cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wegetatiw nerw ulgamy
Gurluşy
Çetki nerw ulgamynyň esasy bölegi, nerw oýanyşlary skelet myşsalaryna geçirip, olaryň ýygrylmagyny döredýär. Ola ryň kömegi bilen dürli gyjyndyryjylara jogap edip, bedenin täsirleşmesi amala aşyrylýar. Onurga ýilik refleksleri şunun ýalydyr. Emma bedende baş ga häsiýetli refleksler hem, mysal üçin, tüýkülik bölüp cykaryş refleksi ýüregiň we dürli mäzleriň işleriniň nerw. sazlanyşygy. deriň bölünip cykmagy, gan damarlarynyň ginelip-daralmagy we s.m duş gelýärler. Bu hadysalaryn hemmesi nerw ulgamynyň wegetatiw nerw ulgamy diýlip atlandyrylýan bölüminiň üsti bilen ýerine ýetirilýär (125-nji surat). Wegetatiw nerw ulgamy köp synalaryň we synalar ulgamynyň işlerini sazlaşdyrýar, ol işleri bedeniň talabyna we daşky gurşawyň şertlerine görä uýgunlaşdyrýar. Gurluşy boýunça wegetatiw nerw ulgamy hereket ediş işlerini ýerine ýetirýän nerwlerden birneme tapa wutlanýar. Mysal üçin, skelet myşsalarynyň ýygrylmagyny emele getirýän oýanyş myşsalary bedenleri merkezi nerw ulgamynyň çal maddasynda ýerleşen nerw öyjükleriniň uzyn ösüntgileri boýunça geçirilýär. Wegetatiw nerw ulgamynyň merkezden daşlaşyan nerw öyjüklerinin ýerleşişleri baş gaçadyr. Merkezi nerw ulgamyndan wegetatiw nerwleriň üsti bilen synalara yetirilýän oýanyş bir-biriniň yzynda ýerleşen iki sany nerw öyjükleriniň kömegi bilen amala aşyrylýar (126-njy surat). Birinji nerw öýjüginiň (neýronyň) bedeni onurga ýiliginde, ikinjiniňki bolsa nerw düwnünde ýerleşyär. Oýanyşyň birinji nerwden ikinji nerwe geçirilişi hem şol nerw düwünlerinde bolup geçýär. Şol wegetatiw merkezi nerw ulgamynyn çäginden daşda, nerw süyüm- lerinin synalara gidýän ýolunda ýerleşýärler. Wegetatiw nerw ulgamynyň ýene-de bir aýratynlygy, ol hem oýanyşy beýleki çetki nerwler bilen deňeşdirilende haýal geçiryar.
Bölümleri
Wegetatiw nerw ulgamynyň simpatik nerwleriniň ösüntgilerinin sünk myşsalaryna-da barýandygyny bar laglar görkezdi. Emma olaryň üsti bilen barýan oýanyşlar myşsalaryň işine gatnaşmaýarlar. Olar sünk myşsalarynda geçýän madda çalşygyny sazlaşdyrýarlar.
Hebe Camargo
200px|thumb|Hebe Camargo Hebe Maria Camargo (8 mart 1929, Taubaté, San-Paulu, Braziliýa) — Braziliýanyň.
Türkmenistan Prezidentlik Saýlawy 2007
Umumy
Saparmyrat Nyýazowyň 21 Bitaraplyk aýynda aradan çykmagyndan soňra, häzirki Türkmenistanyň wagtlaýynça prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gelejekki prezident saýlawynyň 26 Bitaraplyk aýynda belli boljakdygyny we ol saýlawyň demokratiki usullar içinde geçiriljekdigini nygtady. 26 Bitaraplyk aý, Halk maslahatynda bolsa, prezident saýlawynyň 11 Baýdak aýynda geçiriljekdigi bildirildi. Türkmenistanda saýlawlary we sala salyşyklary geçirmek baradaky Merkezi toparda TDH-nyň habarçysyna gürrüň berilisi ýaly 65 saýlaw okrygynyn we 1625 saýlaw uçastogynyň ählisi saýlawlara doly taýýar edildi. Giň möçberli, düýpli işler geçirildi. Şol işlere ähli derejedäki döwlet düzümleriniň, jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri çekildi. Türkmenistanyň Prezidentiniň saýlawlara taýýarlyk görmek ýurdymyzda hereket edýän saýlaw kanunçylygyna we halkara hukugynňyň kadalaryna laýýklykda geçirildi. Bu gün ýurdumyzyň saýlaw uçastoklarynyň ählisi saýlawlara doly taýýar edildi. Olaryň her biri öz wagtynda ses bermek üçin aýna gutular, şol sanda, göterilýän gutular, saýlaw býulletenleri we zerur bolan düşündiriş beriji we mestodiki edebiýatlar bilen üpjün edildi. Ses bermek üçin ýörite kabynalar gurnalan otaglar bölünip berildi. Her bir saýlaw uçastogy ygtybarly aragatnaşyk we ulag serişdeleri bilen üpjün edildi thumb|300px|left|Saylaw Uçastok saýlaw toparlary öz borçlaryny ýerine yetirmäge çynlakaý we jogapkärli çeşmeleşdiler. Şol toparlaryn düzüminde edara-kärhanalaryn we jemgiýetçilik guramalarynyň abraýly wekilleri girdiler. Işjenler tagallasy bilen ýerlerde ilatyň arasynda giň düşündiriş işleri geçirildi. Munuň özi saýlawçylaryn işjenliginin birnäçe esse ýokarlanmagyna getirdi. Ýeri gelende aýtsak, dürli sebäplere görä, saýlawlar güni öz ýaşaýan ýerinde bolmaýan saýlawçylar möhletinden öň ses bermäge hukuk gazandylar. Şol saýlawçylaryň dolduran kagyzçalary ýa-da saýlaw býullentenleri sesler sanalyp başlanjak pursatyna çenli önünden möhürlenip goýlan gutularda saklanar.
Uçastok saýlaw toparlarynyň işinde Türkmenistanyň Prezidenti wezipesine dalaşgärlerin ynanylan adamlary bilen işlemäge, saýlawçylar bilen duşuşyklary guramakda we geçirmekde olara kňmek bermäge aýratyn orun berildi. Saýlawçylaryň döwlet baştutanynyn wezipesine dalaşgärler bilen duşuşyklaryň ählisi bellenilen we taraplaryn öz aralarynda ylalaşan tertibine geçirildi. Habar beriş serişdeleri duşuşyklaryn geçiriljek wagty we ýeri barada saýlawçylara önünden habar berdiler. Şunda dalaşgärlerin ählisine saýlawlaryň öň ýanynda wagyz işlerini geçirmek üçin deň şertlerin we mümkinçiliklerin döredilendigi nygtamak möhümdir.
Ýerlerdaki saýlaw toparlaryna türkmenistanlylardam gelen köpsanly hatlar raýatlaryň aň-duşünjesiniň ýokarydygyna, olaryň döwletiň we jemgiýetin durmuşyna gönüden-göni gatnaşmaga şaýatlyk edýär. Mälim bolşy ýaly, saýlaw toparlarynda göni telefon aragatnaşygy ýola goýuldy. Şol telefon arkaly her gün raýatlarymyzyň onlarçasy ýokary döwlet wezipesine dalaşgärlere niýetlenen sowallar, haýyşlar we teklipler bilen ýüzlendiler. Raýatlarymyzyň ýüztutmalarynyň ählisi kabul edildi, seljerildi we Türkmenistanyň Prezidentiniň wezipesine dalaşgärleriň garamagyna berildi.
Dalaşgärler
Halk maslahatynda 11sinin arasyndan 6 dalaşgär tassyklandy.
Saýlaw Netijesi
Gurbanguly Berdimuhammedow sesleriň 89.12%-sini alandygy we halk maslahat tarapyndan-da, Prezidentlik wezipesi üçin kabul edilendigi bildirildi. Gurbanguly Berdimuhammedow dabarada kasam edip wezipesiniň başyna geçendigi bildirildi.
Gurbanguly Berdimuhammedow
thumb|150px|right|Berdimuhammedow Gurbanguly Berdimuhammedow dalashgarlerin biri bolup her bir etraplarda, shaherlerde oz meyilnamasy bilen cykysh etdi. Ol oz meyilnamasynda ashakdaky zatlary durmusha gecireris diyip agzap gecdi.
29
Aradan çykanlar
20er
30
Aradan çykanlar
30er
16 ýanwar
16 ýanwar, Gregorian kalendar y boýunça ýylyň 16-njy güni. Theylyň ahyryna çenli 349 gün galdy (böküş ýyllarynda 350).
31
Aradan çykanlar
30er
Deňiz ýyldyzy
Deňiz ýyldyzlary duzlylygy 3%-den aşakda bolan suwlarda, dürli çuňluklarda we kenar ýakalarynda ýaşaýarlar. Olaryň uzynlygy, ýagny bir şöhlesiniň ujyndan onuň garşysynda ýerleşýän şöhläniň ujuna çenli 70 sm-e çenli bolup bilýär. Deňiz ýyldyzlary ýasy bolup, olaryň görnüşlerine laýyklykda bäş şöhleli (elli), alty elli, dokuz elli, onbir elli, onüç elli hat-da otuz elli hem bolýar. Mysal üçin: Asterias rubens bäş elli, Hexaster alty elli, Papposus onüç elli, Brissingidae otuz elli bolýarlar. Deňiz ýyldyzynyň diskşekilli merkezinden eliň ujuna gidýän çyzyga radius ýa-da radial çyzyk diýilýär, orta diskden iki eliň birleşýän nokadyna çenli bolan çyzyga ineterradius ýa-da interradikal çyzyk diýilýär. Deňiz ýyldylarynyň diskiniň aşak tarapynda agyz, ýagny oral tarap, onuň arka (ýokary, gapma-garşy) tarapynda bolsa anal deşik, aboral tarap ýerleşýär. Ýyldyzlar agzyny aşak edip, ambulakral ösüntgileriň, aýaklaryň kömegi bilen ýöreýärler. Ýyldyzlaryň bedeni kirpikler bilen örtülen, epiteliýa bilen gaplanyp alnan. Beden içinde selom bolup, içki organlar şonda ýerleşýärler. Ambulakral aýajyklar orta diskiň we burçlyklaryň (şöhleleriň elleriň) aşak ýüzlerinde hem bolýarlar. Iýmitleniş sistemasy dodakly agyzdan, gyzylödekden, garyndan, içegelerden, anal deşiginden durýar. Käbir ýyldyzlarda anal deşigi bolmaýar. Deňiz ýyldyzlary ýyrtyjy. Olar oňurgasyzlar, esasan-da mollýuskalar, deňiz kirpileri bilen iýmitlenýärler. Ýyldyzlaryň häsiýetli aýratynlyklarynyň biri, olaryň uly ölçegli awlaryny ýuwutman, garynyny beden daşyna çykarmaklary hem-de ony awunyň daşyna geýdirip, iýmitligi bedenden daşaryda bişirmegidir. Ýyldyzlaryň nerw sistemasy gowşak ösen. Olarda bokurdak ýanyndaky nerw gangliýasy we elleriň sanyna görä nerw sapajyklary bolýarlar. Üstki nerw sapajyklary duýujylygy, içki çuňlukda ýerleşýän nerwler bolsa hereketi amala aşyrýarlar. Duýuş organlarynyň wezipesini ambulakral aýajyklar we elleriň ujyndaky gysgajyk şupalseler ýerine ýetirýärler. Elleriň uçlarynda çukurjyklarda gözler bolup, olar diňe ýagtylygy aňlaýarlar. Dem almaklyk esasan žabralaryň üsti bilen amala aşyrylýar. Gan aýalnyş sistemasy oňat ösen. Bölüp çykaryş organynyň wezipesini selom suwuklygynda azat hereket edip ýören amýobaşekilli öýjükler ýerine ýetirýärler. Deňiz ýyldyzlary aýry-aýry jynsly. Ỳöne olar böleklere bölünip, regenerasiýa geçýärler we bu-da köpelmekligiň bir görnüşi bolýar. Asteroidea klasy üç sany otrýady öz içine alýar.
Oguz han eýýamynyň medeniýeti
Mowzuk: Oguz han eýýamynyň medeniýeti
M E Ý I L N A M A
1.	Ruhy medeniýet
2.	Maddy medeniýet
Ärsaklar döwletiniň imperiýa üçin ýalňyz we imperiýanyň ähli taýpalary üçin düşnükli dili bolmandyr. Şol döwletiň taýpalarynyň we halklarynyň köp dilleriň arasynda agalyk sürijilik orny Parfiýa dili eýeläpdir. Parfiýa döwletiniň emele gelmegi netijesinde täze Parfiýa halkyna toparlanan adamlaryň giň topary şol dilde gepläpdir. Parfiýa dili özüniň grammatik gurluşy we sözlük sostawy boýunça Eýran dilleri toparyndan bolup, Parfiýanyň asyldan gelýän welaýatlarynyň ilatynyň esasy köpçüliginiň dili bolupdyr we birnäçe şiweleri hem gepleşikleri onuň öz içine alandygy, şol şiweleriň bolsa biriniň parnlara mahsus bolandygy şübhesizdir. Ärsaklar döwletini başdan geçirip, Parfiýa dili öz edebi formasynda orta pars ýa-da pählewi diline täsir edipdir, bu dil hem Sasanit döwletinde ulanylan dil bolupdyr, soňra bolsa şol döwletden daşarda hem gündogar Maniheý buthanasynyň esasy dili bolup birnäçe asyrlar boýy hyzmat edip, diňe VI asyrda sogdy diline öz ornuny beripdir. Müň ýyldan-da köpräk wagt mundan ozal ýitip giden Parfiýa dili öz ornuna gelen päjik we pars dillerinde öz alamatyny galdyrypdyr, bu dillerde bolsa aýry-aýry Parfiýa sözleri henize çenli bar. Şol diliň şiweleriniň bir bölegi midiýalylar şiweleri bilen birlikde Kaspi ýakasyndaky we merkezdäki demirgazyk-günbatar täze Eýran şiwelerine hem-de kürt diline esas bolupdyr.
Ärsaklar döwletiniň zamanyndaky Parfiýa diliniň we hatynyň saklanyp galan ýadygärlikleri örän az. Şonuň ýaly ýadgaýda sowet arheologlarynyň 1948-1956-njy ýyllaryň dowamynda Nusaýdan tapan Parfiýa dokumentleri bolan biziň eramyzdan ozalky II – I asyrlaryň döwrüne degişli bir ýarym müňden köp dokumenti iňňän uly ähmiýete eýedir. Şol dokumentleriň köpüsi toýundan ýasalan humlaryň timarsyz galyň bölekleriniň (ostrakonlaryň) ýüzüne ýazylypdyr. Gara syýa batyrylyp, kist bilen ýazylan tekstler, ýazlyş nusgasyna garanyňda, ökde mürzeler tarapyndan we özleriniň ýerli Parfiýa elipbiýi bilen ýazylypdyr. Arameý haty diýilýän hat esaynda emele gelen bu elipbiý Mitridat 1-iň zamanynda dörän hem bolsa mümkindir we onuň örän gadymy görnüşi ony Ahemenit zamanynyň arameý kanselýariýa haty bilen ýakynlaşdyrýar. Bu hatyň her bir harpy, beýlekisi bilen hiç birikdirjek belunman, aýry aýry edilip ýazylypdyr.
Ärsaklar döwletinde parfiýa dili we parfiýa haty bilen birlikde grek dili bilen grek haty hem ulanylypdyr, bular döwletiň günbatar bölegindäki tayn edilen ellinizirlenen şäherler bilen we hatda käbir obalar bilen-de resmi gatnaşyklar mahalynda kanselýäriýa hajatlary üçin ulanypdyr. Umumy döwlet zikgesiniň manatlary birnäçe asyrlap grek elipbiýindäki grek ýazgysy bilen çykarlypdyr. Diňe kiçi ýaşly Ärsaklar zamanynda, biziň eramyzyň I asrynyň ortasyndan başlap manat galyplarynda Parfiýa elipbiýiniň aýry-aýry peýdas bolup ugraýar we biziň eramyzyň II asyrynyň takmyn ortasyndan (Mitridat IV-iň patşalyk süren wagtyndan) başlap, manatlaryň bir bölegi harpy boýunça-da  dili boýunça-da doly Parfiýa sözleri boýunça çykarylýar.
Parfiýalylaryň arasynda hat ýazmak üçin küýze böleklerinden başga-da ýylmanan tagtajyklar hem ulanylypdyr, bu tagtajyklar agaçdan ýasalan çarçüwa salnypdyr we biri-biri bilen sapak arkalyiki-ikiden, üç-üçden we mundan hem köp tagtajykdan çatylyp kitapça görnüşinde ýasalypdyr. Hat ýazanlarynda ýüzüne mum çalnan tagtanyň ýüzüneujy çiş taýajyk bilen harplary çyzyp ýazypdyrlar, grek däl teksti bolsa taýajygyň beýleki kütek ujy bilen tekizläpdirler. Galyberse-de, möhüm dokumentlerb, mukaddes tekstler we-başga tüýşli iri eserler ýazlan mahalyndan, deridenm ýasalan gymayt baha pergamentler ulanylypdyr.
Parfiýa jemgyýetinde sowatlylyk az ýaýrapdyr. Hat ýazmaklyk tutuşlygyna han-begleriň, ruhanylaryň elinde ýokary býurokratiyanyň we iri täjirleň wekilleriniň elinde bolupdyr. emma weli her dürli dokumentleşdirmegi alyp barmak baradaky isleg köp sanly ökde mürzeleriň peýda bolmagyna sebäp bolupdyr, şol mürzeleriň bolsa has bilimlileri Parfiýa hatyny bilmekleri bilen birlikdeb grek hatyny-da kanselýariýa stiliniň kadalaryny-da, degişli ýuridik adalgalary-da bilýär ekenler.
Parfi ýadöwleti köp taýpalalyň we halklaryň gatym-garymlygy bolanlygy üçin, köp wagtlap döwlet dini bolanlygy bolmandyr. Bir wagtyň özündse dürli-dürli welaýatlaryň wetaýpalaryň köp sanly hem-de biri-biri bilen utgaşyk dinleriniň hudaýlary bolup, bu hudaýlar, atlary dürli bolsa-da, hemmesiniň alamatlandyrýany tebigatyň birmeňzeş güýçleri ýa-da hadysalary bolupdyr. Dah-parn-parfiýaly taýpalarynyň özleriniň-de arasynda dini düşünjeler bir meňzeş bolman, aýry-aýry taýpalaryň jemgyýetçilik we hojalyk taýdan ösüşine baglylyk-da dürli derejede bolupdyr. Oturymly ekerançylarda-da, ýarym oturymly maldarlarda we göçürim çarwalarda-da hudaýlar hem ruhlar ýokary we aşak hudaýlara we ruhlara bölünen bolsa-da, ýarym oturymly maldarlar-da we göçürim çarwalarda bolşundan oturymly ekerançylar ilaty arasynda dini düşünjeleriň has guruwly  sistema salnandygy gürrüňsizdir. Gün hudaýlygyna aýratyn çokunylypdyr, çünki Merkezi Aziýanyň çarwa massagetleri arasynda gün ozal hem birinji orny eýeläp gelipdir we olar güne atlary gurban edýär ekenler. Dah-parfiýalylar arasynda hem gün Ahuramazdanyň ogly Mitranyň obrazyna salnyp, ösümligiň hudaýy we bir wagtyň özünde çopanlaryň, ylaýta-da esgerleriň piri hökmünde görlüp, oňa gylýallar bagyşlanylypdyr. Iň esasy hudaýlaryň biriniň at bilen baglanyşykly edilmeginiň sebäbi parfiýalylaryň durmuşynda şu haýwanyň uly rol oýnanlygydyr. Bu ýerde iki din: ata we güne çokunmak dinleri birigen bolmaga çemeli.
Aýal hudaýlaryň arasyndan parfiýalylar beýik ene-hudaýy aýratyn hormatlapdyrlar. Päk gyzlyk we enelik hakyndaky, umuman tebigatyň ruhlandyryjy güýçleriniň we hususan-da hasyllylygyň hudaýy hakyndaky düşünjeler şol hudaýda çylşyrymly suratda utgaşdyrylýar ekeni. Örän gadym wagtlardan bäri aýal hudaýyň akar suw bilen baglanyşdyrylmagy miras bolup galypdyr, bu bolsa Parfiýanyň esasy welaýatlarynda suwuň gytlygynyň şertlerinde doly derejede kanuna laýyk zatdyr. Margiananyň Parfiýa şäherleriniň we obalarynyň harabalary arasyndan tapylan palçykdan ýasalan aýal butlarynyň köp sanly bolanlygyna garanyňda, şol ýerde agyr lybas bilen bezelen, eli aýnaly ene hudaý halk arasynda aýratyn ýörgünli bolupdyr. Şonuň bilen birlikde ýogyn ýanbaşly, göwüslek we tiara şekilindäki börükli edilip, aýalyň palçykdan ýasalan ýalaňaç suraty bolan halk suratlary hem duş gelýär.
Baryp Ahemenitler zamanynda döredilen, özi-de Dariniň we Kserksiň Ahuramazda dinini, Midiýanyň jadygöýlük dinini hem-de Orta Aziýanyň haýra we şere bölünip, ot dinini goldan zoroastrizmini birikdiren  din parfiýalylar arasynda çuň kök uran din bolupdyr. “Öçmez oduň” yşygyny saklan iň esasy ybadathanalaryň biri Asaakda bolan Horasan ybadathanasy bolupdyr.
Ärsaklar patşalary tarapyndan baştutanlyk edlen we ellinizparaz bolan Parfiýa han-begleri özleriniň sinkretizmi bilen dini düşünjelere has hem uly bulaşyklyk girizipdirler. Höküm sürýän ýokary gatlag öz durmuşyna ýokary derejelerde bolan grek hudaýlarynyň suratlaryny ornaşdyryp, olary özleriniň halk hudaýlaryna meňzepdirler (meselem, Zews Ahuramazda bilen, Apollon Mitra bilen, Artagna bilen deňelipdir we ş.m.) Parfiýa ybadathanalarynda, patyşa köşklerinde, gul eýeleri bolan Parfiýa han-begleriniň öýlerinde satyn alnan ýa-da olja alnan statuýalary kän peýda bolup, bu statuýalar ellinistik sungat tarapyndan kanunlaşdyrylan esasy we ikinji derejeli ellinistik hudaýlaryň suratyny görkezipdir.
Ýagdaý şunuň ýaly bolansoň, Parfiýa döwletiniň taryhynyň uly döwri bolan ikinji döwründe biri-biri bilen onçakly ysnyşygy bolmadyk halklaryň we welaýatlaryň içerki taýdan birleşdirilmeginiň täze serişdesini hasyl etmek üçin “imperiýa dininiň”döredilmeginiň döwlet jähetinden zerurlygy görnüp ugrapdyr. Bu din üçin esas bolup zorastrizm hyzmat edipdir, bu bolsa giçki Ahemenitler zamanynda emele gelen iň hemme taraplaýyn din bolup, Parfiýa döwletinde has ýaýran birnäçe dini akymlary öz içine alypdyr. Şu dini täze taryhy zamanyň şertleriniň islegine ýakynlaşdyrmak üçin Wologaz I-iň (52-77/8-nji ýyllarda) zamanynda Awestanyň 1-nji redaksiýasy düzülipdir. Dini edebiýatyň hat ýüzünde ýa-da agyzdan-agza geçip gelmek şekilinde saklanan dürli-dürli bölekleri, beýitler, süreler, taryhy rowaýatlar we dessur kadalary bir tär bilen seçilip alnyp, şu kitap ýygyndysyna girizilip, soňra kanunlaşdyrylan bolmaga çemeli.
Parfiýalylaryň özarasynda Orta Aziýanyň beýleki ýurtlarynda ýöredilen dini düşünjeler agdyklyk edipdir, munuň özi ölüleri jaýlaýyş dessurynda äşgär ýüze çykypdyr. Parfiýalylarda ölüleri jaýlamak dessury ölenleriň meýitlerini guşlara ýa-da itlere iýdirmekde, soňra bolsa olaryň gemirlen süňklerini ýere gömmekden ybarat bolupdyr. Günorta Türkmenistanyň territoriýasynda Parfiýa zamanynda bolan sungat “iki medeniýet” problemasy nukdaý nazardan garanyňda örän aýdyň bolup görünýär, bu problema bolsa antogonistik synplary bolan her bir beýleki jemgyýetiň barlanmagy barada bolşy ýaly, gul eýeçilikli Parfiýa döwletiniň – de barlanmagy barada kanuna laýyk suratda ulanylyp bilner. Ozaly bilen, jemgyýetiň höküm süren ýokary gatlagynyň arheologlar tarapyndan tapylan inwentary öz sostawy boýunça halkyň giň köpçüliginde bolan inwentardan tapawutlanýar. Şunuň bilen birlikde ýerli gul eýeçilikli şäherleriň medeniýetinde we sungatynda iki sany ugur aýdyň görnüp, bu ugurlar Parfiýa jemgyýetiniň “iki medeniýetiniň” aragatnaşygy manysynda mazmuny we ähmiýeti boýunça dürli ugurlar bolupdyr. Birinji ugur – “ellinizmparaz” ugur bolup, mundan iri gul eýelerine degişli bolan sungat ýadygärliklerinde formalaryň keseden alnandygynyň alamatlary äşgär görünýär, çünki şol wagtda Parfiýa patyşalary we şol wagtky Parfiýa jemgyýetiniň ýokary gatlagynyň wekilleri grek dilini öwrenmäge synanyşyp ellinistik medeniýetiniň gazanan käbir üstünlerini Parfiýa mehaniki suratda geçiripdirler we hat-da käwagtlarda özlerine ýat köşk däpleri bolan grek-rim gul eýeleriniň däplerini-de özleşdiripdirler. Ýerli halk döredijiliginiň belent mertebeli däbi patyşa köşgüniň we han-begleriň islegine garşy durup, bu däp Ýakyn Gündogar ellinizminiň gazanan üstünliklerini özleşdirmek esasynda aslyýetinde özboluşly Parfiýa medeniýetini döredipdir. Medeniýetde we sungatda ikinji ugur bolan parfiýaçylyk ugur “ellinistik” düzgünleriniň doly suratda täzeden işlenmegi esasynda we bütin Rim zadynyň garşysyna hereketiň güýçlenmegi bilen ýerli halk däpleriniň üstün çykmagy esasynda ösüp ýetişipdir.
Parfiýalylaryň öz taryh edebiýaty bolupdyr, bu edebiýat durşy bilen ýitipdir. Eger pars dilinde ýazylan giçki edebiýata saklanyp galan eserler bolan “Palma bilen geçiniň jedeli” diýen we “Zarir hakynda ýadygärlik” diýen iki eseri hasap etmeseň, Parfiýa çeper edebiýatyndan-da hiç zat galmandyr diýen ýalydyr. Emma Firdöwsiniň döreden eseri bolan “Şanamanyň” käbir bölümlerinde Parfiýa döwletiniň ýaşan zamanynyň täsiri görünýär, çünki şol eserde gahrymanlaryň durmuş beýanyna Arşakitler dinastiýasynyň wekilleriniň hakyky eden işleriniň epizotlary girizilipdir. Meselem, Giw diýen ogly bolan we Gürgen hem Isfahan diýen ýerleri öz ygtyýaryna alan epik Gotarzyň adynyň ozal Girkaniýanyň hökümdary bolan Giwiň ogly taryhy Gotarzyň ady bilen gabat gelmegi özüne ünsi çekýär. Epik Gistasp hakyndaky gürrüňiň aýry-aýry ýerleri Wologaz I-iň biografiýasyna, ýagny Awestanyň düzülmegi we alanlaryň garşysyna göreş bilen dogry gelýär, çünki Parfiýa ýerlerine alanlaryň iulkinji çapawullyklary edil Wologaz I-iň zamanynda  bolupdyr. rýstem zal hakyndaky rowaýatlaryň hem esasy bölegi sak –parfiýalylar arasynda bolan wakalara syrygýan bolmaga çemeli. Parfiýa zamanynda Günorta Türkmenistanyň arhitekturasy ýokary ösüşe ýetipdir. Baryp birinji döwür bolan “ellinizmparazlyk” döwründe-de gadymy formalaryň ýerli döredijilik esasynda täzeden işlenmegi bilen birlikde jaýlaryň planlarynyň we möçberleriniň özboluşly çözülmesi şol arhitektura üçin häsiýetli bolupdyr. ikinji döwürde belent Parfiýa stiliniň emele gelmek prosesi doly derejede tamamlanýar. Esasy gurluşyk materýallary bolup eýlenen palçyk we çyg kerpiç hyzmat edipdir. Jaylar örän galyň diwarly edlip salnypdyr. Jaýlaryň üsti ýasy görnüşnde basyrylyp, jaýlaryň üçek pürsleri köp wagtlarda agaçdan ýa-da kerpiçden edlen sütünleriň üstünde goýlupdyr, bu sütünleriň  bolsa ýokary başy her dürli edilip owadanlanypdyr we düýbi daaw esas üsünde goýlupdyr. Jaýlaryň diwarlary palçyk bilen ýa-da gej bilensuwalypdyr, käwagtlarda bolsa gyrmyzy reňk bilen reňklenipdir, diwarlary bezemekde köp wagtlarda bişirilen gyzyl palçyklar, gyzyl palçyk çyzmyklary, palçykdan edlen nagyşly plitalar ulanylypdyr.
Ispaniýa
Ispaniýa (España), resmi ady — Ispaniýa Korollygy (, Regne d'Espanya, Espainiako Erresuma, Reialme d'Espanha, Reinu d'España) — Ýewropanyň günorta-günbatarynda döwlet. Pireneý ýarymadasynyň agramly bölegini eýeleýär. Ýurduň ady "i-şpanim" — "towşanlaryň kenary" diýen finikiýa aňlatmasyndan gelip çykýar.
Serhetdeş ýurtlary:
Doly ady: (Reino de España). Meýdany: 504,030 kw. km.
Ilaty: 46,505,963 adam (Iýul 2010 ý.)
Hökümet baştutanlary: Huan Karlos I (Patyşa), Hose Luis Rodrigo Zapatero (premýer-ministr)
Milli baýram: 12-nji oktýabr – Ispan milletiniň güni
Pul birligi: Ýewro
Iň belent nokady: Teýde wulkany (3718 m)
Agalyk ediji dini: katolisizm
UMUMY MAGLUMATY
Ispaniýa Ýewropa Bileleşiginiň agzasy bolup, Ýewropanyň çet günorta-günbataryndaky ýerleşýän döwletdir. Ol Pireneý ýarym adasynyň 5/6 bölegini, Ortaýer deňzindäki Balear we Pitius adalaryny, Atlantik okeanynda Kanar adalaryny tutýar.
Meýdany 504,030 kw. km. Tutýan meýdany boýunça Dünýäde 51-nji, Ýewropada bolsa dördünji ýerde durýar. (Rossiýa, Ukraina we Fransiýadan soňra).
Ilaty 46,5 mln. adam (2010). Ispaniýa Ortaýer deňziniň, Atlantik okeanynyň we Biskaý aýlagynyň aralygynda ýerleşip, gündogarda Fransiýa, Andorra, günbatarda Portugaliýa bilen araçäkleşýär. Paýtagty – Madrid şäheri. Ispaniýa administratiw taýdan 50 welaýata (47-si ýarym adada) bölünip, 17 sany awtonom oblasta birleşýär. Ispaniýanyň Afrikadaky awtonom şäherleri Seuta we Melilýadyr. Şeýle hem Afrikada Welesde-la-Gomera, Alusemas we Çafarinas adalary bar.
Nominal jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde on ikinji orny eýeleýär. Ispaniýa BMG-niň, ÝB-niň, NATO-nyň, YÖHG-niň (Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş Guramasy) we BSG-niň (Bütindünýä Söwda Guramasy) agzasydyr.
Ispaniýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Huan Karlos I 1975-nji ýylyň 22-nji noýabryndan bäri Ispaniýanyň patyşasydyr. thumb|right||Ispaniýanyň daglary
Ispaniýa
Müňýyllyk
Müňýyllyk 1000 ýyla deň bolan wagt ölçegidir.
XX-nji asyryñ başynda halkara gatnaşyklar
'''XX-nji asyryñ başynda halkara gatnaşyklary. /1900-1914ỳ.ỳ./'''
MEỲILNAMA
1.	XX-asyryñ başynda paỳlaşylan dünỳäni täzeden paỳlaşmak ugrunda göreş.
2.	Asyryñ başynda Ỳewropa ỳurtlarynyñ arasyndaky şertnamalar.
Sowet döwründe oktýabr rewolýusiýasyna çenli döwrüň taryhynyň öwrenilişi
Sowet döwründe oktýabr rewolýusiýasyna çenli döwrüň taryhynyň öwrenilişi.
M E Ý I L N A M A
1.	Oktýabr rewolýusiýasy we Türkmenistanda taryh ylmyny ösdürmek boýunça geçirilen ilkinji çäreler.
2.	Gadymy döwrüň taryhynyň öwrenilişi.
3.	IX – XVI asyrlaryň taryhynyň öwrenilişi.
Täze Kaledoniýanyň ilaty
Täze Kaledoniýanyň ilaty
1774-nji ý. Sotlandiýaly alym Jeýms – Kuk Täze Kaledoniýa  barýar. Ol bu ýerlere geň galyp seretmek bilen “Bu ýerler meniň Watanym eken” diýýär hem-de oňa Täze Kaledoniýa  diýip at berýärler.Sebäbi Şotlandiýanyň  köne ady  kaledoniýadyr. Bu söz şondan gelip çykypdyr. Şeýdip Täze Kaledoniýa taryha  girýär. Täze Kaledoniýanyň ilaty bu ýere takmynan  10 müň ýyl  öň çemesi  göçüp  gelipdir. Ol ýerde melaneýzleriň we polineýzleriň  täsiriniň bolan   bolmagy mümkin. Bu ýerleriň ýerli ilaty  ikisiniň  gatnaşmagynda  emele gelipdir diýen  çaklamalar bar. Ol ýeriniň ilaty tire gurluşynda  ýaşapdyr we ýewropalylar gelende  fijilerden soň  iň ösen halk bolupdyr. (Olaryň ählisi hem Okeaniýanyň ilaty).
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur — Malaýziýanyň paýtagty. Ýurduň möhüm ykdysady, söwda-maliýe we syýasy merkezi. Federal paýtagt sebitiniň dolandyryş merkezi. Malakka adanyň günorta-günbatar böleginde, daglar bilen gurşalan ajaýyp jülgede, Klang we Gombak derýalarynyň goşulyşýan ýerinde ýerleşýär. Howa tropiki musson, çygly howa (degişlilikde çyglylyk 96% -e çenli), ýokary ýagyş (ýylda ortaça 2440 mm) we ýylyň dowamynda ýokary temperatura (ortaça ýyllyk temperatura 28.2 °). Ilaty 1,3 million. adam (2000ý).
Kuala-Lumpur XIX asyryň 80-nji ýyllarynda gala gazylyp alynýan obalaryň ýerinde guruldy. 1880-nji ýyldan bäri Salangor soltanlygynyň paýtagty bolup gelýär. 1896-njy ýyldan bäri federasiýa edilen Malaýziýa soltanlarynyň dolandyryş merkezi. 1946-njy ýyldan bäri Iňlis koloniýasy Malaýýa Bileleşiginiň merkezi, 1984-nji ýyldan bäri Malaýýa Federasiýasynyň (Malaýýa) merkezi. Garaşsyz Malaýýa Federasiýasy, 1957-nji ýylyň awgustyndan bäri, 1963-nji ýyldan bäri Malaýziýa Federasiýasynyň paýtagty.
Kuala-Lumpur möhüm transport merkezidir. Aeroport halkara ähmiýetine eýe. Kuala-Lumpur, Malakka bogazyndaky Port Suetten şäherine awtoulag ýoly bilen birleşýär. Möhüm söwda we paýlaýyş nokady, dag-magdan we oba hojalygynyň merkezi. Dokma, elektrik in engineeringenerçiligi, maşyn gurluşygy, azyk, himiýa, sement, agaç işläp bejermek, metal işläp bejermek, demir ýol enjamlaryny öndürmek, awtoulag ýygnamak kärhanalary bar. Tehnologiýa uniwersiteti, Malaýziýa uniwersiteti, Milli muzeý, kitaphanalar bar. thumb|Kuala-Lumpur şäheri|300px
Döwlet dolandyryş binalary, söwda firmalary we iri banklar şäheriň merkezinde ýerleşýär. Binagärlik ýadygärlikleriniň arasynda metjit, Mariammam ybadathanasy we beýlekiler saklanyp galypdyr.
Salgylanmalar
Kuala-Lumpur şähriniň resmi websaýty
Latwiýa
thumb|left|290px|Latwiýanyň administratiw bölünişigi
26 ýanwar
1992 - Türkmenistan ýurdumyzda Goranmak ministrligi döredilýär
Türkmenhowaýollary
thumb|250px|Türkmenistan Howaýollaryna degişli Boeing 757thumb|250px|Türkmenistan Howaýollaryna degişli IL-76 "Türkmenhowaýollary" Döwlet milli gullugy - Türkmenistanyň milli howaýoly gullugydyr. 1992-nji ýylyň 4-nji maýynda döredildi.
Hakynda
1992-nji ýylda GDA ýurtlarynyň arasynda Türkmenhowaýollary ilkinji bolup Boing uçaryny satyn aldy.
Türkmenistanyň daşary ýurtlar bilen ykdysady, medeni we ylmy aragatnaşyklarynyň ösdügiçe howa transport liniýalaryň seti giňelýär.
Türkmenistan milli awiakompaniýasynyň Ahal, Hazar, Daşoguz, Mary, Türkmenabat we beýleki aeraportlaryndan howa transporty, goňşy ýurtlaryň paýtagytlary we ýurduň uly şäherleri aralygyna, aýratyn-da ýolagçy daşamakda möhüm işleri ýerine ýetirilýär.
Türkmenistan milli awiakompaniýasy bilen bilelikde Türkiýenyň, Angliýanyn firmalary Aşgabatda Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky halkara aerowokzal kompleksini gurdular. Onuň gurluşygynda ABŞ-nyň firmalary hem gatnaşdy. Gurlyşygy 1993-nji ýýlyn 16-njy oktýabrynda başlanan bu Merkezi Aziýa boýunça in uly aerokompleks 1995-nji ýýlyn başynda ulanylmaga berildi. Türkmenistanyň uçarlar parkynyň hem üsti ýetirildi.
Hyzmatlary
Türkmenistan Howayollary paytagt Aşgabady Yewropa we Aziya menzillerine baglayar. Onyn ahli halkara uçyşlarynda Boeing uçarlary günbatar okuwly, tejribeli pilotlar ulanyar.
Fransiýa XX-nji asyryń ikinji ýarmynda
Fransiýa XX-nji asyryń ikinji ýarmynda.
MEÝILNAMA.
1.	Ikinji jahan urşyndan sońky ýyllarda Fransiýanyń durmuş-ykdysady we syýasy ýagdaýy.
2.	Fransiýa De Gollyń hökümeti döwründe.
4.	Fransiýa XX-nji asyryń ahyrynda.
EDEBIÝAT.
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat,2001ý.
2.	Saparmyrat Türkmenbaşy. Ykdysady, milli we ruhy galkynyş. Eserler, 3-nji tom, A,RUH. 1995ý.
3.	Rubinski Ýu.I Bäşinji respublika. M, 1984ý
4.	Smirnow W.P Fransiýanyń iń täze taryhy, 1918-1985 M, 1989.
6.	Semenski S.A. Dünýä ýurtlary. Minsk. 2000.
Fransiýa Ýewropanyń Günbatarynda ýerleşýän döwletdir. Ýurduń umumy meýdany 551000 kw.km. Ilaty 1995-ýylyń maglumaty boýunça 57109160 adam, olaryń 95%-e golaýy fransuzlardyr. Umumy ilaty zähmete ukyply bölege 24,2 müń adam, şolardan 61,5% hyzmat edişde, 31,3%-senagatda, 7,3%-oba-hojalygynda. Ýurduń doly ady-Fransuz respublikasy. Döwlet gurluşy-prezident respublikasy. Paýtagty Pariž. Ýurduń sońky konstitusiýasy 1958-nji ýylyń 28-nji sentýabrynda kabul edildi. Milli baýramy 14 iýulda-Bastiliýanyń alnan güni (1789 ý). Ünýä Döwletiń başy- prezident, ol premýer –ministri belleýär. Kanunçykaryjy häkimýet iki palataly parlament tarapyndan amala aşyrylýar, ol Senatdan (ýokarky palata) we Milli ýygnakdan (aşakky palata) abarat düzülen. Ýurtdaky esasy syýasy partiýalar: Respublikany goldamak birleşmesi, Fransuz demokratiýasynyń soýuzu, Respublikan partiýa, Fransuz sosialistik partiýasy, çepçi radikal partiýa, komunistik partiýa. Fransiýa dünýäniń ińý ýurtlaryndan biri. Ol 47-sany halkara we dünýä guramalarynyń agzasydyr, şol sanda BMG, NATO,SBSE, ES, MAGATE we ş.m. Ikinji jahan urşundan sońky Fransiýanyń taryhy 3-döwüre bölünýär: 1-	1944-1946 ý.ý./wagtlaýyn döwür/
2-	1946-1958 ý.ý /4-nji respublika /
Türkmenistanyň döwlet energetika instituty
Türkmenistanyň döwlet energetika instituty — İnstitut Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasyna baglydyr. Türkmenistanyň Döwlet energetika institutynyň salgysy: Mary ş., Baýram han köçesi, 62; tel.: 5-75-02, 5-75-03. ==Türkmenistanyň döwlet energetika institutynyň gurluşy ==
Awerroizm
Awerroizm - orta asyr arap filosofy, akyldary, Awerroesiň (serediň: Ibn Rüşd Muhammet, 12 a.) we onuň yzyny dowam etdirijileriň döreden taglymaty esasynda ýüze çykan filosofik akym. Onuň wekilleri Aristoteliň filosofiýasynyň materialistik elementlerini ösdürýärler, materiýanyň, hereketiň ebediligi, material dünýäniň wagtda gutarnyksyz, ýöne giňişlikde çäklidigi hakyndaky ideýany, "hakykatyň ikiligi" (filosofiki hakykat we dini hakykat) teoriýasyny goldaýarlar we ruhuň ölmeýänligi hem-de o dünýä baradaky dini inkär edýär. Ibn Rüşdüň eserleriniň latyn diline terjime edilmegi bilen Awerroizm progressiw filosofiýasy, eretiki akym hökmünde Günbatar Ýewropa ýurtlarynda, ilkinji nobatda bolsa Fransiýanyň Pariž uniwersitedinde, Italiýanyň Paduan uniwersitedinde giň ýaýraýar.
Osasco
Osasco (Ilat: 694.844 - (2015)) - bir şäher Braziliýa'da.
Rihard Awenarius
thumb|Rihard Awenarius
Rihard Awenarius (Richard Heinrich Ludwig Avenarius 19-njy noýabr, 1843, Pariž — 18-nji awgust 1896, Sýurih) — şweýsar filosof-idealisti, empiriokritisizmi esaslandyryjylaryň biri. Awenariusyň filosifiýasy Berkliniň, Ýumuň subýektiw idealizmini täzeden dikeltmäge synanyşykdyr. Onuň pikiriçe tejribe real dünýäniň aňda şöhlelenmesi bolman, aňyň içki mazmunydyr. Ol ruhy we maddy zatlary aňyň dürli elementleri hasaplaýar. Olaryň arasyndaky gatnaşyk adam bilen daşky dünýä arasyndaky gatnaşyk bolman, duýgynyň dürli elementleriniň gatnaşygydyr. Ol üçin aň bolmasa, materiýa ýok. Bu - dünýäniň materiýalaýyndagyny inkär edýär. Onuň tassyklamagyna görä ylym hadysalaryň arasyndaky sebäpli baglanyşygy öwrenmän, subýektiw tejribäniň gazananyny tertipleşdirmelidir.
27 ýanwar
1992 - Türkmenistan da “Watan goragçylarynyň” güni 1924 - Aşgabadyñ merkezinde Lenin heýkeli dikildi.
Fijiniň ilaty
Fijiniň ilaty – birnäçe taýpalardan durýa. Olar bu ýere b.e. öňki 2 müňýyllykda göçüp gelip başlaýarlar we ol sosial  dowam  edipdir. Fijililer polineziýalylara medeniýeti we gurluşy boýunça ýakyndyr. Olarda gaýyk gurmaklyk örän ösüpdir. Gaýyk satypdyrlar. Şeýle hem olarda  haby sungat we ylym hat-d başga ýerden  gelip olaryň  harby sungatyny  öwrenipdirler. Fiji halky halk hökmünde XIX  asyryň  ahyrlarynda  emele gelipdir. Fiji adasyny basyp almak  üçin  uruşlar gidipdir. 1874-nji ý. Fiji Angliýanyň koloniýasyna  öwrülýär. Fiji halkynyň 96% başga ýerden  göçüp gelen  ilat, 4 % ýerli gadymy halklaryň  nesilleri hasaplanýar. 50% dürli wagtlarda Hindistandan  göçüp gelen  ilat hasaplanýar. Dini garaýyşlary üýtgäp durýar.
27 ýanwar
1952 - Eýran hökümeti ekerançylyk ýerlere reforma geçirjek diýip jar etdi, ondan maksat daýhanlardan baslyp alnan ýerleri gaýtadan olaryñ özlerine satmakdy. Şol esasda ýerler 20 ýyl möhlet bilen 5, 10 hektarlara bölünüp satlyp başlandy.
Awaza milli syýahatçylyk zolagy
Hazar deňziniň Türkmenistana degişli kenarýakasy örän täsin jana şypaly ýumşak howasy we baý tebigy mümkinçilikleri bilen tapawutlanýan ekologik taýdan arassa zolakdyr.
Bu taslama Türkmenistanyň diňe özünden 1 milliarddan gowrak $-ny, daşary ýurt maýa goýujylaryň 4 milliard $-ny gönükdirmek göz öňünde tutuldy. Häzirki wagtda Awa­za­nyň meýdany 1,700 gektar möçberinde kesgitlenildi. Şeýle hem ilkinji nobatda gurluşygy alnyp barylmaly 90 sany ýer ülüşleriniň sanawy we möçberi tassyklanyldy. Olaryň arasynda täze howa menzili top­lu­myny, «Awazany» howa menzili bilen birikdirýän awtomagistraly, kuw­wat­ly gaz turbina elektro­be­ke­dini, suw süýjediji we aras­salaýyş desgalary, suw geçiriji ulgamy gurmak ýaly işler bar. Şeýle hem iş meýilnama laýyk­lyk­da, Türkmenbaşy şä­he­rinde suw üpjünçilik we lagym sorujy bekedini döwrebaplaşdyrmak işleri alnyp barylýar. Bir söz bilen aýda­nyňda uzak möhletleýin ösüşe niýetlenen häzirki zaman inženerçilik-kommunikasiýa infrastrukturasyna degiş­li ähli zatlar göz öňünde tutuldy. Eýýäm şu ýylýň özünde «Awaza» Milli syýahatçylyk zolagy dynç alýanlaryň ilkinji toparyny kabul etmäge taýýarlyk görýär. Munuň üçin Hazar deňziniň ajaýyp kenarynda birinji derejeli myhmanhanalaryň birbada altysy öz gapylaryny giňden açar.
Dürli ýurtlaryň we şäherleriň tejribesi erkin ykdysady we dynç alyş zolaklarynyň halklary ýakynlaşdyrýandygyny, daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmäge ýardam edýändigini, şol sebitiň we tutuş ýurduň ösmegine kuwwatly itergi berýändigini görkezýär. Şonuň üçin Prezidentimiz bu ajaýyp Türkmenbaşy şäherini we Hazaryň kenarýakasyny öz içine alýan erkin ykdysady zolagyny döretmek hakynda Karar kabul etdi.
Dünýäde erkin ykdysady zolaklaryň 25-den gow­rak görnüşi hereket edip, olaryň umu­my sany 2000-e golaýdyr. Ola­ryň arasynda gümrük er­kin zolaklary, paçsyz zolak­lar, erkin daşary ýurt­la­ra haryt çykarmak bo­ýun­ça önümçilik zolaklary, er­­kin telekeçiligiň ykdysady zo­lagy, tehniki ykdysady ösüş zolagy, ylmy-senagat park­laryny (tehnoparklary) we birnäçe beýleki erkin yk­dysady zolaklaryň gör­nüş­lerini mysal getirip bo­lar. Halkara tejribesinde erkin ykdysady zo­laklar örän giňden ulanylýar. Mysal üçin, güm­rük erkin zolaklarynda önümçiligi ös­dür­mäge amatly şertler döretmek üçin söw­da erkinligi berilyär. Bu bolsa, ýurduň eks­port mümkinçiliklerini giňeldýär. Şeýle ýag­daý Wengriýada has meşhurlyk gazandy, bu ýerde 2000-nji ýylda 126 sany şeýle zo­lak hasaba alyndy.
Daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmekde Hytaý Halk Respublikasynyň tejribesi has üstünlik gazandy. Bu Respublikada maýa goýujylara giň meýdanlar we 50 ýyllyk möhlet bilen zolaklar ulanmaga berilýär. Şu ýagdaýda daşary ýurt we ýerli maýa goýujylar işini giňeltmäge, uzak möhletiň dowamynda peýda almaga we ykdysady zolaga köp möçberde serişdeleri ­gö­nükdirmäge mümkinçilik gazanýarlar.
Taryhy
Awaza – Türkmenbaşy şäherinden 20 kilometrlikde, Hazar deňziniň demirgazyk-gündogar kenarynda ýerleşýän şäherçe. Açyk deňziň (“köküziň”) alkymynda ýerleşýändigi üçin, bu ýerde ýelli günler köp bolýar. Ýel hemişe diýen ýaly demirgazyk-günbatar tarapdan öwüsýär. Oňa ýerli ilat “jylawaz” diýýär. Gaý günleri kenara urýan tolkunlaryň güwwüldisinden, owazyndan ýaňa ses alşyp bolanok. Bu sözüň ýa-da adyň deňziň mydama owaz edip durmagy bilen baglanyşykly bolmagy mümkin. Aşöý – gämide nahar bişirilýän ýer. Türkmen nawlarynda aşöý gapakdan aşakdaky kaýutda ýerleşerdi.
Aşpez – gämide nahar bişirýän adam; ozal ýelkenli nawda aşpeze «ýaşkiçi» diýilýärdi. Sebäbi hojalyk işlerini ýaşkiçi (ýunga) ýerine ýetirýärdi.
[http://www.zamantm.com/tm/detaylar.do?load=detay&link=168 Zaman-Turkmenistan. Ş.Borjakowyň «Türkmen diliniň deňiz we derýa leksikasynyň gysgaça sözlügi» atly kitabyndan.]
Timetable
bir awtomobil ýolunyň köprüsini gurmak barada, köçeleriň gök zolaklarynda agaç nahallaryny we dürli ösümlikleri ekmek hem-de suwaryş ulgamyny gurmak barada, köçeleri yşyklandyryş ulgamlary bilen enjamlaşdyrmak barada, köçeleri abadanlaşdyrmak barada şertnamalary baglaşmaga ygtyýar berildi. Gurluşyga 2009-njy ýylyň iýun aýynda başlamaly we desgalary 2010-njy ýylyň iýun aýynda ulanmaga tabşyrmaly. www.turkmenistan.gov.tm 16.06.2009
Daşarky çykgytlar
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
Gadymy Merw - müňýyllygyň şaýady
Yslam dünýäsiniň esasy paýtagtlarynyň biri hasaplanylýan bu şöhratly şäheriň taryhy iki ýarym müň ýyldan gowrakdyr. Merwiň gülläp-ösüş döwri XI-XII asyrlara degişlidir, bu döwür bolsa Beýik seljuk türkmenleriniň imperiýasynyň çäkleriniň Amyderýanyň aşak akymyndan Ortaýer deňzine çenli aralygy öz içine alan zamanydyr. Şol döwürler Merw dünýäniň iň owadan şäherleriniň biri bolupdyr.
Maru-şahu-jahan ady bilen belli bolan bu beýik şäher Murgap derýasynyň bol hasylly jülgesinde ýerleşipdir. Ol ýerleşişi taýdan başga şäherlrden tapawutlanýar, sebäbi Merwiň töwereginde dürli eýýamlara degişli şäherleriň ýerleşen ýerleri bardyr, ýöne gündogarda köne şäherleriň ornunda täze şäherleri gurmak däbiniň bardygyna garamazdan, bu şäheriň düýbi arassa meýdanda tutulypdyr. Gadymy Merwiň harabalyklary bu gün müňlerçe gektary tutýar.
Erkgala, Gäwürgala, Soltangala, Abdyllahangala ýaly galalaryň hersiniň arkasynda patyşalaryň we hanlaryň köp asyrlyk şöhratly we gussaly taryhy ýatyr. Olar gazaply uruşlaryň we täzeden döreýişleriň şäherleriň durmuş sarsgynlaryndan soň täzeden galkynyşlarynyň gözli şaýadydyr. Häzirki döwürde olar dünýäniň ençeme ýurtlaryndan gelýän arheologlar üçin hakyky hazynadyr, şonuň üçin ýylyň-ýylyna olar Mary topragyna ýygy-ýygydan gelýärler we XIX asyryň ahyrynda Gadymy Merwi öwrenip başlan kärdeşleriniň yzyny dowam etdirýärler.
Bu medeni mirasyň diňe bir Türkmenistan üçin däl-de,dünýä taryhy üçin wajypdygyny nazara alyp, döwlet ony öz howandarlygyna aldy we ol «Gadymy Merw» döwlet taryhy- medeni goraghanasynyň ýüregine öwrüldi. 1999-njy ýylda bahasyna ýetip bolmajak bu ýadygärlikler toplumy ÝuNESKO-nyň Bütindünýä mirasy sanawyna goşuldy.
Nusaý dünýä alymlaryny ýygnaýar
Dünýäniň gumanitar ylymlarynyň wekilleri bolan arheologlaryň, taryhçylaryň we beýleki ylym, jemgyýetçilik işgärleriniň ünsi ýene Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistana gönükdi.
Ýerli ilatyň we taryhçy alymlaryň, arheologlaryň köne Nusaý we täze Nusaý diýip atlandyrýan, seleňläp duran iki sany gum depesi Köpetdagyň eteginde, Aşgabat şäheriniň günorta-günbataryndaky 18 kilometrlik ýerde ýerleşýär.
Orta asyryň hindi taryhçysy Nesewiniň maglumatlaryna görä, häzirki obaçylygyň ýerinde biziň eýýamymyzdan öňki IV asyrda serhetýaka gala bolupdyr. Şeýle maglumat Dariýanyň behistun ýazgylarynda-da Parfiýana welaýaty baradaky ýatlamalar ilkinjileriň hatarynda duş gelýär. Ondan sähel soň bolsa Nusaý galasynyň ady gabat gelip başlaýar.
Aleksandr patyşa aradan çykandan az wagtdan soň Parfiýana welaýaty Selewkileriň hakimliginiň gol astyna geçýär. Biziň eýýamymyzdan öň 245-nji ýylda günbatar Türkmenistanda ýaşaýan dahparyn-turan taýpalary grek häkimlikleriniň garşysyna gozgalaň turuzýarlar. Gozgalaňçylara aga-iniler –Ärsak we Tridat baştutanlyk edýärler. Nusaýy paýtagt edinip, Ärsak özüni şa diýip hem täze döwleti döredendigini jar edýär.Ol döwlet soň kuwwatly we beýik şadöwlete-imperiýa öwrülýär. Ärsagidleriň neberesinden bolan Mitridat I ( b.e. öň 174-136-njy ýyllar) şalyk süren döwründe Parfiýa imperiýasy dünýäde kuwwatly döwletleriň birine öwrülýär. Mitridat I öz adyna Mitridatokert (köne Nusaý) ady bilen 43 diňi bolan mizemez gala gurdurýar.
Häzirki döwür toponomika ylmynda «Nusaý» ady bolan oturymly ýerleriň Täjigistanda, Eýranda, Owganystanda bardygy bellenilýär.Ýöne gadymy awtorlar parfiýa Nusaýynyň hut häzirki Bagyr obasynyň duran ýerinde bolandygyny anyk ýazypdyrlar. Rim taryhçysy Pliniý (b.e. I asyry) şeýle ýazýar:«Parfiýalylar barada aýdylanda, ol ýerli hemişe köplenç ýatlanylýan dagyň eteginde ýerleşipdir we ol taýpalaryň ählisini öz içine alypdyr…
Meşhur Nusaý-da Aleksandropolyň duran ýerinde ýerleşipdir».
Wagtyň geçmegi bilen parfiýa şalary paýtagty Kiçi Aziýa geçiripdirler, ýöne olar Nusaýa iňňän sarpaly garapdyrlar. Çünki ol ýerde Ärsaglaryň nebere agzalarynyň guburlary galypdyr. Keramatly günlerde patyşalar Nusaýa gelipdirler hem sadakalar beripdirler.
Eger-de köni Nusaý patyşalaryň rezidensiýalary bolan bolsa, täze Nusaý hakyky şäher bolupdyr. Ol şäher Beýik Ýüpek ýolunyň çatrygynda ýerleşipdir hem-de Rim imperiýasy, Hindistan, Hytaý we beýleki döwletler bilen ysnyşykly medeni, söwda gatnaşyklaryny saklapdyr.
Biziň eýýamymyzyň 226-njy ýylynda Parfiýa şalygy öz ýaşaýşyny bes edýär. Ärsaklardan bolan öňki hökümdar Sasanidler neberesinden bolan biriniň baştutanlygynda täze döwleti döredýär. Ilkinji nobatda Ärsaglaryň nebere goraghanasy hökmünde hasaplanyp, köne Nusaý weýran edilýär. Parfiýa şalary bilen baglanyşykly ähli ýatlamalary adamlaryň aňyndan öçürmäge dyrjaşyp, Sasanidler olara dahylly ähli zatlary talapdyrlar,ýykyp-ýumrup, harabalyklara öwrüpdirler.Ol ýerde durmuş diňe ençeme ýüz ýyldan soň, ýagny araplar gelenden soň ýäzeden başlanypdyrlar. 615-nji ýylda Nusaý welaýaty arap halyflygynyň düzümine goşulýar, onuň ilaty bolsa yslam dinini kabul edýär.
Arap geografy al-Maksidi (onunjy asyr) şeýle ýazýar, ýagny Nusaýda «…ýüpek mata, ondan dürli geýimler, künji we künji ýagy, zerli geýimler öndürilýär… Nusaýda nah matadan geýimler, tilki, samyr sütükleri bar…sen Nusaýyňky ýaly badamjany başga hiç ýerde görmersiň».
Bu azyk, senagat önümleri we bürünçden, küýzeden, aýnadan ýasalan nepislikler Nusaýdan has uzak ýurtlara alnyp gidilipdir.
Nusaý 1017-nji ýylda Gaznawileriň döwletiniň düzümine girýär, 1031-nji ýylda ol ýerde Togrul beg Türkmeniň we Çagry beg Türkmeniň baştutanlygynda türkmen-seljuk esgerleri peýda bolýar. 1040-njy ýylda Togrul beg Beýik Türkmen-Seljuk şalygynyň döredilýändigini jar edýär. 1154-nji ýyldan 1220-nji ýyla çenli,ýagny ýurdy mongol basybalyjylary eýeleýänçä Nusaý Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň düzümine girýär. Nusaý Muhammet şanyň esgerleri tarapyndan-da wagşylyk bilen weýran edilýär, oba-şäherleri ýumrulýar, ilaty gyrgyna, zulum-süteme sezewar edilýär.
Nusaý mülkleri 1225-nji ýylda Halugu döwletiniň düzümine girýär, 1381-nji ýylda bolsa ol parahatçylyk ýoly bilen Teýmiriň döwletiniň hataryna goşulýar. Şondan soň şäher ýene harabalykdan dikelýär.15-nji asyryň taryhçysy Hafizm-i Abru Nusaýda ädikçileriň, demirçi ussalaryň, küýzegärleriň, netjarlaryň we beýleki hünärmenleriň ýaşaýandyklary barada ýazypdyr.
1736-njy ýylda Nusaý Nedirşanyň imperiýasyna goşulýar.Ýöne, her niçik-de bolsa, Nusaýy hemişe türkmenler dolandyrypdyrlar we olar şäheriň alkymynda Bagyr obasyny döredipdirler. Megerem,belli bir wagt Nusaý we Bagyr atlary bile ýöredilen bolmaly.Soňra Bagyr obasy ulalyp, şäher boşap galypdyr.
Şeýlelikde, XIX asyryň başlarynda Merkezi Aziýanyň iň gözel şäherleriniň bolan Nusaý öz ýaşaýşyny bes edipdir.XV Nusaý Merkezi Aziýanyň günortasynda iň iri şäher hasaplanylypdyr.Şäheriň kinamiki önümleri öz ýasalyş nepisligi we daş keşbi babatda hytaý farforyna barabar saýylypdar.
Köne Nusaý Parfiýa imperiýasy dargandan soň hiç haçan öňki rowaç derejesine ýetip bilmeýär. Diňe arheologlar Mitridatokertiň ýeten belentlikleriniň alamatlaryny-pil süňklerinden ýasalan ajap şah-şekilli gaplary(ritonlary),« hojalyk resminamalarynyň arhiwini» (b.e.öňki II-I asyrlar), ak mermerden ýonulyp ýasalan heýkelleri, şeýle-de binagärlik nusgalyklary, keramikalary, her dürli metal önümlerini agtaryp tapýarlar.
Nusaýyň taryhy tutuş Türkmenistanyň taryhynyň iň gyzykly we gymmatly sahypalaryndandyr. Arheologlar biziň günlerimizde-de gazuw-agtaryş işlerini dowam edýärler we Parfiýa imperiýasynyň şanly paýtagtynyň medeniýetiniň we sungatynyň täze sahypalaryny açýarlar.
Türkmen halkynyň dünýäniň köp ýurtlaryndan gelen gadyrly myhmanlary bolan alymlar öz türkmen kärdeşleri bilen hormatly Prezidentimiziň karary esasynda geçirilýän bu abraýly ylmy maslahatda şol möhüm taryhy sahypalaryň sanyny has-da artdyrarlar.
Peter New
Peter New (1971) Amerikally aktýor.
Aziýa Baýdaklary
Aşakda Aziýada ýerleşýän ýurtlaryň baýdaklary bar.
Atyraw
Atyraw — ; Gazagystanda şäher. Ilaty sany 217,312 adam (2013) Atyraw weläyaty merkezy,
Türkmen pasporty
Türkmenistanyň raýatynyň Türkmenistandan gitmek we Türkmenistana gelmek üçin biometrik maglumatly pasportyny 2008-nji ýylyň 10-njy iýulyndan ulanyşa girizildi. Türkmenistanyň raýatlarynyň häzirki wagtda ulanylýan pasportlary 2013-nji ýylyň 10-njy iýulyna çenli Türkmenistandan gitmek we Türkmenistana gelmek üçin öz güýjüni saklaýar. thumbnail|Pasport
Almak boýunça gerekli resminamalaryň sanawy
Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2010-njy ýylyň 26-njy ýanwarynda 512 san bilen bellige alnan Türkmenistanyň raýatlarynyň Türkmenistandan gitmek we Türkmenistana gelmek üçin pasportyny almak (çalyşmak) üçin talap edilýän resminamalaryň sanawy: