Häzirki_zaman_umumyadamzat_gymmatlyklarynyň_düýpli_meseleleri.
Ösen ýurtlarda giç nikalaşylyp, az çagaly maşgalalar agdyklyk eden bolsa, ösýän ýurtlarda köp çagalylyk däbi saklanyp galypdy. Nikalar ir baglanyşylýardy. Aýallaryň jemgyýetçilik durmuşyndaky orny ähli ýerde birmeňzeş däldi. Globallaşmak netijesinde ilatyň ondan oňa göçmegi (migrasiýa) adamzadyň ösüşine edýän mümkinçilikleriň deň däldigini aňladýar. 1999-njy ýylda 130-145 mln adam öz ýurdunyň çäginden daşarda ýaşaýardy. 1985-nji ýylda bu san 104 mln, 1975-nji ýylda 84 mln-dy. Awstraliýa, Kanada we ABŞ ýokary derejeli hünärmenleri öz ýurtlaryna çekmegiň maksatnamasyny işläp düzdüler. Şol sebäpli ösýän ýurtlardan “akylly beýnileriň” gitmegi köpelýär. Ylymlaryň doktory bolan 30 müň afrikaly daşary ýurtlarda işleýär. Şol bir wagtyň özünde bu kontinentda her ýüz müň adama 1 sany hünärli injener düşýär. Dürli sebitdäki dawalar, uruşlar bosgunlaryň köpelmegine getirdi. 1997-nji ýylyň maglumatlaryna görä, dünýäde boşgunlaryň sany 12 mln-a ýetdi. Çig mal we energetika meseleleri. Çig mal energiýa gorlarynyň peýdalanyşynyň gyradeň bolmazlygy uly kynçylyklara getirýär. Olaryň adaty görnüşleriniň (agaç, polat, kömür, tebigy gaz, nebit) barha köp ulanylmagy netijesinde azalmagy adamzady pikirlenmäge mejbur edýär. Ylmy-tehniki öwrülişikleriň baş maksady çig maly tygşytlaýan, tebigy däl-de, emeli materiallary ulanmaga ýykgyn edýän, galyndysyz önümçiligi döretmekdir. Ylmy hasaplamalar YTÖ-nyň gazananlarynyň ornaşdyrylan halatynda dünýäde energiýanyň harçlanyşynyň polat önümçiligi üçin 4 esse, alýuminiň önümçiligi üçin-6, sement üçin-5, nebiti gaýtadan işlamak üçin-9, kagyz önümçiligi üçin-125 esse azaldylyp bilinjekdigini çaklaýar. Dünýäniň ilatynyň baý ýurtlarda ýaşaýan 20%-ti dünýäde öndürilýän kagyzyň 84%-ni peýdalanýar. Adamzat atom energiýasyny giňişleýin peýdalanyp başlady. Emma onuňam özüne ýetik hossarlary bar. Atom reaktorlarynyň ýarylmagy dünýä ummanyny we atmosferany zaýalaýar. 1986-njy ýylda Çernobyl AES-indäki heläkçilik tebigata uly zyýan ýetirdi. Adamzadyň saglygyny goramak. Ýer ýüzüniň ynsanlarynyň ortaça ömür dowamlylygy häzir 60 ýaşdan geçýär. Adamlaryň köpçülikleýin gyrylmagyna sebäp bolýan ýokanç keselleriň öňüni almakda amatly çözgütler tapyldy. SPID keseli XX asyryň mergisine öwrüldi. 1998-nji ýylda bu kesel bilen 33 mln adam keselläpdi. Keselçilik zerarly adamlaryň ömrüniň dowamlylygy azalýar. Asyryň aýagynda dünýäde 890 mln adamyň medisina hyzmatlaryndan peýdalanmaga mümkinçiligi ýokdy. 840 mln adam doýa garna naharlanmaýardy. Dünýä ilatyň baý böleginiň sarp edişi garyp böleginiňkiden 16 esse ýokarydy. 160 mln çaga iýmit bilen doly üpjün däldi. 90-njy ýyllaryň maglumatlaryna görä, dünýäde her ýylda 130 mln çaga dogulýardy. Eger her ýylky harby çykdaýjylary hasaplanymyzda her bir täze doglan çaga 8 müň dollardan ýetýärdi. Bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň berýän maglumatyna görä, häzirki wagtda dünýä halklarynyň üçden bir bölegi bolsa açlyk çekýär. Her ýyl 4 mln. Çaga açlykdan ölýär. Dünýä döwletleriniň bolsa ýaraglanyşyk üçin iki günüň dowamynda sarp edýän serişdeleri 100 mln. Adamy açlykdan halas etmäge ýeterlikdir. Neşe jisimleriniň kanuny däl söwdasy adamlaryň başyna towky bolup indi. 1995-nji ýylyň maglumatlaryna görä, neşe söwdasy dünýä söwdasynyň 8%-ne deň boldy. Bu maşyn ýa-da demir we polat satylmagyndan köp boldy diýildigidir. Häzir dünýäniň bir tarapy açlyk bilen ýüzbe-ýüzkä, beýleki tarapda eşret we isrip milletleriň ykdysadyýetini çökerýär. Bir minutda 10 damja akdyrýan kranyň bir aýda 170 litr suw akdyrmagy munuň aýdyň mysalydyr. Häzir dünýäniň 1,3 mlrd. Adamynyň arassa agyz suwuny içmäge mümkinçiligi ýok. Ýer ýüzünde suw ýetmezçiligi zerarly her gün takmynan 25 müň adam aradan çykýar. Bu san bir ýylda 8 milliona ýetýär. BMG-niň dürli guramalarynyň taýýarlan habarnamalaryna görä, zaýaçylyk we azyk önümleriniň baý ýurtlar tarapyndan garyp ýurtlara iberilmändigi üçin dünýäde her gün 40 müň çaga açlykdan ölýär. Dünýäde 450 mln. adama açlyk howpy aganýar. Häzir dünýäde öndürilýän azyk öhümleri dünýä ilatynyň 10 essesine ýeterlik mukdardadyr. Allanyň bize bagş eden nygmatlaryny isrip etmän, ýerli-ýerinde ulananymyzda, hiç kimiň açlykdan ölmejekdigini dünýäniň statistiki maglumatlary aýdyň görkezýär. Ekologiýa meseleleri. Dünýä jemgyýetçiligi biynjalyk edýän ýene bir ýagdaý ekologiýa meseleleridir. Daş-töwerekdäki sredanyň örän hapalanmagy adamzadyň ýaşaýşyna howp salýar. Ýangyjyň dürli görnüşleriniň ýakylmagy netijesinde atmosferada kömürturşy gazynyň mukdary köpeldi. (“bugarma effekti”) netijesinde klimatyň maýlamak meýli güýçlenýär. Atmosferanyň ozon gatlagynyň zaýalanmagy ultramelewşe şöhleleriniň täsiriniň artmagyna getirýär. Ilatyň köp bölegi zaýalanan, hapa agyz suwundan peýdalanýar. Her ýylda 3 mln. adam atmosferanyň hapalanmagyndan aradan çykýar. Soňky wagtda dünýä ummanynyň derejesiniň ýokary galmak meýli duýulýar. Alymlar Bangladeşiň meýdanynyň 17%-niň, Müsüriň 12%-niň, Maldiw adalarynyň bolsa tutuşlygyna deňiz aşagynda galjakdygyny çaklaýarlar. Gaýtadan dikeldilýän gorlaryň çalt we aýawsyz peýdalanylmagy netijesinde balyk gorlary öňküsinden 25% azaldy. Agyz suwunyň gorlary we tokaý örtügi häzir 1970-njiýylyň 60% -ti derejesine deňdir. Howanyň ýylamagy gurakçylygyň hem-de sil ýagyşlarynyň çalt-çaltdan gezekleşip durmagyna getirdi. Global meseleleri çözüp bolarmy? Global meseleleri çözmek üçin halkara derejesinde birnäçe işler edilýär. 1960-njy ýylda garyp ýurtlary maliýeleşdirmek maksady bilen ösüşen halkara Assosiasiýasy döredildi. 1964-nji ýylda döredilen ÝUNKTAD guramasynyň öňünde garyp ýurtlar bilen söwda etmagiň we olary ösdürmegiň wezipelerini çözmek goýlupdy. Pirsonyň komissiýasy 1969-njy ýylyndaky “ösüş prosesinde hyzmatdaşlar” diýen dokladynda ösen we ösýän ýurtlaryň arasyndaky görnetin tapawudy azaltmagy öňe sürüldi. Emma 1991-nji ýylda dünýä ilatynyň baý ýurtlarda ýaşaýan bäşden bir böleginiň girdejileriniň garyp ýurtlarda ýaşaýan bäşden bir böleginiň girdejilerine gatnaşygy 74:1 derejesindedi. Deňeşdirmek üçin: bu gatnaşyk 1990-njy ýylda 60:1, 1960-njy ýylda 30:1, 1913-nji ýylda 11:1, 1870-nji ýylda 7:1, 1820-nji ýylda bolsa 3:1 derejesinde bolupdy. Häzirki zaman umumy adamzat durmuşynyň düýpli meselelerini çözmek üçin dünýä syýasatynyň we düzgünleşdiriji ulgamynyň düýpli özgerdilmegi zerur. Durmuş-ykdysady, medeni meseleleri öz içine alýan bu ulgam has adalatly bolmaly hem-de çemeleşmegiň köp taraply bolmagy bilen tapawutlanmaly. Aşaky düzgünler onuň ileri tutulýan ugurlary bolmaly: