cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ysmaýyl II
thumb|Ysmaýyl II YSMAÝYL II (144) – Sefewi türkmenleriniň üçünji hökümdary. Ol 1576 – 1578-nji ýyllarda şa bolup, Tahmasp I-niň ogludyr. Her şa ýogalyp, täze şa tagta geçmeli bolanda ýurtda galagoply ýagdaý döreýärdi. Şa Tahmasp I ýogalansoň soň hem onuň ogly 12 oglunyň haýsysynyň tagta geçmelidigi barada dawalar başlapdy. Ustaçly türkmenler onuň Haýdar Mürze atly ogluny goldasa, owşar türkmenleri şa Ysmaýyly goldady. Şa Ysmaýyl kakasy dirikä 19 ýyllap tussaglykda bolupdy. Belki tussaghanada oturany üçindir.
Ysmaýyl II häsiýeti boýunça gazaply, öz 6 doganyny jezalandyryp öldürtmek bilen, halky gorkuzmak üçin köplenç köpçülikleýin jezalandyrmak barada buýruk beren hökümdardyr. Ol iki ýyl çemesi dolandyryp tarpa-taýyn ýogalýar.
Muhammet Hudabende
MUHAMMET HUDABENDE (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy. Ol 1578-1587-nji ýyllarda hökümdarlyk edýär. Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Tahmasp I-niň ogly.
Muhammet Hudabende keselbent, özerkli däl adam bolupdyr. Ol köplenç aýalynyň (Hamza we Abbas atly ogullarynyň ejesiniň) diýeni boýunça ýurdy dolandyrypdyr. Muhammet şanyň Hamza Mürze atly ogly türklere garşy uruş döwründe Kawkazda görkezen edermenlikleri, ýeňişleri bilen öz duşmanlaryny  öjükdiripdir. Ony şa tagtyna geçer öýdüp gorkup Eýranlylaryň özleri dildüwşik gurap öldürýärler. Muhammet Hudabendäniň döwründe onuň döwleti Kawkazda birnäçe ýerlerini Osman türkmenleriniň döwletine bermäge mejbur bolýar. 1587-nji ýylda Muhammet Hudabende öz goşuny tarapyndan tagtdan agdarylýar we köp wagt geçmänkä aradan çykýar.
Möynaq
Möynaq şäher. Garagalpagystan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
Perdeganatlylar otrýady
Wekilleriniň ganatlary ýukajyk, perde ýaly bolany üçin olara şeýle at berilipdir. Olaryň ganatlary iki jübüt, öňki ikisi uzynrak. Ösüşi doly, metamorfozly. Perdeganatlylar otrýadyna girýän mör-möjekleriň iki topary, ýagny ýabany balarylary we garynjalar barada durup geçeliň. Balarylary maşgalasynda (Apoidae) Türkmenistanda öý balarysyndan başga tebigatda ýabany ýaşaýan balarylaryň 600-den gowrak görnüşleri bolup, olar 60 uruga degişlidirler. Olar öý balarylary ýaly maşgala bolup ýaşaman, ýekelikde ýaşaýarlar. Ýabany balarylaryda ösümlikleriň nektarlary bilen iýmitlenýärler hem-de çagalaryny (liçinkalaryny) bal we ösümlik gülleriniň tozany bilen iýmitlendirýärler. Öz ýaş nesillerini esasan toprakda ýasaýan hinjagazlarynda ösdürip ýetişdirýärler. Ýabany balarylary iki jübüt perdeganatly, ösüşi doly metamorfozly, oňat uçýan, görüjiligi ösen bogunaýaklydyr. Türkmenistanda ýabany balarylary iki sany uly faunistik kompleksi (toparlary) emele getirýärler. Olaryň birinjisi çöl, ikijisi bolsa dag toparlaryny döredipdirler. Türkmenistanda çöl territoriýasynda ýabany balarylarynyň 300350 görnüşi ýaşaýar, galan görnüşleri bolsa dag toparyna girýärler. Balarylary Türkmenistanyň çäginde Murgap we Tejen derýalarynyň aşaky akymlarynyň raýonlarynda oňat öwrenilipdir. Bu raýonlarda olaryň 127 görnüşi bellidir. Murgap we Tejen derýalarynyň aşaky akym raýonlarynda oba hojalyk ekinlerini tozanlandyrmaga has aktiw gatnaşýan ýabany balary görnüşleri aşakdaky 23 sany görnüşlerden ybaratdyr: Colletes anceps; Colletes askhabadensis; Andrene cerbonaria; Anrene evermanni; Andrene flavipes; Andrene dentiventris; Andrene parviceps; allafasciata; Halictus guadricinctus; Halictus senilus; Halictus nasicus; Nomioidis Nomina inermis; Anthidium florentinum; Archimegochile rubripes; Archimegachile flavipes; Archimegachile saussuei; Megachile argentata; Megachile communis; Proxulocopa rufa; Tertaloniatricincta; Anthophora erschowi; Anthophora radoszkowskii; Anthophora peterseni; Anthophora meridionalis; Amegilla maclachlani; Amegilla nigricornis; Amegilla veloissima; Amegilla guadrifasciata.
Dünýä bölekleri
Dünýä bölekleri — materikleri ýa-da olaryň iri böleklerini, golaýdaky adalar bilen bilelikde öz içine alýan gury ýer sebitleri. thumb|250px|Dünýä bölekleri dürli reňkler bilen ýagtyldylýar: [[Awstraliýa we Okeaniýa — melewşe; Aziýa — mämişi; Amerika — ýaşyl; Antarktida — gök; Afrika — sary; Ýewropa — gyzyl.]] Adatça alty sany dünýä bölegi bardyr:
İndeksler
İndeksler - statiskada durli sostawly zatlaryn jeminin umumy dinamikasynyn mukdar taydan hasiyetlendiryan otnositel ululygy anladyar. Mysal ucin, dowlet bolek satuw nyrhlary SSSR 64/50=0,76 (ya 76%), yagny bu gorkeziji SSSR-de 1964 nji yylda dowlet sowdasynda ahli bolekleyin satuw nyrhlarynyn umumy derejesi 1950 yyldaky derejesine garanda 0,76 ya-da 76% diymekdir. Bashgaca aydylanda, umumylykda alnan shol nyrhlar shol dowrun icinde ortaca 0,24 ya-da 24% arzanlady diyilgidir. Islendik I. elementlei bolup shu ashakdakylar hasaplanyar: a) indeksirlenyan ululyk; b)I-in tipi (formasy); w) I-in agramy; g)hasaplanylan mmohleti. I-in elementine (a) baglylykda nyrhlaryn I-i, onumin fiziki (natural) mocberinin I-I zahmet ondurjiliginin I-I we s.m bolar. I-in tipine (b) baglylykda agregat i-ini we ortalyk I=I tapawutlandyrmak bolar. Ortalyk I. (formalaryna garap) ortalyk arifmetiki I-e, ortalyk geometric I-e ortalyk garmonik I-e we s.m bolunyar. Agramyna (w) baglylykda yonekey (agramy cekilmedik) I. we agramy cekilen I. tapawutlandyrylyar. Hasaplanylan mohletine (g) baglylykda bazisli I. (durnukly, hic wagt uytgemeyan bazaly) we zynjyr gornushli I. (eger her gundelik mohletde indeksirlenyan ululygyn san ahmiyeti onun shondan ozalky mohletdaki elementi bilen deneshdirilyan bolsa) tapawutlandyrylyar.
Şöwki Bagdady
BAGDADY Şöwki (26. VII. 1928, Baniýas ş.) — Siriýa ýazyjysy we Žurnalisti. 1951 ý-da Ýokary mugallymçylyk institutynyň edebiýat fakultetini gutarýar. «Siriýa ýazyjylarynyň ligasyny» esaslandyryjylaryň biri (1951), 1954 ý-dan onuň sekretary. Ýaşlaryň we studentleriň Buharestde (1953), Warşawada (1955) geçirilen halkara festiwallaryna gatnaşýar. Eserleri «At-Tarik» (Beirut), «As-Sakafa al-wataniýa» («Milli medeniýet», Beirut) we «Al-Jadit» («Täze») dieň zdebi Žur-lar-da çap ednlýär. B-nyň «Kwartalymyz gzn gusýar» («Haýýuna ýabsuku damman») diýen ilkinji hekaýalar ýygyndysy 1954 ý-da çykýar. Ol başga-da birnäçe poetik ýygyndylaryň awtorydyr. Ýazyjynyň hekaýalarynyň gahrymanlary zähmetkeş adamlardyr.
SSSR 1946-1950-nji ýyllarda
Mowzuk : SSSR 1946-1950-nji ýyllarda.
M E Ý I L N A M A :
1.	SSSR-iň ykdysady kynçylyklary we maliýe ulgamy.
2.	Halk hojalygynyň pudaklaryny dikeltmek.
3.	SSSr-iň halkara gatnaşyklaryndaky orny.
Azat edilen etraplaryň senagatyny dikeltmek boýunça ähli sowet halklarynyň bilelikdäki yhlasy netijesinde ýurduň ykdysady kuwwaty dikeldildi. Ähli respublikalar azat edilen etraplaryň oba hojalygyny dikeltmäge kömek etdiler. Meselem, olarda maldarçylygy dikeltmek üçin Gazagystan SSR-i 550 müň mal, Gyrgyzystan SSR-i 130 müňden gowrak, Gruziýa SSR-i 30 müňe golaý baş mal bölüp berdi. Şeýlelikde dikeldilen kolhozlar 1,7 mln bar mal we 516,8 müň baş öý guşlaryny aldylar. Döwlet kolhozçylary tohum bilen üpjün etdi. 1944-nji ýylda ekiş möwsümini geçirmek üçin döwlet tarapyndan 50 müň tonna galla goýberildi. Diňe Litwa SSR-ine 1945-nji ýylda 10 müň tonna däneli ekinleriň we 4 müň tonna kartoşkanyň tohumy goýberildi. Eýýäm, 1944-nji ýylda azat edilen etraplarda 16 mln gektardan gowrak ýer ekilipdi. 1945-nji ýylyň başynda azat edilen ýerlerde 84700 kolhoz, 1883 sowhoz we 3093 maşyn traktor stansiýasy dikeldilipdi. Olar bilen uruşa çenli ekilen meýdanyň 72%-i ekilipdi we urşa çenli alnan oba hojalyk önümleriniň 51% alyndy, şol sanda galla önümleriniň ýary, gant şugundurynyň 75%, süýt we süýt önümleriniň 30%, guşlaryň we mallaryň 25% alyndy.
Urşuň tamamlanmagy bilen näçe zähmet siňdirilse-de halk hojalygy esasy görkezijiler boýunça uruşdan öňki derejesine ýetip bilmedi. 1940-njy ýyl bilen deňeşdireniňde senagat önümleri 91% düzýärdi, kömür çykarmak 90%, nebit 2%, çoýun eretmek 59%, polat 67%, mata dokamak 41%, ulaglaryň ähli görnüşinde ýük daşamak 43%, işçileriň we gullukçylaryň orta ýyllyk sany   87%-di. Ekin meýdanlary 37 mln gektar kemeldi, mallaryň baş sany 7 mln kemeldi. Ýurduň girdejisi 1940-njy ýyldaky derejesi bilen deňeşdireniňde 1945-nji ýylda 83% azaldy.
1946-njy ýylyň Nowruz aýynda SSSR Ýokary sowetinde 1946-50 ý. aralygynda halk hojalygyny dikeltmegiň we ösdürmegiň bäş ýyllyk meýilnamasy tassyklandy. Onuň esasy wezipesi – ýurduň uruşda heläkçilik çeken etraplaryny dikeltmek, senagatda we oba hojalygynda ösüşiň urşa çenli derejesine ýetmek, soňra ondan geçmekdi. Bäş ýyllyk meýilnama faşistik basyp alyjylardan ejir çeken etraplary, tebigy önümçilik we adam baýlyklaryny tiz ara dikeltmäge we ýurduň ykdysady kuwwatyny artdyrmaga gönükdirilendi.
Bäş ýyllyk meýilnama esasynda öňde goýlan halk hojalygyny dikeltmek we ösdürmek işlerini durmuşa geçirmek üçin maýa goýumlarynyň uly möçberi gerekdi. Dördünji bäşýyllygyň ýyllary içinde döwlet we kooperatiw edaralarynyň we kolhozlarynyň maýa goýumlarynyň möçberi 348,7 milliard rub boldy. Bu mukdaryň çärýegine golaýy uruş wagtynda heläkçilik çeken sebitlere goýberildi. Maýa goýumlaryny maliýeleşdirmek uly pul ätiýaçlyklaryny talap edýärdi. Ulanyşyga goýberilýän dikeldilen kärhanalary dolandyrmak üçin serişde gerekdi. Medeni durmuş çärelerini geçirmek işinde býudžetiň ulaldylmagy zerurdy.
Jemgyýetçilik önümçiliginiň gurluşyndaky özgertemeler uruşdan soňky ýyllarda sowet maliýe ulgamynyň ýagdaýyna oňňyn täsir etdi. Jemgyýetçilik önümçiliginde senagatyň paýy artdy. Ýurduň milli girdejileriniň ösüşi has artdy. 1949-njy ýylda ol 17%, 1950-nji ýylda bolsa 21% ösdi. Milli girdejiniň ösmeginiň esasy şerti zähmet önümçiliginiň ösmegidi.
Şeýlelik bilen, jemgyýetçilik önümçiliginiň gurluşynyň kämilleşmegi, önümçiligiň ösmegi ýurduň milli girdejileriniň ösmegine, maliýe ulgamynyň berkemegine, uruşdan soňky bäşýyllygyň ýyllarynda 325-den 422 mlrd rub. çenli ösen SSSR döwlet býudžetiniň bisydyrgyn ösmegine ýardam berdi. Uruşdan soňky ýyllarda maliýe ulgamyny berkleşdirmäge 1947 ýylda geçirilen pul reformasyda ýardam etdi. Uruş ýyllarynda ägirt uly harby çykdajylar we döwlet býudžetiniň gytçylygy zerarly döwlet bu çäräni geçirmäge mejbur boldy. Ondan başga-da wagtlaýynça basyp alan ýerlerinde faşistler SSSR-iň ykdysadyýetine zarba urmak maksady bilen ýasama pullary dolanşyga goýberdi. Bu zatlaryň ählisi bolsa uruşdan soň dolanşykda pullaryň uly möçberiniň uruşdan öňki ýagdaýyndan 3,8 esse köp puluň bolmagyna getirdi, bu bolsa rublyň satyn aljylyk ukybyny peseldýärdi. Hojalyk hasaplaşygyny ösdürmek üçin, halk hojalygynda önüm-pul gatnaşyklaryny berkitmek üçin, sowet rublynyň doly gymmatlygyny dikeltmek üçin puluň ähmýetini ýokarlandyrmak üçin dolanşykdan pullaryň artykmaçlaryny aýyrmak zerurdy. Pul reformasy bilen bir wagtda kartorka ulgamy ýatyryldy. 1946-1950-nji ýyllarda döwlet býudžetinden bölünip goýberilen 708,4 mlrd rub. halk hojalygynyň pudaklaryny dikeltmek, olary tehniki taýdan täzeden ýaraglandyrmak işleriniň durmuşa geçirilmegini maliýeleşdirmekde esasy çeşme bolup hyzmat etdi.
Halk hojalygynyň pudaklaryny dikeltmek.
Halk hojalygynyň pudaklaryny dikeltmeklik halk hojalygynyň uruşdan soňky ýyllarda başdan geçirýän kynçylyklary bilen bökdelýärdi. Olaryň hatarynda gurluşyk enjamlarynyň, esbaplarynyň,çig malyň ýetmezçiligi ýaly kynçylyklar bardy.
Uruş ýyllarynda ykdysadyýetiň harby ugra gönükdirilmegi senagatyň aýry-aýry pudaklarynda ýeňip geçmesi zerur bolan kynçylyklary döredýärdi. Diňe bir aýry kärhanalaryň arasyndaky üzülen önümçilik aragatnaşyklaryny dikeltmek däl-de ýurduň senagat merkezleriniň arasyndaky üzülen önümçilik gatnaşyklaryny dikeltmek işini ýola goýmalydy, parahatçylyk döwrüniň wezipelerinden ugur alyp halk hojalygynyň pudaklarynyň arasynda material, maliýe, zähmet baýlyklaryny, senagat kärhanalarynyň önümleriniň umumy mukdaryny belli bir derejede ýokarlandyrmak işlerini amala aşyrmalydy.
Uruşdan soňky ýyllaryň tapawutly aýratynlygy-da dikeldiş işleriniň täze senagat kärhanalaryň gurluşygy bilen utgaşdyrylmagydy. Diňe faşistlerden azat edilen respublikalarda we welaýatlarda 263 sany täze kärhanalaryň gurluşygyna başlandy. Olaryň arasynda rezin tehniki önümleriň Kursk zawody, Minskiniň awtomobil zawody bardy. Dikeldiş işleriniň we täze gurluşyklaryň çäkleri we depginleri şeýle bir giňdi we ýokarydy. Şonuň hasabyna halk hojalygynyň esasy pudaklarynyň görkezijileri bäşýyllygyň ahyryna urşa çenli döwrüň görkezijilerinden has ýokary boldy. Şeýlelikde, kömür 1940-njy ýyl bilen deňeşdireniňde 57% köp, nebit 22% köp gazylyp alyndy, gara metallary öndürmek 45%, maşyn gurluşyk zawodlarynyň önümleri 2 esse ýokarlandy.
Uruş oba hojalygyna uly zarba urdy. Faşistler ähli kolhozlaryň we sowhozlaryň 40%-den gowragyny taladylar we ýok etdiler. Oba ýerleriniň zähmete ukyply ilaty 35,4 mln adamdan 23,9 mln adama çenli gyzgaldy. Oba hojalygynda traktorlaryň sanawy uruşdan öňki derejesi bilen deňeşdireniňde 59% düzýärdi, atlaryň sany bolsa 14,5 mln bolanlygyndan 6,5 mln çenli azaldy. Bu bolsa ekin meýdanlarynyň 36 mln ga we ýygnalýan dänäniň 762 mln-dan 333 mln sentnere çenli kemelmegine getirdi. Umuman, oba hojalyk önümçiligi 40% azaldy. Beýik watançylyk urşundan soňra oba hojalyk önümçiliginiň derejesi uruşa çenli döwür, Birinji Jahan urşundan soňky döwür we Raýatlyk urşundan soňky döwür bilen deňeşdireniňde has aşakdady.
Uruşdan soňky bäşýyllygyň ilkinji ýyly urşuň oba hojalygyna uran zarbasy zerarly örän çökder garyplyk geçdi, tebigy betbagtlyk boldy. Ukrainany, Moldowany, Merkezi Gara deňiz kenarlaryny Powolžiýäniň orta we aşak böleklerini gurakçylyk gurşap aldy. Bu soňky 50 ýylda ýurduň başyna düşen iň uly gurakçylykdy. 1946-njy ýylda kolhozlar urşa çenli döwür bilen deňeşdireniňde 2,6 esse az galla ýygnadylar. Gurakçylyk maldarçylyga-da uly zyýan ýetirdi. Gurakçylygyň ýaýran etraplarynda diňe iri şahly mallaryň sany 1,5 mln baş azaldy. Gurakçylykdan ejir çeken etraplary halas etmäge ýurduň beýleki sebitleri maliýe serişdelerini iberdiler.
Oba we tokaý hojalygyny ösdürmek üçin döwlet býudžetinden ýylsaýyn köp serişde goýberilýärdi. Şeýlelikde, bu önümleriň diňe bir möçberi däl-de, eýsem olaryň halk hojalygynda sap edilişide artdy. Eger 1946 ýylda olar 12,9 mlrd rub ýa-da halk hojalygynda sarp edilişi 11,9% bolan bolsa, onda 1950-nji ýylda olaryň möçberi 34 mlrd rub, halk hojalygynda sarp edilişi 21,6% boldy. Uruşdan soňky bäşýyllygyň ýyllary içinde döwlet býudžetinden oba we tokaý hojalygyna 115,5 mlrd rub gönükdirildi.
Oba hojalygyna döwlet tarapyndan merkezleşdirilen kömekden başga-da senagat kärhanalary we şäher ýaşaýjylary tarapyndan az kömek berilmedi. Şäher kärhanalary onlarça ýaşaýyşjaýlaryny, maşyn-traktor stansiýalaryny, önümçilik binalaryny, klublary, kitaphanalary we ş.m. gurdy we abatlaýyş işlerini geçirdi. Bularyň ählisi oba hojalygynyň material-tehniki bazasyny berkitmäge kömek etdi. Emma oba hojalygyna serişdeler ýetmeýärdi. Oba hojalygyny çig mal bilen üpjün etmek 1946-njy ýylyň gurakçylygynda has-da kynlaşdy. Döwletiň öňünde ýurduň gurak etraplarynyň tebigatyny meýilnamalaýyn üýtgetmek, oba hojalyk önümçiliginiň tebigy şertlere baglylygyny peseltmek wezipesi ýitiligi bilen ör boýuna galýardy.
Ekerançylygyň köp ýyllyk tejribeleri we ylmy barlaglar gurakçylyk bilen göreşmegiň bir usulynyň baýyrlyk etraplarda tokaý hojalygyny döretmekligine şaýatlyk edýärdi. Tokaýlar ýerleri gurakçylykdan goraýarlar, ýeriň suw rejesini gowulandyrýar, howany çglandyrýar, ekerançylyk üçin oňaýly howa şertlerini döredýär, topragyň ýüzüniň ýuwulmagynyň öňüni alýar. Baýyrlyk we dogluk etraplarda tokaýlary ösdürmäge we olara döwlet möçberinde guramaçylyk häsiýetini bermek üçin SSSR-iň Ýewropa böleginde tokaýlaryň, baglaryň ösüşini üpjün etmek üçin howdanlaryň we howuzlary gurmagyň Meýilnamasy kabul edildi. Onda esasy üns tokaý ösdürmäge berilýärdi. 1950-1965-nji ýyllar aralygynda esasanam RSFSR-iň we USSR-iň 16 welaýatynda 5320 km uzynlykda 8 sany iri döwlet tokaý zolagyny döretmek göz öňünde tutulýardy. Ondan başgada kolhozlatda we sowhozlarda umumy meýdany 5 mln 709 müň ga bolan gorag tokaý zolagy döredilmelidi.
1949-njy ýylyň baharynda bag oturtmak ri uly gerim bilen barlandy. Bu iş esasanam Krasnodar ülkesinde, Stalingrad, Rýazan, Rostow we Tula welaýatlarynda işjeň alynyp barylýardy.
Uruşdan soňky bäşýyllygyň ilkinji başlanan ýeri işlemek, oba hojalyk önümçiligi üçin şertleri gowulandyrmak oňňyn netijeleri berdi. Kolhozlar we sowhozlar 1951-nji ýyla çenli gorag tokaý zolaklary 1852 müň ga meýdana oturtdy : Kamyşin-Wolgograd-Woronež-Rostow-na-Donu, Penza-Kamensk, Belgorod-Don, Çapaýewsk-Wladimirowka we başgalar. Olaryň uzynlygy 6 müň km-den uzyndy. 40 ýyl mundan öň döredilen gorag tokaý zolagy şu günki gün 25 mln ga ýeri goraýar.
Şeýlelik bilen, uruşdan soňky bäşýyllygyň ýyllary içinde senagatyň we oba hojalyk önümçiliginiň dikeldilemgi netijesinde önümçilik 1940-njy ýyl bilen deňeşdireniňde 73%, maýa goýum – üç esse, zähmet öndürijiligi – 37%, milli girdeji – 4% artdy.
Uruşdan soňky ilkinji ýyllarda syýasy repressiýa güýçlendirildi. “Leningrad işi” diýip atlandyrylan iş boýunça ýüzlerçe adam repressiýa edildi, 200-den gowrak adam atyldy. 1953-nji ýylyň başynda “lukmanlaryň işi” diýip atlandyrylan işe seredildi. Olar Stalini we beýleki partiýanyň we hökümetiň ýolbaşçylaryny fiziki taýdan ýok etmegi guramakda aýyplanýardylar.
Ylmyň täze ugurlaryna (genetika, kibernetika we başgalara) “imperializmiň ýaragy” diýilip töhmet atylyp uly zarba uruldy.
SSSR-iň halkara gatnaşyklary.
SSSR-iň ykdysady kynçylyklarynyň üstune daşary syýasatyň meseleleri-de goşulýardy. Baryp 1945-nji ýylyň Gurbansoltan aýynda Stalin “Bu uruş öňkülere meňzemeýär, kim haýsy çäkleri eýelese, oňa şol ulgamy berer, goşun nirä baran bolsa şol ýerlere hökman başgaça bolup bilmez” diýipdi. SSSR-iň halkara abraýynyň artmagy, onuň Albaniýada, Bolgariýada, Wengriýada, Gündogar Germaniýada, Polşada, Rumyniýada, Çehoslowakiýada, Ýugoslawiýada sosialistik gurluşy girizmäge edýän kömegi Günbatar döwletleriň aladasyny artdyrdy. ABŞ we Beýik Britaniýa SSSR babatynda, “kommunizmi saklamaly” we “kommunizmi Sowet Soýuzynyň serhetlerine zyňmaly” diýen wezipeleri öňlerinde goýdular. Şu maksat bilen ABŞ Ýewropanyň uruş netijesinde ejir çeken ýurtlaryna kömek bermek boýunça giň gerimli (“Marşalyň meýilnamasy”) işe başlady. 1949 ýylda NATO harby blogy döredildi oňa ABŞ, Beýik Britaniýa, Fransiýa we beýleki Ýewropa ýurtlary girdiler. Oňa gapma-garşy SSSR-iň başlangyçlary boýunça 1949-njy ýylyň Türkmenbaşy aýynda özara ykdysady kömek soweti döredildi, ol öz agzalarynyň “halk hojalygynyň meýilnamalaýyn ösmegine ýardam etmegi” maksat edinýärdi. ÖYKS-iň agzalygyna SSSR, Bolgariýa, Wengriýa, Polşa, Rumyniýa we Çehoslowakiýa girdiler.
1949-njy ýylda dünýäde güýçleriň täze gatnaşyklary, 2 sany topar – ABŞ we SSSR emele geldi. Olar bu döwre çenli täze gurallaryň (ýadro ýaragy) eýeleridiler we dünýä syýasatyna täsir edýärdiler.
Indeýler
330px|thumb Indeýler Amerikanyň ýerli ilatynyň umumy ady (eskimoslardan we aleutlardan başgasy). Bu at ilkinji deňizde ýüzüjileriň (15 asyryň aýagynda H. Kolumb we b.) Atlantik okeanyň aňyrsynda açan ýerlerine Hindistan diýip ýalňyş düşünmeklerinden gelýär. Indeýler antropologik gurluşy taýdan amerikan jynsyna degişli. Amerikadaky indeýleriň umumy sany takmynan 30 milliondan gowrak (1960). Indeýleriň dil bölünşigi örän köp. Olaryň dili entek ylmy taýdan kadaly öwrenilmändir. Indeýleriň dini ynançlary boýunça geçmişde dürli urug-taýpa kultlarynda (şamanism, totemizm galyndylary we.b) uýmak bolupdyr. Häzirki indeýlerde şol kultlar hudaýlar hökmünde Amerikanyň diňe barmasy kyn we çet sebitlerinde ýaşaýan taýpalarda saklanyp galypdyr. Indeýleriň köpüsi hristiançylygy: Günorta Amerikada, esasan, katolizmi, Demirgazyk Amerikada ýaşaýanlaryň aglabasy bolsa protestantizmiň dürli mezheplerini kabul edipdirler. Indeýleriň we eskimoslaryň ata-babalary 30-20 müňýyllyklarda demirgazyk-gündogar Aziýadan Bering bogazynyň üsti bilen Amerika göçüp barypdyrlar diýip çak edilýär. Amerikanyň ýewropalylar tarapyndan koloniýalaşdyrylyp ugralmagy bilen (16-njy asyrdan başlap), indeýleriň durmuşynda düýpli özgerişikler bolup başlaýar. Ýewropa kolonizatorlary indeýleriň tebigy ösüşini togtatmaga çalyşýarlar. Kolonizatorlar demirgazyk Amerikada indeýleriň köpüsini garypdyrlar, ep-esli bölegi bolsa ABŞ-nyň we Kanadanyň rezerwasiýalaryna göçürilipdir. Diňe materigiň çet demirgazygyndaky ýerli indeýler ýarym çarwa durmuşynda ýaşaýarlar, ABŞ-daky indeýleriň köp bölegi amerikanlar bilen assimilleşip Amerikanys şäher we oba proletariatynyň hem-de garyp fermerleriniň hataryna goşulýarlar. Latyn Amerikasyndaky (West-Hindistan, Urugway, Argentina) indeýleriň köp taýpalary gyrlypdyr. Indeýleriň diňe az bölegi Amazonka derýasynyn basseýniniň çet ýerlerinde öz medeni-durmuş gurluşyny saklapdyr. Latyn Amerikasyndaky birnäçe ýurtlaryň häzirki milletleriniň (meksikanlaryň, paragwaýlaryň, peruanlaryň) we beýlekileriň emele gelmeginde indeýler olaryň esasy düzüm bölegi bolýar. Birnäçe döwletlerde ispan dili bilen birlikde indeýleriň dili hem ulanylýar (ýagny-keçýa-Peruda, Boliwiýada, Ekuadorda, guarani- Paragwaýda ikinji resmi dil hasap edilýär.). Indeýleriň dünýä medeniýetine goşan goşandy uludyr. Indeýler ajaýyp arhitektura ýadygärliklerini, şekillendiriş sungatyny, şahyrana halk döredijiligini döretdi.
Mängit
Mängit şäher. Garagalpagystan respublikasinda Amüdärya etrabynda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
Messor garynjalary
Türkmenistanyň garynjalarynyň içinde Messor urugynyň wekilleri oňat öwrenilen. Bu urugyň wekilleri Türkmenistanyň çöllerinde has giň ýaýran. Olaryň hemme görnüşleri ösümlikleriň däneleri, tohumlary bilen iýmitlenýärler, şoňa görä-de bu garynjalar ösümlikleriň ýaşaýşynda zyýanlydyr. Günorta Türkmenistanda Messor urugynyň 8 sany görnüşi: Messor denticulatus; Messor aralocaspius; Messor variabilis; Messor intermedium; Messor excursionis; Messor subgracilinodis; Messor lamellicornis we Messor perententatus ýaşaýarlar. Olary şertleýin çägeli çöllüklerde, toýun-çägelik çöllerde, dag etegindäki toýun we dag jynslary goşulan toprakda ýaşaýan toparlaryna bölmek bolýar. Çöl çäge toprakda ýaşaýan görnüşleriniň wekilleri hökmünde Messor denticulatus, Messor aralocaspius, Messor excursionis we Messor lamellicornis görnüşlerini görkezmek bolar. Toýun-çägelik çöllerde Messor intermedius we Messor variabilis görnüşleri köplenç duş gelýärler. Dag eteklerindäki dag jynsly toýun toprakda bolsa köplenç Messor parantannatus görnüşi duş gelýär. Messorlaryň käbir görnüşleri özlerine häsiýetli bolmadyk topraklarda hem ýaşaýarlar. Medeni, ekin ekilýän ýerlerde Messor denticulatus has köp duş gelýär. Messor urugyna degişli görnüşleriň garynjalarynyň hemmesi toprakda hin gazynyp, maşgala bolup ýaşaýarlar. Olaryň hinleriniň çuňlugy 2 m-e çenli we ondan-da çuňrak bolup bilýär. Garynjalar ýaşaýyş işjeñligi boýunça gündizki we gijeki görnüşlere bölünýärler. Birinji topara Messor aralocapius we Messor denticulatus degişli bolup, bular gündizine däne çöpleýärler. Ikinji toparyna girýän görnüşler Messor intermedium we Messor variabilis gije däne çöpleýärler we gündizine hinlerinden daşa çykmaýarlar. Messorlar däne bilen iýmitlenýänleri üçin ýylyň maýyl aýlarynda örän köp mukdarda ösümlik dänelerini çöpleýärler. Olary hem iýýärler hem-de gyşa ätiýaç edip goýýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius maý aýynyň bir gününde 81 müň 400 ösümlik dänelerini çöpleýärler ýa-da Messor denticulatus bir ýylyň dowamynda I-I,5 kg ösümlik (bugdaý, arpa we başga ösümlikleriň) tohumyny ýygnap bilýär. Şunça dänäni olaryň köp sanly osoblary ýygnaýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius-yň bir maşgalasynda 17 müň 500 osoblar, Messor denticulatus-yň bir maşgalasynda bolsa 16 müň 500 ekzemplýar garynja bolýar. iýmit Garynjalaryň topragyň hilini oňatlaşdyrmakda, dürli haýwanlara bolmakda, ösümlikleriň ummasyz köp sanly görnüşleriniň dänelerini iýmekde, olaryň tohumlaryny belli bir derejede ýaýratmakda roly uludyr.
Microsoft
Microsoft korporasiýasy  (iňlisçe: Microsoft Corporation) düýbi Waşingtonda ýerleşýän Amerikanyň köp milletli tehnalogiki kärhanasydyr. Bu elektron enjamlary, kompýuter programmalary, şahsy kompýuterleri we ş.m döredýän, bejerýän we satýan kärhanadyr. Kärhana köp özüniň Maýkrosoft Windows operasiýon sistemasy, Maýkrosoft Ofis, Edge programmalary bilen tanalaýar. 2016-njy ýylda gazanan girdeýjisi boýunça dünýäde iň uly programma ýasaýan kärhana hökmünde saýlandy. we dünýäniň iň gymmat kärhanalaryň sanawyndadyr. "Microsoft" söz  "microcomputer" (mikrokompýuter) we "software" (programma) sözleriniň goşulmagyndan emele gelýär. Maýkrosoft 2018-nji ýylyň hasabyna görä Amerikanyň iň girdeýjili 30-njy kärhanasydyr. .
Maýkrosoft Bill Geýts we Paul Allen tarapyndan 1975-njy ýylyň 4-nji aprelinde döredildi.
Maýkrosoft-yñ öndürýän enjamlary dünýäniñ 80-den gowrak ýurdunda satylýar, programmalary bolsa 45-den gowrak dillere terjime edilendir. Kompaniýanyñ ştab kwartirasy Redmond(ABŞ) şäherinde ýerleşýär.Korporasiýanyñ dünýä boýunça işgärleri 90 müñe golaý adama barabardyr(2010ý).
Sefi I
Sefi I – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň altynjy şasy. Ol 1629-1642-nji ýyllarda şa bolupdy. Ol Abbas I-niň uly ogly meşhur Sefi Mürzäniň ogludyr. (Sefi Mürzä kakasy Abbas I gepe girip öldürdipdi).
Daşary syýasatda Sefi I özbek hanynyň çozuşlaryny yza serpikdirse-de, Beýik Mogollardan ýeňilipdir. Ol Beýik Mogollara Gandagary bermäge mejbur bolýar. Sefi I türklerden hem ýeňlýär. Türkiýe bilen 1639-njy ýylda Kasra-Şirin şertnamasyny baglaşyp, ol boýunça 1612-nji ýyldaky serhet dikeldilýär.
Perwez Muşarraf
Pervez Musharraf (پرويز مشرف); 1999-njy ýylda federal hökümet. 1998-nji ýyldan 2001-nji ýyla çenli Işgärler komitetiniň 10-njy başlygy we 1998-2007-nji ýyllar aralygynda 7-nji goşun bölüminiň başlygy bolup işledi.
Iňlis Raj döwründe Delide doglan Muşarraf Karaçi Stambulda ulaldy. Lahordaky Forman hristian kollejinde matematika ugrundan bilim aldy we Angliýadaky Korollyk goranyş kollejinde bilim aldy. Muşarraf 1961-nji ýylda Pakistan harby akademiýasyna girdi we 1964-nji ýylda Pakistan goşunynyň artilleriýa polkuna tabşyryldy. Muşarraf 1965-nji ýyldaky Hindi-Pakistan söweşinde ikinji leýtenant hökmünde herekete geçdi. 1980-nji ýyllarda artilleriýa brigadasyna ýolbaşçylyk edýärdi. 1990-njy ýyllarda Muşarraf general wezipesine bellenildi we pyýada goşun bölümine bellendi, soňra bolsa ýörite hyzmatlar toparyna ýolbaşçylyk etdi. Az salymdan, harby sekretaryň orunbasary we harby operasiýalaryň baş müdiri bolup işledi. Owganystandaky raýat urşunda Pakistanyň Talybana goldaw bermegini höweslendirip, işjeň rol oýnady.
Muşarraf 1998-nji ýylda premýer-ministr Nawaz Şerif tarapyndan dört ýyldyzly general wezipesine bellenende ýaragly güýçleriň başlygy boldy. 1999-njy ýylda Hindistany we Päkistany söweşe getiren Kargil aralaşmagyna ýolbaşçylyk etdi. Şerif bilen Muşarrafyň arasynda birnäçe aýlap dowam eden çekeleşikli gatnaşyklardan soň, Şerif Muşarrafy goşunyň ýolbaşçysy wezipesinden aýyrmaga synanyşdy. Ar alyş üçin goşun 1999-njy ýylda döwlet agdarylyşygy gurady, bu bolsa Muşarrafyň 2001-nji ýylda Pakistany prezident edip almagyna rugsat berdi. Soňra Şerifi özüne garşy resmi jenaýat işine başlamazdan ozal berk tussag astyna aldy.
Muşarraf başda Bilelikdäki başlyklaryň başlygy we goşun bölüminiň başlygy bolup galdy, prezidentligi tassyklanandan soň öňki wezipesinden ýüz öwürdi. Şeýle-de bolsa, 2007-nji ýylda pensiýa çykýança goşun bölüminiň başlygy bolup galdy. Prezidentlik döwründe konserwatiw we sosializm sintezini kabul edip, Üçünji ýoluň tarapdary. Muşarraf, hukuk çarçuwasy buýrugyna düýpli üýtgetmeler girizilen hem bolsa, 2002-nji ýylda konstitusiýany gaýtadan dikeltdi. Zafarullah Jamalini belledisoň Şaukat Aziz premýer-ministr bolup, terrorçylyga garşy gönükdirilen syýasatlara gözegçilik edip, Amerikanyň Terrorçylyga garşy söweşinde esasy rol oýnady.
Muşarraf aç-açan moderasiýa programmasy boýunça sosial liberalizmi öňe sürdi we kärdeşler arkalaşyklaryny gadagan etdi. Muşarrafyň prezidentligi umumy içerki önümiň 50% töweregi ýokarlanmagyna gabat geldi; şol döwürde içerki tygşytlylyk azaldy we ykdysady deňsizlik çalt depginde ýokarlandy. Muşarrafyň hökümeti adam hukuklaryny bozmakda-da aýyplandy, we prezidentlik döwründe birnäçe kast ediş synanyşyklaryndan aman galdy. Aziz premýer-ministr wezipesinden aýrylanda we kazyýet işiniň togtadylmagyny tassyklandan soň 2007-nji ýylda Muşarrafyň ýagdaýy düýpgöter gowşady. Muşarraf impiçmentden gaça durmak üçin 2008-nji ýylda işinden aýryldy we özüni sürgün eden Londona göçdi. Lider hökmünde mirasy garyşyk; has ynamly orta gatlagyň dörändigini gördi, ýöne raýat guramalaryna aç-açan äsgermezlik Pakistanda demokratiýany ep-esli gowşatdy.
Muşarraf şol ýylky umumy saýlawlara gatnaşmak üçin 2013-nji ýylda Pakistana gaýdyp geldi, ýöne ýurduň ýokary kazyýetleri Nawab Akbar Bugti we Benazir Bhuttonyň janyna kast etmekde aýyplanyp, tussag edilmek barada karar çykaransoň, gatnaşmak hukugyndan mahrum edildi. Muşarraf bilen baglanyşykly kazyýet işi Şerifiň 2017-nji ýylda wezipesinden aýrylandan soň dowam etdi, şol ýyl Muşarrafyň Bhutto janyna kast etmek işinde Dubaýa göçüp, "gaçgak" diýlip yglan edilen ýylynda dowam etdi. 2019-njy ýylda Muşarraf dönüklikde aýyplanyp, gaýybana ölüm jezasyna höküm edildi, ýöne ölüm jezasy Lahor Ýokary Kazyýeti tarapyndan ýatyryldy. Muşarraf 2023-nji ýylyň 5-nji fewralynda uzak wagtlap amiloidoz keselinden ejir çekip, Dubaýda aradan çykdy.
Döwletjan Ýagşymyradow
Türkmenistanyň at gazanan sport ussady
DÖWLETJAN ÝAGŞYMYRADOW TÜRKMEN MMA TÜRGENI WE SAMBO USSADY.DINI ISLAM DINI. MILLETI:TÜRKMEN
Ahal FK
Ahal FK hazirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
Apbas I
Abbas şa 16 ýaşynda wagty kakasy öldürilýär we tagta geçýär. Onuň tagta geçen döwri Sefewi döwleti gowşap, agzalalyk güýçlenip, ýurtdan bereket göterilen döwürdi. Eýranyň gowşamagyndan peýdalanyp Türkiýe onuň birnäçe ýerlerini basyp alypdy. Şa Abbasyň paýyna çöken ýurdy galkyndyrmak düşdi. Ol birnäçe özgertmeler geçirdi. Goşunda düzgün - tertibi ýola goýdy. Täze goşun bölümlerini döretdi. Salgytlary rejä saldy. Merkezi häkimiýeti berkitdi. Ýerli hökümdarlaryň hukuklaryny çäklendirdi. Pul özgertmesini geçirip, abbasy diýip atlandyrylan täze pul girizdi. Ýollaryň gurluşygyna üns berdi. Ýurduň paýtagty bolan Yspyhany tas täzeden diýen ýaly gurdy. Suw gurluşyk desgalaryny, bentleri gurdurdy. Eýran geçirilen özgertmeleriň netijesinde kuwwatlanyp tiz ösüp başlady.
Şa Abbas özüne, döwlete garşy gidenleri rehimsizlik bilen jezalandyrdy. Hat-da ol öz çagalaryna hem rehim etmändir. Uly ogluny öldürip, iki kiçi ogullarynyň gözlerini oýdurandygy onuň gazaplylygyndan nyşandyr.
Şa Abbasyň hemmä deň göz bilen garamagy, Eýrany ösdürmek üçin alyp barýan syýasatyny halkyň goldamagyna sebäp boldy. Ol XVII asyryň başlaryndan başlap Eýranyň öňki elinden gidiren ýerlerini täzeden eýelemek üçin goňşulary bilen uruşlar alyp bardy. Türkiýe bilen 1603-1612-nji, 1616-1618-nji ýyllarda iki gezek uruş alyp baryp, olaryň netijesinde Töwrizi, Nahiçewany, Ýerewany, Azerbeýjany, Gündogar Ermenistany, Gündogar Gürjüstany, Lurystany Eýran eýeledi. Geratyň golaýynda özbekleri ýeňip, olardan Horosany aldy. 1623-nji ýylda Türkiýe garşy täze urşa başlady. Yragy aldy. Dogry bu uruş şa Abbas ýogalan soň 1639-njy ýylda gutardy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada Sefewi türkmenleriniň Eýrandaky hökümdarlygy barada söz açyp, Sefewileriň: “Iň güýçli döwlet bolan wagty şa Abbasyň wagtyna gabat gelýär, bu pajarlap ösmek tä onuň 1628-nji ýlda ölmüne çenli dowam edýär” (241) diýip belleýär.
Köýtendag
Köýtendag — şäherladam tipniň oturdy Lebap welayat na Turkmenia. merkez Köýtendag etraby ýerleşdir oturdy Amyderýa gury ýerniň.oturdy -a bolar demir ýol stansiýaniň Charshanga (çyzyk — термез).
tip şäherladamniň посёлка Statusy 1957 ýyldan. 1999 ýylniň eser sowurdy Charshanga.
Köýtendag 3139 metre Türkmenistanyn in belent dagy. in üstüne noktasy Ayrıbaba
Antarktida
thumb|300px|Antarktidanyň emeli hemradan alnan fotosuraty Antarktida (ἀνταρκτικός — Arktikanyň gapma-garşysy) — Ýeriň iň günortasynda ýerleşýän kontinent. Antarktidanyň merkezi çen bilen günorta geografik polýusa gabat gelýär. Antarktidanyň kenarlaryny Günorta okeanyň suwlary ýuwýar. Kontinentiň meýdany 14,4 mln km² töweregidir (onuň hem 1,6 mln km²-i şelf buzluklaryndan ybaratdyr).
Antarktida şeýle-de Antarktida materiginden we golaý-goltumyndaky adalardan emele gelýän dünýä bölegi hem diýilýär.
Kanada 1945-2000-nji ýyllar aralygynda
Mowzuk : Kanada 1945-2000-nji ýyllar aralygynda.
M E Ý I L N A M A :
1.	Kanada uruşdan soňky onýyllykda.
2.	XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda ýurduň syýasy we ykdysady ösüşi.
3.	Kanada 1985-2005-nji ýyllar aralygynda. Syýasat, ykdysadyýet, durmuş.
Kanada Demirgazyk Amerikanyň demirgazygynda ýerleşýän döwlet bolup, ol hyzmatdaşlygyň düzümine girýär. Kanada günortada we demirgazyk-günbatarda ABŞ bilen araçäkleşýär. Oňa Demirgazyk Buzly umman Günbatarda Ýuwaş ummany we Gündogar Atlantik ummany ýanaşýar. Meýdany – 9976,19 müň km2. Paýtagty – Ottawa şäheri. Döwlet gurluşy : Kanada – parlamentar monarhiýa, hökümet baştutany formal taýdan iňlis şazadasy. Ol Beýik Britaniýanyň ilkinji deminionlarynyň biri (1867 ý.) Kanada 1931-nji ýyldan bäri Britan arkalaşygyndaky garaşşyz döwlet. Ol şol bir wagtda Federatiw döwlet. Kanun çykaryjy ýokary häkimiýet iki palataly parlament. Onda premýer ministr we Ministrler döwleti dolandyrýar.
XX asyrda Kanadanyň ykdysady-syýasy durmuşyna beýleki daşary döwletleriň täsiri örän uludy. Angliýanyň dominiony bolmak bilen ol sözüň dogrusynda iňlisleriň çig-mal çeşmesi bolup hyzmat edýärdi. Şeýle ýagdaýa seretmezden Kanada hem iňlisler hem Günortadaky ABŞ ýaly goňşy kuwwatly döwletler bilen özara döstlukly hyzmatdaşlygyny alyp baran döwletdir.
1939-1945-nji ýyllar aralygynda ýalynly ot bolup tutaşan gowgaly hasratly ikinji jahan urşy dünýä ýurtlarynyň syýasy durmuşyna köp nogsanlyk näsazlyklary döretdi. Ine, Kanada XX asyryň II ýarymynda uruşdan soňky 10 ýylyň içinde şeýle wakalar içerki syýasatyny gurşap alypdy. Ýagny, 1945-nji ýylda Oguz aýynyň 11-inde Kanada-da ýeňişde üstün çykan Aram partiýanyň öňe süren maksatnamasy netijesinde ähliumumy saýlawlar geçirildi. Premýer ministri Makenzi King (1935-1948) öz wezipesinde galypdy. Aram partiýa Kanada-da täze gurluşy dikeltmek şygar astynda hereket edýärdi. Beýleki ösen döwletleriň II jahan urşundan soň ösüşiniň haýallanmagy Kanadada hem belli bir derejede öz täsirini ýetirdi. Şeýle-de bolsa ol öz ornuny, ösüşini ýitirenokdy. Jahan urşy kanadalylara ruhy tarapdan bitewileşmegine şert boldy. Makenzi King uruş ýyllarynda kanadalylaryň özlerini millet hökmünde kemala gelmeginde hereket edýän, bir halk, bir millet hökmünde özlerini ykrar etdirendikleri baradaky pikirlerine uly baha beripdir : “Hat-da uruşdan gaýdyp gelen weteranlar hem özlerini “Britan esgerleri” diýip hasap etmeýärdiler. Olar doly bir bitewi kanad harby ýolbaşçylarynyň, harby strategleriniň buýrugy esasynda hereket etdiler”.
Saýlawlardan öňki çykyşlarda bolsa bir ýeke-täk kanad baýdagynyň kabul edilmegini talap edýän şygarlar öňe sürüldi. Makenzi uruş ýyllarynda antigitler baknadarlygyna garşy döredilen, Kanada üçin hemişelik, onçakly bir möhüm bolmadyk Atlantik üçburçlugynda ýer bermek baradaky dokument-resminamalara gol çekip, galyberse-de 1945 ýylyň Gurbansoltan aýynyň 26-synda geçirlen uruşdan soň dünýä gurluşyny we syýasy ýagdaýa ara alnyp maslahatlaşylan BMG-nyň konferensiýasyna gatnaşmak bilen Makenzi öz halkyndan oňa uly goltgy bermegine garaşýardy.
Sowuk uruşyň başlanmagy bilen Kanada özüniň Günortadaky kuwwatly goňşusyna ABŞ bilen diňe bir ykdysadyýetde däl eýsem harby-syýasy ýagdaýda hem oňa birnäçe ýeňillikler döredip özara hyzmatdaşlyk etdi. 1940 ýylda ABŞ bilen Ordenburg ylalaşygy baglanyşyldy. Şeýle hem Kanada anti sowet deržawasyna garşy anglo-amerikan meýilnamasyny doly goldady. 1946 ýylda Baýdak aýynyň 15-inde Ottawada “Şpion jenjeli” ýüze çykyp ýurtdan sowet diplomaty kowlup çykaryldy. Bu olaryň gatnaşyklaryny has hem ykjamlaşdyrdy. Ondan başga-da Kanadaky arktiki etraplaryna harby ekspedisiýa iberildi. Onda ABŞ-nyň aglaba köp mukdarda harby we awiasiýa goşunlary ornaşdyryldy. Umuman aýdanda, ABŞ bilen Kanada harby hyzmatdaşlykda has ýakynlaşdy.
Beýik Britaniýa bilen bu gatnaşyklar pese gaçdy. Kanada gerek bolan senagat harytlary şeýle hem zerur tehnologiýany indi ABŞ-dan alsa bolardy. Makenzi Kingiň ýolbaşçylygynda amerikan ýoluna ýykgyn edilmegi ýurtda nägilelikleri döretmän hem duranokdy. 1948 ýylyň Alp Arslan aýynda King işden gidýär. Täze premýer-ministr asly Kwebekli Lui Sen Loran bolýar. Onuň döwründe ýurt onçakly ösüşde däldi. 1947 ýylda dollaryň hümmeti gaçýar. Import bes edilip “Ebbortyň meýilnamasy” giň gerimde hereket edýär.
Angliýa bilen gatnaşyklary we özara hyzmatdaşlygy dünýä bazarynda Kanadanyň abraýyny artdyrdy. Muňa mysal edip, 1957 ýylda ilkinji gezek ýurduň taryhynda Mejlis ýygnagyna Angliýanyň şazadasy Ýelizaweta II çagyryldy.
Kanada 1968-1984 ýyl “Trýudo eýýamy”.
1968 ýylda Gorkut aýynda saýlawlarda Pýer Elliot Trýudo üstün çykýar. Onuň döwri ýurdy agyr ykdysady çökgünlikden çykmagyň wagtydy. Ol hökümete gelenden çylşyrymly möhüm mesele milleti bitewileşdirmek işlerini özüne maksat edindi we oňa bütin kanada jemgyýetini çekdi. Hökümet tarapyndan 1969 ýylda dil barada resmi taýdan kanun edildi. Ýene-de şol ýyl sebitde Ykdysady ösüş ministrligi döredildi. “Ählihalk bir ýeke-täk döwlet jebis millet” diýen ýörelgeden ugur aldylar.
1972-1974 ýylda Trýudo saýlawda ýene üstün çykmak başartdy. Indi, ol ýurtda özgertmeleri demokratik ýolunda alyp barmagyň ýörelgelerini işläp düzdi. Trýudo 1979-1980 ýyllarda ýene-de öz ýolbaşçylygyny dowam etdirdi. Ol ýurduň ählitaraplaýyn ykdysady-syýasy, medeni, maliýe, daşary ýurtlar bilen gatnaşyklarynda hem Kanadany iň bir ösen derejesinde ykrar edilmegine goşant goşan döwletleriň biridir. Kanada onuň döwründe ösen döwletleriň ýediligine hem girdi. Ol Angliýa, ABŞ, Russiýa hat-da Ýaponiýa bilen diplomatik gatnaşyklaryny ýola goýdy. Şeýle ösüşli bu döwür “Trýudo eýýamy” diýen at bilen taryha girdi. Bu döwürden soň Köneçil partiýa häkimiýete geldi. Onuň baştutany Braýan Malrinidi (1984-1993) dolandyrýar. Bu ýyllarda Kanada oba-hojalyk önüminiň öndürilişi, ylaýta-da 20% bugdaý dünýä bazaryna eksport edilýär. Ol ABŞ-dan soň senagat önümlerini öndürmekde öňde baryjy döwletleriň hataryna goşuldy. 1993 ýylda hökümede ýene-de Aram partiýanyň wekilleri gelýär. Onuň ýolbaşçylygyna Ž. Kretýen (1993-1999) bellenildi. Ol ýurtda maliýeleşdirmek pul hümmetini artdyrmagy babatynda düýpli işleri amala aşyrdy we oňa gözegçilik etdi.
Onuň öňe çykaran maksatnamalary iki basgançakly ugra eýedi. Onuň biri “Mümkinçilikleriň deňlik strategiýasy” diýip atlandyrylyp ol ýurduň ylym-biliminiň ösüşi, kämilleşmegi, talyp haklarynyň köpeldilmegi, garyp gatlaklarda oba-şäherlerde okuw ulgamynyň alnyp barlyşy baradaky meseleleri öz içine aldy. Ikinji bir ugry “Jemgyýetiň goraglylygyny üpjün etjek bolup ol öz öňünde ýurduň ilatyň ýaşaýyş durmuşyny ählitaraplaýyn gowulandyrmakdan ybaratdy.
Kretýeniň döwründe ykdysady gurluşyň düzümi işlenip düzüldi. Dünýä bazarynda isleg döredýän girdeji çeşmesi bolup durýan harytlaryň geçmezligi senagat önümleriniň öndürilmegini kemelmegine getirdi. Indi bar üns diňe täze gazanylan tehnologik önümleriň telekomunikasiýa, biotehnologiýa, farmaseftika, maşyn gurluşyk önümleri dünýä bazarynda uly islegleri döretdi. Indi söwda ulgamyna salýan howp yza galypdy. Kanadanyň söwdadan gelýän girdejileri günde 1 mlrd dollara barabardyr. Bu onuň ykdysady, syýasy we medeni durmuşyny has-da özgerdip, dünýä derejesindäki abraýyny artdyrdy.
Umuman, XX-XXI asyrlaryň sepgidinde Kanadanyň durmuş-ykdysady we syýasy ýagdaýy dünýäniň ösen ýurtlarynyň derejesinde.
Apbas II
APBAS II (144) – Sefewi türkmenleriniň döwletiniň 7-nji şasy. Ol bu döwletiň 6-njy şasy Sefi I-niň ogludyr. Ol 1642 – 1666-njy ýyllarda döwleti dolandyrypdyr. Apbas II häsiýeti boýunça ýumşak, parahatçylyk söýüji, rehimdar adam bolupdyr. Onuň döwründe Eýranyň ykdysadyýeti ösüp başlaýar. Eýran Günbatar Ýewropa döwletleri bilen ykdysady söwda gatnaşyklary ýola goýýar. Ol aýratyn-da Gollandiýa bilen söwda gatnaşyklaryň ösmegine üns beripdir. Golland söwdagärleri Eýranyň ýüpegini hiç-hili gümrük paçsyz ýurtdan alyp çykmaga hukuk alypdyrlar. Fransiýa, Angliýa, Russiýa bilen gatnaşyklar ösüpdir. Apbas II Beýik Mogollar imperiýasy bilen Gandagaryň üstünde uruş alyp barypdyr. 1649-njy ýylda şa Apbas II kakasy Sefi I-niň elden gidiren Gandagar şäherini yzyna gaýtaryp alypdyr.
MTS Türkmenistan
thumb|right Barash Communication Technologies, Inc. (BCTI, türkm. Baraş Kommýunikeýşn Tehnolojis, Ink., рус. Бараш Коммюникейшн Технолоджис, Инк.) — Türkmenistanyň birinji we iri öýjük operatory bolup, "MTS Türkmenistan" brendinde hyzmatlary üpjün edýän aragatnaşyk operatorydyr. Tehasda (ABŞ) bellige alynan. 100 % degişli ОАО «Мобильные ТелеСистемы» (Russiýa). MTS Türkmenistan 1 million 600 müňden gowrak abonentlere hyzmat edýär. "MTS Türkmenistan"-yň baş ofisi Aşgabatda ýerleşýär.
Taryhy
1994 ýyl: 1999 ýyl: 2004 ýyl: 2005 ýyl: 2006 ýyl: 2007 ýyl: 2008 ýyl: 2009 ýyl: 2010 ýyl: 2011 ýyl: 2012 ýyl: 2017 ýyl:
Bagdat
Bagdat — şäher, Yrak respublikasynyň paýtagty. Ýurduň esasy senagat, transport, söwda, ylym we medeniýet merkezidir. Şäheriň düýbi 762-nji ýylda tutulýar. Bagdat Ýakyn Gündogaryň iň belli medeni we söwda merkezidir. Bagdat şäheri Tigr derýasynyň ikiýan kenarynda deňiz derejesinden 34 m belentlikde ýerleşýär. Bagdatda ýanwaryň ortaça gradusy +10°, iýulyňky +34°. Ýöne iýulda howa aşa gyzyp, t-nyň 4-50° ýetýän wagty-da bolýar. Bir ýylda ortaça 163 mm ygal ýagýar. Bagdatda 2 mln. 361,8 müň adam ýaşaýar (1968). Bagdat diňe Yragyň däl, eýsem tutuş Ýakyn Gündogar ýurtlarynyň-da esasy howa, demir we awtomobil ýollarynyň uzelidir. Ýurtdaky işçileriň 40%-i Bagdatda jemlenendir. Bagdatda nebiti gaýtadan işläp bejerýän zawod, nah mata, trikotaž, gön-aýakgap kärhanalary we iri sement, metal işleýän zawodlary bar. Bagdadyň kärhanalary ýurtda öndürilýän ähli senagat önümleriniň 60%-ini berýär. Bagdatda uniwersitet 1956-nji ýylda açyldy. 1940-nji ýyldan bäri Ylymlar Akademiýasy işleýär.
Süleýman şa
Şa Süleýman Eýranyň taryhynda başarnyksyz, gazaply şa hökmünde tanalýar. Onuň döwründe döwlet gowşapdyr. Özbek hanlary Süleýman şanyň döwründe Horasana çapawulçylykly ýörişler gurapdyrlar. Şa Süleýman olaryň ýörişlerine gaýtawul bermegi guramagy başarmandyr. Hut Süleýman şanyň döwründe Gollandiýa Pars aýalgyndaky Eýranyň ýeri bolan Keşm adasyny eýeläpdir.
Türkmenistanyň ''Senagat'' paýdarlar täjirçilik banky
Türkmenistanyň Prezidentiniň kararyna laýyklykda 1999-njy ýylyň mart aýynyň 14-ne Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky 22 sany dörediji paýçylarynyň paýlary esasynda Türkmenistanda ilkinji täjirçilik banklaryň biri bolup döredildi. Bankyň döredilmeginiň esasy maksady Türkmenistanda önümçiligi giňeltmek, haryt bolçulygyny döretmek, kiçi we orta telekeçiligi ösdürmek üçin bank hyzmatlarynyň üsti bilen goldamak bolýar.
Häzirki döwurde baş bankyň ýolbaşçylygynda 5 sany welaýat merkezinde, Ahal welaýarynyň Sarahs etrapynda, Balkan welaýarynyň Serdar şäherçesinde, Türkmenbaşy şäherinde we Aşgabat şäherinde ýerleşýän 6 sany gulluklarynda 400-den gowrak işgär 22 müňe golaý müşderä hyzmat edýär. Senagat paýdarlar täjirçilik banky elmydama beýleki banklar we maliýe guramalary bilen bäsleşik şertinde işleýär. Şu sebäpli bank däbe öwrilen amallardan we hyzmatlardan gaýry, elmydama marketing işini geçirip, müşderileriň isleglerine görä täze hyzmatlaryň gözleginde bolýar.Müşderilere edilýän hyzmatyň görnişleriniň arasynda: Western-Union daşary ýurt pulundaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; Ýeketäk  Senagat bankynda ornaşdyrylan Ýanardag milli manatdaky elektron pul geçirim ulgamynyň hyzmatlary; BSTI-niň telefon töleg hyzmatlary; Hukuk we bank işleri boýunça maslahat hyzmatlary we ş.m. alnyp barylýar.
Ýurduň pul dolanyşygy syýasatyny berkitmek üçin, ilatdan çekilýän serişdeleriň usullaryny we görnüşlerini kämilleşdirmek arkalySenagat paýdarlar täjirçilik banky dürli işler alnyp barylýar. Esasan, mäşderileriň erkin pul serişdelerini banka çekmek maksady bilen, olara dürli dörnüşli goýumlar hödürlenilýär. Bank tarapyndan raýatlar üçin goýumlaryň abatlylyk, ynamlylyk, hem-de bähbitlilik şertleri göz önünde tutulup, yzyna wagtynda gaýtarylýar. Goýumlar nagt, nagt däl hasaplaşyklaryň we geçirim amallarynyň üsti bilen ýerine ýetirilýär. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2008-nji ýylyň 17-nji martyndaky Türkmenistanda hususy telekeçilik işini maliýeleşdirmegiň meseleleri hakyndaky 9604 belgili kararyndan ugur alyp bank ilkinji günlerden işe guramaçylykly girişdi. Bank karzlary esasan önümçiligi, oba hojalygy, söwda we telekeçiligi ösdürmäge, gurluşygy amala aşyrmaga, ulag we aragatnaşygy kämilleşdirmäge we şahsy islegleri kanagatlandyrmak hem-de beýleki kanun tarapyndan gadagan edilmedik dürli maksatlar üçin berilýär. Ýokarda görkezilen karara laýyklykda Bank hususy telekeçilik işini 5%-li ýeňillikli karzlar bilen maliýeleşdirýärler.
Häzirki döwurde mebel, polipropilen haltalaryny öndürmek üçin enjamlar toplumyny, senagat harytlaryny,halka zerur bolan konditer, şöhlat, süýt, galla önümlerini öndürmäge, halka hyzmat etmek üçin enjamlar toplumlaryny satyn almak maksady bilen ýeňillikli karzlar berildi we gelýan arzalar esasynda başga-da binäçe taslamalary karzlaşdyrmagyň üstünde işlenilýär. Türkmenistanyň Senagat paýdarlar täjirçilik banky Altyn Asyr töleg kart ulgamy dolanyşyga girizldi. Nagt däl hasaplaşyklary giňden ulanmak üçin aragatnaşyk enjamlaryny we terminallary Aşgabat ş., söwda merkezlerinde, beýleki hyzmat ediş nokatlarynda, dermanhanalarynda we bank ulgamynyň welaýat şahamçalarynda gurnalandygyny görkezmek bolar. Bu hyzmatyň giňden ýaýbaňlandyrylmagy müşderilere gysga wagtyň dowamynda töleg kartyň üsti bilen nagt pul almaga, awtosürüjileriň ýangyç üçin töleglerini, elektroenergiýa, komunal we beýleki söwda hyzmat töleglerini amala aşyrmaga mümkinçilik berer.
Wester Union ulgamy boýunça müşderilerlere hyzmat ediş nokatlary bankyň ähli şahamçalarynda bar. Aşgabat şäherinde Wester Union ulgamy boýunça ýörite geçirim kabul ediş nokatlary hereket edýär. Ilat üçin edilýän hyzmatlaryň tiz we amatly bolmagyny üpjün etmek maksady bilen 2009-njy ýylda dünýäniň ösen ýurtlarynyň birinji derejeli Commerzbank AG, Deutsche Bank AG we Deutsche Bank Trust Company Americas banklarynda habarlaşyk hasaplary açyldy.
Üçünji Garagum urşy
Üçünji Garagum urşy