cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gadymy Müsür taryhy
Ownuk ýer işläp bejerijiler köpsanly  patyşa  hojalyklarynyñ  dargamagy netijesinde  emele gelipdir. Olar esasy öndürijiler bolup, “hemuu nisat” – “patyşa adamlary” hasaba alnyp,  käri boýunça bölünipdirler. Soñ olar patyşanyñ, emeldarlaryñ , ybadathanalaryñ  ýerlerine, orta  ýerlere we   beýleki hojalyklara işlemäge iberilipdirler. Olar köplenç iberilen ýerinde  ömürlik işlemeli bolupdyrlar. Bularyñ eklenmek üçin zerur zatlaryny  ýa hojalygyñ ammarhanasyndan almaly, ýa-da  özlerine berlen  bir bölek ýerden   eklenmeli  bolupdyrlar. Orta hojalyklaryñ köpüsinde gullar  hem işledilipdir. Gulçulygyñ esasy çeşmesi  üstünlikli  uruşlar bolupdyr. Uruş wagtynda onlarça  müñ ýesirler  sürlüp  getirilipdir. Olar ilki patyşa, ybadathana , emeldarlaryñ  ýerlerine  iberilipdirler. Meselem, Senusert III  bir ýörişden  soñ  öz janpenasyna  ilki 60 “baş”, soñra  ýene-de  100 “baş” gul sowgat beripdir.
Müsür birleşdirilensoñ  dolandyryşyñ  köpsanly  býurokratik  apparaty  dikeldilýär. Onuñ başynda faraon durup, özüni “Ranyñ ogly” hudaýadam  diýip yglan  edipdir. Şeýle-de bolsa  Orta  patyşalygyñ  faraonlaryna  nomlaryñ  dolandyrylyşyny  öz  gözegçiligine  almak başartmandyr.
Gadymy we Orta patyşalyklaryñ arasyndaky  geçiş dünde  nomlarda  güýçli hökümdar neberelikler emele  gelipdir. XI-XII nesilşalyklar munuñ bilen ylalaşmaly bolupdyrlar. Senusert III (1887-1850ý) we onuñ  ogly  Amenemhet III (1850-1830ý) nomarhlary öz  dikmeleri bilen  çalyşmaga   synanyşanda  güýçli garşylyga  duş gelipdirler. . Nomlaryñ häkimleri faraona  garşy  dildüwşükleri ýygy-ýygydan  edipdirler. Amenemhet I we Amenemhet II dildüwüşik  netijesinde  öldürilipdir.
Nubiýada baý altyn  känleri açylypdyr. Müsüriñ araçägi ikinji  basaga çenli  giñelipdir. Müriñ basybalyjylykly  syýasatynyñ   esasy ugurlarynyñ biri-de  Ortaýer deñziniñ  Gündogary bolupdyr. Ol ýerden müsürliler kümüş, galaýy, gurluşyk agaçlaryny, gymmatbaha  kedr  agajyny  getiripdirler. Müsür Sinaý ýarym  adasyny, Palestinanyñ  günortasyny, Finikiýanyñ  käbir  şäherlerini   özüne birleşdiripdir. 3.Müsüriñ ykdysadyýetiniñ  gülläp  ösmegi, alnyp  barylýan  uruşlar “patyşa  adamlarynyñ ”  gazaply  ezilmegi netijesinde  alnyp  barlypdyr. Halk köpçüliginiñ  närazylygy  we özakymlaýyn çykyşlary emele gelipdir. XII nesilşalyk ýykylansoñ , ýagdaý has çylşyrymlaşypdyr. XIII nesilşalygyñ  (1775-1710) faraonlary ýagdaýy kadalaşdyryp bilmändirler. Şol wagtlar Müsüriñçäklerinde duşmanlar güýçlenipdirler. Aýratynam Günorta Palestinanyñ, Demirgazyk Arabystanyñ, Linaý ýarymadasynyñ giñişliklerinde  ýaşaýan  giksoslaryñ  taýpa  bileleşmeleri Delta  aralaşyp  başlapdyrlar.
4.Müsüriñ içerki ýagdaýynyñ   agyrlaşmagyndan   giksoslar peýdalanypdyrlar. B.e. öñ XVIII asyryñ ahyrynda  olar Deltany gabapdyrlar, soñra  Ýokarky  Müsüre-de  öz häkimýetini ýaýradypdyrlar. Şeýlelikde, Müsürde giksoslaryñ   agalyk eden  wagty XV-XVI  nesilşalyklar dolandyrýar  (b.e. öñ 1710-1580ýý  töw.).
Giksos imperiýasy b.e. öñ  XVIII asyrda  ýaşan  patyşa  Hianyñ   dolandyran  wagtynda  gülläp  ösüpdir. Oña Müsüriñ ähli ýerini  tabynlykda  saklamak  başardypdyr. Hian ölensoñ, giksos döwleti gowşap,  müsür nomlarynyñ , aýratynam Fiwynyñ  özbaşdaklygy  artyp ugraýar.
Müsürde XIII nesilşalyk ýykylansoñ  nomlaryñ  özbaşdak bolan  we  giksoslaryñ  dolandyran  wagty II Geçiş döwri  diýlip  atlandyrylýar.
Mowzuk: Müsür Täze patyşalyk döwründe
Meýilnama:
1.	Giksoslaryñ Müsürden  kowlup çykarylmagy we Täze patyşalygyñ  döremegi
2.	Täze patyşalyk döwründe Müsüriñ  ykdysadyýeti
3.	XVIII nesilşalygyñ daşary syýasaty
4.	Ehnatonyñ özgerdişleri
5.	Täze  patyşalyk  XIX we XX  nesilşalyklar döwründe
1. Giksoslara garşy  göreşe  öñki paýtagty Fiwynyñ  hökümdarlary baştutanlyk  edipdirler. Fiwyda umumymüsür  hudaýy Amonyñ  merkezi ýerleşipdir. Bu ýerde giksoslaryñ  patyşalarynyñ  häkimýeti juda  gowşak bolansoñ,  fiwyly hökümdarlar  özlerini  faraon   diýip yglan edipdirler we XVII  nesil döredipdirler. Olar giksos  patyşalary bilen  bir wagtda   dolanypdyrlar. Fiwy faraonlaryñ biri  bolan  Kamesu basybalyjylary Müsürden  kowup çykarmak üçin  göreşe baştutanlyk  edipdir. Onuñ dogany faraon Ýahmos  bu işi tamamlapdyr. Müsüriñ goşunlary Awarisi eýeläpdirler, goksoslary Müsürden kowup çykaryp, olary Palestinanyñ  günorta araçäklerine  çenli  yzarlapdyrlar. Bu ýerde möhüm  gala bolan  Şaruheni  üç ýyl  gabawdan  soñ  Ýahmos  basyp alypdyr. Müsür goşunlarynyñ zarbasy  astynda  giksoslaryñ  döwleti  çagşapdyr.
Giksoslar kowlup çykarylansoñ  Müsürde  döwlet   dikeldilýär we onuñ  taryhynda  iñ ajaýyp döwür – Täze  patyşalyk  döwri başlanýar. Bu döwür bäş asyr töweregi wagty çine alýar (b.e. öñ 1580-1085ýý). Täze patyşalyk  döwründe  Müsürde  XVIII – XX  nesilşalyklar  dolandyrypdyr.
Bu döwürde Müsüriñ  Aziýanyñ, Afrikanyñ, Ýewropanyñ  has uzak  ýerleri bilen  aragatnaşyklary  ýola goýlupdyr. 2.Müsürliler her ýörişden soñ  onlarça  müñ  ýesirleri  gul edip sürüp getiripdirler. Ýesirler bilen Müsüre ýüzlerçe  müñläp mal, altyn we kümüş zatlar, bürüñçden ýasalan  önümler, dürli gymmat baha  zatlar getirilipdir. Müsür boýun egdirilen  ýerlerden  her ýyl  paç alypdyr. Efiopiýadan  altyn we pil süñki, Palestinadan  we Siriýadan – kümüş, gurşun we galaýy, matalar, reñkler, gymmatbaha lazurit daşy,  Liwandan  gämi gurluşyk agajy we kedr getiripdir.
Müsüriñ ykdysadyýetiniñ ýokary göterilmegine  gurallaryñ  täze ýasalyş usullarynyñ  kämilleşmegi hem  ýardam edipdir. XIX nesilşalygyñ döwründen başlap, bürüñçden gurallar köp ýasalyp ugraýar. Bürünçden ýasalan ýaraglar, gurallar öñkülerden  has netijeli bolupdyr. Metaly almak işi has-da  kämilleşýär. Öñ ýörite turbalardan  ussalaryñ  özleri üflän  bolsalar,  indi körükleri  peýdalanyp başlapdyrlar. Keseligine ulanylýan  dokma stanogy   bilen birligine  dikligine  ulanylýan  stanoklar hem ulanylyp başlanýar.
Dury bolmadyk aýnadan gaplary, ownuk önümleri ýasamaklyk özbaşdak pudaga  öwrülýär.
Oba hojalygynda tutawaçly, işlemäge  amatly  kündeler ulanylypdyr. Iri kesekleri uzyn saply  ýörite çekiçler bilen döwüpdirler. Beýik ýerleri suwarmak üçin şaduflary  ulanyp başlapdyrlar. Beýleki ýerlerden getirilen  ösümlikleri we haýwanlary öz ýurduna  uýgunlaşdyrypdyrlar. Ägirt uly maddy we zähmet  serişdeleriniñ  hasabyna  faraonlar ykdysadyýeti we oba  hojalygyny  janlandyrýan  syýasat  alyp barypdyrlar. Aýratynam suwaryş ulgamyna  we ekin  ýerleriniñ  giñeldilmegine  uly üns beripdir. Niliñ joşgunlaryna  ýörite gözegçilik  edilipdir. Asuanda (g.o)  we Memfisde (d.g) Niliñ suwunyñ  derejesini  ölçeýän  gural – nilomerler goýupdyrlar. Öñki kanallar dikeldilýär, täze suwaryş  desgalary – dürli kanallar, bentler, guýular, suw howdanlary gurulýar.
Faýum etraby Orta patyşalykdaky ýaly, Täze patyşalyk  döwründe  hem Müsüriñ   esasy galla  öndürýän  ýeri bolupdyr. XIX nesilşalygyñ faraonlary  Deltada  ýerleri  gowulandyrmak üçin  işler geçirip başlapdyr. Zeýkeşler gurlupdyr, uly giñişlikler özleşdirilipdir. Deltada üzümçilik, bagçylyk, balaryçylyk gülläp ösüpdir. Täze patyşalyk döwründe  Müsüriñ ykdysadyýetinde  oba hojalyk we  hünärmentçilik önümleri  öñküden has  köp öndürilipdir. Şonün esasynda faraonlar üstünlikli  basybalyjylykly  ýörişler, ägirt uly  gurluşyk işlerini  amala aşyrypdyrlar. Müsür medeniýetiniñ mundan beýläk  ösmegi üçin  maddy mümkinçilikler döredilipdir.
3.Giksoslaryñ kowulmagy Ýahmos  I tarapyndan  esaslandyrylan XVIII  nesilşalygyñ  syýasy  işjeñliginiñ  ýokarlanmagyna  getirdi. Basybalyjylykly ýörişler geçirmek  üçin  ilki bilen müsür  goşuny  gaýtadan  garalýar. Giksoslaryñ täsiri  bilen  arabaly goşun  döredilýär. Iki adamly iki  at goşulan  ýeñil  arabalar duşmanyñ  hataryna  okdurylyp girip,  olaryñ  arasynda  başagaýlyk  döredipdirler. Müsürde atçylygy ösdürip başlapdyrlar. Atçylyk zawodynyñ  baştutanlary ýokary wezipeli   adamlar hasaplanypdyrlar. Pyýada goşun söweşde orun tutup,  ony ýaraglaryñ  täze görnüşleri bilen  üpjün  edipdirler. Gylyçlaryñ iki görnüşi:  göni we agyr hem-de  orak görnüşli  ýeñil görnüşleri  ulanylypdyr. Agyr ýaraglanan  goşunyñ  üstüni  ýeñil  ýaraglanan  ok – ýaýçylar we  naýzaçylar bilen  ýetiripdirler. Harby-deñiz floty döredilipdir. Basylyp alnan ýurtlarda  güýçli berkidilen  galalar döredipdirler.Harby tälimler we türgenleşikler geçilipdir. Goşuna 10 sany uly erkek adamdan   bir urşujy  alnypdyr. Daşary ýurtly hakynatutma  goşun hem  ulanylypdyr. Täzeden gurnalan  müsür  goşuny  öz  döwrüniñ  iñ gowy  we  köpsanly  goşuny  bolupdyr.
Goşunyñ kuwwatyna  daýanyp XVIII  nesilşalygyñ  faraonlary işjeñ  daşary  syýasat ýöredipdirler, aýratynam Ortaýer deñziniñ  gündogaryndaky  basybalyjylar möhüm bolupdyr. Hett patyşalygy, Assiriýa , Wawilion ýaly döwletleriñ  ýagdaýy şol  wagtlar gowy bolmandyr. Şonuñ üçinem olar Siriýanyñ  we Palestinanyñ  işlerine  işjeñ gatyşyp bilmändirler.Esasy  howp Mitanni döwleti bolupdyr. Mitanniniñ Kadeşiñ  baştutanlygyndaky  siriýa – palestina  bileleşmesini  goldamagy Müsüriñ  öñe hereket  etmegini  saklapdyr. Bu ýerde saklanan  XVIII nesilşalygyñ  faraonlary indi günortada  işjeñ  herekete  başlapdyrlar. Ýahmosyñ nesilleri  Niliñ  üçünji  basagasyna  çenli bolan  ýerleri  basyp alypdyrlar. Patyşa aýal  Hatşepsutyñ Punt ýurduna  iberen  gämileri   ol ýerleriñ  hökümdarlaryndan  iberilen  sowgatlary bilen  ýüklenip gelipdirler.
Tutmos III ökde serkerde, öñden görüji syýasy we döwlet işgäri  bolupdyr. Ol esasy ünsi Ortaýer deñziniñ  gündogaryna  beripdir. Oña öñki garşydaşlary garaşyp duran ekenler. Olar esasan, güýçli berkidilen Megiddo şäherinde  jemlenipdirler. B.e. öñ 1482 –nji  ýylda   bolan gazaply  söweşde  müsürliler aýgytly  ýeñiş gazanypdyrlar.Duşmanlar Megiddoda  gizlenipdirler. Bu şäher ýedi aý gabawdan soñ  boýun egdirilipdir. Tutmos III Siriýanyñ we Palestinanyñ  giñ ýerlerini  ele alypdyr. Ol 22 ýyl ýeke-täk  dolandyran döwründe  15 gezek  ýeñişli ýöriş  edipdir we  Müsüriñ  araçäklerini  Ýewfratyñ  ýokary  akymlaryna   çenli giñeldipdir.
Tutmos III öz gämilerini Orta ýer deñzinden Ýewropa  geçiripdir. Müsüriñ Demirgazyk araçäkleri  Karhemyş şäherine  çenli bolupdyr. Ol müsürlileriñ demirgazyga iñ uzak aralaşan  nokadydyr. Tutmos III-ñ günortadaky daşary syýasaty  hem üstünlikli  bolup, Müsüriñ  günorta araçäkleri  Niliñ IV  bosagasyna  çenli giñelipdir. Müsüriñ demirgazyk – günorta  araçäkleriniñ  arasy 3200 km bolupdyr. Tutmosyñ mirasdüşerleri  basyp  alyşlar barada   pikir etmän,  öñki boýun egdirilen  ýurtlary  dolandyrmak barada  aladalanmaly  bolupdyr.
Müsüriñ öñki  bäsdeşleri bolan  mitanni,  hett  we wawilion  patyşalary  indi  onuñ öñünde  ýaýaplapdyrlar. Gyzlaryny we ajaýyp  zatlary  sowgat hökmünde  faraona iberipdirler.
Müsürde ilatyñ  düzümi agalyk   ediji topardan  (gullaryñ,  öýleriñ, ussahanalaryñ,  mülkleriñ we ş.m. eýeleri)  ownuk öndürijilerden  (daýhanlar, hünärmentler) we  gullardan durupdyr.
Döwleti  dolandyrmakda  täze meseleler ýüze çykypdyr. Döwlet dolandyryşynyñ  wezipeleri  we göwrümi  giñelensoñ, çinownikleriñ  sany artýar. Tabyn bolmaklygyñ anyk basgançagy girizilýär. Wezipeler anyk düzgünleşdirilipdir. Gadymy Müsürdäki döwlet dolandyrylyşy  barada faraon  Tutmos  III-niñ  ýokary emeldary  (weziri)  Rehmiriñ  düzgünnamasy  saklanyp galypdyr.
Bu dokument boýunça XVIII  nesilşalygyñ  döwründe  döwletiñ  başynda  merkezde jemlenen we ýokary  wezire  tabyn bolan  döwlet apparaty durupdyr. Onda gazna, salgyt  ýygnaýjy, sürümli ýerlere  gözegçilik  edýän, mallara  seredýän,  kabulhana   baştutanlyk edýän  harby, karym  edaralary  bolupdyr. Olaryñ hersiniñ  öz müzzeleri, sekretarlary, tabynlygyndaky  ulgamy  bolupdyr.
Basylyp alnan ýerlerde müsür   dikmeleri  dolandyrypdyr.
4.Müsürliler köpsanly hudaýlara  çokunypdyrlar. Olaryñ içinde  XVIII nesilşalygyñ  döwründe  fiwylylaryñ  hudaýý Amon uly täsire eýe  bolupdyr. Giksoslara garşy göreşde  onuñ baýdagy astynda  söweşipdirler. Basylyp alnan baýlyklaryñ  esasy bölegi  Fiwydaky Amonyñ  ybadathanasyna  iberilipdir. Amon – Ranyñ baýlygy  we abraýy ruhanylaryñ   syýasy täsiriniñ  artmagyna  getiripdir. Meselem, fiwyly žresler, hamona Amonyñ  “görkezen”  mirasdaryna  häkimýeti  bermek mümkinçiligine eýe  bolupdyrlar. Fiwy žresleriniñ syýasy  täsiriniñ artmagy  ýokary gatlaklarda  närazylyk  döredipdir.
Fiwy žresleriniñ ýokary göterilmegi  ýurdy merkezleşdirmek  syýasatyna  hem ters  gelipdir.
Faraon Amonketor IV (1372-1354ýý) müsür dinini üýtgetmek we  ýokary ruhanylaryñ  syýasy  täsirini ýok etmek maksady  bilen  dini-syýasy  özgerdişler geçirýär.. Ol özüniñ dolandyryp başlan  wagtyndan bäri  ilkinji  orna  gün halkasynyñ  hudaýy öñ ikinji derejeli bolan  Atony çykaryp başlapdyr. Amenhoter b.e. öñ 1366-njy ýylda  Atony Müsüriñ  iñ ýokary  we ýeke – täk  hudaýy diýip yglan edýär. Amon – Ra we beýleki hudaýlar güýjüni ýitirmelidi ýa-da Atonyñ  ikinji derejeli  hyzmatkärlerine  öwrülmelidi. Faraon özüni Atonyñ  ýalñyz  ogly  diýip yglan  edýär. Amenhoter (Amon razy) adyny Ehnaton  (Atona ýaramly) diýip üýtgedýär. Maşgalasynyñ  we köşkdäkileriñ  atlaryny   hem çalşyrýar. Paýtagty Fiwydan Ahetakon  şäherine geçirýär (b.e. öñ 1364ý). Ehnatonyñ özgerdişleriniñ  garşydaşlary onuñ  tarapdarlaryndan  has güýçli  bolupdyrlar. Žresler, nomlaryñ begzadaly, zähmetkeş halkyñ  esasy bölegi öñki  hudaýlaryna  bolan  ynançlaryny  saklap galmaga  çalşypdyrlar. Ehnaton aradan çykansoñ, onuñ  mirasdarlary olara  garşy durup bilmändirler we Atony çalşyrypdyrlar. Faraon Tutanhaton öz adyny  Tutanhamon  diýip üýtgedipdir. Paýtagt Memfise geçirilýär. Amon – Rany hormatlamak doly dikeldilipdir. Gysga bolsa-da, Ehnatonyñ  dolandyran  döwri Müsürde  döwletiñ, medeniýetiñ we diniñ  taryhynda juda  täsirli yz galdyrypdyr. Atonyñ ýeke-täk hudaý hökmünde  yglan  edilmegi ýekehudaýlylygyñ  emele gelmegini çaltlaşdyrypdyr.
XVIII nesilşalygyñ  soñy faraonlarynyñ   döwründe  Müsüriñ  ýagdaýy göz-görtele ýaramazlaşypdyr. Ehnatonyñ işjeñ daşary syýasat ýöretmäge  mümkinçiligi  bolmandyr. Palestina, finikiýa, Siriýa begleri özlerini özbaşdak saýyp başlapdyrlar.
Horemhew maliýe  ýagdaýyny  berkitmek üçin salgyt  özgerdişini  geçirýär. Ol döwlet gullugyna orta gatlaklardan  adamlary çekip, Ehnatonyñ  syýasatyny  dowam edipdir. Horemhew goşuny täzeden guraýar. Ol goşuny günorta we  demirgazyk böleklere  bölüp, olary daşary syýasatyñ  esasy ugurlarynda  (aziýa we  efiopiýa) ýerleşdirýär.
Horemhewiñ mirasdarlary Ramses I we  Seti I-niñ  döwründe  daşary syýasat  güýçlendirilýär.
Ramses II-niñ döwründe  (1301-1235ýý) Müsür  imperiýasy dikeldilýär. Ol Efiopiýada öz häkimýetini  parahatlyk bilen  dikeldýär. Ýöne Orta ýer deñziniñ  Gündogarynda  häkimýetini  berkitmek üçin  20 ýyl sarp edýär. Ol Kiçi Aziýada emele gelen  kuwwatly  garşydaşy – Hett döwleti bilen  b.e. öñki 1280-nji ýylda  ylalaşyk baglaşyar. Şertnamada berk parahatçylygy  ýola goýmak, jedelli meseleleri parahatçylykly  çozmek, Orta ýer  deñziniñ  Gündogarynda  täsir  edýän ýerlerini  paýlaşmak barada  ýazylýar. Bu şertnama 100 ýyldan gowrak wagtlap parahatçylygy üpjün edipdir we halkara gatnaşyklarynyñ  taryhyna  uly waka hökmünde giripdir. Basylyp alnan ýerlerde galalar gurlupdyr we  müsürli ilat  göçürilip eltilipdir. Daşarky ýagdaýyñ kadalaşmagy  Ramses II-ä içerki  syýasaty janlandyrmaga  mümkinçilik beripdir. Suwaryş desgalary, köşkler, ybadathanalar gurlupdyr. Deltanyñ hojalyk taýdan  özleşdirilmegi dowam edipdir. Bu ýerde Per Ramses (“Ramsesiñ öýi”)  şäheri gurlupdyr. Deltanyñ has gowy özleşdirilen ýerine  “Ramsesiñ  ýurdy” diýipdirler. Bu güýçli üns berilmeginiñ sebäbi onuñ Nil jülgesi bilen  Aziýadaky  mülkleriñ  baglanyşdyryjy  bölegi bolup durýanlygy bilen  düşündirilýär.
Ramses II-niñ dolandyran döwri ägirt Müsür  döwletiniñ we medeniýetiniñ  gülläp ösen wagty bolýar. Ýöne onuñ on üçünji ogly  Merneptah Ptaha hudaýyna esasy üns berip, töweregindäkileriñ  we fiwyly resleriñ  garşylygyna  duş gelýär. Nomarhlaryñ özbaşdaklygy güýçlenýär. 20 ýyla golaý wagtyñ  içinde  tagtda  XIX nesilşalygyñ  soñky dört wekili  biri-birini  çalyşyar.Bu bolsa merkezi  häkimýetiñ  gowşamagyna, içerki tertipleriñ  bozulmagyna  we nesilşalygyñ  daşarky  kuwwatynyñ  gowşamagyna  getiripdir.
B.e. öñki XIII – XII  asyrlara  degişli  dokumentlerde  tertip-düzgüniñ  we  howpsuzlygyñ  ýoklugy, tolgunşyklar we  jemgyýetiñ bulaşyklygy   barada habar berilýär. Harrisiñ papirusy atly  çeşmede  müsür ýurdunyñ   tozdurylandygy, belli  hökümdaryñ  ýokdugy, ýurdy emeldarlaryñ  we şäher häkimleriniñ  ele alandygy  we ş.m. barada  aýdylýar.
Şu çylşyrymly ýagdaýda Siriýa we Palestina  ýerleriniñ  bir bölegi  ýitirilýär. “Deñiz halklary” gündogar araçäkleri, liwiýalylar, Deltanyñ günbataryny tozdurypdyrlar.
B.e. öñ 1200-nji ýyl töwereginde  XX  nesilşalygy  esaslandyran  Setnahta  içerki  we daşarky  ýagdaýy  kadalaşdyrmak başardypdyr. Bu barada hem Harrisiñ  papirusynda  beýan edilipdir. Onuñ ogly we mirasdary Ramses III (b.e. öñ 1198 – 1166ýý) belli bir derejede  Ramses II-niñ  üstünlikli syýasatyny   dowam edip bilipdir. Goşunyñ söweşjeñligini  we sanyny  ýokarlandyrypdyr. Ol öñki Müsüre çozýan taýpalardan  hakynatutmalary goşuna alypdyr. Liwiýalylary, “deñiz halklaryny” ýeñipdir.Siriýada we Palestinada  Müsüriñ öñki täsirini  gysga wagtlyk  dikeldipdir. Onuñ dolandyran 32 ýylynyñ  II ýarymy   parahat bolupdyr. Müsür žresleriniñ goldawyndan  peýdalanmak üçin, Ramses III  ybadathanalara , esasanam, Amon – Ra ybadathanasyna,  köp altyn ýer, gymmatbaha zatlar, mal, gul, şaý-sepler sowgat beripdir. Bu bolsa ýene-de žresleriñ  täsiriniñ  ýokarlanmagyna  getiripdir. Netijede, köşkdäkileriñ närazyçylygy  emele gelip, Ramses III-niñ  dolandyran  32-nji  ýylynda  oña  garşy dildüwüşin gurapdyrlar we ony öldüripdirler.
Ramses III-den  soñky faraonlaryñ  gitdigiçe  häkimýeti gowşapdyr. Günortada fiwyly žresleriñ, ýerlerde nomarhlaryñ  täsiri artýar. Müsür gowşap, Siriýada we Palestinada bolan ýerlerini ýitirýär. Günbatar Deltada  liwiýalylar hojaýynlyk edýärler. B.e. öñki XI asyryñ  başlarynda  Ramses XI aradan  çykansoñ(b.e. öñ 1085ýý), XX nesilşalyk ýaşamagyny  bes edýär. Fiwyda häkimýet ýokary žres Herihoryñ  eline,  demirgazykda  Smendes atly  bir adamyñ  eline geçýär. Smendes XXI   nesilşalygy   esaslandyryp,  ol diñe  Aşaky Müsürde  dolandyrýar. Şu wakalar bilen  müsür  taryhynyñ  iñ ajaýyp döwri – Täze  patyşalyk döwri tamamlanýar.
Mowzuk: Müsür  Giçki  patyşalyk döwründe
1.	XXII, XXIII we XXIV nesilşalyklaryñ dolandyran döwründe Müsüriñ içerki we daşarky  syýasaty
2.	XXVI nesilşalygyñ  döwründe  Müsüriñ  gaýtadan  merkezleşen  döwlete  öwrülmegi
3.	Gadymy Müsüriñ medeniýeti
1.Müsürde XXI nesilşalygyñ dolandyran  döwri (b.e. öñ 1085 ý- X  asyryñ  ortalaryna çenli)  III. Giriş döwri diýlip atlandyrylýar.
Ramsesleriñ döwründe  hakyna tutulan liwiýalylar  gitdigiçe Müsürde  köpelipdirler we berk  ornaşypdyrlar.
B.e. öñ X asyryñ başynda  goşunda,  polisiýada we  faraonyñ   şahsy goragynda  gulluk edendigi üçin  ýer, zat we pul  sylaglaryny  alýan liwiýalylar Deltada  diýseñ köp bolupdyr. Müsürde olara “Ma” ýa-da liwiýalylaryñ  belli taýpalarynyñ  biriniñ ady boýunça  “maşawaça”  diýipdirler. Müsürde kök urmak üçin  tanymal liwiýaly  uruglar müsür medeniýetini, dinini kabul edipdirler. Müsür begzadalary hat-da  faraonlary  bilen garyndaşlyk açypdyrlar.
Bu syýasatyñ netijesinde  b.e. öñ 950-nji ýylda    tanymal liwiýaly urugdan  bolan Şeşonok I  tagta çykýar we XXII  liwiýaly nesilşalygy esaslandyrýar. Ol deltadaky Bubastis şäherini paýtagt  edinýär.
Ýurdy birleşdirip, Şeşonok I  daşarky syýasaty  güýçlendirýär. Ysraýyl we Judeý patyşalyk  uruglarynyñ  arasyndaky  dawalara  goşulyp, b.e. öñki 930-njy ýylda  Judeýa  çozup  girýär, Iýerusalimi  eýeleýär. Şeşonok günorta ugurda  hem basymalyjylar  edýär.
Şeşonok we onuñ nesilleri uly gurluşyk işlerini  alyp barypdyrlar: Bubastisde  patyşa  köşgi Faýumyñ  golaýynda  harby gala,  Tanisde  daşdan guburhanalar, Fiwyda “Bubastidler köşgi” we ş.m. gurulýar. Bubastis nesilşalygynyñ   esasy daýanjy  urşujylar we žresler bolupdyrlar.
XXII nesilşalygyñ döwleti  kem-kemden  gowşapdyr. Nesilşalygyñ özem  Bubastis, Metfis, Gerakleopol şahalaryna  bölünipdir. B.e. öñ 817-nji ýylda  Tanisiñ  hökümdary  özüni Müsüriñ  patyşasy diýip  yglan edýär we  XXIII nesilşalygy   esaslandyrýar. Ol b.e. öñki 730-njy  ýyla çenli  XXII  nesilşalyk bilen  bile  dowam edýär.
B.e. öñ VIII asyrda  Kuşda (Nubiýada) özbaşdak döwlet döreýär. Onuñ paýtagty Napata şäheri bolup, ol IV  bosaganyñ  golaýynda  ýerleşipdir. Bu ýerde  altyn çykarylýan ýerler  bolupdyr, söwda  ýollary geçipdir. Napatada Amonyñ  ybadathanasy  gurulýar.
Müsür bilen  Kuşuñ  arasynda   derýa   we  kerwen   söwdasy bolupdyr.
B.e. öñ VIII asyrda  Kuşuñ  hökümdarlary Müsüre dalaş edip  başlapdyrlar. Müsür Sais  hökümdary Tefnahtyñ  baştutanlygyna  birleşip başlanda  Kuşuñ  hökümdary  Pianhi  oña garşy  goşun sürýär. Fiwynyñ we  Gerakleopolyñ  ýanyndaky  söweşlerde  kuş patyşasy ýeñýär. Ol Germopoly gabaýar we Memfis ugrundaky söweşde  ýeñiş  gazanýar. Oña boýun egdirilen  nomlar we XXIII nesilşalyk tabyn bolýar.
Pianhi Napata gidensoñ,  Tefnaht  özüni  patyşa  diýip yglan edýär. Ol XXIV nesilşalygy başlaýar. XXIV nesilşalygyñ  Tefnahtdan  başga ýekeje   wekili -  onuñ ogly  Bakenranf (gr . Bokhoris) bolupdyr. Bular Müsüri gaýtadan dikeltmäge synanyşyarlar. Ýöne Bokhorisiñ dolandyryp başlanyna  6 ýyl  bolanda  (b.e.öñ 715 ý)  Pianhiniñ  ogly  Şabaka Müsüre  çozýar we  ony diriligine  oda ýakýar. Müsür gutarnykly boýun egdirilýär. B.e. öñ 715-664 –nji ýyllarda kuşit faraonlary  Müsüri  dolandyrýar. Olara XXV efiop nesilşalygy  diýilýär. Grekler kuşitlere efioplar diýipdirler.
Şabaka 15 ýyl  dolandyrýar. Ol gadymy Memfisi öz rezidensiýasy edip,  Ptaha hudaýynyñ  žreslerini  goldapdyr. Fiwyda hem kuşit täsirini  ýetiripdir. Daşary syýasatda ol seresaply bolupdyr. Ortaýer deñziniñ gündogarynda  agalyk edýän  Assiriýa   bilen arasyny  gowy  saklamaga  çalşypdyr. Assiriýanyñ kuwwatly döwlete  öwrülmegi ony  Müsüre  barha  ýakynlaşdyrypdyr.
B.e. öñ 674 we 671-nji  ýyllardaky ýörişlerden  soñ  Assiriýanyñ  patyşasy Asarhaddon  Müsüri basyp alýar. Assiriýanyñ Müsürde  agalyk  etmegi  15 ýyl  (b.e. öñ  671-655 ýý)  dowam edýär.
2.sais şäheri assiriýaly basybalyjylara  garşy göreşi guraýjy  we ýurdy gaýtadan  birleşdiriji  hökmünde  çykyş  edýär. Psammetih I hakynatutma  goşuna  daýanyp, boýun  egmeýän  nomarhlary derbi-dagyn  edýär. Müsüriñ iri merkezleri Memfis,  Gerakleopol, Fiwy gujurly patyşany goldap başlaýarlar. B.e. öñ 655-nji ýylda ýurduñ  birleşdirilmegi  tamamlanýar. Psammetih I Lidiýadan (belki Wawiliondanam) hem kömek alyp,  assiriýalylary  ýurtdan  kowup çykarýar. Tagtda XXVI Sais  nesilşalygy  ornaşýar (b.e. öñ 664-525ýý).
Psammetih I, esasan, Müsüri grek dünýäsine gönükdiripdir. Ýurtda grek we kariý hakynatutmalary berk ornaşypdyrlar. Olar ýaşar ýaly ýer alypdyrlar. Liwiýaly harby gatlaklar topalañ turzup,  olaryñ  köpüsi Efiopiýa  gidipdirler. Olar daşary ýurtly hakynatutmalara  artykmaçlyklaryñ  berilmegi bilen  ylalaşmak islemändirler.
Psammetih I-niñ Aziýada  alyp baran  işleri  üstünlik getirmändir.
Faraon Amasis (Ýahmos II) (b.e. öñ 570-526) hem  grek dünýäsine  nazarlanypdyr. Onuñ döwründe  Müsürde  kadaly ösüş ýola goýulýar. Ýöne Eýran döwleti Müsüre   howp salyp ugraýar. B.e. öñ 525-nji ýylda Müsür  Eýran  döwleti tarapyndan  basylyp alynýar. Müsürde parslaryñ  agalygy  berk bolmandyr. Kä pars satraplary  özbaşdaklyga  ymtylypdyrlar, käte-de  müsürliler  gozgalañ  turzupdyrlar. Şol gozgalañlaryñ  baştutanlary XVIII-XXX  nesilşalyklary  esaslandyryjylar hasaplanýarlar.
B.e. öñ 332-nji ýylda A.Makedonskiniñ  goşunlary Müsüre  girýär. Ony pars süteminden   azat ediji  hökmünde  kabul edýärler. Aleksandry Amonyñ ogly  diýip yglan  edipdirler. Makedonskiniñ imperiýasy dargansoñ, Müsür Ptolemeýleriñ  grek-makedon  nesilşalygyna degişli bolup,  ellinizm  döwrüne  gadam urýar. 3.Gadymy Müsüriñ  medeniýetinde  özboluşly  aýratynlyklary bolupdyr. Onuñ özboluşlylygy bu ýerde  döwletiñ  ir döremegi, Nil jülgesiniñ  geografiki  ýerleşişiniñ  üzñeligi netijesinde  müsürlileriñ  beýleki  halklaryñ  gazananlaryny  kabul etmäge  mümkinçiliginiñ  bolmazlygy  bilen  düşündirilýär.
Müsür medeniýetine  köneçillik däpleri mahsusdyr. Müsürliler öñden däp  bolan  usullara  ýuzlenipdirler. Müsür medeniýeti onuñ  tebigaty bilen  berk  baglanyşyklydyr.
Müsürliler köphudaýlylyga ynanypdyrlar. Olaryñ iñ esasylary – gün hudaýy – Ra (merkezi Geliopolda),  dörediji hudaý – Ptah (merkezxi Memfis), dünýäni ýaýradyjy, patyşa häkimýetiniñ  Müsüriñ harby kuwwatynyñ  howandary – Amon (merkezi Fiwy) bolupdyr. Şeýle hem o dünýäniñ hökümdary – Osiris, onuñ dogany we  aýaly Isida, bularyñ ogly asmany we ýagtylygy  añladýan   Hor, parasatlylygyñ  we hasabyñ  hudaýy  Tot,  kuwwatly güýji añladýan  Sohmet, asmanyñ, söýginiñ  we şatlygyñ  hudaýý Hathor, Niliñ  hudaýy  Hapi we  beýlekilere  müsürliler çokunypdyrlar.
Müsürde faraon hudaýyñ  ogly  hasaplanypdyr. Müsürlileriñ düşünjelerine  görä, hudaýlar adamlary özlerine  hyzmat etdirmek üçin ýaradanmyşlar. Olaryñ hormatyna ybadathanalar gurupdyrlar, şekillerini   ýasapdyrlar,  sadaka  beripdirler, baýramçylyklar gurapdyrlar. Olaryñ düşünjelerine   görä, adamyñ  o dünýäşdäki ýaşaýşy olaryñ  jaýlaýyş dessurlaryny  ýerine  ýetirişine  bagly bolupdyr. Gadymy müsürlileriñ dili  4 müñ ýyllyk  taryhynda  ösüşiñ  5  basgançagyny  geçipdir: 1 Gadymy  Patyşalygyñ  dili-gadymy  müsür dili; 2. Ortamüsür – nusgawy dili; 3.täze müsür dili  ( b.e.öñ  XVI – VIII a). Bularyñ hersi dil we  ýazuw  taýdan  biri-birinden  tapawutlanypdyrlar.
Dębica
Dębica, Polşanyň Aşaky Karpat Voivodeship şäheridir.
Tropicimonas
Tropicimonas, Rodobacteraceae maşgalasynyň bir jynsydyr.
Gadymy Müsür taryhy
Müsürliler baý we iñ gadymy  edebiýaty  döredipdirler. Edebiýatda  dini garaýyşlar, halk döredijiligi agdyklyk  edipdir. Ilkinji edebi ýazgylar b.e. öñ IV müñýyllyga  degişlidir. Edebiýatyñ Gadymy  patyşalyk döwründe  ertekiler, terbiýeleýji wesýetler,  terjimehallar, dini tekstler,  şahyrana eserler  ýaly görnüşleri bolupdyr. Orta patyşalyk döwründe  olar baýlaşýar we kämilleşýär. Ýokary çeperçilikli eserler (“Sinuhetiñ hekaýatlary”) döreýär. Sönky döwürde  wesýetnamalar  görnüşindäki eserler  köpelýär.
Gadymy Müsüriñ binagärligi, heýkeltaraşlygy we  relýef şekilleri üçin dini  garaýyşlar mahsusdyr. Binagärlik ymaratlaryñ esasy  iki görnüşinde: faraonlaryñ guburhanalarynda  we  ybadathanalarda  ýüze çykýar. Guburhanalaryñ esasy iki görnüşi bina edilipdir: piramidalar we  gaýalardaky  çapylyp ýasalan  guburhanalar. Piramidalardan öñki guburhanalara  mastablar diýilýär. Olar I we II nesilşalyklara    degişlidir. Piramidalar Gadymy patyşalyk döwrüniñ  faraonlaryna  mahsusdyr. Orta patyşalyk döwründe   piramidalar we gaýalardaky  guburhanalar   utgaşykly  gurlupdyr. Täze patyşalyk döwründe  bolsa    gaýalardaky  guburhanalar  has kämilleşipdir.
Binalaryñ ýene bir  görnüşi-de  patyşa  köşkleri bolupdyr.
Müsürde ylmy bilimler hem  ösüpdir. Aýratynam hasabyýet, astronomiýa, medisina ýokary derejä  ýeten. Müsürde ýyl üçe bölünip hersinde  4 aý bolan,  her aý üç ongünlüge  bölünen. Ýylda ýyldyz toplumlaryna  bagyşlanan  36 ongünlük bolupdyr. Iñ soñky aýa goşmaça   5 gün goşulypdyr. Ýyl Niliñ suwunyñ  ýokary göterilip başlanýan wagty – Gorkut aýynyñ  19-ndan  başlanypdyr. Müsür astronomiýasynyñ aýratynlygy-da  onda astrologiýanyñ  bolmanlygyndadyr.
Müsürde hasaplaýyş ulgamy onluga ýakyn  bolupdyr. Müsürliler tegelegiñ ýarym şaryñ üstüniñ  meýdanyny, kesilen piramidanyñ  göwrümini we ş.m. hasaplap bilipdirler. Olar derejä göterip we kök alyp  bilipdirler. Hasabyýet bilimleriniñ derejesi barada  bilmäge kömek edýän  iki papirus  saklanyp galypdyr. Olaryñ biri  Londondaky  Rindiñ  hasabyýet papirusy, onda  80 sany  çylşyrymly  meseläniñ  çözüwi berilýär. Beýlekisi Moskwadaky hasabyýet papirusy bolup, onda   25 meseläniñçozüwi berlipdir.
Müsür tebipleri Alynky Aziýada hem meşhur bolupdyrlar. Olaryñ ökdeleşmegine mumuýalaşdyrmak ýardam edipdir. Häzirki wagta çenli 10 sany  medisina  papirusy saklanyp galypdyr. Müsüriñ tebipleri medisinanyñ  dürli ugurlary boýunça  ýöriteleşipdirler. Müsür we gadymy medisinanyñ iñ ýokary ýeten  üstünlikleriniñ  birem  gan aýlanyş we ýürek  hakyndaky  taglymat bolupdyr. Hirurgiýa hem giñden ýaýrapdyr. Oña degişli gurallar guburhanalardan tapylýar.
Müsürliler öz taryhyna hem üns beripdirler. Olar esasy wakalary, patyşalyk edýän  nesilşalyklary, has  möhüm wakalaryñ     beýanyny   ýyl ýazgylarynda  ýazypdyrlar.
Gadymy Müsürde   ensiklopediýalar hem  düzülipdir. Olaryñ iñ gadymysy mürze Amenemope  tarapyndan  düzülipdir.
Notalpheus
Notalpheus, Alpheidae maşgalasynyň bir jynsydyr.
Luis Ibáñez
Luis Ezequiel Ibáñez (1988-nji ýylyň 15-nji iýun), FK Grafičar Beogradda oýnaýan Argentinaly futbolçy.
Kuopio
thumb Kuopio - Finlandiýada bir iri şaher.
Ürümçi
Ürümçi (uýgurça: Ürümchi;, hytaýça: 乌鲁木齐市) Hytaýyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän Gündogar Türküstan ady bilen hem tanalýan Sinszýan uýgur awtonom sebitiniň paýtagty. 4 054 369 ilatly şäher. 10.989 Km² meýdany tutýar. Mançu imperiýasy 1884-nji ýylda Gündogar Türküstana çozanda, şäheri hytaý lar Dihua diýip atlandyrdylar. 1955-nji ýylda ozal döwlet bolan Gündogar Türküstanyň Sinszýan uýgur awtonom sebiti bilen paýtagtyň ady Ürümçi adyna üýtgedildi. Hytaýyň günbatara barýan iň möhüm ugurlaryndan biridir. Demir ýol ulaglarynda möhüm derwezedir.
Orthilia
Orthilia, Erikaceae maşgalasynyň bir jynsydyr.
Wal
thumb|[[Škoda 422]] Wal ýa-da Mil, aýlanýan hereketi we torky geçirmek üçin ulanylýan uzyn, silindr görnüşli, aýlanýan maşyn elementidir. Wal, adatça, maşyn çarçuwasyndaky iki ýa-da has köp podşipnik bilen goldanýar. Tork geçirilende, wal burulmaga sezewar bolýar. Walyň tersine, ok adatça kesgitlenýär we hiç hili aýlaw hereketini geçirmeýär. Şonuň üçin esasan egilmek stresine sezewar bolýar.
Sem­ýu­el De­şil Hem­met
Ömri we döredijiligi
13 ýa­şyn­dan baş­lap, dür­li iş­ler­de iş­le­ýär. Ol se­kiz ýyl­lap de­tek­tiw iş­le­rin­de iş­le­ýär. Onuň il­kin­ji de­tek­tiw ese­ri 1920-nji ýyl­da ne­şir edil­ýär.
Çeşme
De­tek­tiw eser­le­riň meş­hur aw­to­ry - Zaman Türkmenistan. 12/08/2018 senesinde ulaşyldy.
Ser­hio Pi­tol
Ser­hio Pi­tol De­me­ne­gi, Mek­si­kan ýa­zy­jy­sy, ter­ji­me­çi­si we dip­lo­ma­ty. 1933-nji ýy­lyň 18-nji mar­tyn­da mek­si­kan şta­ty Pu­eb­la­nyň Pu­eb­la-de-Sa­ra­go­sa şä­he­rin­de dün­ýä indi. Bäş ýa­şyn­da­ka ka­ka­sy­ny, eje­si­ni we uýa­sy­ny ýi­tir­ýär. Ol mek­si­kan Mil­li aw­to­nom uni­wer­si­te­ti­ni ta­mam­la­ýar we şol ýer­de mu­gal­lym­çy­lyk ed­ýär, soň­ra bol­sa, We­rak­ru­sa we Bris­tol uni­wer­si­tet­le­rin­de iş­le­ýär. 1960-njy ýyl­dan baş­lap, Pa­riž, War­şa­wa, Bu­da­peşt, Mosk­wa we Pra­ga şä­her­le­rin­dä­ki Mek­si­ka­nyň il­çi­ha­na­la­ry­nyň me­de­ni­ýet bö­lüm­le­rin­de iş­leýär. Şeý­le hem Rim­de, Pe­kin­de we Bar­se­lo­na­da iş­le­ýär. Ol 1969-njy ýyl­dan 1972-nji ýy­la çen­li Ka­to­lo­ni­ýa­da “Seix Bar­ral”, “Tusquets”, “Anag­ra­ma” ýa­ly dür­li ne­şir­ýat­lar­da ter­ji­me­çilik edýär. Ol ýüz­den gow­rak da­şa­ry ýurt­ly aw­torlaryň eser­le­ri­ni is­pan di­li­ne geçirýär. 2018-nji ýylyň 18-nji Aprelinde aradan çykdy.
Çeşme
Serhio Pitol - Zaman Türkmenistan. 12/08/2018 senesinde ulaşyldy.
Aziýa oýunlary
Esaslandyrylmagy we taryhy
left|frame|349x349px|[[Aziýa oýunlary 1951|Ilkinji Aziýa oýunlary nda Hindistanly türgenler]] Aziýa oýunlaryndan ozal bu yklymda Uzak Gündogar çempionaty geçirilýärdi. Bu çempionat 1913 we 1934-nji ýyllar aralygynda 10 sapar gurnaldy.
1948-nji ýyl­da Lon­don­da ge­çi­ri­len to­mus­ky Olim­pi­ýa oýun­la­ry n­da Azi­ýa yk­ly­myn­dan ba­ran ýurt­la­ryň we­ki­li­ýe­ti öza­ra mas­la­hat ge­çir­di. Şol mas­la­hat­da-da Hytaýly we Filippinlilerli wekiller Uzak Gün­do­gar çem­pio­na­ty oýun­la­ry­ny tä­ze­den di­kelt­mek ba­ra­da ylalaşdylar. Ýöne Hin­dis­ta­nyň şol wagt­ky Ýe­ňil at­le­ti­ka fe­de­ra­si­ýa­sy­ nyň baş­ly­gy Gu­ru Dutt Sond­hi mu­ňa öz nägileligini bildirip, oýun­la­ryň çägine tu­tuş yk­ly­myň ýurt­la­ry­nyň-da de­giş­li edil­me­li­di­gi ba­ra­da­ky tek­lip bi­len otu­ran­la­ra ýüz­len­di. Şeýlelikde, Aziýa oýunlary döredildi.1949-njy ýy­lyň 13-nji few­ra­lyn­da Azi­ýa Oýun­la­ry Fe­de­ra­si­ýa­sy dö­re­dil­di. Azi­ýa oýun­la­ry­nyň il­kin­ji­si­niň gu­ra­ma­çy­ly­gy-da Tä­ze De­li şä­he­ri­ne yna­nyl­dy.
Azi­ýa oýun­la­ry­na kä­bir döw­let­ler dür­li se­bäp­ler­den gat­naş­ma­ýar. Me­dal­la­ryň sa­na­wyn­da öň­de­ba­ry­jy Hy­taý 1974-nji ýyl­da­ky oýun­lar­ dan soň go­şu­lyp baş­la­ýar. Di­ňe 5 Azia­da gat­na­şan Ys­ra­ýyl sy­ýa­sy se­bäp­ler ar­ka­ly 1994-nji ýyl­da Ýew­ro­pa­nyň Olim­pi­ýa Ko­mi­te­ti­niň ag­za­ly­gy­na geç­ýär. De­mir­ga­zyk Bor­neo, Sa­ra­wak ýa­ly şol wagt­ky ada­lar (hä­zir­ki gün­de In­do­ne­zi­ýa­nyň çäk­le­rin­de) hem kä­bir oýun­la­ra gat­naş­ýar. Ir­ki ýyl­lar­da Şri Lan­ka Seý­lon, Ma­laý­zi­ýa Ma­la­ýa, Mýan­ma Bir­ma, bel­li bir dö­wür­de-de Kam­bo­ja Khmer Res­pub­li­ka­sy at­la­ry bi­len oýun­la­ra we­kil­çi­lik ed­ýär. Şol san­da Wýet­nam hem Gün­do­gar Wýet­nam, Ýe­men döw­le­ti-de bir­leş­ýänçä De­mir­ga­zyk Ýe­men hem-de Gü­nor­ta Ýe­men di­ýen at­lar bi­len Azi­ýa oýun­la­ry­na gat­naş­ýar. Azi­ýa oýun­la­ry­na Or­ta Azi­ýa döw­let­le­ri 1994-nji ýyl­dan bä­ri we­kil­çi­lik edip gel­ýär. Şeý­le-de Azi­ýa oýun­la­ry­nyň iň soň­ky bo­lup gat­na­şan Gün­do­gar Ti­mor (Ti­mor-Les­te) döw­le­ti­dir (2002).
Çeşme
Aziýa oýunlary barada gysgaça - Zaman Türkmenistan gazeti onlaýn hyzmaty, 11/08/2018. 12/08/2018 senesinde ulaşyldy.
Tehnologik adalgalar
3G (WCDMA)- mobil telefonynyň üçünji nesli. Beýle telefonlarda diňe bir sesli jaňlary däl, eýsem wideoşekilli jaňlary amala aşyrmak hem mümkindir.
ADSL - telefon kabeliniň üsti bilen ýokary tizlikli interneti birikdirýän tehnologiýa.
Broadband - ýokary tizlikli internet aragatnaşygy
DLD - ýerli uzak aralara jaň.
EDGE - internet üpjüçiliginiň 2,5G hili
ISP - internet hyzmatyny üpjün ediji.
LAN - ýerli aragatnaşyk tory. Kompýuter toparyny birikdirýän uly bolmadyk çäkdäki aragatnaşyk tory.
VoIP - internet ulgamynyň üsti bilen telefon hyzmaty.
Wi-Fi - radio tolkunlary arkaly internete birikmek.
WiMAX - radio tolkunlary arkaly internete birikmek. Emma Wi-Fi ulgamyndan çalt hem-de tolkunlary giň çäkde kabul edýär.
Köfteci Ramiz
Köfteci Ramiz, 1928-nji ýylda Manisa welaýatynyň Akhisar etrabynda döredilen Türk restoran zynjyrydyr.
Pele
thumb|Pele, 2008-nji ýyl Edson Arantes do Nassimento (23/10/1940), Pelé hökmünde tanalýar (<span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[peˈlɛ] ), hüjümçi hökmünde çykyş eden pensioner professional brazil futbolçysy. Bu sportdaky ýazyjylar, oýunçylar we janköýerler bilen bir hatarda köpler tarapyndan adamzat taryhynyň iň beýik futbolçysy hasaplanýar. Ol 1999-njy ýylda Halkara futbol taryhy we statistikalary federasiýasy (IFFHS) tarapyndan asyryň oýunçysy saýlandy we FIFA asyryň oýunçysy baýragynyň şärikdeş ýeňijisi. Şol bir ýylda Pele Halkara olimpiýa komiteti tarapyndan asyryň atletikaçysy saýlandy. IFFHS-a görä Pele dünýäniň iň öndümli liga bombardiridir, ol gaýryresmi ýoldaşlyk duşuşyklary we sapar oýunlaryny hem öz içine alýan 1363 oýunda 1281 gol urdy. Karýerasy dowam edýän wagtlary Pele iň köp gazanýan atletikaçydy.
Pele 15 ýaşynda Santos futbol klubynda çykyş etmäge başlady we 16 ýaşynda Braziliýa milli ýygyndysynda çykyş etmäge başlady. Halkara karýerasy dowamynda ol 3 FIFA dünýä kubogy nda ýeňiji boldy: 1958, 1962 we 1970. Ol bu sepgide ýeten ýeke-täk futbolçydyr. Pele Braziliýa milli ýygyndysy bilen 92 duşuşykda 77 gol urdy we Braziliýa milli ýygyndysy bilen iň köp gol uran futbolçydyr. Ol klub karýerasynda Santosyň iň öndümli golçysydyr we Santosyň 1962 we 1963 Kopa Libertadores-i gazanmagyna öňbaşçylyk etdi. 1977-nji ýylda pensiýa çykmagyndan soňra futbolyň bütindünýä ilçisi boldy we birnäçe dabarada ýer aldy. 2010-njy ýylda Nýu-Ýork Kozmos futbol klubynyň mertebeli prezidenti ykrar edildi.
Irki durmuşy
Pele Sao Paolo ştaty nyň Bauru şäherinde ýoksullykda önüp-ösdi.
Ýetginjeklikdäki futbol karýerasy
Pele ýetginjeklik ýyllarynda Sete de Setembro, Kanto do Rio, Sao Paulinýo we Amerkuinýa ýaly birnäçe öwrenje klublarda çykyş etdi. Pele Bauru ýetginjekler topary ny 2 gezek Sao Paolo ştaty ýetginjekler çempionaty nda çempionlyga ýetmegine öňbaşçylyk etdi. 15 ýaşlary töweregi ol Radium atly futzal klubynda hem çykyş etdi.
Klub karýerasy
1956-njy ýyl da Pele 15 ýaşyndaka Waldemar de Brito Peleni Santos futbol klubyna synaga eltdi we klub ýolbaşçylaryna "bu 15 ýaşly oglanjyk dünýäniň iň beýik futbolçysy bolar" diýdi. Pele Santos kluby bilen 1956-njy ýylyň Sentýabr aýynda şertnama baglaşdy. Pele Santos futbol kluby bilen 1974-nji ýyl a çenli çykyş etdi, 19 möwsüm. Ondan soňra ABŞ-nyň Nýu-Ýork kozmos futbol kluby bilen şertnama baglaşdy we o ýerde 1977-nji ýyl a çenli çykyş etdi.
Milli ýygyndy
FIFA dünýä kubogy: 1958, 1962 we 1970.
Futboldan soňrasy
right|thumb|Pele, ABŞ prezidenti [[Ronald Reagan we Braziliýa prezidenti José Sarney]]
Türkmenistanyň Mejlisi
Türkmenistanyň Milli Geňeşiniň Mejlisi (Parlament) - kanun çykaryjy häkimiýeti amala aşyrýan iň ýokary wekilçilikli edaradyr. Ol 1993-2007 nji ýyllar aralygynda öňki Kabinet Ministrliginiň binasynda ýerleşip,2008-nji ýylyň başyndan özüniň täze binasyna göçürildi. Ýerleşýän ýeri: Aşgabat şäheriniň Garaşsyzlyk şaýolynyň ugrunda.
Düzümi:
Mejlis (Parlament) 125 deputatdan ybarat bolup, olar saýlawçylarynyň sany takmynan deň bolan ýerli saýlaw okruglary boýunça 5 ýyl möhlete saýlanýar.
Mejlis aşakdaky halatlarda möhletinden on ýatyrylyp bilner:
1)ählihalk sala salşygynyň çözgüdi esasynda;
3)alty aýyň dowamynda Mejlisiň ýolbaşçy düzülmedik mahalynda,Türkmenistanyň Prezidenti tarapyndan.
Taryhy:
Saýlawlar:
Türkmenistanyň Mejlisiniň saýlawlary ,2008-nji ýylyň dekabr aýynyň 14-ine geçirildi.Şol sanda Lebap we Mary welaýatlarynda 2008-nji ýylyň dekabr aýynyň 28-ine gaýtadan ses berlişikler geçirildi we Mejlisin deputatlarynyň sanyny 65-den 125-e ýetirildi.Saýlawa  jemi Türkmenistan boýunça 2 594 658 adam gatnaşyp,Türkmenistanyň saýlaw hukugyna eýe bolan raýatlaň 93,87% ses berdiler.Jemi 287 dalaşgärden 125 sany deputaty ses bermek arkaly ählumumymy ,deň ,göni we gizlin ses bermek arkaly saýladylar.
Güýçleri we borçlary:
2) Ministrler Kabinetiniň iş maksatnamasyny makullamak baradaky meselä garaýar;
3) Türkmenistanyň Döwlet býujetini we onuň ýerine ýetirilişi hakyndaky hasabaty tassyklamak baradaky meselelere garaýar;
4) ýurdy syýasy, ykdysady, sosial taýdan ösdürmegiň esasy ugurlaryna we maksatnamalaryna garaýar;
5) ählihalk sala salşyklaryny geçirmek hakyndaky meseleleri çözýär;
6) Türkmenistanyň Prezidentiniň, Mejlisiň deputatlarynyň, welaýat, etrap, şäher wekilçilikli edaralarynyň we Geňeşleriň agzalarynyň saýlawlaryny belleýär;
7) Türkmenistanyň Prezidentiniň teklibi boýunça Ýokary kazyýetiň başlygyny, Baş prokurory, Içeri işler ministrini, Adalat ministrini wezipä bellemek we olary wezipeden boşatmak baradaky meselelere garaýar;
8) döwlet sylaglaryny döredýär, Türkmenistanyň Prezidentini döwlet sylaglary bilen sylaglaýar, oňa harby atlary we tapawutlandyryş atlaryny dakýar;
9) döwlet häkimiýet we dolandyryş edaralarynyň kadalaşdyryjy hukuk namalarynyň Konstitusiýa laýyklygyny ýa­da laýyk däldigini kesgitleýär;
10) halkara şertnamalaryny tassyklaýar we ýatyrýar;
11) Türkmenistanyň Döwlet serhedini we dolandyryş­çäk bölünişigini üýtgetmek meselelerini çözýär;
12) parahatçylyk we howpsuzlyk meselelerine garaýar;
13) Konstitusiýada we kanunlarda Mejlisiň ygtyýarlyklaryna degişli edilen beýleki meseleleri çözýär.
Mejlisiň başlyklarynyň sanawy
Mejlisiň wekilleriniň başlygy
2002-nji yylyn noyabr ayynyn 12-ine Turkmenistanyn Mejlisinin bashlyklygyna Owezgeldy Atayew saylandy,mundan onki hormatly dynch alysha chykan Tagandurdy Hallyyewe derek.2006-njy yylyn dekabr ayynyn 21-ine merhum prezidentimiz Saparmyrat Nyyazowa derek,Turkmenistanyn kanuna layyklykda wagtlayyn yerine yetiriji wezipesini yerine yetirmelidi,emma deputatlyk ygtyyarlyklaryndan mahrum boldy. Turkmenistanyn Mejlisinin bashlyklygyna 2006-njy yylyn dekabr ayynda Akja Nurberdiyewa saylandy we hazirki gune chenli yerine yetirip gelyar hem-de onun orunbasary bolup Bayramowa Gurbangul Geldiyewa işleýär.2018-nji saýlawlarynyň netijesinde Gülşat Sahyýewna Mämmedowa saýlandy. Kasymguly Babaýew bolsa Başlygyň orunbasary wezipesine saýlandy.2021-nji ýylda syýasy özgertme bolup geçdi. Ýagny, 2 palataly Milli Geňeş döredilip,ol Halk Maslahatyndan we Mejlisden ybarat boldy. Mejlisiň ygtyýarlyklarynyň köpüsi täze döredilen Halk Maslahatyna berildi. (Düzetmeli)
Ferdöwsi
thumb
Weli Muhatow
Weli(Welimuhammet) Muhatow (1916-2005) — türkmen kompozitory, mugallym we jemgyýetçilik işgäri. SSSR-iň halk artisti(1965). SSSR döwlet baýragynyň iki gezek eýesi (Stalin baýragy) (1951, 1952). SSSR-yň Gahrymany (1986). Türkmenistan SSSR-yň gimniň awtory(1944)
Ferdöwsi
Abul­ka­sym Man­sur Ha­san Fer­döw­si, "Şanama" eseriniň awtory, şahyr. Tak­my­nan 933-nji ýyl­ da Ho­ra­sa­n yň ga­dy­my şä­he­ri Tus­ da daý­han maş­ga­la­syn­da dün­ýä in­ýär. Ça­ga­lyk we ýet­gin­jek­lik ýyl­la­ry ba­ra­da mag­lu­mat ýok di­ýen ýa­ly­dyr. Gowy bilim alan we Parsça ny we Arapça ny suwara bilipdir. Döwürdeşleri oňa "häkim" tahallusyny beripdir. Ferdöwsi uzak wagt Gaznada ýaşan we Soltan Mahmyt Gaznawynyň hyzmatynda bolan. 1020-nji ýyl­da ara­dan çyk­dy. Şa­hy­ryň ma­za­ry­na 1935-nji ýyl­ da dog­lan gü­nü­niň 1000 ýyl­ly­gy my­na­sy­bet­li ka­şaň aram­gäh gu­ruldy.
Weli Muhatow
Biografiýasy
Weli Muhatow Aşgabatdaky Daňatar Öwezow adyndaky sazçylyk mekdebinde 1929-1933 aralygynda okaýar. 1936-njy ýylda Moskwanyň P.I.Çaýkowskiý adyndaky döwlet konserwatoriýasynyň ýanyndaky türkmen bölümine okuwa iberýärler.
Ferdöwsi
Epi­ki poe­ma “Şa­na­ma­nyň” aw­to­ry Abul­ka­sym Man­sur Ha­san Fer­döw­si bi­ziň se­bit­le­ri­miz­de uly meş­hur­ly­ga eýe­dir. Fer­döw­si tak­my­nan, 933-nji ýyl­da Ho­ra­sa­nyň ga­dy­my şä­he­ri Tus­da daý­han maş­ga­la­syn­da dün­ýä in­ýär. Onuň ça­ga­lyk we ýet­gin­jek­lik ýyl­la­ry ba­ra­da mag­lu­mat ýok di­ýen ýa­ly­dyr. Ol öz döw­rüniň go­wy bi­li­mi­ni alyp, şol döw­rüň ede­bi dil­le­ri – pars­ça we arap­ça su­wa­ra gür­läp ba­şa­ryp­dyr. Fer­döw­si yl­ma aý­ra­tyn hor­mat go­ýup­dyr. Oňa dö­wür­deş­le­ri çuň­ňur we giň bi­li­mi üçin, “hä­kim” ýag­ny akyl­dar ta­hal­lu­sy­ny be­rip­dir­ler.
Weli Muhatow
Ikinji Jahan Urşy
Weli Muhadow hem Moskwanyň töwereginde gurulýan goranyş gurluşlaryny gurmak üçin meýletinçileriň hatarynda gidýär. Ol urşa gitmek üçin Aşgabada dolanyp barmak kararyna gelýär. Köşiniň pyýada goşun uçilişesini tamamlandan soňra, ol 1942-nji ýylyň dekabr aýynda 99-njy atyjylyk diwiziýasynyň hatarynda Stalingrad urşuna ugradylýar. Ukrainada diwiziýa öňdäki pozisiýany çykyp, Ýekaterinowka üçin urşa girişýär.
Ferdöwsi
Fer­döw­si uzak wagt­lap Gaz­na­da ýa­şap, Sol­tan Mah­myt Gaz­na­wy­nyň hyz­ma­tyn­da bol­ýar. Ol “Şa­na­ma­ny” hem oňa ba­gyş­lap ýaz­ýar. Onuň mes­ne­wi ga­ly­byn­da­ky “Şa­na­ma” epo­sy möç­be­ri bo­ýun­ça ju­da uly eser­dir. Dür­li ha­sap­la­ma­la­ra gö­rä, Fer­döw­si bu gah­ry­man­çy­lyk­ly ese­ri­ni ýaz­ma­ga öm­rü­niň 35 ýy­ly­ny sarp edip­dir. “Şa­na­ma” giň we sal­dam­ly ta­ry­hy eser bo­lup, adam­zat jem­gy­ýe­ti dö­rän­den soň il­kin­ji pa­ty­şa Ke­ýu­mer­siň pa­ty­şa­lyk eden döw­ri ba­ra­da­ky kys­sa bi­len baş­lan­ýar. Uly göw­rüm­li ese­riň gah­ry­man­çy­lyk­ly bö­lü­min­de päl­wan Za­lyň we onuň og­ly Rüs­te­miň gah­ry­man­çy­ly­gy hem-de ola­ryň deň­siz-taý­syz güýç­le­ri ba­ra­da söh­bet edil­ýär. Sy­ýa­wuş ha­kyn­da­ky he­ka­ýa­da bol­sa, Wa­tan go­ra­gy da­ba­ra­lan­dy­ryl­ýar.
Weli Muhatow
Uruşdan soň
Weli Muhadow parahatçylykly durmuşa gaýdyp gelip, Aşgabatda ukrain kompozitory A.F.Znosko-Borowskiý bilen duşuşýar. Olar bilelikde Koşa Japarowyň librettosyna “Akpamyk” baletine saz ýazýarlar. “Akpamyk” türkmen nusgawy saz eserleriniň taryhyna ilkinji milli erteki-fantastiki balet hökmünde girdi. Ondan soňra kompozitor Adrian Şapoşnikow Weli Muhadowa gülkili opera žanrynda bilelikde işlemegi teklip edýär. Kän wagt geçmän “Kemine we kazy” operasy döredi. Ondan azyrak soňra bolsa – “Zöhre-Tahyryň” ikinji redaksiýasy peýda boldy. A. Şapoşnikow bilen bilelikde işleşmek bilen, Weli Muhadow ýene-de kän zatlary öwrenmelidigine göz ýetirdi. Kyrk ýaşynyň içinde aýaly we iki sany ýaş çagasy bilen Moskwa konserwatoriýa girmäge gidýär.
Weli Muhadow “Türkmen sýuitasyny” konserwatoriýanyň dördünji ýylynda ýazýar. Ol bu eseri üçin SSSR-iň Döwlet baýragyna mynasyp bolýar. Onuň okuwynyň bäşinji ýylynda ýazan “Meniň Watanym” atly poemasy - diplom işi hem SSSR-iň Döwlet baýragy bilen bellenildi. Talybyň ýurduň ýokary baýragyna iki sapar mynasyp bolmagy, konserwatoriýanyň bütin taryhyda bolup geçen ýeke-täk ýagdaýdyr.
Ferdöwsi
Şol za­ma­nyň şa­hyr­la­ry­nyň mil­li dü­şün­je­le­ri­niň ös­me­gi bi­len öz ta­ry­hy geç­mi­şi­ne gy­zyk­lan­ma­gy, ola­ra tä­ze­çe çe­me­leş­mä­ge bo­lan is­le­gi bar­ha art­ýar. Şeý­le­lik­de, ta­ry­hy ro­wa­ýat­la­ryň do­ly ýy­gyn­dy­sy­ny taý­ýar­la­mak üçin bir­nä­çe sy­na­ny­şyk­lar edil­ýär, ýö­ne has uly tu­tan­ýer­li­li­gi ta­lap ed­ýän bu işiň höt­de­sin­den di­ňe Abul­ka­sym Fer­döw­si gel­ýär. Ol Eý­ra­nyň ta­ry­hy ro­wa­ýat­la­ry­ny do­lu­ly­gy­na şy­gyr gör­nü­şin­de be­ýan et­me­li di­ýen ne­ti­jä gel­ýär. “Şa­na­ma” 60 müň beýt­den yba­rat bo­lup, Eý­ra­nyň 53 hö­küm­da­ry­nyň pa­ty­şa­lyk eden döw­rü­ni öz içi­ne al­ýar. Fer­döw­si­niň özi poe­ma­sy­nyň di­ňe şa­lyk­lar ba­ra­da­dy­gy­ny öňe sür­se-de, ede­bi­ýat­çy­lar aw­to­ryň ula­nan çeş­me­le­ri­ne la­ýyk­lyk­da, ony üç sa­ny uly ug­ra – mi­fo­lo­gik, ro­wa­ýa­ty we ta­ry­hy şa­ha­la­ra böl­ýär­ler. Fer­döw­si res­mi sa­sa­nid ta­ry­hy çeş­me­le­ri­ne sal­gy­la­nyp, pa­ty­şa­ly­gy Peş­da­di­ler, Ke­ýa­ni­ler, Eş­ka­ni­ler, Sa­sa­ni­ler ýa­ly 4 ha­na­dan­ly­ga böl­ýär. “Şa­na­ma­da” sö­züň ha­ky­ky ma­ny­syn­da­ky ju­da tä­sin hy­ýa­ly dün­ýä bar. “Şa­na­ma” dur­şu­na gün­do­gar ro­wa­ýa­ty. Hut şo­nuň üçi­nem ol gy­zyk­ly, gö­wün­le­re ga­nat ber­ýän aja­ýyp eser­dir.
Be­ýik şa­hyr 1020-nji ýyl­da ara­dan çyk­ýar. Şa­hy­ryň ma­za­ry­na 1935-nji ýyl­da dog­lan gü­nü­niň 1000 ýyl­ly­gy my­na­sy­bet­li ka­şaň aram­gäh gu­rul­ýar.
Şahyryň aramgähi abatlanylýar
Taryhy işleri
Fer­döw­si res­mi sa­sa­nid ta­ry­hy çeş­me­le­ri­ne sal­gy­la­nyp, pa­ty­şa­ly­gy Peş­da­di­ler, Ke­ýa­ni­ler, Eş­ka­ni­ler, Sa­sa­ni­ler ýa­ly 4 ha­na­dan­ly­ga böl­ýär.
Çeşme
Gündogaryň beýik şahyry - Zaman Türkmenistan, 24/06/2018. 12/08/2018 senesinde ulaşyldy.
Krym
Krym – Gündogar Ýewropada bir Ýarymada. thumb