cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ganzenhoef metro bekedi
Ganzenhoef — Niderlandiýanyň Amsterdam şäherindäki metro bekedi. Beket 1977-nji ýylyň 16-njy oktýabrynda açyldy.
Metro bekedine diňe OV-chipkaart ýa-da GVB Travel Pass bilen girip bolýar.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy zamanasynda Türkmenistanda milli medeniýetiň täzeden dikeldilmegi
Mowzuk : Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy zamanasynda Türkmenistanda milli medeniýetiň täzeden dikeldilmegi.
M E Ý I L N A M A :
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy milli medeniýeti täzeden dikeldijidir.
2.	Milli däp-dessurlar, milli baýramçylyklar.
“Türkmen gymmatlyklary döreden halkdygy üçin beýikdir. Ol gymmatlyklar bolsa, bireýýam adamzat gazananlarynyň hataryna geçdi. Şeýle gymmatlyklaryň içinde ruhy gymmatlyklar hem, maddy gymmatlyklar hem bar.
Türkmen aty, halysy, saz gurallary, dutary, şaý-sepleri, alabaý iti, saryja goýny, ak bugdaýy – bular biziň milletimiziň döreden maddy gymmatlyklarynyň esaslary we göze dürtülip duranlarydyr. Özem olar öz ugrundan kämilligiň iň ýokary derejesindäki sap gymmatlyklardyr” diýip, Beýik Serdarymyz Mukaddes Ruhnamada – ata-babalarymyzyň dünýä taryhynyň ösüşine goşan ajaýyp goşantlaryny, dünýä derejeli gymmatlyklary döredendigini nazara alyp, türkmen beýik halk diýip nygtaýar. Türkmeniň dünýä medeniýetine goşan goşantlarynyň iň beýikleriniň biri ahal-teke bedewidir. Türkmen bedewi dünýä atşynaslarynyň nesilbaşysydyr, dünýäniň ähli medeniýetinde öçmejek yz galdyran, dürli halklarynyň rowaýatlarynda, sungatynda, medeniýetinde ebedileşmek hormatyna mynasyp bolan bedewdir. At – uly çapyşyklarda, dürli synaglarda özüniň owadanlygy, ýygdamlygy, gelşigi bilen türkmen adyny dünýä belli eden we edýän jandardyr. Bu barada : “Egerde dünýä boýunça ýyndamlygyň, gözelligiň, arassalygyň nusga – keşbi döredilmeli bolsa ahal-teke bedewiniň keşbini almaly bolar” diýip Mukaddes Ruhnamada uly baha berilýär. Ýow gününde-de toý günündede türkmeniň baş ýolbaşy at. Türkmen bedewi iň ýakyn syrdaşy, dosty hasaplap : “Saňa at diýmerin, gardaş diýerin” diýipdir. Türkmen bedewinde türkmeniň ruhy bar. Beýik Serdarymyz bäşinji altyn eýýamyň oňonynyň bedew atdygyny dünýä jar etdi. Şeýle-de ahal-teke bedewiň geçmişdäki we şu gündäki hyzmatyna degerli baha berip, türkmen döwlet tugrasynda Ýanardagyň şekili ýerleşdirildi.
Türkmen bedewi tugrasynda öz ornuny tutup, türkmen topragyna altyn durmuş, altyn ruh, bagtyýarlyk getirdi. At türkmen döwletiniň rysgal-bereketiniň, altyn ruhunyň altyn durmuşynyň nusgasyna, nyşanyna öwrüldi. Beýik Serdarymyzyň her ýylda ýurdumyzda bedew baýramçylygyny belläp geçmekligi yglan etmegi türkmen bedewiniň abraýyny artdyrýar. Bedewe bagyşlanan baýramçylyk bu ajaýyp jandaryň  türkmen halkynyň durmuşynda wajyp ähmiýetli eýeleýändigine şaýatlyk edýär.
Türkmen halysy ençeme müňýyllyklardan bäri dünýäniň dört künjünde göreni haýran edip gelýän sungat önümidir. Belli syýahatçy Marko Polo türkmen halysy dünýäde iň nepis haly hasaplanýar diýip belleýär. Türkmen halysy gadymy mirasymyz bolup, ol öz gözbaşyny asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýar. Onda turkmen halkynyň geçmiş taryhy, şöhraty ýedi yklyma ýaýran ýeňişlerimiziň beýany wasp edilýär. Geljege ymykly nazar aýlan türkmen halkymyzyň arzuw isleglerini gelin-gyzlarymyz hala geçirmegi ussatlyk bilen başarypdyrlar. Olaryň hala çiten her bir öýjügi giden bir taryhdyr.
Saryja goýnuň ýoz ýüňüniň ýüplüginden dokalýan türkmen halylary bütin dünýä özüniň berkligi, sykylygy, gölleri, çitiminiň köplügi bilen belldir. Mukaddes Ruhnamada : “Egerde dünýä boýunça kämilligiň baýdagy döredilmeli bolsa, şol baýdak türkmeniň nepis halysy bolar” diýilýär. 1993-nji ýyldan bäri her ýylyň Magtymguly aýynyň soňky dynç alyş güni türkmen halysynyň baýramçylygy diýip giňden bellenilýär. Türkmen halylary bu gün dünýäde öz ornuny tapdy. Halylar bilen birlikde matalar, keçeler hem garaşsyzlyk ýyllarynda öz ornuny tapdy. Türkmen ýaýlasy ýüpek matalary, ýüpek halylary bilen hem dünýäde meşhurlyk gazanypdyrlar. Türkmeniň beýik sungaty bolan aýdym-saza Mukaddes Ruhnamada şeýle baha berilýär : “Türkmeniň milli sazy – milletiň kalbynyň owazy – Türkmen sazynyň arassalygynyň, özboluşlygynyň hem hiç bir özge halkyňka meňzemeýänligini dünýä ykrar edýär. Türkmen sazy çuňňur pelsepä ýugrulanlygy bilen tapawutlanýar”. Aýdym-saza, ajaýyp milli sungatymyza sarpa goýýan türkmen halky, garaşsyzlyga ýetensoň müň bir öwüşginli milli aýdym-saz sungatyna doly eýe boldy. Türkmeniň sazynda, gudrat, jady bar. Onda ata-babalaryň geçmişiniň owazy bar. Geçmişde ata babalarymyz ýetmiş iki saz guraly döredip, onda saz çalyp, aýdym aýtmagy başarypdyrlar. Mukaddes Ruhnamada türkmeniň toý dabarasy, sazy barada şeýle diýilýär : “Ata-babalarymyz aýdym we dabar ynsany terbiýeleýän iki-hususdyr. Şolardan dabara ten äleminde, saz bolsa ruh älemine degişlidir. Saz bilen dabara birleşen wagty ynsanyň teni we ruhy älem terbiýelenýär”. Bu günki gün türkmeniň milli saz guralynyň ýetmiş ikisi bir gulakdan düzülip ýaňlanýar. Munuň özi dürli eýýamda ýüze çykyp, aýry-aýrylykda ýaňlanan saz gurallarynyň birleşmesidir. Indi türkmeniň sazy alyslarda hem ýaňlanýar. Beýik Serdarymyz türkmen milli sazyna, türkmen bagşylaryna sarpa goýup, ýörite bagşylar gününi milli baýramçylyga öwürdi.
Beýik Serdarymyzyň taýsyz tagallasy bilen toý, ýaş däp-dessurlarymyzy dikeltmeklige giň ýol açyldy. Türkmen toýuny uludan tutmagy halaýan halkdyr. Türkmende toýlaryň örän köpdürligörnüşleri bolup, bäbek toýy, galpak toýy, diş toýy, sünnet toýy, durmuş toýydyr.
Türkmeniň durmuş toýuna taýýarlygy gudaçylykdan başlanýar. Gda bolnanda gelin saýlamakda, onuň başarnygyna, gylyk-häsiýetine, maşgalanyň aslyna, il içindäki abraýyna seredilýändir, Gudaçylyga gelenleriň sözi alynmajak bolsa myhmanlaryň öňüne çörekli saçak açylman goýulýar. Sawçylaryň getiren çörekli, nabat-nogully saçagy gyz tarapy anyk karara gelinçä açylman goýulýar. Sözüň alynmagynyň esasy şertleriniň biri gyzyň hut özüniň bu gudaçylyga razylyk bermegidir. Gudaçylyk işi başa baransoň galyň kesilip, toý bellenilýär. Türkmeniň toý edebinde durmuşa çykýan gyza ata-enesiniň sargytlary, ündewleri uly orun tutýar. Durmuş toýnuň öň ýanynda ýigidiň öýünde geňeş toýy, toýuň soňundan bolsa ýerge toýy bellenilýär. Toý güni toýa gatnaşýan adamlar toý edebini berjaý etmelidir. Toýda myhman garşylamagyň, oňa hyzmat etmekligiň edebini berjaý etmelidir. Türkmençilikde her bir toýuň özboluşly däpleri bolup, garaşsyzlyk ýyllarymyzda şol däpleri berjaý etmeklige giň ýol açyldy.
William Gerşel
Sir William Herschel, Nemsçe: Friedrich Wilhelm Herschel (d.15-nji oktýabr 1738-nji ýyl –ö. 25-nji Awgust 1822-nji ýyl) Germaniýada doglan, Iňlis astronom, teleskop ýasaýjy we sazanda. Germaniýanyň Hanower şäherinde doglan. 19 ýaşaýança Hanower goşunynda sazanda bolup işläpdir, soňra bolsa, Angliýa göçüpdir. William Gerşel Gün Ulgamyndaky 7-nji planetany, ýagny, Uran'y, Uranyň iki uly hemrasy Titania we Oberony hem-de Saturnyň iki hemrasy Enselad we Mimasy, infragyzyl radiýasiýany tapanlygy hem-de döreden 24 sany simfoniýa bilen tanalýandyr.
"Sir" (jenap) William Gerşel, durmuşynyň köp bölegini Angliýada Slough (Berkshire golastlygy içinde ýerleşýär) atly obada geçiripdir we şol obada aradan çykypdyr.
Türkmen milli göreşi
Türkmen milli göreşi —Türkmen medeniýetiniň  aýrylmaz bölegi bolup durýar. Sportuň bu görnüşi örän gadymylygyna garamazdan özüniň jemgyýetdäki ähmiýetini häli-häzire çenli birjikde ýitirmeýär. Gaýtam asyrlaryň dowamynda kämilleşen sportuň bu gadymy görnüşi biziň günlerimizde has  uly meşhurlyga eýe bolýar.
Türkmen halkynyň geçmişinde, köküni asyrlaryň jümmüşinden alyp gaýdýan milli göreşimiz biçak uly ähmiýete eýe bolupdyr. Munuň şeýledigine biz edebi miraslarymyza ser salanymyzda hem göz ýetirýäris. Halkymyzyň geçmişinde ençe asyrlaryň dowamynda dilden-dile geçip, biziň günlerimize ýeten, türkmen halkynyň geçmişini, edim-gylymyny şöhlelendirýän ‘’Görogly’’ şadessanyny okanymyzda, Göroglynyň, Bezirgeniň keşplerinde, gelin-gyzlaryň arasynda Harmandäliniň, Aýsoltanyň keşplerinde, biz halkymyzyň durmuşynda göreşiň nähili ähmiýete eýe bolandygyny, halkymyzyň pälwanlara nähili hormat-sarpa goýýanlygyny aýdyň görýäris.Türkmen milli göreşi taryhyň ähli döwürlerinde halk köpçüligi tarapyndan söýlüpdir. Hut şu sebäpli hem göreş tutýan adygan pälwanlara il içinde uly hormat goýlupdyr. Jedelli meseleler ýüze çykanda ony agzybirlikde çözmek üçin,  taraplary ylalaşdyrmak üçin atly pälwanlary töwella iberipdirler. Olaryň töwellasy bolsa ähli halatlarda diýen ýaly diňlenilipdir.
Taryhy
Her bir milletiñ medeniýeti,däp-dessurlary we geografiki ýerleşişi özüne özboluşly aýratynlyk berýär.Merkezi Aziýada ýaşaýan türkmenleriñ, özbekleriñ, täjikleriñ, gyrgyzlaryñ, şol sanda gazaklaryñ milli eşikleriniñ biri-birine ýakyndygyny biz bilýäris.Munuñ özi şu halklaryñ geçmişde ýaşaýyş usullarynyñ meñzeşdiginden,howa şertleriniñ meñzeş ugurda ýerleşýändiginden habar berýär.Şeýle bolansoñ, ýaşaýyş üçin edilýän hereketler hem meñzeş bolýar.Şu milletler ,esasan, yssy ýurtlarda gara zähmetleri bilen meşgullanypdyrlar. Ýagny ekerançylyk we maldarçylyk bilen meşgul bolandyklary üçin elmydama billeri guşakly bolupdyr we Günüñ şöhlesinden goranmak üçin uzyn don hem geýipdirler. Şeýlelikde,durmuşyñ talabyna görä, ýuwaş-ýuwaşdan şol halklaryñ milli eşikleriniñ daş görnüşleri ýüze çykypdyr.Elbetde,geçmişde göreş şol gezilip we işlenilip ýörlen ýerlerinde tutulypdyr.Donly we bili guşakly pälwanlar guşaklaryndan tutup göreşmegi amatly hasap edipdirler.Şu halklaryñ milli göreşleriniñ guşakdan tutup göreşilýänligi sebäpli,emelleriñ ýerine ýetirilişinde-de, ýeñşiñ kesgitlenilişinde-de göreşiñ başlanylyşynda-da meñzeşlikler bardyr.
Zaman
Zaman, Türkmenistanda neşir edilýän gazetleriň bir görnüşidir.
Gören Duyan
Taryh
Ogurlanan motosiklleri tapmak üçin 2017-nji ýylda döredildi. Soňra pişikleri, itleri, awtoulaglary, kepderileri we dereksiz ýitenleri tapmak üçin gulluga girdi. Häzirki wagtda Türkiýe bu ugurdaky iň uly platforma.
Şalyk (biologiýa)
Şalyk (regnum) — biologik görnüşleriň ylmy klassifikasiýasynyň iýerarhik derejeleriniň biri. Esasy taksonlaryň arasynda iň ýokary derejeli takson.
Garadepe
Garadepe Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň Merkez etrapçasynyň bir obasydyr.
Bu oba etrapçanyň Günorta Caparbaý bölegine tabindir.
Eýranyň hasabat guramasynyň 2006-nji ýyldaky sanawyna görä Garadepe 174 maşgala, 829 raýatly bir obadyr.
Sumire Uesaka
Sumire Uesaka (上坂 すみれ) Ýaponiýanyň aktrisa we aýdymçy.
Nesil
Beyik Turkmenbaşynyn Nesli, Türkmenistanda neşir edilýän gazetleriň bir görnüşidir.
Baknalyk ỳyllarynda Türkmenistanyň arheologiỳasy
Meỳilnama:
1.Baknalyk ỳyllarynyň binagärçiliginiň aỳratynlyklary.
2.Onỳmçilik desga gurluşynyň aỳratynlyklary.
3.1948-nji ỳylyň Asgabat ỳer titremesinden soňky gurlyşyk.
Edebiỳatlar.
1.. Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama A. 2001.
2. Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. 11 kit. A. 2004.
3.Esenow A. Türkmenistanyň Binagärçiliginiň taryhy. A.,2001
Meniñ Ruhnamany ýazmakdan ötri ýalñyz maksadym, taryhyñ başynda ykbaly göterilip, dünýä ýañ salyp, soñky ýedi-sekiz asyrda bolsa kiçelip galan halkymyzyñ san taýdan az hem bolsa kiçi halk däldigini, ýurdy hem bolmasa, uly halkdygyny, beýikleriñ arasynda orny bolmasa-da, ummasyz beýik halkdygyny, onuñ añynda, ruhunda, tutuş süññunde ata-baba beýikliginiñ ýatandygyny subut etjek bolýaryñ» (Mukaddes Ruhnama, 60 sah). Türkmenistan Russiýa XIX asyryñ ikinji ýarymynda (1868-1885-nji ýyllarda) birikdirildi. Türkmenistany Russiýanyñ basyp almagynyñ sebäpleriniñ biri - onuñ çig-mal baýlygydyr. Ruslar çig-malyñ bu ýerde öndürilişini artdyrmak zerur hasapladylar. Şonuñ üçin Russiýadan gelen alymlar bu ýerleri çuñ öwrenip başladylar.
Esasy ünsi pagtaçylygy ösdürmäge gönükdirdiler. Derýalaryñ boýlarynda suwarymly ýerler köpelipdi. Rus alymlary I.W.Muşketow, W.A.Obruçew ýaly alymlar Garagumyñ jümmüşini öwrendiler. Kanal çekmegi göz öñünde tutdylar. Emma ol gymmat düşjek boldy. Ol kanal XX asyryñ ikinji ýarymynda geçirildi.
1881-nji ýylda döredilen Zakaspiý oblasty bäş uýezde - Aşgabat, Tejen, Mary, Krasnowodsk, Mangyşlak uýezdlere bölündi. Zakaspiýde Demir ýol Amyderýa boýunça çekildi, derýanyñ üstünde bolsa 1885-1886-nji ýyllarda köpri guryldy. Şol ýyllarda Türkmenbaşy (1869 ý.), Aşgabat (1881 ý.), Mary (1884 ý.), Türkmenbabat (1886 ý.) we beýleki şäherler esaslandyryldy.
Şäherlerde ilatyñ çalt ösmegi binagärçileriñ önünde täze wezipeleri goýdy. Edar ediş jaýlarynyñ, harby bölüm üçin desgalaryñ gurluşygy alnyp barylýardy. Şäherdäki gurluşyklar rus binagärçiliginiñ, raýat inzener-gurluşykçylarynyñ gatnaşmagynda amala aşyrylýardy. Hemme gurluşyklar ýerli serişdelerden: bişen kirpiçden, alibastrdan we toýundan gurulýardy. XIX asyryñ ahyrynda gurluşyk üçin agaç tahtasyny, metaly we uly ölçegli aýnalary Russiýadan getirilýardiler, galan serişdeler ýerli serişdelerdi. XIX asyryñ ahyrynda - XX asyryñ başynda bina edilen jaýlaryñ binagärçiliginde Merkezi Aziýa binagärçiligi häsiýetli bolan hujreleriñ we depesi çowly şekilde binalar guruldy.
1924-nji ýylda Türkmenistan SSSR-iñ düzümindedi. Türkmenistanda ykdysadyýetiñ, maddy we ruhy medeniýetiñ özgerdilip gurluş hadysasy başlandy. Türkmen halkynyñ sungaty, binagärçiligi täze keşbe girdi. 1930-nji ýyldan başlap täze durkly ýaşaýýş jaýlary, mekdepler, ýokary okuw jaýlary, medeni binalar, senagat desgalary, demir ýol we uçar meñzileri guruldy. Jaýlar köp gatly, beton gurluşyk serişdelerinden guruldy. Binagärçilikde türkmen milli alamatlary, howa şertleri göz öñünde tutulmady. Türkmenistanyñ uly şäherleriniñ taslamalary Orsyýetiñ Sankt-Peterburg şäheriniñ gurluşyk taslamalar institutynda düzüldi.
Soñky ýyllarda, has-da Aşgabat ýer titremesinden soñky ýyllarda  Türkmenistanyñ çäginde  binagärçilik işleri işjeñ alnyp baryldy. 1948-nji ýylda bolan heläkçilikli ýer titremesi Aşgabadyñ önky salnan jaýlarynyñ ýok bolmagyna getirildi. Bu weýrançylygyñ beýany Mukaddes Ruhnamada has aýdyñ beýan edilýär: «1948-nji ýylyñ 6-nji oktýabry gijede Aşgabatda ýer titräp, owadan şäherimiz bir gijede weýran boldy. Paýtagtymyzda ýaşaýan 198 müñ adamdan 176 müñ adam bir gijede şehid boldular» (Mukaddes Ruhnama, 42 sah.).
50-nji ýyllarynda Türkmenistanyñ paýtagty Aşgabat şäheri täze görnüşde dikeldildi, onuñ keşbi Ýewropa binagärçilik häsiýetinde boldy. Suwarymly ekerançylygy guramagyñ zerurlygy Murgap derýasynyñ boýunda suwaryş desgalaryny gurmaga üns bermäge Rus hökümetini mejbur etdi. XX asyryñ başynda suwaryş üçin Ýolöten, Soltanbent we Hindiguş bentleri desgalandyryldy. Soltanbentde we Hindiguşda suw elektrik desgalary guruldy.
1950-nji ýyllarda Türkmenistanyñ binägärçiliginde iki sany esasy çeperçilik ugur-birinjisi Ýewropa keşpli, ikinjisi taryhy, köplenç Merkezi Aziýa binagärçiliginiñ görnüşlerini we tärlerini peýdalanmak ugry boldy. Her hili maksatlara niýetlenen jaýlaryñ hemmesinde depesi çowly hüjreli, agaç eýwanlarynyñ Ýewropa keşpli sutünleri ýa-da rus binagärçiliginden alnan köp sütünlilik giñden ulanylýardy (mysal, Aşgabatdaky rus drama teatry 1951-1952 ý.ý.).
1970-nji ýylda Aşgabatda Beýik Watançylyk urşunda faşistik Germaniýadan üstün çykylmagynyñ 25-ýyllygy mynasybetli binagärçikler F.Bagirowyñ, A.Gurbanlyýewiñ we heýkeltaraç J.Jumadurdynyñ oýlap tapmaklary bilen döredilen beýikligi 24 metr bolan dört sany göni, ýokary gitdigiçe inçelýän, ýüzi tekiz, gyzyl daşdan edilen minara görnüşli bina merkezinde sönmez ody bolan inedördül ginişligi gabsaýar.
1971-nji ýylda Aşgabatda türkmen edebiýatynyñ nusgawy şahyr Magtymgulynyñ üýşürilen daşlaryñ üstünde oturan gabarasy dikeldildi.
Magtymguly eýýamynda medeni we sungat ýadygärlikleri hem bina edildi. Segilgähler, teatrlar, kitaphanalar we beýleki sungat jaýlary bina edildi.
Kipr Parahatçylyk operasiýasy
Kipr Parahatçylyk operasiýasy, Halkara şertnamalarda Kipr adasynda hemaýatkär ýurt hökmünde ýer alýan Türkiýe, 1974-nji ýylyň 20-nji Iýulynda adadaky türklere garşy guralan hüjümleriň öňüni almak üçin ada eden harby operasiýasy.
Çeşme
Kipr parahatçylyk operasiýasy - TRT Türkmen
Ç
thumbnail|right|240px Ç ç, türk elipbiýiniň 4. harpy we türkmen elipbiýiniň 3. harpy.
Galkynyş
Galkynyş, Türkmenistanda neşir edilýän gazetleriň bir görnüşidir.
Berenow Kakys
Berenow Kadyrberdi (Kakys) lakamy (Mojek) Milli futbolcymyz. Ol 26.10.1994 yylda Balkan welayatyny Balkanabat saherinde eneden dogulyar. Ol masgalada in kici korpe.Oguljygy Tanryberdi Berenow 2020 doguldy. Kakys ilki futbola has kici wagty baslapdy. Ilkinji topary Rowsen Meredowyn talimcilik edyan Balkanabadyn cagalar we yetginjekler klubynda baslayar. Sonra SMU ol hazirki wagtda Turkmenbasydaky Denizci futzal klubynda hemde futzal boyunca Turkmenistanyn milli yygyndysynda hem cykys edyar.
Guragyry keseli
Guragyry keseli adamzada gadym döwürden bäri bellidir. Eýýäm Gadymy Hytaý ylmy işlerinde we Gippokratyň işlerinde bu keseliň alamatlary beýan edilipdir. Biziň döwrümizde guragyry keseli diýilende, çişen, ezýet berýän bogunlar ýada düşýär. Hakykatda bolsa, bu kesel köp beden ulgamlaryny zeperlendiriji hem-de gaýraüzülmelere getirýän kesel hökmünde häsiýetlendirilýändir.
Guragyry – baglaýyjy dokumalaryň we bogunlaryň ulgamlaýyn çişme keseli bolup, köplenç ýüregiň zeperlenmegine getirýär. Bu kesel esasan çagalarda, ýetginjeklerde, ýaş adamlarda duş gelýär. Zenan maşgalalarda erkek kişilere garanyňda guragyry 3 esse ýygy ýüze çykýp, ýaşyň ýokarlanmagy bilen bu san deňleşýändir.
GURAGYRYNYŇ DÖREMEGINE NÄME SEBÄP BOLÝAR?
Guragyry keseliniň döremeginiň esasy sebäpkäri b-gemolitiki streptokokk  ýokançlygy hasaplanylýar. Bu kesel adamdan adama geçmeýär. Ol köplenç doly bejerilmedik respirator-wirus ýokançlyklarynyň netijesinde, basykdan (anginadan), hörezekden ýa-da faringitden (bokurdagyň nemli örtüginiň alawlama hadysasy) soň birnäçe hepde geçende ýüze çykýar. Ýokarda agzalan kesellere getirýän streptokokk, syrkawyň bedeniniň baglaýjy dokumalaryna garşy gönükdirilen, immunitetiň aýratyn gaýtargysynyň döremegine itergi berýär. Baglaýjy dokumalaryň adamyň beden agzalarynyň ählisinde bardygy sebäpli (şol sanda bogunlarda, ýürekde deride we ş.m.) ýokançlyk bütin bedene zeper ýetirip bilýär.
GURAGYRY HAÝSY ÝAŞDA ÝÜZE ÇYKÝAR?
Keseliň ilkinji alamatlary 5-15 ýaş aralygyndaky çagalarda döräp bilýär. Örän seýrek ýagdaýda ol körpeje emzikli çagalarda, mekdep ýaşyndan öň we uly adamlarda 35 ýaşdan soň ýüze çykyp bilýändir.
GURAGYRYNYŇ ALAMATLARY NÄHILI BOLÝAR?
1. Bedeniň gyzgynynyň 38-40 °C çenli ýokarlanmagy.
2. Iri bogunda güýçli agyrynyň peýda bolmagy – bu guragyrynyň iň ýygy duş gelýän alamatlarynyň biri bolup, guragyry poliartridi (köpsanly bogunlaryň zeperlenmegi) diýip atlandyrylýar. Guragyry poliartridiniň birnäçe aýratynlyklary bardyr:
• Diňe iri bogunlarda çişme ýüze çykýar: dyz bogunlary, daban bilen injigi birikdirýän bogunlar, egin, tirsek, goşar bogunlary we başgalar. Bogunlaryň ikitaraplaýyn zeperlenmesi häsiýetli alamat bolup durýandyr.
• Bogunlaryň çişmegi örän çalt, käbir ýagdaýlarda birnäçe sagadyň içinde ýüze çykýar. Zeperlenen ýeriň derisi çişýär, gyzarýar, elläniňde gyzgynlyk bardygy bellenilýär.
• Güýçli agyry bogunlaryň hereketini kynlaşdyrýar. Käbir ýagdaýlarda, ýiti guragyry ysytmasy döwründe näsag düşekden hem galyp bilmeýär.
• Eger bejergi geçirilmese, birnäçe hepdeden bogunlardaky çişme öz-özünden hem gowşaýar. Ýöne başga iri bogunlarda çişme döremegi ahmal. Umuman guragyry poliartridi 4-5 hepdä çenli dowam edip bilýändir.
Muny bilmek zerurdyr: Çişme hadysasy gowşandan soň, bogunlaryň durky we hereket edişi doly dikelmelidir. Eger bogunlar sagdyn wagtyndaky durkuna gelmese, bu alamat guragyryny däl-de,bogunlary zeperlendirýän başga keselleri güman etmäge esas döredip biler.
3. Demgysma, ýüregiň çalt urmagy, ýüregiň kadaly işlemeginiň bozulmagy, ysgynsyzlyk, baş aýlanma, döşde agyrynyň peýda bolmagy – bu alamatlaryň ählisi ýürek zeperlenmesiniň ýa-da guragyry kardidiň (rewmokardidiň) döränliginden şaýatlyk edýär. Guragyryda ýüregiň zeperlenmesi hiç bir alamatsyz hem geçip biler. Bular ýaly ýagdaýda guragyryly ýörek zeperlenmesini ýörite geçirilýän lukmançylyk barlaglaryň netijesinde ýüze çykaryp bolýar.
Muny bilmek zerurdyr: Guragyry ýürek gabsalarynyň (klapanlarynyň) zeperlenmegine we agyr ýürek şikesleriniň döremegine, wagryň geçmegi bilen ýürek ýetmezçiligi ýaly gaýra üzülmelere getirýändir. Şol sebäpli näsagda (esasan hem çagada) guragyrynyň alamatlary peýda bolandan ýüregini barlagdan geçirip, kardiorewmatologyň maslahatyny almak wajypdyr.
4. Hereketleriň sazlaşygynyň bozulmagy. Guragyrydan ejir çekýän näsaglaryň dörtden bir böleginde, köplenç gyzlarda ellerini we aýaklaryny ygtyýarsyz hereketlendirmek, ýüz myşsalarynyň çekmegi ýaly alamatlar ýüze çykýar. Bu alamatlar umumy at bilen atlandyrylýp, guragyry ýa-da kiçi horeýa diýilýär.
Kiçi horeýa ýüze çykanda çaganyň özüni alyp baryşy üýtgeýär: gaharjaň, özdiýenli, gazaply, ýa-da onuň tersine, gowşak, aglak bolýar. Myşsalarda ýüze çykýan agyry syrkawa ýöremäge, hatda oturmaga-da päsgelçilik döredýär.
Adatça kiçi horeýa, basyk bilen syrkawlamadan soň birnäçe aý geçende, ýa-da  guragyrynyň ilkinji   hüjüminden soň döreýär. Ol birnäçe hepde ýa-da aý dowam edip, özbaşdak bejergisiz aýyrlyp gidýär.
5. Guragyryda deride peýda bolýan gyzylymtyl örgün halka şekilli eritema diýip atlandyrylýar. Örgüniň şekili dürli görnüşleri emele getirip halka ýaly birleşip gidýär. Bu alamat guragyrydan ejir çekýän syrkawlaryň her onunjysynda duş gelýär. Birnäçe hepdeden soň örgün aýrylyp gidýär.
6. Käbir ýagdaýlarda, guragyry keselinde, elläniňde agyry ýüze çykmaýan dykyz görnüşli deri asty düwünjikler duş gelýär. Ýöne ony diňe lukmanyň barlagy netijesinde ýüze çykaryp bolýar, olar birnäçe hepdeden özbaşdak aýyrlyp gidýär.
GURAGYRY ÝÜREK ŞIKESI NÄME WE ONY NÄDIP KESGITLEMELI?
Ýokarda bellenilişi ýaly, guragyry ýürek şikeslenmesine getirýär. Ol ýüregiň gurluşynyň ýetmezçiligi bolup, onuň adaty işine päsgel berýär. Guragyry ýürek şikesi, adatça, keseliň ilkinji hüjüminden soň ýüze çykman,  gaýtalanan ýagdaýynda döreýär.
Guragyryda, köplenç, ýüregiň mitral gabsasy zeperlenýär ( mitral yşlaryň daralmagy ýa-da ýürek gulajygynyň gany ters ugra, yzyna geçirmegi).
Ýüregiň aortal we beýleki gabsalarynyň şikesleri seýrek duş gelýär.
Ýürek şikesi uzak wagtlap alamatsyz geçip bilýär we diňe içgin barlaglaryň netijesinde ýüze çykarylýar.
Ýürek şikesini anyklamak üçin elektrokardiografiýa (EKG) we ehokardiografiýa (ýüregiň EHKG barlagy) barlaglary ulanylýar. Keseli uzaklaşdyrman, wagtynda anyklamak we ýüregiň kadaly işini dikeltmek örän wajypdyr.
GURAGYRY KESELINI ANYKLAMAK
Guragyrynyň alamatlary peýda bolandan (adatça, beden gyzgynynyň ýokarlanmagy, bogunlarda çişme we güýçüli agyrynyň ýüze çykmagy) tizden-tiz lukmana ýüz tutmalydyr. Ol sorag-jogap arkaly keseli kesgitleýär we anyklamany subut etmek üçin goşmaça barlaglary belleýär:
1. Ganyň umumy derňewi guragyryny çaklamak üçin zerurdyr. Ýiti guragyry ysytmasynda ganyň umumy derňewiniň netijesinde leýkositleriň derejesiniň, şeýle hem gyzyl gan öýjükleriň çökme tizliginiň  ýokarlanandygyny ýüze çykaryp bolýar.
2. Ganyň biohimiki derňewi, guragyryda we birnäçe beýleki kesellerde ýokarlanýan, С reaktiw belogynyň (SRB) derejesini anyklamak üçin ulanylýar.
3. ASL-O-nyň (antistreptolizin O) derejesini barlamak üçin ganyň derňewi onda streptokokka garşy göreşiji öýjükleri (antitelalary) anyklamaga ýardam berýär. Antitela öýjükleriniň derejesiniň ýokary bolmagy, syrkawyň ýakynda streptokokk ýokançlygy geçirendigini aňlatsa-da, gönüden-göni guragyry keseliniň bardygyny subut edip bilmeýär.
4. Guragyrynyň ýiti ysytmasy döwründe geçirilen elektrokardiografiýa (EKG), rewmokardit-de gabat gelýän ýürek bozulmalaryny anyklamaga ýardam berýär.
5. Döş kapasasynyň rentgen barlagy adatça guragyry döwründe ulalýan ýüregiň ölçegini kesgitlemek üçin geçirilýär.
6. Ehokardiografiýa (ýüregiň USB-y) ýürek boşlugynyň ölçegini, ýürek gabsalarynyň zeperlenmegini, şeýle hem ýürek boşlugyndaky we iri damarlardaky ganyň akyş ugruny anyklamak üçin ulanylýar. Ýürek USB-nyň kömegi bilen ýürek şikeslenmesi ýüze çykarylýar.
Guragyrynyň bejergisi birnäçe tapgyrdan durýar:
► Ýiti guragyry hüjümini bejermek.
► Bedendäki başga ýokançly ojaklary anyklamak we  bejermek.
► Guragyrynyň indiki hüjüminiň öňüni almak.
Ýiti guragyry hüjümini bejermek
Ähli guragyrydan ejir çekýän näsaglara bejergi döwründe ýorgan-düşekli ýatma bellenilýär. Beden gyzgyny kada gelen soň hem, 4 hepde ýatmak maslahat berilýär. Adaty işjeňligi dikeltmek kem-kemden alnyp barylmaly.
Kuritiba
Kurytyba (Curitiba) (Ilat: 1.808.969) - bir şäher Braziliýa'da.
Guragyry keseli
Guragyry keselinde haýsy derman serişdelerini ulanmaly?
Bu keseli bejermek üçin aşakdaky derman serişdeler ulanylýar:
2. Düzümi steroid gormonlary saklamaýan çişmä garşy serişdeler: aspirin, amidopirin we başgalar. Bu topara degişli serişdeler guragyry alamatlaryny: ýokary beden gyzgynyny, bogun çişmelerini gowşatmak we ýok etmek üçin ulanylýar. Derman serişdeleriň mukdary lukman tarapyndan, syrkawyň ýaşyna we agramyna laýyklykda bellenilýär.
3. Steroid gormonlary: prednizolon, triamsinolon we ş.m. ýürek ýetmezçiligi peýda bolanda, şeýle hem düzüminde steroid gormonlary  bolmadyk çişmä garşy serişdeler netije bermedik ýagdaýynda ulanylýar. Steroid gormonlary bilen bellenilen bejergi 4-6 hepde aralygy dowam edip bilýär.
GURAGYRYNYŇ GAÝRA ÜZÜLMELERINIŇ ÖŇÜNI ALMAK
Hörezek ýa-da basyk kesellerini geçirilenden soň guragyry ýürek şikesiniň öňüni almak üçin, lukman antibiotikler bilen öňüni alyş bejergisini belläp biler.
Eger ýapyk çagalar edarasynda (çagalar bagynda ýa-da mekdepde) çagalaryň birinde streptokokk ýokançlygy ýüze çykarylan bolsa, onda onuň bilen aragatnaşykda bolan ähli çagalara öňüni alyş çäreleri bellenilýär. Bu maksat bilen olara 10 günüň dowamynda antibiotik (fenoksimetilpenisillin) kabul etmek bellenilýär.
Ählimize belli boluşy ýaly, her bir keseli bejereniňden, onuň öňüni alanyň ýeňil düşýär. Guragyrynyň öňüni almak üçin beden taplamasynyň uly ähmiýetiniň bardygyny bellemek bolar. Yzygiderli arassa howadan dem almak, suw we gün wannalaryny kabul etmek, wagtly-wagtynda fiziki maşklary ýerine ýetirmek, şahsy gigiýenany berjaý etmek beden taplamakda uly ähmiýete eýedir. Bu çäreleri belli bir yzygiderlikde, guragyry hüjümini başdan geçirenler we ýürek şikesligine duçar bolanlar bolsa lukmanyň maslahaty bilen berjaý etmeli. Ol her bir aýratyn ýagdaý üçin oňaýly bejergi bellär.
Amelia Earhart
thumb|200px|Earhart 1935-nji ýylda Amelia Mary Earhart (24 iyúl 1897 - 2 iyúl 1937) Amerikaly pilot.
Towuk
alt=|thumb|Towuk Öýde ýasalan towuk (Iňlis dilinde:Gallus, gallus domesticus) guşlaryň biridir. 2011-nji ýylda 19 milliarddan gowrak ilaty bilen dünýäde iň giň öý haýwanlaryndan biridir. Adamlar esasan towuklary iýmit hökmünde köpeldýärler we et we ýumurtga ulanýarlar.
Tebigy inkubasiýa
alt=|thumb Guşlaryň köpüsi belli bir wagtdan soň ýumurtgalarynda ýatýarlar ymurtga jüýje bolýança.Öýde ýasalan guşlaryň köpüsi hem Kurçek diýilýän zat bilen edýär
Towuk öý haýwany hökmünde
Towuklar arzan bahaly haýwanlardyr. Guş saklamakda esasy alada onuň ýerleşýän ýeri.Towuklary kapasalarda saklap bolýar we gijelerine agaçda ýa-da şahalarda dynç alyp bolýar we olaryň aşagynda guşlaryň zawodynda azotyň köp bolmagy sebäpli birleşýän massa öwrülýän sypal ýa-da gabyk bolup biler
Horoz saklamagyň zerurlygy ýok, sebäbi towuklar horoz bolmazdan ýumurtga goýýar, ýöne bu ýumurtgalar miwe bermeýär we şonuň üçin miwe bermeýär.
Sarysy täze reňkli we ýalpyldawuk, üstünde ýumurtga ak bolýar. Sarykyň reňki üýtgeýär we reňkiniň intensiwligi ksantfiliň mukdaryna bagly - gök ösümliklerde we mekgejöwenlerde tapylan reňkleýji.
Oba hojalygynda we maldarçylykda towuklar
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda 1960-njy ýyla çenli guşlar maşgala fermalarynda saklanýardy Ilki bilen guş ösdürip ýetişdirmegiň esasy maksady ýumurtga, et ikinji derejeli önümdi. Üpjünçilik islegden pesdi we guşlaryň bahasy ýokarydy. Sowuk möwsümlerde ýumurtgalary sowadyş zerurlygy bolmazdan biraz saklap we saklap bolýardy. Sowadyjynyň hemme ýerde ýok günlerinde bu möhümdi.Towuklar ownuk fermalarda saklanýardy, sebäbi towuklar köplenç däne, ownuk we ekin bilen iýmitlenýärdi.Bu zatlar gyşda aýratyn çäklendirilipdi we bu guşlaryň sanyny hemişelik saklaýardy. Bu towuklardan soň oba hojalygynyň gözlegçileriniň ünsüni özüne çekdi (1896-njy ýylda diýen ýaly) iýmitlenmegi dolandyrmak we özgertmek guşlary has tygşytly we täjirçilik etdi.
Sowuk dükanlar giňelip, müşderilere has köp ynam döredensoň, 50-nji ýyllarda taýýar broýler has epidemiýa öwrüldi.Şol döwürde towuklaryň iki görnüşi hödürlenýärdi: broýler ýa-da bahar towuklary, ýumurtga senagatynyň önümleri bolup, ýaş we täze bolanda satylýar, agramy 1,5 kg-dan az; Bular hem ýumurtga senagatynyň önümi bolup, iň ýokary ýumurtga goýmak döwründen geçen towuklary goýýardylar.Şeýle hem ýumurtga senagatynyň önümi bolan bişirilen towuklar we iň ýokary ýumurtga goýýan döwri bolan garry towuklar.Elbetde, bu gün beýle bolmaz, sebäbi häzirki broýler düýbünden başga tohumly we towuk saklaýan towuklar indi dükanlarda görünmeýär.
Köpeltmek
Towuklar beýleki guşlar ýaly jyns taýdan köpelýärler Eggsumurtgalaryň jübütlenenden we ýumurtgadan soň jüýje bolmagy üçin 21 gün gerek Elbetde, towuklar Horozsiz we jübüt bolmazdan ýumurtga goýýarlar Emma bu ýumurtgalar hasylsiz we tohumlandyryp bolmaýar.
Adaty keseller
Guş dümewi, Nýukasl, Bronhit, Gambro, Laryngotrahit, Cd, Kelli Bacillosis iň köp ýaýran towuk keselleridir
Läleler
Läleler gelin-gyzlaryň aýratyn heň bilen aýdylýan goşgulardyr. Olar köplenç ýedi bogunly, dört setirli bolýarlar. Läleler aýdylanda her bentden soň "haý, lä-le, haä, lä-le" diýen bogunlary gaýtalanýar. Läleler özära - damak läle, eňek läle, dodak lälesi ýaly bölümlere bölünýärler. Läleler döreýişleri taýdan birnäçe topara bölünýärler. öňki lälelerde gelin-gyzlaryň gözgyny, agyr durmuşlary, isleg-arzuwlary beýan edilipdir.
Gara maňlaýdyr başym On üç, on dörtdür ýaşym Altmyş ýaşla çatdylar Kakladylar bu laşim
diýen lälede ýaş gyzyň özünden dört-bäş esse uly adama satylandygy, gül ömrüniň kül bolandygy hakyndaky ahy-nalasy suratlandyrylýar. Olar gamgyn äheňde düzülipdir.
Taryhy
"Läle" adalgasynyñ gelip çykyşy barada folklorçy alym B.Garryýew şeyle ýazýar: "Läle gadymdan il arasynda galapyn ýaz aýlary, meýdanda gül-gülälek, çigildem gülläberende aýdylyp başlanýar. Onuñ asyl ady-da şol güller bilen (läle-gülälek, gül-gülälek) bagly bolsa gerek. Ýöne läläniñ toý-tomgularda aýdylyşyna hem duş gelmek bolýar. Bahar aýlary janly-jemendäniñ göwnüñi açýan, ýylyñ iñ gyzykly döwri bolyar. Baharyñ şeýle ajaýyp pursaty adamyñ, gelin-gyzlaryñ kalbyny joşdurýar, näzik duýgularyny oýarýar. Şeýle oýanyş, duýgy-emosiýalar netijesinde gelin-gyzlar gaflat ukusyndan açylan gözel tebigata ýüzlenip, içki syrlaryny, arzuw-niýetlerini aýan edýärler. Gelin-gyzlaryñ öz çeper döredijiliklerine "läle" diýip at bermekleri hem şundan gelip çykýar. Türkmen jemgyýetinde, şeyle-de şahyrana döredijilikde al-elwan güllere meñzedilýän gelin-gyzlar biri-birinden aýry bolmadyk, biri-biriniñ üstüni ýetirýän gözellik düşünjesi bolup durýar.
Läleleriñ ýerine ýetirilişi
Läleleriñ ýerine ýetiriliş tärleri özboluşlydyr. Läleler aýdylan-da, belli bir heñe salnyp aýdylýar. Läleleriñ aýdylyşy dürli-dürlüdir. Läle kakmakda owazyñ, heñiñ nähili ýol bilen emele getirilýändigine garap, olary birnäçe topara bölmek mümkin. Bokurdak ýa-da damak lälesi - munda läle kakýan gyz barmaklaryny bokurdaga çalaja kakyp, agyzdan çykýan sesde owazly titreme emele getirýär. Barmaklar her bogun arasynda bir gezek sesiñ süýündirilip, uzyn çekilip aýdylýan bogunda bolsa 19 gezek damaga degýärler. Dodak lälesi - dodak lälesi suyem barmagyñ aşaky dodaga degip, sesi titretmegi bilen ýerine ýetirilýär. Eñek lälesi - bu läle başam barmagyñy eñegiñ aşagyndan diräp, galan barmaklaryñy bolsa dodaklaryñ üsti bilen saga-çepe hereketlendirmek arkaly aýdylýar. Hymmyl lälesi (muña kä ýerlerde egin lälesi hem diýilýär) - bu läle bütin göwräniñ, ylaýta-da omuz we aýaklaryñ hereketlendirilmegi bilen ýerine ýetirilýär. Läle ýekeme-ýekelikde-de, ikibir-ikibirlikde-de, toplum bolup-da kakylýar. Läleler özleriniñ añladýan pikirlerine, suratlandyrýan wakalaryna, beýan edýän maksatlaryna we ony döreden jemgyýetçilik gatnaşyklaryna garap, dürli mazmunda bolýarlar. Läleler Garaşsyzlygymyzy almazdan oñ, iki döwre bölünip öwrenilýärdi (Oktýabr rewolýusiýasyndan öñ dörän läleler we oktýabr rewolýusiýasyndan soñ dörän läleler). Täze Galkynyşlar zamanynda gelin-gyzlarymyzyñ bu ajaýyp şahyrana döredijiligini aşakdaky ýaly toparlara bölüp öwrenmek mümkin: XX asyryñ 20-nji ýyllaryndan öñ dörän läleler. XX asyryñ 20-nji ýyllaryndan Döwlet Garaşsyzlygymyza çenli dörän läleler (1991-nji yylyñ 27-nji oktýabryna çenli.). Garaşsyzlyk we Täze Galkynyşlar döwrüniñ läleleri. Täze Galkynyşlar zamanasynda gelin-gyzlarymyzyñ ajaýyp läleleri hem täze many-mazmuna, täze öwüşgine eýe bolup, Döwlet derejesinde geçirilýän toý-baýramlarymyzyñ bezegine öwrülip, olarda Watanymyzyñ Garaşsyzlygy, baky Bitaraplygy, Täze Galkynyşlar zamanasy buýsanç bilen wasp edilýär. Häzirki döwürde Täze Galkynyş zamanamyza we Hormatly Prezidentimize bagyşlanan aýdymlar, kuştdepme bentleri, läleler ýaly şahyrana eserler yzygiderli döredilip, toý-baýramlarymyza bezeg berýärler. Çünki halkymyz, öz gündelik durmuşynda görýän-eşidýän, şaýat bolýan wakalaryny öz zehininde eläp, durmuş hakykatynyñ içinden çeper hakykaty alyp, ondan ebedilik, mizemez beýik eserleri döredip bilýän halkdyr.
The Beatles
thumb|Jon Lennon, Pol Makkartni, Jorj Harrison we Ringo Starr Beatles 1960-njy ýylda Angliýanyň Liwerpul şäherinde döredilen rok toparydyr. Jon Lennon, Pol Makkartni, Jorj Harrison we Ringo Starr kwartetinden 1962-nji ýylyň awgust aýyndan tä dargadylýança “Beatles” medeni we ykdysady taýdan aýdym-saz taryhynyň iň täsirli toparlaryndan biri hasaplanýar. Köp satuw rekordyny täzeledi we elli gowrak aýdym bilen Billboard sanawynda boldy. 1964-nji ýylda ABŞ-a geldi we Iňlis aýdym-sazynyň Amerikada meşhur bolmagyna sebäp boldy. Bu topar, şeýle hem 2004-nji ýylda “Rolling Stone” magazineurnaly tarapyndan soňky elli ýylyň iň möhüm we täsirli rok sungat işgärleriniň arasynda birinji ýerde durýar.
Mugallymlar gazeti
Mugallymlar Gazeti, Türkmenistanda neşir edilýän gazetleriň bir görnüşidir.
Daşarky çykgytlar
..
Adam we biosfera
Tebigaty goramak – bu adamzadyň häzirki we geljekki nesilleriniň eşretli ýaşaýşy üçin tebigy gurşawy hapalanmakdan we dargadyjy hadysalardan goramak maksady bilen tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmaga, olary gaýtadan dikeltmäge hem-de goramaga gönükdirilen halkara, döwlet derejesindäki we jemgyýetçilik çäreleriniň ylmy taýdan esaslandyrylan ulgamydyr.
Adam üçin, şeýle hem beýleki islendik biologik görnüş üçin tebigat – bu ýaşaýyş gurşawydyr hem-de ýaşamagyň möhüm çeşmesidir. Uzak döwürleriň dowamynda adamlar tebigata özleri üçin zerur bolan material barlyklaryň tükeniksiz çeşmesi hökmünde garapdyrlar. Siwilizasiýanyň has irki döwürlerinden bäri ekerançylyk üçin tokaýlaryň çapylmagy we otlanmagy, tebigy meýdanlarda mallaryň çenden aşa köp bakylmagy, ýabany haýwanlaryň yzygiderli awlanmagy, tebigata uly howp salýan adamzat uruşlarynyň gaýtalanmagy ösümlik toparlanmlarynyň düýpli dargadylmagyna, haýwanlaryň köpüsiniň gyrlyp tükenmegine, hatda uly sebitleriň hem tebigy baýlyklara düýpli garyplaşmagyna sebäp bolupdyr. Ilatyň sanynyň artmagy hem-de intensiw häsiýetde oba hojalygynyň, senagatyň, ulag ulgamynyň ösdürilmegi Ýewropada, Demirgazyk Amerikada tokaýlaryň örän köp möçberde ýok edilmegine getirdi. Mallaryň tebigy meýdanlarda çenden aşa köp bakylmagy bilen Orta Aziýada, Demirgazyk Amerikada, Ýewropanyň we ABŞ-nyň günorta sebitlerinde tokaýlaryň hem-de ot ösümlikleriniň ýok edilmegi zerarly toprak örtügi eroziýa hadysasyna güýçli derejede sezewar boldy. Ýewropada, Amerikada we Afrikada haýwanlaryň onlarça görnüşi gyrlyp ýok edildi.
Biosfera hadysalarynda häzirki zaman derejedäki özgertmeler senagat rewolýusiýasy netijesinde XX asyrda başlanypdy. Energetikanyň, maşyn gurluşygynyň, himiýa senagatynyň, ulag ulgamynyň we beýleki halk hojalyk pudaklarynyň intensiw ösdürilmegi adamazat işjeňligniň biosferada bolup geçýän tebigy energetiki we material hadysalaryň derejesi bilen deňleşmesine getirdi. Adamzadyň energiýa we tebigatyň maddy baýlyklaryna bolan islegleri ilatyň sanynyň artyşyna göni proporsional häsiýetde, hatda ondan hem ýokarlanan derejede ösýär. Ýöne häzirki döwürde adamzat tebigata diňe talap edijilikli äheňde çemeleşmekligiň betbagtçylykly, ekologiýa taýdan howply netijelere getirýändigine akyl ýetirdi. Şoňa görä-de, adamzat zerurlyk hökmünde ýuwaş-ýuwaşdan tebigy baýlyklardan rejeli peýdalanmaly, olara aýawly çemeleşmeli hem-de tebigaty goramaly diýlen netijä geldi.
Gülşen Baýrakdar
Doly ady: Gülşen Bayraktar
Adam we biosfera
Edebiýatlar
''Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.''
Gülşen Baýrakdar
Käri: Aýdymçy. Pop rok, wokalist (with elements of Ottoman music)
Meşhurlyk gazandy: 1995.
Internet sahypasy: www.gulsenonline.com
Gülşen 1976-njy ýylyň 29-njy maýynda Türkiýanyň Stambul şäherindäki Çapada dünýä indi. Gülşen üç çagaly maşgalanyň iň körpesidir. Ol 5 ýaşyndaka aýdym-saza bolan islegi we zehininiň daş ýarýan höwesi bilen Saz dünýäsine girişýär. Şehremin liseýini tamamlanyndan soňra Stambulyň teknik uniwersitetiniň türk aýdym-saz bölümine girdi. Emma ol okuwda iki ýyl okady[1]. Ol konserwatoriýalara gatyşyp Stambuldaky kulup sahnalarynda ýer almaga başlady. Okuwynyň ýany bilen Sportyň Karateý görnüşine gatnaýady we Gara guşaga eýe boldy. Sahnalarda ses alyp başlanynda bir gün Serap we Özkan Turgaý tarapyndan üstünlige ýetdi we albomyny taýýarlady. 1996-njy ýylda ilkinji albomyny çykarmak üçin iş başyna geçdi. 1996-njy ýylyň başlarynda ilkinji albomyny çykardy. 1-njy iýulda piýasa albomy çykdy. Bu çykyşyň yz ýany Gülşen bütin Türkiýada meşhur bolmaga başlady. 1996-njy ýylda çykaran ilkinji albomyndan birnäçe aý soňra Myrat Warol bilen durmuş gurdy, enma durmuş ýoly 3,5 ýyla çekdi. 1998-nji ýylyň soňunda ikinji albomyny «Erkeksen» atly aýdymyny çykardy. Bu albom öňküsinden hem gowy boldy. 2001-njy ýylda 3-nji albomy «Şimdi» ni çykardy. 2004-nji ýylda «Of... Of...» atly 4-nji albomuny çykardy. 2005-nji ýylda hem bir remiks wersiýasyny çykardy. 2006-njy ýylda «Yurtta Aşk-Cihanda aşk» atly albomyny çykardy. 2007-nji ýylda Mucize atly bir albomyny çykardy. 2009-njy ýylda «Önsöz» albomuny çykardy. 2012-nji ýylda Ozan Çolakoglynyň ilkinji albomy üçin bir aýdymy aýtdy. 2012 yılında, Ozan Çolakoğlu'nun ilk albümü 2013-nji ýylyň başynda «Beni durdursan mı?» atly dokuzynjy albomyny çykardy. Bu albom köp ses aldy. 2015-nji ýylyň ýaz aýlarynda Bangır Bangır albomy bilen çykyş etdi.
Aýdymlary
1996: Be Adam
1999: Erkeksen
2001: Şimdi
2004: Of... Of...
2005: 2005 Özel: Of... Of... Albümü ve Remixler
2006: Yurtta Aşk Cihanda Aşk
2007: Mucize ve Ama Bir Farkla
2008: Yapamazsan Yok
2009: Önsöz
2011: Yeni Biri ve Sözde Ayrılık
2013: Beni Durdursan mı?
2015: Bangır Bangır
Gülşeniň resmi saýty: gulsenonline.com
[1]Süsoy,Yener (17 Ocak 2005). "Aşk kadınıyım aşkların değil". röportaj. Hürriyet (Doğan Yayın Grubu). Erişim tarihi: 16 Temmuz 2015.
Jelal Baýar
Mahmut Jelal Baýar (16 Maý 1883 – 22 Awgust 1986) Türkiýäniň 3-nji prezidenti (1950-1960) we türk syýasatçysy. ilki başda ol Türkiýäniň primer minstri wezipesinde 1937-1939 aralygynda işleýär. Jelal Baýar 22 Awgust 1986-njy ýylda ýaşynda aradan çykýar.
Esger (gazet)
Esger, Türkmenistanda neşir edilýän gazetleriň bir görnüşidir.
Daniýanyň premýer-ministri
Daniýanyň premýer-ministri ( Daniýa : Danmarks statsminister, Farer : Forsætisráðharri, Grenlandiýa : Ministeriuneq ) Daniýa, Grenlandiýa we Farer adalary bolan Daniýa Patyşalygynyň hökümet başlygy. Döwrebap edara döredilmezden ozal bu patyşalykda ilki baştutanyndan, ýagny ýerine ýetiriji häkimiýetiň ygtyýaryna berlen monarhdan aýry hökümet başlygy ýokdy. 1849-njy ýyldaky konstitusiýa monarhyň ygtyýarlyklaryny çäklendirmek we premýer-ministr wezipesini döretmek arkaly konstitusion monarhiýa döretdi. Ofisiň açylyş eýesi Adam Wilgelm Moltke boldy.
Premýer-ministr monarh tarapyndan resmi taýdan bellenen ministrlige ýolbaşçylyk edýär. Iş ýüzünde premýer-ministriň bellenilmegi, Folketingdäki (Milli mejlis) goldawy bilen kesgitlenýär. 20-nji asyryň başyndan bäri hiç bir partiýa Folketingde köplük bolup bilmedi, şonuň üçin premýer-ministr syýasy partiýalaryň koalisiýasyna we öz partiýasyna ýolbaşçylyk etmeli. Mundan başga-da, Ikinji jahan urşundan bäri diňe dört koalisiýa hökümeti Folketingde köplük hukugyna eýe boldy, şonuň üçin koalisiýalar (we premýer-ministr) beýleki kiçi partiýalardanam goldaw almaly.
Daniýanyň häzirki premýer-ministri 2019-njy ýylyň 27-nji iýunyndan bäri Mette Frederiksen. Frederikseniň administrasiýasy Sosial liberallar, Sosialistik Halk partiýasy, Gyzyl - ýaşyl bileleşik, Farer Sosial Demokratik Partiýasy we Grenlandiýanyň parlament goldawy bilen Sosial Demokratlaryň arasyndaky koalisiýa. Inuit Ataqatigiit we Siumut.
Kraaiennest metro bekedi
Kraaiennest — Niderlandiýanyň Amsterdam şäherindäki metro bekedi. Beket 1977-nji ýylyň 16-njy oktýabrynda açyldy.
Metro bekedine diňe OV-chipkaart ýa-da GVB Travel Pass bilen girip bolýar.
Anthony Bourdain
thumb|Bourdain 2014-nji ýylda Anthony Michael Bourdain (1956 – 2018) Amerikally aktýor.
Informatika
300px|right|thumb|KompýuterInformatika—Informasiýa informatikanyň ilkinji we düýpli düşünjeleriniň biridir. Şonuň üçin informasiýa düşünjesine gysgaça kesgitleme bermek ýa-da ony bir sözlem bilen beýan etmek mümkin däldir. Informasiýa “informatio” diýen latyn sözünden gelip çykýar we türkmen dilinde “düşündirmek”, “aýdyň etmek”, “beýan etmek”, “aýdyp bermek”, “habarlylyk”, “maglumatlylyk” diýen ýaly manylary berýär. Biziň ýerine ýetirýän islendik işimiz haýsydyr bir habary, maglumaty kabul etmek we peýdalanmak bilen baglanyşyklydyr. Meselem, kitap, gazet okamak, surata, telewizora seretmek we ş. m. arkaly biz habarlary, maglumatlary kabul edýäris, ýatda saklaýarys, toplaýarys, özümizçe gaýtadan işleýäris hem-de başgalara ýaýradýarys. Hat ýazsak-da, telefonda gürleşsek-de söhbetdeşimize haýsydyr bir habary, maglumaty berýäris. Islendik meseläni çözmek üçin maglumatlar bilen işleýäris, meseläniň şertinde berlen düşünjeden başlap, оnuň çözgüdinde – täze bir düşünjä gelýäris. Habar bermeler önümçilikde we durmuşda ýazgylar we çyzgylar, maglumatlar we hasabatlar, jedweller (tablisalar) ýaly görnüşlerde hem duş gelip bilýärler. Çyzgylar we saz eserleri, kitaplar we suratlar, spektakllar we kinofilmler - bularyň barysy-da informasiýalaryň beýan edilşiniň görnüşleridir. Maglumat anyklyk we dolulyk, gymmatlylyk we derwaýyslyk, aýdyňlyk we düşnüklilik ýaly birnäçe esasy häsiýetlere eýedir. Işiň hakyky ýagdaýyny häsiýetlendirýän maglumat anyk maglumatdyr. Anyk däl maglumatyň nädogry düşünjelere ýa-da nädogry çözüwlere getirmegi mümkin. Eger habar çözgüdi kabul etmek üçin ýeterlik bolsa, onda оňа doly maglumat diýilýär. Doly däl maglumat çözgüdi kabul etmekde ýa-da оňа düşünmekde kynçylyk döredýär. maglumatyň gymmatlylygy onuň kömegi bilen nähili meseleleriň çözülişine baglydyr. Derwaýys maglumat şertleri üýtgäp durýan işlerde zerurdyr. Düşnüksiz sözler bilen aňladylan habar peýdasyz bolup biler. Berilýän maglumat, habar aýdyň we düşňükli bolmalydyr.