Awstraliýanyň_we_Okeaniýanyň_halklary
Awstraliýa we ummanyň halklary 4 sany territoeial   böleklere bölünýär. Bu bölünişik ylym tarapyndan  ykrar edilen bölünişigem bolsa, hakykatda  obýektiw bölünmeklik däl. Sebäbi dünýä halklarynyň  geografikji meýdany hojalyk dil taydan  bölünişi. Indi-indiler düýpli öwrenilmäge girişildi. Biziň bilşimizçe dünýäş  halklary öwrenilende  ösen halklar “Yza galan” halklar diýen  tendensiýa bar. Alymlar dünýä halklaryny öwrenmeklige  uly goşant goşupdyrlar. Ýagny olar halkyň gelip çykyşyny, emele gelşini öwrenmek bilen  häzirki zaman nukdaý  nazaryndan halkyň  medeni, ykdysady derejesini seredip olary iň yza galan  ýa-da  ösen  toparlara bölüpdirler. Awstraliýa we Okeaniýa  ilaty  dünýäniň beyleki künjegindäki halklaryndan üzňelikde ýaşapdyrlar. Sebäbi biri-biriniň arasynda  ýakyn gatnaştk bolmandyr. Şonuň üçin ösüşen bolmandyr. Bu halklaryň yza galaklygynyň  ýene-de  bir sebäbi bu ýerleriň ýowuz, tebigy şerti bilen baglanyşyklydyr., ol ilatuyň yza galmaklygyna täsir edip  bilmändir. Şol regionyň Ýewropa  tarapyndan baknalaşdyrylmagy bolsa olaryň  ykdysady hem medeni hojalyk  babatynda  has pese düşürilmegine getirdi. Sebäbi bir ýurduň ikinji bir ýurda baknalaşdyrylmagynda  haýsydyr bir bähbit durýar. Ýagny bir döwlet başga bir döwleti basyp almak bilen ilkinji nobatda  onuň ýerine, baýlygyna göz gyzdyrýar. Ilatyň hasabyna baýlaşmak niýetini  öňe sürýär. Bu ýagdaý öň hem şeýledi. Merhemetli Prezidentimiz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy hem özüniň Mukaddes Ruhnamasynda bu barada belläp geçýär. Tasmaniýanyň halklary bolsa  bu ýere  Ýewropalylar gelenden soň  ýitip gitdi. Bu bolsa koloniýalaşdyrmaklygyň netijesiniň  ýene-de bir  subutnamasy. Adamlaryň özboluşly adaty ýaşaýyş  obrazy bar. Eger şol ýaşaýşyň  obrazy bozulsa  onda onuň  halk hökmünde  gitmek  mümkinçiligi  şonça-da  artýar(dili, dini, ynanjy, däp-dessury, hojalyk dolandyryşy we ş.m.. Her bir halkyň  özüne  mahsus ýagdaýlarda   alnyp barylýar) Şeýle-de bolsa Awstraliýanyň  we Tasm,aniýanyň  halklarynyň emele gelşi, gelip çykyşy hakynda  mesele entäk doly öwrenilmedik  hem-de ylymda  çözülmedik iň jedelli  meseleleriň biridir. Sebäbi Awstraliýanyň we Okeaniýanyň  özüňiň  hakyky oturymly ilaty  bolmandyr. Sowet ylmynyň dili bilen  aýtsak maýmynlaryň adamlaşmak prosesi bolmandyr. Muňa zoologik mümkinçiligem, şert hem bolmandyr. Ýöne alymlaryň pikiriçe bu ýerlere  adamlar başga  ýerlerden  göçüp gelipdr. Ýöne käwagt, nireden göçüp gelen  bu hem  jedelligine galýar Alymlaryň bir toparynyň  aýtmagyna görä bu ýere gadymy adamlar Günorta  Aziýadan  gury ýer arkaly göçüp gelipdirler. Ikinji bir toparyň pikirine görä deňiz  ýollary bilen göçüp  gelipdirler. Ýöne şu ýerde  bir zat  jedelli. Gury ýerden gelipdir diýip düşünmeli. Eger deňiz üsti bilen  geljek bolsa, olaryň suwda ýüzmek ücin zähmet gurallary gämisi, gaýygy bolmaly. Geografiki şertleri göz öňunde tutsaň  alymlaryň  iki toparynyň  dogry  bolmaklygy örän  ähtimal. Bu ýerleriň ýerli ilatyna  düzýän  ol adamlar 40 müň mundan  ozal  göçüp gelipdirler diýen  çaklama  bar. Alymlar arheologiki gazuw agtaryş işleriniň  netijesi boýunça  tapylan tapyndylara  düýpli öwrenmek  bilen şeýle  netijä gelýärler. Awstraliýnyň hem-de Tasmaniýanyň halklary özüniň  fiziki gurluşy dili we medeniýeti boýunça  düýpli tapawutlanýar. Olaryň dilini başga dil maşgalsyna goşup bolanok. OlaRYň DILINI Öwrenmekde kynçylyklar bar. Sebäbi alymlaryň pikirine görä Awstraliýalylaryň  gadymy ilaty tasmanylar  bolupdyr. Soň bu ýere akýagyzlaryň günorta, gündogar Aziýadan  göçüp gelipdir. Ikisiniň gatyşmagynyň netijesinde  gadymy Awstraliýalar döräpdir. Hojalygy. Awstraliýa we Tasmaniýa gdymy ilaty awçylyk bilen meşgullanypdyrlar. Ýewropalylar gelmänkä olar ekerançylygy bilmändirler. Olarda maldarçylygam bolmandyr. Umuman XVIII asyra çenli Awstraliýanyň  we Tasmaniýanyň  halklary ekerançylygam, maldarçylygam bilmändirler. Mallar eldekileşdirilmändir. Şonuň üçin hem bulara taýyn zady sarp edijiler diýipdirler. Keramiýadan zat ýasamagy hem bilmändirler. Ýaraglary örän ýönekeý bolupdyr. Ok ýaý hem bolmandyrAw guraly bumerang bolupdyr. Şol ýerleriň köp tüpeňleri  eşegiň nämedigini  bilmändirler. Şonuň ýaly-da oturymly durmuş obrazyny hem bilmändirler. Şonuň üçin hem olar  agaçlaryň üstlerinde  ýa-da  çöplerden küme ýaly bir zat  ýasap  ýaşapdyrlar. Tasmanlylar uly agajy köwüp şol ýerde ýaşapdyrlar. Sosial gurluşy: Olarda tire bolupdyr hem-de  ösen enelik urugynyň  şertlerinde ýaşapdyrlar. Awstraliýalarda  tire serkerdeleri bolmandyr. Biz mundan şeýle netije çykarýarys. Eger tire wserkerdesi bolmasa diňe baýlayk ýok. Her kim tapan zady bilen gün görmeli bolupdyr. Bu halklaryň nika maşgala  gatnaşyk  gatnaşyklary şu aşakdaky ýaly  tertipde  bolupdyr. Meselem: A-topardan  bolan erkek adam  B topardan bolan aýala  öýlenipdir. Olardan bolan çaga G topara degişli bolupdyr. Olaryň hersi özüniň haýsy  tirä  degişlidigini bilipdirler. Mundan 200-250 ýyl a golaý öň Awstraliýada  350  müň  mln golaý adam  ýaşapdyr. Häzirki wagtda Awstraliýada  gadymky  ilatyň diňe  100 müňe  golaýý   galypdyr diýen maglumatlar bar. Bu bolsa ilatyň bary-ýogy  1% tutýar. Galan 98 % Ýewropadan  gelen adamlaryň  nesilleridir. Olardan 1% golaýý  göçüp baran ilat, ýagny  anglo-awstraliýalylardyr. Göçüp baran iňlislerem  kolonizatorlar bolsa-da  özlerini awstraliýalylar  hasaplaýarlar. Bu ýurt gaty baý ýurt. Olar örän köp goýun saklaýar. Bu ýerde öňki SSSRden  baran  ilat hem bar. Ýagny 20 müňe golaý ukrain, 15 müň latyş, 15 müň rus, 35 müň belarus. Awstraliýanyň we Tasmaniýanyň  ilatynyň  165 müň adamsy 200 den  gowrak dilde  gürleýän ownuk tirelerden  ybaratdyr. Polineziýanyň ilatynynyň  gelip çykyşy baradaky mesele ylym taydan  doly çözülmedik  mesele dir. Bu barada ylymda 3 hili garaýyş bar.