cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pelopannes urşy
3. Şeýle-de bolsa, afinylylar Pelopannes bileleşigine kembaha garap, ýalňyşypdyrlar. Baryp b,e,öň 425-nji ýylda afinylylar Korinfiň ýanynda kiçiräk goşuny bilen ýeňlip gaýdypdyr.
Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afiny Beotýanyň polislerini Pelopannes bileleşiginden çykarmaga synanşypdyr. Ýöne Deliý obasynyň ýanynda bolan çaknyşykda Afiny Arkidam urşunyň dowamyndaky iň uly şowsuzlygyna uçrapdyr.
Biziň eramyzdan öň 424-nji ýylda Afinynyň Sisiliýadaky goşunlary hem yzyna dolanmaly bolupdyrlar. Sparta-da talantly serkerde Basidiň baştutanlygyndaky goşun bilen Afinynyň gowşak ýeri bolan Halkidikadan zarba urmak karar edilýär.
Ol bütin Gresiýanyň içi bilen geçip, Egeý deňziniň Frakiýa kenaryna gelýär. Ol makedan patyşasyny we ýerli şäherleriň birnäçesini öz tarapyna çekip, Afinynyň bu ýerdäki esasy şäheri – Amfiply gabaýar. Afinydan Kleonyň baştutanlygynda gelen goşun bilen bolsa çaknyşykda afinylylar ýeňilýär. Kleon we Brasid bolsa wepat bolýar (b,e,öň 422). Ýöne Sparta hem güýçden gaçypdyr. Olar Afinydan Pilosy (Spartanyň 75 km golaýynda), Kiterany azat etmelidi, ýesirleri gaýtaryp getirmelidi. Afinynyň ýagdaýy hem gowy bolmandyr. Nikiniň täsiri güýçlenip, b,e,öň 421-nji ýylda ýaraşyk baglaşylýar. Oňa Nikiý ýaraşygy diýlip, onuň şertlerine görä, uruşdan öňki ýagdaýy saklamak barada, bir-birege basylyp alnan şäherleri, ýesirleri gaýtaryp bermek, gaçgak gullary, goçaklary kabul etmezlik barada ylalaşylýar. Ýaraşyk baglanylsa-da urşuň esasy sebäpleri aradan aýrylmandyr, Ýaraşygyň möhleti 50 ýyl bolsa-da, iki tarapam güýç ýygnamaga başlapdyr.
B,e,öň 415-404-nji ýyllarda Peloponnes urşunyň 11 döwrüniň wakalary bolup geçipdir. Uruş hereketlerini Afiny başlapdyr. Harby hereketleriň esasy ugry ýene-de günbatarda bolupdyr. Afiny Nikiý şernamasyny doly ýerine ýetirmändir. Ol Kifera adasyny we Pilos şäherini gaýtaryp bermändir. Afiny Sparta bilen Korinfiň agzalalygyndan peýdalanjak bolupdyr (Korinf we Beotiýa ýaryşyga garşy ekenler).
Afiny amarly pursat arap, b,e,öň 415-413-nji ýyllarda Sisiliýa ýöriş gurapdyr. Ýörişe Afinynyň ökde serkerdeleri Nikiý, Lamah, Perikliň ýegeni Alkwiad baştutanlyk edipdirler. 200 triýerden 10 müň goplitden, 28 müň ýeňilýaragly goşun we küregçilerinden ybarat goşun Sisliýa baranda, bulary Afinynyň tarapdarlary hem (Regiý, Messena, Katana) sowuk garşylapdyrlar. Afinylylar esasy şäher Sirakuzyny gabapdyrlar. Sirakuza Poleronnesden tejribeli baştutan Gilippiň ýolbaşçylygynda kömekçi goşun gelipdir. Afinynyň Demosfeniň baştutanlygyndaky harby deňiz güýçleri b,e, oň 413-nji ýylda bolan deňiz söweşinde ýok edilipdir. Sirakuzyny gabap gury ýer goşunlary hem Afinä dolanmak üçin, Sisliýanyň içine çekilipdirler. Ýöne olary yzarlap ýetip ýok edipdirler we ýesir alypdyrlar. Nikiý we Demosfen jezalandyrylypdyr. Ýesirleri bolsa gul edipdirler. Afinynyň Sisliýada ýeňilmegi uly betbagytçylyk bolupdyr. Sebäbi 200 triýe onuň deňiz güýçleriniň üçden ikisi, 10 müň goplit bolsa, goplit goşunynyň üçden biri bolupdyr. Köp serişde çykdaýjy edilipdir. Şondan soň Sparta hüjüme geçip, Afinynyň 22 km golaýynda ýerleşen Dekeleýany eýeläpdirler. Ony Ozleriniň daýanjy nokadyna öwrüpdirler. Bulara gysga wagta 20 müň töweregi hünärli gullar gaçyp gelipdirler.
Sparta ýeňmek üçin iki meseläni çäzmeli bolupdyr:
1.	Spartanyň harby-deňiz güýçlerini döretmeli.
2.	Afiny deňiz bilelişiginiň dargamagyny ýa-da gowşamagyny gazanmaly.
Biziň eramyzdan öň 412-nji ýylda spartalylar we onuň tarapdarlary Eýrandan pul kömegini alyp, uly harby-deňizgüçlerini döretmäge girişipdirler. Şol wagtlar Afinynyň şowsuzlygyndan peýdalanyp, Hios, bütin Ioniýa bileleşikden çykypdyr.
Bu ýagdaýdan çykmak üçin Afiny Frosy ýatyrypdyr. Gaznany doldurmak üçin bogazlardan geçýän harytlara 5 göterim salgyt saltypdyr. Deňiz güýçleri gaýtadan dikeldilýär we Ioniýa ýagdaýy kadylaşdyrmak üçin iberilýär.
Biziň eramyzdan öň 411-nji ýylda Afinyda döwlet agdarylyşygy bolupdyr. Häkimýeti 5 adamyň topary tarapyndan saýlanýan 400-leri Maslahaty ele alypdyr. Olar ähli demokratik guramalary gatyrypdyrlar. Sparta ýaraşyk teklip edipdirler, ýöne olaryň teklibi kabul edilmändir. Deňiz güçleriniň baştutanlary demokratik gurluşyň tarapdarlary bolupdyrlar. Olar 400-leriň Maslahatynyň hökümetini ykrar etmandirler. Olaryň esasy merkezi Samosda ýerleşipdir. B,e,öň 411-nji ýylda Abidosda, b,e,öň 410-njy ýylda Kizikda pelopaneslileri iki grek afinylylar ýeňlişe sezewar edipdirler. Şondan soň 400-leriň häkimýeti hem agdarylypdyr.
Ýöne b,e,öň 405-nji ýylda Lisandr Afiny gämilerini aldowa salyp gabap ýok edipdir. Şondan soň halas bolmak üçin Afinyda gämide, goşun-da, pul-da, umyt-da galmandyr. Afiny şäheri gabalypdyr we boýun egdirlipdir (b,e,öň 404ý). sparta Afinä ýaraşygyň agyr şertelerini dakypdyr; Afiny deňiz bilelişigi dargadylýar, deňiz güýçleri ýok edilýär, berkitmeleri ýykylýar, uzyn diwarlar we goşunyň desgalary ýok edilýär. Afinynyň kowlan demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratlaryň garşydaşlary gaýdyp getirilýär. Demokratik gurluş ýok edilip, häkimiýet Sparta ýaramly 30hökümdary eline geçýär, Afiny ýönekeý grek şäherine öwrülýär.
Mowzuk: B.e. öň IV asyryň  I ýarymynda  polis  ulgamynyň  çökgünligi
Meýilnama
I umumy okuw
1.	Grek polisleriň  halkara  ýagdaýy
2.	B.e. öň IV asyrda Gresiýanyň durmuş-ykdysady ýagdaýy
3.	Sparta b.e. öň IV asyrda
4.	Korinf urşy
1.Grek polisleriniň halkara  ýagdaýy Peloponnes urşundan  soň örän  drtgynly bolupdyr. Uruş wagtynda grekleriň  içerki  islerine  gatyşan Eýran Sparta bilen  Afiny ýaraşyk baglaşansoň hem, olaryň  içerki işlerine  gatyşmagy dowam  edipdir.
Kiçi Aziýada grek polisleri bolsa Eýranyň gözegçiliginde bolupdyr.
2.Afinynyň ýeňilmegi, ykdysady we syýasy bileleşme  bolan Afiny deňiz bileleşiginiň  dargadylmagy Gresiýany dagynyklyk ýagdaýa getiripdir. Emele gelen ykdysady  gatnaşyklary bökdäpdir. Uruş ägirt uly maddy, adam, pul serişdeleriniň we uly gymmatlyklaryň  ýitirilmegine getiripdir. Uruş wagty zeýtun, üzüm baglary çapylypdyr. Ekin meýdanlary otlanypdyr.
Iri ýer we ussahana eýeleri girdejili hojalyk ýöredipdirler. Karz berip, göterim almak giň ýaýrapdyr. Gämi eýelerine berlen karzlarda süýthorçylyk 30 göterime  baryp ýetipdir. Käbir iri gul eýeleri guluna aýry ýaşamaga we  köp töleg töläp ussahanada  işlemäge rugsat berýän ekenler. Şeýle gullaryň käbiri pul toplap öz-özüni satyn  alýan ýagdaýlary-da  bolupdyr.
Hojalykda önümçiligiň  ýokarlanmagy polisleriň  içinde  we arasynda  söwdanyň  ösmegine  ýardam  edipdir. Polisleriň  arasynda söwdanyň ösmegi  b.e. öň IV asyrda  zikgelenen pullaryň  artmagyna getiripdir.
Uruş wagtynda Afiny köp köp pul çykdajy  edipdir. Sporta bolsa, Eýranyň  beren pul kömeginiň  hasabyna, grek oratory Isokratyň  maglumatlaryna görä, 5 müň talant pul ýygnapdyr. Olar Afinynyň taraplaryny  we beýleki şäherleri  talanda hem şonçarak  pul edinipdirler. Uruş wagty pul zerurlygy bilen ybadathanalardaky gymmat baha zatlar, gaplar her eredilipdir.
Ýer mülkleri bilen birlikde pul hem  baýlygyň  bir görnüşi hökmünde  emele  gelipdir.
Indi baýlaryň arasynda  metekler we daşary ýurtlular hem bolupdyr.
Çalt baýamagyň bir usuly hem  gallanyň  bahasyny  ýokarlandyryp satmak bolupdyr. Polis häkimýetleri muňa garşy göreşmäge  çalşypdyrlar. Afinyda gözegçileriň  sanyny  10-dan 35-e  ýetiripdirler. Gämide getirilen  gallanyň  uly mukdaryny  söwdagärler  gözegçileriň  garamagynda  gämiden düşürmän, ownuk söwdagärlere  satmaly bolupdyrlar. Öň ýuridiki taydan raýatlyk derejesini  almagyň esasy  şerti ýeriň eýesi  bolmak bolan bolsa,  b.e. öň IV asyrda  bu düzgün  ähmiýetini  ýitirip başlapdyr. Afiny raýatlarynyň  köp bölegi  ýerlerini  ýitirip, şäherde   arassa  şäher durmuşynda  ýaşap başlapdyrlar. Raýatlaryň orta gatlagy  bolan  zewgit  hojalyklarynyň  sany azalypdyr.
Raýat bolmadyk  ilata bolsa  ýer bilen meşgullanmaga  mümkinçilik bolupdyr.
Raýatlaryň arasynda iň köp sanly  gatlak  fetler bolupdyr. Olaryň arasynda serişdesiz  galan,  gedaýçylykda  ýaşamaga  mejbur bolanlar peýd bolupdyr. Bularyň işläsi gelibem durmnadyr. Sebäbi ýönekeý zähmet gullaryň  işi hasaplanypdyr. Olaryň ýaşaýşynyň  esasy çeşmeleri Halk ýýgnagyna  kazyýet işlerine,  magistraturalara  harby  ýörişlere  gatnaşyp alýan  tölegi  bolupdyr. Olaryň köpüsi  daşary  ýurt serkerdelerine  hakyna durupdyrlar. Gresiýada hakynatutmalaryň  öz hyzmatlaryny  hödürleýän  ýörite  bazarlary emele gelipdir (Lakonikada, Arkadiýada, Korinfded, Fessaliýada. Fokidada).
Hakynatutma goşunlaryň  giň ýaýamagy, beýleki tarapdan bolsa, uruş wagty  raýatlardan  düzülýän  goplit goşunynyň  polisiň  harby guramasy  hökmünde  ähmiýetiniň  gaçmagy polis  ulgamynyň  çökgünliginiň  aýdyň  mysalydyr.
3.Pelopomus urşundan soň, Afinynyň  grek dünýäsindäki  agalygynyň  ýerine  Sparta  gelipdir. Spartanyň harby bölümleri harby baştutanlar – garmostlaryň  ýolbaşçylygynda  ähli öňki afiny  bileleşigindäki polislerde  ýerleşdirilipdir. Spartanyň Afinyňky ýaly  beýleki polisleri  dolandyrmak tejribesi  bolmandyr. Uruş gutaransoň, Sparta nawarhy Lisandr beýleki  “azat edilen” şäherlerde  spartaparaz onluklaryň  häkimýetlerini  ornaşdyrypdyr. Spartanyň içerki işlerine  gatyşmagyna  garşy çykan  polislere  jeza beriji  ýörişler  edilipdir. Meselem, Sparta demokratik Elida garşy Peloponnisiň ähli güýçlerini  jemläp,  ullakan goşun bilen  iki ýyllyk ýöriş edipdir we tozdurypdyr. Sparta hat-da öz güýçli taraplaryny  Korinf   bilen  Fiwä hem ulumsylyk bilen garapdyr. Bu şäherlerde Sparta  garşy meýiller güýçlenip ugrapdyr.
Spartada öz täsirini  berkitmek Afinyda  hem başartmandyr. B.e. öň 4040-nji ýylda ýaraşyk  baglaşylan  badyna  Afinyda  häkimýet  başyna  Oguzlaryň  oligarhik hökümeti gelipdir. Olary demokratlara garşy edýän terrorçylygy üçin otuz tiranlar diýip atlandyrypdyrlar. Spartalylaryň hojaýynlyk etmegi  demokratik toparl;aryň  gaharyny getiripdir. Sürgünlikdäki demokratlaryň topary Strateg Frasibulyň  baştutanlygynda  otuz  tiranklaryň  üstüne  hüjüm  edipdirler we sparta garnizony kömek etse-de, olary ýeňipdirler. Otuz tiranyň  häkimýeti ýykylyp, demokratik guramalar dikeldilipdir.
Täze patyşa Aratkserks II (b.e. öň 404-358) spartalylary doganyna kömek edendigi üçin  bagyşlamandyr. Sparta bilen Eýranyň  arasyndaky  gatnaşyklar  juda ýitileşipdir. Sparta Kiçi Aziýa 10 müň goplit goşunyny we Beýik   lakamly patyşa  Agesilaýyň  baştutanlygynda  uly flot  eltip, parslara  garşy uruş hereketlerini  başlapdyr. Eýran bilen Spartanyň arasyndaky   bu uruş b.e. öň 399-njy 394- ýýllarda  bolupdyr. Agesilaý b.e. öň 395-nji ýylda Sardanyň  golaýynda  uly ýeňiş gazanypdyr. Kiçi Aziýadaky şäherlere-de  Sparta öz düzgünlerini  ornaşdyryp başlapdyr. Pars satraplary bolsa, ähli ýerlerde Sparta  garşy gürrüňler geçiripdirler. Olar Kiçi Aziýada we Balkan  Gresiýasynda  duşmanyna  garşy güýçlere  öjükdirmek  üçin  altyhna  gysganmandyrlar. Iolar Afinyda, Argasda, Korinfde, Fiwyda täsirli syýasatçylary satyn  alypdyrlar.
Uruş hereketlerini  ýene-de  Sparta başlapdyr. Ilki ol Beotiýa çozupdyr. Ýöne galiaztyň  eteginde  goşuny derbi-dagyn edilipdir, serkerde  Lisandr wepat bolupdyr.
Şondan soň (b.e. öň 395ý) spartalylara garşy güýçli bileleşik emele  gelip, oňa Afiny, Korinf, Argas, Ewbeýa, G.b.Gresiýanyň  birnäçe welaýatlary we beýlekiler giripdir.
Bileleşigiň goşunlary Korinfiň  günortaragynda  ýerleşen  Nemeýa  diýen  ýerde jemlenip başlapdyr. . Sparta howlukmaçlyk bilen  23 müňli  goplit goşunyny  ýygnap, Nemeýa  getiripdir. Kiçi Aziýada ýören patyşa  Agesilaýa haýal etmän Sparta  dolanmak buýrulypdyr.
Spartanyň töweregi  duşmanlarynyň  halkasy bilen gurşalypdyr. Spartalylar bileleşikdäkileriň haýal-ýagallygyndan  we agzalalykdan  peýdalanyp,  olary ýeňipdir we Sikion şäherini  basyp alypdyr. Agesilaý hem Beotiýa gelip,  Koroneýanyň  ýanynda  ýeňiş gazanypdyr. Ol söweşde agyr ýaralanypdyr. Bileleşigi doly derbi-dagyn etmek Sparta  başartmandyr.
Şol ýyl (b.e. öň 394ý) Agesilaýyň  Kiçi Aziýada  galdyran  flot  Knidiň  eteginde  parslar tarapyndan  çym-pytrak  edilipdir. Sparta Kiçi Aziýadaky  we adalardaky Agesilaýyň  basyp alan  ýerlerini ýitiripdir.
Spartanyň şowsuzlyklara  uçrap ýöreninden  peýdalanyp,  Afiny parslaryň  pul kömegi bilen  Afinynyň  we Pireýiň  berkitmelerini, Uzyn dowarlary we Egeý deňziniň  demirgazyk  kenarynda  öz täsirini  dikeldip başlapdyr. Söwda ýollarynda  we bogazlarda  10 göterimli  salgyt girizipdir. Hakykat ýüzünde Afiny deňiz bileleşigi gaýtadan  döräp başlapdyr.
Eýran Korinf  urşunda grek şäherleri biri-birini güýçden  gaçyrar ýaly syýasat alyp barypdyr. Ol Sparta gowşap başlanda  oňa  kömek edipdir. Korinf urşunda iki  tarap hem  güýçden  gaçypdyr. Şonda Eýran  ýaraşyk  baglaşmak üçin  özüniň  araçyllyk  hyzmatlaryny  hödürl;äpdir.
B.e. öň 387-nji ýylda Antalkid  ýaraşygy  boýunça  Kiçi Aziýanyň  köp grek şäherleri  Eýrana  berlipdir. Peloponnes bileleşiginden  başga  ähli   bileleşikler  dargadylypdyr. Grekler üçin masgaraçylykly  bolan  bu ýaraşyk şertnamasynyň  şertlerini gorap saklamak  Sparta  tabşyrylypdyr.
Sparta ýene-de  Gresiýada  agalyk ediji  ýagdaýa  eýe bolup, oligarhik düzgünleri  girizip başlapdyr. Şäherlerde öz goşun  bölümlerini  ýerleşdiripdir, demokratik polislerden  öç alyp başlapdyr. Meselem demokratik Mantineýany, kiçijik Fliunt  şäherini  tozdurypdyr.
B.e. öň 382-nji ýylda  duýdansyz Fiwa  çozupdyr. Yerli oligarhlaryň  goldamagynda  Fiwy akropolyny  eýeläpdir. Antalkid şertnamasyny gyşarnyksyz  ýerine  ýetirip ýörende bolsa, Spartanyň  oňa çozmagy  bütin  Gresiýada  gahar-gazap döredipdir. Spartanyň eden-etdiligi we  parslaryň  içerki işlere  gatyşmagy Sparta garşylykly  meýilleri güýçlendiripdir.
''II. Umumy okuw''
5.II Afiny deňiz bileleşiginiň  döremegi we  dargamagynyň  sebäpleri
6.Nuisgawy (klassyk) döwürde grek medeniýeti.
5.Afiny kem-kemden güýçlenip başlapdyr. Ol Antalkid ýaraşygyndan netije çykarypdyr. Parslar hem Sparta garşydaş hökmünde, Afinynyň  güýçlenmegine  päsgel bermändir. Afinä Lemnos, Imbroz , Skiras adalaryny, Wizantiý şäherini  gaýtaryp  beripdirler. Afiny bogazlarda  erkin hereket  etmäge  mümkinçilik  alýar. Ol özüne juda zerur bolan gallany  Demirgazyk  Garadeňiz  kenarlaryndan, esasanam Bospor patyşalygyndan  alypdyr. Afiny b.e. öň IV asyryň 80-nji ýyllarynda baý Hios  adasy bilen  aragatnaşyklary  ýola goýupdyr. B.e. öň 378 ýylda Afiny  öz aragatnaşyklaryny  Simmahiýa  (bileleşik) görnüşinde  resmi  taýdn berkidipdir. Netijede ilkinji Afiny deňiz bileleşigi emele gelýär. Bu bileleşik I Afiny deňiz bileleşiginden tapawutlanypdyr. Ol ykdysady aragatnaşyklary ýeňilleşdiripdir, agzalan deňhukukly we  özbaşdak bolup, Afiny olaryň  içerki işlerine  gatyşmazlyga  borçlanypdyr, döwlet gurluşyny  hormatlapdyr we ýerlerini  alyp  kleruhlary göçürip eltmändir. II Afiny deňiz bileleşigi grek dünýäsinde  Spartanyň  agalygyna garşy gönükdirilipdir. Bileleşigiň ýokary organy ähli agzalaryň  ýygnagy-sinedrion bolup,  ol Afinyda  hemişelik mejlis geçirip,  her şäheriň  bir sesi bolupdyr. Sinedrion Hlk ýýgnagy bilen bileleikde  Bileleşigiň  gündelik işlerini çözüpdir. Forosyň ýerine  agzalar öz ýagdaýyna  görä  töleg töläpdirler. II Afiny deňiz bileleşigi deňhukukly  özbaşdak döwletleriň  birleşigi bolupdyr. Şonuň üçinem b.e. öň 378-nji ýylda bileleşik döränsoň,  oňa tiz wagtdan  onlarça  polis  gelip goşulypdyr. Olaryň sany 70-e ýetipdir. Afiny 100 triýerli flot döredipdir we goşunyň hakynatutma esgerler bilen  üstüni ýetiripdir. Sparta muňa  garşy çäre iberen  gämileri b.e. öň 376 ýylda  Naksos adasynyň  ýanynda derbi-dagyn  edilipdir. Şondan soň Afiny  Egeý deňzinde  agalyk edip başlapdyr we Günbatar Gresiýada  birnäçe ýerler  onuň tarapyna  geçipdir. B.e. öň 371-nji ýylda Sparta bilen  Afiny  parahatçylyk şertnamasyny baglaşypdyrlar. Sparta II Afiny  deňiz bileleşigini  resmi taýdan  ykrar  edipdir we  öz goşunlaryny  şäherlerinden  çykaryp,  olara  doly özbaşdaklyk bermegi boýun alypdyr.
B.e. öňki 379-njy ýylda Fiwynyň  baştutanlygynda  Beotiýa Polisleriniň  bileleşigi gaýtadan  döräpdir. Ol II Afiny bileleşigi bilen dostlukly  gatnaşyklary ýola  goýupdyr. B.e. öň 378-377-nji ýyllarda Agesilaýyň  baştutanlygynda  Peloponnesiň  goşunlary iki gezek Beotiýa çozupdyr. Ýöne hiç zat edip bilmändirler.
Sparta b.e. öň 371-nji ýyldaky şertnamasy bilen Afinynyň Bitarap boljakdygyna bil baglap, Beotiýa  çozupdyr. Lewktry şäheriniň ýanynda  bolan  söweşde  beotiýa serkerdesi  Epaminond  uruş hereketlerini  alyp barmagyň  täze usullaryny  ulanyp,  patyşa Kleombortyň  baştutanlygyndaky sparta goşunyny derbi-dagyn edipdir.
Beotiýanyň bu ýeňşi onuň  syýasy täsirini  artdyrypdyr. Onuň bileleşigine Ewbeýa, Fokida, Etoliýa we  beýleki welaýatlaryň  polisleri giripdir. Bularda demokratik toparlar häkimýet başyna  gelipdirler.
Beotiýalylar Spartanyň harby kuwwatyna  zarba urmak üçin  birnäçe  ýylyň  dowamynda Peloponnese çozuşlar  edipdirler. Olar ahyry Spartadan bileleşigine agzalarynyň  bölünip aýrylmagyny  we 200 ýyl dowam  eden Peloponnes  bileleşiginiň  dargamagyny  gazanypdyrlar.
Beotiýanyň güýçlenmegi Afinyny  we Fessaliýny kanagatlandyrmandyr. Şonuň üçinem olar Spartanyň doly ýok edilmegine  ýol berip biljek  däldiler. Bu çylşyrymly göreşe eýran patyşasyny hem çekipdirler.
Sparta täzeden goşun ýýgnapdyr. Beotiýa onuň güýçlenmegine ýol bermeli däldi. B.e. öň 3672-nji ýylda Epaminond  30 müň goplit we 3 müň atly bilen  Peloponnese  giripdir we Mantineýanyň  ýanynda  gandöküşikli söweş bolupdyr. Spartanyň goşuny 3 esse  az ekeni. Ýöne olar gaýduwsyz  söweşipdirler. Beotiýalylar ýeňipdir. Ýöne ýeňiş olara  juda gymmat düşüpdir. Epaminand wepat bolupdyr. Beotiýa syýasy we harby taýdan gowşapdyr. Onuň bileleşiginden  käbir agzalary çykypdyr.
Sparta peloponnisiň bir polisi  hökmünde  saklanyp galmagy başarypdyr.
Peloponnes bileleşigi dargap, Beotiýa hem gowşansoň, II afiny deňiz  bileleşigi  ýene-de  Afinynyň  agalyk ediji täsirine düşüp ugrapdyr. Kleruhlary göçürmek, tölegiň mukdaryny köpeltmek, kazyýet işlerine  Afinyda  seretmek ýaly çäreler geçirilipdir. Triýerleriň sany 250-ä ýetipdir.
Afinä garşy närazylygyň döremegi “Bileleşik urşy” diýen  ady  alan  gozgalaňyň turmagyna  getiripdir (b.e. öň 357-355ýý). Hios, Rodos, Kos, Halhedon, Wizantiý ýaly şäherler 100 triýerli flot döredipdirler. Uruş hereketleri esasan, bogazlarda bolupdyr. Afiny bileleşige girýänleriň köpüsiniň  özbaşdaklygyny  ykrar etmeli bolupdyr. Iş ýüzünde II  Afiny deňiz bileleşigi  ýaşamagyny  bes  edipdir. Ýöne ol resmi taýdan b.e. öň 338-nji ýylda  dargadylypdyr.
B.e. öň IV asyryň ortalarynda  Balkan  Gresiýasy birnäce ululy-kiçili polislerden ybarat bolupdyr. Olaryň içerki işlerine Kiçi Aziýanyň   satraplary  häli-şindi goşulypdyrlar. Özara uruşlar we  duşmançylyk   aragatnaşyklaryň  polis  ulgamynyň  çökgünliginiň  alamaty bolupdyr. Platon we Aristotel polisiň çökgünligini  birnäçe özgerdişler arkaly ýeňip bolar diýip hasap eden  bolsalar,  Isokrat onuň çozgüdini Eýranyň ýerlerini basp  almakda  görüpdir. Indi Gresiýany birleşdirip bijek merkez tapylmandyr.
Gadymy grekleriň  dini olaryň  dünýşgaraýşynyň, ahlagynyň, edebiýatynyň , binagärliginiň , heýkeltaraşlygynyň , şekillendiriş sungatynyň  we pelsepesiniň  esaslaryny  kesgitläpdir. Arhaik döwürde emele gelen  baý grek mifologiýasy b.e. öň V-IV asyrlarda  ajaýyp grek edebiýatynyň  döremegine  esas bolupdyr.
Hudaýlary owadan adamlaryň keşbinde  göz öňüne getirmekleri heýkeltaraşlykda, olaryň  ýaşaýan  ajaýýp jaýlary binagärlikde  beýanyny  tapypdyr.
Her polisde onuň esasy hudaýynyň  baýramçylygyny  geçirmek we sadaka  bermek dini däp-dessurlaryň  esasy bölegi bolupdyr. Bu çärä polisiň güýjüniň  we baýlygynyň  esasy görkezijisi  hökmünde  garalypdyr.
Şeýle baýramçylyklara Afinyda  geçirilýän  Panafineý baýramçylygy, Dionisiň  hormatyna  geçirilýän  Dionisiý baýamçylygy , Olimpiada  Zewsiň  hormatyna  geçirilýän  Olimpia baýramçylyklary, Delfyda Apollonyň  hormatyna  geçirilýän  Pifiý baýramçylyklary, Korinfde  Poseýdonyň  hormatyna  geçirilýän  Istma  baýramçylygy degişlidir.
Olaryň iň meşhury Olimpiýa oýunlary bolupdyr. Oýunlar ilki dini dessuryň  bir bölegi hökmünde  bolupdyr. Ýöne b.e. öň VI asyrda dini dessurlar sport ýaryşlaryna  giriş hökmünde  geçirilip ugralypdyr. Pifiýa oýunlarynda  bolsa Kifaraçylaryň  we awletleriň  saz ýaryşy  guralypdyr. Panafineý we Dionisiý baýramçylyklary bolsa, komediýa we tragediýa  görnüşindäki teatr oýunlarynda  meşhur grek  teatrynyň  emele  gelmegine  ösüp geçipdir.
Arhaik döwürde teatr oýunlary dürli ýerlerde  goýlupdyr. B.e. öň V asyrda sahna üçin ýörite  ýer peýda bolupdyr. Şeýle ýeri baýryň  eteginde  saýlap alyp, ýapgytda tomaşaçylar oturar ýaly daş basgançaklar oňarypdyrlar. Tomaşaçylaryň oturýan  ýerine  “teatron”  (teaomaý – “seredýärin”  sözünden) diýipdirler.Basgançaklar ýarymtegelek görnüşinde  bolupdyr.
Sahnanyň goýulýan ýerine mermer düşelip, oňa  “orkestr” diýlipdir. Aktýorlaryň eşik çalyşýan  çadyryna “skene” diýipdirler. Soňra çadyra derek hemişelik beýik jaýlar  gurlupdyr. Onuň diwarynda sahnanyň bezxegleri  suratlandyrylypdyr. Sahnada bir aktýor bilen hor  çykyş edipdir. B.e. öň V asyrda  iki aktýor çykyş edip, horuň  täsiri peselipdir. Olar maskany çalşyp, birnäce roly ýerine ýetiripdirler.
Grek teatry  şäheriň  ähli  ilaty üçin  niýetlenipdir. Afinyda Dionisiň  teatry 17 müň, Epidawdaky  teatr   20 müň (onda  häzirem grek aktýorlary gadymy tragediýalary oýnaýarlar), Megalopoldaky  teatr 40 müň, Efesdäki teatr bolsa  60 müň tomaşa niýetlenipdir.
Grek tragediýasynyň atasy Eshiliň 90 tragediýasy  bolup,  olardan  7-si saklanyp galypdyr. Onuň “Parslar” tragediýasy  Salamin söweşinde  grekleriň  ýeňşi barada  ýazylypdyr. Onda grekleriň mertligi, erkliligi, watançylygy Kserksiň  ulumsylygyna  garşy goýlupdyr.
Afinyly Sotokl (b.e. öň 496-406ýý) 120-den gowrak tragediýa ýazypdyr. Olaryň 7-si gelip ýetipdir. Iň meşhurlary “Edip şa” we “Antogona”.
Salaminli Ewripidiň  bolsa has şöhrat gazanan  tragediýasy “Medeýa” bolup,  ol b.e. öň 431-nji ýylda  sahnalaşdyrylypdyr. Ewripidiň 92 pýesasynda  18-I saklanyp galypdyr. Onuň çeperçilik usuly Şekspire täsir edipdir.
B.e. öňki V asyrda  komediýalar syýasy häsiýetde  bolupdyr. Aristofanyň (b.e. öň 450-388ýý) 11 komediýasy gelip ýetipdir. Olarda Afinynyň  durmuş hakykaty beýan  edilýändigi üçin,  gymmatly taryhy çeşme  bolup durýarlar.
Gadymy döwürde taryha  häzirki manysynda  däl-de, çeper beýan  edilýän kyssa  eseri hökmünde  garalypdyr. B.e. öňki V-IV asyrlardaky çeper kyssanyň  ajaýýp nusgalary Gerodotyň , Fukididiň , Ksenofontyň taryhy işleri, Isokratyň, Temosfeniň we beýleki oratorlaryň  çykyşlary, Platonyň , Aristoteliň Filosofiki işleri degişlidir.
B.e. öň V-IV asyrlar Gresiýada binägärçiligiň  we heýkeltaraşlygyň  hem ösen döwri bolupdyr. Täze şäherler gurlupdyr we jköne şäherler abadanlaşdyrylypdyr. Öňünden düzülen meýilnama esasynda  amatlyklar göz öňünde  tutulyp,  gurulýan  şäherleriň  esasy düzgünleriniMiletden bolan  Gippodam işläp düžüpdir. Şu hili şäherlere Gippodamyň  şäherleri diýilýär. Şäherlerde ybadathanalar, wezipeli adamlar üçin  jaýlar, portikler gurlan şäher merkezini, bazar meýdany-agorany, eger, şäher deňiz ýakasynda bolsa  gämi duralgasyny, werfleri, beýleki jaýlry gurmak göz öňünde  tutulypdyr. Şeýle şäherde  teatryň, stadionyň , gimnaziýalaryň  bolmagy hökman  eken. Suw geçirijiler arkaly şähere suw  getirilipdir. Hapa suwlar hem kanalizasiýa arkaly şäherden çykarylypdyr. Şäheriň bayrmçylyk we dini merkezi akropol bolupdyr.
B.e. öň V-IV asyryň şäherlerinde  kuwwatly goranyş desglary hem  gurlupdyr. Binagärlikde sütünleriň ulgamy ösen derejä ýeten. Dori we ioniýa sütünleri b.e. öň VII-VI asyrlarda ýüze çykan  bolsa,  b.e öň V-IV asyrlarda  has  owdan  korinf  sütünleri ýüze  çykypdyr.
Ybadathanalaryň dürli görnüşleri gurlupdyr. Gahrymanlaryň hormatyna  gurulýan  kiçiräk geoonlardan, esasy hudaýlaryň  hormatyna gurulýan  ägirt ybadathanalara  çenli görnüşleri  giň ýaýrapdyr. Afinynyň (binagärleri, Iktin, Kallikrat b.e. öň 443-432ýý), Lewsiň  Olimpiýadaky (binagär Libon, b.e. öň 465-456ýý) ybadathanalary, Erehteýon ybadathanasy, Delfyda Apollonyň  ybadathanasy  we beýlekiler grek we dünýä binagärliginiň  ajaýyp nusgalarydyr.
Jemgyýet we medeniýet belli bir kämillige  ýetende tebigatyň,  adamzat jemgyýetiniň  we pikirlenişiň  umumy ösüş kanunlary baradaky  ylym döräpdir.
Balkanabat
Balkanabat şäheri, (Öňki ady Neftedag, Nebitdag) Türkmenistanda bir şäher, Balkan welaýatynyň merkezi şäheri. Uly Balkan dagynyň eteginde ýerleşýär. Deňiz derejesinden 17m beýiklikde. Koordinatalary 39°31′0″N 54°22′0″E.]
Ilaty: 120800 adam(2011ý).
Dili: türkmen, rus, emma statistikanyň aýtmagyna görä 2011-nji ýyldan bäri dogan her 10 çagadan 7-8 türk dilinde telewidnýa kanallary seretmegi esasynda türk dili gürleýänleriň sany rus dili güreýänleriniňkiden köpelýär, rus dilinde gürleýänler ýitip barýar, diňe uly ýaşdakylar SSSR-den galanlar gürleýärler.
Milleti: türkmen
Pul birligi: manat
Taňs: küştdepdi<mapframe latitude="39.522316" longitude="54.346619" zoom="12" width="400" height="336" align="right" />
Taryhy
Nebitdag şäheri ilki başda 13-nji demirýol duralga eken. Ol 1933-nji ýylda "Transkaspi" demir ýolunyň ugrunda nebitiň uly gorlarynyň tapylmagy bilen düýbi tutulýar. Hökümet topary bilen Türkmenistana gelen akademik, geolog I.M.Gubkin Nebitdaga kömek berilmegini guramak üçin uly iş alyp bardy. 1946-njy ýylda şäher derejesi berildi (käbir maglumatlara görä 1933-nji ýyl). 1933-nji ýyla çenli 13-nji stansiýa ýada demiryol duralgasy diýlip, 1936-njy ýyla çenli Neftedag, 1999-njy ýyla çenli Nebitdag we 1999-njy ýylyň başynda ýagny ýanwar,fewral aýlarynda Nebitdag şäheri adyny Balkanabat şäheri diýlip üýtgedildi. Balkanabat şäheri diýilmeginiň düýp sebäbi asyl manysy Balkan sözünden gelip çykyp şeýleräk düşündirilýär: Balkan welaýaty esasan topragynyň astynyň hem üstüniň hem baýlyklar bilen gurşalyp alynanlygy sebäpli "topragyndan bal-akýar, bal-akan" diýlip goýulýar.
Ykdysadyyet - Senagat
Balkanabat häzirki döwürde nebit we tebigy gaz öndürmede senagat merkezidir.
Sport - Durmuş - Bilim
Şäherdäki sport topary: Şäherdäki bilim ojaklary:
2 sany ýokary okuw mekdebi: 5 sany orta hünär okuw mekdebi
24 sany orta mekdep bar.
Änew medeniýeti
Günorta Türkmenistanyň gadymy ekerançylyk taýpalarynyň taryhyny we medeniýeti öwrenmek üçin Änew obasynyň ýakynyndaky iki depäniň (demirgazyk we günorta tarapyndaky depeler) gazylyp agtarylmagy-da uly ähmiýete eýedir. Olaryň öwrenilmegi baryp 1904-nji ýylda amerikan alymy R.Pampelliniň ýolbaşçylygynda başlanýar.
Änew medeniýetine degişli ýadygärlikden arheologik gazuw-barlag işleri geçirilende çig kerpijiň galyndylarynda dänäniň gabyklary we gylçyklary tapylypdyr. Munuň özi gadymy ata-babalarymyzyň bu ýerde däne ekinlerini ösdürip ýetişdirendiklerine şaýatlyk edýär. Tapylan bugdaýyň bu görnüşi häzir Gadymy Änew tapyndylary we bina ýadygärlikleri "ak bugdaý" ady bilen bellidir. Änew medeniýetine degişli obalaryň galyndylary häzirki Çäçe obasyndan başlap, Aşgabat-Baharly ýolunyň 73 km aralygynda duş gelýär. Eneolit döwrüniň esasy ýadygärliklerinden Garadepäni, Namazgadepäni we Göksüýrini bellemek bolar. <references group="Çaryýewa Söýli" />
Adaty užownik
thumb|Adaty užownik Užownikler maşgalasy (ужовник обыкновенный)(Ophioglossum vulgatum) — Ýagdaýy. Derejesi I (CR). Düýbünden ýitip barýan görnüş.
Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti
Ýeke-täk duşýan ýeri bilen belli ösümlik. Bezeg ähmiýetli.
Ýaýraýşy
Günorta-Günbatar Köpetdag (Ýoldere jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Krym, Kawkaz, Skandinawiýa, Demirgazyk Afrika, Günbatar Sibir.
Zyndan hakda ýazgylar
thumb|200px|Zyndan hakda ýazgylar Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiýiň ýazan romany.
Adaty užownik
Esasy çäklendiriji sebäpler
Ösýän ýerleriniň çeşmäniň suwy bilen ýuwulmagy, mal bakylmagy.
Biologiýasynyň aýratynlyklary
Sporalar arkaly köpelýär. Ösüş döwri aprel aýynyň başyndan — awgust aýyna çenli dowam edýär. Sporalary iýul–awgust aýlarynda ýetişýär.
Gorag üçin görlen çäreler
Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Sünt — Hasardag döwlet goraghanasynda goralýar.
Dolandyryş inženerligi
thumb|300px|Ron Diftler [[Çep tarapda Dolandyryş inženeri]]
Adaty užownik
Gorag üçin zerur çäreler
Ösýän ýerlerini aýratyn gözegçilikde saklamaly.
Barlaglar boýunça teklipler
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Botanika institutynyň Botanika bagynda ösdürip ýetişdirmeli. Täze duşýan ýerlerini gözlemeli, biologiýasyny we ekologiýasyny öwrenmeli.
Düzüjiler: O. Ý. Rahmanowa, J. Gurbanow
Tor: Söýgi we ýyldyrym
ThorSöýgi we ýyldyrym, Marvel komiksinden Thor çeper keşbine esaslanan we Marvel Studios tarapyndan öndürilen we 2022-nji ýylyň 11-nji fewralynda çykijak Amerikanyň super gahrymany filmidir. Reikaissýor we Taýka Waýtiti tarapyndan ýazylan bu film Thor (2011) we Thor: The Dark World (2013) we Tor: Ragnarok (2018) filmleriniň dowamydyr we Marvel Kino Filmleriniň dördünji tapgyrynyň bir bölegidir.
Iddä
Iddet – äri ölen, talak edilen ýa-da nikah gyýylsa-da är-aýal bolup ýaşamadyk aýalyň öňki äri bilen baglanyşygynyň doly kesilmegi üçin garaşylmaly müddetdir. Bu müddet aýalyň öňki ärinden göwreli bolup-bolmandygyny anyklamak, äri ölen bolsa, oňa we maşgalasyna hormat goýmak we rij'i talakda ärine oýlanmaga pursat bermek üçindir. Talak edilen aýalyň iddet möhleti üç haýz möhletidir. Äri ölen aýalyň iddet möhleti dört aý on gündür. Eger aýal göwreli bolsa, onuň iddeti çaga dünýä inýänçä dowam edýär. Nikahdan soň gatnaşyk bolmazdan talak edilse, şol aýalyň iddet möhleti ýokdur. Göwreli bolmadyk bir aýal rij'i talak iddetine garaşýarka äri ölse, talak iddetini terk edip, ölüm iddetine garaşmalydyr. Aýal ba'in iddetine garaşýan bolsa, ölüm iddetine garaşmanam biler. Ba'in iddeti ölüm iddetiniň ýerine geçýär. Garrylygy sebäpli haýz görmeýän aýalyň iddet möhleti üç aýdyr. Ymam Agzama görä, aýalyň haýzdan kesilmek ýaşy 55 ýaş hasaplanýar.
Troposfera
Troposfera — ýer üstüne ýakyn ýerleşen howa gatlagydyr. Onuň ýer üstünden beýikligi ekwatorda 16–18 km-e, aram giňlikde 14–16 km-e we polýar guşaklygynda             9–10 km-e ýetýär. Troposferanyň ýokarky araçägi pasyllar boýunça üýtgeýär. Gyşyna peselýär, tomsuna bolsa konweksiýanyň işjeňleşmegi bilen araçäk gatlak ýokary galýar. Kä ýagdaýlarda troposferanyň araçägi gije-gündiziň dowamynda birnäçe kilometre çenli üýtgäp biler. Troposfera atmosferanyň iň ýuka gatlagy bolup, munda onuň massasynyň 80 %-i ýerleşýär. 50 %-i 5 km-de, 75 %-i 10 km-de we 95 %-i 20 km aralykda ýerleşýär. Troposferada çyg we ýylylyk aýlanyşygy, bulutlaryň we ygallaryň döremegi ýaly hadysalar ýüze çykýar. Troposferada şeýle hem adatdan daşary optiki we akustiki hadysalar hem emele gelýär. Bu howa gatlagynyň esasy aýratynlyklarynyň biri hem onda howanyň temperaturasynyň her 100 m beýiklik aralygyndan 0,6-1,00 C peselmekligidir. Ekwatorda ortaça ýyllyk temperatura + 260, polýusda – 230 C. Troposferanyň ýokarky araçäginde temperatura degişlilikde – 700 we – 500 C. Tropopauza – troposfera bilen stratosferanyň aralygynda ýerleşip, galyňlygy 1– 2 km. Bu gatlaga köplenç bir deň temperatura, ýagny izotermiýa häsiýetlidir. Kä ýagdaýlarda ýokary galdygyňça temperatura peselmän artýar, ýagny temperaturanyň inwersiýasy döreýär.
Medisina enjamlary inženerligi
right|thumb|250px|Medisina enjamlary right|thumb|160px thumb|Medisina enjamlary
Tefsirat Tabari
Jämi'ul beýän fi tefsiril Kurän, has meşhur ady Tefsirat Tabari (تفسير الطبري — Tabariň tefsiri). Imam Tabari bu tefsiri 883-nji ýylda ýazyp dynypdyr. Bu tefsirde Ibn Abbas, Said bin Juneýd, Mujahid, Katade, Hasan Basri, Ikrime we Dehhak ýaly sahabalar we tabi'inleriň eden rowaýatlary bardyr.
Stratosfera
11–55 km aralykda ýerleşip, munda howa örän seýrek bolýar we temperatura az üýtgeýänligi bilen (mydama – 500 C) tapawutlanýar. Temperaturanyň üýtgemän saklanmagy ozon gazynyň köp mukdary we onuň ultramelewşe şöhleleri siňdirmekligi bilen baglanyşyklydyr. Temperatura 40–60 km beýiklikde – 150 C çenli artýar. Stratosferada suw buglary düýbünden diýen ýaly ýokdur. Şonuň üçin bu gatlakda bulutlar we atmosfera ygallary emele gelmeýärler. Ýakyn wagtlarda hem stratosfera hereketsiz gatlak hasaplanýardy. Soňky meteorologik raketalaryň maglumatlary munda howanyň işjeň hereketiniň bardygyny ýüze çykardy. Bu hadysalardan başga munda meteorlaryň süýnmekligi, dury reňkli bultlaryň (perlamutr) döremekligi bolup geçýär. Olar köplenç 20–25 km belentlik aralygynda ýerleşip, buz kristallaryndan durýarlar.
Kemsidilenler we ýekirilenler
thumb|Kemsidilenler we ýekirilenler Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiýiň ýazan romany.
Bredli Pitt
William Bredli Pitt (1963-nji ýylyň 18-nji dekabrynda doglan) Amerikaly kino aktýory we prodýuseri. Mundan başga-da, 12 maýmyn rolundaky iň oňat goldaýan aktýor diýen ugurda Akademiýa baýragyna dalaşgär görkezildi, şeýle hem Golliwudda bir wagtlar filmdäki roly üçin “Altyn globus” baýragyna mynasyp boldy.
Konsepsion (il)
300px|thumb|Konsepsion ili
Konsepsion (Provincia de Concepción) (Ilat: 912.889 - 2002) - Çili'niň ili.
Kaka
Kaka bir şäher Türkmenistan'da.
Garasöýmeziň ýazgylary
thumb|Garasöýmeziň ýazgylary Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiýiň ýazan romany.
Uçar inženerligi
thumb|250px|Uçar inženerligi thumb|right
Bal ary
230px|thumb
Bal ary — bal taýynlaýan ara aýdylýar. Bal ary hakda Kuranda bardyr. Kuranyň 16-njy süresi «äl-Nähl» ady goýlan.
Sirajeddin Jüzjany
ABU OMAR MINHAJETDIN OSMAN ibn Sirajetdin Jüzjany (eng:Abu Umar Minhaj al-Din Uthman bin Siraj-al-Din Juzjani) (takmynan 1193 ýylynda doglan) - orta asyr taryhçysy. Ol Eýranda doglupdyr. Ol Demirgazyk Owganystanda Gur soltanynyň köşgünde gulluk edipdir. Ol Nimruza (Seýistana) 2 gezek (1225-26) ilçi edilip iberilipdir. Ol 1226 ýylynda mongol basybalyjalaryndan gaçyp, Demirgazyk Hindistana gidipdir. Ol ýerde Sind häkimi Nasyretdin Kubaçä ony Firuza medresesine müdir edip (1227) belläpdir. Kubaçä hökümet başyndan aýrylandan soň, 1228 ýylynda ol Delä gidipdir. Deli soltany Şemsetdin Iltutmuş (1210-36) ony kazy edip belläpdir. Ol 1247 ýylyndan başlap Şemsetdin Iltutmuşyň ogşy, Deli soltanlygynyň hökümdary bolan Nasyretdin Mahmyt şanyň (1246-65) köşgünde bolupdyr. Ol özüniň "Tabakat-i Nasyry" diýen kitabyny takmynan 1260 ýylynda ýazyp gutarypdyr. Onuň bu eserinde syýasy wakalar bilen birlikde, şäher durmuşy, feodal eýeçiliginiň formalary, sektantlaryň çykyşlary we ş.m. beýan edilipdir. Ol kitap Deli soltanlygynyň hem-de Eýranyň (mongollaryň çozuşy döwründäki) taryhy barada gymmatly çeşme bolup hyzmat edýär.
Hande Ýener
thumb|300px|Hande Yener Makbule Hande Özýener (12 ýanwar, 1973, Stambul, Türkiýe) Türk pop aýdymçysy.
Al-Faraby
Abu Nasyr Muhammet ibn Tarhan al-Faraby (870-950) — Orta aziýaly türk alym. Ol şol döwürde arap Gündogarynyň uly ylmy, dini, medeni merkezleri bolan Damask, Bagdat, Basra, Halap ýaly şäherlerinde terbiýe we ylym alypdyr. Öz döwrüniň bilimli, çuň döredijilik pikirli, paýhasly, akyly köp adamy: tebigaty öwreniji, matematik, lukman, astronom, sazanda, psiholog, din adamy, etik, sosiolog, himik, filosof bolupdyr. Ol adamzat biliminiň ähli ugurlaryny döredijilikli ele alypdyr we olaryň her birine önjeýli goşandyny goşupdyr. Alym ylymlaryň dürli pudaklaryna degişli 200-den gowrak iş ýazypdyr. Emma biziň günlerimize çenli onuň işleriniň diňe ujypsyzja bölegi gelip ýetipdir. Ýöne şolar-da onuň barlaglarynyň giňligine we çuňlugyna ynandyryjykly şaýatlyk edýär. Ol tebigy-ylmy, sosiologih we yslam dini mowzuklardan işler ýazyp, olarda öz döwrüniň öňde baryjy jemgyýet pikirlerini beýan edýär. Ol şol işlerinde tüýs döredijilik pikir-paýhasly, hakyky alym hökmünde çykyş edýär. Faraby arap dilinde şygyrlar hem ýazypdyr.
Ol 870-nji ýylda Türküstanyň Farab welaýatynyň “Wesiç” obasynda dünýä inipdir. Tebigat filosofiýasy bilen bir hatarda, metafiziki temalar bilen içgin gyzyklanan Merw mekdebine degişli bolupdyr. Musulman filosofiyasyň taryhynda sözüň doly manysynda filosofiki dünýägaraýşyň mysaly, nusgasy hökmünde kabul edilen Faraby, ykbalyny filosofiýa we ylma bagyş eden asuda, parahat häsiýeti bilen tanalan akyldardyr. Ylmy tälimine Bagdatda başlapdyr, öz ýurduna dolanyp kazylyk wezipesinde işläpdir. Filosofiýa bolan höwesini şahsy ylmy barlaglaryň netijeliligi bilen kanagatlandyrypdyr. Zamanasynyň esasy ylymlary bolan grammatika, arap edebiýaty (belagat), logika, arifmetika, aýdym-saz, geometriýa we astronomiýa degişli uly işleri geçiripdir. Tükmen, arap we pars dillerinden başga, assiriýalylaryň dilinden baş çykarandygy barada käbir maglumatlar getirilýär. Faraby, samany emiri Nuh ibn Samanyň çakylygy bilen Buhara barypdyr we emiriň haýyşy boýunça ilkinji musulman-türkmen filosofiýasynyň ensiklopediýasy bolan “el-Taglimus-sany” atly eserini ýazypdyr. Emma nämedir bir sebäpden bu eser, “samanylaryň” saraýynda çykan ýangynda ýanyp ýok bolupdyr. Häzirki wagtda şol eser barasynda düzümindäki temalardan başga hiç hili maglumat saklanyp galmandyr. Faraby şol eseriniň şähraty sebäpli ol “mugallimus-sany” (ikinji ussat diýlip kabul edilipdir. Birinjisi bolsa Aristotel hasaplanypdyr) lakamyna miýesser bolupdyr. Seýfuddöwläniň çakylygy boýunça Halp şäherine baran akyldar ömrüniň ahyrky ýyllaryny şol ýerde geçiripdir, ähmiýetli eserlerini hem bu ýerde taýýarlapdyr. Ylmy syýahatlarynyň birinde 950-nji ýylda Şamda aradan çykypdyr.
HTTU FK
HTTU FK 2003-nji ýylda döredilip, 2004-nji ýyldan bäri ýokary ligada cykysh edip gelýar. HTTU FK 4 gezek ýurdumyzyñ çempiony bolmagy bashardy, hemmem 2 gezek Türkmenistanyñ kubogyny, 3 saparam superkubogy eýelemegi bashardy. Komandada cykysh eden Berdi Şamyradow 6 gezek ýokary liganyñ bombardiri boldy! 2013-nji ýylda bolsa ol öz karýerasyny tamamlady. Komandanyñ ýash hüjümcisi Süleýman Muhadow bolsa 2013-nji ýylda Mammedaly Garadanowdan soñra 23 gol bilen, ikinji bombardir bolmagy bashardy. Komandanyñ tälimcileri 2003-2006 ýyllarda Oraz Geldiýew, 2006-2013 aralygy bolsa Ýazguly Hojageldiýew.
Ary baly
Ary baly — bal arynyň taýynlaýan baly. Ary bu baly özi iýmek üçin taýynlaýar, emma ondan adamlar hem peýdalanýar. Aryň balyny esasy dermanlyk üçin ulanmalydyr.
Belle Delphine
thumb Mary-Belle Kirschner (1999) Amerikally aktýor.
Ýetginjek
thumb|Ýetginjek Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiýiň ýazan romany.
Daşarky çykgytlar
Ýetginjek
Daşoguz
Daşoguz (öňki: Daşhowuz, iňlis: Dashoguz, rus: Дашогуз öňki rus: Дашховуз, Ташауз). Türkmenistanyň demirgazyk bölegindäki Daşoguz welaýatynyň merkezi şäheriniň adydyr. Demirgazyk ykdysady etrabyň iň uly senagat, ulag, medeniýet we durmuş, administratiw merkezidir. Ilat sany - 227 184 adam. (2009)
Ýerleşişi
Türkmenistanyň demirgazyk-gündogarynda, Şabat kanalynyň iki ýakasynda ýerleşýär. Türkmenistanyň paýtagty Aşgabada daşlygy - 546 km, Garagalpagystanyň paýtagty Nöküse çenli 76,6 km, Özbegistanyň Horezm welaýatynyň merkezi şäheri Ürgenje bolsa 80 km daşlykda. Şäherde demir ýol wokzaly we aeroport ýerleşýär. Aeroport şäherden 10 km daşlykda.
Adynyň gelip çykyşy
Şäheriň resmi adynyň gelip çykyşy "Gorkut ata" eposynda ady geçen Daş Oguzlardan gelýänligi bellenilýär. Irki döwür Oguz taýpalary Iç Oguz we Daş Oguzlar diýilýän iki şahamça bölünýärdiler.
Jo Baýden
thumb|Baýden 2021-nji ýylda Jozef Robin Baýden Jr. (Joseph Robin (Joe) Biden; /ɪbaɪdən/BY-dən; 1942-nji ýylyň 20-nji noýabrynda doglan) – Amerikaly syýasatçy we ABŞ-nyň saýlanan prezidentider.
Durmuşy
Jo daýza .... 2009-njy ýyldan 2017-nji ýyla çenli prezident Barak Obamanyň döwründe ABŞ-nyň 47-nji wise-prezidenti, 1973-nji ýyldan 2009-njy ýyla çenli Delawer ştatynda 36 ýyl Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň senatorlarynyň biri bolup işledi. Demokrat Baýden, 2020-nji ýylda geçiriljek ABŞ-da geçiriljek prezident saýlawynda esasy bäsdeşi Prezident Donald Trump-dan üstün çykyp, ABŞ-nyň prezidenti saýlandy.1988-nji we 2008-nji ýyllarda prezidentlige dalaş etdi, ýöne şowsuz boldy.
Mehatronika we robototehnika inženerligi
thumb|right|Robot eli sistemasy Mehatronika we robototehnika inženerligi, Mahanika ve Elektronika (İñlisçe mechanics we electronics) sözleriñ birleşmesinden döräpdir we birinji sapar Ýaponiýada ulanylmaga başlapdyr.
Kevin Michael Richardson
thumb Kevin Michael Richardson III (1964) Amerikally aktýor.
Tygužyko Kyzbeç
Hajy Tygužyko Kyzbeç, Çerkez esgeri we serkerdesi. Ol Kawkazyň rus basybalyjylygy döwründe ruslaryň basyp almagyna garşy çykan iň uly mujahitlerden biri. Ol "Çerksiýanyň arslany" hökmünde tanalýardy. Ol takwa musulman bolup, haja gitdi.
Tutuş Drama Akşn
Tutuş drama Akşn Kanadada ýerleşýän serial animasiýasydyr .Tutuş drama ýygyndysynyň ikinji bölümi,Tutuş dramayň adasy atly birinji bapyň dowamy. Bu seriýa ilkinji gezek 2009-njy ýylyň 11-nji ýanwarynda Kanadayň teletoonde görkezildi.
Düýe çaly
Düýe çaly — Ýurdumyzda düýe süýdi, esasy düýe çalyny taýýarlamak üçin ulanylýar. Çünki türkmen üçin tomsuň jöwzaly yssysynda düýe çalyndan gowy teşneligini gandyryp biljek içgi ýokdur. Düýe el bilen sagylýar. Çalyň tebigylygynyň özi nämä degmeýär ahyry! Düýe çaly inçekesel, aşgazan keselleri üçin örän peýdaly dermanlyk içgi hasaplanýar. Düýe süýdünden – çaldan başga-da agaran, doýran, sgran, süzme, peýnir, gurt ýaly süýtturşy önümleri we mesge taýýarlanylýar. Olaryň hemmesi-de adamyň gündelik ýaşaýşynda giňden peýdalanylýar.
Düýe çaly-düýe süýdüni turşadylyp alynýar. Çal taýýarlamak üçin täze sagylyp alnan düýe süýdi zerurdyr. Süýt uly syrçaly pitilere ýa-da küýzelere guýulýar. Onuň üstüne turşulygy 100-150 gradus Terner bolan önümçilik gönezligi ýa-da dogry 1:1 atylýar, soňra 2-3 minutlap garylýar. Diňe şondan soňra garyndynyň üstüne 1,5-2 esse köp bolan möçberde suw guýulýar. Şeýlelik-de, ýokarda görkezilen goşundylaryň diňe bir garyşdyrylmagy däl, eýsem onuň kislorod bilen baýlaşdyrylmagy bilen bir wagtyň özünde artykmaç kükürt turşuly gazdan azat edilmegi hem gazanylýar. Bu ýagdaýda süýdüň turşulygy 30 minudyň dowamynda 60-70 gradus Ternere çenli ýokarlanýar. Şol wagt kazein we köpürjik görnüşli beýleki ýaglarýokary göterilip, agaran bolup, garyndynyň ýüzüne çykýar.
Düzüminde aýdylanlaryň ujypsyz mukdaryny saklaýan suwy bolsa, çal görnüşinde aşakda galýar. Şondan soňra süýt öz-özünden gazlaşdyrmak we turşatmak üçin 4-12 sagatlap 20-25 gradus gyzgynlykda basyrylyp goýulýar. Agaranyň turşulygy 18-20 gradus temere ýetende, şeýle hem özüne mahsus ýakymly ysy peýda bolanda içgiler taýýar diýilip hasap edilýär. Ine, diňe şondan soňra gaby hiç bir tarapa gozgaman, seresaplyk bilen çemeleşip, içginiň ýüzüniň agarany alynýar, çal bolsa şol gabyň içinde galdyrylýar. Şeýlelikde, türkmeniň gadymy we iň bir gymmat bahaly süýtturşy önümi, ýagny düýe çaly taýýar bolýar.
Halkymyz: “Düýe malym-dünýe malym” diýip, oňa ýokary baha berýär. Düýe süýdüniň nähili keramatly ýagny adam saglygy üçin nähili peýdalydygyny biz türkmen halk ertekisi “Ak pamykda” hem görüp bilýäris. Erteki-erteki bolýar. Emma ol diňe ýagşy niýeti ündeýän halk döredijiliginiň görnüşi bolmak bilen onda Akpamyk düýe süýdüniň üsti bilen öz doganlaryna täzeden jan berýär. Bu bolsa, düýe malynyň hormatynyň türkmeniň aňyna, ruhuna siňendiginiň alamatydyr. Ýa-da türkmende: “Hatarda ýer bolsa, ýük ýerde galmaz” diýen nakylyň biziň durmuşymyzda diňden ulanylýandygy hemmelere mälimdir. Bu diňe bir nakyl däldir, bu türkmeniň mert ýigitlerine edilýän wesýetdir. Bu nakylyň üsti bilen türkmen il derdini göterip bilýän ýigititleriň köp bolmagyny isleýändigini aýan edipdir. Şeýle hem “Şasenem-Garyp” dessasyndaky : “Kejebäň çekmäge ak maýa gerek” diýen setir halkyň näderejede bu jandara ýokary baha berendigini açyk-aýdyň beýan edýär.
Düýe çaly jana melhem içgi hökmünde türkmeniň Alty asyryna hem uly isleg bildirilip birek-birege hödür edilýän sypaly içgi hasaplanýar. Hut şuňa esaslanyp hem türkmen halky:”Düýe çaly derde däri” diýýär. Goý, düýe çaly siziň diňe teşneligiňizi gandyrmak bilen çäklenmän, siziň ruhuňyzy hem has belende götersin.
Tutuş Dramayň dünýä syýahaty
Tutuş drama dünýä syýahaty (käwagt ritm üçin beýik arzuwlar diýilýär) Kanadada öndürilen serial animasiýasydyr.
Tejen
Tejen bir şäher Türkmenistan'da.
Tejen Ahal welaýatynda bir şäherdir.Tejen şäheri Aşgabatdan 210 km uzaklykda ýerleşýär we diňe şäherde 80,000 raýaty bolan türkmenitanyň esasy uly şäherleriniň hatarna girýär, Ahal welaýatynda iň uly şäherdir.
Döwlet Annageldiýew
Döwlet Annageldiýew Kakamyradowiç  (29 sentýabr 1981 doglan. Türkmenistan, Aşgabat) — Türkmenistanyñ at gazanan göterijisi, alyp baryjy.
Elektronika we aragatnaşyk inženerligi
thumb|
Ebu Seýidiň mawzoleýi
Abu Seýidiň Mawzoleýi - Kaka etrabynyň Mäne obasynyň golaýynda ýerleşen ýadygärlik. Oňa türkmenler Mäne baba diýýärler. Ruhany Abu Seýidiň mazarynyň üstünden seljuk soltanlary tarapyndan gurdurylan bina 11-nji asyra degişlidir. Mawzoleý dörtgyraňly we gümmezli, berk hem haşamly salnypdyr. Abu Seýidiň mawzoleýi 14-nji asyryň 1-nji ýarymynda restawrasiýa edilipdir. Onuň diwarlarynyň iç ýüzi owadan nagyşlar bilen bezelipdir.
Türkmenbaşy
Türkmenbaşy bir şäher Türkmenistan'da. Önki ady Krasnowodsk.
Senagat - Ykdysadyyet
Şaherde merkezi Aziýanyň iň uly nebiti gaýtadan işleýän zawody bolan Türkmenbaşy nebiti gaýtadan işleýän zawody yerleşyar.
Termez
Orta Aziýanyň we Özbegistanyň iň gadymy şäherlerinden biri - 2500 ýyldan gowrak. 2014-nji ýylda Termez Amir Temur ordeni bilen sylaglandy.
Termezde we onuň töwereginde birnäçe gadymy arheologiki we binagärlik ýadygärlikleri, gadymy Zaratuştraçylyk, Nestorian we Buddist galalarynyň we şäherçeleriniň harabalyklary, şeýle hem Yslam binagärliginiň ýadygärlikleri saklanyp galypdyr.
Şärik
Şärik - yslam dininde Şirk many berýär.
Balkan FK
Balkan futbol kluby, Balkanabatda yerleşyar. Häzirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar. Olar 10,000 orunlyk Balkanabat sport toplumynda oyunlaryny geçiryar.
1960-njy ýylda Nebitçi ady bilen döredilen topar.
2007-nji ýylda AFK-nyň Kubogynda iň soňky gezek çykyş edip görüpdi. 2010-nji ýylda bolsa komanda Balkan diýýip atlandyrylyp bashlandy. Balkan Ýokary ligada, dört gezek çempion bolan topardyr. Hemmem dört gezek Türkmenistanyñ kubogyny we iki gezek Naýbaşy kubogy eýelemegi başardy. Esasy üstünlikleriň biri bolsa, 2013-nji ýylda AFK Prezidentyň kubogy ýaryşynda çempion adyna eýe boldy.
Komandada 2012-nji ýylda, tehniki direktor bolup, öñler Fenerbahçe, Galatasaraý klublarynyñ goragcysy bolan, dünýä belli hünärmen Semih Ýuwakuran hem ishläp gitdi.
Üstünlikleri
Ýokary Liga
Ýuwutma
Swuwutmalar howada iýmit almak ukyby bilen häsiýetlendirilýär, çybynlarda mör-möjekleri tutmagy başarýarlar. Swuwutýanlaryň inçe, tertipli bedeni we uzyn, dar ganatlary bar. Dodak gysga we gaty giň açylýar. Aýaklary gaty kiçi, görnüşleriň köpüsinde uzyn guýruk bar. Swuwutmalar göçüp barýan guşlardyr.
Tarim
Aksu we arkarkand derýalarynyň goşulyşmagynda emele gelýär we Takla-Makan çölüni aýlap, gündogara akýar. Doly akýan ýyllarda Karaburankel kölüniň gündogaryndaky solonçaga ýetýär. Ozal derýa gurança Lopnor gölüni iýmitlendirýärdi. Tugai tokaýlary gum çukurlary bilen gurşalan jülgede ösýär.
Suwlar suwaryş üçin ulanylýar. Derýa jülgesinde takmynan 10 million uýgur, hytaý we mongol ýaşaýar.