cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ulug Muhammet han
Özünden soň: Kiçi Muhammet 1428 一 1432
Özünden öň Kiçi Muhammet
Özünden soň: Kiçi Muhammet
Gazan hany
1438 —1445
Özünden soň Mahmud (Mamutýak)
Ýaýyjy: Yslam
Doguldy: 1405
Öldi: 1445 Gazan
Asly: Çingizid
Kakasy: Içkile Hasan
Gazan hany, Gazan hanlygynyñ gurujysy. Dogulan wagty we ýeri näbelli. Kazanda ölýär. Çingiz hanyñ ogly Juçynyñ Toga Timur şahasyndan gelen Içgile Hasanyñ ogly. 1395-nji ýylda Altyn Orda hany Togtamyş han tagtyndan el çekensoñ ýüze çykan içki gapma-garşylyklar wagty özüni tanatdy. 1419-njy ýylda Lehistan-Litwaniýa karoly Withouthyñ kömegi bilen Kryma we Gypjak bozgurlygynda häkimýetini gurdy. Timurly hökümdary Şahruh bilen hyzmatdaşlyk edip Gypjakdaky häkimýetini güýçlendirmäge çalyşdy. 1423-nji ýylda bolan uruşda Altyn Orda hany Barakdan ýeñilip Gypjagyñ ep-esli ýerlerini elden giderdi. Ýöne Lehistan karolyndan alan kömegi bilen 1427-nji ýylda Saraý şäherini Barakdan gaýdyp aldy. 1431-nji ýylda häkimýetini doly ele almak üçin Moskwa Knýazy Wasiliý Týomnydan kömek sorady. Altyn Orda bilen arasynyñ bozulmagyny göwnemedik Wasiliý kömek etmekden ýüz öwrende onuñ üstüne ýöriş etdi. 1437-nji ýylyñ 5-nji dekabrynda Below ýakynlarynda bolan söweşde, ondan üstün çykdy we täze hanlyk gurdy. 1439-njy ýylyñ Iýunynda Moskwany gabady, ýöne şäheri eýeläp bilmedi. 1444-nji ýylda Nižniý Kowgorody basyp alyp Murom şäherine çozdy. 1445-nji ýylyñ Iýulynda Suzdal ýakynlarynda bolup geçen söweşde ýeñiş gazanyp Wasiliý Týomnyny tussag edýär. W. Týomny we onuñ jigleri salgyt bermegi netijesinde boşadylýar. Aýratynam Oka derýasynyñ boýundaky topraklarda oglunyñ ady bilen belli bolan Kasym hanlygy guruldy. Dargan Altyn Orda hanlygyny eýelejek bolup ýören wagtlary dünýeden ötdi. Ýerine ogly Mahmyt han geçdi.
Çeşme
Türki we Dünýä meşhurlarynyñ Ensiklopediýasy (türkçe)
685
Aradan çykanlar
680'erne
1224
Sebitler boýunça
1224-nji ýyl. Litwa döwletiniň döremegi.
Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy
right|thumbnail|270px|GDA right|thumbnail|270px|'''Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy (GDA)
Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy (GDA), - öň Sowet Soýuzynyň düzüminde bolan döwletleriň syýasy we söwda aragatnaşyklaryny sazlamak maksatly döredilen sebitara halkara gurama (halkara aňlaşma). GDA-nyň agza döwletlere agalyk etme hukugy ýokdyr, agzalar meýletin özara gatnaşyklary sazlaýandyrlar.
Belarus Sowet Respublikasy, Orsýet we Ukraina ýurt baştutanlarynyň 1991-nji ýylyň 8-nji dekabrynda Belarussiýada GDA gurmak baradaky sözleşmä gol çekmekleri bilen düýbi tutulan halkara guramadyr. 2012-2019. Türkmenistan GDA başlyklyk edýär 2012ý Mary şäheri GDA-nyñ medeni paýtagty boldy 2016ý Daşoguz şäheri GDA-nyň medeni paýtagty boldy
Nowak Jokowiç
Nowak Jokowiç (Новак Ђоковић; 22 Maý 1987) serb tennisçi.
Deli
thumb|300px|Ýamuna derýasy Deli şäherinde Deli (दिल्ली, Delhi) — Hindistanyň paýtagty, Mumbaiden soň ikinji uly megapolis. Ol Hindistanyň demirgazygynda Ýamuna derýasynyň boýunda ýerleşýär.
Kastiliýanyň Aragoniýa bilen birleşdirilmegi
Dworýanlar güýçlenip korol häkimiýetiniň täsiri pese gaçýar. Beýleki tarapdan ýurduň içindäki ilatly ýerler we şäherler mawr çozuşlaryndan goramaly bolupdyr. Şol bir wagtyň özünde Ispaniýa ýarym adada Prowans we Italiýa bilen gatnaşyklary edýän söwda şäherleri peýda boldy XIV asyrda şäherliler kortesleriň güýçli bölegini öz içine alyp oňa ruhany dworýanlar hem girdi. Ispan döwletlerinde söwda pul gatnaşyklarynyň ösmegi netijesinde iri ýer eýelerine garaşly daýhanlary ezmek hem güýçlendi. Azat daýhanlarada jenaplar täsiri ýetirdi. Kastiliýada maldarçylygyň ösmegi bilen XIV-XV daýhan ýerleri köpçülikleýinöri meýdanlaryna öwrüldi. Bu bolsa Kastiliýa obasyna daýhan tolgunyşyklaryna getirdi. Kastiliýada “ermandinoslaryň” (doganlaryň) hereketi uly gozgalaňa öwrüldi. 1437 ýylda XIV-XV asyrda Balear adalarynda bolup oňa söwdagärler bolup daýhanlar gatnaşdy. XV asyrda Kataloniýa köpçülikleýin daýhan hereketleriniň merkezine öwrüldi. Daýhanlar özbaşdak hereketini talap etdiler. 1462-1472 ýyllarda Kataloniýada daýhan hereketi bolup gozgalaňçylara az ýerli, ýersiz daýhanlar goşulyp ýer talap  etdiler. Argon koroly Huan II bu hereketi peýdalandy. Ol Kataloniýada hem öz häkimiýetini berkitdi, daýhanlarada az-kem eglişikler eden boldularda, soňa baka olary hem ýatyrdylar. 1484 ýylda Kataloniýada ýene-de güýçli gozgalaň Pedro Huan Saliniň ýolbaşçylygynda başlandy. Hökümetiň olara garşy iberen goşuny daýhanlara köp garşylyk görkezmedi. Şeýle-de bolsa Salini tutup, gynap öldürdiler. 1486 ýylda hökümet eglişikler etmäge mejbur bolýar. 1479 ýylda Aragon we Kastiliýa birleşip ýeke-täk häkimiýeti döretdi. Ferdinand Argondskiý we Izabella Kastilskiý ýurdy dolandyrdy. Bu Ispaniýada korol häkimiýetini berkleşdirdi, Ispan korollary esasy hüjümi Granau emirligine gönükdirdiler. Ispaniýadaky araplaryň eýeçilikleri 1492-ýyldan uzaga çeken göreşlerden soň ýok edildi. Bütin Pirineý ýarym adasy, Portugaliýada başga ispan korollarynyň eline geçdi. Ispaniýada ýaşaýan musulmanlara hriste çokunmalydy bolmasa ýurdy taşlap gitmeli diýip buýruk berildi. Netijede köp söwdagärler Afrikanyň günortasyna göçdüler, Galanlaryny buthana ezdi. Ferdinandyň we Izabellanyň dolandyran döwründe Ispaniýada absolýut monarhiýa ornaşdyryldy. Iri ýer eýeleri syýasy özbaşdaklygyny ýitirdi. Kortesler öňki ähmiýetini gaçyryp, az çagryldy. Dolandyryş býurokratik häkimiýete geçdi. Umuman orta asyrlarda ilkinji gezek Ispaniýada XI-XII asyrlarda dörän korteslerde dürli gatlaklar uly rol oýnapdyr.
Ýüzýyllyk uruş
thumb|350px|Ýüzýyllyk urşuň barşy
Ýüzýyllyk uruş (Hundred Years' War, Guerre de Cent Ans) bir tarapda Angliýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň, beýleki tarapda bolsa Fransiýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň arasynda takmynan 1337-nji we 1453-nji ýyllar aralygynda dowam eden harby konfliktleriň tapgyrydyr.
Uruş arakesmeler bilen 116 ýyla çekipdir. Aslynda, ol şu konfliktleriň tapgyryndan ybarat bolupdyr: birinjisi (Edwardian urşy) 1337—1360 aralygynda bolup geçipdir, ikinjisi (Karoling urşy) — 1369—1389 ýyllar, üçünjisi (Lankaster urşy) — 1415—1429 ýyllar, dördünjisi — 1429—1453 ýyllar.
Fransiýa iňlisleri Giýenden gysyp çykarmak isleýär, iňlis koroly bolsa Giýeniň Fransiýa wassal garaşlylygynyň soňuna çykmak we [A[ngliýa]]nyň elden gideren oblastlaryny – Normandiýany, Anžuwy we başgalary yzyna gaýtaryp almak isleýär. Ýüzýyllyk uruş 1337-nji ýylyň maýynda başlanýar. Urşuň birinji döwründe (1337-1360) iňlisler yzly-yzyna ýeniş gazanyp, Fransiýanyň ep-esli bölegini basyp alýarlar. Ýurduň tozmagy, halkyň durmuşynyň agyrlaşmagy, ýurtda keselçiligiň, epidemiýalaryň ýaýramagy Fransuz hökümetini 1380-nji ýylda örän amatsyz şertlerde ýaraşyk baglaşmaga mejbur edýär. Fransuz koroly Karl V birnäçe reformalar geçirýär. Angliýanyň goly astyna geçen oblastlarda milli-azat edijilik göreşi tutaşýar. Fransuzlar XIV asyryň 70-nji ýyllarynda iňlisleri öz ýurtlaryndan bütinleý diýen ýaly kowup çykarýarlar, emma Fransiýanyň içindäki özara feodalçylyk çaknyşyklar uruşda gazanylan ýeňşi berkitmäge mümkinçilik bermeýär. XV asyryň başlarynda Angliýa täzeden urşa başlaýar we 1415-nji ýylda Demirgazyk Fransiýany (Pariž bilen bilelikde) basyp alýar. Iňlisler okkupirlän ýerlerinde ilatyň umumy gahar-gazabyny döredýär. Partizançylyk urşy başlanyp, bütin fransuz halky aýaga galýar. 1429-njy ýylda fransuz halkynyň gahryman gyzy Žanna d’Arkyň ýolbaşçylygynda iňlis feodallaryna güýçli zarbalar urulýar. Şondan soň bu urşuň Fransiýa üçin ýeňişli gutarjakdygy belli bolýar. Iňlisleriň Bordoda gürrüňsiz boýun egmekleri (1453-nji ýylyň 19-njy oktýabry) bilen Ýüzýyllyk uruş gutarýar. Urşuň netijesinde Giýeniň Fransiýa birikdirilmegi tamamlanýar. Iňlisler basyp alan ýerleriniň (1558-nji ýyla çenli Angliýanyň gol astynda galan Kale okrugyndan başgasy) hemmesini ýitirýär.
Pedikulýoz
Häzirki zaman lukmançylygyna geçen asyrlarda millionlarça adamlaryň ömrüni alyp giden kesellerden üstün çykma başartsada, oňa kiçijik möjekleri ýok etmek entek başardanok. Bu kesel adamzada gadymy asyrlardan bäri bellidir. Ol barada birinji maglumatlar Aristoteliň işlerinde duş gelýär (b.e. öň IV asyr). Gurap galan bitleri gadymy hindi, peru, indeýleriň gonamçylyklaryndaky jesetlerden hem tapypdyrlar. Olar Grenlandiýa we Aleut adalarynda (XV asyr) tapylan mumiýalaşan jesetlerde hem duş gelýär.
B.e. 500 ýyl öň Gerodot: "Olar hudaýa gulluk edenlerinde hiç hili bit ýa-da başga mör-möjek ýapyşmaz ýaly..." diýip, müsür dindarlarynyň kellesiniň hemişe arassa syrylanlygyny belläp geçýär. Baryp 200 ýylyň dowamynda Ýewropa ýurtlarynda pedikulezyň köpçilikleýin ýaýramagy ýüze çykyar. ABŞ-da her ýylda kelle pedikulezynyň 6-12 mln ýagdaýy duş gelýändir.
Keseliň köp duş gelýän döwri, çagalaryň dynç alyş merkezlerinden gaýdyp gelýän, güýz paslynyň başyna gabat gelýändir. Köplenç pedikulez bilen keselçilik, adamlaryň bir ýerde üýşüp ýaşamagy ýa-da arassaçylyk düzgünleri berjaý edilmedik ýagdaýynda has hem ýokarlanýandyr (meselem, uruş ýa-da heläkçilik ýagdaýlary).
Pedikulez (bitlilik) (lat. pedikulus, "bit") – deriniň we saçlaryň parazitler arkaly ýüze çykýan keselidir.
Bitleriň kelle, köýnek we gasyk görnüşleri bardyr. Kelle we köýnek bitleri adamdan adama eşikler, ýorgan-düşek, daraklar we başga öý goşlary arkaly geçip bilýändir. Gasyk bitleri köplenç jyns gatnaşygy arkaly geçýär. Köýnek bitleri geýimleriň tikin ýerlerinde ýaşap, şol ýerde ýumurtgalaryny taşlaýandyrlar. Bitler 1minutda 20 sm. aralygy geçmäge ukyplydyr. Şoň üçin olar bilen yokuşma çalt bolup geçyär.
Gasyk bitleri daşky jyns agzalarynyň gyl örtüginde, ýumurtga haltajygyň üstünde, budyň ýokarky böleginde ýerleşýändirler. (gasyk bitliligine başgaça "ftirioz" hem diýilýär).
Öni alynmadyk ýagdaýlarda bitler goltuklara, arka, döşlere, sakgal-murtlara, gaşlara we kirpiklere ýaýrap bilýär.
Kelle bitleri kellede ösýän saçlarda, has hem onuň ýeňse, depe we çekge böleginde duş gelýändir. Kelle biti 6-14 günden kämillige ýetişýändir we şondan soň urkaçy bit ýumurtga taşlamaga ukyplydyr. Bitleriň ýumurtgasy (sirke) agymtyl reňkde bolup, goňaklara meňzeşdir.
Ýöne goňaklardan tapawutlylykda sirkeler togalak görnüşde bolup, gyllaryň düýbüne ýapyşýandyrlar. 7-10 günden ýaş bitler ýumurtgadan çykýandyr we saçlaryň düýbünde boş, ak pilejikler galýandyr. Ortaça bitleriň ömrüniň dowamlylygy 21 güne barabardyr.
Pedikulezyň özüne mahsus alamatlary bardyr: Bitleriň hemme görnüşleri adam gany bilen iýmitlenýändirler. Köýnek bitleri örgünli garahassalyk keseliniň ýokuşmagyna getirip bilýändir. Pedikuleza garşy göreş onuň görnüşine baglylykda alnyp barylýandyr.
Gasyk bitinden saplanmak üçin, mümkin bolandan, bedeniň hemme ýerlerinden gyllary syryp aýyrmalydyr (goltuklardan, daşky jyns agzalardan). Bitleriň dişlän ýerlerini ýokançlyklardan goramak üçin, ol ýerlere 10% ak simap melhemini ýa-da 5% sary simap melhemini, 33% kükürtli melhemi çalmalydyr. Gaşlardan we kirpiklerden möjekleri dyrnaklaryň kömegi bilen ýeke-ýekeden aýyrmalydyr. Olaryň zeperlenen ýagdaýynda 0,25% göz melhemine fizostigmin goşup ulanmalydyr.
Köýnek bitlerini aýyrmak üçin, ýassyk-düşek daşlaryny, eşikleri gaýnatmalydyr ýa-da buga tutmalydyr. Pes temperaturada eşikleri ýuwmak degerli netijäni bermeýär. Ýokary gyzgynlykda ýuwlan egin-eşikleri bir hepdeläp, gowy ýelejiredilýän ýerde, günüň aşagynda asyp goýmalydyr.
Egin-eşikleri ilki ýörite serişdeler (insektisidler) bilen işläp, soň suwda ýuwmak we güne sermek hem bolýandyr.
Egin-eşikleri we düşek daşlary arassalamagyň iň peýdaly usuly – olary paraformalin kameralara salmakdyr. Şeýlelikde, olar ýokary gyzgynlykly we himiki arassalaýşy geçýärler.
Egin-eşikler arassalananda, sirkeleriň eşikleriň galyň tikin ýerlerine ýa-da epinlerine ýapyşyp, ýeterlik bolmadyk gyzgynlyk bilen arassalanma durnukly bolup biljekdigini ýatda saklamalydyr.
Köýnek pedikulezynda sirkeleriň diňe eşikleriň sapajyklarynda däl-de, deriniň gysga gyljagazlaryna hem ýapyşyp galjakdygyny göz öňüne tutmalydyr. Şonuň üçin hem, diňe egin-eşikleri arassalamak bilen çäklenmän, näsagy hem pedikulesid (bitleri we sirkeleri öldirýän dermanlar) serişdeleri bilen bejermek hökmandyr.
Kelle bitliligini bejermek üçin köp serişdeler (melhem, aerozol, şampun) bellidir. Pedikulesid dermanlar höküminde medifoks, para plyus, nittifor, niks, weda-2, boruň 2% melhemi, kukürt simaply melhem giňden ulanylýar. Agzalyp geçilen dermanlaryň köpüsi sirkeleri öldürmäge ukyply däldir. Dermanlaryň şeýle häsiýetlisi hem sirkeleriň hemmesini öldürip bilmeýär. Şonuň üçin olary el bilen ýeke-ýekeden aýyrmalydyr.
Bitlerden dynmak üçin halk arasynda ulanylýan köpsanly serişdeler hem bellidir. Adatça olaryň peýdalylygy pesdir, ýöne dogry ulanylanda ol diýen howply däldir. Dermanhanalardan bitlere garşy serişdeleri almaga utanýanlygyňyz üçin, diňe halk serişdelerini ulanmak ýalňyşlykdyr.
Halk serişdeleriniň öz ýetmezçilikleri bardyr:
Ondan başga-da olary ulanmak hem oňaýsyzlyklara getirýändir: serişdäni çalyp, saçlara polietilen halta geýmelidir. Kelläňe süpürgiç orap, köp wagt şeýle saklamalydyr.
Bitleri ýok etmegiň ýene bir oňaýly ýoly – ol hem saçlara sintetiki boýaglary goýmakdyr. Saç boýaglaryň düzüminde bitleri we sirkeleri öldürýän himiki serişdeler bardyr.
Kelle pedikulezy ýokuşan adamyň egin-eşiklerini, ýorgan-düşek daşlaryny gaýnatmak, ütüklemek hökmandyr. Maşgalanyň başga agzalaryny (ýa-da mekdepde okaýan ýoldaşlaryny, çagalar bagdaky toparyň çagalaryny) barlagdan geçirmelidir.
Pedikulezyň öňüni almakda hususy we jemgyýetçilik arassaçylyk çärelerine üns bermek möhüm orny eýeleýändir:
Surat sungaty
250px|thumb|right|Eduard Wilgelm Dage. Tingiwopis oýlap tapyşy. Gadymy mifologiýa gaýdyp gelýän dildüwşük: Butadyň gyzy Kore Sikýon, söýgülisiniň kölegesini diwarda kömür bilen aýlaýar. 1832, Alte Nationalgalerie , [[Berlin.]] Surat, islendik ýerdäki çyzyklar we reňkler bilen ýasalan kyssa usuly bolup, konseptual ölçegde işlemek üçin ähli görnüşli materiallary diýen ýaly ulanyp bolýar. Surat sungaty bilen meşgullanýan adamlara suratkeş diýilýär.
Akademiki sözlüklerde surat sungaty etimologiýa esasynda kesgitlenýär (“boýamak” - durmuşy aýdyň görkezmek). Rus dilinde "tingiwopis" sözi, bu boýag bilen işlemek tehnikasynda polotensel surat çekmek sungaty hökmünde emele gelen döwründe bu sungat görnüşiniň realizm tendensiýasyny görkezýär. Bu uzyn we köptaraply proses, Günbatar Europeewropa ýurtlarynda bolşy ýaly Russiýada, sungat akademiýalarynyň döremegi we ösmegi bilen baglanyşyklydy.
Şoňa laýyklykda surat çekmek adamyň döredijilik işidir, “durmuşyň dürli hadysalaryny: tebigaty, adamy, haýwanat dünýäsini, adamlaryň jemgyýetçilik ýa-da şahsy durmuşyndaky wakalary köpeltmek ukyby. Surat sungaty, ilki bilen, spektriň we gymmatlyklaryň hromatiki (reňk) tonlarynyň ýyly-sowuk gatnaşyklarynyň kömegi bilen zatlaryň reňkiniň we yşyklandyrylyşyna esaslanýar. Ikinjiden, hakykata şekilli düşünmek tebigaty uzakdan görmek diýlip atlandyrylýar, esasy zat giňişlik we ýagtylyk gurşawy bilen bilelikde obýektiň duýulmagydyr. Suratly suraty kanwanyň, agaç tagtanyň, kartonyň ýa-da kagyzyň tekizligine geçireniňizde, şekilli ýüz üç ölçegli giňişlige meňzeýär. Bu şekillendiriş sungaty bilen grafika sungatynyň arasyndaky esasy tapawut. Şonuň üçin "uzakdaky wizual şekil" düşünjesi
Neptun
thumb|right|200px thumb|right|200px|Neptun planetasy (gyzyl çyzykly), Gün (merkezdäki jisim), gök reňkli jisim Uran planetasy. Neptun (simwoly: ) — Gün ulgamynyň Günden uzaklygy boýunça sekizinji uly we iň daş planetasy. Ol 1846-njy ýylda açylýar. Günden ortaça uzaklygy (orbitasynyň uly ýarym oky) 30,06m Astronomiki birligi ýa-da 4500 mln km. Orbitasynyň ekssentrisiteti 0,0086, Ekliptikanyň tekizligine ýapgytlygy 1o46,4′. Neptun orbita boýunça 5,4 km/sek ortaça tizlik bilen Günüň töwereginde 164,79 ýylda bir gezek aýlanýar. Neptun ýönekeý göze görünmeýär. Ol has ulaldylyp seredilende, ýaşylymtyl disk görnüşinde bolýar. Onuň diametri Ýeriň ekwatorial diametrinden 3,88 esse uly bolup, 49500 km-e deňdir. Onuň göwrümi Ýeriň göwrüminden 57 esse uly. Massasy Ýeriň 17,28 massasyna deň bolup, ortaça dykyzlygy 1,84 g/sm3-dyr.
Neptun orbita boýunça 5,4 km/sek ortaça tizlik bilen Gunüň töwereginde 164,79 ýylda bir gezek aýlanýar. Neptun ýönekeý göze görünmeýär. Ol has ulaldylyp seredilende, ýaşylymtyl disk görnüşinde bolýar. Onuň diametri Ýeriň ekwatorial diametrinden 3,88 esse uly bolup, 49500 km-e deňdir.
Onuň göwrümi Ýeriň göwrüminden 57 esse uly. Massasy Ýeriň 17,28 massasyna deň bolup, ortaça dykyzlygy 1,84 g/sm3-dyr.
Sapar Öräýew
Sapar Öräýew —Türkmenistan yň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Halkara baýragy nyň eýesi, Türkmenistanyň il ýaşulysy. Sapar Öräýew 1932-nji ýyl yň 29-njy ýanwar ynda Daşoguz welaýaty nyň Görogly etraby nda doguldy. Daşoguzyň Beki Seýtäkow adyndaky mugallymçylyk mekdebi ni,Moskwanyň Maksim Gorkiý adyndaky iki ýyllyk kursuny tamamlady.
Sapar Öräýew lirik şahyrdyr. Onuň onlarça liriki poemalary we goşgulary ynsan gözelligini,onuň sada zähmetini ýokary çeperçilik bilen wasp edýär. Şahyryň ussatlyk bilen ýazylan şygyrlarynyň birnäçesine kompozitorlarymyz saz düzdüler. Şahyryň "Gyzlaryň","Çopanlar","Gözlerim seni gözlär" ýaly onlarça şygyrlaryna düzülen aýdymlary ussat aýdymçylarymyz,çeper höwesjeňlerimiz halk arasynda ürç edip ýerine ýetirýärler.
Sapar Öräýew köplenç ulular üçin ýazýan bolsa-da,çagalary hem gözden salmaýan şahyr. Onuň çagalar üçin ilkinji kitaby 1964-nji ýylda "Yzlar" ady bilen çap edildi. "Gül bilen gurjak","Akdereli Akmaral","Geliň oýnalyň" ýaly kitaplary hem ýörite çagalara we ýetginjeklere niýetlenendir.
"Oba oglany" atly roman-ýatlamasy Sapar Öräýewi kyssaçy hökmünde-de tanatdy. Bu romanda çagalygy uruş ýyllaryna gabat gelen oba oglanlarynyň öz öňünde goýan maksadyna ýetmek üçin döz gelen kynçylyklary beýan edilýär. Göreşlerden doly ykbaly dartgynly wakalaryň üsti bilen teswirlenýär.
Şähädä
Şähädä[t] (شَهَادَة‎ — «şaýatlyk» ) — «şaýatlyk etmek» manyny berýär. Alla iman getirmegiň we Yslama girmegiň ilkinji şerti bolup durýar. Yslamyň bäş sütüniniň birinjisi.
155
Aradan çykanlar
150er
Baýyndyr
Umumy maglumatlar
Baýyndyr Oguz hanyň 4-nji ogly Gök hanyň uly oglynyň adydyr. Ol Üç ok kowumlarynyň iň ulusydyr. Adynyň manysy «Hemişe baý we nygmatly». Tagmasy «Ş» harpyna meňzeş. Guşy一şuňkar, Süýegi一sol gary, ýagyrny. Rowaýatda bularyň guşlary ýatgundyr diýilýär[1]. Baryp orta asyrlarda Baýyndyr (a sesi uzyn aýdylýar) we Baýat taýpalary oguz türkmenleriniň özbaşdak etnik toparlary hökmünde taryhyň sahnasyna çykanlygyna, baý diýen urug-tireleriň bolsa aglaba türkmen taýpalarynyň düzüminde duş gelýändigine seretmezden, biz bu etnik toparlaryň bir kökden, atlarynyň hem şol bir sözden ýüze çykandygyna şübhelenmeýäris. Aşakda etjek gürrüňimiz bu pikiri delillendirse gerek. Baý ýa-da baýlar diýen etnonimler ata, garadaşly, ýemreli, ýomut, mukry, olam, salyr, saryk, teke, ärsary ýaly türkmen taýpalarynyň däl, eýsem başgyrt,gazak, gyrgyz, özbek, Krym tatarlary ýaly türki halklaryň düzüminde-de bar. Bu etnonimleriň Günorta Sibiriň we Demirgazyk Altaýyň territoriýalarynda ýaşaýan samodiý halkyýetlerinde we mongollarda baý diýen etnik toparyň biziň eramyzdan öňki birinji müňýyllygyň ahyrlarynda türki, mongol we somadiý halkyýetleriniň gatyşyp ýaşan döwründe dörändigini belleýär. Ol şol döwürde uly etnik topary (taýpalar birleşigini) emele getirip, soňra agzalan halklaryň arasyna siňip giden bolsa gerek diýlip çak edilýär[2]. Mahmyt Kaşgary Baýyndyrlary 24 Oguz-türkmen taýpasynyň üçünjisi hasaplaýar. Häzirki döwürde Köneürgenç raýonynda Baýyndyroý diýen obanyň, Garrygalada Bagandar atly çeşmäniň we galanyň, gökleňleriň, çandyrlaryň düzüminde baýyndyr diýen urug-tireleriň bardygyna seretmezden, Kaşgarynyň zamanynda sany we güýji boýunça üçünji orunda duran bu kuwwatly taýpanyň uly bölegi XI asyrda seljuklar bilen häzirki Türkiýa, Yraga, Siriýa, Kawkaza gidipdirler, şonuň üçinem bu taýpa häzirki Türkmenistanda onçakly uly yz galdyrmandyr. Akademik W. W. Bartold orus senenamasynda köp agzalýan «BERENDEÝ» diýen türki taýpanyň adyny şu baýyndyrlaryň adynyň üýtgän görnüşi hasaplaýar. Ýeri gelende aýtsak, Türkmenistandan giden şol baýyndyrlaryň XIV一XV asyrlarda Tigr derýasynyň ýokary akymynda kuwwatly Akgoýunlylar döwletini esaslandyrandygyny, Uzyn Hasan ýaly meşhur patyşalaryň we güýçli serkerdeleriň ençemesiniň şu taýpadan çykanlygyny bellemelidiris. BAÝYNDYR diýen atda baý sözüniň yzyna goşulýan goşulmalar has çylşyrymlydyr: baý-yn-dyr. Bularyň birinjisi -i (-yn, -ýen, -in, -un, ün) bolup, ol oglan (asly一ogul一an) eren, goşun, bütin, tozan, ilen-çalan ýaly sözlerde we alpan, garkyn, gyzan (guzan, ýagny oguz-an), keman, haryn, çakan ýaly türkmen etnonimlerinde duş gelýär. Onuň yzyndaky -dyr goşulmasy aslynda ýokarda agzalan -t (-at, -et) we -r (-ar, -er, -yr, -ir) goşulmalarynyň birikmeginden hasyl bolup, ol-da köplügi aňladýar.
Çeşme
[1] Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat一2001. sah-82.
Makao
Makao (Portugalça: Macau, Hytaýça: 澳门- Aomen). Daly ady: Hytaý Makao awtonom welaýaty (中华人民共和国澳门特别行政区), Hytaýyň gündogarynda ýerleşýär, 1999-njy ýylyň 20-nji dekabrna çenli  Portugaliýanyň gol astyndady, şol günden soňra  Hytaý halk respublikasyna degişli awtonom döwlet bolýar. Edil ady bilen meňzeş ýarym adada, (Guangzhou) Guanžau (oňki Kanton) 115 km-e çenli gündogarda, Hong Kongyň günbatarynda, (Zhu Jiang) Cu Ciang derýasynyň golaýynda ýerleşýän Makao iki sany adalary (Taypa we Koloan) (Taipa we Coloane) hem  öz içine alýar.
Ahal-teke bedewleri
Ahal-teke atlary - Türkmenistanyñ taryhy bilen berk bagly. Biziň eýýamymyzdan  ozalky  V  asyrda  ýaşap  geçen  gadymy  grek  taryhçysy Gerodot şeýle ýazypdyr: «Gündogarda ajaýyp atlar gezýän Nusaý atly ägirt uly giňişlik bar». «Nusaý atlary öz gözelligi bilen tapawutlanýar. Bu bedewler kuwwatly şalara mynasyp. Olar tüňburun buýsançly başlaryny belent tutýar we olaryň ýallary howada owsun atýar». Biziň eýýamymyzdan ozalky II asyrda ýazylan bu ruhlandyryjy setirler bolsa, gadymy rim taryhçysy Appiana degişlidir. Täze eýýamyň  başynda  gadymy  meşhur  grek  geografy  we  taryhçysy Strabon: «Nusaý bedewleri iň iri we owadan atlardyr, olary pars şalary münýärler» diýip tassyklaýar. Parfiýalylaryň gelmegi bilen ajaýyp bedew Mesopotamiýadan Hindistana çenli ägirt uly giňişligi özüne tabyn eden kuwwatly döwletiň mertlik nyşanyna öwrülýär. Parfiýa patyşalarynyň mesgen tutan ýeri bolan Täze Nusaýda gazuw-agtaryş işleri geçirilen mahaly tapylan at şekiljikleriniň arasynda sowut bilen üsti bürelen, söweş tuwulgasy geýdirilen söweşijiniň atynyň şekili tapyldy. Dünýäde ilkinji söweşjeň esgerler hem şu jelegaýda - Parfiýada döräpdir. Soňra bolsa atlary demir sowut bilen örtmek usuly gaýduwsyzlygyň we asyllylygyň nyşany hökmünde bütin dünýä ýaýrapdyr. Ilkinji asylly söweşiji bolsa Parfiýa patyşalygyny esaslandyryjy Ärsak I bolupdyr. Gelip çykyşy boýunça türkmen bolan Ärsak I ýerli taýpalaryň grek - makedon basybalyjylaryna garşy gozgalaňyna baştutanlyk edýär we Parfiýan welaýaty diýlip atlandyrylan Köpetdagyň eteklerindäki sebitleri grek hökümdarlaryndan halas edýär. Şeýdip, ol geljekki kuwwatly döwletiň düýbüni tutýar. Gadymy awtorlaryň biri şeýle ýazýar: «Parfiýalylar onuň hatyrasyny şeýle bir belent tutýarlar we henize - bu güne çenli hem ähli parfiýa patyşalary Ärsagyň ady bilen atlandyrylýar». Ärsak at bolman, eýsem lakam bolan bolsa gerek. Ol lakam öz köküni «ar», «är» diýen gadymy türkmen sözlerinden alyp, «erkek adam», «gaýduwsyz adam» diýen manyny berýär. Plutarh parfiýalylar  hakynda  şeýle  ýazýar:  «Birmeňzeş  ýeňillik  bilen  towsup münmäge we zerurlyk ýüze çykanda göze ilmez çaltlyk bilen çar ýana pytrap gitmäge ezber parfiýalylar duşmany peýkam bilen päsgelçiliksiz gyrgyna salmak üçin atly goşunlaryny bölek-bölek ýerleşdirýärler».
«Ganatly bedew»,  «behişdi  bedew»,  «daglaryň  gerşinde  ýaşaýan  bedew»  - bular Hytaýyň we Hindistanyň, Müsüriň hem-de Wawilonyň, Gresiýanyň we Rimiň gadymy rowaýatlarynda hem-de ertekilerinde gudratly bedew hakdaky meňzetmeleriň hemmesi däldir. Bu halklaryň köpüsi üçin atlar arzyly olja we gymmatbaha sowgat bolupdyr. Olar barada hytaý imperatorlary we rus patyşalary arzuw edipdir. Hytaý olary «gan syçradýan bedew» diýip atlandyrýar we biziň eýýamymyzdan ozalky II asyrda behişdi bedewlerini ele salmak üçin Orta Aziýanyň üstüne iki gezek çozýar. Atyň watanyny kesgitlemekde alymlary näme howsala saldyka? Megerem, olary atlaryň bu görnüşiniň dürli asyrlara we müňýyllyklara degişlidigine hem-de biri-birinden juda alyslarda  ýaşandygyna  seretmezden,  ählisiniň  meňzeş  beden  gurluşlary  haýran galdyrandyr. Goý, ol Altaý depeleriniň müdimi doňaklyklarynda gowy saklanan, ähli şaý - esbaplary bolan söweşjeň atyň galyndysy, ýa bolmasa müsür şalarynyň araba goşulan atlarynyň şekilleri bolsun, tapawudy ýok, olaryň ählisiniň ahalteke bedewlerine mahsus gurluşy, ýagny  guraksy  sazlaşykly  beden  gurluşy,  belent  gerşi,  inçe  aýaklary,  gyzgyn hyjuwy, gowy gyrkylan ýallary bar.
686
Aradan çykanlar
680'erne
Zebur
Zebur —Dawut pygamberiň ýazylan kitaby. Zebur kitap içinde 150 san 'mezmur' ýagny nagma tapylýar.
Töwrat
Töwrat Musa pygambere Allah tarapyndan indirilen kitap bolup, soň-soňlary adamlar tarapyndan üytgedilen kitapdyr. Ýagny elimizdäki Töwrada hakyky Töwrat diyip bilmeris.
Gajar türkmenleriniň dinastiýasy
Paýtagty: Tähran
Hywa
thumb|right|200px|Hywalylar, 1913ý. Hywa (Xiva, — Xiveh) — Özbegistanyň Horezm welaýatynda ýerleşýän şäher. thumb|Hiva galasy(hazirki wagt) Hywa Horezm oazisiniň göwheri diýlip hasap edilýär.
Gajar türkmenleriniň dinastiýasy
Dili: Azeriçe (Saraý dili, türki-türkmen)
Din: Yslam (Japary mezhebi)
Şalary: 1794-1797 Agamuhammet şa 1909-1925 Ahmet Şa
Eýranda ýaşaýan gajarlaryň aglabasy häzir pars dilinde gepleýän bolsa-da, olar aslynda türki taýpanyň wekilleridir. Taýpa hökmünde türki (türkmen) we parsy taýpalaryň gatyşmagy netijesinde Eýranyň we Horasanyň (Günorta Türkmenistan: Balkan we Ahal, Mary wel.) territoriýasynda kemala gelen gajarlar XV 一 XVI asyrlarda gyzylbaşlaryň esasy özeni hasaplanyp, şa Ysmaýyl Hataýynyň ýolbaşçylygynda Sefewiler döwletini berkarar etmäge işeňňir gatnaşypdyrlar. Şa Apbas I döwründe gajarlaryň bir bölegi Kawkazda, ikinji bölegi Maryda, üçünjisi hem Gürgen derýasynyň boýunda oturypdyr, hatda Baýramalyda hanlyk eden we 1785-nji ýylda Buhara emiri Şamyrat Welnamy tarapyndan öldürilen Mary hany Baýramaly hanyň hem.asly gajarlardan bolupdyr. XVIII asyrda bu taýpa has güýçlenip, Gajarlar dinastiýasyny döredýärler. Musulman patyşalarynyň şejeresini yzarlan alym K. E. Boswort gajarlary türkmen hasaplaýar. Bu ýöne ýerden däl bolsa gerek, çünki gajar diýen urug ýa-da tire atlary alilileriň, gökleňleriň, demirgazyk ýomutlaryň we olamlaryň düzüminde saklanyp galypdyr. Gajar diýen adyň asyl köki we manysy barada häzirlikçe biziň elimizde hiç hili tutaryk ýok, ýöne türki etnonimleri ürç edip öwrenen orus alymy D. Ý. Ýeremeýewiň bu baradaky pikiri bellenmäge mynasypdyr. Ol gajar diýen etnonimi gadymy hazar diýen türki halkyň adynyň üýtgän görnüşi hasaplaýar[1].
Gajar dinastiýasynyň gurulmagy
Gajar dinastiýasy (Azeriçe: Qacar Dövləti, Parsça: هیراجاق,ācārīye; 1794 [2] - 1925) Eýranda asly Azerbeýjan Türkileri bolan Gajar taýpasynyň ybarat bolan Kowanlylar tarapyndan gurulan we 1794 bilen 1925-nji ýyllar aralygynda höküm süren döwlet bolupdyr[3][4][5].
Gajar birleşigi
Sefewi dinastiýasynyň astynda harby esger goşun birligini düzen Türkmenlerden Gajar tireleri XV asyrda häzirki Daglyk Garabagda göçüp gonup gezýärdiler. XVII asyrda teritoriýanyň goragy üçin Gürgendäki Astrabat töwereklerine ugradylypdyr. Gajar türkmen tireleri Düýeli goly we Goýunly gollarynyň başda durmaklary netijesinde iki gollar biri-birleri bilen bäsleşipdirler. Bu uruşlarda üstünlik gazanan Goýunly golundan Muhammet Hasan han, Owşar dinastiýasynyň Gurujusy Nedir şanyň ölüminden soň Gilan, Mazenderan we Jürjandan (Gürgen) ybarat Hazar deňiziniň kenarlaryny öz içine alyp Günorta Eýranda Zend dinastiýasyny guran Kerim han Zend bilen söweş edipdir.
Çeşme
[1] Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmeniň nesil daragty). Aşgabat «Turan一1». 1994. s. 91.
[2] Bernard Lewis: Ortagündogar, s. 500.
[3] Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House
[4] Cyrus Ghani. Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power, I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8,p. 1
[5] William Bayne Fisher. Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 1993, p. 344, ISBN 0-521-20094-6
156
Aradan çykanlar
150er
Bosniýanyň gerçek ogly: ALIÝA IZZETBEGOWIÇ
Daýton şertnamasy
Bosniýa-Gersegowinaly musulmanlara diñe musulman halklar arka çykdy. Yslam dünýäsiniň dürli künjeklerinden ýaş ýetginjekler bu ynsapsyzlyga garşy göreşmek üçin Bosniýa meýletin gitdiler. Uruş döwründäki bu agzybirlik we jebislik agzybirligiñ gymmatyna ýene bir gezek göz ýetirtdi. Emma Ýugoslaw ýurtlarynyň hökümetleri Bosniýaly musulmanlardan ýüz öwürdiler. Zalymlygyñ iň soňky derejesine barylan pursatynda-da serbleriñ talaplaryny ýerine ýetirmekleri üçin olara basgy etdiler. Ynha, şunyñ ýaly deñ bolmadyk agyr uruş şertleriniñ we syýasy basgylaryň astynda A.Izzetbegowiç öñüne goýulan şertnama gol çekmegi makul bildi. Çünki ol uruşyň dowam eden ýagdaýynda Bosniýaly musulman halkyň bütinleý ýok edilmek ähtimallygynyň dörediljekdigine oñat düşünýärdi. Netijede 1995-nji ýylda ABŞ tarapyndan zor bilen kabul etdirilen Daýton şertnamasyna gol çekildi. Şertnama Bosniýa-Gersegowinanyň 51%-ni musulmanlara we hristian horwatlara, 49%-ni bolsa Bosniýa-Gersegowinaly serblere (has dogrusy bu ýurtda soñ ýerleşdirilen serblere) berýärdi. Döwlet dolandyryşynyň hem bu üç halk arasynda paýlaşylmagy öñe sürülýärdi. Şertnama bilen birlikde ABŞ şol bir wagtyň özünde musulmanlaryň elindäki ýaraglary bütinleý ýok etmeklerini we ABŞ-da öndürilen ýaraglary satyn almagy şert edip goýdy.
Käbir eserleri
1. "Yslam manifesti"; 2. "Yslam deklarasiýasy we yslamyň gaýtadan galkynmagynyň meseleleri"; 3. "Gündogar we Günbatar arasyndaky Yslam"; 4. "Taryha şaýatlygym".
Taýýarlan: Has Türkmen. id: mojeklermekany
FC Arsenal
Arsenal FK hazirki wagtda Premier Ligada basleşige dowam edyar.
1223
Sebitler boýunça
1223-nji ýylyň 6-njy iýunynda Kalka boýunda ors-polowes goşunlary bilen mongol goşunynyň arasynda bolan söweşiň başlanmagy. Knýazalaryň arasynda birlik bolmandygy we polowesleriň gaçyp gitmekleri zerarly ors goşunlary ýeňildi.
687
Aradan çykanlar
680'erne
Pahtakor etraby
Pahtakor etraby - Özbegistanyň Jyzzah welaýatynde ýerleşýän etrap.
Dakka
Dakka (ঢাকা) — Bangladeşiň paýtagty we iň iri şäheri. Ol Gang deltasynda Buriganga derýasynyň çep kenarynda ýerleşýär.
Nogaý dili
thumb|Nogaý baýragy Nogaý dili ýa-da Nogaýça ( Ногай тили, Ногайша / Noğay tili, Noğayşa / Nogay tili, Nogayşa), Nogaýlaryň gürleýän dili/türki şiwesi bolup, Kipçak türk dilleriniň toparyna degişlidir. Esasan Russiýanyň günorta böleginde aýdylýar. Häzirki wagtda kiril elipbiýinde ýazylýar.
Nogaý şiwelerinden biri bolan Kara Nogaý Dagystanda, Ak Nogaý Kuban derýasynda, Karaçaý- Çerkessiýa we Mineralnye Wody sebitlerinde, asyl Nogaý Stawropol Kraýda gürlenýär. Ak Nogaý we Asyl Nogaý şiweleri biri-birine gaty ýakyn, Ak Nogaý bolsa has tapawutlanýar.
Taryh
Nogaýlar Altyn Orda hanlygynyň halkynyň nesilleri we olaryň ady Çingiz hanyň agtygy Nogaý Handan gelýär. Nogaý Hanyň ýolbaşçylygynda halk Dunaý derýasyna göçüp, häzirki Ukrainanyň Gara deňziniň kenaryna ýerleşdi.
Adyny Nogaý Handan alan Nogaý ozal arap elipbiýinde ýazylypdy. 1928-nji ýylda latyn elipbiýi kabul edildi we bu elipbiýiň ortografiki ulgamy akademik A. Canibekow (Canibek) tarapyndan döredildi. Soň bu ulgam ähli türk dillerine uýgunlaşdyryldy. 1938-nji ýylda Nogaý kiril elipbiýinde ýazylyp başlandy. Itsöne onuň orfografiki ulgamy latyn elipbiýinden alyndy.
Türkiýede mesgen tutan Nogaýlar gysga wagtyň içinde özleşdirilmedi we Nogaý uly ýa-da kiçi adamlaryň hemmesiniň gürläp bilýän türk şiwesine öwrüldi. Sowet Soýuzynda mekdeplerde rus diliniň öwredilýändigi sebäpli Nogaý dili ep-esli derejede ýüz öwürdi. Iň soňky çaklamalara görä, Nogaý dilli ilat 80 000 töweregi.
1973-nji ýylda “Nogaý” atly iki sany kiçijik gazet çap edildi. Olaryň biri Karaçaý-Çerkessiýada, beýlekisi Dagystanda çap edildi. Şeýle-de bolsa, paýlamak kynlygy sebäpli bu gazetleri Nogaý obalaryna eltip bolmady.
Nogaý şu gün Dagystanyň Nogaý sebitindäki mekdeplerde 1-10-njy synplarda okaýar. synp otaglarynda okadylýar. Karaçaý-Çerkessiýada pedagogika institutynda Nogaý bölümi bar.
Arap-Pars elipbiýi
Nogaý 1928-nji ýyla çenli arap-pars elipbiýinde ýazylypdy. Bu elipbiý Nogaý seslerine doly laýyk gelýärdi. Bu elipbiýiň ulanylyşy uzak dowam etmedi. Bellik: <font size="+1.1">پ، چ، ژ، ڮ، گ، ںُ، ۇ، ۋ goşuldy.
Latyn elipbiýi
1928-nji ýylda Sowet Soýuzynyň hemme ýerinde latyn elipbiýine geçmek kampaniýasynyň dowamynda bu elipbiý orta mekdep mugallymy we folklorçy Abdul-Hamid Şarşembiýewiç Canibyekow (1879-1955) tarapyndan Nogaýa uýgunlaşdyryldy. Bellikler:
Kiril elipbiýi
Nogaý 1938-nji ýylda kiril elipbiýinde ýazylypdy. Nogaý elipbiýine soňky üýtgeşmeler 1950-nji ýylda edildi. Bellikler:
Witaliý Kafanow
Yaşlyk döwri
SSSR yatansoñ, Gazagystanyñ «Kayrat» (Alma-ata), «Elimay» (Semipalatinsk) yaly klublarynda oynap Gazagystanyñ 3 gezek çempiony (1992, 1994, 1995), 2 gezek Kubogyn eyesi boldy (1992, 1995).
Tälimçilik karerasy
Isgender Zülkarneýn
Isgender Zülkarneýn (Makedon dili: Александар Македонски) (Aleksandr Makedonski), (iňlisçe: Alexander the Great). Asyl ady Aleksandr III Makedoniýaly.
Isgenderiň hökümdarlyk titullary: Makedoniýanyň Basileusy, Ellin ligasynyň Gegemony, Persiýanyň şahinşahy, Müsüriň faraony we Aziýanyň hökümdary. Isgender b.e. öň 356-njy ýylda Pella şäherinde dünýä inipdir. Isgender öz kakasy Filip II Makedoniýalynyň tagtyna b.e. öň 336-njy ýylda geçipdir. Isgender b.e. öň 323-nji ýylda heniz 32 ýaşyndaka Wawilonda aradan çykýar.
Isgenderiň ejesiniň ady Olimpia bolup, ol grek Neoptolemus I gyzydyr.
thumb|right|262x262px|Isgender Zülkarneýniň imperiýasy
Issa söweşi
B.e. öňki 336-njy ýylda ahemenileriň iň soňky patyşasy Kodoman Dariý III ady bilen tagta çykýar. Ahemenilerin su yagdayyndan hem grek pars ursy baslanypdyr. B. e. onki 334-nji yylyn yazynda Granik deryasynyn kenarynsa parslaryn gosuny grek makedon gosunlary tarapyndan ilkinji sowesde derbi dagyn edilyar Sonra Issa diyen yerde bolan ikinji sowesde Darinin gosuny yenede yenlise sezewar bolyar. Bu sowesde Darinin ayaly, 2 gyzy Aleksandra yesir dusyar.
Gawgamela söweşi
1 oktýabrda 331 MÖ Isgender Zülkarneýniň we Persiýa patyşasy Dariý III arasynda Gawgamela (häzirki wagtda Mosul, Yrak ýakynlarynda) atlandyralan ýerde bolan bir söweş. Bu söweşiň netijesinde Persiýa Imperiýasy ýykyldy.
Busefal
Busefal (latynça Βουκέφαλος Bucephalus 'öküz kelleli') - Isgenderiň atynyň ady.
Frankie Valli
Frankie Walli ady bilen tanalýan Françesko Stiwen Kastelluçio (1934-nji ýylyň 3-nji maýynda doglan) Amerikaly aýdymçy, 1960-njy ýyldan başlap dört möwsümiň öň hatary hökmünde tanalýar. Adatdan daşary güýçli gurşun falsetto sesi bilen tanalýar. Walli “Dört möwsüm” bilen iň oňat 40 urgy, “Dört möwsüm” lakamy “Wonder Who?” Atly iň gowy 40 urgy we ýeke-täk aýdymçy hökmünde iň gowy 40 urgy gazandy. Dört möwsümiň agzasy hökmünde Waliniň ilkinji hitleri “Şeri” (1962), “Uly gyzlar aglamaýar” (1962), “Adam ýaly gez” (1963), “Rag gurjak” (1964) we "1963-nji ýylyň Bitaraplyk aýy (Aý, nähili gije)" (1975). Wallynyň "Gözlerimi senden aýryp bilemok" aýdymyny ýazga almagy 1967-nji ýylda ikinji ýeri eýeledi. Solo aýdymçy hökmünde Walli "Gözlerim saňa hormat goýdy" (1974) we "aseag" (1978) aýdymlary bilen birinji ýeri eýeledi. ).
Dört möwsümiň asyl agzalary Walli, Tommi DeWito, Nik Massi we Bob Gaudio 1990-njy ýylda Rok we Roll Fame Hall-a we 1999-njy ýylda Vocal Group Fame Hall-a girdiler.
Irki durmuş
Walli, 1934-nji ýylyň 3-nji maýynda Nýu-Jörsi ştatynyň Nýuark şäheriniň birinji bölüminde italýan maşgalasynda Francesco Stiwen Castelluccio dünýä indi; üç ogluň ulusydy. Kakasy Entoni Castelluccio, Lionel model otlylary üçin dellekçi we displeýerdi; ejesi Meri Rinaldi öý işgäri we piwo kompaniýasynyň işgäri. Ejesi Nýu-Yorkork şäheriniň Manhattan şäherindäki Paramount teatrynda ejesi ýaş Frank Sinatrany görmäge alyp barandan soň, ýedi ýaşynda aýdym aýtmak bilen meşgullandy. Ilkinji halaýan aýdymçylaryndan biri "Tehas" Valan Walli bolup, sahnanyň adyny aldy. Aýdym-saz bilen özüni goldaýança, dellekçi bolup işleýärdi.
Waliniň doglan ýyly sorag astyna alyndy. 2007-nji ýyldaky "Universal Records" hemaýatkäri tarapyndan resmi Frankie Walli saýtynda 2007-nji ýylda ýerleşdirilýänçä, Walli bu meseläni hiç haçan özi çözmedi. Karýerasy bilen baglanyşykly öňki resmi mahabatlaryň köpüsi 1937-nji ýylda doglan ýyl hökmünde ulanyldy. "Dört aşyk" (BCD 15424) ady bilen Aýy maşgala ýazgylary ýaly beýleki çeşmeler, şeýle hem Çilim çekýän ýaragyň üsti bilen 1965-nji ýylda düşürilen krujka, hemmesi 1934-nji ýylda doglan ýylyny kesgitleýär.
1950-nji ýyllar - 1960-njy ýyllar
Walli aýdym aýtmak karýerasyna 1950-nji ýyllaryň başynda “Variety Trio” (Nikie DeVito, Tommi DeVito we Nik Macioci) bilen başlady. Waliniň köpçülikde aýdym aýtmak islegi ilki bilen, Walliniň aýdym aýdanyny eşidip, topar çykyş edeninde oňa myhman ýer teklip edeninde berildi. 1952-nji ýylyň ahyrynda “Variety Trio” dargady we Walli, Tommi DeVito bilen bilelikde Nýu-Jörsi ştatynyň Täze Brunswik şäherindäki “The Strand” öý toparynyň bir bölegi boldy. Walli bolsa öz gezeginde bas çaldy we aýdym aýtdy.
Ilkinji aýdymyny "Ejemiň gözleri" (Bagtyýar oglanjygyň 1929-njy ýyldaky Jorj Jessel aýdymynyň gapagy) 1953-nji ýylda "Frankie Valley" diýip atlandyrdy, bu depäniň aýal-gyzlary "Tehas" dan Wal Walli adynyň üýtgemegi. aýdymçy. 2014-nji ýyldaky makalada ara alnyp maslahatlaşylyşy ýaly "Frankie 2010-njy ýylda Jeananyň aýdym-saz neşirçileri Pol we Deýw Kapp bilen duşuşandygyny, öz doganydygyny aýtdy. Netijede, ilkinji aýdymy" Frankie Valley "adyna girizildi we ady ýapyşdy, ýöne ahyrynda ony şol bir harp bilen üýtgetdi ... [Tehas Jeananyň ulanşy ýaly]. "
Şu wagt Walli we Tommi DeWito “The Strand” -da öý toparyndan çykyp, Hank Majewski, Frank Kottone we Billy Tompson bilen “The Variatones” -i döretdiler. 1956-njy ýylda zenan aýdymçyny goldaýan diňlenişigiň çäginde bu topar Nýu-Yorkorkuň rekord adamy Piter Poly haýran galdyrdy, bir hepde soň bolsa RCA Wiktor-da auditoriýa geçirdi.
“Dört aşyk” adyny alan bu topar birnäçe aýdymy we bir albomyň bahasyny ýazga aldy. 1956-njy ýylda "Sen meniň gözümiň almasy" bilen azajyk uruşdylar. Nikie DeVito we Hank Majewski 1958-nji ýylda Nik Makioci (häzirki Nik Massi) we Hugh Garrity bilen çalşyldy. Massi topara girýärdi we käwagt Çarlz Kalello akkordeona goşulýardy. Topar 1959-njy ýyla çenli, Bob Gaudio agza bolanda çykyşlaryny dowam etdirdi. Moreene-de birnäçe üýtgeşmelerden soň bu topar 1960-njy ýylda Nýu-Jörsi ştatynyň Unionunion şäherindäki kokteýl otagynda diňlän meýdançasyndan soň "Dört möwsüm" adyny aldy.
“Dört möwsümiň” baş aýdymçysy hökmünde Walli 1962-nji ýylda “Şerri” atly ilkinji hitden başlap birnäçe gezek hit aldy. “Dört möwsüm” bilen karýerasynyň bu döwründe toparyň basisti we wokal sazandasy Nik Massi çalşyldy 1965-nji ýylda toparyň gural guraly Çarli Kalello, soňra bolsa gysga wagtyň içinde Joe Long lakamy bilen Jozef LaBrasio ýerine Kalellonyň ornuny tutdy.
1960-njy ýyllarda Gaudio we şol wagtky aýdym ýazýan hyzmatdaşy, prodýuser Bob Krwe Walli bilen dürli derejedäki üstünlikleri bilen ýeke-täk ýazgylary taýýarlamak üçin işledi. Topar çykyşlaryna garşy çykyş edip, ýeke-täk aýdym ýazýan aýdymçynyň bu düşünjesi rok / pop dünýäsinde seýrek boldy (Buddy Holly we Crickets muňa degişli däldi) we beýleki toparlara we beýleki toparlaryň agzalaryna rahatlyk beren bolmagy mümkin. şeýle ýoldan gitmek. Topar we ýekebara ýazgylar bilen diagrammalarda agdyklyk etmek mümkinçiligi gaty uludy we Walli, Gaudio we Krwe ajaýyp çykyşlar we täjirçilik hitleri bilen wagtal-wagtal bu çärä çykýardylar. Walli Gaudio-Krwe kompozisiýasynyň "The Sun Ain't Gonna (Anymore)" kompozisiýasyny ýazga geçiren asyl suratkeş bolup, Angliýada ýerleşýän Amerikan topary Walker Brothers tarapyndan ýazga alnanda bellik üçin diýen ýaly göçürilipdi. “Walker doganlar” wersiýasy uly üstünlik gazandy. Walli ýeke-täk çykyşlaryny ýazga geçirmegi dowam etdirdi we iň soňunda diagrammada ikinji ýeri eýelän we beýleki köp sanly suratkeş tarapyndan giňden ýazylan “Gözümi aýyryp bilemok” filminiň çykmagy bilen uly üstünlik gazandy.
Waliniň ilkinji ýeke-täk albomy, dürli çykanlaryň we birnäçe täze ýazgylaryň jemlenmegi boldy. Valliniň ikinji ýeke-täk albomy çykmazdan ozal, 1967-nji ýylyň iýul aýynda A-tarapy "Özümi samsyk edýärin" atly ýazgy çykdy, bu rekord 18-e ýetdi. Wagtlaýyn däl, Waliniň ikinji ýeke-täk albomy çykaryldy we Walli aldy ýazga almak üçin has köp wagt. Wagtlaýyn, "Bermek (ýaşamagymyň sebäbi") atly iň gowy 40 hit bar.
Walli 1960-njy ýyllary “Valli / Four Seasons” ýarym we ýarym albomyna girizilen ýa-da dürli aýdym hökmünde çykarylan ýazgylar bilen tamamlady. Şu wagt ýüze çykan ýeke-täk hit, "Hiç haçan tanamajak gyzymyň (Perişdeler hiç haçan beýle pes uçmaýarlar)" ýazgysy bolup, 52-nji ýere ýetdi.
1970 - 1990-njy ýyllar
1966-njy ýyldaky “Walli” atly ýeke-täk ýazgyly “Indi taýyn” Demirgazyk ruh sahnasynyň bir bölegi boldy we 1970-nji ýylyň dekabrynda Angliýanyň leeke-täk diagrammasynda on birinji ýeri eýeledi.
1975-nji ýylda onuň “Gözlerim saňa hormat goýdy” atly aýdymy Billboard Hot 100-de birinji ýeri eýeledi we Angliýanyň diagrammasynda 5-nji ýeri eýeledi. Şol ýyl, Angliýanyň diagrammasynda diskotekaly “Swearin” -e alty sany Billboard urdy, Angliýanyň diagrammasynda 31-nji ýeri eýeledi, Beýik Britaniýanyň diagrammasynda üstünlik Gaý Fletçer we Dug tarapyndan ýazylan “Güýçli perişde” bilen boldy. Flett. Walli Angliýanyň sanawynda 11-nji ýeri eýeledi, bu bolsa “Dört möwsüm” Angliýanyň “Kümüş ýyldyz” filminde Waliniň öňdebaryjy bolup çykyş etmeginden lezzet aldy.
1976-njy ýylda Walli Beatlesiň “Durmuşda bir gün” aýdymyny “All This and II Jahan Urşy” atly efemer aýdym-saz dokumental filmi üçin ýapdy.
1978-nji ýylda “Bee Gees” -iň Barry Gibb tarapyndan ýazylan “Grease” atly sahna oýunlarynyň film wersiýasy üçin mowzuk aýdymyny aýtdy. Indiki ýyl, “Billboard Easy Listening” diagrammasyna giren 1978-nji ýylyň Sanjar aýynda “Sakla, meni halas et” atly iki sany diagramma üstünlik gazandy. we pop çyzgylaryna giren 1979-njy ýylyň ýanwar aýynda "Fancy Dancer".
Walli 1967-nji ýylda otosklerozdan ejir çekip başlady we ony 1970-nji ýyllaryň ahyrynda "ýatdan aýdym aýtmaga" mejbur etdi. Los Anjelesiň gulak hünärmeni Wiktor Gudhilliň geçiren operasiýasy 1980-nji ýyla çenli eşidişiniň köpüsini dikeltdi.
2000-nji ýyldan bäri
Walli 2013-nji ýylda Saban teatrynda çykyş edýär
2005-nji ýylda Brodweýde “Jersey Boys” aýdym-sazy açyldy. Frenki Waliniň köpüsiniň çykyşlaryndan we “Dört möwsüm” hit ýazgylaryndan başga-da, dört möwsümiň agzalarynyň hersiniň dört aýratyn nukdaýnazary hökmünde aýdylýan terjimehal hekaýasy bar (Tommi DeWito, Frankie Walli, Nik Massi we Bob Gaudio), Waliniň özi bilen Jon Lloýd Youngangyň asyl önüminde keşbi janlandyryldy. Bu saz, Waliniň durmuşynda birnäçe real wakany sahnalaşdyrýar, şol sanda 1980-nji ýylda aradan çykan gyzy Fransine bolan gatnaşygy. Bu tomaşa giňden tanaldy, maddy taýdan üstünlik gazandy we dört sany Toni baýragyna dalaşgär görkezildi, esasanam iň oňat sazly, aktýor we aktýory goldaýan. Bu sazyň dünýäniň dürli künjeklerinde gezelenç edýän kompaniýalary, şeýle hem Pari Parisiň Las Wegasdaky görnüşi bar. Bu saz 2014-nji ýylda Klint Eastwudyň re directedissýorlyk eden şol bir filmdäki filmine uýgunlaşdyryldy we Youngaş ýene-de Walli ýaly peýda boldy.
2007-nji ýylyň oktýabr aýynda Walli 1960-njy ýyllarda iň gowy görýän aýdymlarynyň gapaklaryny öz içine alýan “Romancing the 60s” albomyny çykardy, şolaryň ikisi öňem ýazan “Güneşli” we “Indi islendik gün”. Bu, Waliniň 1980-nji ýyldaky “Heaven Above Me” -den bäri ýigrimi ýedi ýyl bäri ilkinji ýeke-täk albomydy.
2012-nji ýylyň oktýabr aýynda Walli 19-njy oktýabrdan başlap Nýu-Yorkorkuň Brodweý teatrynda bir hepdelik konsert bilen Brodweýde çykyş etdi.
2016-njy ýylyň mart aýyndan 2017-nji ýylyň ýanwar aýyna çenli “Frankie Walli we Dört möwsüm” ABŞ-da gezelenç edýärdi, Newada ştatynyň Reno şäherindäki “Kümüş miras kazino”, Arizona ştatynyň Finiks şäherindäki meşhur teatr we kiçi göwrümli meýdançalarda oýnamak meýilleşdirilýär. Pensilwaniýa ştatynyň Bloomsburg şäherinde geçirilen ýarmarka. 2016-njy ýylyň oktýabr aýynda Walli dokuz ýyldan soň ilkinji ýeke-täk albomy bolan “Tis the Seasons” -da Waliniň halaýan Ro Christmasdestwo aýdymlarynyň käbirini öz içine alýan “Tis the Seasons” atly albomyny çykardy.
Frenki Walli we “Dört möwsüm” 2018-nji we 2019-njy ýyllarda gezelençlerini dowam etdirerler, 2003-nji ýyldan bäri öz hataryna goşulan “Döwrebap jenaplar”. Şeýle-de bolsa, COVID-19 pandemiýasy sebäpli ähli gezelenç meýilnamalary ýatyryldy. Gezelenç 2021-nji ýylyň tomsunda 2022-nji ýylyň iýulyna çenli dowam etdiriler. 2021-nji ýylyň iýunynda Walli jazyň örtük aýdymlarynyň ýygyndysyny öz içine alýan “Touch of Jazz” atly on bäşinji studiýa albomyny çykardy.
Couto Pereira stadiony
Major Antônio Couto Pereira-türkmençe okalyşy: Mažor Antonýo Kouta Pereýra. Braziliýa toparlaryndan bolan Koritiba Futbol Klubynyň stadiony. Braziliýada Kuritiba şäherinde ýerleşýär. 1932-nji ýylda açyldy. 39.000 adamy oz ichine sygdyryar.