Seljuklar_döwründe_ylym_we_medeniýet
Goja taryha gyzgaça göz aýlap biz Orta Aziýa halklarynyň şol sanda türkmen topragynda ýaşan halklaryň baý hem dürli öwüşgünli gadymy medeniýetiniň bolandygyna, Gündogar Gaýtadan döreýiş asyrlarynda öňe çykan danalaryň ýöne ýerden döremändigini bellemek gerek. Ģünki olaryň örän çuňňur, köpasyrlyk köki bar. Şonuň üçin hem Orta Aziýa halklarynyň ylmynyň we medeniýetiniň ösüşi grek ýa-da arap medeniýetine gös – göni baglydy, “bu halklaryň geçmişde özbaşdak ylmy düňýäsi ýokdur” – diýen ýaňramalar hakykatdan örän daşdadyr. Dogry Gündogaryň şol sanda Orta Aziýanyň alymlary aýratynam orta asyrlarda belli bolan alymlar gadymy grek ylmy mirasyna köp ünsi beripdirler, ony oňat öwrenipdirler, grek alymlarynyň eserlerini arap, pars dillerine terjime edip, şol dillerde gepleýän hem-de düşünýän halklara ýetiripdirler. Alymlaryň uly topary gadymy hindi ylmynyň hem aýratyn-da gometriýa, arifmetika, medişine ýaly ylmyň iň bir zerur pudaklaryna bagyşlanan ylmy eserleri çuňňür öwrenipdirler. Beýl ediýildigi Orta Aziýa halklaryny, şol sanda türkmen halkynyň özleriniň asyl ylmy işleriniň bolmandygyny aňlatmaýar. Faraby, Biruny, Ibn Sina, Horezmi Omar Haýýam ýaly ylym äleminiň eserlerinde biz adamzat jemgyýetine, onuň ösüşine geljegine, adamlaryň bagtly, eşretli ýaşamagyny üpjün etmäge diýseň köp üns berendigini göz ýetirmek kyn däl. Horezmi, Faraby, Ubn Sina, Biruny, Omar Haýýam ýaly orta asyrlar alymlary özleriniň täze – täze açyşlary bilen dünýä ylmynyň we medeniýetiniň öňe gitmegine uly ýardam edipdir. Bu barada ýekeje mysala ýüz tutmak hem ýeterlikdir. Ürgençde, ýagny Köňeürgençde ýaşap öen Horezmi şol döwür üçin aze bolan matematika ylmynyň “algebra” pudagyny döredipdir. Ol kitan şol asyrlaryň dowamynda Gündogaryň we Günbataryň alymlarynyň öwran – öwran ýüz tutan ylmy çeşmesi bolup hyzmat edipdir. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň sözleri bilen aýdanymyzda: “Mahmyt Haznabynyň Seljuk türkmenleriniň soltanlarynyň, Köneürgenç soltanlygynyň döwründe bütin yslan dünýäsinde ylmyň, eebiýatyň, sungatyň kerwenini çeken türkmen, dünýä türkmen medeniýetini tanatdy” (Mukaddes Ruhnama, 6 sah.) Ýokarda atlary tutlan beýik akyldarlaryň her biriniň Ýewropada ylmyň we medeniýetiň ösmegine uly goşant goşandygyny aýtmak gerek. Ýewropaly alym F.Diteriniň aýtmagyna görä orta asyr Ýewropasy gadymy grek filosofiýanyň üsti bilen Farabynyň, Ibn Sinanyň, Ibn Roşduň ylmy eserleri arkaly öwrenipdir. Ol gündogarda Aristotel Farabynyň arkasyndan Aristotel bolupdyr diýip bellenilýär. Bu pikiri Merhemetli Prezidentimiz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Ruhnamasynda hem tassyklaýar, ýa-da görnükli gündogarşynas akademik W.W.Bartold, Aziýanyň greklere, aýratyn hem olaryň döwlet gurluşygyna bolan täsiri kämahal grekleriň aziýalara eden täsirinden güýçli bolupdyr diýip ýazýar. Onsaňam ýene-de bir zady berk ýatda saklamak gerek. Ylym düňýäsinden üzňe şamak mümkin däl. Emma bir zat eçilmek üçin özünden öňküleriň goýup giden ylmy mirasyndan habardar bolmaly. Şol hakykatdan garanyňda Horezminiň, Farabynyň-da, Birunynyň-da eýran hem arap halklarynyň milli medeniýetiniň ajaýyp üstünliklerini özlerinde jemländiklerine şek – şübhe bolup bilmez. Elbetde hindi, hytaý aýratyn hem grek medeniýetleriniň- de täsiri bolupdyr. Galyberse-de gadymy ýupek ýoly Orta Aziýanyň esasy şaherleridir. Galalarynyň üstünden geçip onuň halklarynyň Günbataryň hem-de Gündogaryň medeniýetleri bilen ysnyşykda bolmaklaryna uly ýardam edipdir. Orta asyrlar zamanynda belli halyflar, patyşalar, soltanlar ylma we medeniýete örän köp üns beripdirler, alymlar hökümdarlar tarapyndan goldanypdyr. Biz bu barada ikinji soragyň dowamynda has giň gürrüň ederis. Şu ýerde bir zady bellemek hökman IX - XIII asyrlarda ýaşan we döreden dünýä ylmyna we medeniýetine uly goşant goşan akyldarlary orta çykaran esasy şert şol halklaryň taryhy ykdysady durmuşy hem-de asyrlaryň dowamynda toplan baý däpleriniň bolandygyny aýtmak gerek. Ģünki bu döwürde Gündogarda ylym hem-de bilim adamlaryň ruhy, intelektual hem-de jemgyýetçilik durmuşynda düýpli orun tutupdyr. Indi bolsa taryhçylar tarapyndan medeniýetimiziň gülläp ösen döwri hasaplanýan Seljuklar döwründe ylmyň, medeniýetiň, edebiýatyň ösüşi baradaky gürrüňlerimize geçýäris. Ģünki ynsanyýet taryhynda medeniýetiň, siwilizasiýanyň ösüşi boýunça aýry – aýry hasylly ýyllar bolupdy. Şolaryň biri hem Yslamyň ornaşmagyndan tä XIII asyra çenli bolan döwürdi. Agzalan döwürde siwilizasiýanyň täji bolan ylymda uly bir galkynyşyň bolup geçendigini biz ýokarda aýdyp geçdik. Hut şu döwürde Merw. Gürgenç, Buhara, Samarkant özüniň dini we dünýewi ylmy ojaklary bilen yslam dünýäsiniň ylmy merkezine öwrülip başlady. Egerde giňişleýin ykrar edilen medeniýetiň, ylmyň bir ülkesi özüniň Aristotelini, Arhimedini, Platonyny, Sokratyny, Geraklyny … orta çykaran bolsa Gündogar bu döwürde Al Horezmi, Al Faraby, Ibn Sina, Biruny ýaly ägirtleri ýüze çykardy. Medeniýetimiziň şol döwürdäki ýaly ýokary galan döwri örän seýrekdir. Dünýäniň çar künjünde gurlan 70-den gowurak türkmen döwletleriniň iň naýbaşysy bolan seljuk türkmen döwletiniň, seljuk türkmenleriniň dünýä medeneniýetine, ylmyna goşan goşandy has uludyr. Biziň ýokarda bellän geçişimiz ýaly Beýik Seljuk türkmen döwleti ylym dünýäsinde uly yz galdyran döwletdir. Seljuk soltanlarynyň ählisi döwletiň gülläp ösmeginiň ylma we bilime baglydygyna oňat düşünipdirler. Ylym bilim belli bir ulgama tabyn edilip, dölwet syýasatynyň esasy ugruna öwrülipdir. Meşhur wezir Nuzamül mülkiň ady bilen baglanyşykly Nyzamise medreseleri yslam äleminde abraýly okuw mekdeplerine öwrülipdir. Nyşapurda Bolhda, Hyramda, Amulda … Nyzamiýe medreseleri hereket edipdir. Ilkinji Nyzamiýe Alp Arslan Zamanynda 1066 ý. Bagdatda gurlupdyr. Seljuk soltanlarynyň öz hasabyna medreseler gurdurmagy jemgyýetiň asylly, barly adamlaryny hem bu haýyr işe itekläpdir. Wezirler, begler hat-da Seljuk soltanlarynyň aýallary hem ülkäniň her ýerinde medreseler gurdurmaga başlapdyrlar. Seljuk medreselerinde talyplar mugt ylym bilim alypdyrlar. Medreselere bagyşlanan haýyr-sahawat wakyflarynyň hasabyna olar şol ýerde ýasapdyrlar, naharlanypdyrlar, okuw esbaplary bilen üpjün edilipdir. Medreselerde ders berýän mugallymlara, damyllalara, müdderislere döwlet tarapyndan ýörite aýlyk berlipdir. Medresedäki alymlara we talyplara aýlyk hakyndan başgada olary ylma höweslendirmek maksady bilen ýörite wakyflardan 100, 500 we 1000 ýa-da akja baýraklar berlipdir. Seljuklar zamanasynda ýöriteleşdirilen hekimçilik (lukmançylyk) medreseleriniň bolandygyny hem aýtmalydyrys. Köp sanly tebipler öz öýlerini lukmançylyk mekdeplerine öwrüpdirler. Şamly hekim Mühezzibiddin öz öýüni medresä öwrüp, bu ýerde ençeme tebipleri ýetişdirenligi hakyndaky maglumatlar biziň günlerimize gelip ýetipdir. Seljuk soltanlary ylym adamlaryna hemmetaraplaýyn hemärlik edipdirler. Mälik Şanyň hemaýaty bilen 1074-1075 ý.ý. ilki Yslyhanda, soňra Bagtdatda obserwatoriýa (rasathana) gurlupdyr. Onda Omar Haýýam, Ýobul, Müzaffar Isfizari, Mamun Ibn Hejin el Wasiti ýaly alymlar işläpdir. Olar ýylnama (kalendar) özgertmesini geçiripdirler we täze düzen ýylnamasyny Mälik şanyň hormatyna “Jelali ýylnamasy” diýip atlandyrypdyrlar. Ol ýylnama kalendary 30 – günlik bolup 12 aýdan we goşmaça 5 ýa-da 6 günden durýar. Bu ýylnamada ýyl başyny bahardaky ýylamaga deňlemek üçin dört ýylda bir goşmaça gün girizipdirler. Jelali ýylnamasynda 3770 ýylda bir gün, grigorýan ýylnamasynda bolsa 3331 ýylda bir gün ýalňýslyk bardyr. Mälik Şanyň döwürdeşi bolan türkmen alymy Abdul Eziz Ismail el Jezeri (1136-1206ý.) kibernetika ylmyna esaslandyryjylaryň biridir. Bu barada taryhçy K.Baýramow “Alymyň sagatlary, minutlary, günleri we aýlary, günüň we aýýň günlik ýerleşişini görkezýän bir maşyn ýasandygyny görýäris. Bu maşynda biri – biriniň garşysynda ýerleşdirilen 24 harp bilen gapylyk bar. Olar iki topara bölünipdir, reňkleri hem üýtgeşik. Gapylaryň arkasynda her biri aýratyn görnüşde saýraýan ýasama guşlar bar. Her sagatda üstki gapylardaky bir adam şekili çykyp ýoräp ugraýar we ikinji gapynyň öňünde durýar. Eliňi çala degirýäň welin, şol pursat bir guşjagaz ganatlaryny pasyrdadyp orta çykýar we dolan wagty mukdaryna görä saýrap ses çykarýar.” (seret. Standart hil we gowpsyzlyk jurnaly, 1997 №1, sah 30-31.) Seljuk zamanasynda taryh ylmy hem ýokary derejä ýetipdir.Bu döwrüň taryhçylary-da seljuk soltanlarynyň howandarlygyndan peýdalanypdyrlar. 1058 ýazylan “Mäliknama” eserinde seljuklaryň sejeresi barada gürrüň edilipdir. Ibn – ul – Hassul – “Risalaýi Mälik şahy” Ebu Tahyr Hatuni “Taryhi Ali Seljuki”, şahyr Muezzi “Suýeri Rutuhi Soltan Sanjary” Ubn Rundun Beýhani “Mynaribut - Tejeribi”, “Zinetiýul, Kütatta biýi” eseri ýazypdyr. Al Kaipi Soltan – Sanjara bagyşlap “Mefahur, ül Etrek” esaerini ýazypdyr. Seljuk tükmenleriniň Irandaky döwletiniň Soltany Togrul – III – ni döwründe Ahmet Tuş tarapyndan “Ajaýyb ul - Maglihat” atly geografiýa kitabyny ýazypdyr. Kerim – üd-den Aksaraýynyň “Müsameret, ül - Akbar” kitaby (1323 ý.) Seljuk taryhyny öwrehmegiň çeşmelerinden biridir. Gynanasakda bu kitaplaryň köpüsi mongollaryň weýrançylykly çözuşlary zerarly biziň günlerimize gelip ýetmändir. Beýik Seljuk türkmen Soltany Sanjar özüniň ýarym asyrdan gowrak dowam eden hökümdarlygynda ylma, medeniýete howandarlyk etmekde nusga bolan soltanlaryň bilidir. Ol döwrüniň beýik alymlaryny öz töweregine jemläp, olara goldaw beripdir. Onuň döwründe Merwli meşhur taryhçy we jugrafiýaçy Abu Sag-as-Samani (1113-1167) öz mejhur eserini döredipdir. Soltanyň obserwatoriýasynda meşhur münejim, şahyr Omar Haýýam işläpdir. Abdyrahman Hazini öz barlaglarynyň netijesinde seljuk döwletleriniň düzümine girýän ýerleriň merdianalaryny uzaklyk, giňişlik derejelerini görkezýän “Zij-i- Sanjaryny” ýazypdyr. Hazininiň “Mizan – ül - Hinmet” eseri fizika ylmyna uly goşant bolupdyr. Horezmli alym az – Zamahşary (1074 - 1134) Soltan – Sanjaryň dostlaryndan biri bolupdyr. Ol özüniň “Mukaddimet – ul - edebi” eserini Soltan – Sanjara sowgat beripdir. Soltan – Sanjaryň köşguňde onuň goldawyndan peýdalanan alymlaryň ýene biri Omar – bin – Sehlah – el – Sabidir. Ol özüniň “Risaleý – i - Sanjarne” eseri bilen meşhurdyr. Ol öz eseriniň başynda bu eseriň “Älemiň patyşasy, şu beýik Soltan gündogaryň we günbataryň hökümdarlarynyň hökümdary Sanjaryň arzuwy bilen onuň kitaphanasy üçin taýýarlandy” diýip ýazypdyr. Agzalan eser fizika degişli bolup, onda tebigatdaky dürli fiziki hadysalaryň seäbi giňişleýin düşündirilýär. Alym suwuň atmosferadakyaýlanyşyny ylmy nukdaý nazardan beýan edýär. . Kitaphanalar Beýik Seljuk türkmen döwletiniň medeni derejesini ýokarlandyrmagyň hakyky subutnamalarynyň biridir. Döwletiň düýbi tutulan ýeri bolan Merw özüniň meşhur kitaplary bilen Yslam düňýäsinde mälim bolupdyr. Bu ýerde 12 müň tomluk kitap saklanýar (her bir kitabyň gymmaty 250 dinardan az bolmandyr) kitanhanalar bar. Beýik Seljuk Soltanlary ylmy adamlara uly hormat goýupdyrlar. Olardan harajadyny gysganmandyrlar. Soltan Ali Arslan özüniň haýyr sahabatynyň ondan birini ylym adamlaryna harçlapdyr. Mälik şa medreselere we beýleki medeni ojaklara sarp edýäninden başga-da her ýylda alymlara 300 mün altyn dinar paýlapdyr. Soltan Sanjaryň köşgündäki alymlara, şahyrlara we tebiplere bir gezek bäş günüň dowamynda 700 müň dinar, 1000 sany atlas lybasyny, saýlama arlaryň ençemesini peşgeş berendigi barada gürrüň ler bar. Beýle sahylyk etse hazynasynyň basym boşajagyny aýdanda hazynadara “Men hakynda mal – dünýä baýlygy imrinýär diýse erbet, şondan gork” diýip jogap beripdir. Seljuk Soltanlary edebiýata, şahyrlara uly ähmiýet beripdir. Seljuk Soltanlary entäk şazada mahaly terbiýelenende olarda edebiýata bolan söýgüni oýarypdyrlar. Atabegileri olara pikirlerini çeper beýan etmegidüre manyly gürleşmegi öwredipdirler. Samarknatly Nyzamy Aruzunyň aýdanlaryndan çen tutsak seljuk ogullarynyň hemmesi (hökümdar nebereleriniň agzalary) şygyr düzmek kadalaryndan habardar bolupdyrlar. Olar ene dilinden başga-da arap we pars dillerinden baş çykarypdyrlar. Seljuklar döwründe edebi eserler esasan pars dilinde ýazypdyrlar. Arap dili ylmy dil hasaplanypdyr. 1277ý. Türkmen begi Mämmet beg “Şu günden başlap diwanda dergahda, metjitde, meýdanda türkmen dilinden başga dilde gürlenilmeli däldir” diýen perman çykarypdyr. Munuň özi Seljuklar we ondan soňraky türkmen beglikleriniň zamanasynda esasy gepleşik diliniň türkmen dili bolandygyna şaýatlyk edýär. Beýik Seljuk Soltanlaryň köşgünde Emir Muezzi, Omar Haýýam, Auhadeddin Enweri … ýaly ençeme şahyrlar hemaýat görüp, döwlet galamyny işledipdirler. Soltan Sanjaryň köşgünde şahyrlaryň orny elmydama törde bolupdyr. Ģeşmelerde ýazylyşyna görä, soltan käte – käte şahyrlary üýşürip meýlis guraýan eken. Eger-de kimde- kim meýlise gijä galyp gelse, käse-de dälde öküziň şahynda şerap içilmeli edilýän eken. Sopuçylyk ylmynda uly yz goýan Ymam Gazaly Beýik Seljuk türkmen Soltanlary Mälik şanyň we onuň ogly Sanjaryň döwründe ýaşap geçipdir. Ol bu barada şeýle ýazýar: “Men 53 ýyllyk ömür ýaşadym. Munuň 40 ýyly ylym öwrenmek we öwretmek bilen geçdi 20 – ýylam soltan Şehidiň (Mälik şanyň) soltanlyk döwründe geçdi. Din ylymlary barada 700 kitap ýazmaga muwaffak boldum” diýip belleýär. Öňem belläp geçşimiz ýaly Seljuk türkmen Soltany Sanjaryň hemaýatyny gören şahyrlaryň biri hem Emir Muezzidir. Muezzi şahyr Sanjaryň kakasy Mälik şanyň ýeňişlerine bagyşlap ençeme eserler döredipdir. Köp meýlislerde, syýahatlarda Mälik şanyň ýanynda bolupdyr. Horasany eýelände Muezzi onuň hyzmatyna baryp, ömrüniň ahyryna çenli köşkde ýaşapdyr. Käbir rowaýatlara görä Muezzi gepleşikler geçirmek üçin Sanjar tarapyndan wekil bolup Wizantiýa Ruma gidipdir. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Ruhnamasynda Enweriniň adyny ençeme ýerde agzaýar. Onda: “Türkmen entäk Enwerini az bilýär” diýip (324 sah.) belleýär. Mänäniň golaýyndaky Bedene obasynda dogulan şahyr Ruhadeddin Abu Enweri Soltan Sanjaryň köşgünde işläp, uly abraýa ýeten şagyrlaryň biridir. Soltan Sanjaryň özi hem goşgy ýazypdyr. Bu barada edebiýatçy alym N.Gullaýew özüniň “Şygyr ýazan türkmen soltanlary” atlu makalasynda (E.S. 22.06.01ý.) içagyry keseline ýolugyp, ondan gutulmajagyna göz ýetirip şu aşakdaky setirleri ýazyp mirasdüşerlerine okap berendigini ýazýar: