Ahal_welaýaty
Senagaty
2011-nji ýylda ýurduň senagat önümçiliginiň 18,7%-i şu sebitiň paýyna düşdi (üçünji orun). Welaýatyň senagaty üçin gaz pudagynyň ýokary ösüş depgini häsiýetlidir. 2011-nji ýylyň jemleri boýunça gaz gazyp çykarmakda sebit Türkmenistanda ikinji orny eýeledi (29,3%). Gaz pudagyndan başga-da, himiýa (mineral dökünleri öndürmek), dokma, azyk we gurluşyk materiallary senagatlary ýöriteleşdirilen pudaklardyr. Mineral dökünleri (56,8%) we aýakgap (63,3%) öndürmekde yurt boýunça welaýata öňdebaryjy orun degişlidir. Gurluşyk materiallary senagatynyň kärhanalary ýurtda ýeke-täk sement öndürijiler bolup durýar we magdan däl gurluşyk materiallaryny öndürmekde (63,0%) öňdebaryjy orny eýeleýär. 2011-nji ýylda welaýatyň önümçilik kuwwatlyklaryny, infrastrukturasyny we sosial ulgamyny ösdürmäge gönükdirilen düýpli maýa goýumlarynyň paýy olaryň tutuş ýurt boýunça umumy möçberiniň 5,5%-ine deň boldy (bäşinji orun). Döwlet eýeçiligine degişli bölegiň obýektlerini işe girizmegiň düzüminde önümçilik däl maksatly obýektleriň işe girizilişi agdyklyk etdi (63,3%). Welaýatyň ulag ulgamyna awtomobil, demir ýol we geçiriji turba ulaglary girýär. 2011-nji ýylda ýurduň umumy ýük dolanyşygynyň 16,3%-i we ýolagçy dolanyşygynyň 11,0%-i onuň paýyna düşdi (sebitleriň arasynda, degişlilikde, dördünji we altynjy orunlar). Bölek satuw söwda haryt dolanyşygynyň möçberi boýunça 2011-nji ýylda welaýat ýurduň sebitleriniň arasynda dördünji orny eýeledi (10,4%). 2011/2012-nji okuw ýylynda Ahal welaýatynda 247 sany orta mekdepde 132,8 müň okuwçy okady. 2011-nji ýylda Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrliginiň ulgamy boýunça maşgala lukmanlarynyň sany 352 adam, orta saglygy goraýyş işgärleriň sany 2,4 müň adam boldy. Hassahana orunlarynyň sany 2,0 müň birlige deň boldy. 2011-nji ýylda ýaşaýyş jaýlarynyň umumy meýdany bilen üpjünçilik 1 adama hasaplananda 19,0 inedördül metre deň (ýurt boýunça dördünji orun). Sebitde ençeme saglygy dikeldiş resurslary bar, şol ýerlerde döwrebap şypahana edaralary we dynç alyş zolaklary döredilendir (“Arçman”, “Gökdere”, “Ýyly suw”). Welaýatyň çäklerinde ekerançylyk medeniýetiniň dürli eýýamlarynyň, parfiýalylaryň we beýik seljuklaryň hökümdarlyk eden wagtlarynyň taryhy ýadygärlikleri bar, ol ýerlere syýahatçylyk gatnaw ugurlary açyldy (Nusaý, Sarahs, Altyndepe). Ahal welayatynyň hojalygy köp ugurly bolup, onda gaz senagaty, himiýa, gurluşyk materiallary, yeňil we azyk se. nagat pudaklary, däneçilik we pagtacylyk, miweçilik we üzümçilik esasy ýöriteleşiş pudaklary hasaplanýar. Şol pudaklaryň öndürýän önümleriniň köpüsi boýunça welaýat ýurdumyzda görnükli orun eýeleýär. / Senagaty. Ahal welayaty ýurdumyzda senagat önüm- çiliginin in ösen sebitleriniň biri hasaplanýar. Senagat üçin mineral çig mallaryň dürli görnüşlerinin uly gorlarynyň bol magy, oba hojalyk çig malynyň öndürilişinin artmagy, zäh- met baýlyklary, demir ýol we awtomobil yollary bilen üpjün- ligi, şeýle-de ýurdumyzyň esasy senagat merkezi Aşgabat şäheriniň welaýatyn çäginde ýerleşmegi bu ýerde senagat önümçiliginin ösmegine itergi berýär. Yurdumyzda öndüril- ýän senagat önümleriniň öndürilişinin umumy möçberinde welaýatyň paýy 16%-den geçýär. Ahal welayatynyň senagat önümçiliginin düzüminde ýangyc-energetika toplumy esasy orun tutýar. Jemi sena gat önüminiñ 78,3%-i bu toplumyň paýyna düşyär. Sonra önümiň möçberi boýunça işläp bejerýän senagaty (ýeňil we azyk senagat pudaklary- 20,4%) tapawutlanýar. Welaýatyň etraplary boýunça senagat önümçiliginin ge- rimi we pudaklaýyn düzümi birmeňzeş däldir. Öndürilýän ähli senagat önüminin 72,2%-i (tebigy gazy cykarmagyn hasabyna) Sarahs etrabynyň paýyna düşyär. Yöne Abadan şäherinde, Ruhabat we Baharly etraplarynda senagat önüm- çiligi köp ugurlydyr. Şeýle-de bu etraplarda soňky yllarda senagatyň ösüş bady yokary. Onuň esasy sebäbi, bu yer. lerde täze senagat kärhanalarynyň gurulmagy bolup durýar. Ahal welaýatynyň meýdan-çäginde mawy yangyjyn uly gorlary jemlenendir. Häzirki güne çenli welaýatda tebigy gazyň we nebitiň 30-dan gowrak ýataklarynyň bardygy anyk lanyldy. Olaryň bir bölegi häzirki wagtda peýdalanylýar. Sarahs etrabynyň çäginde ýerleşýän Döwletabat ýurdumyz- da in uly gaz känleriniň biri hasaplanýar. Welaýatda tebigy gazyň cykarylyşy 2011-nji ýylda 19,4 mlrd m-e deň boldy. Çykarylýan gaz kondensatynyň möçberi-de ýylsaýyn art yar (62,2 mün tonna). «Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşinin 2011-2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnamasyna» laýyklykda Ahal welaýatynda ýangyc-energetika toplumyny ösdürmek boyunça uly wezipeler goýulýar. Geljekde Mer kezi Garagumda we Sarahs etrabynyň çäginde tebigy gazy suwuklandyrýan desgalar, nebiti gaýtadan işleýän kärhana işe giriziler. Welaýatyň senagat önümçiliginde elektroenergetika pudagynyň ähmiýeti-de barha artýar. Yurdumyzda öndüril- ýän elektrik energiýasynyň 15,7%-i onun paýyna düşyär. 2011-nji ýylda 2996,9 mln KWt elektrik energiýasy öndü- rildi. Welaýatyň çäginde 2 sany ýylylyk elektrik stansi ýasy işleýär. Abadan şäherindäki gaz turbinaly elektrik stansiýasynyň durky täzelenip, kuwwatlylygy artdyryldy. 2011-nji ýylda bolsa Akbugdaý etrabynda «Ahal-1» gaz tur binaly elektrik stansiýasy ulanylmaga berildi. Ahal welaýatynyň çäginde dürli mineral gurluşyk ma- teriallarynyň, ýagny sement, aýna çig malynyň, dolomitiň, çagyl-çäge garyndysynyň, gurluşyk daşlarynyň we hek daşynyň uly känleri ýerleşýär. Olar gurluşyk materiallary senagatyny ösdürmek üçin esas bolup durýar. Gurluşyk ma- iteriallary senagatynyň ösdürilmegine itergi berýän şertleriň biri-de welayatyň çäginde ýurdumyzyň paýtagty Aşgabat şäherinin ýerleşmegidir. Garaşsyzlyk ýyllarynda Aşgabat şäheri we onuň töweregindäki ilatly ýerler hakyky gurlu syk meýdançasyna öwrüldi. Elbetde, bu ýerde uly möçberde alnyp barylýan gurluşyk işleri dürli görnüşdäki gurluşyk materiallarynyň önümçiligini gineltmekligi talap edýär. Yurdumyzda öndürilýän sementiň agramly bölegi, gurluşyk kerpijinin 10,2%-inin, ýygnama demir-beton gur. namalarynyň we önümleriniň 20,6%-iniň, magdan däl gur. luşyk materiallarynyň 60,6%-inin Ahal welaýatynda öndü- rilýändigi bu pudagyň ähmiýetiniň uludygyny görkezýär. Welayatyn çäginde gurluşyk materiallaryny öndürýän 24 kärhana ýerleşyär. Olaryň esasy bölegi Abadan şähe- rinde, Baharly we Ruhabat etraplarynda jemlenendir. Döw letimizde ilkinji mermer zawody Owadandepede işe girizildi. Yurdumyzyň halk hojalygynyň demir we demir önüm- leri bilen üpjünligini gowulandyrmak maksady bilen, metal galyndylarynyň (lomuň) esasynda işleyän metallalurgiýa zawody Ruhabat etrabynyň demirgazygynda Owadandepe. de guruldy. Himiýa senagaty Ahal welaýatynda garaşsyzlyk ýyl- larynda ösdürilip başlanyldy. Onun esasy kärhanalary 2004-nji ýylda işe girizilen Tejenin karbamid zawody, Yaşlyk şäherçesindäki Kagyz kombinaty we Ruhabat etrabyndaky turba zawodydyr. Karbamid zawody ýurdumyzyň oba ho- jalygyny azot dökünleri bilen üpjün edýär. 2011-nji ýylda kärhanada 128,9 mün tonna karbamid öndürildi. Geljekde kärhananyň önümçilik kuwwatyny artdyrmak göz önünde tutulýar. Yaşlyk şäherçesinde dünýä ülňülerine layk gelýän kagyz önümlerini öndürýän kärhana işleýär. Ol gowaça galyndylaryny we däne ýygnalandan sonra galýan samany çig mal hökmünde gaýtadan işleyär. Kärhananyň kuwwat- lylygy ýylda 30 mün tonna kagyz öndürmekden ybaratdyr. Yurdumyzyň suw hojalygynyň we ýaşaýyş-jaý jemagat hojalygynyň edara-kärhanalaryny plastmassa turbalary bi- len üpjün etmek maksady bilen gurlan turba zawody häzirki zaman enjamlary bilen abzallaşdyrylan. Yenil senagaty özüne 27 kärhanany birleşdirýär. 2011-nji ýylda pudagyň kärhanalarynda 73,8 mün t pagta süýümi,42.6 mln m nah matalar, 2,8 mln sany örülen önümler, 3,829 mln jübüt jorap öndürildi. Garaşsyzlyk ýyllarynda öz ýerli çig malymyza esaslanýan, dünýä ülňülerine laýyk gel- yän ýokary tehnologiýaly dokma kärhanalarynyn onlarçasy guruldy. Düzümine 25 kärhanany birleşdirýán azyk senagat pudagy Garaşsyzlygymyzyň gysga döwründe uly ösüşe eye boldy. Yurdumyzda azyk howpsuzlygyny üpjün etmek ba- batynda maksatnamalary çāklerinde häzirki zaman kär hanalary işe girizildi. Häzirki günün talaplaryna layk gelýän galla önümleri kombinatlary (Ruhabat etrabynda, Tejen şäherinde, Anew, Kaka şäherçelerinde), Ruhabat etrabyndaky çagalar iýmiti zawody, miwe şirelerini we to mat goýultmasyny öndürýän «Ruhubelent» kärhanasy we başgalar munuň aýdyň mysalydyr. Ahal welayaty üzümdarçylygyň, miweçiligin ösen sebiti hasaplanylýar. Şoña baglylykda ýurdumyzda çakyr önümle- rini we şerbetli içgileri öndürýän kärhanalaryň 10-usyndan 5-si onuň çãginde ýerleşyär. Olara Abadan şäherindäki çakyr zawody, «Gökdepe» (Gökdepe etraby), «Zähmet», «Owadandepe» (Ruhabat etraby), «Änew» (Ak bugdaý et- raby) çakyr kärhanalary degişlidir. Olarda 40-dan gowrak görnüşdäki çakyr önümleri öndürilýär.