cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Finlandiýanyň bilim ulgamy
Pro­fes­sio­nal – teh­ni­ki mek­dep­ler hem 2 - 3 ýy­la çek­ýän okuw mak­sat­na­ma­la­ry­ny hö­dür­le­ýär­ler. 3 ýyl­lyk kur­sy gu­ta­ryp, sy­nag­lar tab­şy­ry­lan­dan soň­ra, uçu­rym­lar or­ta pro­fes­sio­nal bi­lim ha­kyn­da şa­ha­dat­na­ma al­ýar­lar, şon­dan soň­ra olar zäh­met ba­za­ry­na çyk­mak ýa-da po­li­teh­ni­kum­da ýö­ri­te­leş­di­ri­len oku­wy­ny do­wam et­dir­mek ha­kyn­da bel­li bir ka­ra­ra gel­me­li bol­ýar­lar. Şo­nuň ýa­ly hem pro­fes­sio­nal - teh­ni­ki mek­de­biň uçu­rym­la­ry­nyň uni­wer­si­te­te gir­mä­ge müm­kin­çi­lik­le­ri bar, ýö­ne di­ňe bel­li bir de­re­jä ýe­ten­li­gi ba­ra­da­ky şa­ha­dat­na­ma­ny al­mak üçin ze­rur bo­lan goş­ma­ça bi­li­miň kurs­la­ry­ny we sy­nag­la­ry­ny tab­şy­ran­dan soň­ra müm­kin.
Fin­lan­di­ýa­da ýo­ka­ry bi­li­mi 2 gör­nüş­li okuw jaý­la­ryn­da al­mak müm­kin: uni­wer­si­tet­ler­de (ylio­pis­to) we po­li­teh­ni­kum­lar­da (mmat­ti­kor­kea­kou­lu, yr­kes­högs­ko­la). Ha­ky­kat­da, ola­ry or­ta bi­li­miň do­wa­my­nyň iki şa­ha­sy ha­sap­la­saň hem bo­lar – aka­de­mi­ki we pro­fes­sio­nal. Uni­wer­si­tet­ler öz ta­lyp­la­ry­na na­za­ry­ýet bi­lim­le­ri­ne esaslanýan aka­de­mi­ki bi­lim­le­ri hö­dür­le­ýär. Po­li­teh­ni­kum­la­ryň mak­sat­na­ma­sy­nyň esa­syn­da bol­sa, pro­fes­sio­nal bi­li­mi çuň­laş­dyr­mak öňe sü­rül­ýär.
Bar­dy-gel­di ba­ka­law­ria­tyň uçu­ry­my oku­wy­ny do­wam et­dir­me­gi we uni­wer­si­te­tiň ma­gistr de­re­je­si­ni al­ma­gy ýü­re­gi­ne düw­se, on­da onuň uni­wer­si­te­te çen­li aka­de­mik bi­li­mi­ni ös­dür­mä­ge gö­nük­di­ri­len bir ­ýyl­lyk okuw kur­su­ny geç­me­gi ze­rur bo­lup dur­ýar. Şu­nuň ýa­ly ýag­daý­da ma­gist­riň de­re­je­si­ni al­mak üçin 2 ýyl okuw we dip­lom işi­niň go­ral­ma­gy ta­lap edil­ýär. Ma­gist­ra­tu­ra bol­sa, po­li­teh­ni­ku­myň cägin­de el­ýe­ter­li bo­lup, oňa di­ňe öz saý­lap alan hü­nä­riňden üç ýyl iş tej­ri­bä­ni ala­nyň­dan soň­ra gir­mek müm­kin. Şo­nuň ýa­ly hem, öz de­re­je­si­ni uni­wer­si­tet­de alan ba­ka­lawr­lar hem bir ­ýyl­lyk taý­ýar­lyk kur­sun­dan ge­çen­den soň­ra, politehnikumdaky magistratura gi­rip bi­ler­ler. Po­li­teh­ni­ku­myň we uni­wer­si­te­tiň ara­syn­da­ky ta­pa­wut bi­rin­ji­niň­ki ama­ly taý­dan ýö­ri­te­leş­di­ril­me­gi, ikin­ji­niň­ki bol­sa, aka­de­mi­ki taý­dan gö­nük­dir­me­gi bo­lup dur­ýar.
Fin mek­dep­le­rin­de bi­li­miň ba­ha­sy­nyň ju­da meň­zeş bol­ma­dyk 4-den 10 ba­la çen­li ulgam kabul edilip, 4-lik gaý­ta­dan tab­şy­ryl­ma­gy­ny ta­lap ed­ýän ka­na­gat­la­nar­syz ba­ha, 10-lyk bol­sa, iň ýo­ka­ry ba­ha ha­sap edil­ýär. Şo­nuň ýa­ly hem 9– ýa-da 9+ di­ýen ýa­ly dür­li ba­ha­lar bar. Şu aý­ra­tyn­lyk­lar ba­ha go­ý­lan­da sa­pak wag­ty okuw­çy­la­ryň öz­le­ri­ni alyp bar­şy­na oňaý­ly tä­sir ed­ýär.
Fin uni­wer­si­tet­le­rin­de esa­sy alym­lyk de­re­je­si ba­ka­lawr (kan­di­da­at­ti) bo­lup, ony al­mak üçin 3ýyl ge­rek we azyn­dan ECTS-iň (EU­RO­PEN CRE­DIT TRANS­FER SYS­TEM) 120 bal ba­ha­sy ge­rek. Kä­bir fa­kultetler­de ba­ka­law­ryň gu­tar­dyş işi go­ra­ma­gy, şeý­le hem bir ýa-da iki sa­pa­gy çuň­ňur öz­leş­dir­me­gi ze­rur­dyr.
Ma­gistr de­re­je­si bo­lan ta­lyp­lar mun­dan bu­ýan­ky bi­li­mi­ni dok­to­ran­tu­ra­da al­ýar. Onuň il­kin­ji tap­gy­ry “li­sen­sia­ta” de­re­je­si bo­lup, 2 ýyl okuw ta­lap ed­ýär. Iň ýo­ka­ry alym­lyk de­re­je­si, ylym­la­ryň dok­tor­ly­gy­ny (toh­to­ri) al­mak üçin ýe­ne-de iki ýyl ge­rek bo­lup, yl­my bar­lag­la­ry ge­çir­me­gi we dis­ser­ta­si­ýa go­ra­ma­gy ta­lap ed­ýär. Şeý­le­lik­de, Fin­lan­di­ýa­nyň uni­wer­si­tet­le­rin­de oka­mak 11 ýy­la çen­li döw­ri öz içi­ne al­ýar.
Ýo­ka­ry bi­lim
Hö­kü­me­tiň Ýew­ro­pa bi­le­le­şi­gin­den bol­ma­dyk ta­lyp­la­ra okuw üçin tö­leg­le­ri gi­riz­mek meý­li­niň bar­dy­gy­na ga­ra­maz­dan, Finlandiýa­nyň döw­let uni­wer­si­tet­le­rin­de oka­mak mugt. Aka­de­mi­ki ýyl 1-nji iýun­dan 31-nji aw­gus­ta çen­li dyn­ç a­lyş bi­len, sent­ýabr­dan ma­ýa çen­li ara­lyk­da do­wam ed­ýär. Okuw­lar fin we şwed dil­le­rin­de al­nyp ba­ryl­ýar. Kä­bir uni­wer­si­tet­de we ins­ti­tut­­da iň­lis di­lin­de okuw mak­sat­na­ma­la­ry bar. Adat­ça, olar mag­lu­mat teh­no­lo­gi­ýa­syndan we tä­jir­çi­lik­den yba­ratdyr. Mak­sat­na­ma­lar bü­tin okuw möh­le­tin­de ýa-da il­kin­ji 2 ýyl­da iň­lis di­lin­de oka­dy­lyp bil­ner. Ýö­ne şu döwürde ta­lyp­la­ryň fin di­li­ni öw­ren­me­gi ze­rur ha­sap­lan­ýar.
Parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragy
Eýe bolanlar
1925: Ýosef Austen Çamberlin (Beýik Britaniýa)
Parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragy bar bolan Nobel baýragynyň 5(bäş) görnüşinden biridir. Nobel Baýragynyň düýbüni tutyjy: Alfred Nobeldir. Mundanam başga: Himiýa ugry boýunça Nobel baýragy, Fizika ugry boýunça nobel baýragy, Medisina ugry boýunça Nobel baýragy we Edebiýat ugry boýunça Nobel baýragy görnüşleri bardyr. 1901-nji ýylda başlanyndan bäri herýyl(käbir ýyllarda dýrli sebäpler bilen berilmedi) gowşurylyp gelinýär. 1990-njy ýyldan bäri her ýylyň 10-njy dekabrynda Oslo şäherinde gowşurylýar.
Eýe bolanlar
1927: Ludwig Kuidde (Germaniýa)
1925: Çarlz Geýts Dawes (ABŞ)
1931: Jeýn Addams (ABŞ)
1933: Norman Leýn Angell (Beýik Britaniýa)
1913: Genri Marie La Fontan (Belgiýa)
1979: Keramatly Teresa (Hindistan)
1927: Ferdinand Busson (Fransiýa)
1980: Adolf Mariýa Peres Eskuwel (Argentina)
1981: UNHCR
refugies]]” (Şweýsariýa)
1978: Enwer Sedat (Müsür)
1944: “Comite international de la Croix-Rouge”
1946: Emily Grin Balç (ABŞ)
(Şweýsariýa)
1946: Jon Raleý Mott (ABŞ)
1964: Martin Luter King (ABŞ)
1902: Elie Dukommun (Şweýsariýa)1902: Çarlz Albert Gobat (Şweýsariýa)
1947: “[[The Quakers: American Friend’s Service
1968: Rene Kassin (Fransiýa)
1983: Leç Walesa (Polşa)
1971: Willy Brandt (Germaniýa)
1970: Norman Ernest Borlug (ABŞ)
1974: Şon Mak Braýd (Beýik Britaniýa)
1903: William Randall Kremer (Beýik Britaniýa)
1922: Fridtýof Nansen (Norwegiýa)
1961: Dag Hammarskýöld (Şwesiýa)
1947: “Friend’s Service Council” (Beýik Britaniýa)
1994: Nasir Muhammed Arafat (Palestina)
1926: Gustaw Stresemann (Germaniýa)
1987: Oskar Arias Sançez (Kosta-Rika)
1998: Jon Hýum (Beýik Britaniýa)
1989: Dalaý Lama (Tibet)
1998: Dewid Trimbl (Beýik Britaniýa)
1991: Aung San Suu Kyi (Mýanma)
1976: Betti Williams (Beýik Britaniýa)
1962: Linus Karl Pauling (ABŞ)
1906: Teodor Ruzwelt (ABŞ)
1965: UNICEF
1921: Karl Hýalmar Branting (Şwesiýa)
1975: Andreý Dmitriýewiç Saharow (SSSR)
1986: Elie Wizel (ABŞ)
1992: Rigoberta Mençu Tum (Guatemala)
1926: Aristid Briand (Fransiýa)
1908: Fridrih Baer (Daniýa)
1959: Filip Jon Noel-Beýker (Beýik Britaniýa)
1919: Tomas Wudrow Wilson (ABŞ)
1930: Nathan Söderblom (Şwesiýa)
1909: [[Paul B. Baron de Konstant de Rebeskue
1957: Lester Bowles Parson (Kanada)
1960: Albert Lutuli (Günorta Afrika Respublikasy)
2005: Muhammed El Baradeý (UAEK)
1995: Pugwa Konferençes
1908: Klas Pontus Arnoldson (Şwesiýa)
1937: Robert Sesil of Kelwud (Beýik Britaniýa)
1910: Halkara Parahatçylyk Bürosy.
1993: Nelson Mandela (Günorta Afrika Respublikasy)
1911: Alfred Germann Frid (Awstriýa)
1920: Leon Wiktor Burge (Fransiýa)
1912: Elihu Rut (ABŞ)
1997: Jodi Williams (ABŞ)
1982: Alwa Myrdal (Şwesiýa)
2000: Kim Daýe Jung (Günorta Koreýa)
Committee]]” (ABŞ)
1950: RalfJonson Banç (ABŞ)
1963: “Comité international de la Croix-Rouge”
2007: Al Gor (ABŞ) we Hökümetara ählumumymaýylganlyk Paneli)
2003: Şirin Ebadi (Eýran)
2011: Elen Jonson, Leýmah Gbowi we Tawakel Karman
1904: Institut de droit international, Gent 1905: Berta won Suttner (Awstraliýa)
2001: BMG
2002: Jeýms Earl Karter(Jimmi Karter) (ABŞ)
2005: Halkara Atom Energiýasy Guramasy (UAEK)
2013: Himiki ýaraglary gadagan etmegiň halkara guramasy (iňlisçe: Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons)
1978: Menahem Begin (Ysraýyl)
Respublikasy]])
1907: Luis Reno (Fransiýa)
1969: Halkara Iş Guramasy (ILO)
1973: Le Duk To (Wýetnam)
1917: “Comite international de la Croix-Rouge”
1996: Karlos Filip Himenes Belo (Gündogar Timor)
1993: Fridrih Willem de Klerk ([[Günorta Afrika
1994: Izak Rabin (Ysraýyl)
2004: Wangari Maathai (Keniýa)
1951: Leon Žou (Fransiýa)
1982: Alfonso Garsiýa Robles (Meksika)
1996: Hoze Ramos-Horta (Gündogar Timor)
1984: Desmond Tutu (Günorta Afrika)
1995: Josef Rotblat (Beýik Britaniýa)
1997: “[[International Campaign to Ban
1974: Eisaku Sato (Ýaponiýa)
2010: Liu Siaobo (iňlisçe: Liu Xiaobo[)
Komissariaty]] (UNHCR)
1958: Dominike Georges Pire (Belgiýa)
1907: Ernest Teodor Moneta (Italiýa)
1953: Jorj Katlett Marşall (ABŞ)
2001: Kofi Annan (Gana)
2012: Ýewropa Bileleşigi
1954: [[BMG-niň Bosgunlar Baradaky Ýokary
1994: Şimon Peres (Ysraýyl)
1945: Kordell Hall (ABŞ)
1935: Karl won Ossitzki (Germaniýa)
1977: Halkara Günä Geçiş Guramasy (Beýik Britaniýa)
1949: Lord Jon Boýd Orr of Breçin (Beýik Britaniýa)
1938: “[[Office international Nansen pour les
Landmines]]” (ICBL)
1973: Henri Alfred Kissinger (ABŞ)
d’Esturnelles]] (Fransiýa)
1934: Artur Henderson (Beýik Britaniýa)
1999: “Medecins Sans Frontières” (Belgiýa)
1948: Berilmedi. Aradan çykmasady, Mahatma Gandi almalydy.
Taharet
Tahärat (arap. طهارة  - täret)  yslam dininde namaz okamak üçin zerur şertleriň esasysydyr.
Taharetiň farzlary
Taharetiň farzy dörtdür:
Taharetiň adaby (mustahaplary)
Adap – edep sözüniň köplük formasy bolup, mendup we mustahap manylary hem bardyr. Bulary berjaý eden sogap gazanar, etmedik hem ýazgarylmaz we günäsi ýokdur.
Taharet kylynanda okalýan dogalar
Bu dogalary okamak taharetiň fazyletini artdyrar, has köp sogap gazanylmagyna wesile bolar. Bu dogalar selefden, ýagny, sahaba we tabi’in alymlardan şu günümize çenli gelip ýetipdir. Bular okalmadyk ýagdaýynda hem taharetde kemçilik bolmaz, ýöne okamak iň laýygydyr.
Sünnet hasaplanýan beden tämizligi
Farz edilen taharet kylmak we gusul almak ýaly şer’i tämizlikden başga, musulmanyň hepdede azyndan bir gezek doly ýuwunmagy mustahapdyr. Hadysda «Her musulmanyň ýedi günden bir gezek ýuwunmagy Allahyň hakydyr» diýilýär. Bu tämizligiň juma güni edilmegi ündelipdir. Ynsan bedenini kir we hapadan tämizlemekden başga-da, käbir agzalarynyň tämizligine üns bermelidir.
Taharetiň mekruhlary
Taharet kylmagyň sünnet we adabyna ters gelýän her bir zat mekruh saýylar.
Galiz nejasetiň namazyň syhhatyna päsgel berýän mukdary
Galiz nejaset hasaplanýan zatlar:
Nejasetiň görnüşleri
Şerigatyň nejis diýip kabul eden zatlary fykyh kitaplarynda ikä bölünýär. Bu – hapanyň azlygyna ýa-da köplügine görä däl-de, namazyň syhhatyna (dürslügine) päsgel berip-bermeýänligine görä bölünýär. Elbetde, hapanyň agyry-eňili bir zady hapalamakda deňdir. Meselem, bu ikisiniň haýsy hem bolsa biri gapdaky suwa gaçsa, şol suw hapalanýar. Ondan taharet kylmak jaýyz bolmaz.
Galiz nejasetiň namazyň syhhatyna päsgel berýän mukdary
Galiz nejasetiň namazyň syhhatyna päsgel berýän mukdary gatylygyna ýa-da suwuklygyna görä üýtgeýär. Eger gaty bolsa, bir dirhemden, ýagny, üç gramdan az bolsa, suwuklyk haldaka el aýasynyň giňliginden az ýere ýaýrasa – bular namazyň syhhatyna päsgel bermeýär. Ikisiniňem şundan artykmajy namazyň syhhatyna päsgel berýär. Namaz okamak üçin bulardan arassalanmak farzdyr. Her hal, namazyň syhhatyna päsgel bermeýän mukdardaky hapadan hem arassalanmak sünnetdir. Näçe arassa bolsaň, şonça gowudyr.
Suw bilen baglanyşykly hökümler
Suw – hapa tämizlemek, taharet we gusul almak üçin asyl tämizleýjidir. Suwuň tämizleýji bolmagy üçin onuň özüne mahsus reňki, tagamy ýa-da ysy üýtgemeli däldir.
Suw bilen ýuwmak arkaly tämizlik
Suw – pislik tämizlemek, taharet we gusul almak üçin asyl tämizleýjidir. Suwuň tämizleýji bolmagy üçin onuň özüne mahsus reňki, tagamy ýa-da ysy üýtgän bolmaly däldir. Bedene ýa eşige degip gatan nejasetleriň degen ýerinden yzy ýitýänçä ýuwulmalydyr. Gan ýaly yzy kyn aýrylýan hapalar suwy durlanýança ýuwulýar. Eger arassalyk işi ýörite legende edilýän bolsa, her gezek suw çalşylanda, gap arassa suw bilen çaýkalmalydyr. Eger-de hapa peşew ýaly suwuklyk görnüşinde bolsa, eşigiň hapa degen ýerini üç gezek ýuwmaly we her gezeginde-de ony gowy sykmalydyr. Haly, keçe ýaly sykmak mümkin bolmadyk zatlar hapalananda, üç gezek ýa-da pisligiň yzy ýitýänçä, bol suw bilen ýuwmaly.
Taharete zelel bermeýän ýagdaýlar
Taharet agzalaryndan biri ýa-da birnäçesi kem bolan, olary ýuwup bilmez, ýöne agzalardan sähelçe bölegi bar bolsa, şony ýuwmalydyr. Taharet alandygyny anyk bilip, taharetiniň bozulandygyna şübhe eden biri taharetli saýylýar. Eger tersine, taharet bozandygyny anyk bilip, kylanyna şübheli bolsa taharetsiz hasaplanýar. Taharet kylýan wagty ýa-da kylyp bolandan soň, käbir agzalaryny ýuwup-ýuwmandygyna şübhe edýän kişi, eger-de, was-was biri däl bolsa, ýuwan däldirin öýdýän agzasyny ýuwmaly. Eger was-was bolsa, şübhesine ygtybar edilmez we taharetli hasaplanar. Boýagçynyň dyrnagynda galan boýag zeruryýet sebäpli taharetiniň dürslügine zyýan bermeýär. Ýöne barmagyny ýörite boýaýanlaryň tahareti dürs bolmaz. Dyrnak hapasy, beden kiri, büre, siňek nejasatlary taharete zelel bermeýär.
Süpürmek arkaly tämizlemek
Pyçak, aýna, ýylmanak tagta, mermer, stol, mejime ýaly zatlara öl ýada guran hapa degse, öl esgi ýa-da toprak bilen süpürilip arassalanýar.
Hadesden taharet
Hades – käbir ybadatlary berjaý etmek üçin taharet kylynmagyny we gusul alynmagyny, suw tapylmadyk wagty teýemmumi zerur edýän hökmi hapalykdyr. Hadesiň iki görnüşi bardyr:
Taharet
Taharet Kurany Kerimiň Maide süresiniň 6-njy aýaty bilen farz edilipdir. Bu aýatyň manysy şudur: «Eý, iman edenler! Namaza durmazdan öňürti ýüzüňizi we tirsekleriňiz bilen birlikde eliňizi ýuwuň, başyňyzy mesh ediň, topuklaryňyz bilen birlikde aýaklaryňyzy hem ýuwuň». Taharet yslamda käbir ybadatlaryň ýerine ýetirilmegi üçin edilýän, özi hem ybadata girýän tämizlenmegiň bir görnüşidir. Taharete gözellige we tämizlige edýän hyzmaty üçin, arapça: «wuzug» ady berlipdir. Halk arasyndaky «täret» sözi bolsa arap dilindäki «taharet» sözünden gysgaldylyp alnypdyr. Taharet her zatdan owal bedeniň iň köp hapalanýan we mikroblaryň iň kän ýygnanýan agzalarynyň belli wagt aralygynda ýuwulmagyny göz öňünde tutýan, yslamyň emr eden iň möhüm ybadatydyr. Taharetiň maddy peýdasy bilen birlikde, magnewi peýdasy hem köpdür. Pygamber Serwerimiz Enes b. Mälik hezretlerine ýüzlenip: «Eý, ogul! Taharetiňi doly al, goý, melekler seni söýsün we ömrüň uzaldylsyn» diýipdir. Taharet şol bir wagtda ýüze nur, kalba huzurdyr. Kiçi günäleriň bagyşlanmagyna wesiledir. Bu barada Resuly Ekrem (s.a.w.): «Kim emr edilişi ýaly taharet kylsa, ýene emr edilişi ýaly namaz okasa, geçen ähli kiçi günäleri magfyret ediler» diýipdir. (Buhary, Ebu Dawud). «Bir kişi taharet kylyp ýüzüni ýuwanda, ýüzündäki agzalary bilen eden ähli günäleri, el-aýaklaryny ýuwanda bular bilen eden günäleri suw damjalary bilen akyp gider-de, ol kişi täp-tämiz bolar», (Müslim, Tirmizi). Bu sözler hem Resulullahyň aýdanlarydyr. Ýene bir hadysy şerifde taharetlikä dünýeden öteniň şehitlik mertebesine ýetjekdigi beýan edilýär. Şeýle hem kyýamat-magşar gününde taharet kylnanda ýuwlan ýerleriň nur bilen lowurdap durjakdygy Muhammet ymmatyna bagyş edilen bir aýratynlykdygy nygtalýar (Müslim).
Taharetiň sahyh – dürs bolmagynyň şertleri
Taharetde ýuwulmagy farz bolan agzalarda gury ýer galmaly däldir. Pygamberimiz taharet kylýarka, topuklaryna suw degirmeýän adamlara ýüzlenip: «Ol topuklaryň jähennemde başyna geljeklere Waý!...», (Buhary, Muslim) diýipdir. Tahareti bozýan we hökümsiz edýän ýagdaýlar doly gutarmanka, taharet almaly däldir. Şem, malyň iç ýagy, hamyr, şire ýaly deriniň aşagyna suw geçirmeýän zatlar teniňe ýokaşan bolsa olary doly aýryp, soň taharet kylmalydyr.
Gazamak we owkalamak arkaly tämizlemek
Eşige degen meni – tohum guran bolsa, owkalamak arkaly tämizlemek bolar. Owkalanandan soň bu eşik bilen namaz okamak mümkin. Eger-de meni öl halda bolsa, onda eşigi hökman ýuwmaly. Meni degen ten diňe ýuwmak bilen arassalanýar. Eger-de üstüne nejaset we meni degen biri munuň haçan degendigini anyk bilmese, nejasetde – taharetiniň iň soňky gezek bozulan, menide bolsa: iň soňky uklap-turan wagtyndan başlap ähli namazlaryny täzeden okamalydyr. Doňan ýaga bir hapa düşse, diňe hapanyň degen ýerini kesip aýyrmak bilen tämizlenýär. Aýakgap, mesi ýaly zatlara göze görünýän bir hapa degip gurasa, bu hapa gazamak arkaly tämizlenýär. Nejaset öl bolsa, onda ýuwmalydyr. Arassa esgi bilen süpürilse hem bolar.
Mesiniň üstünden mesh etmek
Bu – taharet kylnanda aýaklary ýuwmagyň deregine, geýlen mesini usulyna laýyklykda öllemekdir. Mesi aýala-erkege dinimiziň beren ýeňilligi we rugsadydyr. Mesiniň üstünden mesh etmek bilen baglanyşykly tewatur derejesine ýeten hadyslar bardyr. Pygamberimiz käbir ýagdaýlarda mesi geýip, üstünden mesh edipdir.
Meshiň mütdeti
Aýaga geýlen mesiniň mütdeti mukym – saparda däl üçin 24 sagat, sapardakylar üçin bolsa 72 sagatdyr. Bu mütdet mesiniň aýaga geýlen wagtyndan däl-de, taharet bozulan wagtyndan başlaýar.
Sargylaryň üstünden mesh etmek
Döwlen ýa-da ýaralanan bir agza öl degirmek zyýanly bolan ýagdaýynda, taharet we gusul alynjak wagty bularyň üstündäki sargylara mesh etmek ýeterlikdir. Ýüzüne derman çalnan ýaralar üçin hem şol bir hökümdir. Sargyny doly mesh etmek hökman däldir. Ýara bitýänçä, sargy her taharetde mesh edilmelidir. Sargynyň taharetli wagtyň saralmagy hökman däldir. Heniz bitmedik ýaradaky sargy öz-özünden gaçsa ýa-da üýtgedilse, taharet bozulmaz. Sargynyň üstünden mesh etmek möhleti ýara gutulýança dowam edýär.
Guýy suwuna degişli hökümler
Guýy suwy şu ýagdaýlarda doly sogdurylýar:
Suwda gaýnatmak arkaly tämizlemek
Içine hapa gaçan süýt, bal, mürepbe, toşap ýaly zatlar üç gezek aýry-aýry arassa suw bilen gaýnatmak arkaly tämizlenýär. Garyn ýuwulmanka gaýnap duran suwa atylsa, hapalygyna galýar, tämizlenmeýär. Şer’i usula görä, damagy çalnan towuk we ş.m. guşlar içgoşy çykarylmanka, ýeleklerini aýyrmak üçin gyzgyn suwa atylsa, onuň eti hapalanýar. Sebäbi onuň içindäki pislikler ete ornaýar. Şonuň üçin olar içgoşy çykarylansoň, gyzgyn suwa atylýar ýa-da ýyly suwa salynýar. (Ylym suwuň gyzgynlygynyň 55 gradusdan geçmeli däldigini aýdýar).
Guramak we hapanyň yzynyň ýitmegi bilen tämizlenmek
Toprak, ot, ösümlikler we ş.m.ler hapalananda şol hapa guran mahaly tämizlenýär. Munuň ýaly ýerde namaz okamak bolar. Ýöne teýemmum edilmez. Çünki beýle ýeriň özi tahyr – tämiz bolsa-da, mutahhyr – tämizleýji däldir. Hapalanan toprak nejaset ýitip gidýänçä üstünden suw akdyrmak ýa-da üstüne arassa topragy doly düşemek bilen hem tämizlenýär.
Şerigata görä tämiz saýylýan zatlar
Yslamda kabul edilişine görä, tutuş ýer ýüzi, magdanlar, suw, ot-ösümlik, gül, miwe we doňuzdan başga ähli haýwanlaryň hamy ýeňil ýa-da agyr nejaset saýylan bir hapa degmedik bolsa tämiz saýylýar. Doňzuň hamy, gyllary hem eti ýaly haramdyr. Eşige ýa-da teniňe degse, ol hapa saýylýar. Usulyna laýyklykda damagy çalynan haýwanlaryň derisi, bagyr, öýken, ýürek, dalak gany, damar we etiň içinde gatap galan gany tämiz saýylýar. Eti iýilýän haýwanlaryň siýdigi we tezegi ýeňil nejaset saýylsa-da, sülekeýleri arassadyr. Haram ölen guşlaryň we haýwanlaryň eti myrdar saýylsa-da, şah, toýnak, ýelek ýaly içine gan girmedik agzalary, ulanmak üçin eýlenen derileri tämizdir. Balyk we suwda ýaşaýan beýleki jandarlar tämizdir. Bularyň gany-da tämizdir. Ýöne Hanefi mezhebine görä, suwda ýaşaýan haýwanlaryň balykdan başgasynyň etini iýmek jaýyz däldir. Bit, büre, tagtabiti ýaly mör-möjekleriň gany hem hapa saýylmaýar. Janly-jandarlaryň gözýaşynyň, deriniň, tüýküliginiň, sümüginiň pisligi ýa-da tämizligi olaryň agzyndan artan zada berlen höküme görä üýtgeýär. Gatyr we eşegiň sülekeýi şübheli, ýyrtyjy guşlaryň sülekeýi mekruh, doňuz, it we ýyrtyjy haýwanlaryň sülekeýi we agzyndan galan zatlar hapadyr. Ynsanyň sülekeýi arassadyr, emma içgili bolsa, agzyny arassalaýança, onuň agzyndan galan tagam we sülekeýi hapa saýylýar. Pişigiň siýdiginiň degen suwy hapadyr. Emma mundan goranmagyň kyndygy sebäpli, eşige degse, o-da bilinmese, hapa görülmändir. Iňňäň ujy ýaly ululykdaky peşew syçrantgysy eşige ýa-da bedene degse hapa saýylmaz. Şeýle egin-eşik bilen namaz okamak bolar. Çünki köplenç mundan goranmak mümkin däldir. Ýöne suwa syçrasa hapalar. Çünki suwy beýle syçrantgylardan goramak bolýar. Ýollarda eşigiňe syçraýan palçykdan goranmak kyn bolany üçin, ol tämiz saýylypdyr. Bu anyk nejaset bolmasa, namaza zeleli ýokdur. Hajathanadan, agyldan, hammamdan göterilen bugdan dörän suw damjalary tämiz saýylar. Nejaset degen bir zady üç gezek ýuwup sykanyňda çykan suw hem tämiz däldir. Mundan soň eşik hem, sykylan suw hem arassadyr. Bellik: Şerigata görä: nejis saýylan müşrikleriň, ähli kitap bolan jöhitleriň, hristianlaryň gaplaryndan nahar iýmek, suw içmek jaýyz görülýär, emma ol gaplarda yslamyň haram eden zatlary bolan bolmaly däldir. Nejaset degendigi anyk belli bolan gaplardan iýip-içmek jaýyz däldir. Altyn we kümüş gaplarda nahar iýmek, suw içmek ýa-da taharet kylmak jaýyz däldir. Ýöne altyn we kümüş çaýylan gaplarda nahar iýmek bolar. Aýal-gyzlar altyn-kümşi şaý-sep hökmünde dakynyp biler. Erkek kişilere bolsa diňe kümüş ýüzük dakynmaga rugsat berilýär.
Istibra
Buşugandan soň, erkek kişiniň peşew damjalarynyň doly kesilmegine garaşmagyna istibra diýilýär. Muny etmek wajypdyr. Istibra, esasan, hajathanadan çykylmanka edilmeli. Istibra etmegiň – peşew damjalaryny doly kesmegiň dürli ýollary bardyr. Peşew damjalary käbir adamlarda çalt, käbirlerinde uzak wagtdan soň kesilýär. Her kes öz ýagdaýyna görä, taharet almazyndan öň, peşew damjalarynyň kesilmegine garaşmaly, üsgürmeli, hajathanadan çykanyňdan soň, derrew taharet kylman, biraz ýörmeli, hereket etmeli, soňra taharet kylmalydyr. Istibra etmek taharetiň syhhatyna päsgel bermezlik üçindir. Eger-de buşuganyňdan soň, derrew taharet kylynsa, peşewiň damanyndan ýa-da dammanyndan habaryň bolmasa-da, taharet bozular. Okalan namaz hem sahyh bolmaz. Şonuň üçin istibra meselesine gaty jür bolmalydyr. Ýöne bu meselede öte was-waslyk hem dogry däldir. Pygamberimiz bir hadysy şerifinde: «Peşewden seresap boluň, çünki gabyr azabynyň köpüsi şol sebäplidir» diýmek bilen, buşuganyňdan soňky istibranyň ähmiýetini nygtapdyr.
Halyny üýtgetmek arkaly tämizlenmek (istihale)
Bir hapa zat halyny üýtgetse hem tämizlenýär. Mysal üçin, şerabyň içine atylan himiki madda sebäpli ol sirkä öwrülse, tämiz bolar. Hapalanan zeýtun ýagyndan sabyn edilse tämizlener. Emma hapa süýtden peýnir ýa-da gatyk etmek, hapa bugdaýy üwäp, unundan çörek bişirmek, hapa künjüden ýag almak bilen tämizlenmez. Çünki bularyň esasy özeninde üýtgeşiklik bolmaýar.
Istinja
Istinja – hapadan tämizlenmek islemek diýmekdir. Dini taýdan kiçi we uly hajaty edeniňden soň, owrat ýerleriňi tämizlemek diýmekdir. Bu tämizlik müekked sünnetdir. Istinja suw bilen kylnyşy ýaly, suw bolmadyk ýagdaýda ownuk daş ýa-da kesek, ýörite edilen nem sorýan kagyzlar bilen edilip bilner. Ýöne süňk, aýna, ýazgyly kagyz, ýüpek ýaly gymmat bahaly mata bölekleri we Zemzem suwy bilen istinja kylmak mekruhdyr. Mundan başga-da, ýazmak üçin ulanylýan arassa kagyzyň hem gadyryny gaçyrmazlyk dogrudyr. Çünki isrip – haramdyr. Istinja kylmakda iň laýygy ilki kesek, daş ýa-da hajathana kagyzy bilen süpürinip, suw bilen ýuwunanyňdan soň, mata ýa-da hajathana kagyzy bilen gurunmakdyr.
Pislikleri tämizlemegiň ýollary
Şerigatyň görkezmesine görä, hapalanan zatlary tämizlemegiň dürli ýollary bardyr.
Istinjanyň we istibranyň düzgüni
Hajathana girmänkäň, eliňde Allahyň ýa-da Pygamberimiziň ady ýazylan ýüzük, jübüňde aýat, Kurandan bir bölek ýazylan sahypa bar bolsa, olary aýyrmaly ýa-da suw geçirmeýän bir zada salmaly. Muňa mümkinçilik bolmasa, ýüzügiň ýazgyly ýerini owujyň içine öwürmäge-de rugsat edilýär. Şeýle he m «Bismillah» diýip, şu dogany: «Allahumme inniý e’uzü bike minel hubsi wel habais» (Buhary, Müslim) okamak mustahapdyr. Manysy: Allahym, hapysa şeýtanlardan Saňa sygynýaryn. Hajathana sol aýagyň bilen girip, sag aýagyň bilen çykylýar. Hajathanada kybla bakyp hem, arkaňy öwrüp oturmak hem bolmaýar. Bular mekruhdyr. Ýöne jaýlarda hajathana kybla bakdyrylyp salnan bolsa, nalaçlyk sebäpli munuň zeleli ýokdur. Ymam Şafyga we Mälige görä, ýapyk jaýyň içindäki hajathanalarda kybla bakyp oturmagyň zyýany ýokdur. Hajathanada zerurlyk bolmasa gürlemeli däl, zikir edilmeýär, salam bermek hem, almak hem bolmaýar. Hajathanada tüýkürmek, sümgürmek, hapa galdyrmak biedeplikdir. Keýpine dik durup buşugmak dogry däldir. Ýöne zerurlyk bolanda muňa rugsat edilýär. Oturyp buşugmak tämizlik we saglyk jähtinden iň laýygydyr. Bu ýagdaýda peşew haltasy doly boşaýar hem soňra damja gelmesi az bolýar. Hajathanada nejasete hem owrat ýeriňe bakmaly däldir. Bu gözüň nuruny alar. Hajathanadan çykanyňda: «Elhamdulillähillezi ezhebe annil-eza we afaniý» diýmelidir. Manysy: Menden yzany gidirip, maňa afiýet ihsan eden Allaha hamd bolsun.
Istinjanyň mekruhlary
Şemala garşy, köl, derýa, çeşme we ş.m.leriň suwuna, agajyň düýbüne, kölegelik ýerlere, mör-möjekleriň hinine, ýol üstüne meýdan etmek mekruhdyr. Adamlaryň geçýän, dynç alýan ýerlerini hapalap, olaryň gargyşyna sebäp bolmazlyk üçin, hadysy şeriflerde şeýle ýerlerde meýdan etmek gadagan edilendir. Köpçüligiň hajathanasynda hapa yzlaryny galdyrmak hem hadysda gadagan edilendir. Istinjada we istibrada tämizlik hemişe çep el bilen edilmeli, sag eli ulanmak mekruhdyr. Istinja kylanyňda suw syçratmaly däldir. Istanja edip bilmezlik derejede ýarawsyz bolan kişi, ýanýoldaşy ýa-da mähremi bolmasa ýagdaýyna görä bolar.
Hanefi mezhebine görä eger bir musulman — täretli namaz okap bilýärkä, täretsiz okasa dinden çykar, ýagny kapyr bolar.
Guýy suwuna degişli hökümler
Eger guýynyň düýbünden mydam suw gaýnap çykyp duran bolsa, onuň suwuny şol sebäpden sogdurmak mümkin bolmasa, onda iki ýüz gowa suw çekip çykarylmalydyr. Beýle guýudan üç ýüz gowa suw çykarmak mustahapdyr. Şeýle hem, guýynyň ululygyny, suw möçberini bilýän adamyň maslahatyna görä, şonça gowa suw çykarylmalydyr. Eger şübheli bolunsa, guýynyň suwy ýörite motor arkaly boşadylyp bilner. Towuk, pişik, gögerçin ýa-da şu ululykda bir haýwan gaçyp ölse, heniz çişmänkä çykarylsa, guýudan kyrk gowa suw çykarylýar. Elli-altmyş gowa suw çykarmak mustahapdyr. Serçe, syçan, as we şu ululykda haýwan gaçyp ölse ýa-da maslygy gaçsa, heniz çişip dargamanka çykarylan ýagdaýynda ýigrimi gowa suw çykarylýar. Otuz gowa suw çykarmak mustahapdyr. Düýe, goýun, sygyr, at we eşek ýaly haýwanlaryň dersleri guýynyň suwuny hapalamaýar. Ýöne gowa salnanda her gezeginde çykyp dursa, onda guýynyň suwy sogdurylmalydyr. Serçe we gögerçin ýaly eti iýilýän we iýilmeýän guşlaryň nejaseti guýy suwuna gaçan bolsa, suwuň reňkini üýtgetmedik ýagdaýynda ol hapa hasap edilmeýär. Gurbaga, balyk, lenneç, çekirtge ýaly gany sarkyp akmaýan jandarlaryň maslygynyň guýudan çykmagy suwuň reňkini üýtgetmedik bolsa, hapa hasap edilmeýär. Guýa gaçyp ölen, emma haçan gaçany bilinmeýän bir haýwan çişip dargamadyk bolsa, bir gün öň gaçan hasap edilip, guýynyň suwy 24 sagat öň hapalanan saýylýar. Eger-de çişip dargan bolsa, üç gün öň gaçan hasaplanylyp, guýynyň üç günden bärki suwy hapa saýylýar. Şonuň üçin şol günleriň dowamynda alnan taharet we gusul sahyh däldir. Birinji ýagdaýda bir günlük, ikinji ýagdaýda üç günlük namazlar kaza edilmeli. Nejaset degip, şol suwa ýuwlan eşikler täzeden ýuwulýar. Bu höküm Ymam Agzama görädir. Ymam Ebu Ýusuf we Ymam Muhammede görä, guýudan tapylan haýwanyň haçan gaçandygy belli bolmasa, görlen wagtyndan başlap guýy hapa saýylýar. Ondan öň okalan namazlar kaza edilmeýär, ýuwlan eşikler täzeden ýuwulmaýar. Nejasetiň üç sypatyndan biri, ýagny, reňki, ysy, tagamy guýynyň suwuna geçmejek aralykda hajathana bar bolsa, şol guýynyň suwy hapa saýylmaýar. Eger hapanyň üç sypatyndan biri suwa geçse, guýy bilen hajathananyň arasy daş hem bolsa, suw hapa saýylýar.
Tahareti bozýan zatlar
Taharetiň bozulmagy bilen baglanyşykly dürli garaýyşlar bolan meselelerde seresap hereket etmek iň laýygydyr. Meselem: Hanefi mezhebindäki bir kişi başga mezheblere görä tahareti bozulan ýagdaýynda taharet almagy mendupdyr. Aýratyn hem ymamlyk edýänler muňa ünsli bolmalydyr.
Nejasetden taharet
Maddy görnüşdäki kir we hapa, ynsan, haýwan we guşlaryň bedeninden bölünip çykýan iýmit galyndylaryna nejaset diýilýär. Nejaset ýokan ýere – bedene, eşige hem nejis diýilýär. Nejasetden tämizlenmek – beden hem egin-eşikdäki hapadan saplanmakdyr. Hapa zatlaryň käbiriniň asly pisdir. Käbiriniň asly tämizdir-de, soňra hapa degenligi sebäpli näpäk saýylar. Mysal üçin: siýdigiň asly hapadyr. Egin-eşigiň bolsa asly tämizdir. Emma oňa sidik degse, ol öňki päkligini ýitirýär.
Suwuň görnüşleri
Suw, esasan, iki bölege bölünýär: mutlak we mukaýýet suw.
Uzurlylar bilen baglanyşykly hökümler
Hemişe dowam edýän taharet bozýan hallara «uzur» diýilýär. Meselem: buşugyny saklap bilmezlik, hemişe içi ýellilik, ýygy-ýygydan burun ganamak hem-de aýallarda aýbaşynyň möhletinden soň hem gan kesilmezlik ýaly hallar uzur halydyr. Özünde şeýle taharet bozýan uzur bolan kişä «sahibi uzur» ýa-da «uzurly» diýilýär. Uzurly kişi her farz namazy üçin täzeden taharet kylmaly. Indiki namaza çenli uzury dowam etse-de, tahareti bozulmaýar. Uzurly bu tahareti bilen farz namazyndan başga isledigiçe nafile we kaza namazlaryny okap biler. Emma uzuryndan başga tahareti bozýan ýagdaýlar bolmaly däldir. Uzury gutulan uzurly adam taharet bozýan başga bir sebäp bilen taharet kylsa, soň ýene uzury gaýtalasa, onuň tahareti bozulýar. Uzurly kişiniň uzury sebäpli, eşigine degen gan, iriň ýaly hapalar (hatda hapa tahareti bozjak mukdarda bolsa-da) uzury gutulýança, namazynyň syhhatyna zelel bermez.
Mutlak suwuň görnüşleri
Mutlak suwuň tahyr we mutahhyr – tämiz we tämizleýji bolup bolmazlygy taýyndan bäş görnüşi bardyr. Mutlak suw – içine gaçan nejasete görä, hapalanyp-hapalanmazlygy taýyndan ikä bölünýär. I. Akmaýan suw. Bu suw hem mukdar taýyndan «az», «uly» diýlip ikä bölünýär. Bir saman çöpüni akdyryp bilýän suwa akar suw diýilýär. Içine nejaset gaçanda, üç sypatyndan biri bozulmasa hapalanmaýar.
Guýy suwuna degişli hökümler
Bir guýynyň suwy näçe köp bolsa bolsun, meýdany elli kwadrat metre ýetmese, Kiçi suw hasaplanýar. Beýle guýynyň içine nejaset düşse, suwy hapalanýar. Guýynyň suwuny tämizlemek içine düşen hapa görä, üç görnüşde bolýar. Bir gowanyň sygymy ortaça bäş litr bolmalydyr.
Islami Nakyl
Yslam gelmegi bilen täze eýýam başlady. Bu eýýamda şeýtan kowlup, Alla sežde edilýän wagt geldi. Her dogry sözi we pikiri Alla berýär. Iň gowy söz Allahyň sözüdir, iň gowy ýol Muhammed pygamberiň ýoludyr.
Ç
Çyn egrilsede döwülmez, ýalan egrilse hiç bolar. Çaga eziz, edebi ondanam eziz. Çaga iş buýur, yzyndan özüň ýüwür. Çagany – ýaşdan, edebi – başdan. Çagyrylan myhman – gadyrdan. Çagyrylan ýere bar irinme, çagyrylmadyk ýerde görünme. Çagyrylan ýeriň daşy ýok. Çakmak çaksaň, ot ýanar, yhlasa kuwwat gonar. Çakylyksyz toýa barma, hödürsiz tagam iýme. Çakyny bilmeseň, balam zähere döner. Çala eşiden çatma ýykar, öte eşiden – öý. Çala molla – din zyýany, ýaman aýal – öý zyýany. Çalt ýörese towsak diýer, assa ýörese – agsak. Çapyp barýan atyň ýüzüne urma. Çatyk öküziň arasyna düşme. Çekmeseň jepa, sürmersiň sapa. Çekseň zähmet – ýagar rehnet. Çemçe bilen aş berip, sapy bilen göz çykarma. Çemçeläp ýygnanyňy, çanaklap dökme. Çeýnemeseň, nanam geçmez. Çäresiz derde lukman neýlesin. Çopan taýagy bir goýun üçin hem göterer, müň goýun üçin hem. Çölde suwsuzlyk jebrini çekmedik, öýde gyzgyn nanyň gadryny bilmez. Çüýrük merdiwan bilen tama çykylmaz. Çybygy ölkä bük, demri – gyzanda. Çybygy wagtynda bükmeseň, ulalansoň bükdürmez. Çykdajy çykman, girdeji girmez. Çykmadyk janda umyt bar. Çyn ýagşynyň gahary bar, ýamany ýok. Çyny ýalana dolama, duryny laýa bulama.
H
Hudaý berenine şükür et, bermedigine sabyr et. Hudaýyň hökümini inkär eden kapyr. Haja gitmän haj borjuňdan aýrylmaz. Halal harama zar däl. Halkda şirk bolsa, Detjal gerek däl. Horaz gygyrdy perişde geldi; eşek aňňyrdy şeýtan geldi. Hemme ýerde horazyň sesi bir. Her kim öz ekenini orar. Hiçden giç ýagşy. Haýyr işi jäht tut. Her işiň haýry ýagşydyr. Hudaýa ynan, biliňi berk guşa. Hasaply dost uzak gider. Hereketde — bereket. Habar okdan tiz gider. Hak bendesi haka çapar, ýaman öz pälinden tapar. Hak ýakan çyrasyny hiç kim söndüre bilmez. Hakdan gelse gelsin, nähakdan gelmesin. Haky aýtsaň urarlar, hoşamaty söýerler. Hakykat – altyndan gymmat. Hakykat egiler, töhmet döwüler. Hakykat ýerinde karar tapar. Hakykaty tyg kesmez. Hakykatyň güwäsi özünde. Hakyky zehin iki daşyň arasynda galsa-da syzylyp çykar. Hakyň halaty bar. Halal işle, haýyr tap. Halal zähmet – baky döwlet. Halala hasap bar, harama – azap. Halamarsyň towyny, tapmarsyň ondan gowyny. Halky ýersiz goýma, hor bolarsyň, Gatygy ýersiz dökme, zar bolarsyň. Haly bardan han bolmaz, mekrudan – halal. Han azsa, iline deger, aýal azsa – ärine. Haram keýpiň azaby bar. Haram laýa gider, laý – zaýa. Haram malyň berekedi bolmaz. Haram sözler dilinde, yslam durmaz ilinde. Haramdan gelen harama gider. Haramzada ara bozar, halalzada ara düzer. Hasaby päk bolanyň ýüzi ak bolar. Hasaply dost uzak gider. Hassa özüne tebip. Hassasy gutuljak bolsa, tebibi dogry geler. Haşal ot ýeri azdyrar, ýaltalyk – äri. Hat okan hat biler, hat bilensoň, hak biler. Hatyn kişi duzdan agyr. Haýyr – bereket, nur – rahmet. Haýyr işi goýsaň şere döner, şer işi goýsaň – haýra. Haýyr işi Hudaýam goldarmyş. Haýyrly işe jarçy bolsaň gynanma. Haýyrly işiň giji bolmaz. Her derdiň bir dermany bar. Her iş öz ussasynyň elinde aňsat. Her işiň haýry ýagşydyr. Her kim eder özüne eder. Her kim öz pälinden tapar. Her zadyň öz wagty bar. Horaz hemme ýerde bir gygyrar. Hormat etseň, hormat görersiň. Hoş söz gahary ýeňer. Howlugan bir işlejegini iki işlär. Hödürsiz tagam iýme, idegsiz toýa barma. Hudaýdan düýe ýaly dile, dary ýaly berse-de alaý. Hudaýsyz çöp başy gymyldamaz. Hudaýyň söýenini, bendesi söýer. Hünärli är hor bolmaz, dost-duşmana zar bolmaz.
E
Erbet endikler aňsat, gowy endikler kyn. Ertiriň gamyny şu gün iý. Etmejek adam baha gözlär. Ekene bar, ekmedige ýok. Eken orar, dokan geýer. Egri azar, dogry ozar. Ene – mukaddeslikdir. Ene gargyşyna galmak – ýowuz bela. Ene-ataňa dirikä-de, ýogalandan soň hem hyzmat etmekden irinme! «Et!» diýme, özüň edip görkez! «Etme!» diýme, özüň etmekden saklan! Edebi kimden öwrendiň, biýedepden. Edebiň ýagşysy salam bereni, Ýakynlyk ýagşysy baryp-geleni. Edeni bergi, göreni görgi. Edeniň alnyňa geler. Edep başy ― dil. Edepli ile ýarar. Egilmez agajy egjek bolma. Eglenenden tama et. Egri – azar, dogry – ozar. Eken harman eder, ekmedik – arman. Ekende ekmedik, oranda aglar. Ekilmedik ýerde gögerme. Ekin ekip çil çekmedik, nanyň gadyryny näbilsin. Eklenjiň yzyndan diňe halallyk ýeter. Ekseň – orarsyň, berseň – alarsyň. El degmese, elli ýyl ýatar. El – elden üstün. El ele bakar, şerigat – dile. El eli ýuwar, iki el birigip – ýüzi. El görenine amal eder. El görki – hünär. El hümmeti bile, guş – ganaty. El hünäri il gezer. Eli bilen eden egni bilen çeker. Eli işläniň, agzy dişlär. Eliňden erkiňi aldyrma, ýüzüňden – görküňi. Ene eli – em, dili – melhem. Ene gezer, gyz gezer, garyp öýün kim düzer. Ene sözüni ýaşlykda tut, ata sözüni – başlykda. Eneçe gyz dogmaz, ataça – ogul. Eneden hiç kim köýnekli dogmandyr. Enesi öwen gyzdan gaç, ýeňňesi öwene gujak aç. Ermek etseň birlik et, bir Allaha gulluk et. Ertir naharyňy ataň bolsa-da berme, Günorta naharyňy dostuň bilen iý, Agşam naharyňy duşmanyňa ber. Eşegi ýüke çek, eşek etmese, ýüki – eşege. Eşek – işlär, at – iýer. Eşiden deň bolmaz, gören göz bilen. Eşitmez diýip gybat etme, bilmez diýip – ogurlyk. Etekde ýerim bar diýme, çölde – malym. Etseň kine – ýetirer kyna. Eýesi söýen maly alma, enesi söýen – gyzy. Eýesini sylasaň, itini urma. Ezilen ýagyşdan gorkmaz.
J
Jennete girjek kişi uly günä etmezmiş, uly günä etsede kapyr bolup ölmezmiş. Jähenneme giden özüne ýoldaş agtarar. Jähenneme giden özüne ýoldaş agtarar. Jahylyň ybadatyndan alymyň ukusy gowy. Jalada galan ýagyşdan gorkmaz. Jan bar – gam bar, bigam kim bar? Jan bar ýerde kaza bar. Jan beren Taňry nan hem berer. Jan berene jaý ber. Jany agyranyň gamy bar, biçäräniň kimi bar. Jany agyrmadygyň Hudaý bilen ne işi bar. Jemala bakma, kemala bak. Jepakeşiň nany şirin, jany gaty, Ýaltanyň jany şirin, nany gaty. Jepasyny çeken wepasyny görer. Jomart aşda belli, batyr – söweşde. Jöwzada ýygnan, saýada iýer.
N
Nebsiň soňy ajy, sabryň soňy süýji. Namaza wagt tapmasaň, özüňden gör. Nahardan öň elini ýuwmadyk özüni sylamaz, Nahardan soň elini ýuwmadyk – iýen duzuny. Naharyň bişerine garaşan sowaryna-da garaşar. Namardyň dünýäsi dar. Namart – aş üstünde, mert – iş üstünde. Namart sözüni jomart diňlemez. Namaz iş bitirer, iş namazy ýitirer. Namaz okamaýanyň meýli azanda bolmaz. Namazdan soňky iş bähbitdir. Nandan düwünseň, suw iç, suwdan düwünseň, ýag iç, Ýagdan düwünseň, kepeniňi biç. Nany tamdyr gyzanda ýap. Nesihat gerek bolsa, ýalta iş buý Nesip, nireden gelýäň? Agzaladan. Nesip, nirä barýaň? Agzybir Nähak töhmet – biwagt ölüm. Näletkerde ogul dogdy-dogmady. Nämäni har tutsaň, şoňa-da zar bolarsyň. Näme berseň eliň bilen, ol-da gider seniň bilen. Näme ekseň, şony-da orarsyň. Niýet – haýyr, akybet – haýyr. Niýetiň näme bolsa, myradyň şonda. Nogsansyz dost gözlän dostsuz galar.e. Nähak gan ýerde ýatmaz.r.
L
Laçyn bilen düýe awlanmaz. Lagnat şeýtana ýaraşar, rehmet – Subhana. Lälik çaga täze eşige begener, ýetim çaga garnynyň – doýanyna.
Ä
Ädikçiniň ädigi bitmez. Ähli weli birigip pygamber bolmaz, gabyrda ybadat. Ädim-ädimden ýol bolar. Är dogan ýerini küýsär, it – doýan ýerini. Är dogra – ýol dogra. Är dogulsa iliň bagty, ýagyş ýagsa – ýeriň. Är gadyryny är biler, zer gadyryny – zergär. Är gezse ryzky açylar, aýal gezse – aýyby. Är hereketi – ýer bereketi. Är toplar – aýal saklar. Är ýagşysy ile geňeşer, aýal ýagşysy – äre. Är ýigit il aýbyny açmaz. Ärde gaýrat bolsa, işi kyn bolmaz. Ätiýaç ýigidiň ýaraşygy. Ätiýaçly ogluň enesi aglamaz. Äwmek – şeýtandan, sabyr – Rahmandan.
K
Kapyr jennete girmez, perişde dogzaha. Kapyrlyk belasyndan Hudaý saklasyn! Könesi bolmadygyň täzesi bolmaz. Kanagat baý eýlär, nebis har eýlär. Kanagata – bereket. Kelle bolsa, selle tapylar. Kelle diňe telpek geýmek üçin däl. Kesekiniň eli bilen ot gorsama. Kemsiz ýoldaş gözleseň, ýoldaşsyz galarsyň. Keýik kowalan güle batar, doňuz kowalan – batga. Kiçi ýüke düýe-de tiz çöker. Kiçijik daş baş ýarar. Kiçisi bolmadygyň, ulusy bolmaz. Kim köp ant içse, soňy ýalana ýazar. Kime ýagşylyk edýäniňi bilip et. Kimiň kimdigi, başyňa iş düşende bilner. Kiri kir açar, kinäni – söz. Kişi maslahatyna çakylyksyz barma. Kişiniň özüne garama, sözüne gara. Kişiniň palawyndan, öz çorbaň ýagşy. Kitapsyz okalmaz, merdiwansyz çykylmaz. Kowsaň öňüňe seret, gaçsaň – yzyňa. Köl balygy – il baýlygy. Kölegesinde oturjak agajyň şahasyny döwme. Kömekleşen ýow gaýtarar. Köne dost – eýerli at. Köne saman agtarma. Könesi bolmadygyň, täzesi bolmaz. Könesini harlan hor bolar. Köp bil, az sözle. Köp damjadan köl bolar. Köp geplän köp ýalňyşar. Köp gulan bir agsagyny bildirmez. Köp gülen, bir aglar. Köp iýseň bal hem ajy deger. Köp söz seni il içinde har eder. Köp sözden kümüş önse, az sözden altyn öner. Köp sözüň azy ýagşy, az sözüň – uzy. Köp sözüň soňy – utanç. Köp üçin aglasaň, gözden galarsyň. Köp ýatan myhman özüni ýigrendirer. Köpe çapan azdan galar. Köpi gidip, azy galan. Körüň ätlän ýeri çukur.
U
Utanmaklyk imandan. Uly başlar, kiçi işlär. Uçgundan ot dörär. Uçmaga ganat gerek, öwrenmäge – takat. Uçmaga turaç ökde, gaçmaga – keýik. Uky – gaflat, nebis – duşman. Uky – ölümiň ýoldaşy. Uky duşman, gülki puşman. Uky geler topar-topar, gözläp bidöwleti tapar. Ula – hormat, kiçä – hezzet. Ula degen uwlar, kiçä degen uýalar. Ula kowalaşsaň, kiçini ýitirersiň. Ula salam ber, kiçä – kelam. Ulag alsaň, ýorga bilen ýöriş al, Aýal alsaň, akyl bilen huş al. Ulular köpri bolsa, basyp geçme. Ulusy bolmadygyň, kiçisi bolmaz. Uly başlar, kiçi işlär. Uly tama hor eder. Ulyny uly bil, kiçini kiçi. Ulynyň diýenini etmedik uwlar. Umytly guş Käbä ýetmiş. Urşan ýaraşar, araçy taýak iýer. Uruş ite ýagşy. Uruş sowlansoň, batyr köpeler. Uruş, sögüş, ýaraşmaga ýer goý. Uruşman aýrylan uýalman goşular. Ussa barka eliňi ýyg, ussat barka diliňi. Ussa tapylsa, demir tapylmaz, demir tapylsa – kömür. Utanç – gözde, görk – agyzda. Uýalmadyk kişi buýrulmadyk aşy içer. Uýat – agyr, namys – gymmat. Uýalmadyk bagşy bolar, ýaltanmadyk – ussa. Uýat ölümden artyk, uýatsyzyň ýüzi ýyrtyk. Uýat ýüzde bolar, mähir – gözde. Uýatsyz gyz ýaman, gylyksyz – ogul. Uzyn ýaşly, agyr başly. Uzyn ýüpüň hem ujy bar.
Ş
Şeýtanyňky aldamak, ýagşa ýamany küşgürmek. Seresap gep daşa gala, biseresap gep başa bela. Şerigatdan gaçyp bahana tapma, inkär bilen kapyr bolma. Şeýtan duşmanyňdyr — etme diýenini. Şagaldan şir bolmaz, pişikden – pil. Şaýat ýalançy bolsa, hak ýoldan çykar. Şerigatda şer ýok. Şeýtan adam şeýtandan ýaman. Şeýtanyň azdyrany özüniňki. Şeýtanyň şeri tükenmez. Şägirt bolmadyk, halypa-da bolmaz. Şor – doňmaz, ýaman – oňmaz. Şorda gül bitmez, biten güle söz ýetmez. Şory döredýänem suw, eredýänem. Şum habar tiz ýaýrar. Şükür bilen ýetilen zat şekerden süýji. Şükür etseň maňa, ýene biýrin saňa, Şükür etmeseň maňa, mähnet salaryn saňa.
O
Owal aşyk köýer, soňra magşugy. Ody özüňe bas, ötmese — kesekä. Oba göçjek diýip, odunyňy tüketme. Odun diýeniň çöp bolar, çöpläberseň, köp bolar. Oduň gadyryny üşän biler, odunyň gadyryny – daşan. Odunyň – gurusy, suwuň – durusy. Ody özüňe bas, ötmese kesekä. Oglanlykda ekdigim, garrylykda ordugym. Ogluň ýetişse, gyzy ýagşy bile obadaş bol. Ogly baryň aladasy bar. Ogry – azar, dogry – ozar. Ogry baýnamaz, ýalançy ýaýnamaz. Ogul düzde ýagşy, gyz – öýde. Ogul edebi bilen arzyly, gyz – gylygy bilen. Ogul öýüň eýesi, gyz üstüň saýasy. Ogurluk soňy – horluk. Ogurlyk eden uýalmaz, üstüne gelen uýalar. Okuwa garrama ýok. On iki ymama ýalbarandan, bir Alla ýalbar. Oturan orun alar, ýörän – ýol. Oýnasa ogly ýeňer, çynyrgatsa – atasy. Oýny götermeýän bilen oýun etme. Oýun soňy – uruş, ýel soňy – ýagyş. Ozal işe başlama, başladyňmy taşlama.
W
Wagtyň gadryny wagty az biler. Wada etdi – hata etdi. Wagt gitdi – nagt gitdi. Wagtly iş öz wagtyna çeker. Wagty ganymat bil, ötse dolanmaz. Wagyz – asan, amaly – kyn. «Wah-wah» diýen tapylar, çörek beren tapylmaz. «Walla» diýmek oýundyr, ol dünýäde boýundyr. Wesýeti diňlän kim, tutan kim?!
Ü
Üç et-de, bes et. Üç goýun soýan gassap bolar. Üç gyzlynyň halyny günde bir sora. Üç kişiniň bilýän syryny älem biler. Üç ýazlyk – bir güýzlük. Üç ýyl açlyk gelse-de, degirmene açlyk girmez. Üç ýyldyzdan bolmaz mizan terezi, Her molladan bolmaz adalat kazy. Ümsüm it duýdurman ýapyşar. Üşäne ot ýakdyrma.