Günorta_Slawýan_ýurtlary_XII_–_XV_asyrda
Ilkinji köpçülikleýin hereket  Bolgariýada  1040-1041 –nji ýyllarda  bolup geçdi. Zat (natural) salgydyna derek pul salgydynyñ  salynmagy halkyñ närazyçylygyny  döretdi. Gozgalañ Bolgariýanyñ  cäginden  çykdyp, Serbiýanyñ, Makedoniýanyñ , Sofiýa welaýatynyñ , Epir we Orta Gresiýanyñ  ilaty gatnaşdy. Hökümet bu hereketleri zordan diýen ýaly basyp ýatyrdy. Ikinji bolgar gozgalañy 1071-1073-nji ýyllarda Demirgazyk günbatar Bolgariýada  bolup geçdi. Ondan soñky hereketleri-de hökümet basyp ýatyrdy. Asen II-niñ oruntutarlarynyñ dünde  Bolgariýa  gowşap başlapdyr. Bolgariýa döwleti kiçelip  galýar.Wizantiýa  Konstantinopoly  (1261ý)  yzyna gaýtaryp  alýar, onuñ  bilen bile  Fransiýa, Makedoniýa we beýleki welaýatlary yzyna gaýtarýar. XIII asyrda Bolgariýada  köp şäherler bardy. Hünärmentçilik ösüpdir. Ýüñ, ýüpek, demir, mis, deri önümleri, küýzegärçilik ösüpdir. Bolgariýa Dunaý we  Gara deñziñ  kenaryndaky  döwletler bilen  aragatnaşyk   edipdirler. Bolgar söwdagärleri Wengriýa, Polşa, Wizantiýa, Balahiz, Moldawiýa bilen söwda aragatnaşyklaryny edipdir. Bolgar söwdagärleri  kerwen söwdasyny edip, günbatar Ýewropa  ugrapdyr. Olar Flandriýa we Şampan ýarmarkalaryna gatnaşypdyrlar. Günbatar bolgarlary deri we  aýakgap önümlerine höwesi uly  bolupdyr. Dunaý şäheri söwda merkezlerine öwrülipdir. Budun, Semistra, Dorostol, Nikopol Wapna, 2 bolgar patyşanyñ  paýtagty  Tirnowo bolupdyr. (1187-1396ýý). Emma oba hojalygy-da ösüpdir. Hususy hojalyklar köp bolupdyr. Daglyk etraplaryñ ilaty maldarçylyk  bilen  meşgullanypdyr. Ýurtda iri we ýer  eýeleri we  boýarlar agalyk  edipdir. Olar bilen köplenç patyşa  razylaşypdyr. Boýarlara köp garaşly daýhan degişli bolupdyr. Krepostnoý – pariklere (Buthana ýerlerinde  olara  klerikler diýip  at beripdirler. Olar köp salgytlary  tölemelidi. XIII- XIV asyrlarda  olar köp borçlylyklarynda  ýerine ýetirmelidi. Üstesine mongol  çozuşlaryna-da  çydam edip bilmedik daýhanlar  çopan Iwaýlonyñ  ýolbaşçylygynda  1277 ýylda  gozgalañ  turuzdylar. Şol wagt ýurdy  patyşa  Konstantin  Tih  dolandyrýardy. Patyşa gozgalañy  basyp ýatyrmak üçin  iberen goşuny  gozgalañçylaryñ  tarapyna  geçýärdi ýa-da  gaçyp gidýärdi. Gozgalañçylar  patyşa Konstantin  Tihi öldürip,  daýhanlar Iwaýlony  patyşa diýip  yglan etdiler. Iwaýlonyñ daşyny  boýarlar  gabady. Ölen patyşanyñ aýaly  Iwaýlo durmuşa  çykdy. Bu bolgar boýarlarynyñ  we Wizantiýalylaryñ  hüjüme geçmegine getirdi. 1280-nji ýyllarda  Iwaýlo Bolgariýadan  gaçdy. Soñ  ony   tutup öldürýärler. Bolgar  tagtyna  boý boýar Georgiý  Terteriý  (1280-1292ýý) geçdi. Emma daýanlaryñ  gozgalañy  Bolgariýanyñ  taryhynda  uly yz galdyrdy. Bolgariýa özbaşdak knýazlyk  döredi. Tarnowo, Budansk, Dobrudžu. Olar hem iri ýer eýeliklerine  bölünipdi. Olary boýarlar dolandyrýardy. Serbiýa döwleti hem Wizantiýanyñ  agalygyndan   azat bolandan soñ  öz hojalygyny  ösdürmeklige  uly üns berdi. Magdan gazyp almak ösdi. Stefan Nemaniniñ ogly Stefan Perwowençannyý  (1196-1224) serb knýazlyklaryny  özüne birleşdirip 1220 ýyllarda  serb korolynyñ  täjini  geýdi. Ogly Uroşe I (1243-1276ýý) ähli serberleri gutarnykly birleşdirildi. XIII asyryñ ahyry  XIV asyryñ  başlarynda  iri ýer  eýelerine  garşy  göreşler köpçülikleýin  häsiýete eýe boldy. Stefan Duşan (1331-1355ýý) Serbiýany iri balkan  döwletlerine öwürdi. Ol bolgarlar, wizantiýalylar bilen uruşlar alyp  baryp Makedoniýany, Albaniýany, Emir we Fessaliýany basyp aldy. Stepan Duşan 1346-njy ýylda  “özüni pomewleriñ  we Serbleriñ  şasy” diýip  yglan etdi we täç geýdi. Ol birnäce gezek Konstantinopola ýakynlaşdy   we  ony  eýelemeklige synanyşdy. Flotyñ ýetmezçiligi oña mümkinçilik bermedi. Wizantiýa soñky ýörişinde Duşan aradan çykdy. XIV asyryñ ortalarynda “Stefan Duşanyñ” kanunlar ýygyndysy   kabul edildi. Onda halkyñ durmuş derejesi dünýewi we buthana  ýerleri barada  aýdyldy. Serb daýhanlarynyñ bir bölegi   azatdy, olaryñ  hususy jemgyýetçilik ýerleri bardy. Olar patyşa hazynasyna  salgyt töläpdirler. Daýhanlaryñ bir bölegine merophalar diýipdirler. Olaryñ ýagdaýy edil irki günbatar  Ýewropa billianlaryna  meñzäpdir. Olar hudaýyñ hasabyna hepdede 2 gün  haýyr sahawat işi diýip  zähmet çekip bermeli bolupdyrlar. . Olar bir eýeçilikden başga eýeçilige kynlyk bilen  geçipdirler. Gul derejesindäki    daýhanlar  bolupdyr. Kanunlar ýygyndysynda  olaryñ bary  cäklendirýän hukukly  bolupdyr. Stefan Duşan aradan çykan soñ serb patyşalygy  birnäçe böleklere bölünýär. Ogly Stefan V Uroşa uly bolmadyk serbleri ýetdi. Balkan ýarym adasyna  osmanly türkler aralaşyp, yzly-yzyna  welaýatlary eýeläp,  Duşan aradan  çykandan  15 ýyldan soñ  bütin serb ýerlerini eýelediler. Türk seljuk döwleti Kiçi Aziýada   haçly ýörişler  dünde  Rum soltanlygy  ady bilen belli  bolupdy. 10 sany emiratlyga bölündi. Türk-oguzlary we türk seljuklary XIII-XIV asyrda  Kiçi Aziýa   soñra  Balkan ýarym adasyna aralaşypdyrlar. Yzygider uruşlaryñ netijesinde  XIV asyrda  patyşa Urhan döwründe  hemişelik  goşun döredildi. Olara ýanoçorlar goşuny  diýip  at berildi. Goşunda Wizantiýa düzgüni  girizildi, esasy  üns olaryñ  türgenleşigine , ýaraglanyşyna  berildi. Osmanly goşunlar çalasynlygy   bilen tapawutlanyp, irili ilaty, şäherleri talapdyr. 1331-nji ýylda Kiçi Aziýany  eýeländen soñ, Urhan Ýewropa  Dardanemiñ  kenaryna  soñra  Frakiýa  2 ýöriş  gurady. Soñky Soltan Murad I (1359-1389ýý) Frakiýa  şäherleriniñ  biri Adrianopoly  eýeledi. Eýelän ýeriniñ  halkyny  talady, gula öwürdi. Köp türk daýhanlaryny  Kiçi Aziýa göçürdi. Şeýdip göçüp-gonup ýörän türklere seredende,  ýer tutup ýaşap başlan  türkler  täze basyp alyşlara   taýyarlandy. Günorta Serbiýa Soltanlygyñ  gol astyna  geçdi. Wizantiýa hökümdary hem oña   garaşly boldy. 1453-nji ýylda Konstantinopol  boýun egdi. Wizantiýa ýaşamagyny bes etdi. 1463-nji ýylda türkler Bosniýa we Gersogawina  ýerlerini eýeledi. XVI asyrda Horbot ýerlerine, ilki Dalmasiýa soñra  Wengriýa we Slowakiýa  aralaşdylar. Edil Mongol basybalyşlary döwründäki ýaly günbatar Ýewropa  döwletleriniñ  dolandyryjylary  hiç hili  gaýtawul  bermäge  kömek sorasalarda bermediler. Türkleriñ Balkan ýarym adasyny eýelemegi bilen  XVI  asyrda  Merkezi Ýewropa  hem türk  çozuşyndan  howatyrlandy. Gündogar Orta Ýer deñzinde we Balkan ýarym adasynda  türk agalygy  berkänden soñ, günbatarda  Ýewropalylaryñ  ykdysady we syýasy  durmuşyna  täsirini  ýetirdiler. Türkleriñ eline  gara deñze geçýän  wajyp söwda  ýollary  geçdi. Olar Ýakyn  we Uzak gündogardady. Bu Ýewropa söwdasyna  halkara  gatnaşyklaryna-da  täsirini  ýetirdi.