Mahmyt_Kaşgarly
ýaly setirler mysal bolup biler. “Diwany lugat-et türkde” şeýle goşuk mysallarynyň 200-den köprägi bar. Olarda belli-belli adamlaryň başdan geçirenleri, şahyrlaryň öwüt-nesihatlary, suwuň, daglaryň, atlaryň hem düýeleriň, aşyk-magşuklaryň tarypy suratlandyrylýar. Alymlaryň käbiri Mahmyt Kaşgarlynyň zamanynda ýazuw edebiýaty bilen halk döredijiliginiň nusgalary biri-birine ýakyn bir derejede, garylyp-gatylyp dowam edipdir diýip tassyklaýar. Üstesine Mahmyt Kaşgarlynyň mistiki allegoriýalardan daşda durupdyr. Ol nakyllardan, goşgulardan, beýleki edebi žanrlardan alan mysallarynyň hakyky durmuş bilen baglanyşygyna, kabylalaryň ýaşaýyş ýagdaýlaryny dogruçyl görkezip bilýänligine aýratyn üns beripdir. “Diwany lugat-et türkde” ýeke-täk bir türki şahyryň Çuçynynyň ady agzalmak bilen çäklenilýär. Galan mysallaryň hiç biriniň awtory kitapda görkezilmändir. Emma biziň bu ýatlamamyz ýazuwly edebiýatyň şol döwürde bolandygyny we onuň halk döredijiligi bilen baglanyşygyny inkär etmeýär. Biz diňe bir zady, bu meseläniň geljekde ymykly öwrenilmek meseledigini aýtmakçy bolýarys. Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat-et türk” sözlüginde gadymy nakyllar, atalar sözleri we başga görnüşdäki pähimler hem ýerleşdirilipdir. Ol pähimleri daşary ýurtly alymlaryň onlarçasy içgin öwrenip, ylmy seljeriş işlerini geçiripdirler. Karl Brokkelman “Diwana” bagyşlanan bir işinde bu kitapda mysal hökmünde getirilýän pähimleriň iki ýüz dogsan sanysyny görkezipdir. Olaryň köpüsi nakyllar we atalar sözlerinden ybaratdyr. Başga bir aýratynlyklary boýunça kitapdaky nakyllaryň sany iki ýüz elliden gowrak diýip hasap edýän alymlar hem bar. Her hili bolanda hem ol pähimleriň özbaşdak barlaglaryň obýekti bolmaga mynasypdygy jedelsizdir. XI asyryň görnükli dilçi alymy Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat-et türk” sözlügi aradan müň ýylyň geçenligine garamazdan, şu günlerde hem türkmen dil bilimini öwreniş ylmynda iňňän ähmiýetlidir. “Diwan” bilen doly tanşanymyzda, onda gabat gelýän köp sanly gadymy sözleriň şu günler hem ýörgünli ulanylýanlygy ünsüňi özüne çekýär. Bu manydaşlyklar, ylaýta-da, ýerli gepleşiklerde has aýyl-saýyl bolýar. Aýratyn-da, Stawropol türkmenleriniň häzirki döwürde gündelik gepleşikde ulanylýan sözleri Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwanyndaky” sözler bilen aýdylyş taýdan hem, many taýdan hem has ýakyndyr. Dilçi alym S. Ahally Kaşgarlynyň “Diwany” barada şeýle jaýdar pikiri öňe sürýär: “Heniz türkmen dialektleri, aýry-aýry gepleşikleri doly öwrenilip, türkmen diliniň hemme spesifikasy ýüze çykarylmanlygy üçin bu işde Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwanynyň” ähli faktlary barlandy diýmek bolmaz, çünki türkmen dialektlerinde, ylaýta-da, ownuk dialektlerinde “Diwanda” görkezilen köp aýratynlyklar bar”. Şu pikirden ugur alyp, biziň bellejek bolýan aýratynlygymyz hem anyk mysallar arkaly Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwanynda” gelýän nakyllardyr sözleriň Stawropol türkmenleriniň dilinde şu günlerde hem ulanylyp gelýänligidir. Mahmyt Kaşgarlynyň “Türki dilleriň diwany” atly işinde gadymy döwürleriň rowaýatlary-da beýan edilýär, ýaşaýşyň we paýhasyň gymmatyna döredijilikli çemeleşilýär, türki halklaryň ýaşaýyş-durmuşy, däp-dessurlary, dünýägaraýşy, aňýetirijiligi we özlerine mahsus häsiýetleri açylyp görkezilýär. Ömrüniň ençeme ýylyny bu işlere sarp eden Mahmyt Kaşgarly türki-kowumlaryň dillerini, halk döredijiligini, nesil-nebere daragtlaryny, taryhyny we özgeleriňkiden tapawutlanýan däp-dessurlaryny çuňňur öwrenipdir. Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat-et türk” eseri ylmy işdir, onda dil biliminiň teoretiki netijeleri we dili öwrenmegiň wajyp ugurlary, usullary bar. Hut şu “Diwan” gadymy türki ýazuwlary okamaga olara düşünmäge, aň ýetirmäge mümkinçilik döretdi. “Diwan” ylmy jemgyýetçilige mälim bolanyndan soň, Ýusup Balasugunyň “Gut etgu bilik” (“Bagtly edýän ylym”) atly eserini okap, terjime edip, oňa düşünip boldy. Belli türkolog A. Samoýlowiç Mahmyt Kaşgarlyny “XI asyryň Radlowy” diýip atlandyrdy. Alym öz işini arap we türki dilde erkin ýazypdyr. Ol türki dili ýöne bir arapça düşündirmän, eýsem olaryň arasyndaky umumylygy we aýratynlygy yzarlamak bilen, iki dili deňeşdiripdir hem-de türki dilleriň dialektlerini differensirleşdiripdir. “Diwany lugat-et türk” dilli folkloryň esasy žanrlary däp-dessury we liriki aýdymlary, gahrymançylykly eposlary, taryhy rowaýatlary beýan edilýär. Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat-et türk” sözlüginde getirilýän rowaýatlar hem diýseň özüne çekijidir we olar kitabyň gymmatyny hasam ýokarlandyrýar. Ol rowaýatlaryň arasynda örän kiçijik rowaýatlaram, möçberi ulurak rowaýatlaram bar. Olaryň arasynda ýyl atlary, möwhüm, hasyl atlary bilen baglanyşykly rowaýatlar aýratyn gyzyklanma döredýär. Meselem, Mahmyt Kaşgarly on iki görnüşli haýwan ady bilen ýyllara at goýluşy hakynda rowaýat getirýär. Mahmyt Kaşgarlynyň kitabynda aýdylyşyna görä, türklerde hepdäniň ýedi gününiň ady bolmandyr. Bu günleriň ady yslamdan soň peýda bolýar. Aý atlary-da arapça atlandyrylýar. Çarwa we musulman bolmadyk türklerde aýlar dört möwsüm bilen atlandyrylýar, her üç aýy bir at bilen belleýär. Mysal üçin, Nowruzdan soňky ilki bahar “oglakaý”, soňra “ulug oglakaý”, “ulug aý” we başgalar. Bular örän seýrek ulanylandygy üçin Mahmyt Kaşgarly hemmesini aýtmagy göwne makul görmändigini ýazýar. Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat-et türk” atly işinde getirilýän rowaýatlaryň türki halklaryň, şonuň bilen birlikde garagalpak folklaryndaky rowaýatlaryň-da taryhyny, teoretik meselelerini öwrenmekde uly ähmiýeti bardyr. Türkmenlerde we beýleki gündogar halklarda müçe ýyly hasabynyň döreýşi hakynda birnäçe rowaýatlar bar. Olaryň birinde gadym zamanda haýwanlaryň arasynda ýyly öňürti görmek barada şert goýlandygy, şonda düýäniň özüniň ululygyna we boýnunyň uzynlygyna buýsanyp, ýyly ilkinji bolup görjekdigi barada öwnendigi aýdylýar. Syçan bolsa dünýäniň örküjine, münüp, ýyly düýeden öň görüpdir we müçe ýyllarynyň birinjisine syçanyň ady dakylypdyr. Başga bir rowaýatda bolsa, düýe ýyly ilkinji görjek bolup, günüň dogaryna garaşyp gündogara seredip durýar. Syçan bolsa düýäniň örküjine çykyp, günbatardaky daga seredip oturýar. Çünki dogjak günüň şöhlesi ilki garşydaky-günbatardaky daga düşýär. Syçan şony görüp, düýeden üstün çykýar we ýylbaşy bolmaklyk hukugyna eýe bolýar. Mahmyt Kaşgarly “Türki dilleriň diwany” atly kitabynda bulardan has tapawutly täsin bir rowaýaty getirýär. Türk hanlarynyň biri özünden birnäçe ýyl öň bolup geçen söweş hakynda maglumat biljek bolupdyr welin, onuň senesini ýalňyşypdyrlar. Şonuň üçin ol gurultaýda geňeş edip, geljekki nesiller ýalňyşmaz ýaly, gögüň on iki burçunyň we on iki aýyň sanyna görä, her ýyla bir at goýmagy teklip edýär. Şondan soň olar aw edip, haýwanlary Ela derýasyna tarap sürýärler. Haýwanlaryň köpüsi awlanýar, köpüsi suwdan geçýär. Suwdan geçen haýwanlaryň ady geçiş tertibine görä ýyllara dakylýar. Ilkinji suwdan geçen jandar syçan bolýar. Şonuň üçin onuň ady ýylbaşyna dakylýar. Bu babatda ol türkmenleriň nesilbaşysy Oguz han atamyza meňzäp hem dur. “Uýgur”, “çigil”, “halaç”, “Altynhan”, “türkmen” ýaly sözler düşündirilende Zülkarneýn bilen bagly rowaýatlar beýan edilýär. Elbetde, bu rowaýatlar bilen beýleki taryhy çeşmelerdäki rowaýatlar bilen känbir gabat gelip durmaýar. Emma alymyň näme üçindir aglaba halatda pars çeşmelerine salgylanandygy geňirgendirýär, çünki kitapda “uýgur”, “çigil” atlary gös-göni pars sözleri diýlip beýan edilipdir. “Oguznamalarda” bolsa “uýgur” sözi türkmençe manysy bilen beýan edilýär. Mahmyt Kaşgarlynyň ulanan edebi-çeper çeşmeleri onuň döwründe edebi ýagdaýyň nähili bolandygyny belli derejede göz öňüne gelerlikli edýär. Poeziýada, mysal üçin, ikilemeleriň (mesnewileriň) dörtlemeleriň (murapbaglaryň) rubagylaryň, nakyllaryň, tema babatda bolsa olarda peýzaž, söýgi, çarwaçylyk we ekerançylyk zähmet, gahrymançylyk öwüt-nesihat diýlip atlandyrylýar. Ol şygyrlarynyň-da öz beýany bolupdyr. Ol çeşmeleriň hemmesinde türki kabylalarynyň dessurlary (gyz alyp gaçmak garşylykly gyz çalyşygy, gyza galyň tölemek, ölini agy aýdymy bilen uratmak, myhmançylyk) ýaly dessurlary görkezilýär.. Eseriň çeper-edebi gymmatlylygy türki dildäki eserleriň şahyrana bölekleriniň, dörtlemeleriň we ikilemeleriň belli-bir köplügini özünde saklaýanlygyndadyr. Mahmyt Kaşgarly olary aýry-aýry sözlere mysal hökmünde getirip ulanýar. “Diwanda” getirilen dörtlemeler sazlaşykly ölçegde we rifmada, käbiri uzynrak, käbirinde bolsa gysgarak şekilde berlipdir. Meselem: