cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Magtymguly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
1861-nji ýylda Mary söweşine duşmanlaryň goşunyna Hemze Mürze, türkmenlere Gowşut han ýolbaşçylyk edipdir. Eýranlylardan Gara sertip türkmenlere boýun egmeklerini talap edýär. Türkmenler tarapdan Rahmanguly han olara boýun egmejeklerini aýdýar. Şeýlelikde uruş başlanýar. Türkmenler tarapdan ilkinji bolup Amanseýit diyen merdana serkerde ýigitlere baş bolup, duşman goşunyna zarba urýar.
Abdysetdar kazy söweşde edermenlik görkezip tapawutlanan türkmen ýigitleriniň adyny agzap geçipdir. Olar – Muhammet şyh ogly, Baýguly Ahmet, Täç Gök, sapy Mergen, Mämmetryza, Berdi Batyr, Hojanepes Nazar, Garrybaý, Agajan, Babahan. Bu ýigitler, şahyryň ýazyşy ýaly, dürli taýpadan, dürli ýerden gelen merdanalardyr. 1861-nji ýylda Mary söweşinde-de türkmenler ýeňiş gazanyarlar, bu bolsa eger agzybir ýaşalsa, öňünde durup biljek güyjüň ýokdugyny subut edýärler.
1858-nji ýyldaky Garrygala söweşine Nurberdi han ýolbaşçylyk edip, türkmen ýigitlerini ýeňse ruhlandyrypdyr. Nurberdi han uruş tilsimatlaryny oňat bilýän, mylakatly, merdana, halk içinde uly abraý gazananan serdar.
1861-nji ýylyň Mary söweşine Gowşut han serdarlyk edip, ýigitlere görelde görkezýär. Gowşut han parasatly, il içinde hormatlanýan, halkyň eşretli durmuşy, agzybirligi üçin jan aýamadyk batyr serkerde.
Abdysetdar kazy şu ýagdaýlary göz öňünne tutup, “Jeňnama” poemasynda Nurberdi hana we Gowşut hana uly orun beripdir. Ýeňişleriň guramaçysy we girewi bolan halkyň hormatlanýan bu hanlary poemada dogruçyl beýanlaryny tapypdyr.
Abdysetdar kazynyň “Jeňnama” diýen poemasy taryhyn wakalary, ata-babalarymyzyň gahrymançylygyny dogruçyl beýan edýär. şonuň üçin bu eser hem edebi miras, hem taryhyn document bolup, türkmen halkynyň geçmiş taryhyny dogruçyl beýan etmekde ägirt uly ähmiýete eýedir.
3. Türkmenistanyň taryhy: pars dilindäki taryhyn çeşmeler dürli – dürlidir. Ol taryhyn çeşmelere eýran taryhnamasy hem-de dürli derejedäki taryhyn maglumatlary özünde ilkinji nobatda ähliumumy taryha degişli eserlerdir.
Türkmenistanyň taryhyn boýunça Eýran dilindäki çeşmeler esasan taryhyn we gürrüň beriji edebiýatlardan durýar. Bu işler esasan pars dilinde bolup, Gündogarda, Ýewropada has irki döwründen bäri bellidir. Olar köp sanly gadymy golýazmalary, edebi işleri özünde jemleýär. XVII asyr.
Nedir şanyň taryhyn hem-de XVIII asyr Merwiň taryhyn barada 3 tondan ybarat “Nedirnama” ýa-da “Nediriň kitaby” diýen kitapda giň Maglumatlar berilýär. Bu 3 tomdan diňe 2-3-nji tomlary saklanyp galypdyr. I tomda Nediriň hökümýete geçen döwrüne çenli Maglumatlar 2-de Nediriň tagta geçen döwründen 1736 ý-1746ý çenli maglumat berilýär. 3 tomda Nedriň ömrüniň soňky ýyllary Eýran goşunynyň Türkmenistan yza çekilşi barada giňişleýin Maglumatlar berilýär. Bu işiň awtory Muhammet Kasym bolup ol Merw şäheriniň weziri bolýar. Ol Nedir şanyň Buhara, Hywa hanlyklaryna garşy göreşine gatnaşypdyr. Merwde Nediriň alyp baran işleri barada giňişleýin durýar. Merwdäki we Orta Aziýadaky wakalardan başgada awtor Hindistandaky we Alyky Aziýadaky takyky maglumatlary hem peýdalanýar.
Nedir şanyň Orta Aziýany, Eýrany dolandyrşy barada Mürze Mehdi-han “Nediriň taryhy” diýen işini ýazýar. (Taryh-i Nadiri). Ol Nedir şanyň şahsy serkerdesi bolupdyr. Bu eserde goşunyň hereketleri, galalaryň alnyşy, uly söweşler barada maglumat berýär. Gajarlaryň taryhy barada Abu-ur-Rezzany “Maasir i Sultanita” diýen işini ýazýar.
Bu işde gajar taýpalaryň erjew wekilleriniň taryhyn, olaryň eýranda hökümýet ugrundaky  göreşi, Eýran bolsa baglanyşykly  wakalar, Orsiýet bilen bolan uruş, ol uruşda Angliýanyň  orny, taýpalaryň gozgalaňlary, Merwiň dolandyryjylary barada Maglumatlar ýerleşdirilipdir. Abu-ur-Rezzanyň bu işi gajarlaryň taryhyn boýunça esasy iş hasaplanýar. Gajarlaryň taryhda Häzirbe gjandan Astrabada, Merwe, Horasana hat-da Yspyhana çenli ýaýrandygy bellidir.
Gison-ul mülkiň “Gajarlaryň taryhy” atly 3 tomluk kitaby gajarlar barada takyk taryhy maglumat berýär. 1-2 tomda Muhammet Pygamber barada maglumat berýär. Bu iş ýyllara çenli maglumat berýär. Bu kitap Nasnyr Eddin şanyň tabşyrygy bilen ýazylýar. Işde Ýusup hoja kaşgarlynyň gozgalaňy, Horasandaky Hasan han şolaryň gozgalaňy, Saltammyrat Mürzäniň 1853 ýyldaky Sarahsa we Merwde garşy harby hereketleri, Hywa hany Muhammet emine garşy göreş  barada giňişleýin gürrüň berilýär.
Yrak
Yrak (عراق), resmi ady — Yrak Respublikasy (الجمهورية العراقية) — Ýakyn Gündogarda, Mesopotamiýa pesliginde, Tigr we Ýewfrat derýalarynyň jülgesinde döwlet. Ol günorta-gündogarda Kuweýt, günortada Saud Arabystany, günbatarda Iordaniýa we Siriýa, demirgazykda Türkiýe we gündogarda Eýran bilen araçäkleşýär. Yragyň territoriýasyny ýurduň günorta-gündogarynda Pars aýlagynyň suwlary ýuwýar.
Dandanakan söweşi
Dandanakan söweşi Seljuklar bilen Gaznawy imperiýasynyň goşunynyň arasynda bolup geçdi. Söweş seljuklaryň ýeňiş gazanmagy bilen tamamlandy we Horasandaky gaznawy agalygyny ýykdy. alt=Gaznaly we Seljuly esgerleri|thumb|Gaznaly we Seljukly esgerleri
Taýýarlyklar
Seljuk serkerdesi Togrul beg bilen onuň dogany Çagry beg uly goşun ýygnap başlamak bilen, gaznawy territoriýalaryna howp salyp ugradylar. Seljuk atlylary gaznawylaryň serhetýaka şäherlerini çapawullap başlansoň, gaznawy soltany Mesut I (Mahmyt Gaznawynyň ogly) seljuklary öz territoriýasyndan çykyp gitmäge mejbur etmekligi ýüregine düwdi.
Söweş
Soltan Mesudyň goşunynyň Sarahsa ýörişi mahalynda seljuk atlylary onuň otrýadlaryny degdi-gaçdy taktikasy arkaly surnukdurdylar. Üstesine seljuk atlylary gaznawy üpjünçilik liniýalaryna uly zeper ýetirip, olary golaý-goltumdaky guýulardan gyrakladypdyrlar. Gaznawy goşunynyň tertip-düzgüni we ruhy çynlakaý ýagdaýda pese gaçdy. Ahyrsoňy, 23 maý 1040-da 20,000 seljuk urşujysy Merw bilen Sarahsyň aralygyndaky Dandanakanda 50,000 adamlyk gaznawy goşuny bilen garpyşdy.
Netije
Üç güne çeken söweş seljuklaryň ýeňşi bilen tamamlandy. Mesut özüniň 100 sany atlysy bilen zordan başyny alyp gutardy. Bu ýeňiş seljuklaryň esasy güçý bolup döremgini gaznawylaryň bolsa pese gaçmagyny alamatlandyrýar. Seljuklar Horasany we töwerekdäki şäherleri eýeläp, soňra Beýik Seljuk Imperiýasy diýlip atlandyryljak imperiýany gurdular.
left|450px|thumb| [[Beýik Seljuk Imperiýasynyň 1092-däki serhetleri, 1040 - Dandanakan söweşiniň bolan ýeri]]
Stein
Stein (Stein an der Donau) Awstriýanyň Krems şäheriniň bir etrabydyr.
Hollabrunn
Hollabrunn Awstriýa döwletinde bir etrap merkezi. Ol Aşaky Awstriýa federal ştatyndaky Göllersbach derýasynyň boýunda ýerleşýär.
Taryhy
1805-nji ýylyň 16-njy noýabrynda golaý-goltumdaky Schöngrabern şäherçesi Joachim Muratyň (şol sanda söweşde ýaralanan general Nicolas Charles Oudinotyň ) baştutanlygyndaky fransuz goşuny bilen (Kutuzowyň demirgazyga tarap yza çekilmegini goraglaýan) rus generaly Pýotr Bagrationyň arasynda söweş bolup geçdi (Schöngrabern söweşi).
Linz
thumb|left|300px|Linziň Pöstlingberg dagyndan görnüşi Linz Awstriýanyň üçünji uly şäheridir we ol Ýokary Awstriýa ştatynyň merkezidir. Ol Awstriýanyň demirgazyk tarapynda çeh serhediniň 30 km çemesi günortasynda Dunaý derýasynyň iki kenarynda ýerleşýär. Şäheriň ilaty 189,343 adamdyr (2007).
Passau
Passau (latynça: Batavis ýa-da Batavia, şeýle hem Passavium; italýança: Passavia; çehçe: Pasov) Germaniýanyň Aşaky Bawariýa administratiw regionynda ýerleýän bir şäherdir. Oňa Dreiflüssestadt (Üç derýanyň şäheri) hem diýlip at berilýär, sebäbi bu ýerde Dunaý derýasyna günortadan Inn derýasy, demirgazyk tarapdan bolsa Bawariýa tokaýyndan akyp gelýän Ilz derýasy goşulyşýar.
thumb|center|600px|Veste Oberhaus tarapdan Passau. Dunaý derýasynyň öňi thumb|center|600px|Günorta tarapdan Passau. Inn derýasynyň öňi
Schöngrabern söweşi
Schöngrabern söweşi (şeýle-de Hollabrunn söweşi) Napoleonçylyk Uruşlarynyň Üçünji Koalisiýa urşy döwründe 16 noýabr 1805-de Awstriýanyň Hollabrunn şäherinden uzak bomadyk Schöngrabern obasynyň golaýynda Ulm söweşinden dört hepde soň, Austerlitz söweşinden bolsa iki hepde öň bolup geçen söweş.
Kutuzowyň ýolbaşçylygyndaky rus goşuny Napoleonyň fransuz goşunyndan gaçyp, Dunaý derýasynyň demirgazygyna tarap yza çekilýärdi. 15 noýabr 1805-de marşallar Murat bilen Lannesiň baştutanlygyndaky fransuz awangard goşuny Wenada Dunaý derýasyndan geçýän bir köprini ele saldy. Buxhowdeniň goşmaça goşuny bilen Brünnüň golaýynda tapyşmak üçin Kutuzowa wagt utmak zerurdy. Ol özüniň general-maýor knýaz Pýotr Bagrationyň dolandyrmagyndaky arýergardyna fransuzlary eglemekligi tabşyrdy.
Murat bilen Lannes 4-nji we 5-nji korpuslara hem-de ätiýaçlyk kawaleriýa komandirlik edýärdi. Bagration Hollabrunnyň 6 km demirgazygynda Schöngrabern obasynyň (häzirki döwürde Graberniň bir bölegi) üstüne abanyp duran baýyrdaky pozisiýany eýeledi. Murat öz öňünde tutuş rus goşuny durandyr öýdüp, hüjüme geçmekde ikirjiňlendi. Bagration Murata wagtlaýyn ýaraşyk barada gepleşiklere başlamaklygy teklip etdi. Murat teklip bilen ylalaşyp, hüjüme ge.mekligi goýbolsun etdi. Bu barada habar berlende Napoleon diýseň gaharlanyp, Murata şeýle habar ýollady:
Size öz nägileligimi aýdara söz tapamok. Siz diňe meniň awangardyma komanda edýärsiňiz we meniň buýrugym bolmazdan wagtlaýyn ýaraşyk baglaşmaga ygtyýaryňyz ýok. Siz maňa tutuş kompaniýanyň miwesini elden giderdersiňiz. Haýal etmän ýaraşygy bozuň we duşmana hüjüm ediň. Siz oňa ylalaşyga gol çeken generalyň muňa hatda rus imperatoryndan başga hiç kimiň hakynyň ýokdugyny düşündiriň. Onsoňam, rus imperatory ylalaşygy tassyklanyndan soň, men hem tassyklaryn. Ýöne munuň özi harby hile ahbetin. Hüjüme geçiň, rus goşunyny derbi-dagyn ediň. Onuň ýükli arabalaryny we artilleriýasyny ele salmaga mümkinçiligiňiz bar. 16 noýabr 1805-de Murat ýaraşygyň öýlän sagat 5:00-a çenli dowam etjekdigini Bagrationa mälim etdi. Gije başly-barat harby hereket bolup geçdi. Fransuzlaryň ençeme hüjümine döz geleninden we öz pozisiýasyny alty sagat çemesi gorap saklanyndan soňra Bagration yza çekilmeli boldy. Ol esasy rus goşunlaryna goşulyşmak üçin demirgazyk-gündogara tarap yza çekilişligi ussatlyk bilen guramaklygyň hötdesinden geldi. Onuň san taýdan agdyklyk edýän güýçlere garşy ussatlarça goranmagy fransuzlary üstünlikli egläp, Kutuzow bilen Buxhowdeniň 18 noýabr 1805-de Brünnde tapyşmagyna ýeterlik puryja döretdi.
Brno
right|thumb|110px|Brno şäheriniň gerbi Brno (nemesçe:Brünn) Çehiýanyň ikinji uly şäheridir. Onuň düýbi 1243-nji ýylda tutulypdyr.
right|thumb|Augustinian Monastyry, Brno. thumb|Keramatly Peter we Paul kafedraly right|thumb|Špilberk galasynyň howlusy right|thumb|Şäher merkezindäki Dominikánská köçesi right|thumb|Tugendhat willasy right|thumb|Brno Sergi Merkezi
Howasy we klimaty
Klimat statistikalary:
Brigach
Brigach Germaniýanyň Baden-Württemberg federal ştatynda ýerleşýän derýanyň adydyr. Ol Dunaý derýasyny emele getirýän iki derýanyň gysgasy bolup durýar. Brigach öz sakasyny Schwarzwald tokaýynda deňiz derejesinden 925 beýiklikde ýerleşýän Keramatly Georgenden alyp gaýdýar. Brigachyň boýunda Villingen-Schwenningen şäheri ýerleşýär; 43 km geçensoň, Brigach Donaueschingen şäherinde Breg derýasyna goşulyp Dunaý derýasyny emele getirýär.
Taraz
Taraz iki ýa-da birnäçe derýanyň, kölüň, deňziň ýa-da okeanyň suw ýygnaýjy basseýnlerini bölüp aýyrýan ýerüsti şertli topografiki liniýa bolup durýar.
Donaueschingen
thumb|300px|Donaueschingen şäheri 1827-nji ýylda
Donaueschingen Germaniýanyň Baden-Württemberg federal ştatynyň günorta-günbatarynda ýerleşýän şäherdir. Bu ýerde Dunaý derýasynyň iki gözbaş akabasy goşulyşýar. Şäheriň ady hem şondan gelip çykýar.
Ermenistan
Ermenistan (Հայաստան []), doly resmi ady — Ermenistan Respublikasy (Հայաստանի Հանրապետություն []) — Zakawkazýede ýerleşýän döwlet.
Alynky Aziýa geografiki sebtiniň demirgazygynda we Ermeni daglygynyň demirgazyk-gündogarynda ýerleşýär. Deňze çykalgasy ýok. Gündogarda Azerbaýjan we ykrar edilmedik Daglyk-Garabag Respublikasy bilen serhetleşýär. Günorta-günbatar tarapda Azerbaýjanyň düzümine girýän Nahiçewan Awtonom Respublikasy bilen araçäkleşýär. Ol günortada Eýran, günbatarda Türkiýe we demirgazykda Gürjüstan bilen serhetleşýär.
Ermenistanyň ilaty, 2014ý. maglumatlaryna görä, 3 017 100 adam, tutýan territoriýasy — 29 743 km².
Paýtagty — Ýerewan şäheri. Döwlet dili — ermeni dili.
Breg
Breg Germaniýanyň Baden-Württemberg federal ştatynda ýerleşýän derýadyr. Ol Dunaý derýasyny emele getirýän iki derýanyň uzyny bolup durýar. Ol öz sakasyny Schwarzwald tokaýynda deňiz derejesinden 1078 m beýiklikden alyp gaýdýar. Breg derýasy Furtwangen bilen Vöhrenbachyň içinden akyp geçýär. 49 km geçensoň, ol Donaueschingen şäherinde Brigach derýasy bilen goşulyşyp, şol ýerden başlap Dunaý derýasy diýlip atlandyrylýar.
Amstetten söweşi
Amstetten söweşi Üçünji Koalisiýa urşy döwründe Birinji Fransuz Imperiýasy bilen Awstriýa - Russiýa soýuzynyň arasynda bolup geçen kiçeňräk söweş.
Ol 5 noýabr, 1805-de awstriýalylar Wenadan çekilýärkä rus goşunynyň Marşal Muratyň atly goşunyna hem-de Jean Lannesiň korpusynyň bir bölegine garşy amala aşyran arýergard söweş hereketi hökmünde bolup geçdi. Rus goşunyna Pýotr Bagration baştutanlyk edýärdi. Esasy söweşiň öňinçäsi Murat özüniň 2 sany eskadrondan ybarat atly goşun eskorty bilen 3 sany awstriýa kawaleriýa polkuna garşy howul-hara hüjüm geçdi. Ol asgynlap yza çekilmeli boldy, emma onuň söbügine münüp gelýän awstriýalylary fransuz atly artilleriýasy karteç okuny ýagdyryp togtatdy. Murat Lannes bilen bilelikdäki kolonnasynyň gelerine garaşdy. Lannese Bagrationyň saklaýan pozisiýalaryna hüjüme etmäge buýruk berildi we ol salymyny bermän gaýduwsyz hüjüme geçdi. Bagrationyň bölümleri hüjümi yza serpikdirip birnäçe gezek ştykly garşylyklaýyn hüjüme geçdi. Kutuzow oňa ýardam bermek üçin general Miloradowiçiň otrýadyny ýollady. Soýuzdaşlaryň jemi goşuny 6,700 esger çemesidi. Awstriýa-rus goşuny uly ýitgi çekip ýeňlişe sezewar boldy. Bir müň sany awstriýa esgeri öldürildi, ýaralandy ýa-da ýesir alyndy. Ruslaryň üç ýüz esgeri öldürildi ýa-da ýaralandy, ýedi yüz töweregi bolsa ýesir düşdi.
Lech
Lech derýasy (latynça: Licus, Licca) Awstriýada hem-de Germaniýada ýerleşýän derýadyr. Ol Dunaý derýasynyň sagkenar goşandy bolup, uzynlygy 264 km barabardyr.
Baden-Württemberg
150px|right Baden-Württemberg Germaniýa federal respublikasynyň 16 sany federal ştatynyň (Bundesländer) biridir.
Üçünji Koalisiýa urşy
Üçünji Koalisiýa Urşy 1805-nji ýylda Awstriýanyň, Portugaliýanyň, Russiýanyň we beýleki ýurtlaryň Napoleon I ýolbaşçylygyndaky Fransiýa hem-de onuň ýapja döwletleri tarapyndan ýeňlişe sezewar edilmegi bilen gutaran uruşdyr.
Gara deňiz
Gara deňiz günorta-gündogar Ýewropa, Kawkaz we Anatoliýa ýarymadasy bilen gurşalan ýapyk deňizdir. Ol Ortaýer hem-de Egeý deňizleri arkaly Atlantik okeana birigýär. thumb|right|250px|Gara deňziň kartasy. thumb|right|250px|Gara deňziň [[NASA tarapyndan taýýarlanylan illýustrasiýasy.]]
Iller
thumb|right|Iller derýasy Iller derýasy (gadymky ady Ilargus) Germaniýanyň Bawariýa federal ştatynda ýerleşýär. Ol Dunaý derýasynyň 147 km uzynlykdaky sagkenar goşandydyr.
Ol öz gözbaşyny Awstriýa serhediniň gapdalynda Alp daglarynyň Allgäu sebtindäki Oberstdorfyň golaýjygyndan alyp gaýdýar. Iller derýasy şol ýerden demirgazyk tarapa akyp Sonthofen, Immenstadt hem-de Kempten şäherleriniň içinden geçýär. Ol Memmingeniň golaýyndaky Lautrach bilen Ulmuň aralygynda 50 km çemesi nemes federal ştatlary bolan Bavaria bilen Baden-Württemberg serhedini emele getirýär. Iller derýasy Ulm şäherinde Dunaý derýasyna gelip guýýar.
Russiýa
Russiýa, Orsýet (Russia — Rus'; resmi ady — Russiýa ýa da Russiýa Federasiýasy) — Gündogar Ýewropada we Demirgazyk Aziýada ýerleşýän ýurt. Ol dünýäde iň iri döwletdir (17 075 400 km² ýa-da Ýeriň ş guryýer meýdanynyň 11,46 % (1/9), ýa-da adam ýaşaýan guryýeriň 12,65 % (1/8)).
Russiýanyň döwlet dili — rus dili.
Dunaý deltasy
Dunaý deltasy (rumynça: Delta Dunării; ukrainçe: Дельта Дунаю) Wolga deltasyndan soňra, Ýewropanyň ikinji iň uly deltasy bolup, ol kontinentiň iň gowy goralyp saklanýan deltasydyr.
Russiýa
Ol 16 sany ýurt bilen araçäkleşýär (dünýäde iň uly görkeziji), olar guryýer boýunça şu ýurtlardyr: Norwegiýa, Finlandiýa, Estoniýa, Latwiýa, Litwa, Polşa, Belarus, Ukraina, Gürjüstan, Azerbaýjan, Gazagystan, Hytaý, Mongoliýa, Demirgazyk Koreýa; ol deňiz boýunça Türkiýe, Ýaponiýa we ABŞ bilen serhetleşýär.
Russiýanyň paýtagty — Moskwa.
Slowak dili
Slowak dili (slovenčina, slovenský jazyk) Günbatar slawýan dillerine degişli bir hindi-ýewropa dilidir.
Çehiýa
Çehiýa (çeh. Česko), Çeh Republikasy (çeh. Česká republika, ČR), Ýewropa'da bir döwlet. Paytagty- Praga saheri.
Keramatly Georgen
Keramatly Georgen ýa-da Sankt Georgen im Schwarzwald Germaniýanyň Baden-Württemberg federal ştatynyň günorta-günbatarynda ýerleşýän bir şäherdir. Ol Schwarzwald-Baar okrugyna degişlidir.
Şwarswald
Şwarswald (Schwarzwald — "gara tokaý") — günorta-günbatar Germaniýada Baden-Württemberg federal ştatynda ýerleşýän tokaýlyk dag gerşine berilýän atdyr. Ol günorta we günbatar taraplarynda Reýn jülgesi bilen çäkleşýär. Onuň iň beýik nokady 1,493 metrlik Feldberg dagydyr.
Basseýn
Basseýn ýagşyň ýa-da erän garyň suwunyň derýa, köl, howdan, estuariý, batgalyk, deňiz ýa-da okean ýaly suw giňişligine tarap akýan ýeri bolan gury ýer giňişligidir. Basseýne suwuň akýan çeşmeleridir derýalary, şeýle-de şol akabalara suw berýän gury ýer bölegini öz içine alýar  hem-de ýanaşyk basseýnlerden taraz arkaly bölünip aýrylýar.
Ýunus Emre
"Men haýsy mertebä aýak bassam, hemişe öňümde bu türkmen gojasynyň yzlaryny görýärin."Jelaleddin Rumy
Ömri we döredijiligi
Ýunus Emräniň asly Horasandan Anadola göç eden türkmen Ysmaýyl Hajynyň neberelerinden bolupdyr. Ol, takmynan, 1238-njy ýyllarda Türkiýäniň Siwrihysar welaýatynyň Saryköý diýen obasynda doglup, 1320-nji ýyllarda hem şol ýerlerde aradan çykypdyr. Ýunus Emre, Anadoly Seljuk Döwletiniň dargamaga we dürli ýerlerde uly-kiçi döwletleriň gurulmaga başlanan döwründe dünýä inýär. Ömrüniň köp bölegini häzirki Ankaranyň Nallyhan etrabynda (Taptuk Emre dergähinde) geçirýär.
Türkmen okyjylarynyň Ýunus Emräniň döredijiligi bilen tanyşlygy, esasan, Garaşsyzlyk ýyllarymyzda başlandy. Onuň eserleri ilkinji gezek 1991-nji ýylda «Güldesse» ady bilen neşir edildi. Türkiýede şahyryň eserleri birnäçe gezek çap edilendir. Olaryň arasynda «Diwan» kitaby Ýunus Emräniň döredijilik meýdanyndaky orny bilen has doly tanyşmaga mümkinçilik berýär.
Russiýa
Russiýanyň pul birligi — Rus rublesi.
Uly şaherleri: Moskwa, Sankt-Peterburg, Gazan, Wolgograd, Perm, Ufa, Woronež, Omsk, Samara, Kreml, Soçi.
22 awtonom respublika, 9 ülke, 46 welaýat, 3 sany federal şäher (Moskwa, Sankt-Peterburg, Sewastopol), 1 awtonom welaýat (Ýewropa awtonom welayat), 4 awtonom ülke olara:
Ýunus Emre
Durmuşy
Ýunus Emre, Seljukly döwletiniň iň bulaşyk döwründe dünýä inýär. Bulaşyklygyň sebäbi şol döwürler döwletiň dürli ýerlerinde gozgalaň turýan we Mongollara hem-de Rim imperiýasyna garşy söweşleriň dowam edýän we gytlyk-guraklygyň höküm sürýän döwürleridi. Türkiýedäki Baýezit döwlet kitaphanasyndaky ýazga görä Ýunus Emräniň 1320-nji ýylda 82-ýaşynda aradan çykanlygy aýdylýar. Şol ýazgydan ugur alnyp, Ýunus Emräniň doglan senesi 1238-nji ýyl diýip çaklanylýar. Doglan ýeri barada hem anyk maglumat bolmasa-da, häzirki Türkiýäniň Eskişehir welaýatynyň
Russiýa
meýdany  ilaty 2002ý   merkez şäher
Ýunus Emre
Durmuşy
Ýunus Emre ilkiler Hajy Bekdaşy Weliniň dergähinde bolsa-da, Weliniň islegi bilen Taptuk Emre dergähinde ugrap, şol ýerde ýaşapdyr. Bir rowaýata görä Ýunus Emre medreselerde okaman, Taňry mekdebinde bilim alypdyr. Her nähilide bolsa, Ýunus Emräniň şygyrlary hem-de parsça, arapça bilmegi onuň bilim alandygynyň subutnamasydyr. Ýunus Emre Sagdynyň şygyrlaryny türki dile terjime eder. Hem-de Gurhany Kerimi okar eken. Ýunus Emre şygyrlaryna hindi, pars, grek, rim medeniýetini Gurhandan kyssalary, Leýli-Mežnun, Şirin-Perhat ýaly eserleri hem ýerleşdirer eken. Bulardan başga-da ol, Hadyslary, pygamberleriň durmuşyny hem gowy biler eken. Ýunus Emre käbir şygyrlarynda ilden ile gezip dost gözländigini, Rumda-Şamda özi ýaly garyp ýokdugyny, aşyk bolup ýat illerde mejnun ýaly gezendigini we häzirki Kaýseri, Töwriz, Siwas, Maraş, Bagdat, Nahçiwan, Şiraz şäherlerini we häzirki Azerbaýjany gezenden soň Rumda gyşlap ýaza öz ýurduna gaýdandandygyny aýdýar. Ol 1320-nji ýylda aradan çykýar.
Şygyrlary
Geliň tanşyk edeliň,                                           Işin aňsat tutalyň,                                         Söýeliň söýüleliň,                                            Dünýä hiç kimsä galmaz.
Dunaý deltasy
thumb|250px|right|Dunaý deltasy, Rumyniýa right|thumb|300px||Dunaý deltasy- Emeli hemradan alnan suraty (2000)
Ýunus Emre
Şygyrlary
Bir halk rowaýatyna görä Ýunus Emre 3000 şygyr ýazypdyr, emma Molla Kasym atly biri şerigata garşy diýip şygyrlaryň müňüsini ýakypdyr, müňisini suwa atypdyr, galan müňüsini hem okap otyrka şu sözlere duş gelipdir:
"Derwüş Ýunus bu sözi egri-egri sözleme,             Senden bir kem gözleýän Molla Kasymam geler."
Bu sözleri okap Molla Kasym eden işine puşman bolup toba edipdir we Ýunus Emräniň weliligine ynanypdyr. Bu rowaýata görä ýakylan şygyrlary perişdeler, suwa atylan şygyrlary balyklar, galan şygyrlary hem adamlar tarapyndan okalýandyr. Ýunus Emräniň günlerimize ýeten 417 şygyry bolup, olaryň 138 bogun däl, galany bogun sany deňligi bilen ýazylypdyr. Ýunus Emräniň şygyrlarynyň ilkinji gezek bir kitapda haçan toplanandygy bilinemýär, emma, günlerimize ýeten Bursa nusgasy XV asyryň I ýarymyna, Fatyh nusgasy takmynan XV asyra, Nuryosmaniýe nusgasy bolsa, 1540-njy ýylda ýazylypdyr. Ýunus Emre öz şygyrlarynda esasan, dini meseleleri gozgapdyr. Şol döwürdäkileriň çekinýän mowzuklarynda (Jennet, Dowzah, Syrat köprüsi we ş.m) ýazmagy başarypdyr. Ýunus Emräniň şygyrlaryndan başga Rysaletun Nushiýýe atly eseri hem günlerimize ýetip gelipdir.
Aýrylmagy
Ýunus Emre, öz  eserlerinde aýrylan senesiniň häzirki bilinýäne ýakyndygyny tassyklaýar. "Rysaletun Nushiýýe" atly mesnewisini 707 Hijri, 1307-1308 Milady ýylynda ýazandygyny bilýäris. Ýunus Emre bu barada şeýle diýýär:
Söze taryh ýedi ýüz ýedidi,                                         Ýunus jany bu ýolda pedady.
Ýunus Emre şygyrlarynda özüni "şahyrlar gojasy", "bir aşyk goja" diýip suratlandyrypdyr. Bu bolsa, onuň uzyn ömrüniň bolandygyndan habar berýär.
Ýunus Emräniň şygyrlary gadymy türki halklaryň ozanlary tarapyndan aýdym edilip aýdylypdyr. Ondan başga halk mübärek günlerde, Anna günlerinde, Baýram günlerinde, Oraza günlerinde, ölüm-ýitimli günlerde, toý günlerinde onuň şygyrlaryny ýatdan aýdar eken. Ýunus Emräniň öwülýadygyna ýürekden ynanyp onuň kitaplaryny edil mukaddes kitap ýaly deri gaplara salyp saklar ekenler.
Gubury
Iň köne çeşmeler Ýunus Emräniň guburynyň häzirki Türkiýäniň Siwrihysar ýakynlaryndaky Saryköýde ýa-da beýleki ady bilen Mihalyçjykdadygyny aýdýarlar. Hakykatdan hem 1946-njy ýylyň maý aýynyň 6-synda şol ýerden demir-ýol geçirilýärkä tötänleýin mazar tapylypdyr we süňkler wagtlaýyn mazara geçirilipdir we daşyna haýat aýlanyp, haýatyň gapysyna hem Ýunus Emräniň sözlerinden: "Söýeliň, söýüleliň" hem-de "Hakdan inen şerbeti içdik elhamdulillah" diýen sözler ýazylypdyr. Soňra, alymlar kelleçanagyny alyp, barlag geçirip, bu mazardaky süňkleriň 6 asyr mundan ozal 80 ýaşyndaka aradan çykan erkek adamyňkydygyny aýtdylar. Bu netijeden soň, 1970-nji ýylda süňkler tabyda salynyp, 20 muň sany adam tarapyndan täze gurulan kümmete göçürildi. Alymlaryň köp bölegi Ýunus Emräniň mazarynyň şol ýerdedigini kabul edýärler. Emma, käbir ýerlerde Ýunus Emräniň mazary diýlip görkezilýän kümmetler hem bardyr. Syýahatçy Öwluýä Çelebiniň syýahatnamasynda: "Kirişçi Baba Metjit meýdanynda hezreti Ýunus Emräniň gubury bardyr" diýýär. Soňra guburyň häzirki Türkiýaniň Karaman welaýatyndadygyny ýazýar. Ýunus Emräniň günümüze çenli ýetip gelen nusgalarynda 23 sany ýer-ýurt ady bardyr. Bu nusgalaryň hem 20 sanysy şu wagt Karaman welaýatynyň içindäki ýer-ýurt atlary bilen deňligi Ýunus Emräniň şol ýerde ýaşandygyny belki hem şol ýerde aradan çykandygy ähtimalyny döredýär. Bulardan başga hem Ýunus Emräniň Türkiýe we hatda, Azerbaýjanda birnäçe kümmeti bardyr. ulunmaktadır.
Rysaletun Nushiýýe
1307-nji ýylda ýazylandygy çaklanylýar. Eser, mesnewi görnüşinde ýazylypdyr we 573 beýtden ybaratdyr. Eser; dini, ahlak barada kitap bolup, "Öwütler kitaby" diýmegi aňladýar.
Grünwald söweşi
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
Atlar we Ýerler
Söweş şol wagtlar Tewton ordeni tarapyndan dolandyrylýan, häzir bolsa Polşada ýerleşýän Prussiýadaky Grünwald (litwaça: Žalgiris), Stębark (nemesçe: Tannenberg), we Łodwigowo (nemesçe: Ludwigsdorf) obalarynyň aralygyndaky düzlüklerde bolup geçdi. Şol döwürde bu ýere iň ýakyn ýerleşýän şäher Gilgenburgdy (1945den bäri: Dąbrówno). Köne ýazuw çeşmelerinde Žalgiris (litwaça žalia giria) bilen Grünwald (nemesçe grüner Wald) atlarynyň ikisi hem "Gök tokaý" diýlip terjime edilýär; bular gadymy ýazuw çeşmelerinde polýak dilinde Zielone Pole ("Gök meýdan"), we nemesçe, Grunenfelde ýa-da Grunefeld ("Gök meýdan") diýlip atlandyrylýar.
Söweşiň atlandyrylyşy:
Rus halky
Rus halky Russiýada we goňşy döwletlerde ýaşaýan gündogar slawýan etnik toparydyr.
Grünwald söweşi
Atlar we Ýerler
Söweşe goşulan beýleki halklar tarapyndan söweşiň atlandyrylyşy: beloruslar: Гру́нвальдзкая бі́тва, ukrainler: Ґрю́нвальдська би́тва, ruslar: Грю́нвальдская би́тва, tatarlar: Grünwald suğışı, çehler: Bitva u Grunvaldu, rumynlar: Bătălia de la Grünwald.
Lüksemburg
Beýik Lüksemburg Dükalygy (Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg) — Günbatar Ýewropada bir döwlet (beýik dükalyk). Dükalyk Belgiýa, Almaniýa we Fransiýa bilen serhetleşýär. Ady ýokarky nemes dilindäki "lucilinburch" — "kiçi şäher" diýen sözden gelip çykypdyr.
Grünwald söweşi
Garşylyklaýyn goşunlar
15 iýul 1410-da ir säher bilen iki goşun Grünwald, Tannenberg we Łodwigowo (Ludwigsdorf) obalarynyň arasyndaky meýdanda duşuşdy. Iki goşun hem gapma-garşy ýagdaýda ýerleşdi. Polýak-litwa goşuny Ludwigsdorf we Tannenberg obalarynyň öňünde ornaşýardy. Onuň çep ganatyny korol Ýagaýlonyň polýak goşunlary goraýardy. Ol aglaba agyr kawaleriýadan düzülendi. Soýuzdaş güýçleriň sag ganatyny bolsa, Beýik knýaz Witautasyň goşuny saklaýardy. Ol esasan ýeňil kawaleriýadan ybaratdy. Sag ganatdaky otrýadlaryň hatarynda Beýik Knýazlygyň ähli künjeginden gelen tuglar, şeýle-de Jelaleddin hanyň ýolbaşçylygyndaky tatar urşujylary, Alexandru cel Bunuň ýollan moldowan ýeňil atly goşuny hem-de ähtimal serbler bardy. Tewton ordeniniň goşunlary bolsa esasan agyr kawaleriýadan we pyýada goşundan düzülendi.
Söweş
Litwa atly goşuny tewton rysarlaryna garşylyk görkezip bilmän, bosga düşüp gaçyp ugrady. Wallenrod olaryň yzyndan kowalamaga başlan hem bolsa, Ordeniň agyr atly goşuny beýikli-pesli ýerlerde çalt hereket edip bilmedi. Bu bolsa, Witautasa goşunyny täzeden toparlara bölmäge puryja berdi. Şol bir wagtda Wallenrod litwa-rus pyýada goşunynyň güýçli gaýtawul bermegine duçar boldy. Bu polklara ýardam bermek üçin Witowt öz otrýadlaryny ugratdy. Bu ädim söweşiň gidişini üýtgetdi. Onuň üstesine-de, Lihtenşteýni gysyp çykaran polýak goşuny Wallenrody sag ganadyndan hem gabap başlady.
Kelt dilleri
right|thumb|175px|Kelt dilleriniň ýaýrawy Kelt dilleri hindi-ýewropa dilleri maşgalasynyň düzümine girýän garyndaş diller toparydyr.
Grünwald söweşi
Söweş
Üç sany serkerde bilen bilelikde jemi 205 sany orden halypasy gurban boldy. Jemi adam ýitgisi 8 müň adam çemesi boldy. Polýak-litwa goşunynyň ýitgisi bolsa näbelli bolmaklygyna galýar.
Tisza
350px|thumb|right|[[Szegedde Tisza derýasy, Wengriýa]] Tisza derýasy Merkezi Ýewropanyň esasy derýalarynyň biridir.
Lihtenşteýn
Lihtenşteýn Knýazlygy (Fürstentum Liechtenstein ) — Merkezi Ýewropada bir girdenek (160 km²) döwlet. Ýurduň ady dolandyryjy Lihtenşteýn dinastiýasynyň adyndan döräpdir. Lihtenşteýn gündogarda Awstriýa, günbatarda bolsa Şweýsariýa bilen araçäkleşýär, onuň territoriýasy şol döwletleriň territoriýalary bilen doly gurşalandyr. Döwlet dolandyryş formasy — konstitusion monarhiýa.
Paýtagty — Wadus. Resmi dili — Nemes dili.
Peýman Keşawarzi
Peýman Keşawarzi (1995-nji ýylyň 6-njy martynda doglan) Pars aýlagy Pro ligasynyň traktorynyň goragçysy hökmünde çykyş edýän eýranly futbolçy.
Feldberg
Feldberg dagy Schwarzwald tokaýlygynyň iň beýik dagy, Alp daglaryny hasap etmäniňde bolsa tutuş Germaniýanyň iň belent dagy bolup durýar. Onuň beýikligi 1,493 metre barabardyr.
Ýamaýka
Ýamaýka — Kuba nın günortasıňda, Antilde bir ada ýurdy. Territoriýasy 10.990 km²dir. Kenarzolagy, 1.022 kmdir. Yklymy tropikaldır.
Aşaky Awstriýa
thumb|right|350px|Aşaky Awstriýanyň okruglaryny we dört sany kwartalyny görkezýän karta - ([[Waldviertel ýaşyl reňkde, Weinviertel gyzyl reňkde, Mostviertel sary reňkde we Industrieviertel gök reňkde)]]
Aşaky Awstriýa (nemesçe Niederösterreich) Awstriýanyň dokuz sany federal döwletiniň ýa-da Bundesländeriniň biridir. Aşaky Awstriýanyň paýtagty 1986-njy ýyldan bäri Sankt Pölten şäheridir.
thumb|Aşaky Awstriýanyň daglaryndaky tokaý
Venus (smartfon seriýasy)
Vestel Venus, Vestel tarapyndan öndürilen türk smartfon seriýasy, telefon Türkiýede satylýar we telefon Android ulgamynda işleýär. Venus 2016 - 2017 möwsüminde Sultanlar Liginiň resmi hemaýatkäri boldy.
Welayat
Türkmenistanda geografiki bölek. 5 sany welayat bar.
Ukraina
thumb|250px|Ukrain Karpatlary
Ukraina (Україна ) — Gündogar Ýewropada döwlet. Günortada onuň serhetlerini Gara deňiz we Azow deňzi ýuwýar, ol gündogarda we demirgazyk-gündogarda — Russiýa, demirgazykda — Belarus, günbatarda — Polşa, Slowakiýa we Wengriýa, günorta-günbatarda — Rumyniýa we Moldawiýa bilen serhetleşýär.
Ýurduň paýtagty we iň iri şäheri — Kiýew.
Administratiw Gurluşy
Ukrainanyň umumy tutýan meýdany 603,7 müň inedördül kilometre barabar bo­lup, ol bu görkeziji boýunça Ýewropada öňdäki orunlarda durýar. Ukraina meý­dany boýunça dünýäde 42-nji orny eýeleýär. Ukraina Russiýa Federasiýasy, Polşa, Slowakiýa, Wengriýa, Rumyniýa, Moldowa we Belarus bilen araçäkleş­ýär. Ýurduň günorta bölegini Gara we Azow deňizleri ýuwýar.
Ukraina döwleti Ýewropada baý mineral serişdeleriniň köpdürliligi bilen tapawut­lanýar. Köp ýyllaryň dowamynda Ukraina kömür, demir we marganes magdanla­ryny çykarmakda dünýäde öňdäki orunlary eýeläp geldi. Ýurduň esasy kömür känleri Donesk sebitinde ýerleşýär. Olaryň gory 109 milliard tonna barabardyr. Mundan başga-da, Lwow-Wolynsk sebitinde-de kömür gazylyp alynýar. Dnepr sebitinde goňur kömrüň 6 milliard tonna barabar käni tapyldy. Şeýle hem, Ukrai­na döwleti demir magdanlaryna hem baý ýurtdur.
Ukrainada magdan däl gazylyp alynýan baýlyklaryň köp gory bar. Bu babatda Ýewropada öňdäki orunlary eýeleýän Ukrainada nebitdakylyň (ozokerit), tebigy kükürdiň we grafitiň känleri bar.
Bu döwletiň haýwanat we ösümlik dünýäsi hem baýdyr. Ýurtda dürli ösümlikleriň görnüşleriniň 30 müňden gowragy bolup, agaçlaryň 76 görnüşi bar. Döwletiň umumy meýdanynyň 14 göterimini tokaý zolaklary tutýar. Dub, buk, sosna, ýel ýaly agaçlar agdyklyk edýär. Tebigy ösümlikler maldarçylygyň, balaryçylygyň ösmegine oňaýly täsir edýär. Dürli ösümlikler lukmançylykda-da giňden ulanyl­ýar. Ýurtda ösümlik dünýäsini goramak babatda hem iňňän uly işler alnyp baryl­ýar. Ýurtda dürli görnüşdäki goraghanalaryň 2270-e golaýy işleýär. Ýurtda haý­wanlaryň 45 müň görnüşi bolup, olaryň 28 müňüsi ýabanydyr (bu san dünýä faunasynyň 2 göterimine barabardyr). Gara deňzinde haýwanlaryň 2,4 müň gör­nüşi, Azow deňzinde bolsa 400 görnüşi bar. Iki deňziň akwatoriýasy hem balyk senagaty taýdan amatlydyr. Ukrainanyň “Gyzyl kitabyna” seýrek duş gelýän haýwanlaryň 85 görnüşi girizildi.
Ilaty: Ukrainanyň ilatynyň sany 50 million adama golaýlaýar. Ilat sany boýunça Ýewropada Germaniýadan, Italiýadan, Beýik Britaniýadan we Fransiýadan soň­ra 5-nji orunda durýar. Bu görkeziji boýunça Ýewropanyň umumy ilatynyň 7,3 göterimini, dünýä ilatynyň bolsa 1 göterimini tutýar. Ilatyň agramly bölegi şäher­lerde ýaşaýar. Oba ýerleriniň ilatynyň sany 15 milliondan geçýär.
Ukraina administratiw taýdan 24 welaýatdan we Krym awtonom respublikasyn­dan ybaratdyr. Kiýew we Sewastopol ýurduň kanunçylygy tarapyndan belleni­len ýörite derejä eýedir. Ukrainada 446 şäher, 490 etrap, 907 şäher tipli etrap­ça we 10196 sany oba bar.
Ýurduň paýtagty Kiýewiň ilatynyň sany 2 million 800 adamdyr. Kiýew häzirki wagtda Ýewropanyň iri şäherleriniň biri bolmak bilen ýurduň ylym, bilim we me­deni merkezi hasaplanýar. Bu ýerde Prezidentiň köşgi, Ýokary Rada (parla­ment), Ministrler Kabineti we ýerine ýetiriji döwlet edaralary, daşary ýurtlaryň diplomatik wekilhanalary ýerleşýär.
Kiýew Ukrainanyň maliýe merkezi hem hasaplanyp, ýurduň Milli banky, täjirçilik we beýleki ýöriteleşdirilen banklar, iri kompaniýalaryň we daşary ýurt maliýe ins­titutlarynyň wekilhanalary bar. Kiýew dünýäniň 130-dan gowrak döwleti bilen söwda-ykdysady, maliýe-kredit, ylym-bilim, saglygy goraýyş, syýahatçylyk we medeniýet ulgamlarynda hyzmatdaşlyk edýär.
Ukrainanyň ikinji uly şäheri Harkowdyr. 1,5 milliondan gowrak ilaty bolan Har­kow gadymy şäherleriň biridir. 1 million 147 müň ilatly Dnepropetrowsk şäheri ýurduň iri senagat merkezidir. Şäher 1776-njy ýylda Dnepr derýasynyň kena­rynda port şäheri hökmünde guruldy. Ilatyň sany boýunça dördünji orunda dur­ýan Donesk şäheri 1869-njy ýylda döredilip, ýurduň iri senagat merkezleriniň bi­ridir. Şol ýerde kömür magdanynyň ummasyz uly känleri bar. Odessa şäherini bilmeýän ýokdur. Ol Gara deňziň kenaryndaky esasy port şäher bolup, 1789-njy ýylda gurlupdyr. Ukraina tebigy, arhitektura ýadygärliklerine we goraghana­lara baý ýurtdur. Kiýewde 30-a golaý muzeý bar. Daşary syýasaty: Ukraina dünýäniň ähli döwletleri bilen özara bähbitli gatnaşyk­lary ýola goýmak ugrunda uly işleri alyp barýar. Soňky ýyllarda Ukraina tarapyn­dan öňe sürülen köp sanly başlangyçlar dünýä döwletleri tarapyndan uly gol­daw tapdy. Merkezi we Gündogar Ýewropa ýurtlary bilen bir hatarda Ukraina hem Birleşen Milletler Guramasynda dünýä ykdysadyýeti bilen aýakdaş gitmek isleýän döwletlere goldaw bermek üçin birnäçe kararlaryň kabul edilmegini ga­zandy. 2000-nji ýylda Kiýewde BMG-niň wekilhanasy işläp başlady. Mundan başga-da, BMG-niň başga-da köp sanly edaralarynyň wekilhanalary hereket edýär. Ukraina 50-ä golaý iri halkara guramalaryň agzasydyr.
1995-nji ýylyň 26-njy sentýabrynda Ukraina Ýewropa Geňeşiniň doly hukukly agzalygyna saýlandy. Ukraina bu möhüm guramanyň agzasy bolmak bilen özü­niň “Ýewropa” maşgalasyna degişlidigini yglan etdi. Ýewropa Geňeşine agza bolan Ukraina bu guramanyň dürli komitetleriniň we Parlament Assambleýasy­nyň işine gatnaşýar. Kiýewde Ýewropa Geňeşiniň informasion-resminama mer­kezi hereket edýär.
Ukraina Ýewropa Bileleşiginiň Brýusseldäki ştab-kwartirasynda hemişelik wekil­hanasyny açdy. Ýurtda bolsa şol wekilhana bilen işleşýän ýörite komitet döredil­di. 1998-nji ýylyň iýunynda ýurduň Prezidenti tarapyndan Ukrainanyň Ýewropa Bileleşigine integrasiýa strategiýasy tassyklandyly. Häzirki wagtda Ukrainanyň Ýewropa Bileleşiginiň assosirlenen agzalygy boýunça ylalaşyk gazanylmagy ug­runda gepleşikleriň alnyp barylmagy göz öňünde tutulýar.
Ukraina 1992-nji ýylda Ýewropanyň Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy­nyň agzasy boldy. Häzirki wagtda Ukraina bu gurama bilen işjeň gatnaşyklary alyp barýar.
Stambul
Stambul (Türkçe: İstanbul, Istanbul) Türkiýede ýerleşýän şäher.
Hem Aziýa'da hem Ýewropa'dadyr. Ilaty 15,46 million dyr. (2021) Stam­bul şä­he­rin­dä­ki il­kin­ji ga­zet 1831-nji ýy­lyň 1-nji aw­gus­tyn­da “Tak­wi­mi We­ka­ýi” ady bi­len türk dilinde ne­şir edil­di.
Stambulyň öňki ady Konstantinopolisdi.
Dürenstein söweşi
Dürenstein söweşi (Dürrenstein söweşi ýa-da Dürnstein söweşi hem diýilýär) Napoleonçylyk Uruşlarynyň Üçünji Koalisiýa urşy döwründe bolup geçen çaknyşyk. Söweş 11 noýabr 1805-de, Ulm söweşinden üç hepde soň Austerlitz söweşinden bolsa üç hepde ozal Awstriýanyň Wachau jülgesinde ýerleşýän Dürenstein (häzirki Dürnstein) şäheriniň golaý-goltumynda, Dunaý derýasynyň boýunda, Şirýürekli Richardyň bendilikde saklanylan galasynyň alkymynda bolup geçdi.
Napoleonyň fransuz goşunynyň esasy korpusy Dunaý derýasynyň günorta ýakasy bilen yza çekilýän rus hem-de awstriýa soýuzdaş goşunlarynyň söbügine münüp Wena şäherine tarap müňzäp barýardy. Rus hem-de awstriýa goşunynyň yza çekilmegini bökdemek niýeti bilen VIII fransuz korpusyny Dunaý derýasynyň demirgazyk ýakasyny syryp ýöremekligi üçin ugratdy. VIII korpus marşal Édouard Mortieriň umumy ýolbaşçylygyndaky üç sany pyýada goşun hem-de bir sany kawaleriýa diwiziýasyndan ybaratdy. Bu korpus 1805-nji ýylyň noýabr aýynyň başynda Linzde hem-de Passauda Dunaý derýasyny kesip geçdi we pyýada goşun Dunaýy alkymlap gündogarlygyna tarap ugrady, korpusyň kawaleriýa diwiziýasy bolsa, has dermirgazykda aňtaw işlerini geçirdi. General Gazanyň diwiziýasy (6,000 adam çemesi) başy çekip barýardy, onuň yz ýany bilen bolsa general Dupontyň diwiziýasy (4,000 adam) bir günlük menzilden gelýärdy, general Dumonceaunyň diwiziýasy (4000 adam) tyly goraglaýardy. Korpusa Dunaýyň beýleki kenary bilen aragatnaşygy üpjün etmekde bir flotiliýa goldaw berýärdi.
Mortieriň korpusynyň başyny çekýän diwiziýa 10 noýabr 1805-de Dürnsteine baryp ýetdi hem-de şäheriň günorta eteginde rus dozory bilen tutluşyga girdi. Rus feldmarşaly Mihail Illarionowiç Kutuzowyň birçak soýuzdaşlaryň ähli goşunyny Dunaýyň bu tarapyna geçirendiginden Mortieriň habary ýokdy, şonuň üçin hem VIII korpus san taýdan agdyklyk edýän güýçler bilen ýüzbe-ýüz boldy. Soýuzdaşlar Gazanyň ýekelikdäki diwiziýasynyň üstüne çozmak mümkinçiliginden peýdalandylar. Bagrationyň korpusy tarapyndan penalanýan Miloradowiçiň korpusy Gazanyň diwiziýasyna gündogar tarapdan ýakynlaşyp, fransuzlary duran ýerlerinden butnatmaly däldi, Dohturow bilen Strickiň baştutanlygyndaky iki sany korpus bolsa, fransuzlaryň deňinden aýlanyp geçip, günbatar we demirgazyk tarapdan olaryň üstüne çozmalydy.
11 noýabr 1805-de, Miloradowiçiň goşunyna degişli bir kolonna Mortieriň awanpostlaryna hüjüm etdi. Mortier general Gazana garşylyklaýyn hüjüme geçmekligi hem-de Stein şäherine baka gündogara tarap herekete geçmekligi buýruk berdi. Ol hem ur-tut öňe okduryldy, emma tiz wagtdan garşydaş goşunyň arýergarddan has güýçlüdigi mesaňa-mälim boldy. Garpyşyk Ýokarky Loiben, Aşaky Loiben we Rothenhof obalarynda dowam etdi. Mortier Dupontyň diwiziýasyna Gazanyň ysgyndan gaçan goşunyna kömek bermek üçin öňe tarap alňasamaklygy buýurdy. Şol wagt, Strickiň kolonnasy gelip ýetdi, ýöne 4-nji Fransuz otrýadynyň berk gaýtawul bermegine duçar bolup yza çekildi.
Günortan sagat 2 töwereginde söweşe böwşeňlik aralaşdy, sebäbi Mortier Duponta, Kutuzow bolsa Dohturowa garaşýardy. Dohturow ilkinji bolup geldi we fransuzlary Dürnsteinden gysyp çykardy. Iki sany uly goşunyň arasyna düşen fransuzlar Dürnsteiniň üsti bilen yza tarap böwsüp geçmeli diýen netijä geldiler. 100-nji pyýada toparyň başy çekmeginde fransuzlar garaňky gatlyşan badyna hüjüme geçdi. Dupontyň diwiziýasy hem tüýs wagtynda gelip ýetişdi-de, Dohturowyň korpusyny arka tarapyndan gabap şäherden kowup çykardy. Mortier bolsa derýadaky flotiliýadan peýdalanyp öz korpusyny günorta kenara ewakuirlemäge maý tapdy. Gazan 1,800 esgerini, soýuzdaşlar bolsa 2,000 çemesi adamyny, şol sanda imperatorlyk feldmarşaly Schmidti ýitirdi.
Iki tarap hem özüniň ýeňiş gazanandygyny öňe sürýär: fransuzlar söweş meýdanyny taşlap gitdiler, ýöne welin ruslar hem özleriniň san artykmaçlygyndan peýdalanyp bilmediler.
Jorjiýa
Jorjiýa —ABŞ-nyň bir ştaty. Ştat paýtagty Atlanta.
Pişik
Pişik (Felis catus) – dört aýaklary uzyn guýrugy bolýan bir haýwan.
thumb
Süle
Süle (Avena) — däneliler ýa-da gyrtyçlar maşgalasyna degişli birýyllyk otjumak ösümlik.
It
It – dört aýaklary bolýan we et iýen bir haýwan.
VfL Bochum
Verein für Leibesübungen Bochum 1848 Fußballgemeinschaft ýa-da VfL Bochum nemes futbol kluby. Topar häzirki wagtda Bundesligadaky beýleki toparlar bilen bäsleşýär. Bundesliga Germaniýanyň abraýly futbol ligasydyr.
Nilufar Mamadaliýewa
Nilufar Mamadaliýewa Özbegistandan biohimik.
Terjimehaly
Mamadaliýewa Fergana döwlet uniwersitetinde ylym magistri we Daşkentdäki ösümlik maddalarynyň himiýa institutynda doktorlyk derejesini tamamlady. Institutyň ylmy gözlegçisi. Işinde Merkezi Aziýanyň ýerli derman ösümliklerinde işjeň birleşmeleriň fitohimiki we biologiki gözlegleri jemlenýär.
2011-nji ýylda Mamadaliýewa Durmuş ylymlaryndaky ýaş aýallar üçin UNESKO-L'Oreal baýragyny aldy. 2014-nji ýylda ösýän ýurtlarda irki karýera zenan alymlary üçin Elsevier gaznasynyň baýragyny aldy.
Pil
Pil – uly ölçegli we uly dişleri bolýan bir haýwan.
thumb
Dina Sfat
Dina Kutner de Sousa (28 oktýabr, 1938 - 20 mart, 1989) Braziliýanyň aktrýs.
Gowşut Han
Gowşut Han 1823-nji ýylda belli Türkmen serkerdesi Öwezdurdy batyryñ maşgalasynda dünýä inýär.Öwezdurdy batyryñ 5 ogly bolup,olaryñ iñ ulusy Gowşut,iñ kiçisi Hojaguly Handyr.
Gowşut Hanyñ perzentleri:Baba Han,Nobat Han, Baýramaly Han,Hüjrep Han,Halli Han,Sary Han,Düzü(gyz). Hojaguly Hanyñ ogullay:Pena,Orazmuhammed arçyn,Ata.Penanyñ ogullaryn: Aşyr,Durdy,Aga.
Gowşut Hanyñ uly ogly Baba Handan:Täç Han,Sapar,Baýramalydan:Eýüp,ondanam Annamyrat,Durdymyrat, Nurmyrat; Hüjren Handan:Bähram,Enwer,Annadurdy; Nobat Handan; Dostmämmet Ondanam:Handurdy; ondanam:Ata; Hally Handan:Ata Han,ondanam: Nepes,Baýly,Oraz önýär.Gowşudyñ uly ogly Baba Han soñ-soñlar Polkownik çinini alypdyr.
Umuman Gowşut Hanyñ nebereleri häzir Ahalda,Maryda we Türkmenistaniñ beýleki ýerlerinde ýaşap ýörler.
Gowşut Hanlaryñ tiresi:Teke –Togtamyş – Beg – Gökje – Ýary gökje – Çumalak-Çüri. Gowşut Han Tegelekden ak ýüzli,ortadan ýokarrak boýly,Eginlek,dolmuş göwreli,goýun gözli,Giñ mañlaýly, Gaşlakrak,süñkbaşy iri,Örän akylly-paýhasly,demir bedenli,ýolbars ýürekli,Towşan tüýli,Tizpähim, Herben hem çykymly adam bolupdur.
18-nji asryñ başlarynda Ahal arkajynyñ çarwalarnyñ mal-garalarnyñ köpelmegi,örüleriñ ýetmezligiñ, ýyllaryñ gurak gelmegi ýaly sebäplere görä,Teke Türkmenlerniñ bir bölegi kem-kemden kaka sebitine süşýär.
Ol ýerlerde Eýranly talañçylaryñ çozuşlaryñ zerarli rahatlyk bolmansoñ,olar häzirki Gowşut obasynyñ 25 km-e golaý demirgazagyna göçüp barýarlar.Ol ýerde 5 topara bölnüşip 5 sany Gala,Heññam, Akja,Garaja, Garahan, (torly),Gumgala,ýaly galalar salýarlar.Olara bäşgala ýa-da Bäşgala zamany diýip at berýärler. Galalaryñ 5-isine-de bir ýerden suw çekýärler.
Bäşgaladaky Tekeleriñ üstüne Eýranly alamançylar häli-şindi Çozup,olaryñ suwlaryny kesip durupdyrlar. olara ynjylyk bermändirler.Ahally aksakgallaryñ we kethudalaryñ maslahaty bilen Hojamşükür 1823 we 1925-nji ýyllarda olary bäşgaladan Sarahsa göçürýärler Ilki tire-Gala serdarlary bolan Gowşut soñra Hojamşüküre baş serdary bolýar.1853-nji ýylda bolsa Hojamşüküriñ ýerine Gowşut Hanlygy göterilýär.
Gowşut Han Eýranyñ howpunyñ güýçlenmegi sebäbli,Sarahs-da Gala saldyryp başlaýar.Emma Hojamşükür ýaşuly gala salynmagyna garşy bolýar we sözi ýer almansoñ,Gowşutdan we onuñ wekillerinden öýkeläp,Tejen aýagyna üçburç diýen ýere gidýär. Soñra ol Hiwa baryp,Hana ýagdaýy aýdýar. Öñki 4-5 gezegki çozyşyndanam armanly Mädemin Han yrsaryp,goşun çekip,Sarahsa gaýdýar.Gaýtmazynyñ öñüsyrasynda Köneürgençde medresede sapak berip ýören Gurbannazar molla ogly Ak işany çagyryp,oña Sarahs Tekelerini gyrjakdygyny aýdan-da Ak işan:
-- Hiç bir häkim öz raýatynyñ üstüne goşun çekýän däldir.olar syzyñ ata-babalarñyz bilenem süññi bolanyñyz üçin raýatlygy saklap,Garagumyñ goraýjylary,galkany bolupdyrlar.Sizi garşydaky uly duşmanlarymyz bolan Eýran Şahlardan gorap saklapdyrlar,henizem şeýle.Siz bi päliñizden el göteriñ! Eger günäkärleri bar bolsa, olary jezalandyryñ,temmi beriñ! Ýöne öz raýat il-halkyñ üstüne goşun çekip jezalandyrmañ! Bu gabahat bolar.
Bet päliñizden el çekiñ! – diýýär.
Ak işanyñ özüniñ sypaýylary bilen maslahatlaşyp,üç gezek töwella edip,Garagumdan(Tejen aýagyndan) getirdişi,onuñ öz döwriniñ iñ uly ylym ussadydygy hem-de öz islegi boýunça Köneürgençde(gadymy Horezym) medresede sapak berýändigi,aram-aram özüniñem ondan sapak alyp durýandygy ýadyna düşsede gahar-gazabyna bäs gelip bilmedik Han:
-- Ýok,Tagsyr,eger hezreti pälwan babam menden bolsa,bu pälimden el çekmen – diýýär.Emma Ak işan suwuk ganlyk bilen:
-- Han, Pälwan babañam-a bolsa bardyr welin, hasasyny tyrkyldadyp,çepegini şyrkyldadyp,Hasym şahama ondan galmasa gerek.Beýleki ýatan tümmeglerimiz hem hallamaz.Şo-ol ýatan gerçeklerem,öwülýälerem, atañyzam unutmaweriñ! – diýip,gadymy 360 öwülýä we Burkut baba gonamçylyklaryna nazaryny aýlaýar. Gazaby ýerine uran Mädimiñ:
-- Halamasalar,goý,halamasynlar,şolaryñ barysam-gyzylmamam,Keremende Soltan baba adyny alyp,uly zyýarathana öwrilen Hasym Tekede (olar Hasym şeýha şeýle diýer ekenler),düýe boýun (Ulug baba) öwilýäside sizden.—diýende,Ak işan ellerini daldarydyp:
-- Haý, goý,munuñ hudaýdan daş çykmakdyr—diýýär.
Emma gahar-gazabdan akyl gözüni kör eden Hanyñ sesi öñkidende beter batlanyp:
-- Hawa, ahun-işan! Barysy-da sizden.Hudaýam sizden bolsun!
Diýende,Ak işan onuñ soñki aýdan sözlrini eşitmejek bolup,ellerini gulaklaryna ýetirip,kyblasyna bakýar-da : „ Enşalla barysy bizdendir “—Diýip,sena sanap başlaýar.
Öz ussady—mugallamy bilen tersleşen Han tizden goşun jemleýär.Azyk-suwluklaryny kerwnlere ýükläp,Sarahs tarapyna ugramakçy bolanda,ýagny bir aý wagt geçen soñ,ýene-de Köneürgençden Ak işany çagyryp oña:
-- Tagsyr biz gelýänçäk, siz Hiwa Tagtynyñ-köşginiñ ýanynda boluñ!—diýip tabşyrýar.Ol gazaply garaýşy bilen :
-- Han, henizem bolsa ýaman päl-niýetiñizden gaýdyñ,Gara ýeriñ özüñizde salýan dawasyny unutmañ.
Onsyzam biziñ ömrümiz öýle bilen ikindiniñ aralygy ýaly gysga.Bigünä bendeleriñ şirin janyna ajal okunyñ almatyna sebäbkär bolmañ! – Diýýär.
Emma içi ahmyrdan doly gedem Han:
-- Biz gelýänçäk siz şu köşkde boluñ! Diýýär. Ak işan :
-- Enşalla,siz geleñizde bizem bolarys! Diýýär.
65-66 ýaşlaryndaky Ak işanyñ ol ýerden gaýdyp,bütün Garagumdaky halklara,Mary,Tejen Ahal ýaşulularyna:
„ Musulmanlar Hudaý bizdendir.Biliñizi berk guşaweriñ“ ! Hanyñ maksadyny düşündirmegi,agyzbirligi üpdemegi,Hiwa Hanynyñ „çeýnejek çöpüniñ azalandygy hakynda wagyz geçirilmegi;Nurberdi Hana,Gowşut hana we beýleki gala Hanlaryna habar bermegi netijesinde Sarahs-da söweşe berk taýýarlyk görýärler.
Şunlukda ähli çarwalaryñ,Ahal we Sarahs Tekelerniñ güýçlerni jemlemeklerinde,duşmana garşy ykjam taýýarlyk görmekde Gurbannazar molla ogly Ak işaniñ(Akmämmed)hyzmaty ulydyr.
Mädemin Han goşuny bir aý töweregi ýöräp,Mara-Murgabyñ kenaryna baryp düşleýär.Han ýerli ilata: eger şü gije gurbagalariñ ýekejisi gurruldasa-da ,7 ýaşdan70 ýaşa çenli erkek göbekleriñizi gyrjak diýýär.Howsala düşen halk çar tarapa bosup başlaýar.Emma Hanyñ atlylary olary goýbermeýär.Guşluk günorta bolanda garrylar aýal ebtatlar aglaşyp başlaýarlar.
Emma Garry burkaz atly ýaşuly çarwa-çopan: Adamlar, hapa bolmañ !Ajaldan başga zada çäresi adamzada berlendir.bir alajy bolar.Diýýär.
Soñra ol Hanyñ goşuny üçin soýlan ýüzlerçe dowaryñ içegelerini ýygnadýar,arassaladýar.olary çişirip,iki tarapyny düwdürdýär.
Soñ bolsa şol içegeleri derýanyñ kanaryndaky gamyş-gajarlaryñ düplerinden suwa tarap sallaşdyrýarlar. arasynda keseliginde-de hatarlap goýýarlar.Görseler ikindi wagty golaýlaşýar.
Garry aga :