cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gaplaňgyr goraghanasy
Bu ýeriniň haýwanat dünýäsi özboluşlydyr we seýrek hem gymmatly görnüşlere baýdyr. Goraghananyň we zakaznikleriň meýdanlarynda ýabany haýwanlaryň 26, guşlaryň bolsa 150-den gowrak görnüşine duş gelmek bolýar. Olardan süýdemdirijileriň 10 görnüşi, guşlaryň 11, süýrenjileriň 6 görnüşi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.
Süýreniji haýwanlardan goraghananyň meýdanlarynda jyňňyldawuk we galkanlyja asjagazlara, ýylanlaryň 8 görnüşine, çöl ýylançylaryna, takyr patmasyna, zemzene we birnäçe suwulgan görnüşli süýrenijilere sataşmak bolýar. Goraghananyň meýdanlaryndaky haýwanlardan esasanam dag goçlary, jerenler (keýik) we gulanlar ünsüňi özüne çekýär. Olaryň hemmesi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Jeren seýrek duş gelýän haýwanlaryň biri bolsa-da, oňa goraghananyň ähli ýerinde sataşmak mümkin. Emma, tä adamlar tehnikanyň kömegi bilen şeýle haýwanlary köpçülikleýin gyryp başlaýança, olaryň sany azda-kände durnuklydy. Çölleriň adam tarapyndan güýçli özleşdirilip başlanmagy netijesinde jerenleriň tebigy arealynyň (ýaýran ýeriniň) gysgalmagy, käbir gazaply gyşlaryň olaryň iýmsizlikden köpçülikleýin gyrylmagyna getirmegi, hemmesiniň üstesine-de, käbir zandyýaman adamlaryň häzirki zaman tehnikasynyň kömegi bilen edýän brakonýerçiligi jerenleriň sanynyň örän çalt azalmagyna, käbir ýerlerde bolsa has seýrekleşmegine ýa-da ýitip gitmegine getirdi. Goraghana döredilenden soň bolsa bu haýwanlaryň sany aç-açan köpelip başlady.
Dag goçlary hem goraghanada seýrek duş gelýän, Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen haýwanlaryň biridir. Olara esasanam günorta Üstýurdyň Gaplaňgyr gyryna birleşýän berk gaýalarynda we Gaplaňgyr çüňkinde duş gelmek bolýar.
Gulan Daşoguz welaýatynda ýitip giden toýnakly haýwanlaryň biri hasaplanýardy. 1983-87-nji ýyllarda goraghananyň işgärleriniň tagallasy bilen Bathyz goraghanasyndan gulanlaryň 100-den gowragy Sarygamyş çöketligine getirilip goýberildi. Gulanlar özleriniň öňki mesgenine tiz uýgunlaşdylar. Häzirki wagtda Zeňňibaba kölüniň töwereklerinde, Sarygamyş çöketliginde, Üstýurt gyrynyň eteklerinde, Ýedihowuz takyrlyklarynda gulan sürileri gabat gelýär. Bulardan başga-da toýnakly haýwanlardan saýgaklara we ýekegapanlara duş gelmek bolýar. Saýgak Tebigaty Goramagyň Halkara Soýuzynyň Gyzyl kitabyna hem girizildi.
Goraghanada ýyrtyjylardan möjek, sähra pişigi, torsuk, tilki, şagal, garagulak, itaýy ýaly haýwanlar hem ýaşaýarlar. Şonuň ýaly-da oklykirpä duş gelmek bolýar. Bulardan garagulak, itaýy we oklykirpi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir.
Gemrijilerden goraghanada esasan hem towşan, sary we inçe barmak ýumran (alaňňyrt), bozsyçan, öý syçany we atýalman ýaly haýwanlar ýaşaýarlar.
Türkmenistanda guşlaryň 340-dan gowrak görnüşi bolup şonuň 150-ä golaýy Daşoguz welaýatynda duş gelýär. Olar hem biri-birinden özüniň ýaşaýyş obrazy bilen tapawutlanýar. Käbiri çölde ýaşaýan bolsa, käbirleri suwuň ýakasynda mekan tutynýar. Biri uçup geçýär, beýlekisi hemişelik ýaşaýar. Guşlardan iň köp sanlysy serçeler otrýadyna degişlidir. Bularyň arasynda has giň ýaýrany torgaýlardyr. Goraghana ýyrtyjy guşlaryň köpdürliligi bilenem ünsüňi özüne çekýär. Bu ýerde bürgüt, ütelgi, depe syçançysy, ýylançy gyrgy, göwenek we şuňa meňzeş guşlara has köp duş gelmek bolýar.
Sarygamyş kölüniň töwereginde hem guşlaryň 83 görnüşi bolup, olardan 7 görnüşi bolup, olardan 7 görnüşi (gyzgylt we buýraly gotanlar, kaşykçy, gyzyl gaz, körje, garabaş çarlak, ak guýruk garagyş) Tüürkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizlen görnüşlerdir.
Goraghanada Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen, seýrek duş gelýän guşlaryň biri hem togdarydyr. Bu örän az öwrenilen guşlaryň hataryna girýär. Bu guş san taýdan örän az bolup, berk goraga alnandyr.
Goraghanada ylmy-barlag bütin ýylyň dowamynda yzygider geçirilip, onda tebigatda bolup geçýän her hili hadysalara gözegçilik hem-de ösümlikleriň we haýwanlaryň seýrek duş gelýän we ýitip ýok bolup barýan görnüşlerini ylmy esasda öwrenmek, köpeltmek we gorag saklamak boýunça iş geçirilýär. Goraghananyň ylmy-bölüminiň işgärleri Türkmenistanyň beýleki goraghanalary bilen tejribe alşyp durýarlar. Ylmy işleriň netijeleri kitaplarda, gazetlerde we žurnallarda çap edilýär, ylmy konferensiýalarda ara alnyp maslahatlaşylýar.
Bender-Türkmen demirýol menzili
Bender-Türkmen demirýol menzili, Eýran'ın Bender-Türkmen kentinin ana demirýol menzili.
.je
Jersey'in internet kodu.
.it
İtalya'nın internet kodu.
Gatlama
Gatlama — Un, suw we duz goşup, petir hamyr taýýarlamaly. 30-40 minut demini alandan soň ýuka gatlaklara ýaýmaly, ösüm- lik ýagyny çalmaly, soňra gatlamaly, 100-150 gr. böleklere bölmeli we 1,5-2,0 sm. galyňlykda ýaýmaly. Taýýar bolan gatlamanyň iki tarapyny hem saçda ýa-da uly bolmadyk gazanda gyzardyp bişirip almaly hem-de gyzgynlygyna äbermeli.
Gatlaklarynyň köp bolmagy üçin ýaýylan hamyry birnäçe gezek ýaglamak we ýaýmak bolar. Taýýar gatlama sowamanka üstüne şeker sepmeli. Taýýarlamak üçin 2 kg. un, 1,5 nahar çemçesi duz, ýaglamak üçin 1 bulgur ýag gerek bolýar.
Nahçywan Awtonom Respublikasy
thumb|301px|right Nahçywan Awtonom Respublikasy —Azerbaýjanyñ Awtonom Respublikasy.
Sadizm
Sadizm – şahsyỳetiń potalogik emosional özboluşlylygy bolup, başga adamlara beden şikeslerini ỳetirmekden keỳpi köklenip, onuń möçberi giń bolỳar: göwne degmekli, beden şikeslerini ỳetirmeklik, hat-da öldürmeklige hem ỳetilỳän wagty bolỳar.
.jm
Ýamaýka
Tort
Tort ýa-da (Iňlisça: cake) (fransuzça: gâteau) Europeanewropaly gelip çykyşy bolan süýji görnüşidir. Arheologlar bu iýmitiň gadymy döwürlerden bäri bar diýip hasaplaýarlar, ýöne häzirki tort we düşünje, süýjülik, ýeňillik we gümürtik dokumanyň üç aýratynlygy XVIII asyryň ortalaryndan gelip çykan süýjülikdir.
Gürgen demirýol menzili
Gürgen demirýol menzili, Eýran'ın Gürgen kentinin ana demirýol menzili.
Mozahizm
Mozahizm – kemsitmelerden, beden şikeslenmelerden jynsy lezzet almaklyga ỳykgyn etmeklik.
Türki halklary
thumb|350x350px|Gök reňkli ýerler-Resmi dili türki dil bolan döwletler, Gyzyl nokatlar - ilatyň aglaba bölegi türki dilinde gürleýänler right|frameless|359x359px Türki halkary (Gadymy türki dilinde: 𐱅𐰇𐰼𐰰), Ýewraziýada materiginde ýaşaýan we Altaý dilileri maşgalasynyň bir bölegini düzýän Türk dilini üýtgeşik görnüşde gürleýän etnik halklardyr. Dünýäde 200 milliondan gowrak türki ilat bar we olaryň üçden biri Türkiýe döwletinde ýaşaýar.
Demografiýa
Türki ilatyň 1995-nji ýylyň hasabyna görä sany 170 milliona ýetipdir. Şu wagtky takmyna göra 200-250 million adama golaý
.jo
Ürdün'ün internet kodu.
Halal
Häläl (حلال — rugsat, arassa).
Eti halal haýwanlar
Emma leňňeç, gurbaga, balykgulak ýaly ýakymsyz sypatly jandarlarlaryň eti Hanefi mezhebine görä halal däldir. Beýleki üç mezhebe görä, suwda ýaşaýan ähli jandarlary iýmek halaldyr. Ýöne Şafygylarda Hanefilerdäki ýaly, suwda ýaşaýan jandarlardan diňe gury ýerde ýaşaýan eti iýilýän haýwanlara meňzeýänleri halal, eti iýilmeýänlere meňzeýänleri bolsa haram diýen garaýyş hem bardyr.
Paolo Koelio
thumb|Koelio 2007-nji ýylda
Paolo Koelio —(Iňlisçe – Paolo Coelho) 1947-nji ýylyň 24-nji awgustynda Braziliýanyň Rio-de Janeýro şäherinde dünýä indi. Ýazyjylyk bilen çynlakaý meşgullanmak kararyna gelmezden öň dramaturg, teatr režissýory bolup işledi.
Ilkinji uly seslenme döreden “Zyýarat’ atly romany 1987-nji ýylda neşir edildi.
1988-nji ýylda neşir edilen “Alhimik” atly romany bolsa Paulo Koelionyň ussat Gabriýel Garsia Markesden soň, dünýäniň iň köp okalýan latyn amerikaly ýazyjysy diýlip ykrar edilmegine getirdi. P. Koelionyň häzirki güne çenli 16 kitaby neşir edildi. Ýazyjynyň iň meşhur eserleri “Brida”, “Walkiriýa”, “Piedra derýasynyň kenarynda oturdym, agladym”, “Bäşinji dag” we “Weronika amanadyny tabşyrmak isleýär” ýaly romanlary hasaplanylýar. Onuň “Alhimik” romanynyň dürli dillerde neşir edilen umumy nusgalygy 300 milliondan hem geçdi. Ýazyjy bu eseri üçin dürli ýurtlaryň edebiýat baýraklaryna mynasyp boldy. Häzirki döwürde P. Koelio aýaly Kristina bilen Rio-de Janeýroda ýaşaýar.
Çeşme: “Dünýä edebiýaty” žurnaly (№1.2011)Paolo Koelio
2012-nji ýyly tomusky Olimpiýa oýunlary
2012-nji ýyly tomusky Olimpiýa oýunlary 27 iýul- 12 awgust aralýgýnda Londonda geçirilen Olimpiada oýunlarydyr.
Resmi ady “30-njy Olimpiýa oýunlary” bolan bu ýaryşlar 204 ýurtdan 10500 sportsmeniň gatnaşmagynda geçirilýär.
Halkara Olimpiada komitetiniň howandarlygynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän tomuskly Olimpiada oýunlary 1896-nji ýyldan bäri geçirilýär.
London şol döwürden bäri Olimpiada oýunlaryny üçünji gezek geçirýän ýeketäk şäher bolup durýar. Britaniýanyň paýtagty Olimpiada oýunlaryny 1908-nji we 1948-nji ýyllarda hem geçiripdi.
Türkmenistan 2012-nji ýylýň tomusky Olimpiada oýunlaryna 10 sany sportsmeni iberdi.
Londonda geçirlen Olimpiada oýunlaryna gatnaşan Türkmen sportsmenler: boksçýlar Serdar Hudaýberdiýew we Nursäher Pazzýýew, agýr atletler Ömürbek Bazarbaýew, Tolkunbek Hudaýbergenow we Mansur Rejepow, dzýudoçý Gülnar Haýýtbaýewa, ýüzüjiler Sergeý Krowýakow we Jennet Sarýýewa, ýeňil atletika boýunça bolsa Mergen Mämedow we Maýsa Rejepowa. Faýl:15-11-05 101 Monument.jpg
Çeşme
http://turkmenistan.gov.tm/_tmt/?id=1341
Gadymy Gresiýa taryhy
Mowzuk: Gresiýa b.e.öň III-II müňýyllyklarda.
M E Ý I L N A M A:
1.	Gadymy Gresiýanyň taryhynyň döwürleri we çeşmeleri.
3.	Gadymy Gresiýanyň tebigaty we ilaty.
1. Gadymy Gresiýanyň taryhy gadymy dünýä taryhynyň esasy bölekleriniň biridir. Ol b.e.öňki III-II müňýyllyklaryň sepgidinde Kritde ilkinji döwlet birleşmeleriniň döremegi bilen başlanyp, b.e.öňki II-I asyrlarda Ortaýer deňziniň Gündogaryndaky grek we ellin döwletleriniň Rim tarapyndan basylyp alynmagy bilen tamamlanýar.
Gadymy Gresiýanyň taryhy üç sany uly döwre bölünyär:
Ilkinji döwletler Kritde döräpdir. Olaryň ösüşi gadymy gündogar ýurtlarynyňka meňzeş bolupdyr. Kritiň ilkinji ilaty grekler bolmandyr. Olara esasy orun degişlidir. Balkan ýarym adasyndaky Gresiýada esasy ilat demirgazykdan, Dunaý töwereginden b.e.oň III müňýyllygyň ahyrynda göçüp gelen grek-aheýlar bolupdyr.
Krit-aheý döwri hem öz içinde 3-e bölünyär. Krit üçin onda hökümdarlyk eden patyşa Minasyň ady boýunça bu döwürler şeýle atlandyrylýar:
.jp
Ýaponiýa
Gadymy Gresiýa taryhy
Balkan Gresiýanyň esasy üç döwri şulardyr:
B.e.öň II-I müňýyllyklaryň sepgidinde Balkan Gresiýasynda durmuş-ykdysady, syýasy we etniki özgerişlikler bolup geçýär. B.e.öň XII asyrda demirgazykdan grekleriň döri taýpalary günorta tarap çozup girýärler. Olar entek ilkidurmuş gurluşynda ýaşaýan ekenler. Aheý döwletleri pese düşüp, heläk bolýarlar. Ykdysady, syýasy taýdan jemgyýetiň ösüş derejesi pese düşýär.
Şeýlelikde Gadymy Gresiýanyň taryhynyň şäher-döwletler döwri döriler gelensoň, aheý döwletleriniň hem heläk bolanyndan soň, ugur-taýpa gatnaşyklarynyň dargamagy bilen başlaýar. Ol hem öz gezeginde 3-e bölünýär:
B.e.öň IV asyrda gadymy grekleriň şäher-döwlet gurluşynyň we gadymy gündogar jemgyýetiniň gurluşynyň görnuşlerini özünde jemleýän ellinçilik döwletler emele gelipdir. Olar Aleksandr Makedonskiniň imperiýasy dargansoň döräpdirler.
Gadymy grekleriň taryhynyň ellinçilik döwri hem üçe bölünýär:
Gadymy Gresiýanyň taryynyň çeşmeleriniň dürli görnüşleri bar: ýazuw, maddy, etnografik we ş.m.
Krit we Aheý döwletleriniň (b.e.öň II m.ý) taryhyna degişli çeşmeleriň esasan 3 görnuşi bar:
B çyzykly ýazuwynda ýazylan hat Kritde arheologik barlaglar wagtynda A.Ewans tarapyndan 1901-nji ýylda tapyldy. Ony 1953-nji ýylda iňlis alymy M.Wentris okady. B ýazuwynda ýazylan ýazgylaryň müňlerçesi Kritdäki Knoss köşgünde, Pilosda, Mikenyda, Fiwyda, Tirinfde tapyldy. Olaryň köpüsi b.e.öň XIV-XII asyrlara degişlidir. Olaryň mazmuny köplenç hojalyk hasabatlary bilen baglanyşykly.
Arheologik barlaglar netijesinde Knossda, Festde (Krit adasy), Mikenyda we Pilosda (Peloponnes) köşk toplumlary we dürli zatlar tapyldy. Olarda   başga-da arheologlar tarapyndan birnäçe şäherçeler, obalar we olaryň ilatynyň durmuşy öwrenildi. Aheý we Krit patyşalyklary barada Gomeriň polmalarynda, Gerodotyň, Fukididiň, Aristoteliň, Strabonyň, Plutarhyň, Pawsaniniň eserlerinde, gadymy gündogar ýadygärliklerinde hem maglumatlar bar.
Arhaiki we nusgawy Gresiýanyň taryhy boýunça çeşmeler has köpdür. Ýazuw çeşmeleriniň dürligörnuşleri bolup, olardan möhüm orun Gomeriň “Odisseýa” we “Iliada” polmalaryna degişlidir. Onda aheý patyşalyklarynyň durmuşy we däpleri, gomerçilik döwrüniň (b.e.öň XI-IX a) jemgyýetçilik gatnaşyklary we palmalaryň düzülen wagty (b.e.öň IX-VIII a) barada maglumatlar bar.
Gesiodyň “Zähmetler we günler” diýen polmasynda ekerançylyk we oba durmuşy “Teogoniýa” polmasynda bolsa grekleriň dini duşünjeleri beýan edilipdir.
Ilkinji grek taryhçylaryna logograflar diýlipdir. Has meşhur logograflar Milletden bolan Gekateý (b.e.öň 540-478 ý) we Mitilenadan bolan Gellanik (b.e.öň 480-400) bolupdyr. Logograflar öz şäherleriniň iň gadymy taryhyny beýan edipdirler. Ýöne bularyň işlerinde rowaýatlar bilen hakykatyň tapawudy güýçli bolmandygy üçin, ähmiýetini peseldipdir.
Ilkinji hakyky taryhy işi Galikarnasdan bolan Gerodot (b.e.öň 485-425 ý) ýazypdyr. Gadymyýetde ony “taryhyň atasy” diýip hasap edipdirler. Ol barly maşgalada doglup, gowy bilim alypdyr. Syýasy göreşe gatnaşyp, üstün çykan garşydaşlary tarapyndan şäherden kowulýar. Şeýdip ol köp syýahat edýär. Ol orta ýaşlarynda Afinyda ýaşap, Perikl bilen dostlaşýar. Gerodot işini grek-pars uruşlaryna bagyşlapdyr. Ol dokuz kitapdan ybarat bolan, b.e.oň III asyrda         9 muzanyň ady boýunça atlandyrylýar. Ilkinji dört kitapda aýry-aýry halklarynyň, ýurtlaryň, Kiçi Aziýanyň şäherleriniň, Wawilonyň, Midiýanyň, Müsüriň, Şkifleriň, Balkan Gresiýasynyň şäherleriniň taryhy, soňky bäş kitapda bolsa uruşlaryň taryhy (b.e.öň 479-njy ýyla çenli) beýan edilýär. Ilkinji grek taryhçylarynyň birem Fukidid bolupdyr. Ol bilimleri, wezipeli adam bolup, öz döwrüniň syýasatyna gowy duşünipdir. Ol Afinyda strateg bolup, b.e.öň 424-nji ýylda şowsuz uruş alyp barandygy üçin, sürgün edilýär. Ol Frakiýada ýaşap, ömrüni “Taryh” işini ýazmaga bagyşlaýar.
Fukididiň (b.e.öň 460-396 ý) işi sekiz kitapdan durup, Peloponnes urşuna bagyşlanypdyr.
Fukididiň özünden kiçi döwürdeşi Ksenofont Afinyly (b.e.öň 430-355 ý) hem ýokakylara meňzeş ykbaly başdan geçiripdir. Ol “Grek taryhy” atly işinde Fukididiň işini dowam edýär. Onuň beýleki taryhy işleri dürli mowzuklara bagyşlanypdyr.
Bu taryhçylaryň işlerinden başga-da, b.e.öň V-IV asyrlarda ýaşan belli we näbelli taryhçylaryň işleri, oratorlaryň çykyşlary, ylmy we pelsepewi häsiýetdäki işler möhüm taryhy çeşmeleridir.
Pelsepeçi Platon (b.e.öň 427-347 ý) “Döwlet” we “Kanunlar” diýen işlerinde öz döwrüniň durmuş-syýasy gatnaşyklaryny seljerip, grek jegyýetini täze, adalatly esaslarda gaytadan gurmagy teklip edipdir.
Aristotel hem ylmyň dürli ugurlary boýunça işler ýazypdyr. Ol “Syýasat” diýen işinde 158 sany grek şäher-döwletiniň syýasy taryhyny umumylaşdyrypdyr. Başga-da ol taryhy ähmiýeti uly bolan “Afinynyň döwlet gurluşy” diýen işini ýazypdyr.
B.e.öň V-IV asyrlaryň taryhy hakykaty Eskiliň, Sofoklyň, Ýewripidiň, Aristoanyň çeper eserlerinde-de beýanyny tapypdyr.
B.e.öň VIII-IV asyrlaryň grek taryhy ellinçilik we rim döwrüniň ýazyjylary tarapyndan hem öwrenilipdir. Olara Diodor Sisiliýaly (“Taryhy kitaphana”), Tezeý, Likurg, Solon, Femestokl, Perikl, Alkiwiad, Kimon, Nikiý, Pawsaniý (“Elladanyň beýany”), Plutarh degişlidir.
Epigrafiki ýazgylar hem möhüm çeşmedirler. Ýazgylaryn bütin Gresiýa boýunça 200 müňden gowrak ýazgynyň üsti açylyp, olar köptomly ýygyndy görnüşinde gaýtadan işlenilip çap edildi. Taryhy mazmunly ýazgylary iňlis alymy M.Tod ýygnap çapdan çykardy (“Grek taryhy ýazgylaryn ýygyndysy” 1946-1948, t 1-2).
Numizmatiki tapyndylaryň her ýyl ençemesi tapylýar. 1973-nji ýylda amerikan numizmatika jemgyýeti Britan muzeýiniň we ähli grek kanunlarynyň teňňeleriniň maglumatlaryny çap ediler.
Arheologiki çeşmeler hem gitdigiçe köpelyär. Ençeme şäheriniň üsti açyldy. Her ýyl ýüzlerçe arheologiki ekspedisiýalar işläp, dürli görnüşli tapyndylardan ençeme maglumatlar alynýar.
Gresiýanyň ellinçilik döwrüniň taryhy boýunça çeşmeleriň sany barha köpelip, olaryň täze görnuşleri-de peýda bolýar.
Taryhy işlerden Polibiniň we Diodoryň işleri möhüm çeşmelerdir. Polibiý (b.e.öň 200-118 ý) ajaýyp grek taryhçylarynyň biri bolup, ýaşlykda syýasy iş bilen meşgullanýar. B.e.öň 168-nji ýylda ýesir bolup Rime duşýär we ömrüniň ahyryna çenli şol ýerde ýaşaýar. Ol Rimde iri döwlet işgäri Ssipion Emilian we beýlekiler bilen ýakynlaşypdyr. Köp syýahat edipdir. Müsürde, Rimiň Afrika ýerlerinde, Ispaniýada bolupdyr. Onuň işinde Ortaýer deňziniň harby-syýasy taryhy b.e.öň 280-146-njy ýyllar aralygynda beýan edilýär. Diodoryň “Taryhy kitaphana” diýen işi 40 kitapdan ybarat bolup, onuň XVIII-XX kitaplary doly saklanyp galypdyr. Onda nusgawy Gresiýanyň we ellinçilik döwletleriň    harby-syýasy taryhyndan başga-da, ykdysady ýagdaýlary hem görkezilipdir.
Strabonyň “Geografiýa” işinde hem baý maglumatlar berilýär.
Plutarh öz işlerinde b.e.öň III-I asyrlarda ýaşan meşhur grek we rim syýasy işgärleriniň terjimehallaryny beýan edipdir.
Pawsaniý (b.e. II a) “Elladanyň beýany” diýen işini Balkan Gresiýasynyň medeni ýadygärliklerine bagyşlapdyr. Onuň beýan eden ýadygärlikleri arheologik işler netijesinde  tassyklanylýar. Bulardan başga-da Makedoniýanyň taryhy barada Pompeý Troguň 44 kitapdan ybarat “Filippiň taryhy” işi, Kursiý Rufiň “Aleksandr Makedonskiniň taryhy” Flawiý Arrianyň “Aleksandryň anabasisi” diýen işleri möhüm çeşmelerdir.
1.	Gadymy Gresiýanyň taryhyna bolan gyzyklanma XVIII asyryň ahyrlarynda – XIX asyryň I ýarymynda güýçlenýär.
Gadymy Gresiýanyň taryhynda çeşmelrini ilkinjiler bolup, iňlis alymy R.Bentli, nemes alymlary F.Wolt we G.B.Nibur dagylar öwrenip başladylar. 1830-njy ýylda Gresiýa Türkiýeden azat bolansoň, bu ýere Ýewropanyň birnäçe döwletleriniň, aýratynam Fransiýanyň we Germaniýanyň arheologiki ekspedisiýalary işlemäge gelýärler.
Animizm
Dinleriň gelip çykyşy bilen baglylykda esasy ugurlary bilen Animizm ady astynda bir system düzen Taỳlordyr. Ondan soň bu teoriỳany ösdüren Spenser bolsa oňa esasy üỳtgetme girizmeden tekrarlamak bilen bir wagtyň özünde, onuň ulanỳan adalgalary we öňe süren teklipleri-de öňküligine galypdyr.
Gadymy Gresiýa taryhy
XIX asyrda gadymy Gresiýanyň taryhyny öwrenmek Germaniýada has çalt ösýär. Gadymy sungatyň taryhynyň ylmy esaslarynyň düýbi nemes alymy I.Winkelman tarapyndan tutulýar. Nemes alymlary A.Býok, K.Mýuller, I.Droýzen, E.Kursius dagylar öňkileriň işlerini dowam edipdirler. XVIII asyryň ahyrlarynda, XIX asyryň I ýarymynda Angliýada Gadymy Gresiýanyň taryhy boýunça U.Mitfordyň we J.Grotuň köptomly işleri çap edilipdir.XIX asyryň II ýarymda Troýada, Mikenyda, Tirinfde G.Şlimanyň we W.Dýorpfeldiň, Kritde A.Ewansyň arheologik barlaglary netijesinde b.e.öň II müňýyllyga degişli ýadygärlikler açyldy.
XIX asyryn II ýarymynda fransuz alymy Fýustel de Kulanjyň “Antik raýat jemagaty”, “Antik dünýäde gulçulygyň taryhy” diýen işleri çykýar. Gresiýanyň ellinçilik döwrüniň taryhyny B.Nize, Ýu.Krest, J.Magaffi, A.Buse – Leklerk, U.Wilken, E.Biwen ýaly alymlar öwrendiler.
Animizm
Taỳlor we Spenseriň pikrine görä ;ruh; düşünjesi diniň iň esasy düşünjesidir. Ilkinji ynsanlar ỳönekeỳje bir ỳalňyş bilen belli bir gönümel düşünjä barypdyrlar. Düỳşlerinde göwreleri bir ỳerde duran bir wagtyň özünde özleriniň başga ỳerlerde aỳlanyp, başga işler etmeginden olar, hökmäni ỳagdaỳda özlerinde iki barlyk bolmaly diỳip düşünipdirler. Ỳene-de olar, gwreleri düỳş görülen ỳerde bolmadyk adamlar bilen görüşip, olar bilen gürleşmeginden, olar hem özlerinde iki barlygy jemleỳän bolmaly diỳen hyỳala barypdyrlar. Şeỳlelik bilen “her kimiň özünden başga-da her ỳerde erkin aỳlanyp gezip bilỳän bir ỳoldaşy bolmaly” diỳen netijä gelipdirler. Bu ỳoldaş özüne meňzeş bolmagy bilen bir wagtyň özünde, belli aỳratynlyklary bilen tapawutlanỳardy. Bu ỳoldaş ;Jan;dyr. Ol bir ruh (spirit) bolman eỳsem adatdan daşary ỳagdaỳlarda özünden aỳrylỳan belli bir göwrä baglydyr. Jan diňe köp üỳtgemelerden soň; Ruh; diỳen düşünjä eỳe bolupdyr.
Gadymy Gresiýa taryhy
XX asyrda Gadymy Gresiýada taryhyny öwrenmekde G.Glots, H.Bolkenşteýn, G.Mitsell, E.Will, M.Finli, U.Uesterman, Ý.Fogt, J.Haksli, W.Forrest, Dž.Sen Krua, P.kartlej, W.S.Sergeýew, S.I.Kowalýow, O.O.Krýuger, K.K.Zelin, Ýa.A.Zensman, M.K.Trofimowa, N.N.pikus, A.S.Şofman, A.G.Bokşanin we beýleki alymlar uly işler bitirdiler.
Animizm
Ỳene bir tarapdan bolsa, ölümiň diňe bir uzak wagtlap özünden gitmek ỳa-da uwklamakdyr diỳip düşünen şol ilkinji ynsanlar, göwräniň ỳene-de oỳanjakdygyna ynanypdyrlar. Şeỳlelik bilen Ruhuň göwreden garaşsyz bolmagy hem-de maddileşen Janlary döredỳändigini hakyda getirmäge mejbur bolupdyrlar. Netijede, hiç hili organizme bagly bolmadyk garaşsyz hem erkin; Ruh; dünỳä inipdir.
Gadymy Gresiýa taryhy
Orta Gresiýa Attika, beotiýa, Fokida, Dorida, Lokrida, Etoliýa, Akarnaniýa degişlidir.
Animizm
Indi Jan öz hilini degişdiriỳär. Ol indi diňe ynsan göwresiniň diriligini üpjün edỳän bir Tin (Spirit) bolman eỳsem; Ruha; ỳagny ỳagşy we ỳaman Ruhlara, ỳagşy we ỳaman Jynlara we hatda Tňrylara öwrülỳär. Emma bu taňrylaşan adamlaryň ölüme sezewar bolỳandygy üçin, ynsanlaryň belli bolan ilkinji mukaddes ynançlary Ruhlara, ata-babalaryň ruhlaryna sejde etmek bolupdyr.
Gadymy Gresiýa taryhy
Embeýa adasy hem oňa degişlidir.
Pelopennese Ahaýýa, Elida, Argolida, Arkadiýa, Messeniýa, Lakoniýa degişlidir. Balkan Gresiýasynyň 20 göterimi jülgeler we düzlükler bolup, galan ýerleri daglyklardyr. Jülgelrin deňze çykalgalary köp eken.
Animizm
Bu özbaşdak galan ruhlaryň dirileriň arasynda aỳlanyp gezip ỳörendigine, şonuň ỳaly hem olardan her hili ỳagşylyk ỳa-da ỳamanlygyň çykyp biljekdigine ynanan ynsanlar, özlerini olaryň ỳetirip biljek ỳamanlyklaryndan gorap bilmekleri üçin her hili ỳollara ỳüz urmak mejburiỳetinde galypdyrlar. Şeỳlelik bilen ilkinji jynaza we jaỳlama dabaralary, janly aỳdyp gurbanlyk etmek we ötenleriň gereklerini garşylamak üçin iỳmek-içmek hödürlemek däpleri ỳüze çykỳar. Ilkinji sadaka berilen ỳerler bolsa gonamçylyklar bolupdyr.
Gadymy Gresiýa taryhy
Gresiýada mermer, demir, mis, kümüş, toýun ýaly gazma baýlyklar köp duş gelipdir. Gresiýanyň topragy daşly, hasyllylygy pesräk. Ýene gün şöhleleriniň köp duşmegi we subtropiki howa şertleri üzüm we zeýtun agaçlaryny ösürmäge mümkinçilik beripdir. Iň möhüm ekerançylyk jülgeleri Beotiýada, lakoniýada we Fessaliýada ýerleşipdir.
Animizm
Ata-baba ruhlarynyň özbaşdak bir barlyk meỳdanyny döredỳändigine ynanmakdan hereket eden bu düzgün (sistema), tebigat daşynda gezỳän bu ruhlaryň ugrukdyryjy hem ỳolgörkeziji güỳjüne, şonuň ỳaly-da mukaddesligiň ata-babalardan gelỳändigine ynanypdyrlar. Şu düşünje bilen hem urug agzalary, ata-babalarynyň ruhuny gutly we mukaddes bilip, olryň adyna ỳakylan ody hiç-haçan söndürmejek bolupdyrlar [Türkmenlerde-de ỳaşulylar yzygiderli ỳaşlara “Ataňyzyň ojagy öçmesin, öỳlenip ogul-gyz urbadyň!” diỳerdiler. Eger-de birinden ogul-gyz galman aỳrylsa ony iň ajy hem hakyky ölüm hasap edip “pylan pahyryň-de ojagy öçdi” diỳerdiler. Mundan başga-da, Otak we ojak sözleriniň hem ;ot; sözünden gelip- çykmagy örän manylydyr
Gadymy Gresiýa taryhy
Ilaty Gresiýada aheý, doriý, ioniý, ioliýa taypalary ýaşapdyr. Bularyn    bir-birinden tapawudy uly bolmandyr. Olar özleriniň bir halka we siwilizasiýa degişlidiklerini aňladypdyrlar. Iň gadymy taýpa toparlary aheýler bolup, olar Günorta Gresiýa b.e.öň III müňýyllygyň ahyrlarynda gelipdirler.
Olar II müňýyllygyň ahyrlarynda Demirgazykdan gelen dorileriň zor salmagy bilen bir bölegi olara siňipdir, galany bolsa daglyk ýerlere çekilipdir. Doriler Lakanikada, Messeniýada, Argolidada, Efidada, Egeý deňziniň günorta adalarynda (Krit, Rodos), Kiçi Aziýadaky kariýada ýaşapdyrlar. Ioniýa taypalary Attikada, Ewbeýada, Egeý deňziniň merkezindäki adalarda (samos, Hios, Lemnos), Kiçi Aziýanyň kenaryndaky Toniýada ýaşapdyrlar.
Greklerden başga-da bu ýerlerde öňden ýaşaýan lelegler, pelasgalar, kariler ýaly taýpalar bolupdyr. Grek döwletlerine Günorta Frakiýanyň ýaşaýjylary hem uly täsir edipdirler.
1.	Krit döwletleri.
2.	Mikeny siwilizasiýasy.
3.	Troýa uruşlary. Aheý döwletleriniň özara gatnaşyklary we onuň netijeleri.
Krit döwletleri
Ýewropada siwilizasiýanyň iň gadymy ojagy Krit bolupdyr. Juda ir zamanlarda bu ýerde Balkan ýarym adasyny we Egeydäki adalary Kiçi Aziýa, Siriýa we demirgazyk Afrika bilen baglanyşdyrýan deňiz ýollary kesişipdir. Olar Kritiň medeniýetine öz täsirini ýetiripdirler. Minoý siwilizasiýasy III-II müňýyllyklaryň sepgidinde ýüze çykypdyr. Bu döwürde bürünçden ýasalan zähmet gurallary we ýaraglar daş daş gurallary gysyp çykarypdyrlar. Oba hojalygynda ekerançylyk esasy orun tutupdyr. Kritde (“ortaýer deňiz üçlügi”) esasan, arpa, üzüm, zeýtun ekilipdir. Kritde hünärmentçilik we söwda hem ösüpdir.
Ykdysadyýetiň ösmegi bilen adanyň hasylly ýerlerinde ilaty çalt köpelipdir. Aýry-aýry jemagatlarda esasan, Serdarlardan we žserlerden ybarat barly gatlak döräpdir. Şol döwürde Kritde syýasy gatnaşyklaryň hem täze görnüşleri döräpdir. Has iri taýpa bileleşmeleri emele gelip, onuň netijesinde bolsa, b.e.öň III-II müňýyllyklaryň sepgidinde birnäçe “köşk” döwletleri emele gelipdir. Oba jemagatlarynyň onlarçasy arheologlara mälim bolan 4 sany koşgüň: Knossyň, Festiň, Malliniň köşkleriniň we Kato Zakro köşgüniň töweregine jemlenipdir. Olar “köne köşkler” bolup, soňky gurluşyklar zerarly yzlary ýitipdir. Diňe Festiň koşgüniň günbatar howlusynyň bir bölegi saklanypdyr. Bu döwürde piktografik ýazuw hem ýüze çykypdyr. Ol kem-kemden çyzykly hat bolan A ýazuwyna geçipdir.
B.e.öň 1700-nji ýyl töwereginde uly ýertitremesi we ýangyn sebäpli köne köşgler ýykylypdyr. Ýöne soňra olaryn ýerinde öňküsi ýaly koşkler gaýtadan salnypdyr. Bu döwür taryhda “täze koşkleriň döwri” ýa-da giçki minoý döwri diýip atlandyrylýar. Bu dörüň iň ajaýyp ýadygärligi A.Ewans tarapyndan açylan Knossdaky Minosyň köşgüdir. Ony grekler “Labirint” diýip atlandyrypdyrlar. Onuň meýdany 10 000 m2 bolup, 300-den gowrak hem otaglary bar eken. Köşk birnäçe gezek gaýtadan gurlupdyr.
Kritliler köp hudaýlara çokunypdyrlar. Kritde ýer titremeler we deňiz tutanlary köp bolupdyr. Tebigy betbagtçylyklardan, açlykdan we kesellerden goranmak üçin köp hudaýlara sadakalar beripdirler. Esasy hudaýy “hökümdar aýal” diýip atlandyrypdyrlar. Onuň tersine tebigatyň weýran ediji güýçlerini özünde jemleyän hudaýa hem ynanypdyrlar. Köp alymlaryň hasap etmegine görä, Kritde patyşa häkimiýetiniň aýratyn görnuşi bolupdyr. Ylymda ony “teokratiýa” (dünýewi we dini häkimiýetiň bir adama degişli bolmagy) diýip atlandyrýarlar.
Kritiň zähmetkeş halky kiçiräk obalarda ýaşapdyrlar. Jaýlary pagsadan salnyp, köçeleri egri hem dar bolupdyr. Käbir öýleriň hojalyk jaýlary bolup, olarda pifoslar azyk önümlerini saklamak üçin gaplar, üzüm sykmak we zeýtun ýagyny almak üçin pressler saklanypdyr. Gazuw agtaryş işlerinde misden we bürünçden ýasalan köpsanly zähmet gurallary tapylypdyr. Kritdäki ekerançylyk bilen meşgullanýan ilat köşklere salgytlar töläpdirler we borçlary ýerine ýetiripdirler. Koşge getirilen däne, mal, ýag, çakyr we beýleki önümler toýun kerpiçjiklere ýazylyp hasaba alynypdyr.
Minoý siwilizasiýasynyň iň ýokary derejede gülläp ösen döwri b.e.öň XVI asyra – XV asyryň I ýarymyna gabat gelýär. Bu döwürde koşkler öň        görlüp-eşidilmedik derejede owadan hem ajaýyp görnuşde gaýtadan gurulýar. Bu döwürde bütin Krit Knossyň patyşalarynyň golastynda birleşdirilipdir. Owadan hem giň köçeleriň ulgamynyň guralmagy we Knossyň adadaky iň uzak ýerler bilen hem ýollar arkaly birleşdirilmegi muňa şaýatlyk edýär. Şu döwürde Knossda we beýleki köşklerde goranyň berkitmeleri hem gurulmandyr. Kritde bitewi ölçeg birligi hem bolupdyr. Alyş-çalyş uçin ýüzünde osminog şekillendirilen daşlar, “krit talanty” diýilýän öküz dersi görnüşindäki bürünç tokgalary ulanylypdyr. Bularyň agramy 29 kg bolupdyr. Kritiň döwletlerini birleşdirýän patyşanyň Minos bolan bolmagy hem mümkin. Minosyň uly harby deňiz goşunyny döredendigi, garakçylygy ýok edendigi, Egeý deňzinde, onuň adalarynda we kenarlarynda öz agalygyny ýola goýandygy barada rowaýatlar aýdylypdyr. B.e.öň XVI asyrda Kritiň Egeý deňziniň adalarynda, Kikladlarda, Rodosda, Kiçi Aziýanyň kenarlarynda Minoý koloniýalarynyň bolandygyny arheologik barlaglar subut edyärler.
Mifleriň birinde Minosyň Sisiliýa eden ýörişleriniň birinde heläk bolandygy we onuň şo taýda ajaýyp guburhanada jaýlanandygy habar berilýär. Şol döwürlerde Krit bilenMüsür we Siriýa – Finikiýa kenarlarynyň döwletleriniň arasynda söwda we diplomatik gatnaşyklarynyň bolandygyny arheologik tapyndylar subut edýär.
B.e.öň XV asyryň ortasynda Kritde elhenç heläkçilik bolupdyr. Knoss köşgünde başga ähli binalar weýran bolupdyr. Krit pese düşüp, öz ähmiýetini ýitiripdir. Heläkçiligiň sebäbini grek arheology S.Marinatos Fera adasynda wulkan atylmagy bilen düşündirýär. Alymlaryň bir topary bolsa Krite Peloponnesden grek-aheýler çozup girip, ony weýran edipdirler diýip çaklaýarlar. Bu iki pikiriň utgaşan bolmagy-da ahmal. Wulkan atylyp, adada weýrançylyk bolansoň, aheýleriň ony garşylyksyz eýelan bolmagy hem mümkin diýipçaklanylýar. Bu döwürde minoý küýze gaplarynyň ösümlikler güller, deňiz jandarlary ýaly şekilleriň ýerine çyzykly şekiller (“köşk stili”) peýda bolýar. Mundan başga-da, Knossyň töwereklerinde minoý guburlaryna mahsusu bolmadyk gylyçlar, gamalar, tuwulgalar, oklaryň we naýzalaryň uçlary goýlan mazarlar tapylýar. B.e.öň XV asyrlaryndan başlap Kritde minoý däl-de grek (aheý) dilinde ýazyp başlanandygyny arheologik tapyndylar subut edyär. Arheologlara minoý sungatynyň eserleriniň diňe ujypsyz bölegini dikeltmek başrtdy.
B.e.öň XV asyryň ahyrlarynda XIV asyryň başlarynda minoý siwilizasiýasy heläk bolansoň, ol 500 ýyllyk ösüşiň yzyndan boşap galan yzagalak welaýata öwrülýär. Indi medeni ösüşiň ojagy materik Gresiýadaky Mikeny bolupdyr.
Mikeny siwilizasiýasy
Mikeny medeniýetini grek-aheýler döredipdirler. Olar b.e.öň III-II müňýyllyklaryň sepgidinde demirgazykdan, Dunaý çöketliklerinden günorta tarapa hereket edip, ýerli ilat pelasgalaryň (moniýlylara garyndaş halk) bir bölegini ýok edipdirler, beýleki bölegini özüne siňdiripdirler. Pelasgalaryň medeniýeti grekleriňkiden pes bolmadyk hem bolsa, grekler olara wagşylar diýipdirler.
Şamanizm
Şamaniz —Tutemiz, Animizm we Naturizm elementlerini öz içine alỳan ynanç hem däplerdir. Gadymy türkleriň uly bir ỳeke Taňra ynananlygy dogrusynda kesgitleỳji maglumat ỳok. Hytaỳ çeşmelerine görä Orta-Asỳada döwlet guran ugruglaryň barysynda Asman-Taňry ynanjyna gabat gelỳäris. Göktürk ỳazgylarynda 6-njy we 7-nji asyrlarda Asman-Taňrysyna bolan ynanjyň ösen nusgasyny görỳäris we Taňry adynyň başga taňrylary goşmadan ỳekelikde ulanylandygyna gabat gelỳäris. Şol bir wagtyň özünde Göktürkler hem-de ilkinji Uỳgur hakanlarynyň döwründe heniz maddi barlyk bolan Asman bilen onuň eỳesi hasaplanỳan ruhy barlyk biri-birinden aỳrylmadyk bolsa gerek.
Gadymy Gresiýa taryhy
Mikeny siwilizasiýasy
Bürünç eýýamynyň başlanmagy bilen, b.e.öň III müňýyllygyň ortalarynda Gresiýanyň medeniýeti Günorta-Gündogar Ýewropanyň beýleki medeniýetlerinden has çalt ösüp başlapdyr.
Şamanizm
Kaşgarly Mahmyt Tengri sözüniň düşündirişinde şeỳle ỳazỳar: “Kapyrlar göge Tengri diỳỳärler. Şonuň ỳaly-da olar beỳik bir dag ỳa-da uly bir agaç ỳaly gözlerine uly görünen her bir zada-da Tengri diỳỳärler. Bu sözler irki türklerde Taňry sözüniň görünỳän Asman hem-de ;uly barlyk; manysynda gelmegi, maddi barlyk bolan Asman bilen uly bir güỳjüň (gudratyň) birleşmegini görkezỳär. Şu günki şamanist türkler-de Taňry sözüni irki türklerdäki manysynda ỳagny Asman sözüniň ỳerine ulanỳarlar. Güneş, Aỳ, Ỳyldyz, Ỳyldyrym we Ỳel bilen bagly ynançlar hem Asman-Taňry bilen gatnaşykdadyr.
Gadymy Gresiýa taryhy
Mikeny siwilizasiýasy
Irki ellada döwrüne degişli olatly ýerlerden Lernadaky (Argolidanyň g.o. kenary) baýyrlykda ýerleşen goranyş diwarly göniburçly ymarat arheologlar tarapyndan öwrenildi. Onda urug-taýpa begzadalary ýaşapdyrlar. Ilatly ýerleriň ýene bir görnuşi bolsa Rafina (Attikanyň g.d. kenary) we Ziguriýes (D.g – G.d Peloponnes) obalary görnüşinde bolup, olarda ekerançy dayhanlar ýaşapdyrlar. Obalar gür ýerleşip, öýleriň arasynda darajyk geçelgeler-köçeler bolupdyr. Olaryň käbiri berkidilipdir, beýlekileriniň bolsa hiç hili goranyş desgalary bolmandyr. Öýleriň köpüsinde däne saklamak üçin işi toýun bilen suwalan çukurlar we dürli önümleri saklamak üçin ullakan toýun gaplar tapylypdyr. Irki ellada medeniýeti hakyky siwilizasiýa ösüp ýetişmändir. Onuň ösüşi aheýleriň hereketi bilen kesilipdir. B.e.öň 2200-nji ýyl töwereginde lernadaky berketme we beýleki obalar ýangynda ýok bolýarlar. Birnäçe ýerlerde täze obalar ýüze çykypdyr. Aheýleriň peýda bolmagy bilen ilkinji gezek küýzegärlik stanogynda ýasalan önümler, atlar peýda bolupdyr. Grekler bilen pelasgalaryň we lelegleriň medeniýetleri özara täsir edipdirler. Meselem, grek diline ösümlikleriň atlaryndan kapiris, giasint, narsiss ýaly sözler pelasgalaryň we lelegleriň dilinden geçipdir. Küýzegärlik stanogynyň ýa-da arabanyň peýda bolmagyna garamazdan, orta ellada döwründe medeniýet pese düşüpdir. Metal önümler juda seýrek duş gelip, daşdan we süňkden ýasalan gurallar köpelipdir. Iri binalara derek, pagta jaýlar peýda bolan. Obalar berkidilipdirler we kert belentliklerde ýerleşipdirler.
Şamanizm
Altaỳly şamanistler güneşe ant içỳärler. Olaryň düşünjesine görä Güneş ene we Aỳ atadyr. Şamanistleriň ynanjyna görä aỳ-gün tutulmagynyň sebäbi, günüň hem aỳyň ỳaman ruhlara garşy söweşe girmekleri we kä ỳagdaỳlarda olaryň bu ruhlaryň tarapyndan tutulup garaňky dünỳälere sürgün edilmegidir. Bütin türk dillerinde bu hadysany ;tutulmak; sözi bilen beỳan edilmegi, olaryň köne dinleriniň yzyny görkezỳär.
Gadymy Gresiýa taryhy
Mikeny siwilizasiýasy
Orta ellada döwrüniň ahyrynda ykdysady we medeni ýokary göteriliş başlanypdyr. Peloponnesiň, Orta we Demirgazyk Gresiýanyň dürli ýerlerinde ilkinji döwlet birleşmeleri döräp başlapdyr. B.e.öň XVI asyrda Gresiýa öz taryhynyň Mikeny döwrüne gadam basypdyr.
Mikeny medeniýetiniň ösüşiniň ilkinji döwürlerine minoý siwilizasiýasynyň täsiri uly bolupdyr. Aheýler Kritden käbir dini dessurlary, köşklerdäki şekillendiriş sungatyny, suwgeçirijileri, aýal we erkek eşikleriniň görnüşlerini, ýaraglaryn käbir görnüşlerini, çyzykly bogunlaýyn haty kabul edipdirler.
Şamanizm
Şamanistler aỳ-gün tutulan wagty, olary ỳaman ruhlaryň elinden gutarmak ücin uly gykylyk turzup deprek kakỳardylar. »Şeýle däp hem-de belli munasybet bilen, ertir irden turup üç gezek güne salam bermek däbi ỳaňy ỳakynlara çenli türkmenlerde-de saklanyp gelỳärdi
Gadymy Gresiýa taryhy
Mikeny siwilizasiýasy
Mikeny medeniýetiniň gülläp ösen döwri b.e.öň XV-XIII asyrlar bolup, ol Peloponnesi, Orta Gresiýany, Demirgazyk Gresiýadan hem Fessaliýany öz işine alypdyr. Egeý deňziniň birnäçe adalary hem oňa degişli bolupdyr. Bu ýerleriň medeniýeti umumy görnüşde bolupdyr.
Mikeny medeniýetiniň hem esasy merkezleri köşkler bolupdyrlar. Iň esasy köşkler Mikenyda, Tirinfde (Argolida), Pilosda (Messeniýa), Afinyda (Attika), Fiwyda we Orhomende (Beotiýa), Iolkada (Fessaliýa) tapylypdyr. Mikeny köşkleriniň berkitmeli bolup, olar ýylmanylmadyk ägirt uly daş böleklerinden (12 tonna çenli) gurlupdyrlar. Gala diwarlarynyň galyňlygy 4,5, beyikligi 7,5 metre ýetipdir. Tirinf galasynyň gurluşygy islendik ýagdaýda howpdan goranar ýaly oýlanyşykly ýerine ýetirilipdir.
Pilosdaky Nestoryň köşgünde hammamlar, suwgeçirijiler, arhiw hem bolupdyr. Pilos köşgi zeýtun ýagyny köp mukdarda daşary ýurtlara çykayrpdyr. Mikeny döwrüniň binalarynyň biri-de toloslar ýa-da patyşalaryň gümmesli guburhanalary bolupdyr. Olar köşge golaýda ýerleşdiripdirler. Pilos arhiwiniň resminamalarynda gullar we gurnaklar barada maglumatlar berilýär. Ýöne gullaryň sany az bolupdyr.
Mikeny döwletlerinde esasy ilat daýhanlar we hünärmentler bolupdyr. Olaryň köşge zähmet we önüm görnüşinde borçlary bar eken.
Köşkde köpsanly günärmentler işläpdirler. Pilos patyşalygynda köşk ýa-da döwlet ýerleri, aýry-aýry ýerleriň jemagatyna degişli ýerler bolupdyr. Döwlet ýerleri harby we ruhany begzadalara şertli peýdalanmaga berlipdir. olar hem alan ýerlerini beýleki adamlara kärendesine beripdirler.
Oba jemagatynda ýerler girdejililigine görä deň paýlanypdyr. Galan ýerleri kärendä beripdirler. Hünärmentçiligiň möhüm pudaklary döwletiň monopoliýasynda bolupdyr.
Pilos patyşalygy 16 sany salgyt etraplaryna bölünip, olara koreterler (häkimler) baştutanlyk edipdirler. Olar özüne degişli ýerlerden salgytlaryň patyşa köşgüne iberilişine gözegçilik edipdirler. Koreteriň golastynda aýry-aýry obalary dolandyrýan basileýler bolupdyrlar. Olar önümçilige gözegçilik edipdirler. Koreterlere we basileýlere hem merkezi häkimiýet dyngysyz gözegçilik edipdir.
Köşk döwletiň baştutanyna “wanoka” (grekçe “W” anakt, “jenap”, “hökümdar”, “patyşa” sözüne gabat gelýär) diýlipdir.
Pilosda harby baştutana “lowaget” diýlipdir.
Troýa uruşlary. Aheý döwletleriniň özara gatnaşyklary we onuň netijeleri
Aheý döwletleriniň arasynda dartgynly ýagdaý dowam edipdir. Grek miflerinde olaryň öz aralarynda alyp baran ganly çaknyşyklary barada gürrüň edilipdir. Her bir mikeny köşgüniň kuwwatly gala bilen gurşalmagy ýöne ýerden bolmandyr. Öz aralarynda hasylly Argos düzlügini Miken we Tirinf köşkleriniň diwarlary bularyň dyngysyz duşmançylykda bolandygynyň şaýadydyr.
Mifleriň birinde bolsa 7 patyşanyň Fiwa garşy ýöriş endikleri barada aýdylýar.
Käwagtlar bilelikde ýöriş etmek üçin aheý döwletleri özaralarynda birleşip hem hereket edipdirler. Troýa garşy uruşmak üçin demirgazykdaky Fessaliýada günortadaky Krit we Rodosa çenli aralygyň esasy aheý welaýatlary gatnaşyp, umumy baştutan miken patyşasy Agamemnon bolupdyr. B.e.öň XIV-XIII asyrlarda aheý obalary ortaýer we Egeý denizleriniň dürli kenarlarynda peýda bolupdyr. Aheý Gresiýasynda b.e.öň XIII asyryň ahyrlary galagoly bolupdyr. Makedinoýada we Epirde ugur-taýpa gurluşynda ýaşaýan halklar yzagalak bolsalar-da, ýaraglary grekleriňkiden hem bolmandyr.
B.e.öň XIII asyrda Demirgazyk Balkanda ýaşaýan taýpalar (şol sanda doriler hem) günorta tarap hereket edipdirler. Olar öz ýolunda köp obalary ýakypdyrlar. Pilos köşgi ýangynda weýran bolan. Şeýlelikde b.e.öň XIII-XII asyrlaryň sepgidinde mikeny medeniýeti pese düşýär we aýňalmaýar. Ýöne näme üçin aheý döwletleri basybalyjylaryň öňünde durup bilmediler? Onuň sebäpleri aheý döwletleriniň agzalalygy, içerki gazanylýan serişdeleriň bolsa, köşge we uzaga çeken Troýa urşuna sarp edilendigi bilen baglanyşyklydyr.
Şondan soňraky ýagdaýlar doly anyk däl. Ýöne basybalyjylaryň sanynyň köp bolmagy sebäpli olaryň köpüsiniň yzyna dolanan bolmagy mümkin. Dorileriň we olara ýakyn günbatar grek halklarynyň toparlary Peloponnesde ornaşypdyrlar. Mikeny medeniýetiniň iň soňky adajyklary b.e.öň XII asyryň ahyryna çenli dowam edipdirler.
Mowzuk: Gresiýa b.e.öň XI-IX asyrlarda.
M E Ý I L N A M A
1.	Gomeriň poemalary esasy çeşme hökmünde.
2.	Durmuş-ykdysady gatnaşyklary. Gomerçilik jemgyýetiniň syýasy gurluşy.
3.	Dorileriň çozuşyndan soň grek taýpalarynyň ýerleşişi.
1. Krit-miken döwründen soňky döwri “gomerçilik” diýip atlandyrýarlar. Sebäbi bu döwrüň taryhy, esasan, Gomeriň “Ilada” we “Odisseýa” polmalarynyň berýän maglumatlary esasynda öwrenilýär. Afinyda, Salaminde, Ewbeýada, Agosda üçin açylan nekropollar (öwlüýäler) Gomeriň eserleriniň üstüni ýetirýär.
Dorileriň çozup görmegi Gresiýany birnäçe asyr yza çekdi. Mikeny eýýamynyň gazananlaryndan az sanly önümçilik endikleri we tehniki enjamlar galypdyr. Olara küýzegärçilik stanogy, metal işläp bejeriş usullary, ýelkenli gämi, zeýtun we üzüm ösdürip ýetişdirilişi degişlidir. Bu döwürde Mikeny köşklerinde ýaşalmandyr. Olar harabalyga öwrülipdirler.
Bu döwrüň binalary agaçdan ýa-da çig kerpiçden salnypdyr. Hünärmentçilik we söwda pese duşüpdir. Gresiýany Ýakyn Gündogar we Ortaýer deňziniň galan ýerleri bilen birleşdirýän deňiz söwda ýollary kesilipdir. Keramika önümlerinde geometrik şekiller agdaklyk edipdir. Ilkinji we ýönekeý adam hem haýwan şekilli b.e.öň IX asyryň ahyrynda duş gelýär. Bu döwürde medeniýet pese duşen-de bolsa, öňegidişlikler hem bolupdyr. Eger Mikeny döwründe demir gymmatbaha metal hökmünde bolup, ondan bezeg şaý-sepler ýasalan bolsa, b.e.öň XII-XI asyrlarda demir ýaraglaryň iň gadymy görnüsleri peýda bolýar. B.e.öň X-IX asyrlarda bolsa, ilkinji demir zähmet gurallary ýasalypdyr. Demiriň peýdalanylmagy tehniki öňegidişlik bolupdyr. Umuman alanda gomer döwrüniň medeniýeti krit-miken döwründen has pes bolupdyr. Muny diňe bir arheologik tapyndylar däl-de, Gomeriň poemalarynda hojalygyň ýaşaýyş durmuşynyň beýan edilişi hem tassyklaýar.
2. Gomerçilik döwründe oba hojalygynda esasy pudaklar ekerançylyk we maldarçylyk bolupdyr. Gomeriň özi daýhan zähmetinden gowy baş çykarypdyr. Ol ekerançynyň we çopanyň işi hakynda ussatlyk bilen beýan edýär. Gomerçilik döwrüniň grekleri galla ýetişdirmek bilen bir hatarda bagçylyk we üzümçilik bilenem meşgullanypdyrlar. Bu barada “Odisseýada” feaklaryň patyşasy Alkinoýyň ajaýyp bagy barada beýan edilýär.
Gomerçilik döwrüniň ykdysadyýetinde maldarçylyk esasy orun tutupdyr. Malynyň baş sanyna görä, köplenç adamyň jemgyýetindäki orny kesgitlenipdir. Odisseý Itakanyň gahrymanlarynyň içinde ilkinji hasaplanypdyr, sebäbi onuň 12 süri iri şahly maly, şonça-da goýundyr geçişi, doňuzy bolupdyr. Mal alyş-çalyş birligi hökmünde-de ulanylypdyr.
Grekler gomerçilik eýýamynda özlerine gerek bolan kese ýerli zatlary edinmek uçin talaňçylykly ýörişler gurapdyrlar. Deňizok galtamanlar köp bolupdyr. Garakçylyk, gatlamançylyk özüňi görkezmek üçin mümkinçilik, gahrymana we aristokrata mynasyp iş hökmünde görlüpdir. Gomer hakyky söwdagärlerden finikiýalylary agzap geçipdir.
Bu döwürde patyşalar hem ýönekeý agaç oýlerde ýaşapdyrlar. Olar işden hem gaçmandyrlar. Gomerçilik döwründe gullaryň sany az bolupdyr. Hojaýynlar öz gullary bilen bile işläp, bile ýaşapdyrlar. Gulçulygyň esasy çeşmeleri uruşlar we galtamançylyk bolupdyr. Wepaly gullaryň gadyryny bilipdirler. Gulak asmaýan, hojaýyna dönüklik edýän gullary jezalandyrypdyrlar. Bu döwürde erkek adamlary uruşda kän ýesir almandyrlar, sebäbi olary boýun egdirmek kyn bolupdyr, aýallary bolsa höwes bilen alypdyrlar. Owadan we işine ezber gyrnagyň bahasy 20 öküzli sürä deň bolupdyr.
B.e.oň XI-IX asyrlara degişli ýazuw çeşmeleri ýok diýen ýalydyr. Mikeny medeniýeti heläk bolansoň, ylymda belli bolan ilkinji ýazgylar b.e.oňki VIII asyryn II ýarymynda degişlidir. Ýöne bu ýazuw çyzykly B  ýazuwy däl-de, täze döräp başlan elipbiýi ýazuwydyr. Gomeriň polmalarynda hem hat-ýazuw barada agzalmaýar. Mikeny medeniýeti heläk bolansoň, ýazuwyň ýok bolmagy ýöne ýerden däl. Kritde we mikenyda merkezleşen döwletde ähli maddy we adam serişdelerini hasaba almak zerurlygy netijesinde hat-ýazuw ulanylypdyr. Emma b.e.öňki XI-IX asyrlarda bolsa, aýry-aýry jemagatlar ykdysady we syýasy taýdan özbaşdak ösüpdirler. Olarda dolandyryş ulgamy bolmansoň, ýazuwa mätäçlik bolmandyr we ol ýatdan çykarylypdyr.
Gomeriň maglumatlary esasynda b.e.öň XI-IX asyrlarda Gresiýada jemgyýetiň syýasy gurluşy ýönekeý oba jemagatlary görnuşinde bolupdyr. Olaryn ýerleşen ýerleri uly bolman, bir-birinden üzňe bolupdyrlar. Jemagatyň syýasy we ykdysady merkezine polis (şäher) diýlipdir. Bu dowrüň polisi hem şäher, hem oba ýaly bolupdyr. Onuň esasy ilaty daýhanlar we maldarlar bolupdyrlar.
Aýry-aýry jemagatlaryň arasynda dartgynly gatnaşyklar bolupdyr. Goňşulara duşman hökmünde garapdyrlar.
Gomerçilik döwründe ýerler bütin jemagatyň eýeçiligi hasaplanypdyr. Jemagatdake erkin adamlaryň paý ýerlerine “klerler” (“bijeler”) diýlipdir. Jemagatyň içinde köpýerli we ýersiz adamlar hem bolupdyr. Uly bolmadyk paý ýerinde hojalyk ýöretmäge serişde tapmadyk adamlar ýerini beý goňşularyna beripdirler. Özleri bolsa ýetrsiz fetlere (batraklara) öwrülipdirler. Gomeriň eserlerinde urug begzadalary “gowylar” (“aristo”) diýlip atlandyrylýar.
B.e.öňki XI-IX asyryň grek patyşalary bu sözüň dowaly manysyna eýe däldirler. Uruglaryň baştutanlary “basileýler” bolup, olar urug kethudalary bilen wagtal-wagtal şäher meydançasynda (agorada) halkyň gatnaşmagynda dowalary cözüpdirler. Uruş wagtynda basileýleriň birini (ýa-da ikisini) harby serkerde saýlapdyrlar. Ýöriş wagty basileýler gorkaklara we gulak asmaýanlara ölüm jezasyna çenli çäre görüp bilipdirler. Kä ýagdaýlarda basileýiň harby wezipelerine ýokary ruhany we baş kazy wezipeleri hem goşulyp “patyşa” bolan ýagdaýlary-da duşýar. Olara feak basileýleriň arasynda Alkinoý, Itaka basileýleriň arasynda Odisseý, Troýanyň etegindäki akeý goşun serkerdeleriniň arasynda Agamamhon mysal bolup biler. Gomerçilik döwrüniň özbaşdak jemagatlaryndan soňra ilkinji-şäher döwletler ýa-da polisler emele gelipdir.