cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tom we Jerri
Tom we Jerri (Tom and Jerry) – Amerikan animasiýa gysga kino serialy we mediýaniň franşizasy. Karikatura ilkinji gezek 1940-njy ýylda William Hanna we Joseph Barbera tarapyndan döredilip, Metro-Goldwyn-Mayer üçin çykarylan 161 sany gysga kinoden ybaratdy. Ilkinji 114 sanysy 1940-1958-nji ýyllarda Hanna we Barbera tarapyndan öndürildi. 1960-njy ýyllarda galan şortuklary Gene Deitch we Chuck Jones öndürdiler. XXI asyrda ýene-de üç sany şortaý goýberildi, jemi 164 şortboldy.
Bu serialda iki titully karikatura gahrymany – pişik (Tom) bilen syçanyň (Jerri) arasyndaky bäsdeşlige üns berilýär. Köp şortuklarda Tom bilen Jerri ikisi-de biri-birine garşy çykýarlar, yzygiderli heläkçilige sebäp bolýarlar. Emma käbir ýagdaýlarda olar biri-biri bilen birleşip, umumy maksada ýetmek üçin tagalla edip bilerler.
Bu seriýal franşisdirildi. 1992-nji ýyldan bäri 14 sany kinofilm, şol sanda 2021-nji ýylda janlandyrylan hereket/animasiýa hybrid filmi çekildi. Şeýle hem 5 telegepleşik, şol sanda The Tom & Jerry Show (1975), The Tom & Jerry Comedy Show (1980–1982), Tom & Jerry Kids (1990—1993), Tom & Jerry Tales (2006–2008), we The Tom & Jerry Show (2014–2021) telegepleşikleri ni döredipdirler.
Taryhy
“Tom we Jerri”, XIX asyrda London da, spirtli içgileri içmäge, humar oýnamak we bidüzgünçilikli ýaş ýigitlere mahsus jümle bolupdyr.
Hanna-Barbera eýýamy (1940—1958)
1937-nji ýylyň awgustynda animator we hekaýaçy Joseph Barbera şol wagt Holliwudyň iň uly studiýasy bolan MGM-de işläp başlaýar. MGM-de ýoldaşy Louis B. Mayer öňki karikatura serialy bilen üstünlik gazanmansoň, suratkeşleri käbir täze karikatura gahrymanlaryny işläp taýýarlamaga höweslendirip, animasiýa bölümini güýçlendirmek isledi. Muny eşidip, Barbera beýleki Ising bölümi animatory we direktory William Hanna bilen birleşip, täze pikirleri orta atypdyr. Bu iki “hemişe biri-birine gapma-garşy gelýän deň gahrymanlar” ideýasyny öz içine alýardy. Olar pişik we syçan üstünde ornaşmazyndan öň, tilki we it barada ir pikir edýärdi. Bu är-aýal öz pikirlerini şol wagtky gysga kino bölüminiň başlygy prodýuser Fred Quimby bilen ara alyp maslahatlaşdylar. Ol bu bilen gyzyklanmasa-da, olara bir karikatura gysga çykarmak üçin ýaşyl ýagtylyk berdi.
Soňra Teksasdaky telekeçi Bessa Short MGM-e hat ýollap, köp pişik we syçan şortuklarynyň öndüriljekdigini sorady. Bu bolsa müdirligi seriýallary tabşyrmaga ynandyrmaga kömek etdi. Iki karakteriň hem adyny tutmak üçin geçirilen studio bäsleşiginde animator John Carr ýeňiş gazandy. Carr pişigiň “Tom” we syçanjygyň “Jerri” atlaryny teklip etdi. Carr 50 dollara barabar bolan birinji derejeli baýraga mynasyp boldy. Bu atlaryň 1932-nji ýylda Meşhur Roždestwo baýramçylygynda kokteýldan alan Damon Runyonyň hekaýasyndan gelip çykandygy öňe sürülse-de, subut edilmedi. Bu hekaýa ahyrsoňy Londoner jümlesinden gelip çykdy. Puss Gets the Boot örän üstünlikli boldy. Ol 1941-nji ýylda Isingiň sanawyny düzýän we Hanna bilen Barberany aýyrýan kreditlere garamazdan Oscar akademiýasynyň baýragyna mynasyp boldy.
MGM Hanna we Barberanyň dowam etmegi üçin ýaşyl-ýagtysyny berenden soňra studio ikinji Tom we Jerri atly karikaturada, The Midnight Snack (1941) atly serialda prodýuserlige girişýär. Bu är-aýal käriniň geljekki on bäş ýylynda serialyň üstünde işlemegini dowam eder.
1950-nji ýyllarda telewizoryň güýçlenmegi MGM animasiýa studiosyna kynçylyk döredýär. Bu bolsa teatr barlaglaryndan alnan girdejiniň peselmegi sebäpli Tom we Jerri karikaturalarynyň býujet gysgaldylmagyna sebäp boldy. Muňa garşy göreşmek üçin MGM indiki şortlaryň hemmesini 1954-nji ýylyň noýabr aýynda başlanan giň ekranly “CinemaScope” görnüşinde öndürmegi buýurdy. Bu proses 1954-nji ýylyň noýabr aýynda başlandy. Emma studioda köne karikaturalaryň täzeden çykarylmagynyň täze karikaturalar ýaly köp gazanç edýändigi anyklandy. Şeýlelik bilen, Tom we Jerriniň we soňra bolsa animasiýa studiýasyniň önümçiligini togtatmak barada karar, 1957-nji ýylyň 15-nji maýynda kabul edildi. Hanna we Barbera tarapyndan öndürilen iň soňky multfilm 1958-nji ýylyň 1-nji awgustynda çykdy. Jübütler gitmek kararyna geldiler, we Flintstones, Yogi Bear, Jetsons we Scooby-Doo ýaly meşhur animasion teleseriallary öndürmäge dowam eden “Hanna-Barbera Productions” önümçilik kompaniýasyna ünsi jemledi.
Gene Deitch we Chuck Jones eýýamlary (1960-njy ýyllarda)
1961-nji ýylda MGM Tom we Jerri franşizasyny täzeden janlandyrdy we Çehoslowakiýanyň Pragasynda 13 Tom we Jerri şortiklerini öndürmek üçin Ýewropa animasiýa studiýasy Rembrandt Films bilen şertnama baglaşdy. Hemmesini Gene Deitch we William L. Snyder öndürdi. 13 şortik gutaransoň, önümçilik bölüminiň başlygy Joe Vogel MGM-den işden aýryldy. Vogel Deitchiň we toparynyň işini makullady, ýöne MGM Vogel gideninden soň şertnamasyny uzaltmazlyk kararyna geldi. 1963-nji ýyldan başlap, Chuck Jones we Les Goldman ýene 34 sany Tom we Jerri şortik öndürmäge başladylar, bularyň hemmesi Jonesiň özboluşly stilini göterýärdi.
Harry Potter
Harry Potter filmi 21-nji asyryň iň gowy filmi seçildi. Onuň awtory Joan Rowling harry potter atly kitaplaryny 1995-nji ýyldan başlap ýazypdyr. Joan Rowlingiň ilkinji harry potter we pelsepe daşy atly kitaby 1998-nji ýylda çap edilip ulanylmaga berildi. 1999 we 2000 ýyllarda onuň ilkinji filmini döretmäne başladylar. Filmde harry potter keşbini rollandyran Daniel Redkliffe atly oglanjykdyr. Filmiň esasy gahrymanlary Daniel Redkliffe, Emma watson, we Rupert Grint bolup olar filmde harry, ron, hermiýonany janlandyrdylar.
Harry potter filmi 8 bölümden ybarat bolup ýakynda 2023-nji ýylyň ahyrynda onuň 9-njy filmi çykmaly.
Medeniýet Şahberdiýewa
Medeniýet "Maýa" Şahberdiýewa (23 fewral 1930, Kerki — 3 ýanwar 2018, Aşgabat) — türkmen opera aýdymçy (soprano) we pedagog.
SSSR-iň halk artisti (1975).
Merkezi Afrika Respublikasy
Merkezi Afrika Respublikasy (MAR) (Republique Centrafricaine, Ködörösêse tî Bêafrîka) — Merkezi Afrikada ýerleşýän, deňze çykalgasy ýok döwlet. Demirgazyk-gündogarda Sudan, gündogarda Günorta Sudan, günortada Kongo Demokratik Respublikasy, günorta-günbatarda Kongo Respublikasy, günbatarda Kamerun, demirgazykda bolsa, Çad bilen serhetleşýär. Afrikanyň iň az ilatly ýurtlarynyň biri.
Malawi
Malawi Respublikasy (Republic of Malawi; 1964-nji ýyla çenli Nýasalend (Nyasaland)) — Günorta Afrikada ýerleşýän döwlet. Günortada we günorta-gündogarda Mozambik (1569 km), günbatarda Zambiýa (837 km), demirgazykda Tanzaniýa (475 km) bilen serhetleşýär. Mozambik we Tanzaniýa bilen araçäginde Nýasa köli bar.
Nemes owçarkasy
Nemes owçarkasy (çopan it) – Germaniýada 1899-njy ýylda dörän gulluk itleriniň tohumydyr. Owçarka itlerini (çopan itleri) ilki başda çopançylyk itleri hökmünde ulanypdyrlar. Häzirki wagtda nemes owçarkalary maýyplara kömek etmekde, gözleg-halas ediş işlerinde, polisiýa we goşunlara gulluk etmäge gatnaşýarlar we şeýle hem kinofilmlerde düşýärler.
Garawul itleri hökmünde üýrýän it tohumlarynyň içinde owçarka (çopan) itleri ikinji orny eýeleýär.
Tohum standarty
Nemes owçarkalary (çopan) orta we uly göwrümli bolýarlar.. Sagdyn tohumyň adatça boýy erkek itleri üçin 60-65 sm (24-26 duým) we ganjyklar üçin 55-60sm (22-24 duým). Nemes owçarkasynyň beden uzynlygynyň boýuna bolan gatnaşygy 10:8 1⁄2. Owçarkalar köplenç goňur-gara ýa-da gyzyl-gara reňkde bolýarlar. Sütükleri orta uzynlykda goýy sütükli bolýar.
Nemes owçarkasynyň ortaça ömri 10,95 ýyla barabardyr.
Saglyk
Kä halatlarda harsallyk bilen köpeldilen tohumlarda ýanjyk bognuň displaziýasy (19,1%) we degeneratiw mielopatiýa (36%) ýaly dogabitdi keselleri duş gelip biler. Mielopatiýa keselini weterinar hassahanasynda tüýküligiň DNK testini geçirmek bilen kesgitlemek bolar. Mundan başga-da, nemes owçarkalarynda ganyň gatamak ukybynda bozulmalar, aşgazan asty mäzinde näsazlyklar we penjelerinde (penje ýassyjaklarynda) jaýryklar bolup bilýär. Nemes owçarkalarynyň saglygyny ýeterlik derejede saklamak üçin itleriň iýmitinde kalsiý, A we D witaminleriniň, Omega-3 we glukozamin derejelerini gözegçilikde saklamak gerek.
Marokko
Marokko (المغرب el-Magrib — "günbatar", şeýle hem Magrib el-Aksa — "uzak günbatar", berb. Lmaɣrib, doly resmi ady — Marokko Korollygy (المملكة المغربية el-Memleket el-Magribiýe, berb.  Tagldit n Lmaɣrib) — Afrikanyň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän döwlet.
Madagaskar
Madagaskar Respublikasy (Repoblikan'i Madagasikara, République de Madagascar) — Hindi okeanynda, Madagaskar adasynda we Afrikanyň gündogar kenarýakasynyň ýanaşykdaky ownuk adalarynda ýerleşýän ada döwlet. Meýdany — 587 müň km², ilaty — 20,7 mln adam (2009ý.). Paýtagty — Antananariwu.
Türkmen alajalary
Alaja yüp sungaty
Zenanlarymyzyn el hünarinin ayratyn görnüşleri alaja örmek, jahek örmek, aldymgaç kakmak başarjanlygy bilen tanalyarlar. Dürli renkli yüpek sapaklardan tayyarlanyan jahekdir aldymgaç yüpleri bilen milli lybaslarymyzyn gyrasyny bezapdirler işilen alajalary dürlüje oturdypdyrlar. Alajalar egin-eşigi geyen adamy gözden-dilden gorayar diyip yrym edilse, jahekdir aldymgaçlar lybaslara berklik, pugtalyk üçin tutulypdyr. Alajalary dine bir egin-eşiklere berkitmek bilen çaklenmandirler. Alajalaryn namahrem nazarlardan gorayandygyna ynanan enelerimiz olary bala-çagalarynyn boynuna goşaryna dakypdyrlar, sallançakbag, gundagbag üçin alaja örüpdirler. Öyünin gapysyna hojalykda ulanyan zahmet gurallaryna, sygyr, düye yaly öy mallaryna, türkmenin uçar ganaty bolan bedew atyna hem alaja dakmak halkymyzyn asylly dabidir. Elbette parasatly ene-mamalarymyz el hünarinin her bir ülşüni döredenlerinde yiti zehine, ylham joşgunyna esaslanypdyrlar. Alajalary adatça, ak we gara sapagy 3-4 gezek gatlamaly. Olaryn birmenzeş renki her gatyna ayry-ayrylykda tow bermeli. Şondan son tow berlen ak we gara sapaklary birleşdirip saklap, önki berlen towun garşysyna tarap işlemeli. Sapaga tow berilyan wagty ony çekibrak saklasan alaja endigan düşyar. Towy gowy yetirilen yüpün berk hem owadan bolyandygy barada könelerimiz halk arasynda Sapagy tow saklar diyen aytgyny-da galdyrypdyrlar. Towy gowy yeten ak we gara sapaklar özara birleşip, enayy alajalar emele gelyar. Alajalary inçe we yogyn işmek bolsa onun nama niyetlenilyandigine bagly bolyar. Alajalar dine bir işilip bejerilman, eysem olary dokap, örüp, kakma usulynda hem dürli görnüşlerini tayyarlayarlar. Türkmen senetçilik sungatynda möhüm orun alan alajak sungaty milli mirasymyzyn öçmejek gymmatlygydyr.
Köw-Ata
thumb Köw-Ata; Baharly etrabynda ýerleşýän, Aşgabat şäherinden 110 kilometr aralygy bolýan, bir ýerasty kölü. Uzunlygy 80 metr, ini 30 metr we çuňlugy 16 metr. Suwunyň temperaturasy 33-38 dereje arasynda.
Köl
Deňiz derejesinden takmynan 55 metr çuňlukdadyr. Kükürd i baý oldugu report edilipdir.
Haýwanlar
Bütin Merkezi Aziýadaky iň uly ýarasa sürisi bar.
Göterim swopy
Göterim swopy (iňlis dilinden interest rate swap, IRS) — belli bir senede bir tarapyň beýleki tarapa belli bir möçberde fiksirlenen göterimi tölejekdigi we ikinji tarapdan üýtgäp durýan stawka (mysal üçin, LIBOR stawkasy) boýunça göterimiň möçberinde tölegi aljakdygy barada iki tarapyň arasyndaky ylalaşyk görnüşindäki ýasama maliýe guraly. Geljekki göterim stawkasy baradaky ylalaşyk (iňlis dilinden Forward Rate Agreement) — standartizirlenen göterim swopy. Göterim swoplary adatça fiksirlenen stawkalary üýtgäp durýanlara özara geçirmek üçin we tersine, aktiwler hem passiwler bilen amallar ätiýaçlandyrylanda ulanylýarlar. Göterim swopy boýunça pozisiýa şertnamanyň taraplary üçin göterim we karz töwekgelçiliklerini öz içinde saklaýar.
Ulanmaklyk
Göterim swoplary iň dürli maýa goýum strategiýalarynda ulanylýarlar. Olar hejirlemek we maliýe spekulýasiýalary üçin meşhur gural bolup durýarlar.
Hejirlemek
Swop ylalaşygy boýunça göterim stawkasynyň fiksasiýasy göterim stawkalarynyň pese düşmeginden ätiýaçlandyrylmaga ýardam berýär. Beýleki tarapdan, kontragent göterim stawkalarynyň peselmeginde utuşda bolar.
Spekulýasiýalar
Göterim swopy boýunça pozisiýa girmegiň pes bosagasy (porog) sebäpli, olar göterim stawkasynyň hereketinde spekulýasiýa edýän treýderleriň arasynda meşhurlykdan peýdalanýarlar. Şeýlelikde, bahanyň pese düşmegine garaşylýan, esasy aktiw boýunça doly gymmatly gysga pozisiýany açmaklygyň deregine, treýder üçin meňzeş döwür üçin göterim stawkasyny fiksirleýän swopy baglaşmaklyk ýeterlik bolup durýar.
Romina Uhrig
Romina Marisel Uhrig (1988-nji ýylyň 27-nji ýanwarynda doglan), 2019-njy ýyldan 2021-nji ýyla çenli Argentinanyň Kongresiniň milli wekili bolup işlän Argentinaly öňki syýasatçy. Adalatçy partiýanyň agzasy, Unidad Ciudadana koalisiýasynyň bir bölegi hökmünde Buenos Aýres welaýatynda saýlandy.
Irki durmuş we karýera
Uhrig 1988-nji ýylyň 27-nji ýanwarynda Buenos Aýresiň San-Martin şäherinde dünýä indi. Buenos Aýresiň Moreno şäher häkimligine syýasata girip, bedenterbiýe mugallymy bolup okady. Ol ahyrsoňy durmuşa çykjak häkim Walter Festanyň administrasiýasy döwründe institusional meseleler boýunça geňeşçi, soň bolsa önümçilik ösüş sekretary wezipesini ýerine ýetirerdi. Festa bilen Uhrigiň üç gyzy bardy. Şondan soň aýrylyşdylar.
Kongres agzasy
2017 - nji ýyldaky kanun çykaryjy saýlawda Uhrig, Buenos Aýres welaýatyndaky Unidad Ciudadana sanawynda 15-nji kandidat hökmünde Argentinanyň Deputatlar palatasynda bir orna dalaş etdi. Sanaw 36,28% ses alyp, ikinji ýeri eýeledi, Uhrigiň D'Hondt kesişinden geçmegine ýeterlik däldi.
2019-njy ýyldaky umumy saýlawlardan soň deputat Fernando Espinoza La Matanzanyň häkimi wezipesine girişmek üçin işinden çekildi. Uhrig, Espinozanyň 2017–2021-nji ýyllar aralygyndaky boş ýerini doldurmak üçin çagyryldy. Deputat hökmünde 2019-njy ýylyň 10-njy dekabrynda işe başlady.
Tebigy baýlyklar we adam gurşawyny goramak, ilat we adam ösüşi, aýallar we dürlilik, garry adamlar, salgyt düzgünleri we deslapky derňew boýunça parlament komissiýalarynyň bir bölegini döretdi. Kongresde işlän döwründe, Deputatlar palatasy tarapyndan göwreliligiň meýletin kesilmegi baradaky kanun ara alnyp maslahatlaşylanda, ses bermekden saklanandygyna garamazdan, Argentinada abortyň kanunlaşdyrylmagyny aç- açan goldaýandygy bilen tanalýardy. Şeýle hem, “travesti-trans” zähmet kwotasy başlangyjyny goldady.
Deputatlyk möhleti 2021-nji ýylyň 10-njy dekabrynda gutardy. Ol gaýtadan saýlanmady.
Gran Hermano
2022-nji ýylyň oktýabr aýynda “Big Brother” hakykat formatynyň Argentina görnüşi bolan Gran Hermano -nyň 10-njy möwsüminde bäsleşige gatnaşanlaryň biri hökmünde tassyklandy.
Rinoplastika
Rinoplastika açyk ýa-da ýapyk bolup bilýär. Ýapyk rinoplastikada, hirurg her kesimi diňe burnuň içinde ýerine ýetirýär we burnuň daşky dokumalaryny kesmeýär.
Proseduranyň (amalyň) dowamlylygy, onuň görnüşi, narkozyň görnüşi - lukman tarapyndan, ýagdaýa baglylykda, näsag üçin aýratynlykda (indiwidual, ýörite) saýlanýar. Käbir ýagdaýlarda, rinoplastika, ýerli anesteziýa astynda hem geçirlip bilinýär. Şeýle hem operasion däl (hirurgiki däl) rinoplastika bar. Rinoplastikanyň bu görnüşi kollagen ýa-da gialuron turşusyny sanjym etmek arkaly ýerine ýetirilýär.
Ilkinji rinoplastika operasiýalary köp asyr mundan ozal gadymy Hindistan, Arabystan we Pars döwletlerinde geçirildi.
Süýüm
Süỳümleriň görnüşleri boỳunça toparlara bölünişi. Süỳümiň süỳünmesi (uzalmasy) we elastikligi. Süỳümiň arassalygyny kesgitlemekligi öwrenmek. Himiki maddalar (şireligi). Süỳümiň ỳetişikligi. Süỳümleriň egirmä edỳän täsirine baha bermek.
Esasy maglumatlar:
Gysga ştapel süýümler – uzynlygy 60 mm-den kiçi bolan süýümler (pagta). Uzyn ştapel süýümler – uzynlygy 60 mm-den uly bolan süýümler (ýüñ). Himiki süýümler hem-de ýüpek galyndylardan alnan süýümler öz kesgitli kesilen uzynlyklaryna baglylykda gysga-ştapelli we uzyn-ştapelli bolup bilerler.
Dünýä boýunça esasy süýümleriñ öndürilişi, million ton (2004-nji ýylda).
Jemi 61,5 Himiki süýümler 33,8 Şol sanda - Sintetik 31,3 Emeli (sellýulozaly) 2,5 Pagta 26,3 Ýüñ 1,2 Ýüpek 0,1
Süýümleriń gelip çykyşy boýunça görnüşleri.
Süýümleriñ görnüşi Tebigy süýümler Himiki süýümler Ösümlik
1. Çigit süýümler -pagta
2.Baldak süýümler -zygyr (lýon) -jut -rami
3.Ýaprak süýümler -sizal Haýwanlardan alnan
2. Ýüñ süýümler -goýun -düýe -geçi -lama
2. Mör-möjekleriñ bölüp çykarýan süýümleri -tut agaç ýüpegi -dub agaç ýüpegi Mineral
2. Aýna süýümler
1.Sellýuloza esasly süýümler -wiskoza -modal süýümler -asetat
2. Protein (belok) süýümler -kazein Sintetik
1. Poliamid -naýlon -kapron
2. Poliester (poliefir) -terilen -lawsan
3. Poliakril -orlon -dralon 4.Poliuretan -laýkra (Lycra) -spandeks -elastan
Süỳümiň süỳnmesi (uzalmasy) we elastikligi. Ýüplügiñ uzalmasynyñ 3 sany ýoly bar:
Hemişelik (plastik) uzalma - süýündirilenden soñ, süýümler öñki ýagdaýyna gaýtmaýarlar. Elastik uzalma - süýündirilenden soñ, süýümler öñki ýagdaýyna gaýdýarlar. Üzülme uzalmasy - süýümiñ üzülýänçä çenli ýetip bilýän iñ uly uzynlygy, ol öz içinde durnukly hem elastik uzalmalaryñ ikisini hem jemleýär.
Uzalmany başlangyç uzynlykdan % görnüşinde añladýarlar. Elastik uzalma dokma önümler üçin örän wajypdyr, sebäbi elastiklik häsiýeti bolmadyk önüm ulanylyp bilmez. Çüñki uly agram salynanda (mysal üçin tirsek we dyz ýaly ýerlerde) dokma önüm öz durkuny üýtgetmäge, deformirlenmäge, soñ bolsa öñki durkuna gaýtmaga ukyply bolmalydyr. Önümçilikde işlenende süýünmeklik häsiýeti dokma önümler üçin gerek bolup durýar. Eger ýeterli süýnip bilmeseler, olar ýüklenýän agrama garşy durnukly durup bilmezler. Şonuñ üçin süýümiñ uzalmasy azyndan 1-2 % (aýna süýümleriñki ýaly) we ondan ýokary bolmalydyr. Ýüñ önümler nah önümlere garañda az ýygyrt bolýarlar, sebäbi ýüñüñ uzalmasy has uly.
Käbir süýümleriñ uzalmasy.
Ýüñ 25-45 % Ýüpek 15-25 % Pagta 5-10 % Zygyr 2-3 % Poliester 30-60 %
Köp dokma önümler üçin artykmaç uly uzalmasy hem gerek däl. Olar egirme kärhanalarda işlenende, esasan çekim işlerden geçenlerinde belli kynçylyklary döredip bilerler. Ýöne sport geýimler hem-de şu wagt moda bolan gowy süýünýän streç önümler üçin uly uzalma gowy häsiýetlidir. Süýümlere uly süýünme agramlar salynanda, olaryñ berkligine-de uzalmasyna-da ýokary talap bildirilýär. Şonuň üçin berklik bilen uzalma özara berk baglanşykly. Bu özara gatnaşygyny agram-süýünme diagrammasynda (süýündirme güýjüniñ üýtgemegi bilen uzynlygyñ üýtgemesi) görkezýärler. Her süýüm üçin mahsuz bolan öz agram-süýünme çyzygy bar. Dürli hilli süýümler garyşdyrylanda garyndynyň içine goşulýan süýümleriñ süýünme häsiýetleriniñ meñzeş bolmagyna gaty uly üns bermeli.
Gatylyk. Süýümleriñ gatylygynyñ aýlanma, togalanma, towlanma ýaly hereketlerde uly ähmiýeti bar. Juda gaty süýüm ýokardaky agzalan hereketlere kynlyk bilen uýgunlaşyar. Meselem: eger süýüm ýüplügiñ içine gowy birikdirilen bolmasa, onuñ uçlary daşyna çykarlar, tüýlüligi artdyrylar, käbir süýümler gaçyp ýiterler. Ýeterli gatylygy bolmadyk süýümleriñ çeýeligi hem gowy bolmaz. Olar deformirlenenden soñ, öñki ýagdaýyna gaýtmaýarlar we olaryñ uzynlygyna garşylygy kiçi bolýar. Köp halatlarda bu ýagdaý nepslere ýagny, süýümleriñ bulaşyp çolaşmagyna, düwünleriñ emele gelmegine getirýär. Süýümleriñ gatylygy süýümleriñ gurluşyna hem-de süýümiñ uzynlygynyñ we süýümiñ inçeliginiñ özara gatnaşygyna bagly. Süýüm näçe gysga bolsa, şonça-da ol gaty bolar. Gatylygyñ ölçeg birligi hökmünde şeýle görkeziji ulanylýar:
Inçeligiñ gatnaşygy = Süýümiñ uzynlygy / Süýümiñ diametri Ýüplük emele gelende süýümler bükdürilmeli bolýar, şonda inçelik gatnaşygy süýümleriñ ahyrda ýüplügiñ kese-kesiginde nirede ýerleşjekdigini kesgitleýär:
Dokma maşynlary
Maşynlar
Maşynlar belli bir göwrümli we funksiýaly ulgamlardyr. Adam ömrüni ýeňilleşdirmek üçin döredilen maşynlary dürli görnüşlerde tapyp bolýar. Tehnologiýanyň ösmegi bilen uly ewolýusiýalary başdan geçirdi we adamzada goşantlary köpeldi. Tikin maşynlarynda-da şeýle.
Dokma Maşynlarynyñ Taryhy
== Ulanylan Maşyn Satyn Alanyňyzda Nämä üns Bermeli? ==
Ulanylan maşyn satyn alanyňyzda nämä üns bermeli?
1. Dogry maýa goýum we nyşana almak:
2. Motoryň ýagdaýy:
Maşynyň beýnisi hereketlendiriji, şonuň üçin enjam satyn alanyňyzda, enjamyň hereketlendirijiniň ýagdaýy uly ähmiýete eýe. Dwigatel işleýän wagtynda köp ýa-da az tüsse çyksa, tehniki taýdan bejermek zerur. Dwigateliň kepillik möhleti möhümdir we uzak wagtlap kepillendirilmelidir. Motoryň güýji hem ýeterlik bolmaly.
3 - Nebit we sowadyjy ýagdaý
Sowadyjy enjamda ýagyň ýa-da ýagda sowadyjynyň bolmagy dogry däl. Nebit we sowadyjy ýagdaý uly bir zat ýaly bolup görünmese-de, uzak möhletde çynlakaý näsazlyklara sebäp bolup biler.
Süýüm
inçe we/ýa-da uzyn süýümler merkezde; gödek we/ýa-da gysga süýümler ýüplügiñ daşky gatlaklarynda; Süýümiñ arassalygy. Peýdaly süýümlerden daşary çig malyñ düzüminde dürli görnüşli özge maddalar saklanýar: Mineral maddalar:
Dokma maşynlary
Dokma Maşynlarynyñ Taryhy
Elektrik, mehaniki ýa-da elektron enjamlarynda näsazlyk bolup biler. Enjamy satyn almazdan ozal, ähli komponentleriniň ajaýyp işlemegini üpjün etmeli. Bu tassyklama başarnykly hünärmenler tarapyndan hem edilmelidir.
Süýüm
gum; çäge; tozan; daş; Ösümlik maddalar: - ỳapraklaryñ bölejikleri; - çigitleriñ gabygy; - baldaklaryñ bölejikleri;
agaç bölejikleri; Ýag, ýelim we deri: Esasan ýüñ we ýüpek ýaly haýwan süýümlerde bolýar.
Dokma maşynlary
Ulanylan Enjam Enjamlary
Ulanylan enjam enjamlary
Süýüm
Süýümleriñ bölekleri: dargan süýümleriñ bölejikleri (olar iñ soñunda tozana öwürilýär). Başga özge maddalar: - demir bölejikler; - matanyñ bölekleri; - gaplaýjy materiallar (köplenç sintetik maddalardan durýarlar).
Dokma maşynlary
Ulanylan Enjam Enjamlary
Ulanylan maşynda esasy mehaniki komponentler üç esasy görnüşden durýar.
Süýüm
Egirme kärhanalarda pagtadan çykýan dürli özge maddalar.
Dokma maşynlary
Ulanylan Enjam Enjamlary
• Beden bölekleri; podşipnikler, şahlar, bölekler, berkidijiler, gazetler we çalgy ýaglary ýaly.
Süýüm
Pagta çigidiñ bölejikleri.
Dokma maşynlary
Ulanylan Enjam Enjamlary
• Gurluş bölekleri; dişli, kemer ýa-da zynjyrly diskler, baglanyşyklar, kamera we yzarlaýjy ulgamlar, tormoz we düşünjeleri goşmak bilen hereketi dürli usullar bilen dolandyrýan ulgamlardyr.
Süýüm
Darak maşyndan çykýan maýda hapalar.
Dokma maşynlary
Ulanylan Enjam Enjamlary
• mehanizmler; Düwmeler, elektrik wyklýuçateller, görkezijiler, datçikler, herekete getirijiler we kompýuter dolandyryşlary ýaly dolandyryş komponentleri.
Süýüm
Özge maddalar önümçilikde uly kynçylyklary döredýärler:
demir bölejikler ýangyna getirip bilýärler, enjamlary zaýalaýarlar (meselem: darak maşynyñ garnituralaryna zeper ýetirýärler); matanyñ bölekleri we gaplaýjy materiallar ýüplügiñ içine özge          ýa-da sintetik (polipropilen) süýümleri düşürüp bilýärler. Bu bolsa ýüplügi öz niýetlenen maksadyna laýyk bolmajak ýagdaýyna getirip biler. Ösen ýurtlaryñ egirmeçileriñ öñünde şu gün duran iñ erbet meseleleriñ arasynda özge süýümler bolup durýarlar; ösümlik maddalar çekimde kynçylyklary döredýärler, ýüplügiñ üzülmegine, önümiñ daşky üstüniñ hapa görünmegine, darak garnituralaryñ dykylmagyna we ş.m. ýagdaýlara getirip biler; mineral maddalar hapanyñ çöplenmegine, maşynlaryñ işçi bölekleriñ iýilmegine we sürtülmegine (bu ýagdaý rotor egirmede has aýdyň bolýar) we ş. m. ýagdaýlara getirip biler;
Süýümiñ içindäki özge (sintetik) süýümler.
Özge maddalar mydamada uly mesele bolup durýardylar, emma soñky ýyllarda bu mesele has ýiti duýulyp başlady. Häzirki zaman ýokary-öndürijilikli işleniş usullar ulanylanda (meselem: öñden-boýama, güýçli pagta arassalama, maşynly ýygym, gödek saklanyş, täze gaplaýjy maddalar) has köp hapa döreýär. Täze egirme usullar bolsa, özge maddalara örän çydamsyzdyr. Çig mala baha berlende özge maddalaryñ mukdary hökman hasaba alynýar. Himiki maddalar (şireligi). Pagta süýümlerde şireleýän maddalar saklanýar. Olar esasan gowaçanyñ mör-möjekleriñ bölüp çykarýan maddalary. Şireleýji maddalary şeýle tertipleşdirip bolar:
mör-möjekleriñ bölüp çykarýan maddalary; bakteriýalaryñ önümleri; ösümlik maddalar – nektar, şem, şire we sok; çigit ýagy (pagta arassalananda); sintetik maddalar – defoliantlar, dökünler, himikatlar, pagta ýygýan maşynlaryñ ýagy;
Şireli pagta.
Bu pagta süýümler üçin möhüm häsiýetdir. Ýetişiklik görkezijisi pagta süýümiñ diwarlarynyñ galyñlygyna bagly. Süýüm ýetişen diýilip hasaplanýar, haçan-da öl süýümiñ diwarynyñ kese-kesiginiñ 50-80 % tutanda, ýetişmedik haçan-da 30-45 % tutanda we öli haçan-da 25%-den az meýdany tutanda. Doly bişip açylan pagtañ gozasynda hem takmyn         5 % ýetişmedik süýüm bolup biler. Şonuñ üçin pagtada mydama-da ýetişmedik süýümler bolýar, ýöne olaryñ mukdaryny bilmek zerur. Ýetişmedik süýümler ýeterli berk we gaty bolmaýarlar. Olar şu meselelere getirip bilýärler:
ỳüplügiñ berkligiñ pes bolmagyna; nepsleriñ döremegine; gysga süýümleriñ köpelmegine; üýtgeşik boýalýarlar; agyr işlenýär (esasan darak maşynda);
Nepsler. Neps bu süýümleriñ kiçijik, bulaşyp çolaşan ýeri ýa-da düwünjagazy. Olar esasan pagtada bolýarlar. Nepsleriñ iki görnüşi bolýar: süýümli neps – ol diñe süýümlerden durýar hem-de çigit-gabyk neps – onuñ içinde çigit, gabyk ýa-da ýaprak bölejikler bolýarlar. Iñ köp duş gelýän görnüşi süýümli nepsdir. Onuñ düzümine esasan ýetişmedik ýa-da öli süýümler girýärler. Şeýlelikde neps mukdary, ýetişiklik derejesi bilen berk baglanşyklydyr. Ondan başga nepsleriñ mukdary inçelige eksponenta şekilli bagly bolýar. Has inçe süýümleriñ gatylygy gödek süýümleriñkiden pesdir. Şonuñ üçin inçe süýümler nepsi has añsat emele getirýärler.
Nepsiñ mikroskop astynda görnüşleri (40 we 1000 esse ulaldylan).
Darak maşynda tapylan nepsler.
Işleniş usullaryñ hem uly täsiri bar. Pagtanyñ düzüminde, meýdanlarda ýetişen wagty hiç neps bolmaýar. Olar pagta maşyn bilen ýygylanda, jinlerde arassalananda döreýärler. Has köp mukdarda neps tüýtme-arassalama bölüminde ýüze çykýar. Darak maşyn neps mukdaryny ýeterli derejä peseldýän ilkinji maşyndyr. Darak maşynlarda nepsler aýrylanok-da, esasan gönelip düzelýärler. Neps ýüplügiñ daşynda galyñ ýer bolup durýar, bu önümçilikde kynçylyklary döredýär. Soñ nepsler ýüplügiñ beýleki ýerlerinden tapawutly boýalýar we ahyrky çykýan dokma önümiñ daşynda anyk görünip durýarlar. Ýüpek önümlerde nepsler ýüpek süýüm uzynlygyna bölünende (fibrillýasion hadysasy) ýüze çykýar. Bölünip bulaşan süýümler soñ, önümiñ üstünde kiçijik nokat ýaly görünýär. Olar boýagy kadalaýyk alyp bilmeýärler we ýüpek matanyñ üstünde nokat görnüşinde çykýp durýarlar.
Süýümleriñ egirmä edýän täsirine baha bermek. Süýümleriñ görkezijileriniñ ýüplügiñ görkezijilerine edýän täsiri ýagdaýa görä üýtgäp biler. Olaryñ ähmiýeti her aýry egirme usulynda we ulgamynda aýrydyr. Aşakda adaty we täze egirme usullar üçin süýümleriñ täsirine bahalar berlen.
Berlen görnüşli ýüplük üçin süýümleriñ häsiýetleriniñ ýüplügiñ häsiýetlerine täsir edişi (1-nji orunda iñ möhüm täsir ediji häsiýetler, 5-nji orunda iñ az).
Orny Ring egirme Rotor egirme Open-end friksion egirme Howa-jet egirme 1. Uzynlyk we düzgünsizlik Berklik Sürtülme Inçelik 2. Berklik Inçelik Berklik Uzynlyk we düzgünsizlik 3. Inçelik Uzynlyk we düzgünsizlik Inçelik Berklik 4. Arassalyk Uzynlyk we düzgünsizlik Arassalyk 5. Arassalyk Sürtülme Süýüminiñ görnüşini kesgitlemek.
1.Esasy süýümleriñ görnüşini kesgitlemek.
2.Ýüpek süýümleriñ kesgitleniş usullary.
Süýümleriñ görnüşini kesgitlemegiñ ýollary.
Süýümiñ görnüşi Süýümiñ guruldygy madda Mikroskop astynda kese kesigiñ şekili Ýakylan ýagdaýda häsiýetleri Başga tanama aýratynlyklary Pagta Sellýuloza Böwrek ýa-da noýba şekilli Derrew we parlak ýanýar.Ýanyk kagyzyñ ysyny çykarýar. Çal reñkli küli galdyrýar. Kükürt (sera) kislotasynda ereýär. Çyg ýagdaýda berkligi has ýokary. Zygyr Sellýuloz Tertipsiz köpburçluk Derrew we parlak ýanýar.Ýanyk kagyzyñ ysyny çykarýar.Çal reñkli küli galdyrýar. Kükürt (sera) kislotasynda ereýär.
Ýüñ Keratin belok (protein) Tegelek ýa-da owal Ýuwaş-ýuwaşdan gaýnap ýanýar. Ýanan dyrnak ysyny çykarýar.
Litiý gipohlorid haýwan beloklary eredýär.
Kaustik soda hem ýüñi eredýär. Ýüpek Fibroin belok (protein) Tegelegräk üçburçluk Ýuwaş-ýuwaşdan gaýnap ýanýar. Ýanan dyrnak ysyny çykarýar.
Kükürt kislota ýüpegi eredýär. Wiskoza/modal Sellýuloza Islendik şekilli - filýerañ çykaryjy deşikleriñ kesigine bagly Derrew we parlak ýanýar.Ýanyk kagyzyñ ysyny çykarýar. Çal reñkli küli galdyrýar. Kükürt kislota sellýulozany eredýär. Asetat Sellýuloza asetati Ýananda damýar, ereýär. Uksus ýaly ýakýar. Aseton asetati eredýär. Poliester Polietilen tereftalat Ýananda damýar, ereýär. Poliamid Polikaprolaktam, AH-duzy Ýananda ereýär. Çal reñkli küli galdyrýar.
Tebigy süýümleriñ gurluşy.
Esasy dokma süýümleriñ halkara belgilenişi we atlandyrylyşy.
t/b Kody Iñlisçe Germança Italýança Rusça Türkçe Türkmençe 1 WO Wool Wolle Lana Хлопок Ýün Ýüñ 2 CO Cotton Baumwolle Cotone Шерсть Pamuk Pagta 3 LI Linen Flachs /leinen Lino Лен Keten Zygyr 4 CA Hemp Hanf Canapa Пеньковолокно / конопля Kenevir Kenep 5 JU Jute Jute Jute Джут Jüt Jut 6 KE Kenaf Kenaf Kenaf Кенаф Kenaf Kenaf 7 RA Ramie Ramie Ramie Рами Rami Rami 8 SI Sisal Sisal Sisal Сизаль Sisal Sizal 9 SE Silk Seide Seta Шелк İpek Ýüpek 10 VI Viscose Viskose Viskoza Вискоза Viskoz Wiskoza 11 AC Acetate Acetat Acetato Ацетатные Asetat Asetat 12 MD Modal Modal Modal Модальные Modal Modal 13 PR Protein R.Proteinfaser Proteica Белковые / протеиновые r.protein Belokly 14 ME Metal Metall Metallo Металлические Metal Metal 15 AS Asbest Asbestos Amianto Полипропиленовые Asbest Asbest 16 PA Nylon Polyamid Poliammidica Полиамидные Poliamit Poliamid 17 PL Polyester Polyester Poliestere Полиэфирные/полиэстер Polyester Poliefir/poliester 18 PU Polyurethane Polyurethan Poliuretanica Полиуретановые Poliüretan Poliuretan 19 PC Acrylic Polyacryl Acrilica Полиакрилонит­рильные Poliakril Poliakril 20 PP Polypropylene Polypropylen Polipropilenica Полипропиленовые Polipropilen Polipropilen 21 PE Polyethylene Polyäthlen Polyetilenica Полиэтиленовые Polietilen Polietilen 22 EA Elastene Elasthan Elastan Эластановые Elastan Elastan
Hakyky tebigy ýüpegi emeli ýüpekden tapawutlandyrmak gaty kyn diýen pikir giñ ýaýrandyr. Hakykatdan, ýüpegiñ hakyky (tebigy) ýa-da hakyky däldigini bilmek üçin ýönekeý spiçka ýa-da zažigalka ýeterlidir. Çig malyñ düzümi gyzyklandyrýan matasyndan bir-näçe sapagy soguryp almaly we seresaplyk bilen olary ýakyp görmeli. Şol pursat olary ysgamaly – ýakylan ýüpegiñ ýanan ýüñe ýa-da dyrnaga meñzeş ysy bar. Ýüpege tapawutlylykda ýananda wiskoza ýakylan kagyzyñ ysyny çykarýar, poliester (poliefir) bolsa diñe ereýär. Ýanan ýüpegiñ külini edil kömüri ýaly elde mynjyradyp ýazmak bolýar. Islendik mata satýan dükanynda şular ýaly barlagy geçirmäge mümkinçilik berilýär.
Ýabany ýüpek köplenç tussah ady bilen satylýar. Antheraea mulitt görnüşli ýüpek gurçugy,tut agajyň ýerine dub agaçda ýaşaýar. Ýabany ýüpek dub agaçda ösýän ýabany ýüpek gurçugyñ pilesinden daralyp aýyrylýar. Şonuñ üçin ol ýüñe ýa-da zygyra has meñzeýär. Dub agaçlaryň ýapraklaryndan ýabany ýüpek gurçugy düzgünsiz we gödek süýümi çykarýar. Bu süýümi agartmak we boýamak agyr. Dubuň ýapragynda tanin maddasy bolan üçin ýabany ýüpegiň goňurrak reňki bar. Ony köplenç şol durşuna tebigy reňkli sapak görnüşinde ulanýarlar, örän seýrek ýagdaýlarda boýaýarlar. Standart ýabany ýüpek sapagy 8 sany pileden edýäler, onuň inçeligi ortaça 32/34 denýe bolýar. Ýabany ýüpek adaty ýüpekden az öwüşgenli, sebäbi onuň ýelimi aýyrylýar. Ýabany ýüpekden edilen matalar has çydamly bolýar, gowy ýuwulýar, olaryň bahasy bolsa boýalan arassa ýüpek mataňkydan has arzan. Ýabany ýüpekden edilen matalaryñ arasynda raja, şantuk, tussah we pongee görnüşleri meşgur.
'''Tekstil barada turkmence web-site linkler:
Okuw web-site - http://www4.ncsu.edu/~bovezmu/
Pagta barada - "http://tk.wikipedia.org/wiki/Pagta"
Edebiýatlar - References ''' W.Klein, Short-staple spinning series 1995 Миловидов Н.Н., Фаминский П.П., Шишкунова Е.Н. Проектирование хлопкопрядильных фабрик. М.: Легкая и пищевая промышленность 1983 Справочник по хлопкопрядению. М.: Легкая индустрия 1987 Власов П.В., Сурнина Н.Ф. Проектирование ткацких фабрик. М.: Легкая индустрия 1983 Бадалов К.И., Жоховский В.В., Осьмин Н.А. Прядение хлопка и других текстильных волокон. Москва 1980. Bülent Gemici. Pamuk iplikçiligi ders kitabı. Bornova/İzmir 1999
"http://tk.wikipedia.org/wiki/Pagta"
Soltanguly
thumb thumb Soltanguly Kutubşa Golkondanyň türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy we döwletiň birinji hökümdarydyr.
Keniýa
Keniýa, resmi ady — Keniýa Respublikasy (Jamhuri ya Kenya, Republic of Kenya) — Gündogar Afrikada ýerleşýän döwlet. Beýik Britaniýanyň ozalky koloniýasy, 1963-nji ýylyň 12-nji dekabrynda garaşsyzlygyny aldy. Häzirki günde Gündogar Afrika ýurtlarynyň arasynda iň dinamik ösýän ýurt.
Hindistan
thumb|300 px|[[Deli şäherinde Kutb-Minar]] thumb|200px|Bombeý Biržasy thumb|right|[[Hindiguşy diýlip bilinýän Hindistanyň milli guşy]] thumb|right|Günorta Hindistan deňiz kenary thumb|right|Demirgazyk Hindistandaky daglar thumb|right|[[Hindistanyň parlamenti|Hindistan parlament binasy]]
Hindistan Respublikasy (भारत गणराज्य,, Republic of India) — Günorta Aziýada döwlet. Hindistan tutýan meýdany boýunça dünýäde ýedinji, ilat sany boýunça bolsa, ikinji orunda durýar. Ol günbatarda Päkistan, demirgazyk-gündogarda Hytaý, Nepal we Butan, gündogarda Bangladeş we Mýanma bilen araçäkleşýär. Mundan hem başga, Hindistanyň günorta-günbatarda Maldiw adalary, günortada Şri-Lanka we günorta-gündogarda Indoneziýa bilen deňiz araçägi bär.
Serhetleri
Hindistan Günorta Aziýada, demirgazyk giňligiň 8-37-nji graduslarynyň, gündogar uzaklygyň 68-97-nji graduslarynyň aralygynda ýerleşýär. Tutýan meýdany – 3 mln.287 müň 732 inedördül km. Meýdanynyň ululygy boýunça Hindistan dünýäde 7-nji ýerde durýar. Ýurduň territoriýasy demirgazykdan günorta tarap 3219 km, gündogardan günbatara – 2977 km. uzalyp gidýär1. Umumy serhetleriniň uzynlygy 14103 km, deňiz kenarlary 7000 kilometrdir.
Hindistanyň alty sany döwlet bilen gury ýer serhedi bar. Gündogarda Bangladeş (4053 km.) we Mýanma (1463 km.), demirgazykda Hytaý (3380 km.) Nepal (1690 km.) we Butan (605 km.), günbatarda Päkistan (2912 km.) bilen araçäkleşýär. Günortada ýurduň kenarlaryny Hindi ummanynyň suwlary ýuwýar. Palk bogazy ýurdy Şri-Lanka adasy, gündogarda Bengal aýlagy, günbatarda Arap deňziniň suwlaryndan bölüp aýyrýar.
Döwlet gurluşy
Hindistanyň döwlet gurluşy federatiw respublikadyr. Onuň düzüminde 25 sany ştat we 7 soýuz territoriýasy bar. Paýtagty Deli şäheri. Ýerine ýetiriji häkimiýet Prezidente we Premýer-ministre degişlidir. Prezident döwletiň ýolbaşçysy hasaplanýar. Kanun çykaryjy häkimiýet iki palataly parlament tarapyndan amala aşyrylýar. Parlamentiň ýokary palatasyna halk palatasy, aşakysyna – ştatlaryň geňeşi diýilýär. Has täsirli syýasy partiýalary Hindi Milli Kongresi we Bharatiýa Janata Parti hasaplanýar.
Daşary syýasaty
Hindistan özbaşdak döwlet hökmünde dörän gününden başlap parahatçylyk söýüji daşary syýasat ýöredýär. Aslynda-ha Hindistanyň parahatçlyk söýüjiligi halkyň milli aňyýetinden gelip çykýar. Hindi halky öz tebigaty, dini ygtykady boýunça zorlugy, urşy ýigrenýän halk. Taryhda hindi halkynyň öz goňşularynyň üstüne çozmanlygy-da halkyň milli häsiýetinden gelip çykýar. Emma watanyny goramaga gezek gelende welin, hindiler hiç bir halkdan kem durmandy. Jawaharlal Nerunyň goşulmazlyk hereketini döretmek pikiri-de öz çeşmesini halkyň milli däbinden alypdy (seret §41!).
Hindistanyň daşary syýasatynda dünýäde parahatçylygy berkarar etmek ugrundaky göreşde birnäçe täze teklipler bilen çykyş etdi. Olaryň it möhümi 1988-nji ýyldaky dünýäni 2010-njy ýyla çenli ýadro ýaragyndan we zorlukdan halas etmek baradaky hereketleriň meýilnamasydyr. Hindistan 1985-nji ýylda döredilen Günorta Aziýa sebitiniň hyzmatdaşlygy bileleşiginiň (SAARK) agzasy bolup, Günorta Aziýa döwletleri bilen gatnaşyklarynyna üns berýär.
Hindistanyň daşary syýasatynda iň bir wawwaly ýeri onuň goňşusy Päkistan bilen gatnaşyklarydyr. Serhet dawalary bu iki ýurduň arasynda birnäçe çaknyşmalara getirdi.
Hindistan özüniň daşary syýasatynda Merkezi Aziýa sebitiniň garaşsyz döwletlerine, aýratyn-da Türkmenistan bilen däp bolan gadymy gatnaşyklary dikeltmäge üns berýär. Döwlet ýolbaşçylarynyň birek-biregiňkd resmi saparlary mahalynda özara bähbitli döwletara hyzmatdaşlygynyň hukuk binýady goýuldy. Iki döwletiň arasynda ykdysady, ylmy-tehniki we medeni babatda ýygjam gatnaşyklar ddbe öwrüldi. Iki halkyň hem göz guwanjyna öwrülen Baýram han Türkmeniň 500 ýyllyk ýubileýi 2000-nji ýylda ýurtlaryň ikisinde-de dabaraly bellenip geçildi. Hindistana türkmen gazyny eltmegiň taslamasy iki ýurduň arasyndaky uzak döwre niýetlenen hyzmatdaşlygyň aýdyň şaýadydyr.
Ilaty
Hindistan ilatynyň sany boýunça dünýäde Hytaýdan soňra ikinji ýerde durýar. Ilatynyň sany 936 mln.545 müň 814 adam (1995 ý. maglumatlary). Ilatyň ortaça gürlügi 1 inedördül km. 285 adam7. Ýurduň ilatynyň aglaba bölegini, has takygy 72%-ni indo-ariler tutýar. Olar 300-den gowrak etniki topara bölünýär. Ilatyň 25% töweregini drawidler, 3%-ni mongoloidler düzýär. Hindistanda 500-den gowrak halkyýet we taýpa bardyr. Döwlet dili hindi we iňlis dilleridir. 14 sany dil (bengal, tamil, tellugu w.b.) ýurduň dürli ştatlarynda resmi dil hökmünde ulanylýar. Hindi diliniň bir şahasy bolan urdu dili ýurduň demirgazygynda giň ýaýrandyr. Ýurtda 1652 dil we şiwe bar.
Agalyk ediji din induizm bolup, ilatyň 82,6%-ti bu dine uýýar. Ilatyň 11,4%-ti yslam, 2,4%-ti hristian dinine ynanýar. Sikhler ilatyň 2%-ne, buddaçylar bolsa 0,7%-ne barabardyr.
Dogulýanlaryň sany1000 adama 27 çagadan düşýär. Çaga ölümi 1000 çaga 76 çagadyr. Ilatyň ortaça ýaşy erkeklerde 58, aýallarda 60 ýaşdyr. Ilatyň zähmete ýaramly böleginiň 65%-ti oba hojalygynda zähmet çekýär.
Tebigaty
Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy Hin­dis­tan ýa­rym ada­sy­ny Gimalaý we Karakorum daglarynyň bir bö­le­gi­ni, Hind-Gang düz­liginiň gün­do­gar bö­le­gi­ni, Bengal aýlagyn­da­ky hem-de Arap deňzin­dä­ki ada­la­ryň bir­nä­çe to­pa­ry­ny öz içi­ne al­ýar. Ke­nar ýa­ka­sy­nyň uzyn­ly­gy 12 müň inedördül kilometre go­laý. Ke­nar­la­ry pes we gow­şak dil­kaw­la­nan­dyr. Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy­nyň 3/4 bö­le­gi­ne go­la­ýy düz­lük­ler we te­kiz dag­lyk­lar­dyr.
Kölleri
Iň uly kö­li Kaş­mir jül­ge­sin­dä­ki Wular kölü­dir. De­kan te­kiz dag­ly­gyn­da­ky Lonar köli wul­kan­ly ýer­dir. Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy­nyň köp bö­le­gin­de gy­zyl top­rak­lar ýaý­ran­dyr. On­da baş­ga-da gy­zyl-sa­ry fer­ral­lit, gy­zyl-go­ňur, gy­zy­lym­tyl-go­ňur, gy­zyl fer­ral­lit, çal, çal-go­ňur, çe­men, kül­jü­mek, dag-çe­men, all­ýu­wi­al top­rak­lar bar.
Hin­dis­tan ýa­rym ada­sy­nyň we Hind-Gang düz­lü­gi­niň te­bi­gy ösüm­lik­le­ri, esa­san sa­wan­na­lar­dan (aka­si­ýa, pal­ma) hem-de to­kaý­lar­dan (tik, san­dal, bam­buk) yba­rat. Hin­dis­ta­nyň de­mir­ga­zyk-gün­do­ga­ryn­da ýap­ra­gy­ny dök­ýän ga­ry­şyk to­kaý­lar, gün­ba­tar dag­la­ryň ýe­le eň­ňit­le­rin­de, Gang we Brah­ma­put­ra der­ýa­la­ry­nyň del­ta­la­ryn­da ebe­di gök öwüs­ýän ga­ry­şyk to­kaý­lar ös­ýär.
Hin­dis­ta­nyň fau­na­sy Hindi-Malaý welaýaty­na de­giş­li­dir. Süý­dem­di­ri­ji­ler­den maý­myn­lar, su­gun­lar, an­ti­lo­pa­lar has hä­si­ýet­li bo­lup, hin­di pi­li, ýol­bars, pan­te­ra, gi­ma­laý aýy­sy duş­ýar. Şir, gap­laň, kaş­mir su­gu­ny bü­tin­leý di­ýen ýa­ly gyr­lyp gu­ta­ryp­dyr. Guş­la­ryň, süý­ren­ji­le­riň we ba­lyk­la­ryň fau­na­sy baý­dyr. Hin­dis­tan­da za­po­wed­nik­le­riň we mil­li park­la­ryň 47-si bar.
Relýefi
Ýer üstüniň gurluşy boýunça ýurdy üç sany tebigy zolaga bölmek mümkin. Dekan düzlügi Gündogar we Günbatar Gat dag ulgamy bilen gurşalandyr. Bu daglar bütin Hindi ýarym adasyny diýen ýaly gurşap alýar. Hindi-Gang düzlügi hem öz gezeginde iki bölekden durýar: gündogarda Gangyň we Brahmaputranyň çygly tropiki zolagy hem-de günbatarda gurak Tar çöllügi. Ýurduň demirgazygyny dünýäde beýik daglaryň biri Gimalaý daglary gurşap alýar. Dünýaniň ikinji beýik nokady hem-de Karakorum dag ulgamynyň iň beýik nokady Çogori (8611 m.), dünýäniň üçünji beýik nokady Kançenjanga (8586 m.), Nangarparbat (8126 m.) Hindistanda ýerleşýär.
Gazylyp alynýan baýlyklary
Kömür Hindistanyň esasy tebigy baýlyklarynyň biridir. Hindistan daşkömri gazyp almakda dünýäde 4-nji, gorlary boýunça 5-nji, eksport etmekde 7-nji ýerde durýar4. Gujaratda we Assamda tebigy gazyň gorlary bar. Ýurtda atom energetikasy üçin ýaramly uran bar. Demir magdanlarynyň umumy gorlary boýunça (27,3 mlrd. t.) Hindistan dünýäde ilkinji ýerlerde durýar5. Hromitiň gorlary 14 mln.t.,marganesiňki – 180-195 mln.t., mis magdanynyňky – 266 mln.t., gurşun-sink magdany – 110 mln.t.ýetýär. Ýurtdaky boksitleriň gorlary 3,5 mlrd.t. barabar bolup, bu babatda Hindistan dünýäde bu çig maly öndürýän Ýamaýka, Kamerun, Braziliýa ýaly döwletlerden soň 4-nji ýerde durýar.
Derýalary
Ýurduň içinden Gang, Brahmaputra, Godawari, Narmada, Krişna, Mahanadi, Kaweri, Tapti ýaly esasy derýalar akyp geçýär.
Ykdysadyýet
70-nji ýyllaryň birinji ýarymynda Hindistanyň ykdysadyýeti iň bir kyn döwri başdan geçirdi. Bu döwürde kd ýyllar gurakçylyk, kd ýyllar güýçli sil suwlarynyň basmagy ýaly tebigy betbagtçylyklar ýutda azyk ýetmezçiligini döretdi. Üstesine-de 1971-nji ýylyň hindi-päkistan urşy döwründe Bangladeşden gaçyp, 10 mln. bosgunyň Hindistana gelmegi “durnanyň üstüne urna” diýleni boldy. 70-nji ýyllaryň ahyrlarynda Janati Parti ykdysadyýeti kadalaşdyrmagy başarmady.
80-nji ýyllarda Hindistanyň ykdysady ösüşi durgunlylyk döwrüni başdan geçirdi. Hökümetiň 90-njy ýyllarda oba hojalyk önümçiligini ösdürmäge gönükdirilen çäreleriniň netijesinde Hindistan özüni oba hojalyk önümleri bilen üpjün edip, hat-da 1992-1993-nji ýyllarda gallanyň 300 müň tonnasyny daşary ýurtlara çykarmagy başardy.
Hindistanyň senagaty babatda aýdylanda hususy we döwlet pudagynyň utgaşykly işlemegi ýola goýuldy. Döwlet pudagy nebit we nebit önümlerini, daşkömri, elektrik energiýasyny öndürmegi esasan öz elinde saklady. Umuman, ýurtda öndürilýän senagat önüminiň 40% çemesini döwlet pudagy berýärdi. Hususy pudak esasan maşyn gurluşygy, ýeňil senagaty, oba hojalygyny, hyzmat ediş ulgamyny öz elinde saklaýar.
Hindistan ilkinji gezek 1980-nji ýylda özüniň ilkinji hemrasyny kosmosa uçurmagy başardy. 90-njy ýyllardy Hindistan kosmosy özleşdirmekde dünýäniň öňdebaryjy 10 döwletiniň birine öwrüldi. Hindistan demir ýollarynyň uzynlygy boýunça dünýäde 4-nji, ylmy-tehniki hünärmenleriniň sany boýunça 3-nji orna geçdi. Emma, milli girdejiniň ilatyň jan başyna düşüşi boýunça dünýäde yzdadyr.
Taryhy
Daş asyry döw­rün­de Hin­dis­tan­da adam­zat jem­gy­ýe­ti­niň bo­lan­ly­gy ba­ra­da ar­heo­lo­gik ta­pyn­dy­lar şa­ýat­lyk ed­ýär­ler. Hind der­ýa­sy­nyň jül­ge­sin­den ta­py­lan bü­rünç me­de­ni­ýe­ti­niň il­kin­ji se­ne­si goý­lan ga­lyn­dy­lar b.e.öň 3 müň ýyl­ly­gyň baş­la­ry­na de­giş­li­dir.
XV asy­ryň ahyr­la­ryn­da Hin­dis­tan­da il­kin­ji ko­lo­ni­al gul edi­ji­ler-por­tu­gal­lar peý­da bol­ýar. XVI asy­ryň I ýa­ry­myn­da olar de­ňiz ýa­ka­syn­da­ky oba­la­ryň en­çe­me­sin­de (Goa, Da­man, Diu we başg.) or­na­şyp, Hin­dis­ta­nyň di­ňe bir söw­da­sy­ny ele al­mak bi­len çäk­len­män, eý­sem, ba­syp alan ter­ri­to­ri­ýa­la­ry­nyň ila­ty­ny ko­lo­ni­al eksp­lua­ta­si­ýa se­ze­war ed­ýär­ler. De­mir­ga­zyk Hin­dis­ta­ny bir­leş­dir­mek Beýik Mogollar dinastiýasy döw­rün­de ama­la aşy­ryl­ýar. XVIII asy­ryň I ýa­ry­myn­dan Mo­gol­lar di­nas­ti­ýa­sy dar­ga­ýar.
XVII asy­ryň baş­la­ryn­da Hin­dis­tan­da Ýewropa söwda kapitaly peý­da bol­ýar. Hin­di tä­jir­le­ri­niň kö­me­gi bi­len iň­lis­ler, gol­land­lar, fran­suz­lar hin­di önüm­le­ri­ni sa­tyn alyp, ola­ry di­ňe bir Ýew­ro­pa däl, eý­sem, Eý­ra­na, In­do­ne­zi­ýa, Ýa­po­ni­ýa, Hy­ta­ýa we baş­ga ýurt­la­ra hem çy­ka­ryp­dyr­lar. Döw­let­le­riň, Mogol imperiýasy­nyň mi­ras­dü­şer­le­ri­niň ara­syn­da­ky tog­ta­ma­ýan uruş­lar Hin­dis­tan­da iň­lis we fran­suz çak­ny­şyk­la­ry­na ge­ti­rip­dir
Ost-Hin­dis­tan kom­pa­ni­ýa­la­ry­nyň söw­da eks­pan­si­ýa­syn­dan har­by eks­pan­si­ýa­la­ra geç­me­gi üçin amat­ly ýag­daý dö­red­ýär. Be­ýik Bri­ta­ni­ýa bi­len Fran­si­ýa­nyň ara­syn­da­ky dün­ýä­de bi­rin­ji­lik ga­zan­mak ug­run­da­ky gö­reş Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­sy­ny hem öz içi­ne al­ýar. 1746-63-nji ýyl­lar­da Gü­nor­ta Hin­dis­tan­da Ost-Hin­dis­tan kom­pa­ni­ýa­la­ry­nyň ara­syn­da­ky dyn­gy­syz di­ýen ýa­ly al­nyp bar­lan ur­şuň ne­ti­je­sin­de iň­lis­ler öz bäs­deş­le­ri­ni do­ly der­bi-da­gyn edip, Ben­ga­li­ýa­ny ba­syp al­ýar­lar we Kar­na­ti­gi hem-de Audy was­sal ga­raş­ly­ly­ga se­ze­war ed­ýär­ler. De­li­niň ba­sy­lyp alyn­ma­gy bi­len (1803) Be­ýik Mo­gol iň­lis Ost-Hin­dis­tan kom­pa­ni­ýa­sy­nyň oý­nat­gy­sy­na öw­rül­ýär.
Hin­dis­tan­da mil­li azat edi­ji­lik he­re­ket­le­ri tä­ze­den ýo­ka­ry gö­te­ril­ýär. 1946-njy ýyl­da go­şun­da, flot­da we awia­si­ýa­da iň­lis­le­re gar­şy köp­çü­lik­le­ýin çy­kyş­lar bol­ýar. 1946-njy ýy­lyň aw­gus­tyn­da Hin­dis­tan­da J. Neru­wyň baş­tu­tan­ly­gyn­da wagt­la­ýyn hö­kü­met dü­zül­ýär. 1947-nji ýy­lyň 15-nji aw­gus­tyn­da Hin­dis­ta­nyň ter­ri­to­ri­ýa­syn­da iki sa­ny tä­ze ga­raş­syz döw­let: Hin­dis­tan we Päkistan do­mi­ni­on­la­ry dö­re­ýär. 1949-njy ýy­lyň 26-njy no­ýab­ryn­da ka­bul edi­len tä­ze Konstitusiýa bo­ýun­ça Hin­dis­tan res­pub­li­ka diý­lip jar edil­ýär. Kons­ti­tu­si­ýa 1950-nji ýy­lyň 26-njy ýan­wa­ryn­dan güý­je gir­ýär.
Halk hojalygy
Hin­dis­tan ag­rar-in­dust­ri­al ýurt. Nebit, hi­mi­ýa, al­ýu­mi­niý se­na­ga­ty, ma­şyn gur­lu­şy­gy se­na­ga­ty bar. Hin­dis­tan mi­ne­ral we ener­ge­tik re­surs­la­ra baý­dyr. Çy­ka­ryl­ýan köm­rüň 3/4 bö­le­gi di­ýen ýa­ly Da­mo­dar jül­ge­sin­de jem­le­nen­dir. Gün­ba­tar Hin­dis­tan­da tä­ze ne­bit­li-gaz­ly et­rap­lar işe gi­ri­zil­di. Atom çig ma­ly (uran mag­da­ny) ga­zy­lyp alyn­ýar. Ga­zy­lyp alyn­ýan de­mir mag­da­ny­nyň 1/2 bö­le­gi­ne go­la­ýy eks­port edil­ýär. Mar­ga­nes, slýu­da, bok­sit, al­tyn, al­maz, mis mag­dan­la­ry ga­zy­lyp alyn­ýar. 1984-85-nji ýyl­da 157 mlrd. kwt/ elekt­roe­ner­gi­ýa ön­dü­ril­di. Ga­ra we reňk­li me­tal­lur­gi­ýa, ma­şyn gur­lu­şy­gy hem me­tal iş­läp be­jer­ýän, hi­mi­ýa, se­ment, ka­gyz, dok­ma, gant, po­lig­ra­fi­ýa se­na­ga­ty ösen. Al­ýu­mi­niý se­na­ga­ty ös­ýär. Dok­ma we azyk se­na­ga­ty ýur­duň ga­dy­my pu­dak­la­ry­dyr. Azyk se­na­ga­tyn­da gant önüm­çi­li­gi esa­sy or­ny eýe­le­ýär. Hö­kü­met ow­nuk kär­ha­na­la­ryň we hü­när­ment­çi­li­giň ös­me­gi­ne gol­daw ber­ýär. 1985-nji ýyl­da de­mir ýo­ly 62 müň km-e go­laý, aw­to­mo­bil ýo­ly 1700 km. bol­dy. Esa­sy port­la­ry-Bom­beý, Kal­kut­ta we beý­le­ki­ler. Hal­ka­ra äh­mi­ýet­li ae­ro­port­la­ry Bom­beý­de, Kal­kut­ta­da, De­li­de we Mad­ras­da ýer­leş­ýär.
Esa­sy ekin­le­ri: şaly, bugdaý, arpa, mekgejöwen, gowaça, şekerçiňrik, çaý, kofe, kauçuk we baş­ga­lar.
Ýaragly güýçleri
Hin­dis­ta­nyň ýa­rag­ly güýç­le­ri gu­ry­ýer go­şun­la­ryn­dan, Hindistan howa güýçlerin­den we Harby-deňiz güýçlerin­den yba­rat. Baş ser­ker­de­ba­şy-pre­zi­dent. Go­şu­na go­ran­mak mi­nist­ri gös-gö­ni ýol­baş­çy­lyk ed­ýär. Go­şun, awia­si­ýa we flot meý­le­tin­le­ri top­la­mak ýo­ly bi­len komp­lekt­len­ýär: Hin­dis­tan­da äh­lu­mu­my har­by borç­lu­lyk ýok. Ofi­ser­ler dü­zü­mi har­by uçi­li­şe­ler­de hem-de mil­li ka­det kor­pu­syn­da taý­ýar­la­nyl­ýar. Ofi­ser­le­riň bir bö­le­gi go­şu­nyň ýö­ri­te ugur­la­ry bo­ýun­ça da­şa­ry ýurt­lar­da taý­ýar­lyk geç­ýär.
Medeniýeti
Hin­dis­ta­nyň me­de­ni­ýe­ti dört müň bäş ýüz ýyl­dan bä­ri ösüp gel­ýär. Ge­çen müň­ýyl­lyk­lar­da ýur­duň me­de­ni­ýe­tin­de ösüş­ler hem ga­za­nyl­dy, tä­ze-tä­ze me­de­ni ojak­lar dö­re­dil­di, saz we dür­li sun­gat gör­nüş­le­rin­de tä­ze­çil ide­ýa­lar eme­le gel­di.