cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Braziliýa
Demografikasy
Ilatyň 95%-den gowragy braziller. Ilatynyň tebigy artyş depgini gaty ýokary. Ilatynyň ýarpysyndan gowragy oba ýerlerinde ýaşaýar. Iň uly şäherleri San-Paulu da 11 mln. 839 müň (2011), Rio-de-Žaneýro da 6 mln. 335 müň (2011) adam ýaşaýar. Döwlet dili portugal dili dir. Ilatynyň tebigy artyş depgini 1.166%.
Merw söweşi
Duşman goşuny uly ýitgiler çekip, gözgyny ýagdaýda ahyry Mary galasyna gelip girýär. Bu söweşsiz eýelenen “Mary galasy” diýilýän hakykatda derýanyň çep kenarynda yerleşen Nwazmet gala bolmaly. Gajar urşundan soň, onuň ady Porsygala bolup galýar. Eýran goşunlary gala girenden soň hiçhili harby hereket etmändirler, gaýtam, goşun serkerdeleri gije toý-meýlis edip, bu «wakany» dabaraly belläpdirler. Diňe agşamlaryna türkmenlere haýbat üçin top atypdyrlar.
Braziliýa
Taryhy
Braziliýa 1500-nji ýylda portugaliýaly deňizde ýüzüji Pedru Kabral tarapyndan açyldy we 16-njy asyr yň I ýarymynda Portugaliýa tarapyndan okkupirlendi. Ýerli ilatyň ep-esli bölegi gyryldy. Plantasiýalarda işletmek üçin Afrika dan negr gullar getirilipdir. 19-njy asyr yň başynda (1822) Braziliýa özbaşdaklyk gazandy emma gulçulyk 19 asyryň ahyryna çenli dowam etdi. 1889-njy ýyl yň 15-nji noýabr ynda Braziliýa federatiw respublika boldy. Braziliýada iňlis kapitaly agalyk sürüpdir, 20-nji asyryň başynda Braziliýanyň ykdysadyýetine Amerikan kapitaly aralaşdy we iňlis agalygyny gysmaga başlady. 1922-nji ýyl da Braziliýa Kompartiýasy döredildi. 1924-nji ýyl da L. K Prestesis ýolbaşçylygynda San-Paulu garnizonynyň gozgalaňy bolýar. 1930-njy ýylda harby agdarylyşyk netijesinde Braziliýada Ž. Wargas yň diktaturasy berkarar edilýär. II Jahan urşu ndan soň Braziliýada progressiw güýçleriň täsiri ýaýrap başlaýar. 1945-nji ýylyň 2 aprelinde SSSR bilen Braziliýanyň arasynda diplomatik gatnaşyklar ýola goýulýar. 1947-nji ýyl yň oktýabr ynda general Dutra nyň reaksion hökümeti SSSR bilen diplomatik gatnaşyklary kesýär. Kompartiýany gadagan edýär. Ýurda amerikan kapitalynyň aralaşmagy güýçlenýär. 1951-nji ýylda Wargasyň hökümeti gaýtadan häkimiýet başyna geçýär. Ol daşary ýurt monopolistlerini çäklendirýän çäreleri durmuşa geçirip başlaýar. 1960-njy ýylda häkimiýet başyna Ž. Kuadros yň hökümeti gelýär, emma ol ýurduň reaksion güýçleriniň zor salmagy zerarly 1961-nji ýylyň awgustynda iş başyndan aýrylmaga mejbur bolýar. Konstitusiýa boýunça onuň ýerini işçiler partiýasynyň lideri, wise-prezident Ž. Gulart eýeleýär. 1961-nji ýylda SSSR bilen Braziliýanyň arasyndaky diplomatik gatnaşyklar dikeldilýär. Ž. Gulart (1961—64) käbir demokratik reformalary geçirip ugraýar. Emma reaksion güýçler birleşip, harby agdarylyşyk geçirýärler. General U.Kastelu Branku wagtlaýyn prezident bolýar. Ž. Gulartyň hökümetiniň çykaran dekretleri ýatyrylýar. Braziliýanyň ykdysadyýetine amerikan kapitalynyň aralaşmagy üçin giň ýol açylýar. 1967-nji ýyl yň martynda prezidentlige general A. da Kosta-e-Silwa geçýär. Onuň hökümeti reaksion syýasat alyp barýar, ABŞ-nyň agressiw syýasatyny goldap çykyş edýär. 1966—69 ýyllarda SSSR-iň Braziliýa 100 mln dollarlyga çenli maşyn we enjam satmagy barada ylalaşyk gazanylýar. Soňky aýlarda Braziliýanyň senagatynyň ösüşinde käbir öne gidişlikler duýulýar, emma maşyn gurluşygy, dokma senagaty önümçiligi ep-esli pese düşýär. Oba-hojalyk önumçiliginiň ösüş depgini gowşaýar. 1974-nji ýyl da general Ernesto Geýzel prezident bolýar we demokratik döwlet gurmak taslamasyny işe goýýar. Muňa garamazdan tä 1985-nji ýyla çenli režim dowam edýär.
Senagaty
Braziliýa agrar-industrial ýurt. Oba-hojalyk önümçiliginiň möçberi 31%, senagatyňynky 24%. Amatly tebigy şertler ekinlerden ýylda 2 gezek hasyl almaga mümkinçilik berýär. Braziliýa kofe öndürmekde we ony eksportirlemekde dünýäde 1-nji orunda durýar. Kofe plantasiýalary 3,6 mln. ga meýdany tutup, ýylda ortaça 2—3 mln. T kofe öndürýär. Esasy kofeçilik ştatlary: Parana, San-Paulu, Espiritu-Santu. Braziliýada kakao, gowaça, şeker çiňrigi, apelsin, şaly, temmäki, mekgejöwen, bugdaý hem ekilýär. Mallardan doňuzlar, dowarlar, gara mallar, gylýallar idedilýär. Braziliýanyň öseň magdan senagaty bardyr. Elektrik energiýasynyň köp bölegini gidrostansiýalar berýär. Ýurtda gara we reňkli metallurgiýa, maşyn gurluşygy, himiýa, ýeňil we azyk senagat pudaklary ep-esli orun tutýar. Häzirki zaman dünýäsinde demir magdanynyň esasy zapaslary boýunça Hytaý we Russiýadan soňra Braziliýa üçünji orny eýeleýär. Galaýy çykarmakda Braziliýa dünýäniň baş öndürijileriniň hataryna girýär. Marganes we seýrek duş gelýän metallaryň zonasy boýunça ýurduň tebigy baýlyklarynyň dünýä ähmiýeti bar. Senagatyň iň ösen ştatlary: San-Paulu, Guanabara we Rio-de-Žaneýro. Demir ýollaryň uzynlygy 30875 km, awt. ýollar 1.98 mln. km, derýa ýollary 35 müň km. 2500 sany aeroport bar. Braziliýa 5 ykdysady geografik raýona bölünýär: 1) Demirgazyk-Gündogar 2) Günorta-Gündogar 3) Günorta 4) Demirgazyk 5) Merkezi Günbatar.
Saglyk syýasaty
2010-njy  ýyldaky görkezijilere görä her müň adama 18.11 çaga dogulýar we 6.35 adam ölýär; her müň diri dogan bäbekden 21.86-sy ölýär. Halkyň ortaça ömri 72.26 ýaş. (erkekleriňki 68.7 ýaş, aýallaryňky 76 ýaş).
Merw söweşi
Türkmenler duşman goşunlaryny galadan çykaryp, açyk meýdanda uruşmak üçin üstüne häli-şindi çozuş edip, ýene-de öz berkitmelerine gaýdyp gelipdirler. Türkmenler ahyry bir ýeser pirim oýlap tapypdyrlar. Olar Nyýazmet galanyň üç tarapyna üç süri geçini eltipdirler. Geçileriň hemmesiniň şahyna garaýaga batyrylan esgi we keçe ýyrtyklaryny daňyp çykypdyrlar. Galanyň diňe derýanyň kenaryna tarap açylýan demirgazyk denvezesiniň gabadynda, derýa boýundaky gamyşlyklarda türkmen ýigitleri bukuda ýatyp garaşypdyrlar. Gijäniň ýarymynda üç süri geçiniň şahlaryndaky garaýagly esgilere, keçelere ot degrip, üçtarapdan gykuwlap galanyň üstüne sürüpdirler. Bu ýagdaýy görüp, duşman goşunlary demirgazyk derwezeden çykyp gaçmakçy bolýar. Ol ýerde-de bukuda ýatan türkmen ýigitleri duşmanyň üstüne hüjüm edýär.
Gajar goşunlary galadan çykyp, Goşa seňňer galasynyň golaýyna gelipdirler. Gowşut han ýaraşyk baglasjak bolup ýene-de synanyşyk edipdir. Bu gezek ol ozal Eýran zyndanynda ýatan, pars dilini bilýän Saparek hany bir topar adam bilen duşmanyň düşelgesine iki gezek iberipdir. Emma Gowşut hanyň bu iň soňky diplomatie synanyşygy-da şowsuz bolupdyr.
Yaraşyk meselesi başa barmansoň, söweş ýene-de dowam etdirilýär. Türkmenler gaýduwsyz edermenlik görkezip, duşmanyň daşyny gabapdyr. Söweş örän gazaply bolup, 4-5 sagada çekipdir. Jerendepe diýenýerde söweş has-da gazaply bolupdyr. Şonda 7-8 müň türkmen atlysy söweşe gatnaşyp, gajar goşunlarynyň bir müňe golaýyny gyrypdyr, ýüzlerçesini ýesir alypdyr. Söweşde Täçgök serdar, Amansähet serdar öz nökerleri bilen aýratyn gahrymançylyk görkezipdirler. Uzak gün dowam eden bu söweşde gajarlaryň belli serkerdesi Muhammethasan hem öldürilipdir.
Jerendepede bolan gazaply söweşden soň gajar goşunlary yza çeldlýär. Türkmenler ýene-de gajar goşunynyň esasy güýjüniň üstüne duýdansyz hüjüm edýär. Bu gazaply söweş alty sagada golaý dowam edýär. Bu söweş gajar urşunyň ykbalyny çözüpdir. Türkmenler duşmanyň nökerleriniň ep-eslisini ýok edýärler we bir bölegini ýene-de ýesir alýarlar. Şol ýesir alnan adamlaryň arasynda fransuz topografy we suratçysy Gulibef de Blokwil hem bar eken. Ol bendilikden boşadylandan soň, bu uruş barada «On dört aýlap türkmenleriňkide ýesirlikde» atiy ýatlama kitabyny ýazypdyr. Onda türkmenleriň gaýduwsyzlygy, batyrlygy we gylyk-häsiýetleri, däp-dessurlary görkezilipdir.
Şol aýgytlaýjy söweşden soň Hemze Mürze az-owlak nökeri ýanyna alyp, ýurduna gaçmak bilen bolýar. Gajar goşunlarynyň galan bölegi hem dowla düşüp, ähli goşlaryny, ýaraglaryny taşlap gaçyp başlaýarlar. Türkmenler olary Sarahsa, Çemenebide çenli kowalap, ownuk söweşler edipdirler. Yzlaryndan ýetip 2500 ýesir we köp olja alypdyrlar. Şeýlelik bilen, gajarlaryň Mara gelen goşunlary türkmenler tarapyndan derbi-dagyn edilýär. Abdysetdar Kazynyň “Jeňnama’' eserinde berilýän maglumatlara görä, türkmen taýpalary bu uruşda-da özara birleşipdirler. Ahaldan Nurberdi hanyň baştutanlygynda ep-esli goşun kömege gelipdir. Umuman, Abdysetdar Kazynyň “Jeňnama” eseri Garrygala we Mary söweşleriniň taryhyny öwrenmekde ynamdar çeşme bolup hyzmat edýär. Şonuň üçin bu eseriň örän uly taryhy ähmiýeti bardyr.
Adana (il)
300px|thumb|Adana ili Adana Türkiýäniň bir ili.
Merw söweşi
Çeşme
A.Nuryýew, M.Moşew. Türkmenistanyň taryhy. XVII-XX asyrlar. Orta mekdepleriň IX synpy üçin synag okuw kitaby. - A.: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2009.
Başgaça ady: mary - gajar söweşi, gajar urşy
Ruhubelent etraby
2007-­nji ýylda Şasenem, Şähri­bossan, Diýarbekir düzlüklerindäki hojalyklaryň esasynda Ruhubelent etraby döredildi. Onuň meýdany 400 müň gektara golaýdyr. Bu ýerde 10 sany daýhan birleşigi ýerleşýär. Ýakyn ýyllarda özleşdirilen meýdanlaryň möç­berini 270 müň gektara çenli giňeltmek göz öňünde tutulýar. Etrap pagtaçylyga, däneçilige we maldarçylyga ýöriteleşdirilýär. Onuň çäginde 1 şäherçe, 14 geňeşlik we 67 sany oba bar.
Taryhy
2007-­nji ýylda etrap merkezi Ruhubelent şäherçesiniň düýbi tutuldy. Şäherçe Aşgabat-­Garagum­-Daşoguz demir we awtomobil ýollaryna ýakyn ýerleşýär. Bu ýerde häzirki zaman ülňülerine laýyk gelýän dolandyryş edaralarynyň jaýlary, mekdepler, saglygy goraýyş, medeniýet edaralary, durmuş hyzmaty we söwda kärhanalary, ýaşaýyş jaýlary guruldy.
Adyýaman
300px|thumb|Adyýaman ili Adyýaman Türkiýäniň bir ili.
Ýagtylyk
Ýagtylyk bir radiasiýanyň ýagtylyk çeşmesinden çykandan soň bir jisimiň serpikdirmeginden soň ýa-da gönüden-göni janlylaryň gözüne görünýän barlykdyr. Ýagtylyk tizligi fizikada c belgi bilen belgilenýär. Ýagtylygyň tizligi Älem-jahandaky iň çalt zatdyr. Ol 299 792,65 km/sek tizlikde hereket edýär. Onuň tizligini geçmek mümkin däldir.
Natsuki Hanae
Natsuki Hanae (花江 夏樹) Ýaponiýanyň aktýor.
Uran
Uran Gün ulgamyndaky 7-nji Planetadyr. Uran diametri boýunça Gün ulgamyndaky 3-nji uly planetadyr (1-nji Ýupiter; 2-nji Saturndyr) Massasy boýunça bolsa, 4-njidir (1-nji Ýupiter, 2-nji Saturn; 3-nji Neptun dyr). Uran öz adyny Grek hudaýlarynyň birinden alýar (asman hudaýyndan).
Saryýagyz
Saryýagyz Iňlis dilinde: (Blonde Aýallar üçin-Blond Erkekler üçin Emma iki topar üçin Blond ady has köp ulanylýar), gara uomilanin pigmentiniň pes derejesi bilen häsiýetlendirilýän saç reňkiniň bir görnüşidir. Reňkiň görünýän netijesi dürli faktorlara bagly, ýöne hemişe birneme sary reňkde bolýar.
Mitridat I
Mitridat I一Parfiýa hökümdarlarynyň biridir. Ol miladydan öňki 170/195-nji ýylda dogulýar. Ol Selewkiler döwletiniň gowşandygyndan peýdalanyp onuň esasy Satraplygy bolan Midiýa, Mesepotomiýanyň köp bölegini (m. ö. 140 ý.), Elam, Pars we Baktriýany basyp alýar. Ermenistan hem Parfiýanyň syýasy täsiri astynda bolupdyr. Mitridat I yň döwründe Parfiýa döwleti ösüpdir. Parfiýanyň taryhy welaýatlarynyň biri hem Margiýanadyr. Selewkiler bilen bolan söweşde (m. ö. 141) Mitridat I, Dmitriý II patyşany ýesir alýar we soňra ynamyna gireninden soňra gyzy Rodogunany oňa nikalap berýär. Mitridat I miladydan öňki 138/ 37-nji ýylda dünýeden ötýär.
Farabynyň döredijiligi
Kategoriýa:
Ulanyjy:
Afýonkarahisar
300px|thumb|Afýonkarahisar ili Afýonkarahisar Türkiýäniň bir ili.
Abzas
Abzas — çap edilen ýa-da golýazma tekstiň birinji setiriniň öňünden goýulýan boş ýer. Abzaslaryň arasyndaky tekst bölegi.
Spektral klas
Ýyldyzlary O; B; A; F; G; K; M diýen 7 topara bölýarler. Bu toparlardan O; B; A; F toparlar iň gyzgyn ýyldyzlar hasaplanylýar. G we K toparlar bolsa, ortaçarak gyzgynlykdadyrlar. M toparyna degişli ýyldyzlar bolsa, iň sowuk ýyldyzlardyr.
Agry
300px|thumb|Agry ili Agry Türkiýäniň bir ili.
Kelwin
Kelwin gyzgynlyk birligidir. Ol 《K》harp bilen belgilenýär. 0 K (Kelwin)= -273,15°C (gradus Selsi) -dir başgaça aýdanymyzda: 0°C= 273,15    K-dyr.
Idanfirs
Idanfirs一ýokarky Skif hökümdary bolupdyr. Onuň döwründe Skif hökümdarlygy miladydan öňki VI asyrda Pars basybalyjylaryna garşy söweş alyp barypdyrlar. Bu uruş Dariý I (Darýuş) Idanfirsyň arasynda miladydan öňki 512-nji ýylda bolupdyr. Bu uruş hakda Geredot «Taryh» eseriniň IV jiltinde ýazypdyr.
Halkara Matematiki adalgalar
Abssissa – “abscissus” diýen latyn sözünden gelip çykyp, “kesilen”, “kesilip alnan” diýmegi aňladýar. Bu adalgany nemes alymy, differensial we integral hasaplamalary esaslandyryjy G.W.Leýbnis (1646-1716) 1665-nji ýylda ilkinji gezek ulanypdyr.
Aksioma – “ahioma” diýen grek sözünden gelip çykyp, “ykrar edilen düzgün”, “şübhe döretmeýän tassyklama” diýmegi aňladýar. Bu adalgany irki döwürde Aristotel (384-322 b.e.ç) hem ulanypdyr. Biziň eramyzdan öň üçünji asyrda ýaşan Ýewklid özüniň “Başlangyçlar” diýen eserinde aksiomalary ulanyp geometriýany aksiomatik esasda gurmaga synanşypdyr. Ýewklid aksiomalarynyň käbirine postulatlar hem diýipdir. Ýewklidiň 5-nji postulatynda “göni çyzygyň üstünde ýatmaýan nokat arkaly şol göni çyzyga parallel bolan bir we diňe bir göni çyzyk geçirip bolar” diýilýär. Matematikler 5-nji postulaty subut etmäge synanşypdyrlar, emma bu synanşyklar şowsuz tamamlanypdyr. XIX asyrda bu postulatyň aksiomadygy anyklanyldy. Bu meseläniň çözüwi rus matematigi N.I.Lobaçewskiý bilen wenger matematigi Ýa. Boýýaýa degişlidir.
Algebra. Bu söz IX asyrda ýaşan Merkezi Aziýanyň beýik alymy Al-Horezminiň “ Aljebr we almukabala” atly kitabynyň adyndan gelip çykandyr. Bu kitap arap dilinden latyn diline terjime edilende “almukabala” sözi galdyrylyp, diňe “aljebr” sözi ýazylypdyr. “Aljebr” sözi bolsa wagtyň geçmegi bilen “Algebra” sözüne öwrülipdir. Aljebr diýlip goşulyjyny deňligiň bir böleginden beýleki bölegine geçirmeklige düşünilýär.
Algoritm. Bu söz Al-Horezminiň latynça “Algorithmus” görnüşde ýazylan adyndan gelip çykandyr. Algoritm-bu meseläniň käbir toplumyny çözmäge ýardam edýän we belli bir tertipde ýazylýan amallaryň doly yzygiderliligidir.
Analiz – grek sözi bolup, “derňew geçirme”, “bölüşdirme” diýmegi aňladýar. Gadymy grek taryhçylary analiz etmek usuly Platona degişli diýip hasaplapdyrlar. Ýewklidiň «Başlangyçlarynda» «analiz», «sintez», sözleri gabat gelýär. Analiz adalgasyny häzirki zaman matematikasyna Wiýet girizipdir.
Apofema – “apotithemi” diýen grek sözi bolup, “tarapa geçirilen” diýmekdir.
Altyn sähra etraby
Altyn sähra etraby ([|Алтын Сахрайский этрап]) Türkmenistanyň Mary welaýatynda öňki etraplaryň biri.
2008-nji ýylyň 18-nji aprelinde döredildi.
Halkara Matematiki adalgalar
Argument – latyn “argumentum” sözi bolup, “belgi”, “nyşan” diýmekdir. Funksiýanyň argumenti diýen aňlatmany ilkinji gezek 1862-nji ýylda K.Neýman ulanypdyr.
Altyn sähra etraby
2010-njy ýylda ýurduň Prezidentiniň gatnaşmagynda sebitiň täze dolandyryş merkezi açyldy.
2016-njy ýylda Altyn sähra etraby ýatyryldy we onuň territoriýasy Oguzhan etrabyna geçirildi. .
Halkara Matematiki adalgalar
Arifmetika – grek “arithmos” sözi bolup, san diýmegi aňladýar. Ark. Latyn arcus (duga) sözüniň gysgaldylan görnüşidir.
Asimptota - grek sözi bolup, “gabat gelmeýär”, “goşulmaýan” diýen manylary berýär. Bu söz [[Apolloniniň işlerinde gabat gelýär, şonuň üçin hem bu adalga şoňa degişli edilendir. Algebraik egri çyzyklaryň asimptotalaryny tapmaklygyň häzirki zaman usulyny Koşi (1826) oýlap tapypdyr.
Binom – “iki” diýmegi aňladýan “bi” diýen latyn we “agza” diýmegi aňladýan “nomos” diýen grek sözleriniň utgaşmasyndan emele gelip, “ikiagza” diýmekdir. formula iňlis matematigi we fizigi Isaak Nýutonyň (1642-1727) hatyrasyna Nýuton binomynyň formulasy diýilýär. Nýuton binomynyň orta mekdepde öwrenilýän hsusy hallary: 1. (a+b)2=a2+2ab+b2, 2. (a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3.
Bissektrisa - latyn “bi” (iki) we “sectrix” (bölüji) diýen sözlerden gelip çykandyr.
Wektor – latyn “vektor” sözünden gelip çykyp, “ýörediji”, “äkidiji”, “alyp baryjy” diýmegi aňladýar. Bu adalgany matematika 1845-nji ýylda irlandiýaly matematik U.R.Gamilton (1805-1865) girizipdir.
Wektoryň başlangyjyny we ahyryny görkezmek üçin Mebius wektory AB bilen belgileýär. Wektory gara harp bilen belgilemekligi Häwisaýda (1891) teklip edipdir.
Wertikal – “vertikalis” diýen latyn sözünden gelip cykyp, “dik”, “kert” diýmegi aňladýar.
Wertikal burçlaryň deňdigini ilkinji gezek gadymy grek alymy Fales (b.e. çenli 625-547) subut edipdir.
Geometriýa – grek “geo” (ýer) we “metreo” (ölçemek) sözlerinden emele gelip, “ýer ölçemek” diýmegi aňladýar. Şeýle at geometriýanyň ýer üstünde ölçemeler geçirilende ulanylanlygy bilen baglanyşyklydyr. Orta mekdepde öwrebilýän geometriýa “Başlangyçlar” ady bilen matematika boýunça ajaýyp kitap döreden gadymy grek alymy Ewklidiň (b.e. çenli III asyr) ady boýunça ewklidiň geometriýasy hem diýilýär. Uzak wagtyň dowamynda geometriýany şol kitap boýunça öwrenipdirler.
Geronyň formulasy. Gadymy grek matematigi Geron Aleksandrskiý (b.e. I asyry) üç tarapy boýunça üçburçlygyň meýdanyny hasaplamaga mümkinçilik berýän formulany getirip çykarypdyr. Ol formula şeýle ýazylýar. bu ýerde a, b, c üçburçlugyň berlen taraplary, p-ýarymperimetr;
Burçlary ölçemegiň birligi hökmünde gradus ulanylýar. Bu birlik biziň eýýamymyzdan öň girizilipdir.
Gram – fransuz “gramme” sözi bolup, agyrlygyň kiçi ölçegi diýilmegi aňladýar.
Grafik – grek “graphikos” sözi bolup, çyzylan, şekillendirilen diýmekdir.
Diagonal – grek “dia” (üstünden) we “goniýa” (burç) diýen sözleriniň utgaşdyrylmagyndan alnyp, burçdan burça gidýän diýmegi aňladýar.
Aksaraý
300px|thumb|Aksaraý ili Aksaraý Türkiýäniň bir ili.
Halkara Matematiki adalgalar
Diagramma – grek “diagramma” sözi bolup, şekil, çyzgy diýmekdir. Ululyklaryň arasyndaky baglanyşygy diagrammalary ulanyp görkezip bolýar. Matematikanyň mekdep kursunda çyzykly, sütünleýin, tegelek diagrammalar ulanylýar.
Diametr – grek “diametros” sözünden gelip çykyp, in, inli, giňlik, keseleýin diýmekdir.
Diskriminant – “diserminre” diýen latyn sözünden gelip çykyp, tapawutlandyryjy diýmekdir.
Differensial – “differentiýa” diýen latyn sözünden gelip çykyp, tapawut diýmekdir.
Dodekaedr – grek “dodeka” (on iki) we “hedra” (gran, esas) sözleriniň utgaşmasynden emele gelip, onikigranlyk diýmegi aňladýar.
Ikosaedr – grek “likosi” (ýigrimi) we “hedra” (gran, esas) sözleriniň utgaşmasyndan emele gelip, ýigrimigranlyk diýmekdir. Dogry ikosaedr ýigrimi sany dogry üçburçluklardan düzülendir.
Ikosaedri Teetet diýen alym gurupdyr. Bu adalga Geronyň, Ýewklidiň işlerinde duş gelýär.
Integral – “integer” diýen latyn sözünden gelip çykyp, bitin, dikelmek diýen manyny berýär. XVII asyryň birinji ýarymynda integraly söz bilen “ähli bölünmeýän sanlaryň toplumy” diýip atlandyrypdyrlar. Şweýsar matematigi Ýakow Bernulli (1654-4705) integral adalgasyny “bitin” diýen manyda ulanypdyr.
Irrasional san – tükeniksiz periodik däl onluk drobdyr, gatnaşyk görnüşinde ýazyp bolmaýan san.
Kwadratyň diagonalynyň taraplarynyň üsti bilen aňlatmaga edilen synanşyklar irrasional sanyň ýüze çykmagyna sebäp bolupdyr. sanyň irrasionaldygyny Aristotel, sanlaryň irrasional sanlardygyny bolsa Teodoru subut edipdir.
Katet – grek “katetos” sözünden gelip çykyp, dik diýmegi aňladýar. Orta asyrlarda katet diýip, gönüburçly üçburçlugyň beýikligine aýdypdyrlar. XVII asyrdan başlap bu adalga häzirki manysynda ulanylyp başlanýar.
Kwadrat – latyn “guadratus” sözünden gelip çykyp, dörtburçly diýmegi aňladýar. Kilo – grek sözi bolup, müň diýmegi aňladýar. Bu söz ölçeg birlikleriniň öňünden ýazylýar. Mysal üçin, kilogram, kilometr.
Kollinear – “co” (bilelikde) we “cineo” (çyzyk) diýen latyn sözlerinden ybarat bolup, bir gönüde ýatýan diýmegi aňladýar. Kombinatorika – latyn “kombinatoriýa” sözi bolup, utgaşdyrma diýmekdir.
Kombinatorikanyň ylmy esaslaryny Leýbnis özüniň “Kombinatorika sungaty hakynda pikir ýöretme” (1866ý) diýen işinde beýan edipdir.
Komplanar – “CO” (bilelikde) we “planum” (tekizlik) diýen latyn sözlerinden ybarat bolup, bir tekizlikde ýatýan diýen maynyny berýär.
Bu adalga Ýa. Bernulliniň işlerinde duş gelýär we Gibbişiň leksiýalaryndan soň wektor hasaplaýyşa girizilipdir. Konus – grek “ccnos” sözünden gelip cykyp, cykyntgy, ýiti uçly jisim diýmegi aňladýar. Koordinata – “CO” (bilelikde) we “ordinatus” (tertipleşdirmek) diýen latyn sözlerinden emele gelip, tertipleşdirilen diýmegi aňladýar.
Kosinus – “complementi” (goşma) we “sinus” diýen latyn sözleriniň gysgaldylan görnüşi bolup, sinusyň üstüni ýetirmek, goşmaça sinus diýmekdir. Bu adalgany iňlis matematigi we astronomy Genter 1620-nji ýylda girizýär.
Koeffisiýent – “СO” bilelikde we “efficientis” (baglanyşykly geçýän) diýen latyn sözlerinden ybarat bolup, ýardam ediji, bilelikde täsir edýär diýen manyny berýär.
Töwriz galasy
Töwriz galasy _ Töwriz şäherindäki taryhy gala.
Halkara Matematiki adalgalar
Kotangens – “complementi tangens” (goşmaça tangens) diýen latyn sözüniň gysgaldylan görnüşi. Bu adalgany ilkinji bolup Genter girizýär.
Kub – “Kubos” diýen grek sözi bolup oýlanýan süňk diýmegi aňladýar. Bu adalgany Pifagoryň okuwçylary girizýär.
Lemma – “Eýmama” diýen gerek sözünden gelip çykyp, öňdäki hal ýagdaý diýmegi aňladýar. Lemma – bu bir ýa-da birnäçe teoremany subut etmek üçin ulanylýan kömekçi sözlem. Arhimediň, proklyň işlerinde bu adalga “kömekçi teorema” diýlip ulanylýar.
Litr – grekleriň “litra” sözünden gelip çykýar.
Logorifm – “logos” (gatnaşyk) we “arithmos” (san diýen grek sözlerinden gelip çykyp, gatnaşygy ölçeýän san diýmekdir. Bu adalgany ilkinji gezek şotlandiýaly matematik Jon Neper (1550-1617) ulanypdyr.
Çili
Çili (Chile), resmi ady — Çili Respublikasy (República de Chile ) — Günorta Amerikada döwlet.
Halkara Matematiki adalgalar
Orta asyrlarda deňizde ýüzmekligiň ösmegi netijesinde düzmesi örän çylşyrymly hasaplamaly talap edýän astronomik tablisalara uly isleg bildirilýär. Logarifmik tablisalaryň peýdalanmagy bu hasaplamalary ýeňilleşdirip. Fransuz matematigi Laplas (1749-1827) logarifmleriň oýlanyp tapylmagy astronomyň işini gysgaldyp, onuň ömrüni uzaltdy diýipdir. Maksimum – “mahimum” diýen latyn sözünden gelip cykyp, iň uly diýmekdir.
Çili
Paýtagty — Santiago de Chile.
Halkara Matematiki adalgalar
Matematika – grek “mathema” sözünden gelip çykmak bilen, ylmy, bilen diýmekligi aňladýar. Matematika sözi turkmen diline rus dilinden rus diline polýak dilinden, polýak diline latyn dilinden, latyn diline bolsa grek dilinden geçendir. Pifagoryň mekdebinde okuwçylara umumy matem (matematika) ady bilen arifmetikanyň, geometriýanyň algebranyň elementlerini öwredipdirler. Wagtyň geçmegi bilen arifmetika, geometriýa, algebra aýratynlykda öwredilipdir. Häzirki biziň orta mekdeplerimiziň I – V synplarynda hem arifmetikanyň, algebranyň geometriýanyň elementlerini özünde jemleýän ders “Matematika” ady bilen öwrenilýär.
Çili
left|thumb|250px|left|Atakama
Halkara Matematiki adalgalar
Masştab – “mab” (ölçeg) we “stab” (taýak) diýen nemes sözlerinden gelip çykyp, ölçeg taýagy diýmegi aňladýar.
Çili
Çili respublikadyr. Häzirki konstitusiýa 1980-nji ýylda kabul edildi we 1981-nji ýylda güýje girdi; 1989, 1994, 2004-nji ýyllarda düzedişler girizildi. Döwlet baştutany, ähliumumy göni we gizlin ses berişlik arkaly 4 ýyllyk möhlete saýlanan prezident (Rikardo Lagos Eskobar). Kanun çykaryjylyk Senatdan we Deputatlar palatasyndan ybarat Milli Kongres tarapyndan ýerine ýetirilýär we ýerine ýetiriji häkimiýet Prezident tarapyndan amala aşyrylýar; prezident hem hökümete ýolbaşçylyk edýär.
Halkara Matematiki adalgalar
Mediana – orta diýmegi aňladýan “medium” diýen latyn sözünden gelip çykýar.
Metr – “metreo” (ölçeýärin) diýen grek sözünden gelip çykandyr. Uzynlyk ölçeginiň birligi, gysgaça (m) ýazylýar.
Millimeter – “mille” (müň) “metreo” (ölçeýärin) diýen grek sözlerinden gelip çykýar.
Million – “million” (müň sany müň) diýen fransuz sözünden gelip çykýar.
Minut – “minuta” (örän az) diýen latyn sözünden gelip çykýar.
Minus – “minus” (az) diýen latyn sözünden gelip çykandyr.
Minimum – “minimum” diýen latyn sözünden gelip çykyp, iň kiçi diýmegi aňladýar. Modul – latyn “modulus” (ölçeg) diýen latyn sözünden gelip çykýar. Bu adalgany wektor üçin ilkinji gezek Argan (1814ý.) ulanylypdyr.
Monoton – “monos” (bir) we “tonos” (ses) diýen grek sözlerinden emele gelip, birsesli, birmeňzeş diýmekdir. Adalgany K.Neýman girizipdir we ony ilkibada monoton san yzygiderlikleri üçin ulanypdyr (1881ý)
Natural - “naturalis” diýen latyn sözündengelip çykyp, hakyky tebigy diýmekdir.
Nol – hiç zat diýmegi aňladýan latyn “nullus” diýen sözden gelip çykýar. Latyn diline araplaryň “Bifr” (sözünden, arap diline) bolsa hindileriň “sinia” (boşluk) diýen sözünden geçendir.
IV-V asyrlarda Hindistanda hasaplaýyşyň pozision ulgamynyň ýüze çykmagy bilen nol ulanylypdyr. Ilki-ilkiler nol “sifr” sözi bilen atlandyrylypdyr. Bu ýagdaý XIX asyra çenli dowam edipdir.
Indoneziýada we Kambojada tapylan VII asyra degişli ýazgylarda nol nokat we kiçijik tegelejik görnüşinde şekillendiripdir. “nulla” adalgany Şýukeniň (1484ý) golýazmalarynda hem duş gelýär. XI asyrda nol san hasaplanmandyr. Çanlamalara görä Zirar (1629ý) ilkinji bolup noluň deňlemäniň köki bolup bilýändigine göz ýetiripdir, şunlukda ol noly san hasaplapdyr.
Nomer – san diýmegi aňladýan fransuz “nomber” diýen sözden gelip çykan. Bu adalga fransuz diline latyn “sanaýaryn” sözünden geçipdir.
Nýuton – Leýbnisin formulasy. Eger kesimde f üçin F asyl funksiýa bolsa, onda Bu formula Nýuton – Leýbnisiň formulasy diýilýär.
Ordinata – latyn “ordinaturs” sözünden gelip çykyp, tertipleşdirilen diýmekdir.
Ort uzynlygy bire deň bolan wektor. Adalgany “orientasiýa” sözüniň gysgaldylan görnüşinde Hewisaýda (1892ý) girizipdir. Häzir bu adalga matematikanyň mekdep kursunda ulanylman, birlik wektor diýilip ulanylýar.
Parabola – deňlemek diýmegi aňladýan grek “parabole” sözünden gelip çykandyr.
Bu adalgany 2500 ýyl mundan ozal Pifagoryň mekdebinde ulanypdyrlar. Ewklig bu adalgany tekizlik üçin, Papp bolsa sferadaky göni çyzyklar üçin ulanypdyr.
Parallelepiped – “paralleleos” (ýanaşyk ýöremek), we “epipedan” (tekizlik) diýen grek sözlerinden gelip çykýar.
Parallelogram – grekleriň “parallelos” (ýanaşyk ýöremek) we “gramma” (şekillenme) diýen sözlerinden emele gelýär.
Paskal üçburçlugy – bu binomial koeffisiýentlerden düzülen sanlaryň üçburçly tablisasydyr. Bu tablisa onuň häsiýetlerini derňän fransuz matematigi B.Paskalyň (1623-1662) hatyrasyna “Paskalyň üçburçlugy” diýip atlapdyrmak kabul edilendir. Bu üçburçluga “Omar Haýýam üçburçlugy” diýen ýalňyşmasak gerek, sebäbi onuň işlerinde hem bu üçburçluk öwrenilýär.
Perpendikulýar – latyn “perpendikulýaris” (dik, asma) diýen sözden gelip çykýar.
Piramida – “piramidos” diýen grek sözünden alnyp, ýalyn, ot diýmekdir.
Pifagoryň teoremasy: Gönüburçly üçburçlugyň gipotenuzasynyň kwadraty katetleriniň jemine deňdir.
Bu teorema Pifogoryň ýaşan döwründen has öň hem belli eken. Pifagoryň döwründen 1200 ýyl öňki wawilonlylaryň ýazgylarynda bu teorema duş gelýär. Wawilonlylaryň gönüburçly üçburçlukda gipotenuza bilen katetleriň arasyndaky bu gatnaşygy ölçemeleriň esasynda tejribe üsti bilen ýüze çykaran bolmaklary ähtimaldyr. Pifagoryň bolsa bu gatnaşygy ilkinji bolup subut eden bolmagy mümkin.
Häzirki döwürde Pifagoryň teoremasynyň ýüzden gowrak subudy bellidir.
Planimetrişa – latyn “planum” (tekizlik) we grek “metron” (ölçeýärin) diýen sözlerden gelip çykyp, tekizligi ölçemek diýmek aňladýar.
Plus – uly diýmegi aňladýan “plus” diýen latyn sözünden gelip çykýar.
Postulat – latyn “postulatum” sözünden alnyp, talap, talap etme diýmekdir.
Ýewklidiň bäşinji postulaty: eger iki göni çyzyk üçünji göni çyzyk bilen kesilende onuň bir tarapy boýunça burçlarynyň jemi ýazgyn burçdan kiçi bolan içki burçlary emele getirýän bolsa, onda şeýle göni çyzyklar ýeterlik dowam etdirilende şol tarapda kesişýärler.
Patensirleme – mümkinçilik, başarnyk diýen manyny berýän “potentiýa” diýen latyn sözünden gelip çykandyr. Potensirleme ilinji gezek Şweýsar matematigi Rananyň (1659ý) işlerinde duş gelýär.
Predel – aracäk, serhet diýmegi aňladýan “limes” diýen latyn sözünden gelip çykandyr.
Prizma – kesilen bölek diýmegi aňladýan “ПРIБМА” diýen grek sözünden gelip çykandyr.
Progressiýa - öňe hereket, ösüş diýmegi aňladýan “progressio” diýen latyn sözünden gelip çykandyr.
Progresiýa – öňe oklamak, zyňmak diýmegi aňladýan “projeçtio” diýen latyn sözünden gelip çykýar.
Proporsiýa – “praportio”diýen latyn sözünden gelip çykyp, ölçegdeş diýmekdir.
Proporsiýanyň ilkinji kesgitlemesini XV asyrda italýaly lamberti girizipdir, A:B=Çhaha ýazgyny bolsa Leýbnis (1708) girizipdir.
Prosent (göterim) – latyn “pro centro” (ýüzden) sözünden gelip çykýar. Radian – latyn “radius” (şöhle) diýen sözden gelip çykýar. Bu burç ölçeg birligidir.
Radikal – latyn “radix”(kök) diýen sözden gelip çykýar. Irki döwürlerde kök belgisi häzirki belgilenişinden tapawutly bolupdyr. XIII asyrda Ýewropada köki belgilemek üçin Radix sözi ulanylýar. biziň häzir ulanýan kök (radikal) belgimizi fransuz matematigi Rene Dekart 1637-nji ýylda özüniň “Geometriýa” diýen işinde ulanypdyr.
Radius – şöhle, tigiriň çekeri, keýesi diýmegi aňladýan latyn “radius” sözünden gelip çykandyr.
Rasional – gatnaşyk diýmegi aňladýan “ratio” diýen latyn sözünden gelip çykandyr.
Rim sifrleri. I, V, X, L, C, M – Rim sifrleridir. Bu sifrleriň üstünde amallary geçirmek kyndyr. Maslahatlaryň konferensiýalaryň asyrlaryň tertibini ýazmakda Rim sifrleri ulanylýar. Meselem, “Ýaşulularyň XX maslahaty”, “XXI asyr-altyn asyr”.
Santimetr – latyn “сentrum” (ýüz) we “metreo” (ölçeýärin) diýen latyn sözlerinden gelip çykandyr.
Segment – latyn “segmentum” (kesim, bölek) diýen sözden gelip çykandyr.
Sekans – latyn “seсans” kesiji diýen latyn sözünden gelip çykandyr. Sekans düşünjesini orta aziýaly alym Abul-Wafa girizipdir.
Sekansyň takyk grafigini Koute gurupdyr.
Sektor-kesýärin, bölekleýin diýmegi aňladýan latyn “secare” sözünden gelip çykypdyr.
Sekunt – latyn “secunda” (ikinji bölüniş) sözünden gelip çykandyr. Bu wagt ölçeginiň birligidir.
Sinus – latyn “sinus” diýen sözünden gelip çykmak bilen güberçeklik diýmekdir. Adalga hindileriň “Ariabhata” (IV-V asyrlarda) diýen eserlerinde duş gelýär.
Sistema – “sistema” diýen grek sözünden gelip cykmak bilen, bitin, birleşdirme, böleklerden düzülen diýmegi aňladýar.
Skalýar – latyn “ckalarus” sözünden gelip çykmak bilen basgançakly diýmegi aňladýar.
Stereometriýa – grek (giňişlik) we (ölçeýärin) diýen grek sözlerinden gelip çykmandyr.
Sfera – grek “sfaira” sözi bolup, şar, pokgi, top diýmegi aňladýar.
Silindr – grek “ ”(aýlaýaryn) diýen sözden gelip çykypdyr.
Sirkul – latyn “circulus” (töwerek) diýen sözden gelip çykýar. Sifr – arap “sifr” (boş) diýen sözden gelip çykýar.
Tangens – latyn “Tangens” sözünden gelip çykmak bilen galtaşýan diýmekdir.
Tangensi X matematigi Abu-l-Wafa girizipdir. 770-nji ýyllarda Merwde ýaşan Ahmet Al-Merwezi Tangensiň tablisasyny düzüpdir.
Teorema – grek “ ” (theorema) sözünden gelip çykmak bilen, pikirlenme, oýlanma diýmegi aňladýar. Grek matematikleriniň işlerinde bu söz “akyl ýetirerlikli hakykat” diýen manyda ulanylypdyr.
Tetraldr – grek “tetra” (dört) we “hedra” (esas, gran) diýen sözlerden gelip çykmak bilen dörtgranlyk diýmegi aňladýar. Adalgany ilkinji gezek Ýewklid ulanypdyr.
Transportir – latyn “transportare” (geçirýärin) diýen sözden gelip çykandyr.
Trapesiýa – stoljagaz diýmegi aňladýan “ ” grek sözünden gelip çykandyr.
Faktorial – latyn “factor” (köpeldiji) diýen sözden gelip çykypdyr. Adalgany Arbogast (1800ý) girizipdir.
Falesiň teoremasy: eger burçuň taraplaryny kesýän parallel göni çyzyklar burçuň bir tarapynda deň kesimleri kesip alýan bolsalar, onda olar onuň beýleki tarapyndan hem deň kersimleri kesip alýarlar Bu teoremany b.e çenli VI asyrda ýaşan gadymy grek alymy fales Miletskiýi subut edipdir, şol sebäpli hem bu teorema onuň ady bilen baglanyşdyrylýar.
Formula – latyn “formula” (kesgitlenen düzgün) sözünden gelip çykandyr.
Funksiýa – baglanyşyk degişlilik diýmegi aňladýan latyn “funetio” sözünden gelip çykandyr. Leýbnis we I. Bernulli 1698-nji ýyldan başlap bu adalgany ylanyp başlapdyrlar. Funksiýanyň kesgitlemesini 1718-nji ýylda I. Bernulli beripdir.
Horda – kiriş (ýaýyň) diýmegi aňladýan “ ” grek sözünden gelip çykandyr.
Şar – top, pökgi diýmegi aňladýan grek “ ” sözünden gelip çykandyr.
Ekstremum – latyn “exremum” (gutaran ýeri; çet, soňy) diýen sözden gelip çykandyr.
Element – esasy, ilkinji diýmegi aňladýan latyn “elementum” diýen sözden gelip çykandyr.
Fellah
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Young_boy_and_girl_harvest_farm_crops_in_Egypt.jpg/220px-Young_boy_and_girl_harvest_farm_crops_in_Egypt.jpg|thumb| Müsürde ekin ýygýan çagalar Fellah ( فَلَّاح فَلَّاح fallāḥ ; zenan فَلَّاحَة fallāḥa ; köplük fellaheen ýa- da fellahin, فلاحين, fallāḥīn ) daýhan, adatça Ýakyn Gündogarda we Demirgazyk Afrikada daýhan ýa-da oba hojalygy işgäri. Bu söz arapça "sürüji" ýa-da "ekinçi" sözünden gelip çykýar.
Gadymy müsürlileriň ynançlary we durmuş ýörelgeleriniň dowamlylygy sebäpli, Müsüriň kärdeşi "hakyky müsürliler" hökmünde häsiýetlendirildi.
Bir galabieh ( jellabiya ) atly ýönekeý Müsür pagta eşigini geýip bolýar. Galabieh sözi takmynan 1715-25-nji ýyllarda döräp, Müsüriň gallabīyah sözünden gelip çykypdyr.
Gelip çykyşy we ulanylyşy
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Fellah_women%2C_Egypt.jpg/170px-Fellah_women%2C_Egypt.jpg|thumb| Müsürdäki aýallar link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Egypt%2C_Fellahin_in_the_Fields%2C_Cairo.jpg/220px-Egypt%2C_Fellahin_in_the_Fields%2C_Cairo.jpg|thumb| Kairiň golaýyndaky [[Kair|ekin meýdanlarynda Fellahin]] "Fellahin", Yslam döwründe Eastakyn Gündogarda ýerli obalylara we daýhanlara degişlidir. " Daýhan" ýa-da "daýhan " hökmünde terjime edilýär.
Fellahin effendi (ýer eýeçiligi synpy) bilen tapawutlanýar, bu sebitdäki kärdeşler kärendeçi daýhan, ownuk kärendeçi bolup ýa-da umumy eýeçilikdäki obada ýaşap biler. Beýlekiler bolsa “ Fellahin ” adalgasyny diňe ýersiz işçiler üçin ulanýardylar.
Müsürde
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Egyptian_Fellahs.tif/lossy-page1-220px-Egyptian_Fellahs.tif.jpg|thumb| Müsürli kärdeşler topary, 1955 Araplar Müsüri basyp alandan soň, ýerli daýhanlaryň köpçüligini fellahin (daýhanlar ýa-da daýhanlar) diýip atlandyrdylar, sebäbi gadymy oba hojalygy we topraklaryna birikmek söwdasy bolan ýewreýlerden we greklerden (arap dilinde Rum ) tapawutlydy. dolandyryjy synpdy. Wagtyň geçmegi bilen bu at etniki häsiýete eýe boldy we arap elitalary belli bir derejede "ýerli müsürliler" bilen manydaş manyda peýdalanypdyrlar. Şeýle hem hristian müsürli yslam dinini kabul edeninde oňa "ýeňiji" ýa-da "ýeňiji" diýilýän falih diýilýär.
Häzirki wagtda daýhanlar Müsür ilatynyň 60% -ini emele getirýär, kärdeşleri kiçigöwünli durmuşda ýaşaýarlar we gadymy ata-babalary ýaly palçykdan ýasalan jaýlarda ýaşamagyny dowam etdirýärler. Olaryň göterimi 20-nji asyryň başynda, müsürli kärdeşleriň şäherlere we şäherlere köp gelmezinden has ýokarydy. 1927-nji ýylda Upperokarky Müsüriň “Fellahin” kitabynyň awtory antropolog Winifred Blekman, ýokarky müsürli daýhanlaryň durmuşy barada etnografik gözleg geçirdi we fellahiniň medeni we dini ynançlary bilen gadymy müsürlileriň arasynda yzygiderli dowam etdirilýär diýen netijä geldi.
Lewantda
“ Lewant ” -da fellahin sözi arameýler ýaly arap däl semit halklaryny hem aňladýar. Fallah sözi Demirgazyk Afrikanyň we Eastakyn Gündogaryň birnäçe sebitinden, şol sanda Kipr sebitlerinden bolan ýerli ilat üçin ulanylýar.
Dobrujada
XIX asyrda Osmanly Siriýasynyň käbir musulman Fellah maşgalalary şol wagt Osman imperiýasynyň bir bölegi bolan Dobruja ornaşdy we Rumyniýanyň türkleri we tatarlary bilen doly birleşdi we haçly boldy.
Abiwert
Abiwert (Bawert) - Kakanyň raýon merkezinden 4 km demirgazyk-günbatarda ýerleşýän orta asyr şäherleriniň harabaçylygy. Ol ýerde biziň eramyzdan öň 1-nji müňýyllykdan başlap, tä 18-19 asyrkara çenli ýaşaýyş bolupdyr. Abiwertiň umumy tutýan meýdany 42 gektara barabar bolup, ol ýerde 18-nji asyrda Nedir şa döwründe türkmenleriň alyli taýpasy ýaşapdyr. Şäher gür ilatly bolupdyr. İlat, esasan, ekerançylyk we belli bir zerejede maldarçylyk bilen hem meşgul bolupdyr. Şäheriň daş-töwereginde gadymy ekerançylyk ýerleriniň sudury mese-mälim görnüp dur. Şäherde 3 sany howuz, birnäçe guýy bolup, olar ilata agyz suwy beripdir. Şäheriň 2 sany bazar meýdançasy bolup, onda senetçilik we oba hojalyk harytlary satylypdyr. 1876-njy ýylda Deregeziň hany Allaýar han Kaka sebitlerini basyp alandan soňra, Abiwert taşlanýar.
BTS (Aýdym topary)
“BTS” ady bilen hem tanalýan bamgtan boys (Koreýca: 방탄 소년단), Günorta Koreýaly ýedi oglanyň toparyder. Topar 2010-njy ýylda başlap, 2013-nji ýylda “Big Heat Entertainment” -iň gözegçiligi astynda işe başlady. Toparyň agzalary - Aram, Jeýn, Şoga, Ji-Hop, Jimin, Wei we Jong Kook - eserleriniň köpüsini düzmek we öndürmek bilen meşgullanýar. BTIas ilki hip-hop topary hökmünde başlandy, ýöne wagtyň geçmegi bilen dürli resanrlary öz içine aldy. Sözlerde köplenç şahsy we jemgyýetçilik aladalary, akyl saglygy, mekdep problemalary, ýetmezçilik, özüňi söýmek we indiwidualizm bar. Toparyň işi edebiýatyň we psihologiki düşünjeleriň uýgunlaşmagy bolup, alternatiw dünýä hekaýasyny öz içine alýar.
Ateý
Ateý (Atheas) miladydan öňki 429一miladydan öňki 339-njy ýyllarda hökûmdarlyk eden Sak hökümdarydyr. Skifleriň içinde ylalaşykly karar beriji hökümdary bolupdyr. Ol Makedoniýa patyşasy Filipp II bilen bolan söweşde dünýqden ötýär. Ateýiň öňler bu ýerlere höküm sürendigi ýa-da sürmändigi hakynda gapma-garşylykly pikirler bar. Uruşdan öň Ateý Dunaý derýasynyň töwereklerindäki kiçi Skif ýurduny gorapdyr. Ol Günorta serhetlerde güýçli syýasaty alyp barmak bilen (miladydan öňki 358-nji ýylda Istriýany we miladydan öňki 343-nji ýylda Kallatisy) Garadeňziniň kenaryndaky ilatlary öz tabynlygyna geçiripdir. Miladydan öňki 344-nji ýylda şowly gutaran uruş, Skifleriň ýeňmegi bilen gutarypdyr. Miladydan öňki 339-njy ýylda başlanan Makedon一Skif uruşynda mekir Filippi tarapyndan Ateý öldürilýär we bu itiş Mekdonlylaryň ýeňişi bilen tamam bolýar. Ateý öldûrleninden soň Skifler ýene 60一70 ýyllap öňküligini saklapdyrlar. Geň ýeri Filipp II niň janyna kast edilşikde (m. ö. 336 ý.) bir Skiflynyň hem gatnaşandygy gaty gyzyklydyr. Öz hökümdarlygynyň tozdurlandygyna garamazdan duşmana bolan ar-namys hiç hakydadan çykmandyr.
Baýramaly
thumb|300px|Baýramaly thumb|300px|Baýramaly Şäheri
Taryhy
Baýramaly Türkmen aga özüni bileli bäri oba bolup görmedik şäher. Şonuň üçin hem ol Türkmenistanyň iň taryha baý we gadymy şäherlerinden biri. Meň çagalygymda Merw 2500 diýip, şäheriň 2500 ýyllygyny bellejek bolup ýördüler ýöne bu sany has az görüp soň ol proekt goýbolsun edildi.
Has tapawutlyrak aýratynlygy dini temada; bu esasan hem garaşsyzlykdan soň meşhur boldy. Ol hem şol Soltan Sanjaryň ýakynlarynda Bureýde we Aslami diýip iki sany mukaddes öwlüýaniň guburlarydyr. Bular Muhammet Pygamberiň ýoldaşlary bolup, Yslam dinini ýaýbaňlaşdyrmak maksady bilen bu territoriýalara gelipdirler. Halk bu mukaddes adamlara örän ýokary hormat goýýar. Umuman olaryň ýatan ýerleri halk arasynda “Bureýdalar” diýlip atlandyrylýar we köp merhumlar bu ýerde jaýlanýar.
Mundan başgada bu ýerde halk arasynda Hoja Ýusup Baba diýilýän meşhur musulman alymynyň gubury bar we onuň adyny göterýän metjit bar. Iň soňky gezek gidenimde ol ýerde bir kino düşürülýärdi. Bu ýeri hem halkyň uly hormatyna eýedir.
Şu gürrüňini edýän taryhy kompleksimiň içinde Gyzlar gala diýip uly gala we Oglanlar gala diýip kiçiräk gala bar. Bular barada herhili gürrüňler edilýär edil öz eşdişime görä gadym zamanlarda Oglanlar galadan Gyzlar galasyna ok ýetirip bilenler ol ýerden gyz almaga mynasyp bolýarmyşyn. Bu elbetde rowaýatdyr.
Bulardan başga hem Ahmet Sapançy diýilýän biriniň gubury bar. Herhili mollalaryň we öwlüýäleriň mazary bar. Bularyň hemmesi örän könelen binalar we olar ýykylyp barýan şäher galasynyň içinde ýerleşýärler. Baýramalydan çykyp Lebap tarapa ýola düşeniňde ýada Zähmet tarapa çep tarapda bir uly tamdyr görünýär. Muňa biz Baýramalylylar Hajymeligiň tamdyry diýýäris. Bu gurluş çyndanam äpet bir tamdyra meňzeýär we ulularyň gürrüňine görä öňler onuň körüginden maşynly girip içinden gamyş ýygyp gaýdýan ekenler. Has ulalanymdan soň taryhda munuň ilat tarapyndan buz saklamak üçin ulanylandygyny bilip, erteki şäherde ýaşaýandygym hakyndaky guwanjym ýitip ýok boldy.
Eýsem Baýramaly ady nireden geldi? Men hem bilemok emma bu ýerde Baýramaly diýip bir han ýaşapdyr. Onuň adyny göterýän Baýramalyhangala şäheriň bazarynyň ýanynda ýatyr.
Geçen iki asyrda bolsa bu şäher ak patyşanyň dynç alýan ýeri hökmünde ulanylypdyr we Ýewropa medeniýetinden uşak-düşek edinip galypdyr. Şäher merkezinde häli-häzirem köne Hristiýän ybadathanasyň harabasy beýgelip dur. Köne binalar hem bir ors yzynyň bardygyny mese-mälim görkezýär. Gürrüňlere görä Nikolaýyň gyzy ýaramansoň ol bu şähere aýratyn üns beripdir we owadanlaşdyrypdyr. Şäherde ors ilaty ep-esli bar.
Iň soňky 70 ýylyň gürrüňini hemmämiz bilýäris. Şäherimiziň esasy köçesi ozallar Çkalowdy, Garaşsyzlykdan soň ol Watan köçesi boldy. Gagarin Andalyp boldy, beýle diýsem Gagarin şahyr bolandyr öýdäýmäň, Gagariniň adyny göterýän köçesine indi Andalybyň adyny götermek nobaty geldi diýjek bolýaryn, umuman şeýdip köp zadyň ady üýtgedi.
Ilaty
Bu şäher örän kozmopolit – köpmilletli. Bu ýerde edil özüm ors nemes, özbek, ýewreý, pars, azerbeýdjan, uýgur, buluç, gazak we türkmen gördüm. Elbetde bularyň sany azlyk emma türkmen tapaýmagam gaty aňsat däl. Bularyň hemmesi bir millet ýaly dost ýaşaýarlar. Türkmenler. Hemmämiziň bilýän türkmenlerimiz. Her tohumdan bar. Toý zat bolsa üýşüp begenýäris. Baýramaly Türkmenistanyň her künjeginden gyz alyp berýär. Şäheriň her ýerinde ýaşaýarlar. Nämüçindir her milletiň öz etmeli işi bar ýaly bolup dur. Meselem gurluşyk we montýor ýaly işlerde işleýän orslary ýaman köp gördüm. Azerbeýdjanlar bolsa, bulara pürsiýan hem diýýärler öýdýän men hiç tapawudyny bilip bilmedim, esasan mal bakyp etini satýarlar; birhili bulara men biznesmen diýýärin. Krasnowostoçnyý diýlen köçede örän köplük bolup, diňe şolar diýseňem boljak. Gowy ýaşaýarlar. Uýgurskaýa diýip bir köçe bardy. Bu ýerde öňler gündogar Türkistandan gelen uýgurlar ýaşaýar. Bular hem türki halklara degişli. Buluçlar umuman garaýagyzrak millet we parslaryň diline meňzeş dilde gepleýärler. Köpüsi türkmençe bilýärler. Şäherde köplük bolup ýaşamaýarlar, ýakynda ýerleşýän obalarda ýaşaýarlar. Nämüçindir bunlar özlerine buluç diýilmegini halamaýarlar. Sögmek diýip düşünýärler. “Özüň buluç” diýseler hem gaty görüp ýörmeli däl. Tatarlar bar, orslar ýalyrak ýaşaýarlar saryýagyz bolýarlar. Ors doganlarymyzy bolsa hemmämiz bilýäris. Ýokarda agzalanlaryň hemmesi garyşyk ýaşaýarlar.
Ilat esasanda döwlet edaralarynda ýagny banklarda, mekdeplerde, zawodlarda (Masložir, Masloprom ýaly) we sanatoriýada işläp pul gazanýar. Baýramalynyň bazarynyň soňky ýyllarda möwç alyp ösýändigine şaýat boldum. Ilat sanyny emma 75.000 we 80.000 arasyndadyr.
Nirede?
Günorta-gündogar Türkmenistanda Marydan 35 kilometr ýalyrak aralykda ýerleşýär. Mary welaýatynda Marydan soň ikinji uly şäher. Bu 4000 müň manatlyk benzine 15 Baýramala baryp bolýar diýmek. Baýramalydan hiç ýerik barman Türkmengala, Ýolötene, Mara we Lebaba gidip bolýar. Marydan Lebaba gitjek bolsaň Baýramalydan geçäýmeli. Baýramalydan 11-de otla münseňiz ertir 9-da Aşgabadyň wokzalynda oýanarsyňyz, elbetde ýolda irkilip bilerin öýtseňiz. Demir, howa we gara ýol bilen Baýramala gelip bolýar.
Näme Bar?
Baýramalyda bir böwrek sanatoriý bar. GDA-nyň (SNG) içinde meşhur bolupdyr. Örän baglyk ýer bolup, Baýramalynyň merkezinde ýerleşýär we ýaşlaryň duşuşyk ýeri bolup hyzmat edýär. Baýramala girip barýan wagtyňyz uly daşlar bilen Baýramaly kurort şäher diýlen ýazgyny görersiňiz. Bu daşlaryň sebäpkäri şol owadan dynç alyş merkezidir. Ol prezidentimiz Saparmyrat Nyýazowyň adyny göterýär.
Dynç almak üçin restoranlar, diskotekalar we barlar kän. Taryhy zat görmek isleýän we ýanynda surata düşmek üçin owadan bina gözleýänler üçin kän owadan bina ýok. Kinoteatryň daşyny gowy edip reňkläpdirler. Öýlenýänler baky oda gül goýup şol ýerde surata düşýärler.
Uly bazar onuň ýanynda mal bazar bar. Söwda gyzgalaňly gidýär, sebäbi şol töweregiň Nýu Ýorka gitmek üçin ýola çykan halky Baýramala gabat gelip hemme işlerini şol ýerde bitirip bilýär.
Sözsoňy hökmünde
Baýramalyny gürrüňlere sygdyrmak mümkin däl. Bir adamyň gürrüňine sygdyrmaga bolsa synanşyp oturmaly hem däl. Iň gowusy gelip görüň.
Gui we Estopanyň başdan geçirmeleri
Gui we Estopanyň başdan geçirmeleri (As Aventuras de Gui & Estopa) — Braziliýaly Flash-animasiýa seriýasy. Filmde oýunçylar: Mariana Kaltabiano, Eduardo Jardim we Arly Kardoso.
Antalýa (il)
300px|thumb|Antalýa ili Antalýa Türkiýäniň bir ili.