cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
BULAÝJY TENEÇIR
BULAÝJY TENEÇIR Teneçirler otrýady Epallagidler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Gündogar Ortaýer deňiz görnüşi. Gysgaça beýany. Ululygy aram ýagdaýda. Örän ýeňil beden gurluşly teneçir. Ganatlary dury reňkli bolup, garamtyl uçjagazlary bar. Ýaýraýşy. Uly Balkan, Merkezi we Günorta- Günbatar Köpetdag. Türkmenistandan daşarda — Balkan ýarym adasy, Kiçi Aziýa, Eýran, Yrak, Hindistan, Kipr adalary. Ýaşaýan ýerleri. Dag derýajyklary we çeşmeler, olaryň hanasynyň ugry boýunça daşlaryň arasynda ýaşaýar. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Sany azalýar. Mör-möjek tutujy tor 100 gezek geçirilende 1–2 teneçir düşýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Suw howdanlarynyň hapalanmagy, dag derýajyklarynyň we çeşmeleriniň suwunyň hojalyk maksatlary üçin ulanylmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Akar suwda ýaşaýan görnüş. Uçuşy örän ir, apreliň ahyrky günleri başlanýar. Iýun-iýul aýlary has köpçülikleýin uçýar. Käbirleri awgustyň bütin dowamynda hem duş gelýär. Uly teneçirler derýalardan we çesmelerden kän uzaklaşmaýar. Liçinkalary suwuň akymynyň getiren çägesew gyrmançasynda galan daşlaryň üstünde ýaşaýar. Köpeldilişi. Iş geçirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Köpetdag we Sünt-Hasardag döwlet goraghanalarynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Tutmagy gadagan etmeli. Ilat arasynda düşündiriş işlerini geçirmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Biologiýasyny jikme-jik öwrenmeli, ýumurtga ösüş döwrüniň ylmy beýanyny bermeli. Düzüjiler: S. K. Durdyýew, А. А. Кiçiýew
Zomin etraby
Zomin etraby - Özbegistanyň Jyzzah welaýatynde ýerleşýän etrap.
XIX asyryň I-nji ýarymynda Türkmenistanyň medeniýeti
Tema: XIX asyryň I-nji ýarymynda Türkmenistanyň (türkmen halkynyň) medeniýeti
MEÝILNAMA
1.	Edebiýat we jemgyýetçilik pikiri
2.	Türkmen halk arhitekturasy we el sungaty. (hünärmentçilik, senetçilik, halyçylyk sungaty).
Edebiýatlar:
Beýik Saparmyrat Türkmenbasynyň Mukaddes Ruhnama
Türkmenistanyň Ýokary Ligasy
thumb Türkmenistanyň Ýokary Ligasy Türkmenistanyň Futbol Assosiasiýasy tarapyndan guralýan futbol bäsleşigidir. Ol 1992-nji ýylda döredildi. Duşuşyklar her ýylyň aprel aýynda başlap, noýabr aýynda tamamlanýar.
XIX asyryň I-nji ýarymynda Türkmenistanyň medeniýeti
1.	Saparmyrat Türkmenbaşy: Medeniýetimizi we sungatymyzy ösdürmeli. 1993 ý 15 iýun
2.	Saparmyrat Türkmenbaşy: Bilimli nesil kuwwatly Watan A. Mag. 1994 ý
3.	A. Garryýew, A.Roslýakow. “Türkmen SSR-iň taryhy” I t 2 k. Aşg 1960 sah 49-68
4.	A. Kekilo9w, Baymuhammedow, Garryýew “Türkmen elipbiýinin taryhy” 1977 ý
5.	Öde Abdyllaýew. “Serkerde” sow edebiýaty žurnaly I k. 1991 №8 sah 12-65
6.	Aman Kekilow Mollanepes. A. 1978 ý
“Bize doly hakykaty açyp görkezýän taryh gerek. Ajy-da bolsa, süýji-de bolsa taryhy dogruçyl beýan etmeli”. Garaşsyz we Bitarap Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň bu sözleri türkmen halkynyň XVIII asyr XIX asyryň I ýarymyzyň medeni durmuşyndaky çylşyrymly wakalaryň real häsiýetlendirilmegini talap edýär. Taryhy çeşmeleriň tassyklamagyna görä XVIII-XIX asyryň I ýarymynda türkmenleriň syýasy-jemgyýetçilik, ykdysady,  medeni durmuşynda uly öwrülişikleriň başlanan döwri boldy. Hut şu döwürlerden başlap, ozal ondan-oňa göçüp-gonup ýören türkmenler häzirki  Türkmenistanyň giň territoriýasynda ymykly  mekan  tutup ugradylar. Türkmen halkynyň etniki ruhy,  syýasy taýdan  bitewileşmek prosesi täzeden başlady. Şunuň özi hem dilleri, psihologiýasy, däp-dessurlary, ädim-gylymlary boýunça biri-birinden  parhlanmaýan şol taýpalaryny öňdebaryjy ogullarynyň arasynda bir  bitewi türkmen döwletini gurmak, taýpalary birleşdirmek, birleşip ýurdy keseki duşmanlardan goramak, tire-taýpalaryň uçki duşmanlaryny ýok etmek ýaly ideýalary oýarypdyrlar. 1XIX asyryň I ýarymynda Türkmenistanyň territoriýasynda dörän örän çylşyrymly syýasy ýagdaý döwrüň medeniýetine-de öz täsirini ýetirdi. Goňşy ýurtlarda syýasy göreş şeýle derejä ýetse-de, bu babatda türkmenleriň ykbaly oňmady. Ol ýene-de Eýran häkimleri, Hywa hanlygy, Buhara emirligi tarapyndan  alnan ganly gysajyň içinde  galyberdi. Munuň üstüne ýerli ownuk han-begleriň, ýer ýurt üstündäki dawa-jenjelleri hem halkyň sossial-syýasy, ykdysady taýdan pese  gaçmagyny  tizleşdirýärdi. Umuman aýdanda bu döwürde türkmen halkyna etniki taýdan ýitip, ýok bolup gitmek howpy abanýardy, bu  döwürde “dagdan belent bolan türkmeniň ahwaly ýandakdan pes bolupdy.
Medeniýet döwrüň jemgyýetçilik-syýasy ýagdaýý türkmen halkynyň içinden il-halky jany-teni bilen söýýän, halkyň durmuşy we ykbaly barada çuňňur oýlanyp, gahar-gazaby çäksiz söýgini, ýürek awusyny başyndan geçiren  ençeme şahsyýetleri edebiýat  meýdanynda taryhy arena çykardy. XVIII asyrda türkmen halkynyň sossial-syýasy, ykdysady taýdan  gowşan döwürde, türkmen klassyky edebiýatynyň  döremegi hem ösmegi Döwletmämmet Azady, Mahmyt Gaýyby, Andalyp, Magrupy elbetde türkmen klassyk edebiýatynyň atasy Magtymguly Pyragy bilen  baglanyşykly bolan bolsa, XIX asyryň I ýarymynda  hem türkmen klassyky edebiýatynyň görnükli wekilleri Mammetweli Keminäniň,  Mollanepesiň, Seýdiniň, Zeliliniň, Mätäjiniň, Kätibiniň, Abdysetdar Kazynyň,  gymmat gelniň poeziýa ýugrulan  goşgy eserleri halkyň jemgyýetçilik syýasy durmuşynyň hal-ýagdaýyny, medeni durmuşyny real häsiýetlendiripdir.
Bu döwürde-de edil Magtymgulynyň yzyna eýerijiler hökmünde türkmen  edebiýatynda  gumanistik-demokratik, progressiw pikirler giňden ösdürilýär.
Şahyrlaryň dörejiligi köptaraplaýyn bolup olarda ynsanperwerlik, Watançylyk, yşky-lirika, öwüt-nesihat, sossial deňsizlik, dini temalar agdyklyk edipdir.
Her şahyryň döredijiliginde aýratyn orun alan temalar bolupdyr. türkmen edebiýatynda demokratik, progressiw gumanistik ideýalar ösüp başlaýar. Edebiýatda halkyň jemgyýetçilik syýasy durmuşy, zähmetkeş goramak halkyň hal-ýagdaýy real durmuşyny öz beýanyny tapypdyr.
Türkmen XIX asyryň I ýarymynda şahyrlarynyň döredijiligi köptaraplaýyn bolupdyr. Olar ynsanperwerlik, watançylyk, yşky-lirika, öwüt-nesihat, sossial-deňsizlik dini temalarda goşgular döredipdirler. Her şahyryň döredijiliginden  aýratyn orun alan temalar  bolupdyr.
Meselem: asly Sarahsdan bolan Mämmetweli Keminäniň (1770-1840) poeziýasy sossial deňsizlige garşy ýumor gatyşykly, ýiti satira hem-de kinaýa arkaly protest bildirip ýokary realizme esaslanan bolsa, Maryly, Molanepes Kadyrberdi ogly (1810-61) “yşk mülküniň şasy” hasaplanylýar. Lebapdan Seýitnazar Seýdi (1775-1836). Etrek Garrygala sebitlerinden Gurbandurdy Zelili (1780-1845) diňe goşgulary bilen dä, eýsem ellerine ýarag alyp, Watan üçin,  halky üçin duşmana garşy göreşipdirler.
Her şahyryň döredijiligi barada gysgaça maglumat.
Kemine: Zähmetkeş halkyň beýik şahyry türkmen klassyk edebiýatynyň wekili  şahalandyrypdyr. Keminäniň poeziýasynda feodal baý agalygyna süýthorçylyga we musulman ruhanylaryň nadanlygyna garşygaramaýak halkyň  narazyçylygynyň ösüşi aýdyň, dogruçyl we sossial durmuşy çuň realistik ruhda paş etmeklige ugrukdyrylandyr.
Garyplyk
“Iýmesem, içmesem hem günüm ötmez,
Bürenip ýatmaga mydarym ýetmez,
Günde müň kowlasam, baý ýere gitmez
Goş basyp dulumda ýatar garyplyk”
Kasym:
Diýsem kazylar kärini			Kemine getyk gen bolar, Aydyp bolmaz-la ýaryny			Diýsem dertlerim dep bolar Ýalan sözleriň baryny			Garyplar size gep bolar Satarsyňyz pula kazym			çyn töhmet siz ile kazym
Keminäniň edebi mirasynyň ep-esli bölegi söýgi temasyndaky, çuň liriki, jana ýakymly goşgulardan ybaratdyr. Dil barada Kemine Magtymgulynyň döredijiligini dowam etdiriji hökmünde türkmen edebi dilini baýlaşdyrmak ugrunda halkyň çeper döredijiliginiň formalaryny we obrazlaryny üstünlikli ulanýar. Umuman alanyňda Kemine öz döwrüniň  jemgyýetçilik durmuşyny çuňňur realistik progressiw idealar bilen şöhlelendirip, türkmen halkynyň  jemgyýetçilik-syýasy pikiriniň ösüşinde demokratik ugruň  pugtalanmagyna kömek edipdir.
Seýdi: Watana, il-halkyna bolan çäksiz söýgi, wepalylyk, agzybirlik, dostluk, türkmen döwletini döretmek, kemsidilen halk köpçüliginiň mertebesini belende götermek, Watany basybalyjylardan goramak, ýaly ajaýyp ideýalar Seýdiniň döredijiliginiň içinden eriş-argaç bolup geçýär. XIX asyryň I ýarymynda Lebap türkmenleriniň Buhara emirine (Mirhaýdara) garşy uly gozgalaňlarynyň biri 1822-1823 ýyllarda bolupdyr. Seýdi Buhara  emirinden garaşsyzlygy almak üçin batyr ýigitleri söweşlere çagyryp, goç ýihitleri gorky-ürküden neder etmän Hezreti Aly, Görogly, Iskender Zülkarneýiniň  ýaly batyrlaryň ruhunda terbiýelemeklige çalşypdyrlar, Watan üçin olary söweşe çagyryp.
Begler
Duşman geldi Lebap boýun ot ätläp,
Turuň begler, ol döwüşe baraýlň,
Watan üçin, abraý üçin, il üçin
Är deý durup, şol söweşe baraýlyň Şahyr türkmen halkynyň garaşsyzlygyny bi bitewi döwlet bolmagy ugrunda ähli türkmen tire-taýpalarynyň birleşmegini işlän: Ýagy bolsa salyr, sarygy-teke Biz munda il bolmak agşamaz ýeke
Beýle otrynga pul çeke-çeke
Bir gylyja dänmiz berilsin indi
Zelili: XIX asyr türkmen klassyk edebiýatynyň görnükli wekilleriniň biri hem Gurbandurdy Zelilidir. Onuň poeziýasynyň aýratyn sypaty Magtymguly tarapyndan düýbi tutulan realistik esaslary dowam etdirmekden we ösdürmekden şeýle hem beýik watançy şahyr hökmünde XIX asyryň I ýarymynda  edebiýat äleminde taryhy arena çykyp ýedi günleriň biridir. Zelili Hywa hanyna ýesir düşen wagty öz dosty şahyr Seýdä şeýle ýazypdyr:
Sürüldeler il barysy eňşeşip,
Pyganyna daglar, daşlar gymşaşyp,
Asman joşa geldi zaman gowşaşyp
Bulutlar durdular nala Seýidi.
Mollanepes: XIX asyr türkmen edebiýatynyň we bütin türkmen jemgyýetiniň taryhy ösüşiniň aýratynlyklary özüniň köp sanly liriki goşgulary hem-de “Zöhre we Tahyr” dessany bilen meşhur bolan Mollanepesiň döredijiligine we  dünýägaraýşyna hem täsir edipdir. Mollanepesiň “yşk-söýgi lirikasy hem-de “Zöhre we Tahyr” dessany halkyň arasynda giň ýaýrapdyr, bagşylaryň   repertuaryna berk ornaşypdyr. XIX asyryň I ýarymynda türkmen şahyrlarynyň köpüsi şahyrana däpleri dowam etdirip taryhy wakalary beýan edýän eserleri hem döredipdirler. Şeýle eserleriň biri Menewi görnüşinde ýazylan “Jeňnama” (tekeleriň uruş kyssa kitaby) poemasydyr. Onuň awtory Abdysetdar Kazy (Gökdepe XIX asyr) eserde beýan edilýän wakalaryň  döwürdeşidir. 2200 setirden durýan bu eseriň birinji bölümi birleşen türkmen taýpalarynyň Garrygala söweşinde (1861) üstün çykandygyny beýan edýär. poemada söweşýän taraplar, anyk sahslar barada taryhy maglumatlar köpdür. Bu poema taryhy edebiýat hökmünde garaşsyzlyk döwründe 1992 –nji ýýlda Aşgabatda broşýura görnüşde täzeden türkmen dilinde çap edildi. XIX asyryň I ýarymyndam mundan ozal hem bolşy ýaly, türkmenleriň arasynda agyzdan-agza geçýän halk döredijiliginiň eserleri- ertekiler, aýdymlar, matallar, nakyllar we atalar sözi iňňän giň ýaýrapdyr. Tematikasy boýunça dürli-dürli bolan halk ertekileri, demokratik medeniýetiň elementlerini hem-de zähmetkeşler köpçüliginiň düşünjesiniň ösüşini, olaryň agalyk ediji synplaryna garşy we dini nadanlyga garşy özýakymly protestini iňňän doly aňladýarlar. Sossial-durmuş häsiýetindäki ertekiler jymgyýetçilik pikiriň demokratik ugruny aýdyň bşöhlelendiripdirler. Şol ertekiler türkmen jemgyýetiniň içki sossial-synpy garşylyklaryny açyp görkezipdir, şunlykda halk döredijiliginiň şol eserleri zähmetkeş köpçüliginde synpy düşünjäniň oýanmagyna getiripdir. XIX asyryň I ýarymynda magaryfyň ýagdaýy entäk bir bolan dini mekdepler bilen çäklenipdir. Olar esasan başlangyç sowat-bilim beripdir. Ýokary bilim medreselerde berlipdir. Ýarym çarwa, seýrek ilatly raýonlarda  medreseler,  bolmandyr. Gurräk ilatly raýonlaryndaky medreseleriň aň bilim beriş  derejesi örän pes bolupdyr. Şol sebäpli hem gurply adamlaryň çagalary bilim-sowadyny Hywadaky,  Buharadaky, Hyratdaky medreselerde dowam  etdiripdirler. Halkyň durmuşynda yslam ideologiýasy esasy rol oýnapdyr. Ýazuw medeniýeti arap elipbiýine esaslanypdyr. Ilatyň sowatly  topary dindarlar, mollalar, ahunlar, işanlar, pirler bolupdyr. olar yslamyň talaplaryny wagz etmek, oglan okatmak bilen çäklenmän, syýasy durmuşy meselelerde goşulypdyrlar.
Hünärmentçilik we senetçilik
XIX asyryň I ýarymynda ata-babalarymyzyň köp pudakly hojalygynda hünärmentçilik we senetçilik ýaly ugurlarda uly ähmiýete eýe  bolupdyr. bu pudak ekerançylyk we maldarçylyk bilen aýrylmaz baglanşyklydyr. Türkmenlerde dürli hünärler ýagny zergärler, demirçi, kümüşçi, juwazçy, sandykçy, ýonaçy, jykyrçy, küýzegärler bolupdyr. Senetçilikde zergärçilik, atlaryň şaýynyň öý ýasamak, öýüň gurallaryny taýýarlamak, O/X-da gerek bolan enjamlar öndürmek işleri ep-esli derejede ösüpdir.
Türkmen halk arhitekturasy: Öňki asyrlarda bolşy ýaly ýurdumyzyň ilaty gara öýlerde “kepbelerde, palçykdan (pagsa-pagsa edilip), çig kerpiçden ýa-da daşdan salnan tamlarda ýasapdyr. Gara öý esasan çarwa ilatyň tiz sökülip-düzülýän, kämilleşen ýaşaýyş jaýydyr. Onuň düýbüni gözenek-gözenek tärimler düzýär. Aşaky ujy tärime berkidilýän ujuň ýokarky ujy  tüýnügiň ýörite deşiklerine jebis sokulýar. Şol uklar tüýnügi göterip durýar. Olar ýörite agaçlardan (taldan, söwütden) ýasalýar. Tüýnügiň depesi onuň özüne laýyk edilen tegelek serpik bilen örtülýär. Ondan aşakda üzük bilen durluk gelýär, üzük uguň üstüne ýazylýar, durluk tärimiň daşyna aýlanýar. Durlugyň daşyna ýörite çykalan gamyş çekilýär. Öýleriň gapysy iki tarapa açylýan agaç gabsalardan we olaryň daşyndaky çarçuwadan durýar. Gara ýörite taýýarlanan keçe palas, gamyş tutulýan wagtynda bolýar, oňa tarpýapar diýilýär. Öý täze tutulan wagty, onuň ähli zady, hat-da keçeleri-de täze ak ýa-da agymtyl bolany üçin, türkmenlerde ýaş çatynjalar babatda “Ak öý tutuldy” diýilýändir. Wagt geçdigiçe, öýüň içinde, oýun içinde-ojakda ýakylan oduň tüssesi zerarly, ýeliň günüň täsiri bilen öýüň ähli bölegi garalýar. Türkmen öýleriniň gara öý diýip atlandyrylmagy hut şonuň üçindir. Türkmenlerde öý tutmak özboluşly sungat hasaplanýar. Türkmen taýpalarynyň hersinde diýen ýaly halk arhitekturasynyň milli aýratynlyklary saklanypdyr. Ol aýratynlyk gurluşygy  planlaşdyrmakda ýerli materiallary ulanmakda-da, diwarlary bezemekde-de görnüpdir. Halk arhitekturasyny döredenler gelmişekler däl-de, ýerli ussalar bolupdyr. emma türkmen taýpalarynda goňşy halklaryň meselem: özbekleriň gurluşyk tejribeleriniň täsiri mese-mälim duýulýar. Türkmen halkynyň medeni durmuşynda XIX asyryň I ýarymynda bagşylar, sazandalar, gürrüňçi adamlar (rawylar) uly rol oýnapdyrlar. Iş ýüzünde professional ussatlyk derejesine ýeten bagşylar diňe aýdym aýtmak, saz çalmak bilen çäklenmän, özleri aýdym-saz dörediji kompozitor roluny-da oýnapdyrlar. Tamdyranyň (dutaryň) gyjagyň, garçy tüýdügiň ýanynda halk aýdymlaryny, şahyrlaryň goşgularyny, eposdyr dessandan şygyrlary aýdym edip aýdýan bagşylara “tirmeçi bagşylar” diýipdirler. Dessanlary nesilme-nesil halka ýetirip gelenlere bolsa “dessançy bagşylar” diýlipdir. Bagşylaryň repertuary durmuşyň ähli toparlaryny  suratlandyrypdyrlar. Ýerine ýetiriliş ýollary boýunça bagşylar biri-birinden tapawutlanypdyrlar. Türkmen aýdym-saz sungaty içki aýratynlyklara eýe bolan Ahal ýoly, salyr-saryk ýoly, ýomut-gökleň ýoly, çowdur ýoly, ärsary ýoly, damana ýoly kimin şahalar ýaýradypdyrlar. Köp Gojaly, Weýran, Jepbar bagşy Garadäli gökleň, Amangeldi Gönübek ýaly bagşy-sazandalar türkmen mukamynyň taryhynda öçmejek yz gal dyrypdyrlar. Gyz –gelinler isleg-arzuwlaryny läleleriň monjugatdylaryň üsti bilen beýan edipdirler. Olaryň esasy saz guraly “gopuz” bolupdyr. Sadranç (küşt) ýüzük, düzzüm ýaly oýunlar, sportuň göreş, at çapyşygy at üstünde gylyçly maşk etmek ýaly görnüşleri türkmen durmuşynda pikirlenmäni, çeýeligi, sagdynlygy we çylşyrymly  ýagdaýda ugur tapyjylygy ösdüripdir.
Los-Anjeles
thumb|220px|Gije şäher merkezi
Los-Anjeles (Los-Anjelos, Los-Anželes, Los-Anheles) (Los Angeles, Los Ángeles, şeýle hem L.A. we City of Angels — Perişdeler şäheri) — ABŞ-da, Kaliforniýa ştatynyň günortasynda, Ýuwaş okeanyň kenarýakasynda şäher.
Gündogar Timor
Gündogar Timor (Timor-Leşti ýa-da Timor-Leste), Gündogar Timor Demokratik Respublikasy — Günorta-Gündogar Aziýada, Timor adasynyň gündogar ýarymynda, şeýle hem şol adanyň günbatar tarapyndaky uly bolmadyk eksklawda (Okusi-Ambeno prowinsiýasy) we kiçeňräk Atauro (demirgazykda) hem-de Žaku (gündogarda) adalarynda ýerleşýän döwlet.
Lagos
thumb|right|300px|Lagosda bazar
Lagos (Lagos, Èkó) — Nigeriýanyň günorta-günbatarynda port şäher, ýurduň iň uly şäheri. 7 milliondan gowrak ilaty bar. Bu görkeziji boýunça Lagos Kairden soň Afrikada ikinji orunda durýar.
165
Aradan çykanlar
160er
Martin Wan Býuren
Martin Wan Býuren, 1782-1862ýyllary aralykda ýaşap geçen. 04.03.1837 - 04.03.1841 wagty aralykda ABŞ-nyň 8nji prezidenti boldy, Andrýu Jeksondan soňraky prezident.
Başgyrdystan
Başkiriya Respublikasy (Başgyrdystan) - Rusyanyn Subyekti.
Başkortostan Priwoloz Federal okrugyna giryar hem-de Ural ekonomik rayonuna degişli. Paytagty - Ufa şaheri.
Geografiya
Tokaylar Respublikanyň 40 % alyar.Ol yerde süytemdirijileriň 77 görnüşleri bar, guşlaryň 300 görnüşi, balyklaryň 42 görnüşi,15 000 mör-möjekleriň we 276 möyleriň görnüşleri bar.
Mongol imperiýasy
thumb|right|Çingiz han we hytaý ilçileri. Jami at-tawarih golýazmasyndan bir miniatýura
Mongol imperiýasy (gad. mong. Yeke Mongγol ulus — Beýik Mongol hökümdarlygy, Ih Mongol uls, Mongolyn ezent güren) — 1206-njy ýylda Çingiz han tarapyndan esaslandyrylan döwlet, ol Dunaýdan başlap, Ýapon deňzine, Nowgoroddan Günorta-gündogar Aziýa çenli bolan territoriýalary özünde jemleýän, dünýä taryhynyň iň uly imperiýasy bolupdyr. Imperiýanyň tutýan meýdany 33 000 000 kwadrat kilometr bolupdyr.
Döwletiň paýtagty ilkibaşda Karakorum bolupdyr; 1264-nji ýylda paýtagt Hanbalyk şäherine geçirilipdir.
14-nji asyryň ahyrky çärýeginde Mongol imperiýasy bar bolmagyny bes edipdir.
William Henry Harrison
William Henry Harrison, 1773-1841 ýyllary aralykda ýaşap geçen. 04.03.1841 - 04.04.1841 wagtynda ABŞ-yň 9-njy prezidenti bolan, Martin Wan Býurenden soňraky prezident.
Leonid Andreýew
thumb|200px|Andreýew 1904-nji ýylda
Leonid Andreýew
XX asyr rus edebiýatynyň görnükli wekili, ekspressionizm akymynyň gözbaşynda duran meşhur ýazyjy Leonid Nikolaýewiç Andreýew 1871-nji ýylda, Rus imperiýasynyň Orýol şäherinde dünýä inýär. Leonid Orýol şäheriniň klassiki gimnaziýasyny tamamlaýar, eýýäm çagalyk ýyllaryndan kitap okamaga höweslenýär. Onuň juwan kalbyny Artur Şopengauer hem Eduard fon Gartman ýaly nemes pelsepeçileriň eserleri bendi edýär. Pessimizm we panpsihizm ýaly taglymatlara eýeren bu pelsepeçiler geljekki ýazyjynyň häsiýetine hem dünýägaraýşyna, döredijiligine örän uly täsir ýetiripdirler.
Leonid Andreýew Moskwadaky hukukçylyk uniwersitetini 1897-nji ýylda tamamlaýar, soňra 1902-nji ýyla çenli aklawçy bolup işleýär, emma bu işini taşlap, žurnalist hem ýazyjy bolmak kararyna gelýär. 1898-nji ýylda onuň ilkinji hekaýasy «Bargamot we Karaska» çap edileninden soň ýazyja Maksim Gorkiý üns berýär, ony ýaş ýazyjylar birleşigine çagyrýar. Emma diňe 1901-nji ýylda, «Bir bar eken, bir ýok eken» atly hekaýasy çap edileninden soň Andreýew okyjylaryň söýgüsine mynasyp bolýar. 1902-nji ýylda «Kurýer» gazetine redaktor bellenýär, Watanynyň jemgyýetçilik çärelerine işjeň gatnaşýar.
Leonid Andreýewiň eserleri çuňňur gumanizme, pasifizme hem watansöýüjilige, şol bir wagtda-da skeptisizme hem pessimizme ýugrulandyr. Ýazyjy özüniň «Diwar», «Pikir», «Gyrmyzy gülki», «Gubernator», «Ýedi sany asylanlar hakynda» atly hekaýalary, «Wasiliý Fiweýskiýniň ömri», «Iuda Iskariot» powestleri bilen rus edebiýatynyň altyn hazynasyna girmegi başardy.
Andreýew özüni F.M.Dostoýewskiýniň şägirdi hasaplaýardy. Ol öz döwründe L.N.Tolstoý, A.P.Çehow, A.S.Blok, D.S.Merežkowskiý ýaly ýazyjylaryň öwgüsine mynasyp bolupdy.
Bolşewistik rewolýusiýasyny kabul etmänligi sebäpli, Andreýew ömrüniň soňky ýyllaryny Finlýandiýada ýaşapdy, şol ýerde hem 1919-njy ýylda dünýeden ötýär.
Ýazyjynyň soňky eseri bolan «Şeýtanyň gündeligi» powesti tamamlanman galýar.
Türkmen bagşyçylyk sungaty
Dünýäniñ çar ýanyna ýaýran türkmenleriñ aýdym-saz sungaty umumytürki halklarynyñ aýdym-saz sungatynyñ aỳrylmaz bir şahasy bolup durỳar. Muña ol halklarda aỳdylỳan aỳdymlaryñ äheñleriniñ bir perdeden gopỳan görnüşleri hem köp ýerlerde şaỳatlyk etse, köne döwürde ulanylan  ilkinji saz gurallary bolan gupuz, tüỳdük, dambura (tamdyra) ỳaly saz gurallarynyñ hemmetürki halklar üçin aralyk bolmagy-da muny doly tassyklaỳar.
Elbetde, belli bir halkyñ goñşyçylykda ỳaşan beỳleki bir halkyñ aỳdym-saz sungatyna öz täsirini ỳetirişi ỳaly, türki halkyñ aỳdym-saz sungaty beỳleki bir halka, beỳleki bir halkyñ aỳdym-saz sungaty bolsa türkmen halkynyñ aỳdym-saz sungatyna özüniñ täsirini ỳetirendir. Bu meseläniñ barlagy örän uly bolup, biz bu ỳerde diñe Eỳran türkmenleriniñ saz-sungatynyñ gözbaşy barada gysgaça durup geçmekçi. Çünki aỳdym-saz sungaty hem belli bir derejede halkyñ ruhy medeniỳetini kesgitleỳär. Şol ruhy medeniỳetiñ kökleri bolsa asyrlaryñ jümmüşine ornap gidip, olaryñ döreỳşi, kemala gelşi, ösüşi taryhy wakalardan gözbaş alỳar.
Umuman, türkmen saz-sungatynyñ öz gözbaşyny irki döwürlerden alyp gaỳdỳandygy türkmen klassik şahyry Mahmyt Gaỳybynyñ Buhara emiriniñ huzurynda aỳdan “Gelende bardyr” atly şygyrynda şeỳle teswirlenỳär: Dutaryñ döreỳşi hakda dürli rowaỳatlaryñ biri hem beỳik akyldarymyz Magtymguly Pyragynyñ belläp geçişi ỳaly aỳdym-saz, adam ata döränden bardyr, diỳen çuññur filosofiỳadan gözbaş alỳan sözüñ esasynda aỳdylỳar. Ol rowaỳat aşakdakydan ybarat bolỳar: “Hudaỳtagala adam atany döredende palçykdan hamyrmaỳa emele getirip onuñ adam şekilli heỳkelini bütin 40 gün saklapdyr. Haçanda öz ruhyndan adamyñ meỳdine dem salanda, toprakdan emele gelen ten bu beỳik ruhy götere bilmän her sapar ỳapyk teniñ içinden daş çykypdyr. Derhal hudaỳtagalanyñ emri bilen ruh ynsanyñ toprakdan gurulan tenine jaỳlaşar ỳaly elleri dutarly üç sany perişde saz çalyp başlaỳarlar. Allatagalanyñ ruhy ỳürege baryp ỳetende ynjalyk tapyp şeỳle diỳỳär: “Eỳ bir hudaỳa! Meni sazyñ güỳji bilen teniñ kapasynda jaỳladyñ. Şonuñ üçin her sapar sazyñ owazyny diñlesem, özümden gidip, kalbymyñ heỳejan-tolkunlaryny duỳỳaryn”. Türkmenleriñ ynamyna görä, heniz hem adamlar dutaryñ ỳürek tolkundyryjy owazyny eşiden badyna göwni uçgunmagy şonuñ üçindir. Sebäbi allanyñ ruhy toprakly tende sazyñ güỳji bilen siñipdir”.
Irki döwürlerden bäri türkmen halkynyñ arasynda “Osaz” ady bilen başlangyç sungaty bolupdyr. Ozanlaryñ öz sözlerine özleri saz döredip, ony hem özleri ỳerine ỳetiripdirler.
S.Demidowyñ barlag etmegine görä, XI-XVI asyrda il arasynda Dana ata lakamy bilen tanalan Ahsan şih Günbatar Türkmenistanda ỳaşap geçen Söỳünhany türkmenleriñ meşhur oguznamasyçy bolupdyr.
Onuñ repertuaryndaky oguznamalryñ golỳazmasyny soñra Hywa hany Abulgazy özüniñ “Türkmenleriñ şejeresi” diỳen işine girizipdir.
XVII asyrda Mañgyşlak türkmenleriñ arasynda Amandöwlet bagşygalmyklaryñ çozuşyny deñze balyk awlamaga giden türkmenleri saz heñi bilen ägä edip. Olary hem özlerini duşmanyñ elinden halas edipdir.
1846-njy ỳylda rus etnografy A.P. Arhipow Maññyşlak türkmenleriniñ Ýusupkazy obasynda üç günläp myhmançylykda bolup, olaryñ aỳdym-sazlaryny höwes bilen diñläpdirler.
Şol bagşylaryñ arasynda meşhur Garry şahyr, Muhammet bagşynyñ ogly Allaguly bagşy, Ajymyrat bagşy, belli Kör bagşy Süleỳman dagylar şol döwürde Günbatar Türkmenistanyñ belli aỳdymçy bagyşylary bolupdyrlar. Emma bu bagşylaryñ ỳaşan döwri belli bolsa-da, döreden saz-mukamlary häzirki döwre çenli bize onçakly mälim däldir. Emma nesilleriñ üsti bilen biziñ günlerimize gelip ỳeten käbir saz-sungaty biziñ baỳ sungatymyzyñ bolandygyna şaỳatlyk edỳär.
Öz ỳaşan döwürleriniñ her hili kynçylyklaryna döz gelip, halkyñ ody bilen girip, küli bilen çykan bu bagşy-sazandalar gapma-garşylykly ỳowuz wakalaryñ beỳanyny saz arkaly halkyna miras goỳupdyrlar. Bu halypa bagşylaryñ atlary halk arasynda rowaỳata öwrülipdir. Bu rowaỳatlar bolsa, dilden-dile, nesilden-nesile geçip, häzirki döwre çenli gelip ỳetipdir.
Halkymyzyñ uzak taryhynyñ akymyndan gözbaş alan ruhy medeniỳetimizde aỳdymdyr-sazlaryñ uly orna degişlidigine professional derejede döredilen mukamlarymyz doly şaỳatlyk edỳär. Esasan türkmen halkynyñ häzirki döwre çenli gadymdan durgunlaşan dutar (tamdyra), gyjak, tüỳdük (ỳedi bogun, dilli tüỳdük, şadyỳan tüỳdük), gopuz ... ỳaly saz gurallary bolupdyr. Şu saz gurallarynyñ iñ gadymkysy dilli hem-de gargy tüỳdük bilen gopuz bolmaly. Häzirki wagtda soñky dörän klawişli saz-gurallary (akardiỳon, pianino, garmon, organ, sintizator ...) hem-de kirşli saz gurallary (skripka, gitara, sitara ...) toỳ-baỳramçylyklarda bagşyçylyk ỳolunda hem estrada dürli aỳdym formalarynda peỳdalanyp gelinỳär.
Haçanda aỳdym-saz sungaty hakda gürrüñ gozgalanda türkmen halkynyñ ähli saz gurallarynyñ arasyndan ilkinji bolup dutaryñ owazy gulagyñda ỳañlanỳar. Dutaryñ has irki we gadymy gural bolany üçin bu guralyñ döreỳşi hakda belli bir maglumat galmandyr. Emma şu babatda dürli rowaỳatlar üsti bilen käbir çaklamalar bar. Hezreti Alynyñ döwründäki Babagammaryñ ady bilen baglanşykly rowaỳat hem şolaryñ biridir.
Rowaýata görä, günlerde bir gün Hezreti Alynyñ Düldül atly meşhur aty gaty keselläp, hiç hili iỳm iỳmändir. Bu atyñ seỳsi hem meşhur Babagammar bolupdyr. Şeỳle bir ỳagdaỳda ol örän ökde sazanda bolany üçin, Hezreti Aldyan on gün möhlet alyp, bir dutar ỳasapdyr. Babagammar atyñ öỳüne iỳm döküp, ỳasan dutary bilen atyñ garşysyna geçip, saz çalyp başlapdyr. Düldül dutaryñ owazyna gulagyny keỳgerdip, öñündäki dökülen iỳme ymsynyp başlapdyr. Şeỳlelik bilen ol at kem-kemden iỳmi ysgap ỳuwaşlyk bilen iỳipdir. Şeỳlelikde at halas bolupdyr. ...
Türkmenler haçanda çaga gyzamyk örende, oña dutardyr tüỳdügiñ owazy bilen şypa beripdirler. (Eỳran türkmenleriniñ arasynda bu köneden galan däp-dessur henize çenli dowam edip gaỳdypdyr). Şu hakykatyñ özi ỳokarky rowaỳaty reallaşdyrmaga ỳardam edỳär.
Türkmen halkynyñ arasynda şeỳle derejä göterilen dutary Abunasry Faraby iki topara bölỳär. Biri “Tanbure-ýe-Bagdad” (Ýagny Bagdat tamdyrasy). “Tanbura” sözi bolsa, türkmen dilinde fonetik özgerişe sezewar bolup, “Tamdyra” görnüşinde aỳdylỳar.
Orta Aziỳanyñ saz-sungatyny öwreniji meşhur alym W.A.Uspenskiỳ Türkmenistanda geçiren öz ekspedisiỳasynda 1927-nji ỳylda Esenguly etraplarynda bolupdyr. Ol ỳerde Eỳran türkmenleriniñ arasynda ady belli bagşylar bilen duşuşypdyr.
“Bu alym Esengulyda ỳerli sazandalaryñ üçüsi bilen duşuşỳar. 56 ỳaşly Mämmetnepes Berdi oglundan birnäçe saz ỳazyp alỳar”.84
Ýazyjy Kasym Nurbadow “Hojaniỳaz aga salam aỳdyñ” diỳen eserinde Mämmetnepes bagşy barada gyzykly maglumatlar berilỳär. Onuñ “Maỳa sepjä”, “Waỳ, Kelläm” diỳen sazlary döreỳiş wakalary bilen baglanşykly hekaỳalarynda Mämmetnepes aganyñ güỳçli sazanda bolany beỳan edilỳär. Hatda, onuñ saz çalyp, köşegini almaỳan maỳa köşegini aldyryş ynandyryjy teswirlenỳär:
“... Aýdymyñ soñuny saza ỳazdyrỳar. Çalyp otyrka, Mämmetnepes, biri-ä geline, birem köşegini alman duran maỳa gözüniñ gyỳtygyny aỳlap-aỳlap göỳberỳär diỳỳär. Bir görse, öñ köşeginden gaçyp ỳören maỳa usullyk bilen köşegine tarap baryberdi diỳỳär. Soñam ysgaşdyryp ugraỳar. Köşegi-de şol wagt sokjap, enesini emip başlaỳar. Mämmetnepes aga-da kakuwy köşegiñ sokjap-sokjap emişine görä sazlaỳar. Sazyñ kakuwyna görä-de, köşek sokjaỳar diỳỳä. Ýagşy garny doỳan köşek enesiniñ aşagyndan çykỳar-da, wagty çaỳe bolup böküp, oturan ỳerinden köşegi kowalap ugraỳar. Şol barmana, ỳañky maỳa-da köşeginiñ böküşine görä böküp başlaỳar. Gözüñ bilen görmeseñ, ynanar ỳaly däl, boldy bir hezillik diỳỳä. Goñşy- golamyñ bary çykdy diỳỳä daşary. Bir görseñ-ä, enesi bilen köşek saza görä bökỳän ỳaly, bir görseñem saz maỳa bilen köşegiñ böküşine öỳkünilip çalynỳan ỳaly, haỳran galaỳmaly diỳỳär bu gudrata. Çagalaram böküşip, gygyryşyp ugrady diỳỳär: “Maỳa sepje!”, “Maỳa, säpje!”. Iller şondan soñ, Mämmetnepes  aganyñ  bu  çalan  sazyna “ Maỳa sepje ” diỳip, at goỳupdyrlar diỳỳär.
Bu eserde Mämmetnepes bagşynyñ meşhur Çowdur körüñ hem ilkinji  halypasydygy ỳatlanỳar.
Şol ekspeditsiỳada W.A. Uspenskiỳ Mämmetnepes bagşydan Eỳran türkmenleriniñ arasynda meşhur bolanaỳdym we mukam sazlarynyñ birnäçesini ỳazga geçiripdir. Olaryñ arasynda “Nowaỳy”,”Ýar garagözli”, “Jenanym”, “Azat eỳlegil”, “Ýandy bagrym”, ỳaly sazlar bar.
“Türkmen saz sungatyny öwreniji A.Ahmedowyñ aỳdyşy ỳaly, türkmen halky geçmişde oturumly halk bolman, esasan çarwaçylyk bilen meşgullanypdyr. Netijede olaryñ saz sungaty hem şol şertlere laỳyklykda ösdürilipdir. Munuñ şeỳledigine tüỳdügiñ çopan saz guralydygy-da, türkmen dutaryñ, öỳüñ dört tärmine niỳetlenen “pes sesli” gural bolmagy-da şaỳatlyk edỳär.”
Onuñ bu pikiri professor W.M. Belỳaỳewiñ pikiri bilen utgaşyp gidỳär: “Türkmen sazy bu halkyñ psihologiỳasyny ỳüze çykarỳar. Şol bir wagtyñ özünde-de şol ỳurdyñ tebigatyny şöhlelendirỳär. Biz onda ỳa-ha ỳaỳrap ỳatan giñ sähralaryñ (wokal sazy, tüỳdük sazlary) ỳa-da öỳ içiniñ keỳpi-sapalarynyñ (dutar sazlary) beỳanyny görỳäris – diỳip, W.A. Belỳaỳew ỳazỳar. Uly märekäniñ ỳygnanşan ỳerinde, açyk howada garşylaşyp oturan iki tüỳdükçiniñ sazy adatça, mümkin boldugyça köp adamyñ ünsüni özüne çekmek üçin çalynỳan zowwam seslerden ybarat bolỳar. Dutar hakda aỳdylanda welin, onda şeyle baỳlyklaryñ aỳratyn goỳaldylan hususyỳetlerñ göwrüminiñ türkmen ỳaşaỳan öỳi we ony ähli maşgalasy bilen gar-gaỳdan ygtybarly goraỳan gara öỳüñ göwrümine gowy sazlaşyp gidỳändigi bilen tapawutlanỳar.”
Eỳran türkmenleriniñ bagşyçylyk ỳoly öz ỳerli taỳpa-tire şertleri boỳunça, “Ýomut-Gökleñ ỳoly”, “Etrek-Gürgen ỳoly” we ş.m. ỳaly bilen kesgitlenipdir.
Türkmen sazyny öwreniji görnükli alym W.A. Uspenskiỳ Esengulyda bolanda ýomyt-gökleñ sungaty barada şeỳle belläpdir: “Ýomut laryñ aýdym pýesalarynyñ labzy juda ỳiti, köplenç halatda olar kuwwarta bilen kiwintanyñ çäginde oýnaýarlar”.
Türkmenler käbir ỳagdaỳlarda daşky duşmanlaryñ garşysyna agzybir bolupdyrlar. Bu agzybir bolup bileleşmeler bolsa, öz gezeginde, saz-sungatynyñ ösüş derejesine hem degerli täsir edipdir.
“XVII asyryñ ahyrlarynda Balkan sebitlerinde dörän Teke-Ýomut birleşigi demirgazykdan oñat ỳaraglanan we Russiỳanyñ raỳatlary hasaplanỳan Galmyklaryñ çozuşlaryny yzyna serpikdirmekde türkmenleriñ agzyny birleşdirmäge ỳardam edipdir”.
Ýene-de şol taryhy maglumatlaryñ habar bermegine görä, “XVII asyrda Günbatar Türkmenistanda suw ỳetlezçiligi sebäpli (Uzboýyñ suwy kesilip, Sarygamyş suwunyñ şor bolmagy), köp ilaty eklemäge resurslary bolmandyr, oña görä-de şol asyryñ ahyrlarynda Ýomutlaryñ – Tekeleriñ iri bölegi Günorta Türkmeistana süỳşüp başlapdyrlar”.
Öñde belläp geçişimiz ỳaly, şol asyrda Amandöwlet bagşy şeỳle bir agzybir taỳpa-tireleriñ görnükli başgasy bolupdyr. Ýatlanan hadysada ỳerine ỳetiren sazy hem “Gyryldy” ady bilen henize çenli bagşy-sazandalaryñ arasynda ỳörgünlidir.
Şeỳle ỳagdaỳlarda, ỳagny ỳer-ỳurdy taşlap, aỳry ỳerlere göçmek we dagynyk ỳaşamak prosesiniñ kynçylygy, galmyklar, Hywa Buhara emirleri we Eỳran şalygy ỳaly daşky duşmanlar tarapyndan edilen çozuşlar we çaknyşyklar günbatar türkmenleriniñ saz sungatynyñ pese düşmegine sebäp bolupdyr. Soña baka bu etrabyñ türkmenleri oturymlaşyp başlanda, Hywa we Daşoguz ýomutlary bilen aragatnaşyklary üzülmändir. Hatda käbir äbir agdaỳlarda Daşhowuz ỳomutlary bilen Gürgen-Etrek ỳomutlarynyñ bagşyçylyk ỳoly ỳakyn meñzeşlikde bolupdyr. “Gürgende maly bolanyñ, Hywada garny dok” diỳlen hem nakyl irki döwürlerden bäri Gürgen türkmenleriniñ Daşhowuz sebitleri bilen gatnaşykda bolandygyny añladỳar.
W.A. Uspenskiỳ bilen W.M. Belỳaỳewiñ “Türkmen sazy” atly ylmy işinde esengulyly bagşy Mämmetnepes Berdi oglunyñ hywaly Niỳazguly Biçemekär bagşydan, şagadamly bagşy Kowus Satyl oglunyñ Niỳazguly bagşynyñ şägirdi Aman bagşydan pata alandygy hakda aỳdylşydan pata alandygy hakda aỳdylỳar.92[5]
Bu tassyklamalar bolsa, Gürgen-Etrek etraplarynyñ bagşyçylyk ỳolunyñ Daşhowuz ỳomutlarynyñ bagşyçylyk ỳoly bilen gatnaşykda bolandygyny bize mälim edỳär.
XIX asyryñ 2-nji ýarymynda, XX asyryñ 1-nji ỳarymynda Kümüşdepe – Hijanepes etrabynda ỳaşan belli Wajan bagşy, Durdy bagşy dagy Esengulyly Mämmetnepes Berdi oglunyñ şägirdi bolup, olaryñ üsti bilen Ýomut-Gökleñ bagşyçylyk ỳoly Eỳran türkmenleriniñ arasyna giñden ỳaỳradylypdyr.
Şeỳlelik bilen, 1917-1945-nji ỳyllarda, geçen asyryñ 1880-1888-nji ỳyllaryñdaky “Ahal şertnamasyna” esaslanylyp, Türkmensähra (Günorta Türkmenistan) bilen Günbatar Türkmenistanyñ arasyna serhet çekilip, Türkmenistanyñ esasy bir bölegi Eỳran patyşalygyna tabyn edilip goỳulỳar. Şol döwürden bäri Türkmensähradaky bagşylar bagşyçylykda öz ata-baba däbini ỳowuz aỳralyga garamazdan, saklap gelỳärler.
Aşgabat döwlet konserwotoriỳasynyñ dosenti H. Amangeldiỳew Eỳranyñ Hojanepes obasyna baryp görenden soñ, şol şol ỳerde ỳaşaỳan ähli türkmen taỳpa-tireleriniñ aỳdym-saza goỳan uly sarpasynyñ bardygyny belläp, ol ỳerdäki ỳaşaỳan türkmen taỳpalaryñ aỳdym-saza ykyplylygyny, saz eşidişleriniñ, ritm duỳgularynyñ, saz ỳatkeşlikleriniñ ỳokary derejededigini guwanç bilen gürrüñ berỳär.
Ýöne gynansak-da, aragatnaşyklar kesilenden soñ, güỳçli halypalar bolmany üçin, hem-de bu sungaty Eỳran patyşalygynyñ pars şowinistik ideỳaly sistemasynyñ ỳoỳmagy sebäpli, türkmen aỳdym-saz sungaty pese düşürildi. Şeỳle-de bolsa, soñky döwürlerde bu ỳol Garaşsyz Türkmenistanyñ radiỳosy we telewideniỳesi arkaly häli-şindi efire göỳberilip durlandygy we ony Eỳranda ỳaşaỳan türkmenleriñ-de diñlemäge mümkinçilik tapandyklary sebäpli, bu ỳol belli bir ösüşleri başdan geçirỳär. Efir üşti bilen Ýomut-Gökleñ ỳolunyñ häzirki zaman meşhur bagşysy Nurberdi Gulowyñ Eỳran türkmenleriniñ arasynda-da şägirtleri döredi. Gazak Pañ (Omçaly obasyndan), Hoja Şargy. Atjy Bähri, Amangeldi şargy (Kümüşdepeden), Annamuhammet Kötük (Sallah obasyndan), Näzberdi bagşy, Abdy bagşy, Şirmämmet bagşy (Bendertürkmen şäherinden), Ýahỳa Muhammetzade, Kaka Wejany, Mantak Dinaỳy (Kümüşdepe şäherinden), Gapur Kör, Täçmuhammet Şih, Hajymuhammet Kör (Hojanepes şäherinden ol häzir aşgabat şäherinde ỳaşaỳar), Hoja bagşy (Hoja Kel Garaagaçly obasyndan), Arazmuhammet Bahoşi, Aşyrgeldi Gerkezi (Kelala şäherinden), Baỳly Teke, Nazarly Mahjuby, Gylyç Anbary, Mennat Ahangary, Dini Berkeli (Kümmetkowus şäherinden), Durdy Törrük, Bähmen Delije (Akgala şäherinden), Hämze bagşy, Goja bagşy, Toỳguly Nyỳasy, Hudaỳguly Kaşany, Şahym bagşy, Annagylyç Huşỳary, Araz Kelte (Gyjakçy), Rahmangylyç Ýomudy (Gyjakçy), Baỳjy Ýomudy (gyjakçy), Goşly Bezirgen (M.Režim – bu dutarçy sazanda han Akyỳowyñ şägirdi bolup pata alan sazandalaryñ biri), Mejit Teke, Rowaşy, Annaberdi Weždany, Maşat Gylyçtagany (gyjakçy), Abdyl Ýomudy, Hekim Kör, Gurbangeldi Kör (Geldijan) ... ỳene-de şular şular ỳaly bagşy-sazandalar azda-kände häzirki döwürde türkmen halkynyñ aỳdym-sazyna hyzmat edip gelỳärler.
1958-1960-njy ỳtllardan başlap, tä 1978-1979-njy ỳyllara çenli pars feodallarynyñ arasyndan dörän Rza şanyñ ogly Muhammetrza Pählewi amerikan imperialistleriniñ goldamagy bilen Eỳranda uly güỳje eỳe boldy. Şol döwrüñ aralygynda Eỳran halklarynyñ ählisiniñ arasynda diỳen ỳaly medeni-syỳasy we jemgyỳasy we jemgyetçilik taỳdan durgunlyk ỳyllary emele geldi. Ol döwür halkyñ ruhy medeniỳetiniñ ösüş basgançaklaryndan pese düşen ỳyllary hasaplanỳar. Eỳran oppozisiỳon güỳçleri tarapyndan ol döwür “Amerikanyñ agalyk süren durgunlyk döwri” diỳlip atlandyryldy. Sebäbi Muhammetrza Pählewiniñ şowinistik ideỳasy boỳunça diñe pars jemgyỳetçiligi ündelip ösdürilỳärdi8. Emma olardan gaỳry milletleri assimilleşdirmeklik göz öñünde tutulyp, bu ugurda dürli çäreler amala aşyrylỳardy. Türkmen halkynyñ ata-baba gelỳän saz-sungaty, dili we edebiỳaty gysylyp, beter halkyñ gözünden düşäỳmezlik üçin hem, onuñ öçügsi görnüşi Gürgen radoỳostansiỳostansiasynyñ üati bilen hälki bir ỳatan çykan köne falklỳor hökmünde efire göỳberildi.
1968-1970-nji ỳyllardan soñ, häzirki dowam edỳän durgunlyk döwrüne garamazdan, toỳ-tomaşalarda täze çykan saz gurallaryny peỳdalanmak mümkinçiligi ỳüze çykyp ugrady. Ilki türk-azerbaỳjan sazlary ỳerine ỳetirilip, soñra onuñ ỳeri täze dörän türkmen aỳdym we oỳun sazlary çalşylyp ugraldy. Şu   mesele babatda Aşgabat we Bakuw radoỳostansiỳalarynyñ efire göỳberỳän aỳdym-saz programmalary halka oñaỳly ỳardam edỳärdi.
Şol döwürde Türkmensährada ỳaşaỳan türk sazandarlaryndan:
M. Seỳdi Haşym, Ybrahym Alyzade, Jemşit (Hemmesi Kümmetkowusdan), türkmen sazandalaryndan: Ý. Dibaỳ, A. Dibaỳ, T. Nedimi (Kümmetkowusdan), Tawana, A.Jemaly, T. Berdiỳar, H. Ownuk, I. Kör Bendertürkmen şäherinden, belli garmonçy hem aỳdymçy H. Geldihany Kümüşdepe şäherinden, Annakaka Ownuk Hojanepes obasyndan dagylary ỳatlamak bolar.
Klawişli saz gurallaryny ulanmak arkaly ỳaş sazandalar estrada görnüşdäki ansambllary döredỳärler. Şol döwürde Gürgen radoỳostansiỳasynda çykyş eden belli estrada aỳdymçylarynyñ hatarynda Ýakup Kör, Nuraly Japary Hojanepesden, Hydyr Geldihany, A. Huzeỳni, G. Küçeki Kümüşdepeden, Ata Kör, gyzlar topary Bendertürkmenden, Gurbandurdy Medeni, Jelal Sowgy Akgaladan, Annabedi Wejany, Şirmuhammedi, F. Gylyçtagany, H. Berkelinežady Kümmetkowusdan we başgalaryñ atlaryny agzamak mümkin.
Çepni
Umumy maglumatlar
Gadymy Oguz türkmenleriniň 24 taýpasynyň sanamasynda Mahmyt Kaşgary çepnileri (jebni) 21-nji, Salar Baba 一22-nji, Reşideddin, Ýazyjy-ogly we Abulgazy dagylar hem 16-njy orunda goýýar, soňky üç alym çepni sözüni Oguz hanyň 4-nji ogly Gökhanyň 4-nji çagasynyň we ondan önen iliň ady hasaplasa, Salar Baba ony Deňizhanyň 2-nji oglynyň ady çaklaýar. Bu alymlaryň çepni sözüne berýän düşündirişleri şeýle: Reşideddin «Nirede ýagy görse, hemin söweşer»; Ýazyjy-ogly: «Kanda ki ýagy bolsa, tawakkuf kylgaý, uruşgaý»; Abulgazy: «Bahadyr» (ýagny «batyr», «gahryman»). Türk alymy I. Kafesogly şu alymlaryň ýazanlaryndan ugur alyp, çepni diýen etnonimi goşunyň düzülişi bilen baglanyşykly dörän atlaryň hataryna goşýar. Abraýly alymlaryň çepni taýpasyna beren mahabatly düşündirişlerini inkär etmezden, biz bu etnonimiň «kiçi bölek», «topar», «süri» manysyndaky gadymy çep, çöp diýen türki sözden emele gelip biljekdigini hem bellemelidiris. Mahmyt Kaşgary çöp sözüni «bölejik» manysynda ulanypdyr: Bir çöp ýegil 一«bir bölejik iý». Türk dilinde we türkmen diliniň ýomut (maşryk) şiwesinde mal agylyna-da çeperi diýilýär. Şulardan ugur alyp, çepni diýen at «bölejik il» «topar», «kiçi taýpa» manysynda ýüze çykandyr diýip çaklaýarys. Seljuklar hereketi döwründe (XI asyr) çepnileriň uly bölegi Eýrana, Türkiýa, Kawkaza, Yraga aşypdyr. Türkmenistanda diňe gökleňleriň düzüminde çepni, atalarda hem çepi diýen tireler duş gelýär. Alili, ata, gökleň, hatap we hydyrili taýpalarynyň çepbe, çowdur we ärsarylaryň çepek, burkazlaryň çepbeje diýen tireleriniň hem şol gadymy çepniler bilen bir kökden dörän bolmagy mümkindir.
Türkmen bagşyçylyk sungaty
Şu aỳdylanlar bilen baglanşykly, Eỳran türkmen halkynyñ Medeni-syỳasy guramasynyñ “Il güỳji” atly Medeni-syỳasy žurnalynyñ sahypalarynda şeỳle belliklere duş gelỳäris:
“1972-nji ỳylyñ tomsunda Kümmet-Kowus şäheriniñ ỳaşajyk ösdürimleriniñ tomaşa zalynda türkmen progressiw ỳaşlary tarapyndan birnäçe belli-belli bagşylar sazandalar ỳygnalyp, üç günlik konsert programmasy geçirilỳär. Türkmen halkynyñ aỳdym-saz muştaklary ähli künjeklerden oña tomaşa etmäge ỳygnanşỳarlar. Bu dabaraly konsert programmalary Eỳran şasynyñ howpsuzlyk guramasy tarapyndan ỳatyrylỳar”.95 [8]
Çepni
Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah-227-228.
Türkmen bagşyçylyk sungaty
Şular ỳaly ỳagdaỳ ondan soñky döwürler üçin hem mahsusdyr.
1981-nji ỳyldan soñ bolan wakalaryñ esasynda türkmenler arasynda aỳdym-saz meselesi käbir babatlarda Yslam Respublikasynyñ dindar toparlary tarapyndan gadagan edildi. Şonuñ bilen baglanşykly ỳene-de S. Ataỳew beỳan edỳär:
“... Türkmenlerde entek çylşyrymly ỳagdaỳlarda saklanyp galỳar. Hususan-da haỳsydyr bir baỳramçylyk geçirilende, türkmenler öñünden yslam rewolỳusiỳasynyñ sakçylarynyñ garşysyna taỳarlyk görüp başlaỳarlar. Şeỳle bir wakada boldy. Türkmenleriñ Akgala şäherinde toỳ tutulyp, bagşy çagyryldy. Olar şol tuỳuñ dabara-şagalañyny eşidilmez ỳaly bir ỳol tapmaly bolỳarlar.Ýagny 2-3 kilometrlikde traktorlary goỳup, ş olaryñ motorlarynyñ sesiniñ kömegi bilen toỳ geçiripdirler.”.96 [9]
“1991-nji ỳylyñ maỳ aỳynyñ birinji güni Bendertürkmen şäherinde Yslam Respublikasynyñ pasdarlary (sakçylary) bir türkmen ỳaşulysyny gökdeklik bilen atỳarlar. Şeỳdip olar geçip duran toỳ-tomaşany gana bulaỳarlar. Pasdarlaryñ biri toỳda ediljek bolunỳan saz-söhbetiniñ öñüni almak üçin ol ỳere baranda, ỳaşuly Ylỳas aga Nazgylyjy ondan diñe bir sagat aỳdym-saz etmäge rugsat sorany üçin, ol ony awtomat okuna tutỳar. Ýaşulynyñ gursagyny parran ỳaryp çykan awtomat oky ỳene iki adamy ỳaralaỳar. Şeỳlelik bilen döwletiñ goragçylary türkmeniñ toỳ-şagalañyny toỳ-şagalañyny ỳasa öwürỳärler”
Şeỳlelikde Beỳik Magrymgulynyñ:
Ile döwlet geler bolsa.
Bagşy bilen ozan geler,
Ilden döwlet gider bolsa,
Molla bilen tozan geler –
Diỳip, bilelik bilen aỳdan sözleriniñ hakykatlygy şu günki Eỳran Türkmenleriniñ durmuşy bilen baglanyşykly bolup geçỳän pajygaly ỳagdaỳlar hem doly subut edỳär.
Eỳran türkmenleriniñ saz-sungaty barada iñ soñky elimize gelip gowuşan maglumat, Eỳran türkmenleriniñ meşhur bagyşysy Nazarly Mähjubiniñ nahoşlap aradan çykmagy barada berilipdir. Gülistan welaỳatynyñ belli neşirỳatynyñ biri “Gülistan-Eỳran” atly aỳda bir gezek çykỳan gazỳetiniñ 2000-nji ỳyl awgust aỳy ,40-njy nomerindäki 7-nji sahypada Kümuşdepe şäheriniñ häkimi Musa Jürjäni bilen “Türkmen bagşylary goldawa mätäçdir.” Diỳilen söhbetdeşlikde şeỳle maglumatlara gabat gelỳäris: “Türkmenleriñ iñ meşhur bagşylarynyñ biri halypa Nazarly Mähjubydyr.”(Bu barada 1989-njy ỳylyñ tomusynda Aşgabat radiostansiỳasynda hut özüm hem ỳörite gepleşik geçiripdim.(awtor). “Çaỳgowşan” atly obada (Kümmetkowus şäheriniñ 15 metr demirgazyk-gündogarynda ỳerleşỳär.) ỳaşaỳar. Türkmen klassik sazynyñ halypasy Nazarly Mehjuby gadymy köne dutary bilen durmuşa agyr geçirilenhasratly azaplardan söhbet açyp, geçmişleri ỳatlaỳar. Ol häzir ömrüniñ iñ soñky günlerini öz obasynda nahoşlyk düşekçesiniñ üstünde geçirỳär. Onuñ tynha ỳoldaşy şol dutardyr. Ol nahoşlyk döwründe ỳeke özi derdu hasrat bilen hemra bolup galypdyr. Hiçkim hem ony soramaga barmaỳar. Nazarly hasratly gözleri bilen gadymy we köne dutaryna göz gytagy bilen seredip, eline alyp, ony söỳgi bilen öpüp oña şeỳle diỳỳär: “ Durmuşymyñ şat günlerini ỳadyma salỳan ỳeke-täk gural sensiñ !”- diỳip, ỳuwaşlyk bilen ekelik sazyny çalyp, boguk owazy bilen tynhalyk aỳdymyny pyşyrdaỳar.
Dogurdanam bu garry halypa ỳeke galypdyr. Geliñ, onuñ durmuşynyñ soñky günlerinde, öz minnetdarlygymyzy bildireliñ.
Esasy biziñ bagşy-sazandarlygymyz diñe dutar bilen gün-güzeranlaryny aỳlamany, eỳsem maldarçylyk, daỳhançylyk we beỳleki işler bilen hem meşgullanypdyrlar.
Musa Jürjäni bu ỳerde beỳleki bagşy-sazandalar hakda hem şeỳle ỳatlap geçỳär: “Akgalanyñ bir kilometr günbataryndaky Akgabyr obasynda ỳaşaỳan halypa Durdy Törrük, soñ Kümüşdepeli merhum halypa bagşy Hoja Şargy, Bendertürkmen şäheriniñ bir kilometr günortasyndaky Ýomutly obada ỳaşaỳan gyjakçy Rahmangylyç Ýomudy, Bendertürkmen şäheriniñ 7 kilometr gündogaryndaky Garagaşly obasynda ỳaşap geçen we on ỳaşynda dutar alyp kyrk ỳaşa çenli aỳdym aỳdyp bagşyçylyk eden Hoja bagşy (Hojakel bagşy), hem-de Kümmetkowus şäherinde-de belli halypa bagşylar döräpdir. Häzir ol ỳerde iki topar bagşylar bar. Biri Azady adyndaky we beỳekisi bolsa Magtymguly adyndaky bagşylar topary bolup durỳar. Bu toparlarda Türkmensährada meşhur bolan bagşy we sazandalar iş alyp barỳarlar. Şolaryñ arasynda 25 ỳyl bagşyçylyk edỳän Gylyç Anweri, Kelala şäheriniñ gündogarynda ỳaşaỳan “Arazmuhammet Bahoşi, ỳene-de halypa Nazarly Mähjubynyñ oñat şägirtleriniñ biri halypanyñ obasynyñ ỳanyndaky Gerkez obasynda ỳaşaỳan Aşyrgeldi Gerkezi we onuñ gyjakçy dogany Hojageldi Gerkezi, hem-de halypa Nazarlynyñ ỳaş şägirdinden Mansur Suhuby (sazanda) Durdy Törrük, Halat Sagadat, Aşyrmämmet Gerkezi hem-de Abdylmennan Ahengeri  dagylar bu halypanyñ şägirdi diỳip ỳatlasa bolar.
Bu gepleşikde beỳleki halypa bagşylar hem-de ỳatlanyp geçilỳärler. Şolar arasynda atly halypalaryñ biri ỳañy-ỳakynda merhum bolan Dini Gerkezi hem-de ỳeri gelende ỳatlamaga mynasyp halypalaryñ biri 1980-nji ỳylda merhum bolan Gargy-Omçaly şäherinden halypa Gazak Pang dutar çalmakda ỳeke-täk bagşylaryñ biridir. Ol esasan ỳomut-gökleñ bagşyçylyk ỳolunyñ wekilidi. Onuñ ady diñe Eỳranda däl-de, eỳsem Türkmenistanda-da meşhur bolupdy. Şeỳle hem Nazarly Mähjuby bilen Durdy Törrügiñ aỳdymlary birnäçe gezek hem programma boỳunça Türkmenistan efire göỳberildi”. 98; [11]
Şeỳle bu gepleşikde Kümüşdepäniñ häkimi döwletiñ şu mesele baradaky jogapkär işgärlerinden bagşy sazandalaryhemaỳat edilmegini talap edỳär. Olara aỳlyk tölenip, goldaw çärelerini ỳerine ỳetirmekligi haỳyş edỳär.
Şeỳle hem Türkmensähradaky görnükli ỳazyjy, şahyrlar we sazandalar bagşylaryñ wepat bolmazdan öñ we soñ sylag hormatlanylmagy barada aỳdylỳar.
“Halypa Nazarly Mähjubynyñ wepat bolandygy “Sähra” gazỳeti hem 2000-nji ỳylyñ awgust-sentỳabr aỳyndaky 23-nji sanynda 2we 7-nji sanypalarynda habar berỳär”.