cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkmenistanda Halkara Sergisi we Maslahat geçirilýär.
Türkmenistanda Halkara Sergisi we Maslahat geçirilýär.
Bu ugurda amala aşyrylýan giň göwrümli toplumlaýyn işler iri maýa goýum taslamalaryny we maksatnamalaryny durmuşa geçirmekde daşary ýurtly hyzmatdaşlar üçin «açyk gapylar» giň gerime eýe bolup, gyzyklanma bildirýän dostlykly ýurtlaryň, işewürlikdüzümleriniň sanynyň artmagyna getirdi. 2017-nji ýylda Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça Aziýa oýunlarynyň geçiriljek ýeri hökmünde Aşgabat şäheriniň saýlanyp alynmagy Türkmenistanyň halkara sport hereketiniň ösüşine uly goşant goşýandygynyň güwänamasy boldy.
Maslahata Malaýziýanyň iri uniwersitetleriniň sekizisinden alymlar we hünärmenler uly topar bolup ýurdumyza geldiler. Olaryň arasynda Quest international university, INTI university, Nail university, Cyber java university & collage, Taylors university, UCSI university, HELP university of achievers, SEGI university & Collages bar. Şunuň bilen baglylykda, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň Mlaýziýanyň Premýer-ministeri Nadjib Razakyň çagyrmagynda geçiren, ýaňy-ýakynda üstünlikli tamamlanan, bu dostlykly ýurda resmi saparynda möhüm ylalaşyklar gazanyldy. Olaryň arasynda ylym we bilim ulgamlarynda, hususan-da, iki ýurduň ýokary okuw mekdepleriniň we Ylymlar akademiýalarynyň arasynda hyzmatdaşlygy giňeltmek, barada ylalaşyklar bar. Häzirki wagtda talyplarymyzyň gyzykly taslamalaryň hem-de ylmy işläp taýýarlamalaryň awtorlarydygyny bellemek gerek. Muňa bu ýerde görkezilýän dürli binagärlik desgalarynyň kiçeldilen nusgalaryny, şypahanalary hem-de seýilgäh toplumlaryny gurmak boýunça täze taslama tekliplerini mysal getirmek bolar.
Tabajykly tornabea
ÇOLAŞYK ýa-da TABAJYKLY TORNABEA (Tornabea scutellifera - торнабеа блюдценосная) Fissiýalar maşgalasy (Physciaceae) Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Ýewraziýa görnüşi. Türkmeistanyň florasynda uruga degişli ýeke-täk görnüş. Gadymy görnüş. Gysgaça beýany. Bedeni şahalanan, goýy çal reňkde, uzynlygy 40 sm çenli. Iýiji kaliý täsir edende reňki üýtgemeýär. Apotesiýleriniň esasy giňelen. Uçlary inçeräk, sahalanan, çolaşyk, ujy tüýjümek-kirpikjimek. Apotesiýleri diametri 3 mm çenli, açyk çal aýlawly gara, ýasy okarajyga meňzeş. Sporalary iki öýjükli, garamtyl, her torbajykda 8 sany. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Arwaz, Asylma, Duşak, Müsünew). Türkmenistandan daşarda — Beýik Britaniýa, Gresiýa, Ispaniýa, Italiýa, Portugaliýa, Kawkaz, Russiýa, Ukraina. Bitýän ýerleri. Agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň gabyklary. Düzlükler (Söýünagsak çägelik giňişligi) we daglar (deňiz derejesinden 1400–2200 m belentlikdäki, barmasy kyn jülgeler). Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ýekelikde seýrek duş gelýär ýa-da kowçum emele getirýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýeriniň ýagdaýynyň üýtgemegi we adamyň işjeň täsiri. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Topbak düýpli biomorfaly lişaýnik. Jynsy ýol arkaly (askosporalar) köpelýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Bitýän ýerleriniň bir bölegi Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Lişaýnigiň ösýän ýerini gözegçilikde saklamaly Barlaglar boýunça teklipler. Duşýan ýerlerini hasaba almaly. Düzüji Z. Joraýewa
Türkmenistanda Halkara Sergisi we Maslahat geçirilýär.
Türkmenistanda Halkara Sergisi we Maslahat geçirilýär.
Ýörite orta mekdepleriň okuwçylarynyň işleri hem üns berilmegine mynasypdyr, olar okuw işiniň barşynda peýdalanylýan maglumat tehnalogoýalary, täze usulyýetler hem-de maksatnamalar, hünärmenleri taýýarlamak boýunça merkezleriň önümçilik we ylmy tehniki işi, olaryň kärhanalar bilen hyzmatdaşlygy hakynda aýdyň düşünje berýär. Ýurdumyzyň Ylymlar akademiýasynyň ugurdaş institutlary üstünliklerini, alymlaryň işläp taýýarlamalaryny görkezmek bilen, milli ylmyň iň täze ylmy hem-de tehnalogiýa gazananlaryna ünsi çekýär. Näzik Rejepowa Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş uniwerisiteti
Ebu Bekir es-Suly
ABU BEKIR AS-SULY ( Abu Bekir ibn Muhammet as-Suly aş-Şatranjy; 946 ýylynda aradan çykan) - arap şahyry, alym, küştçi. Ol arap dilinde ýazan-da bolsa, gelip çykyşy boýunça türkmen. Atasy Suly han 8 asyrda Gürgen häkimi bolup, arap basybalyjylaryna güýçli garşylyk görkezen serdardyr. Onuň goşgularyndan başga edebiýata, taryha degişli "Edebul kuttab", "Ahbar Abi Temmam", "Kitabul awrak fi ahbarul Abbas we aşaryhi we ahbar uhtyhi Ulaýýa", "Kitab aşar Abdyllah ibn al-Muatazz we ahbaryhi" ýaly birnäçe eserleri bar. Ol küştde bütin araplary baglapdyr. Onuň käbir täsin göçümlerini "as-Sulynyň göçümi" ady bilen häzirki küştçüler-de käwagt peýdalanýarlar.
CSS
300px|thumbnail|right|CSS CSS(Cascading Style Sheets):
Türkmenistanyň Halkara Demir ýol we Deňiz ýol ulgamy
Türkmenistanyň Halkara Demir ýol we Deňiz ýol ulgamy Yklymyň esasy ýollarynyň çatrygynda ýerleşýän Türkmenistanyň Geografik ýagdaýynyň artykmaçlyklary sebitiň ähli ýurtlaryna ýurdumyzda döredilýän, Ýewraziýanyň strategiki üstaşyr geçelgelerini üpjün etmek üçin multimodal ulag düzümini amatly peýdalanmak mümkinçiligini döredýär. Bu ýagdaý hem-de döwlet Baştutanymyzyň netijeli başlangyçlary Birleşen Milletler Guramasynyň şu ýylyň 26-27-nji noýabrynda taryhda ilkinji gezek durnukly ulag ulgamy boýunça ählumumy maslahaty hut Aşgabatda geçirmek üçin esasy döretdi. Bu halkara forum ýurdumyzyň abraýyny has-da belende galdyryp, dünýä jemgyýetçiliginde ulag-ýol düzümindäki ygtybarly hyzmatdaşlygyň işjeňleşmegine uly itergi berer. Aziýa Halkara Demir Ýol Geçelgesi we Demir Ýol Ulgamy
Aziýanyň iri taslamasy – Türkmenistan-Owganystan-Täjigistan demir ýol geçelgesi Aziýa sebitiniň döwletleriniň arasynda halkara ulag gatnawlarynda möhüm ulgam bolar.
Türkmenistan-Owganystan-Täjigistan demir ýoly Aziýa halkara demir ýol ulag geçelgesiniň esasy böleginiň biridir. Birinji tapgyrda bu taslamanyň demir ýoluň – Türkmenistanyň çäginde uzynlygy 85 kilometre barabar bolan Atamyrat-Ymamnazar ýolunyň gurlyşygy ýerine ýetirildi. Atamyrat-Ymannazar-Akina polat ýolunyň umumy uzynlygy 88 kilometre deňdir. Ymannazar (Türkmenistan) we Akina (Owganystan) serhetýaka nokatlarynyň arasyndaky böleginiň uzynlygy 3 kilometre barabardyr.
Şeýlelikde, Türkmenistan-Owganystan-Täjigistan demir ýoly Aziýa demir ýol geçelgesiniň nobatdaky “altyn halkasyna”, ol bolsa, öz nobatynda, ägirt uly kontinentiň iki bölegini – Ýewropany we Aziýany birleşdirýän ulag kommunikasiýalarynyň halkara ulgamynyň möhüm bölegine öwrüler.
Demir ýol ulgamynda amala aşyrylýan halkara taslamalarynyň hatarynda “Demirgazyk-Günorta” halkara geçelgesiniň möhüm düzümi bolan Gazagystan-Türkmenistan-Eýran transmilli demir ýoly hem bar. Bu ýol Eýranyň üsti bilen Pars aýlagyna, beýleki tarapdan Gazagystanyň üsti bilen Ýewropa we Hytaýa çenli, Günbatar tarapda bolsa, Baltika deňzine çenli aralykda demir ýollaryň kömegi bilen aragatnaşyk gurnamaklyk mümkinçiligini döretdi.
Senagatçylar we Telekeçiler partiýasy
Türkmenistanyň Senagatçylar we Telekeçiler partiýasy (Party of Industrialists and Entrepreneurs) (TSTP )Türkmenistanda hereket edýän syýasy partiýadyr. 2012-nji ýylyň awgust aýynda ilkinji oppozisýa partiýa hökmünde döredildi. . Şu wagky başlygy Saparmyrat Esenowiç Owganow. Ilkinji gezek Prezidentlik saýlawlaryna 2017-nji ýylda “Rysgal” Paýdarlar täjirçilik bankynyň müdiriýetiniň başlygy Bekmyrat Sähetmyradowiç Atalyýew dalaşgär görkezildi.
Ene süýdi
Lukmançylyk çeşmeleriň-de köpüsi ene süýdi bilen iýmitlendirmegi maslahat berýärler. Ene süýdi bilen iýmitlendirme täze doglan çaga üçin iň oňat iýmit bolup, onuň immunitetini oňat berkidýär. Bäbekleriň agalaba bölegi üçin ene süýdi ilkinji 6 aýyň dowamynda iň gerekli iýmitdir. Eneleriň köpüsi öz çagasyny 6 aýdan soň hem emdirmegi dowam edip, oňa goşmaça iýmit berip başlaýarlar. Çaganyň ýygy-ýygydan emdirmek süýdüň göwse köp inmegine ýardam berýär. Göwrelilik we çaga dogrumdan soňky döwürde dogry iýmitlenmek hem süýdüň ýeterlik mukdarda bolmagyna ýardam berýär.
Çaga bedeniň kadaly ösmegi üçin, onuň ilkinji we soňky tapgyrlardaky süýdi emmegi juda wajypdyr. Bäbegi emdirmeklik şu aşakdaky tapgyrlara bölünýär: Owuz süýdüniň inýän döwri adatça dogrumdan soňky ilkinji 3-4 günüň dowamynda bolup geçýär. Şu döwürde ene süýt mäzleriniň süýtden dolmasyny duýmaýar. Owuz süýdi örän az mukdarda emele gelse-de, ol çagany doýurmak üçin ýeterlikdir.
Ene süýdüniň emele gelmesi indiki 6-8 hepdäniň dowamynda amala aşýar. Dogrumdan soň 3-5-nji günler aralygynda enede "geçiş döwrüniň" süýdi emele gelip, ol 10-15 günden "kämil" süýde öwrülýär. Bu döwrüň uzynlygy her bir ene üçin özboluşly bolup, ene süýdi çagasynyň bedeniniň talaplaryna laýyklykda özgerýändir. Bu döwüde enäniň göwüsleri süýtden dolup, käwagt agramdan ýaňa agyryp hem bilýär.
Emdirilmäniň erkin tertibi ene süýdüniň köp emele gelmegine we onuň çaganyň bedeniniň talaplaryny kanagatlandyrmaga ýardam berýändir.
Gazyp almak (Kino 2020)
Filmiň hekaýasy
Taýler Rok (Kris Hamswort) gara bazardaky Bibak hakyna tutma hakyna tutulan hakyna tutulan adam we ýitirjek zady galmadyk kontrabandaçylar tarapyndan alnyp gaçylan bir oglany halas etmek üçin işleýär. Emma paýhasly dünýäde, Hindistanda we Bangladeşde ýarag söwdagärleri we neşe gaçakçylary Taýleriň we o ogluna durmuşyna hemişelik täsir etjek missiýada ölüm howply we mümkin däl ýaly görünýär.
Türkmenistanyň demokratik partiýasy
Syýasaty
Hökümediň başyna geçmek isleýän oppozisýa partiýalaryň az bolmagy sebäpli, TDP köp ýerleri özünde jemleýär. Partiýanyň ideologiýasy Prezident Saparmyrat Nyýazowyň döwründe "Türkmen milletçiligi" bolupdy.
Saýlaw nejileri
Türkmenistanda döwlet derejesinde döwlet deputatlarynyň we prezidentilik saýawlary bolýar.
Türkmenistanyň Halkara Demir ýol we Deňiz ýol ulgamy
Soňky ýyllarda ýurdymyzyň demir ýol ulaglary doly täzelendi, ýük wagonlarynyň, şol sanda ýüküni özi düşürýän dumkar wagonlaryň, bitum daşamak üçin bunker-wagonlaryň, nebit, sement we beýleki zatlary daşamak üçin çelek wagonlaryň 1 müňden gowragy, ýolagçy otlylar we teplowozlar üçin wagonlaryň köp sanlysy satyn alyndy.
Azyk inženerligi
thumb|[[Germaniýadaky awtomatlaşdyrylan çörek kärhana]]
Türkmenistanyň Halkara Demir ýol we Deňiz ýol ulgamy
2016-njy ýylyň 10-njy fewralynda Türkmenistandan Sarahs demir ýol menzili arkaly synag konteýner otlysynyň ugrandygyny bellemelidiris. Bu otly Hytaý-Gazagystan-Türkmenistan-Eýran ugry boýunça ilkinji gatnawy amala aşyrdy. Türkmenbaşy Deňiz Porty we Deňiz Söwda Flotunyň ösüş ýoly.
Halkara üstaşyr-ulag düzüminiň döredilmeginde Türkmenbaşy şäherinde täze Halkara deňiz menziliniň işjeň alnyp barylýan gurlyşygy aýratyn ähmiýete eýedir. Ýakyn geljekde “deňiz derwezesi” sebitiň iri logistika merkezine öwrüler.
Bu ägirt uly maýa goýum taslamasy umumy meýdany 230 müň inedördül metr bolan awtomobil-ýolagçy parom terminalynyň hem-de umumy meýdany 249 müň inedördül metr bolan konteýner terminalynyň gurulmagyny göz öňünde tutýar. Umumy ýükleýiş terminaly, ürgün ýükleriň terminaly, polipropilen terminaly, şeýle hem 166 müň inedördül meýdany tutjak gämigurlyşyk we gämiabatlaýyş zawody toplumynyň düzümine girer.
Halkara deňiz porty ulaglary boýunça ýolagçy gatnatmak we ýük daşamak bilen baglanyşykly hem Merkezi Aziýa we Hasar basseýni ýurtlarynyň halkara ykdysady gatnaşyklar ulgamyna goşulyşmaga mümkinçilik berýär.
Ýurdumyzyň deňiz söwda flotynyösdürmek üçin hem köp işler edilýär. Port hojalygyna täze gämiler gelip gowuşýar. Olaryň hatarynda Türkmenistanyň buýurmasy bilen Russiýa Federasiýasynyň Nižniý Nowgord şäheriniň “Krasnoýe Sormowo” gämi gurýan zawodynda taýýarlanan “Alaja”, “Kenar” nebit daşaýjy tankerler, “Älem”, “Jahan”, “Seýil” we “Gudrat” ýaly tirkeg gämileri bar. “Ýelken” ýaht-kluby açylanda iri ýük gämisi bolan “Çarlak” ilkinji ýüzüşini amala aşyrdy.
“RO-PAX” derejeli “Berkarar” hem-de “Bagtyýar” gämileri Türkmenbaşy şäheriniň Halkara deňiz menzilinden Hazarýaka döwletlerine yzygiderli ýolagçy we ýük gatnatmak ugruny amala aşyrýar.
Surat
Surat (صُورَة — şekil, surat, heýkel, figura) — bu bir zadyň şekli. Yslamda janly zadyň, ýagny adamyň, haýwanyň, perişdäniň, jynyň, şeýtanyň suratyny çekmek gadagandyr. Emma tebigaty we ösümlikleri we ş.m.lary çekmek bolýar. Pygamberimiziň ﷺ surat we heýkel ýasamagyň gadagandygy hakda duýduran hadyslary bardyr. Olara o dünýede ýasan zadyny direlt diýiljek, we tä direltýänçä azap beriljek. Olar hem hiç wagt direldip biljek däl.
Azerbaýjan Demokratik Respublikasy
Azerbaýjan Demokratik Riespublikasy (ADR) (Azerbaýjan dili: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, آذربایجان جومهوریتی)
Guam
Guamyň resmi dili iňlisçe. Dini katolik hristianlykdyr. Ilaty jemi 180 müň adam töwerekdir. Ýyllyk adam başyna düşýän girdeýjisi 21 müň $. Ykdysadyýetyň esasy syýahat we ulag sektorlaryna degişli. Adada häzir esasy Amerikanyň howa we deňiz portlary, bazalary ýerleşýär. Guam topraklarynyň üçden biri ABŞ Ýaragly Güýçlerine degişlidir.
Guam adasy ABŞ-dan 7800 km. uzaklykda ýerleşýär. Aziýa we Awstraliýa kontinentine has ýakyndyr.
Marek Grechuta
Marek Michał Grechuta (10.12.1945 - 09.10.2006) Polşanyň aýdymçy we şahyr.
XMLHttpRequest
XMLHttpRequest:
Mysal
var httpOb = new ActiveXObject("Microsoft.XMLHTTP");
httpOb.Open("POST","http://uddi.microsoft.com/inquire", false);
httpOb.send(MySOAPMessage);
var Ans = httpOb.GetResponseXML;
Fizika inženerligi
|thumb|240px Fizika inženerligi tebigat hadysalaryny açyklamak we olary ulanyp adamzadyň durmuşyny aňsatlaşdyrmak maksady bilen döredilen bölümdir. Bu bölümde tejribe we teorika fizikasy, inzenerlige we kompyutere degişli bolan bir topar dersler öwredilyar.
Başlyja şahalary:
Süleýman Rawendi
ABU BEKIR MUHAMMET ibn Aly ibn Süleýman ar-Rawendi - Eýran taryhçysy. Ol Ispihanda doglupdyr. 1174-1184 ýyllarda Hemedanda musulman hukuk ylymlaryny we kalligrafiýany öwrenipdir. 1181-1189 ýyllarda seljuk soltany Togrul II (1175-1194) köşgünde kalligrafiýaçy bolup işläpdir. 1190 ýylynda Hemedan emiri Fahretdin Alawynyň ogullarynyň terbiýeçisi bolupdyr. 1206 ýylynda Konýa göçüp gidipdir. Ol şol ýerde-de ölüpdir. Awtor 1202-1205 ýyllarda Konýa soltany Giýasetdin Keýhosrawa (1192-1200, 1204-1210) bagyşlap "Ýürekleriň dynç almagy we şatlyk gudraty" ("Rahat as-sudur we aýat as-surur") diýen kitap ýazypdyr. Onda Seljuk döwletiniň 11 asyryň başyndan 1199 ýylyna çenli bolan taryhy beýan edilýär. Ol eser Seljuk döwletiniň 1160-1199 ýyllardaky taryhy boýunça esasy çeşme bolup hyzmat edýär.
Muhammet ibn Zekeriýa ar-Razy
Abu Bekir Muhammet ibn Zakariýa Ar-Razy (865-925)- Farsida we Orta Aziýada özüni tanadan ensiklopedik bilimli akyldar, aryf, filosof. Ol lukmançylyga degişli "Jemleýji Kitap", dini ugurdan "Filosofiýada tebigy kanunlar", "Materiýa hakynda pikirlenme", "Wagt we giňişlik hakynda pikirlenme", "Jan we dünýä hakynda pikirlenme" we başga birnäçe eser ýazypdyr. Ol 184-den hem köp eseriň awtorydyr. Bu eserler arap dilinden latyn diline terjime edilip, Ýewropa hem ýaýradylypdyr.
BISIANYŇ FISSIÝASY
Fissiýalar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Ortaýerdeňiz görnüşi. Ylmy ähmiýeti bar. Gysgaça beýany. Bedeni topbak görnüşde, kä ýerleri gasynjymak, agymtyl-çalymtyl reňkli (iýiji kaliý täsir edende gabyk gatlagy saralýar), diametri 6–10 sm. Bedeni çykýan agajyna berk gysylan, ýasy ýa-da az-kem güberçek, ak örtükli. Apotesiýleri köp duş gelýärler, esasan, bedeniniň merkezi böleginde ýerleşýärler, köpsanly. Sporalary göni, seýrek halatlarda kösük şekilli egrelen, küljümek-goňur, her torbajykda 8 sany. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Duşak dagy, Germap, Müsünew). Türkmenistandan daşarda — Alynky Aziýa, Ýewropa, Kawkaz, Demirgazyk Amerika. Bitýän ýerleri. Arçalaryň sütüniniň gabygy we ortaky bölegi. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ownuk toparlaýyn, seýrek duş gelýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Bitýän ýerleriniň şertiniň bozulmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Jynsly ýol (askosporalar) arkaly köpelýär. Anaptychia, Lecanora, Lecidea, Physcia uruglarynyň beýleki görnüşleri bilen bilelikde ýaşaýar. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Ýaýrawynyň bir bölegi Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerini gözegçilikde saklamaly. Goramak boýunça düşündiriş işlerini geçirmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Täze bitýän ýerlerini ýüze çykarmaly. Düzüji Z. Joraýewa
Şöhleliler
Bedeni şar şekilli, simmetriki gurluşly, çar tarapa gönükdirilen uzynly-gysgaly ýalanaýaklary biri-birleri bilen birleşen. Ol aýaklara anastomozirleşen aýaklar diýilýär. Bu aýaklaryň sany ýüzlerçe, hat-da müňlerçe hem bolup bilýär. Şöhleliniň bedeniniň ortasynda bir sany merkezi uly ýadro ýerleşýär. Olaryň köp ýadroly görnüşleri-de bolýar. Her bir ýadronyň töwereginde sitoplazma we ondan emele gelen örtük bolýar. Bu örtük köp deşikli bolup, olaryn üsti bilen ýadrolaryň töweregindäki sitoplazmalar biri-birleri bilen baglanyşýarlar. Şoňa görä-de şöhleliniň bedenindäki bütewi bir sitoplazma hasaplanýar. Şöhlelileriň iň uzyn aýaklary içki sitoplazma örtüginden, gysga aýaklary daşky sitoplazma örtüginden emele gelenler. Şöhlelileriň ýalanaýaklarynyň ýene-de bir görnüşi, aksapodiýalar bolup, olar örän inçe, edil sapak ýaly bolýarlar hem-de beden-de radius boýunça ýerleşýärler. Aýaklar suwda hereket etmeklige hem-de iýmitlikleri tutmaklyga kömek edýärler. Şöhlelileriň skelet ösüntgilerine spiskullar diýilýär. Şöhlelileriň köplenji görnüşlerinde çylşyrymly mineral skelet bolýar. Ol skeletiň düzüminde kremniniň turşusy we kükürt kislotasynyň stronsiý duzy bolýar. Bu maddalar skelete berklik berýärler. Şöhleliler jynssyz we jynsly ýollar bilen köpelýärler. Jynssyz köpelişde organizmiň ýadrosy, sitoplazmasy, umuman beden ikä bölünýär. Şunda skelet ikä-de bölünip bilýär, ýa-da haýsy bolsa-da bir osobda saklanyp-da bilýär. Skeletsiz osobda skelet täzeden emele gelýär. Jynsly köpelişde osob gametalara (gamontlara) bölünýär, olar jübütleşip zigotalary emele getirýärler. Zigotalar soňra bölünşip täze osoblary döredýärler. Şöhleliler metr ýekelikde we koloniýa (topar) bolup, deňiz suwlarynda, esasan-da ýyly suwlarda, örän aşakdaky gatlaklarda, hat-da 8000 çuňlukda hem ýaşaýarlar. Ýekelikde ýaşaýanlara Acanthometra elastica, topar bolup ýaşaýanlara Collozoum sp. degişli. Şöhlelileriň topary bir osobyň merkezinde ýerleşýän ýadronyň we onuň töweregindäki sitoplazmanyň bölünmeginden emele gelýär. Bu köp sanly osoblaryň her biriniň merkezi ýadrosy, onuň töwereginde sitoplazmasy, daşynda bolsa örtügi bolýar. Osoblaryň daşynda umumy sitoplazma we umumy örtük bolýar. Şöhlelileriň bedeninde suwotlarynyň iki görnüşi simbioz bolup ýaşaýar. Ýaşyl reňkli zoohlorella we garamtyl reňkli zooksantella bir öýjükli suwotlary bolup, şöhlelilere kislorod we iým çeşmesi bolup hyzmat edýärler. Şöhleliler bu suwotlary üçin goranyş sredasy we ulag serişdesi bolup durýarlar. Şöhlelileriň 8000-e golaý görnüşleri bäş sany otrýady emele getirýärler.
Abu Aly ibn Sina
Doguldy: 980-nji ýylyñ Awgusty. Buhara, Afşana obasy.
Ilat: Samanly döwleti (häzirki Özbegistan)
Dini: Yslam
Ylmy ýoly: Pelsepe, Lukman, Himik
Golýazmasy: El-Kanun fit-Tib (Lukmançylygyñ kanunlary) kitaby
Halypasy hasap etdi: Gippokrat, Aristotel, Kindni, Biruny.
Şagirtleri: Nasiruddin Tusy, Şyhabeddin Suhrewerdi, Albertus Magnus, El-Faraby.
Ibn Sina (Parsça: ابن سینا ) Doly ady: Abu Aly al-Husaýn ibn Abd Allah ibn Al-Hasan ibn Aly ibn Sina (doguldy: 980-nji ýyl. Buharanyñ Afşana obasynda. Ölümi: 21.06.1037-nji ýyl. Hemedan) Lukman, şepagatçy, fizik, ýazyjy, filosof we alym.
Umumy
Buhara ýakynlaryndaky Afşana obasynda (Özbegistan) miladynyñ 980-nji ýylynda eneden dogulýar we Hemedan şäherinde (Eýran) 1037-nji ýylda dünýeden ötýär. Lukmançylyk we Pelsepe ugurlary boýunça umumy 200 kitap ýazypdyr. Öz döwründe Günbataryñ, Orta Asyrlaryñ Modern ylym biliminiñ gurujysy, hekimleriñ baştutany hökmünde tanalar eken. Lukmançylyga degişli işi onuñ döwründen bäri ýedi asyr boýunça salgylanma çeşme eseri hökmünde El-Kanun fit-Tib (Tebipçiligiñ kanuny) atly kitaby bilen meşhur bolan we bu kitap Ýewropa uniwersitetlerinde XVII asyryñ ortalaryna çenli tebipçilik ylmynda ygtybarly eser hökmünde okadylypdyr[1][2][3][4][5][6]. Pars ýa-da Türki alymy[7][8] hasap edilýär. Milletiniñ kimligi anyklanylmadyk. Ibn Sina Kuşýar atly bir hekimiñ elinde ylym-bilim alýar. Her hili bölümler boýunça 240 sanysy biziñ günlerimize gelip ýeten 450-ä golaý makala ýazypdyr. Elimizdäki ýazgylaryñ 150 sanysy pelsepä degişli, 40 sanysy bolsa tebipçilige degişlidir. Eserleriniñ iñ meşhurlary pelsepe we fenden ybarat bolan Kitabuş-Şifa (Gowulaşma kitaby) bilen El-Kanun fit-Tibdir (Tebipçiligiñ kitaby). Bu iki eser orta asyrlardaky uniwersitetlerinde okadylypdyr. Hatda bu eser Montpellier we Louwainde hem 1650-nji ýyla çenli ders kitaby bolup hyzmat edipdir. Samanogullarynyñ köşgüniñ kätipleriniñ biri bolan Abdylla bin Sinanyñ ogly Ibn Sina (Günbatarda, Ýewropada Awisenna (Avicenna) ady bilen tanalýar), kakasyndan, meşhur Natiliden we Ysmaýyl Zahytdan ders alypdyr. Geometriýa (aýratynam Owklidiñ geometriýasy), mantyk, fykh, sarf, nahiw, tebipçilik we doga bilimi ugurlary boýunça birnäçe işleri bar. Farabynyñ el-Ibaneniñ [9] sebäp bolmagy bilen Aristoteliñ pelsepesini we onuñ ylmyny öwrenip, syrkawlan döwrüniñ Buhara şazadasyny sagaldyp (997 ý) köşgüñ kitaphanasyndan peýdalanýar. Kakasy öleninde Jürjanda Şirazly Ebu Muhammet ony penalady (Tebipçilik kanuny kitabyny Jürjanda ýazdy). Öz döwründe tanalan bütin grek filosoflarynyñ we Anadoly dogaçylarynyñ ýollaryny derñeşdiripdir.
Eserleri
1. El-Kanun fit-Tib, (Tebipçilik bilen baglanyşykly maglumatlar berilýär. Orta asyrlarda dört ýüz ýyl Günbatarda ders ders kitaby hökmünde ulanylypdyr). Latynça on sany terjimesi bolupdyr.
2. Kitabul Nejat (Halas boluş kitaby). Bu kitap Metafizika hakynda ýazylan ygtybarly kitapdyr.
3. Risale fil-ilmi-l-ahlak (Ahlak gürrüñleri hakynda kitapça)
4.Yşarat-wel-Tembihat (Mantyk, Fizik we Metafizik bölümlerine degişli).
5. Kitabuş-Şyfa (Mantyk, Matematika, Fizika we Metafizika gürrüñlerinden ybarat bolan on bir jiltlik kitap. Birnäçe gezek latynça terjime edilipdir we ders kitaby hökmünde öwredilipdir.
Mantyk bölümi, Giriş, Kategoriýalar, Teswirlemeler, Topikler, Sufistik deliller, Retorik we Poetika kitaplaryndan ybaratdyr. Tebigat bilimleri bölümleri, Fizik, Gök ýüzi we Älem, Peýda boluş we Ýok boluş, Mineralogi we Meteoroligi, Psihologi, Botaniki we Biologi kitaplaryndan ybaratdyr.
Matematik bilimlerine degişli bölümi bolsa Geometriýa, Arifmetika, Musiki we Astronomiýal kitaplaryndan ybaratdyr. Ýigrimi ikinji we soñky kitaplary bolsa Metafizika hakyndadyr[10].
Abu Aly ibn Sina "Sagdynlygyň ylmy" diýen ensiklopedik işiniň IX-XII kitaplaryny matematikanyň her hili meselelerine bagyşlapdyr.Bu kitaplar “Gysgaldy-lan Ýewklid “, “Gysgaldylan Almagest”, “Sanlaryň ylmy” we “Sazyň ylmy” diýip atlandyrylypdyr. Bu kitaplarda Ýewkilidiň “Başlangyçlar” atly meşhur  işiniň  üstüne biraz  täze  maglumatlar goşulyp, baýlaşdyrylyp beýan  edilipdir. Abu Aly ibn Sinanyň “Gysgaldylan Almagest” atly işi bolsa, on sany geometrik sözlemler täzeden goşulan ”Sanlaryň ylmy”, Nikomahyň “Arifmetika giriş” atly kitabynyň gysgaça beyannamasydyr.Bu ýerde sandan kwadrat kök alnanda netijäniň dogry ýa-da ýälňyşdygyny derňemek usuly goşmaça beýan edilýär. Ibn Sinanyň arifmetik traktaty Gollandiýanyň kitaphanasynda saklanýar. Bu kitabyň mazmuny boýunça Ibn Sinanyň 18 ýaşyna çenli öz döwrüniň matematikasyny gowy özleşdirendigini bilmek bolýar.Ibn Sina öz ylmy işlerinde birnäçe arifmetiki meseleleriň çözülüşini berýär.Häzirki wagtda bu meseleler “Sanlaryň nazaryýeti” diýen at bilen öwrenilýär.
Çeşme
1. [Şewki Ebu Halyl, Arap Yslam Medeniýeti, Sahypa - 511]. <ref "Avicenna"Encyclopaedia Britannica da, Terjime edilen. 2006 (www.britannica.com/eb/article-9011433/Avicenna); D. Gutas,"Avicenna"in Encyclopaedia Iranica, Terjime edilen. 2006, (www.iranica.com/newsite/articles/v3f1/v3f1a046.html); Avicenna (Encyclopedia of İslam: © 1999 Koninklijke Brill NV, Leiden, Hollanda)
2. Avicenna, Encyclopaedia Britannica
3. Avicenna: Persian Muslaim physician, scientist and philosopher,The New Medicine
4. Sina (Avicenna) of Persia,ibnsinaavicenna.com
6. Ibn Sina ("Avicenna") Encyclopedia of Islam. 2nd edition. Edited by P. Berman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Henrichs. Brill 2009. Accessed through Brill online: www.encislam.brill.nl (2009) Quote: "He was born in 370/980 in Afshana, his mother's home, near Bukhara. His native language was Persian." A.J. Arberry, "Avicenna on Theology", KAZI PUBN INC, 1995. excerpt: "Avicenna was the greatest of all Persian thinkers; as physician and metaphysician"[1] Henry Corbin, "The Voyage and the messenger: Iran and Philosophy", North Atlantic Books, 1998. pg 74:"Whereas the name of Avicenna (Ibn sinda, died 1037) is generally listed as chronologically first among noteworthy Iranian philosophers, recent evidence has revealed previous existence of Ismaili philosophical systems with a structure no less complete than of Avicenna"
8. Theodore Craig Levin, The Hundred Thousand Fools of God: Musical Travels in Central Asia (And Queens, New York), Indiana University Press, 1996, p.40
10. Ibn Sina Metafizikasy (Türkçä terjime eden: Ömer Türker-Ekrem Demirli), Stambul: Litera neşirýaty 2013 ss. XI
Grek-pars uruşlary
Sparta sözleri Pelaponnesiň günrta-günbatar dogarynda Lokoniýa diýen şáher bolupdyr
Urşuň sebäpleri we başlananlygy
Biziň eramyzdan öň VI asryň ahyrlarynda gerek polisleri üçin Ahemeniler tarapynda aýylganç howp abanypdyr. Aheminiler döwleti Dariý I-niň özgerdişlerinden soň, içeri we daşarky ýagdaýyny berkidip, dünýä derejesinde güýçli döwlet öwrülipdir. Ol Kiçi Ariýadaky grek döwletlerini we Egeý deňzindäki adalaryň bir bölegini basyp, Balkan Gresiýasyny basyp almagyň bolsa meýilnamasyny işläp düzmäge girişipdir. Şol wagtlar Ahemeniler döwletiniň ägirt uly harby-ykdysady, maliýe serişdeleri, tälim berlen goşny bolupdyr. Oňa öz arasynda duşmançylyk edýän grek polislerini eýelemek aňsat we özüne çekiji bolup görnüpdir. Grek polisleri köp ilatly we ösen medeniýetli sowda- hünärmentçilik şäherler bolupdyr. Eger olar basylyp alynsa parslaryň gaznasyna we hökümdar toparlaryna köp girdeji berip biljekdi. Üstüne-de Balkan Gresiýasynyň strategik taýdan möhüm ähmiýeti bolup, Ortaýer deňziniň Gündogary patyşanyň eline geçip biljekdi.
Grek – pars uruşlary biziň eramyzdan öň 500-449-njy ýyllarda bolupdyr. Uruş hereketleri üznüksiz bolmandyr. Bu uruşda, esasan, 5 döwür tapawutlandyrylypdyr:
Urşuň gidişi
Kiçi Aziýadaky grek şäherleri baryp biziň eramyzdan öň VI asyryň 30-40-njy ýyllarynda kiz tarapyndan basylyp alynypdyr. Dariý I-niň döwründe olara gazaply darapdyrlar. Köp şäherlerde häkimýet pars dikmelerine – tiranlara berlipdir. Dariý I finikiýa söwdagärlerine artykmaçlyklar beripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Bu bolsa grek bähbitlerine zyýan ýetiripdir. Gozgalaň ilki beýleki şäherleri hem aýaga galdyrypdyrlar. Aristagar Balkan Gresiýasyndan kömek soranda, sporta boýun gaçyrypdyr. Diňe Afinydan 15, Eretriýadan hem 5 sany söweş gämisi kömege gelipdir. Biziň eramyzdan öň 449 ý-da gozgalaň basylyp ýatyrylýar. Milet şäheri ýumrulýar, ilaty gul edilip satylýar. Gozgalaň basylyp ýatyrylansoň, Dariý Balkan Gresiýasynyň şäherlerine çozmagy makul gelipdir. Ol uly goşun bilen ýörişe başlaýar. Uruş üçin bahana bolup, kiçi aziýa şäherlerine Afiny bilen Eretriýanyň kömek bermegi hyzmat edipdir.
Afinynyň garşysyna alnyp baryljak uruş hereketlerini meýilnamasy Gippiniň maslahaty boýunça düzülipdir. Gippiniň tarapdarlary Afinyda hem bolupdyr. Üstesinede afiny goşunlarynda harby hereketler babatda ylalaşyk bolmandyr.
Şeýle ýagdaýlarda talantly serkerde Miltiad öňe saýlanypdyr. Ol parslar bilen öň hem çaknyşyp gerek ekeni we olaryň güýçli hem gowşak taraplaryny bilýän ekeni. Ol biziň eramyzdan öň 490-njy ýylda strategleriň biri bolup, öz kärdeşlerine goşuny Maratona eltip, aýgytly söweş etmelidigini düşündiripdir. Söweş biziň eramyzdan öň 490-njy ýylyň Ruhnama aýynyň 12-de bolupdyr. Greklerde 11 müň adamly goşun balupdyr. Grekleriň goplitleri bilen parslaryň atly goşuny we ýaýçylary çaknyşyp, netijede grekler doly ýeňiş gazanypdyrlar. Şöweşde 6000 pars we 192 goplit wepat bolupdyr. Ýeňşi habar bermek üçin Afinä çapar iberilipdir. Ol Marafondan Afiny agorasyna çenli 42 km 192m aralygy geçip, “Ýeňiş” diýip seslenipdir we aradan çykypdyr. Onuň hormatyna Olimpiýa oýunlarynda marafon ylgawyny geçirip başlapdyrlar.
Söweşiň uly ähmiýeti bolupdyr. Ol grek goşunynyň harby guralyşynyň ýokary derejesini, parslaryň bolsa, Elladany basyp almak üçin ähli ägirt uly serişdelerini ulanmaly boljakdygyny görkezipdir. Daryý I täze çozuş üçin iki esse güýçli taýýarlyk görüp başlapdyr. Ýöne biziň eramyzdan öň 486-njy ýylda ol ölüpdir. Onuň ogly Kserks üç ýyl taýýarlykdan soň, 150-200 müň adamly goşun we 1200 töweregi harby göni bilen ýörişe taýýar bolupdyr.
Gresiýada hem taýýarlyk görlüpdir. Özara dawalar bes edilip, parslaryň tarapdarlaryny hem polislerden kowupdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 481-nji ýylda Korinfde 31 polisiň harby bilelişigi döredilipdir. Birleşen goşuna we harby gämilere sparta patyşalaryny baştutan belläpdirler. Afinyly Femistoklyň deňiz maksatnamasy esasynda uruş hereketlerini alyp barmak karar edilýär. Femistoklyň maksatnamasynda deňiz goşunlaryny fetlerden düzmek mümkin bolupdyr. Bu bolsa afiny raýatlarynyň aşak gatlaklarynyň ähmiýetini ýokarlandyrypdyr. Biziň eramyzdan öň V asyryň 80-nji ýyllaryň ahyrlarynda ýokary wezipeleri eýeleýän arkontlary saýlamagy hem demokratiýalaşdyrylýar. Öň olar açyk ses bermek arkaly saýlanan bolsa, biziň eramyzda öň 448-nji ýyldan başlap, 10 welaýatdan 500 dalaşgär saýlanyp, olardanam 9 sanysy bije arkaly saýlanypdyr.
Afinynyň ullakan harby deňiz gämizleri spartalaryň agyr ýaraglanan pyýada goşunynyň üstüni ýetiripdir. Parslar Fermopin geçelgesiniň jülgesini saýlap alypdyr. Bu ýere gereklerden 7200 goplit we 300 spartaly iberilipdir. Şol bir wagtda-da Ewbeýa adasynyň demirgazyk çetinde Arfemisiý burnunyň ýanynda grekleriň 270 triýerli deňiz güýçli ýerleşdirilipdir. Grekler 4 günläp Fermopilde Leonidiň baştutanlygynda üstünlikli hereket edipdirler. Ýöne fessaliýaly bir dönigiň kömegi bilen parslar gizlin geçelge arkaly grekleriň yz tarapyndan gelipdirler. Şondan soň Fermopil geçelgesini goramagyň ähmiýetiniň ýokdugy sebäpli Leonid 300 spartalydan başga ähli greklere bu taýdan gitmegi buýrupdyr. Spartalylara Ferpiý we Fiwy şäherleriniň esgerleri meýletin goşulypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-nji ýylda fermopili goraýjylaryň gahrymanlarça wepat bolmagy harby wepalylygyň alamaty hökmünde dünýä taryhynda giripdir. Fermopiliň goralyşy bilen bir wagtda Artemisiý burnunyň ýanynda 3 günläp deňiz söweşi bolupdyr. Taraplaryň hiçisi-de ýeňip bilmändir. Leonid wepat bolan soň gerek deňiz goşunlary Artemisiýden çekilipdirler we beýleki polisleriň gämilerini-de birleşdirip, Afinynyň golaýyna salamin adasynyň ýnyna ýygnanypdyrlar.
Şondan soň Kserks Elladany boýun egdirmek pikirinden dänipdir. Grekler bolsa Kiçi Aziýadaky we boguzlardaky grek şäherlerini parslardan azat etmäge ymtylypdyrlar.
Biziň eramyzdan öň 480-479-njy ýyllaryň ýeňişlerinden soň, parslaryň howpunyň ýok edilmegi bilen grek bileleşmesiniň içinde agzalalyklar başlanypdyr. Geljekki uzak ýörişlerde esasy orun harby deňiz güýçlerine degişli bolupdyr. Sparta-da bolsa ol ýokdy. Şonuň üçinem Sparta şeýle ýörişleri goldamak islemändir. Afiny bolsa işjeň basybalyjylykly daşary syýasatyň tarapdary bolupdyr.
Sparta bilen Afiny Kiçi Akiýandaky we adalardaky azat edilen şäherleriň soňky ykbalynyň nähili bolmalydygy baradaky meselede hem ylalaşmandyrlar. Sporta olara berk temmi bermegi, ilatyny göçürmegi teklip edipdir. Ýöne Afiny olary umumy grek bileleşigine deňhukukly agzalar edip almagy teklip edipdir.
Sparta özünde umumy gerek bileleşiginden çykypdyr. Tersine, Afiny bolsa onuň merkezine öwrülipdir. Parslary Egeýden çykarmak bilen gyzyklanýan şäherler Afinynyň baştutanlygynda öz wekillerini Delos adasyna iberipdirler we täze bileleşik döredipdirler. Oňa Delos harby bileleşigi (simmahiýasy) diýilýär.
Delos bilelişiginiň esasy meseleleri ähli şäherleriniň wekilleriniň gatnaşan maslahatynda çözülipdir. Ýöne Afinynyň täsiri güýçli bolupdyr. Tiz wagtdan bileleşigiň beýleki agzalary Afina ähli işleri, gazanany we harby güýçleri ynanypdyrlar. Beýleki agzalan bileleşige gämi, goplitleriň goşuny bermäge grek, pul bermegi makul bilipdir. Afinynyň elinde 200 triýerdäki 40 müň urşujyny we kürekçini, 10 müň gopliti we 1000 atlyny saklar ýaly 460 talant pul jemlenipdir. Şonuň üçinem Delos simmahiýasyny I Afiny deňiz bileleşigi diýip atlandyrýarlar.
Afinynyň harby kuwwaty gitdigiçe artypdyr. Femistoklyň baştutanlygynda Afinynyň töweregine çylşyrymly galalaryň ulgamy gurulypdyr. Pireý portunyň daşynda hem gala gurlup, Afiny-Pireý aralygyny birleşdirýän 5 km uzynlykda hem diwar salnypdyr. Femistoklyň abraýynyň artmaga Areopaga we demokratlaryň hem bir bölegine ýaramandyr. Ony biziň eramyzdan öň 471-nji ýylda ostrakizime sezewar edipdirler. Ol kserksiň ýanyna gitmeli bolupdyr. Maraton söweşiň ýeňijisi Miltiadyň ogly Kimonyň syýasy täsiri artypdyr. Onuň baştutanlygynda Eger deňzi parslardan arassalanýar. Onuň baştutanlygynda Egeý deňzi parslardan arassalanýar. Ol Ewrimedont derýasynyň deňze guýýan ýerinde parslaryň 150 gämisini ýok edip, 200-sini bolsa olja alypdyr. Şol ýerdäki kenarda bolsa parslaryň uly gury ýer goşunlary bar eken. Kimiň kenara goplitleri düşürip, gandökjüşikli söweşden soň, pars goşunyny ýok edýär. Soňra ol gämilerini deňze çykaryp, 80 gämili kömege gelýän finikiýa eskadrasyny derbi-dagan edipdir.
Biziň eramyzdan öň 469-468-nji ýyllar töwereginde bolan Kimanyň üç ýeňşi köp olja getiripdir, Afinynyň kuwwatyny ýokarlandyrypdyr.
Biziň eramyzdan öň V asyryň 60-njy ýyllarynda Afiny bilen Spartanyň arasyndaky garşylyk ýitileşipdir. Biziň eramyzdan öň 464-nji ýylda Spartada güýçli ýer yranmasy bolupdyr. Ilatlar mundan peýdalanyp, spartalylaryň mülklerine çozupdyrlar. Sparta Afinydan kömek sorapdyr. Täsirli areopag Kiman Halk ýygnagyny Sparta güýçli goşun ibermäge yrypdyr. Ýöne spartalylar gozgalaňy basyp ýatyrmaga ýetişiopdirler we kömege gelýän afiny goşunyny yzyna gaýtarypdyrlar. Afinylylar muny masgaraçylyk hasaplap, Kimony ostrakizme sezewar edipdirler. Ýagdaýdan peýdalanyp, demokrat Efialt areopaga zarba urmak isläpdir. Ilki areopagyň birnäçe agzasy para almakda aýyplanyp jogapkärçilige çekilipdir. Biziň eramyzdan öň 462-nji ýylda Halk ýygnagy areoplagyň elinden esasy syýasy hukuklaryny alýan kanun çykarypdyr. Şondan soň areopag ýönekeý kazyýet edarasyny öwrülipdir. Afinyda döwlet durmuşynyň demokratiýalaşdyrylmagy we afiny daşary syýasatynyň işjeňlenmegi onuň sparta bilen çaknyşmagyna getiripdir. Biziň eramyzdan öň 457-nji ýylda Spartalylar Tanagranyň ýnynda afiny goşunlaryna zarba urupdyrlar. Ýöne şol ýylda afinylylar Spartanyň tarapdary beotiýalylary derbi dagan edipdirler we Orta Gresiýada öz agalygyny dikeldipdir. Soň olar Eginany, Trezenany eýeläpdir. Afiny floty Ploponnesiň töwereginde päsgelçiliksiz ýüzüpdir, we onuň günorta hem günbatar taraplaryndaky gowşak ýerlerine ýöriş edipdirler. Oňa I ýada Kiçi Pelopannes urşy hem diýilýär.
Parslaryň Ewrimedontda ýeňilmegi bilen Kiçi Aziýanyň günortasyndaky şäherler we Kipr Afinä geçýär. Parslaryň içerki ýagdaýy hem bulaşypdyr. Kserks we onuň uly ogly öldürilipdir. Tagta onuň kiçi ogly Artakserks çykýar. Ýagdaýdan peýdalanyp, Müsude Inarryň baştutanlygynda gozgalaň başlanýar. Olara afinylylar hem kömek edýärler. Biziň eramyzdan öň 459-njy ýylda 200 gämiden we 20 müňli goşundan ybarat kömek iberilýär. Olar bilelikde Metfisi eýeläpdirler. Ýöne soň olar ýeňlipdirler.
Biziň eramyzdan öň 450-449-njy ýyllarda harby hereketler sürgünlikden gaýdyp gelen Kimonyň baştutanlygynda Kiprde alnyp barlypdyr. Kimon güýçli pars deňiz goşunlaryny derbi-dagan edýär. Kipriň bir şäheri gabalan wagty Kiman wepat bolupdyr. Soňra Afiny gämileriň yzyna çagyrypdyrlar. Bu bolsa Afinynyň ortaýer deňziniň gündogarynda dawasynyň ýokdugyny aňladypdyr.
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri
Biziň eramyzdan öň 449-njy ýyl uzaga çeken grek-parsuruşlarynyň soňra ýyly bolupdyr. Afiny aristokraty Kalliý ýaraşyk balaşmak üçin Kipre iberilipdir. Şonuň üçinem oňa Kalliý sermamasy diýen at dakylýar. Şu şertnama boýunça grek pars uruşlary ýüridiki taýdan bes edilipdir. Grek dünýäsiniň we pars döwletiniň täze täsir ediş ýerleri anyklanýar. Kalliý şertnamasynyň şertleri grekleriň ýeňşini berkidipdirler. Pars patyşasy kiçi Aziýadaky grek şäherleriniň garaşsyzlygyny ykrar edipdir. Ol greklere garşy hereket etmezlige, Egeý deňzine we bogazlara harby gämilerini girizmezlige borçlanypdyr. Grekler bolsa Ortaýer deňziniň Gündogarynda we Müsüriň işlerine gatnaşmazyga borçlanypdyr.
Kalliý şertnamasyndan soň, Afiny bilen Spartanyň arasynda harby ümsümlik emele gelipdir. Biziň eramyzdan öň 446-njy ýylda Kiçi Peloponnes urşy 30 ýyllyk ýaraşyk şertnamsy bilen tamamlanypdyr.
Grek-pars uruşlary grekleriň doly ýeňmegi bilen tamamlanypdyr. Sebäbi grekler harby gatnaşyklaryň aýgytlaýjy döwründe bitewileşmegi başarypdyrlar. Erasanam, Spartanyň, Karinfiň we Afinynyň güýçleriniň birleşmeginiň ähmiýeti uly bolupdyr. Grek goşunlary san taýdan az hem bolsalar, hili, guramaçyly taýdan ýokary derejede bolupdyr. Grekler öz watanyny gorandyklary üçin ýeňipdirler. Greklerde Miltiad, Powsaniý, femistokl, Kimon ýaly ajaýyp serkerdeler ýüze çykyp, olar antik harby sungaty baýlaşdyrypdyrlar we ösdüripdirler.
Gerkleriň güýçli duşmany ýeňmegi gadymy gerk siwilizasiýasynyň ýokary derejede gülläp ösmegine ýardam edipdir.
Mowzuk: B.e.öň V-IV asyrlards  Gresiýanyň  ykdysady-durmuş  gatnaşyklary.
1.	B.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň ykdysadyýeti.
2.	Söwda
3.	Gurluşyk.
1.	Grek-pars urşundan soň, Fgresiýanyň ykdysady zolaklary  Egeý deňziniň adalaryny, Gara  deňziň kenarlaryny, Günorta Italiýany  we  Sisisliýany öz  içine  alypdyr. Uruşda grekler köp  olja  we  gul alypdyrlar. Plateýanyň ýanyndaky öweşden soň, Gerodat şeýle  ýazypdyr: “altyn we kümüş bilen bezelen  çadyrlar, ýatylýan şekiller, çakyr garyşdyrmak üçin altyn  gaplar, käseler we beýleki gaplary  tapdylar. Arabalardan altyn we kümüş gazanly  haltalary  gözläp  tapdylar. Öldürilen duşmanlardan altyn gylyçlaryny we beýleki  zatlaryny  aldylar. Wagşylar çalgyrt eşiklerini hiç kim üns bermedi. Altyn seýle bir köp  alnypdy, hat-da ony edil  mis ýaly satýardylar.”
Alnan oljalaryň we gullaryň bir bölegi  täşze hünärmençilik  ussahanalaryny  gurmaga,  gul eýeçilik mülklerine, gurluyşyk işlerine  gönükdirilipdir.
Uruş üçin gerekli  bolan zatlary öndürmek  zerurlygy  hem  hojalygyň sösmegine goşmaça itergi  beripdir.
Grek ykdysadyýetinde hojalygyň  iki görnüşi tapawutlanypdyr: 1. Agrar polisler  bolup,  olarda oba hojalygy agdaklyk edipdir we  hünärmençilik, söwda  gowşak ösüpdir. (Spart, Fessaliýa, Arkadiýa, Beotiýa). 2. Polisleriň beýleki görnuşnde  söwdanyň hünärmençiligiň  ähmiýeti has ýokary  bolupdyr. (Afiny, Korinf, Megary, Milet,  Rodos, Sirakuzy). Olar deňiz kenarlarynda  ýerleşip, olarda  uly  bolmadyk horalar -  oba  hojalyk  ýerleri hem  bolupdyr. Bu şäherler  b.e. öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň öňdebaryjy  hojalyk merkezi bolupdyrlar. Onuň aýdyň mysalla rynyň biri  Afiny  polis bolup, onuň  hojalyk düzumini  öwrenmek arkaly, Gresiýanyň nusgawy döwürdäki ykdysady aýratynlyklaryny göz  öňünde  getrimek bolar. söwda-hünärmençilik polislerde  oba – hojalygy hem ösüpdir we ol  ähli  ykdysady  ulganyň esasy  bolupdyr. Horalarda gallaçyllyk, üzümçilik, ýag öndürmeklik, bag-bakjaçylyk, maldarçylyk ýaly pudaklar  bolupdyr. Hasylly ýerler  az bolandygy üçin, gallaçylyk  pes derejede  bolan. Ekerançylygyň iki  meýdanly ulgamy giň  ýaýrapdyr. Arpa köp ekilipdir, sebäbi onuň hasyly bugdaýyňkydan ýokary  bolupdyr.
Umuman alnanda, nusgawy d öwürde söwda-hünärmençilik şäher-döwletlerde öz  gallasy ýetmezçilik edipdir. Ýöne üzümçilik, zeýtun ösdürip ýetişdirmeklik  we beýleki   bag-bakja ekinleri  gowy  bitipdir. Olar üçin  ýeterlik  giň şöhlesi, ýagyn,  baýýrly, daşy  toprak  bähbitli  bolupdyr.
Grek ýagy we çakyry  Orta ýer  deňzinde meşhur bolupdyr we köp girdeji  getiripdir.
b.e.öň V-IV asyrlarda Gresiýanyň  oba  hojalygynda esasy  öndürijiler 3-5 ga  ýeri, 1-2 guly  bolan öz  polisiniň raýaty hasaplaýan daýhanlar  we  15-25 gul tarapyndan  işlenilip  bejerilýän 15-20 ga  ýeri  bolan mülkler  bolupdyr.
Mülkdarlaryň hojalygyny  dolandyryşyna  Plutorhyň  maglumatlary  esasynda  gelip  ýeten Perikliň hojalygyny dolandyryşy mysal  bolup  biler. Pertikl ähli  hasylyny satdyrýan ekeni we  soň  gerekli  zatlaryny  satyn  alýan  ekeni. Ol şeýle dolandyryşy  iň  ýönekeý  we tygşytly  hasap edinipdir. Onuň öýünde beýleki  baý  öýlerindäki  ýaly bolçulyk  bolmandyr. Vähli girdejiler we çykdajylar berk  hasaba alnypdyr. Perikleň bu hojalygy dolandyryş  ulgamyny  onuň  Ýewangel  atly guly  alyp  barypdyr. Şeýle mülkler b.e.öň V asyrda kän bolupdyr. Ýöne b.e.öň IV asyrda  olaryň  sany artypdyr. B.e.öň IV asyryň başynda grek  ýazyjysy Ksenofont “Ykdysadyýet” diýen işini ýazypdyr. Onda bar bolan tejribeler umumylaşdyrylyp, oýlanyşykly düzülip, bazaar bilen baglanyşykly, girdeji  gul eýeçilikli mülküň  gurluşy  beýan edilýär. Gresiýanyň söwda – hünärmençilik polislerinde hünärmençiligiň ösmegine ybadathanalary, jemgyýetçilik jaýlaryny, teatrlary, gimnaziýalary, suw geçirijilerini, gämileri gurmak aýakgap, egin-eşik, ýaraglaryň we harby enjamlaryň dürli  görnüşlerini taýýarlamak zerurlygy ýardam  eipdir. Hünärmençilik ussahanalarynyň işlemegi üçin daş,  toýun, ýüň, deri ýeterlik bolupdyr. Ýöne demir, reňkli metallar, daşyň gymmatbaha görnüäşleri (mermer, granit)  gurluşyk we gämi gurluşlary  üçin agaç ýetmezçilik  edipdir. Ýetmeýän çig maly teňňe we zat alyş-çalyşy arkaly  geçiripdirler. Polisleriň deňiz kenarýaka larynda  yerleşmegi çig  mal  geçirmek  üçin  amatly  bolupdyr. Gresiýanyň d ürli yerlerinde  demriň, misiň, altynyň we kümüşiň ýataklaryna duş gelipdirler. Balkan Gresiýanyň Gündogar böleginde mermer we hek  daşlary  köp bolupdyr. Zokonikada demir magdany, Günorta Afrikada demir we kümüş,Ewbeýada demir we mis, Egeý deňiziniň  demirgazyk  kenarynda  ýerleşen Pangeýada bolsa, d emir, mis, galaýy, altyn, küüş gazylyp alnypdyr. Gämi gurluşyk agaçlay Makedoniýanyň  daglarynda, Sinop we Amis  töwereklerinde, Kilkiýada  ösüpdir.
Magdanlary şahtalardan oparyp, ýokaryk çykarypdyrlar. Bu iň surnukdyryjy, agyr iş bolupdyr. Ol ýerde esasan, gullary işledipdirler. Metal almaklyk çylşyrymly bolupdyr. Arassa demir  almak üçin 15300 C  ýylylyk  gerek  bolupdyr. Şeýle gyzgynlygy berip bilýän  daş  kömri gadymy  grekler bilmändirler. Şonuň üçinem alnan metal arassa bolmandyr. Onda köp garyndy bolupdyr. Soňra metallary demir  ussahanalarynda  goşmaça  işläp bejeripdirler. Metaly birnäçe gezek  gyzdyryp, ussa ony agur çekiç  bilen  ýitipdir, önümi sowuk suwda taplapdyr we şeýdip  gowy hil  gazanypdyrlar. Demir ussahanalarynyň jemgyýetde abraýy uly bolupdyr. Demir ussaçylygynyň howandary Gefest bolsa, 12 sany olimpiýa hudaýlarynyň düzümine giripdir.
Demir giň  ýaýranda bolsa,  ol bürünji  gyzyp-çykaryp bilmändir. Grekler ýokary  hilli bürünç alypdyrar we ondan  gorag esbaplaryny, gap-gaçlary, aýnalary, heýkelleri ýasapdyrlar.
Grek hünärmentçiliginiň möhüm pudaklarynyň birem keramika önümçiligi bolupdyr. Küýzegärleriň, ýag, däne daşamaka we saklamak üçin amforalary, pifoslary gündelik we baýramçylyklaryndsa  ulanylýan aşhana gap-gaçlaryny, suw geçiriji we kanalizasiýa  turbalaryny, gurluşyk üçin  ulanylýan  plitalary, bezegleri we ş.m öndüripdirler.
Gaplaryň görnüşleri we  bezegi  dürli  hili bolupdyr. B.e.öň V-IV adyrlarda gara we gyzyl şekilli  gaplary  ýasamak gülläp  ösüpdir. Aplaryň daş  ýüzünde  hakyky sungat  eserleri  döredilipdir.
Genetika inženerligi
thumb|150px|Genetikasy üýtgedilen syçan
Grek-pars uruşlary
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri
B.e.öň V-IV asyrlar gurluşygynyň ýokary derejede ösen döwri bolupdyr. Gala diwar lary, jemgyýetçilik we hususy jaýlar, ybadathanalar we  teatrlar gurlupdyr. Daşyň dürli görnüşlerini işläp  bejermeklik  özleşdirilipdir. Gurluşykda işläp bejermesi kyn, ýöne  owadan  mermer  daşy  köp  ulanypdyrlar. B.e. öň IV a syrda heýkelleriň  hem  köpüsi  mermerden ýasalypdyr.
Gämi gurluşygy  üçin  hünärmençilik  dürli  görnüşler gerek  bolupdyr. Iň gowy enjamlaşdyrylan harby we söwda gämileri  gurulypdyr. Afinyda 400-e çenli, korinfde 200-e çenli Kerkiranyň ownuk şähereiniň 150-ä çenli harby  gämileri bolupdyr. Dokmaçylyk ussahanalarynda egin-eşik taýyarlanypdyr. Her bir öý hojalykçy aýal oz   gyzlary ýa-da   hyzmatkär a ýallary bilen giň ýaýran dik stanoklarda  işläpdirler. B.e.öň IV asyrda şäher ilatynyň artmagy,  gullar  üçin  ussahanalarynyň  döremegine eltipdir.
2.	Gadymy Gresiýanyň tebigy şertleri  gury  ýerde  zat  daşamak üçin  amatsyz
bolupdyr. Ýöne Balkan  Gresiýasynyň kenarýakalary we  adalary  köp bolmagy deňiz  söwdasynyň gülläp  ösmegi  üçin  amatly şertlerd  öredilipdir. Söwda gämileriniň  ýük  göterijiligi 100-150 tonna  çenli artypdyr. Her bir kenarýaka  şäherde deňiz duralgasy  abadanlaşdyrylypdyr. We gämileriň  goýmak, bejermek ýükleri  ýerleşdirmek  üçin amatly  şertler  döredilipdir.