cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italiýa 1871-1914-nji ýyllar aralygynda
1879-njy ýylda hökmany başlangyç bilim bermek girizildi, 1882-nji ýylda täze saýlaw kanuny we ş.m. Şeýlelikde ýurtda belli bir derejede parlament düzgüni dikeldildi. Ondan başgada Agostino Depretisiň hökümeti ýurduň ykdysady syýasatyna hem täsir etdi. Netijede XIX asyryň ahyrynda demirmagdan, maşyn gurluşyk, şeker senagatynyň ösmegi bilen aksioner jemgyýetler döräp başlady.
Ýaş Italiýa döwletiniň Ýewropadaky ýagdaýy ilki başda agyrdy, sebäbi şol döwürde frank-italiýa, awsitro-italiýa gapma-garşylyklary ýitileşipdi.
Şeýle şertlerde ykdysady we harby güýjüniň ýeterlik derejede bolmagy italýan hökümetiniň daşary syýasatyny seresaplyk bilen geçirmäge mejbur edýärdi. Onuň 1866-njy ýylda Awstriýa bilen bolan uruşda Wenesiýa welaýatyny özüne birikdirmegi, 1870-1871-nji ýyldaky frank-orus urşunyň netijesinde Papa oblastyny eýelemgi daşary syýasat işinde uly üstünlikdi. Indiden beýläk Italiýanyñ daşary syýasat ugrunyň bar maksady “güýç toplamakdy” we onuň Ýewropa ýurtlary tarapyndan ykrar edilmegini gazanmakdy. Muňa seretmezden italýan hökümeti Afrika ýerlerine aralaşmak işine hem başlady. 1881-nji ýylda ol Gyzyl deňziň kenarynda Ezitreýany özüne bakna edindi. Şeýle hem Italiýa Tunisi eýelemegi niýet edinipdi, emma Fransiýa 1881-nji ýylda basyp alýar, netijede italýan-fransuz gapma garşylygy ýitileşýär. Şoň üçin 1882-nji ýylda Italiýa, Awstriýa-Wengriýa Germaniýa ýaranlygyna goşulýar. Ondan hem başga Italiýa Angliýa bilen gatnaşyklary kadalaşdyrýar, 1887-nji ýylda ol Angliýa bilen  şertnama baglaşýar, ýagny 2 döwlet Ortaýer, Gara, Egeý, Adriatik deňizleriniň kenarlarynda  deňhukukly hereket etmegi üçin.
Şeýlelikde 1887-nji ýylda häkimiýete Françesko Krispi gelýär. Ol bir bada häkimetiň baslygy hem-de içeri we daşary işler ministri wezipelerini eýeleýär. Onuň maksady ýurtda şahsy häkimiýet düzgünini berkitmekdi. Özüniň bu herektinde Krispi parlamentdäki toparlaryň birnäçesine daýanýardy. Şonuň üçin ol öz çykyşynda parlamentiň abraýyny ýokara, beýige galdyrmaga çagyrýardy. Özüniň daşary syýastynda Krispi Afrikada giň baknalyk imperiýasyny döretjekdi, şol maksat bilen ol ýurduň ýaragly güýçlerine goýberýän çykdajyny artdyrdy. 1888-nji ýylda Samali garaşly edildi, 1889-njy ýylda Italiýa Efiopiýa garşy deň bolmadyk şertleri öňe sürdi. Ol hem başa barmansoň oňa garşy uruşa başlady, ol hem Italiýa üçin şowsuz tamamlandy. 1896-njy ýylyň Baýdak aýynda 17 müňli italiýa goşuny Efiopiýa  ýaragly güýçleri tarapyndan derbi-dagyn edildi. Şu ýagdaý hem 1896-njy ýylyň Nowruz aýynda Krispiniň wezipesinden gitmegine getirdi.
Umuman Krispiniň geçiren çäreleri hem şowly bolmady. 1891-1893-nji ýyllarda ýurtda bank çökgünligi emele geldi, Rim banky bankroda düşdi we ş.m. onuň ýerine Rudininiň hökümeti ýurdy dolandyryp başlady (1896-1898) general Pellu ýurtda diktatorlyk düzgünini dikeltdi.
XX asyryň başlarynda Italiýada täze dörän fabrik-zawod senagaty emele geldi. Ol esasan hem Demirgazykda-Lombardiýada, Liguriýada we Pýemontda emele gelipdi. 1897-nji ýyldan-1914-nji ýyl aralygynda ýurduň senagat önüminiň umumy mukdary 2 mld lirden 4,7 mld lire ýetdi, milli girdeji 10,1 mld-n 19,1 mld ýetdi. Senagat kärhanalarynyň umumy sany 1900-1911-nji ýyllar aralygynda 117-den 243,9 müňe ýetdi. Şeýle ösüş Italiýany birinji jahan urşunyň öňisyrasynda agrar-industrial ýurda öwürdi. Senagatyň ösmegine ýurtda iri baýlyklaryň, senagata goýulýan uly möçberde maýa goýumlarynyň we bank süýşüntgileriniň artmagy kömek etdi. Mysal üçin 1901-1914-nji ýyllar aralygynda senagata 187 mld bir goýuldy, ýa-da 1913-nji ýylda ýerli banklardaky we amanat kassalardaky goýumlar 7,7 mld lir.
Italiýada önümçiligiň we kapitalyň doly hukugy eýeçilige geçilmegiň we kapitalyň doly hukukly eýeçilige geçilmegi (monopol) esasan hem ösen ýurtlaryň nusgasy boýunça amala aşyrylýardy. Bu babatda ýurduň Demirgazygy öňde barýardy, onda agyr senagaty, dokma senagaty, bank işi has ösüpdi. 1914-nji ýylda Italiýanyň maşyn gurluşyk senagatynda “Ansaldo”, “Bredo” demirmagdan senagatynda “Terhi”, “Orlando”, “Odero”, elektrik senagatynda “Edison”, “Le çentrali”, himiýa senagatynda “Pirelli”, “Mantekatini” awtoulag senagatynda “Fiat”, Spa, “Lonça” ýaly firmalar we konsernler doly hukukly eýeçilige geçipdi.
Möý adam: Öýden uzakda
Möý adam: Öýden uzakda, “Columbia Pictures” we “Marvel” studiýalary tarapyndan bilelikde döredilen we “Sony Pictures Releasing” tarapyndan ýaýradylan “Marvel Comics” gahrymany “Möý” atly 2019-njy ýylda döredilen Amerikan super gahrymany filmidir. “Möý adam: Öýden gaýdyp gelmek” (2017) we “Marvel” kinematiki äleminde (MCU) ýigrimi üçünji filmiň dowamy.
Biosfera
Biosfera ( βιος βιος - ýaşaýyş we σφαῖρα - sfera, top) - Ýeriň janly organizmler ýaşaýan, olaryň täsiri astynda durýan we olaryň ýaşaýyş işjeňliginiň önümleri tarapyndan eýelenýän gabygydyr, şeýle hem ol biologik ulgamlary ösdürmek üçin şertler döredilýän ýer bolan planeta hökmünde onuň aýratynlyklarynyň umumylygy, ýagny Ýeriň global ekosistemasy bolup durýar.
Italiýa 1871-1914-nji ýyllar aralygynda
Şeýlelikde Italiýada paýdarlar jemgyýetleri, banklar döräp başlady.
1900-nji ýylda Italiýanyň koroly Umbertonyň janyna kast edildi. Onuň ýerine Wiktor Emmanuil tagta geldi. 1901-nji ýylda ol aram hökümeti ýagny Džanardelli-Jolitti hökümetini döretdi.
Italiýa indi aram döwre gadam basdy. Ol döwür Jowanni Jolittiniň aram toparyň lideriniň ady bilen baglanyşykly.
Jolitti ýurtda durmuş gapma-garşylyklaryny gowşatmaga synanyşmak ýurtda ykdysadyýeti ösdürmek Italiýanyñ halkara ýagdaýyny gowulandyrmagy öňe sürdi. Ol ilki bilen ilatyň satyn alyjylygyny ýokarlandyrmak, söwdany we hususy telekeçiligi goldamak, şeýle hem hojalyk durmuşynda döwletiň roluny ýokarlandyrmak, býujeti berkitmek meselelerine üns berdi. Umuman onuň ahyrky maksady içerki bazary giňeltmekde şeýle hem ol jemgyýetçilik işlerini goldamak, sosial reformalary geçirmek işlerini hem amala aşyrmak kesgitlendi.
Jolittiniň geçiren ilkinji çäreleri durmuşa geçirildi, ýagny ýurtda girizilen adatdan daşary ýagdaý ýatyryldy, günä geçmek işi geçirildi, kärdeşler arkalaşyklary ykrar edildi, ýetginjekleriň we aýallaryň zähmetini goramak barada kanun kabul edildi, ýurtda zähmet biržasy döredildi we ş.m.
1904-nji ýylda geçirilen parlament saýlawlary netijesinde Jolittiniň hökümeti wezipesinden gitdi, onuň ýerine hökümete Fortisiň we Lonninonyň ýolbaşçylygynda sagçy toparlar geldi. Emma olar ýurdy köp wagt dolandyryp bilmedi, sebäbi hökümet ýurtdaky emele gelen syýasy güýçleriň mynasybetini hasaba alman reaksion düzgüni  dikeltjek boldy. 1906-njy ýylda Jolitti ýene-de hökümetiň başyna geldi we 1906-1909-njy ýyllar aralygynda ýurdy dolandyrdy.
Jolittiniň täze hökümetini çepçi liberal (aramçylar) bilen bir hatarda radikallar topary hem goldady.
XX asyryň başlarynda hökümet Italiýanyň ykdysadyýetini kämilleşdirmek ugrunda birnäçe çäreleri geçirdi. Olardan: ýurtda täze demir ýollary gurmak, täze gämi duralgalaryny döretmek, söwda flotyny ösdürmek. Şeýle hem hökümet daşary ýurtlardan alnan karzlaryň % tölegini 5-den 3,5% getirdi. 1906-njy ýylda Günorta ýerlere hökümet 120 müň lir möçberinde serişde bölüp berdi.
Jolittiniň hökümetiniň aram syýasatyny ýazgarýanlar artyp başlady. 1913-nji ýylyň parlament saýlawlarynda Jolitti we onuň liberal topary katolikler (dindarlar) bilen bileleşdi. Şeýle bolsa-da 1914-nji ýylyň Magtymguly aýynda Jolittiniň hökümetiniň ýerine Salandranyň konserwatiw kabineti geldi. Şeýlelikde Italiýanyň jemgyýetçilik durmuşynda “liberal (aram)döwür tamamlandy.
XX asyryň başynda Italiýanyň daşary syýasaty esasan hem ýurduň koroly we hökümetiň ýolbaşçysyndan ugur alýardy. Şol sebäpden hem Italiýanyň daşary syýasatynda 2 ugur emele geldi. Birinjisi sagçy toparlaryň täsiri astynda basybalyjylyk syýasaty, ikinjisi ýaraglanşygyň haýdadylmagyna garşy täze ýerleri (baknalyklary)basyp almak hereketine garşy.
1900-1902-nji ýyllarda Italiýa, Angliýa, Russiýa, Fransiýa ýaly ýurtlar bilen ýakynlaşmak çärelerini amala aşyrýar. 1906-njy ýylda iňlis-frank-italiýa ylalaşygy baglaşylyp, şoňa laýyklykda Efiopiýada täsir ediş bölekleri (ýerleri) kesgitlendi. Beýle ýagdaý italiýa-germaniýa we italiýa-awstriýa gapma-garşylygyny güýçlendirdi.
1908-1909-njy ýyllarda Yakyn Gündogar we Bosniýa çökgünligi döwründe Italiýa, Fransiýa we Russiýa (Orsýet) bilen ýakynlaşyp başlaýar. 1909-njy ýylda Nikolaý II Italiýa resmi sapar bilen gelip, Balkanlarda we Ortaýer deňiz ýakalarynda hyzmatdaşlyk etmek ylalaşygyny baglaşdylar. Umuman, bu döwürde Italiýa “parahatçylykly ykdysady aralaşma” syýastyndan ugur alyp, Germaniýa, Awstriýa-Wengriýa, Orsýet, Fransiýa, Angliýa ýaly döwletler bilen ylalaşykly ýaşamagy isleýärdi.
Şol bir wagtda italýan hökümeti öz senagatçylaryna, bank eýelerine olaryň Albaniýada, Çernogoriýada, Kiçi Aziýada, Osmanly imperiýada täsirini güýçlendirmek çärelerini hem geçirýärdi. Beýleki Ýewropa ýurtlary ýaly Italiýa hökümeti Türkiýe meselesinde harby agdyklyk hereketini görkezmek usulyny ulanýardy, bu bolsa öz gezeginde italiýa-türk gatnaşyklaryny çylşyrymlaşdyrýardy.
1904 -nji ýylyň Ruhnama aýynyň 29-da Italiýa Türkiýa garşy uruş yglan edýär, hem-de Tripolitani we Kirenake ýerlerine goşun düşürýärdi. Tiz wagtda italiýan goşunlary Dardanell etraplarynda, Gyzyl we Egeý deňizlerinde hereket edip, birnäçe ýerleri eýeleýär (Rodos, Dodskanes) Uruş Italiýanyň harby we ykdysady kuwwatynyň agyr senagaty boldy, onuň halkara derejesiniň gowşanlygyny görkezdi.
Emma Balkan ýurtlarynyň Turkiýä garşy bilelikdäki harby hyjuw hereketlerine başlamagy 1912-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda ýaraşyk baglaşmagy tizleşdirdi. 1912-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 18-de Lozzan şertnamasy baglaşyldy, şoňa laýyklykda Tripotaniýa we Kirenaika Italiýanyň ygtyýaryna geçýärdi.
Ondan başga-da Italiýa 1911-1913-nji ýyllar aralygynda Liwiýany basyp almak hereketini giňeltdi, diňe şu ýyllaryň içinde hökümet Liwiýadaky harby hereketler üçin 1,5 mld lir harç etdi.
Kōzō Iizuka
Kōzō Iizuka(Japaneseaponça: 飯塚幸三, いいづかこうぞう Iizuka Kouzou; 1931-nji ýylda doglan ) Japaneseapon inereneri, Milli Önümçilik Ylymlary we Tehnologiýalary Instituty, Halkara Ölçeg Konfederasiýasynyň başlygy , Adam Serhet Ylym Maksatnamasynyň başlygy we Kubota CEO.
1931-nji ýylda Tokionyň Nakano şäherinde dünýä indi. Dördünji munisipal orta mekdebine (häzirki Toýama şäher orta mekdebi), Urawa orta mekdebine (öňki) ýazyldy we Tokio uniwersitetiniň in Engineeringenerçilik institutyny gutardy. 1972-nji ýylda in Engineeringenerçilik doktory boldy (Tokio Univ.).
2015-nji ýylda mukaddes hazyna ordeni bilen sylaglandy.
2019-njy ýylda Tokionyň Ikebukuro şäherinde ýol hadysasyna sebäp boldy. Awariýa netijesinde 3 ýaşly bir gyz we ejesi öldi we dokuz adam ýaralandy. He caused a fatal accident, but not arrested. Öldüriji hadysa döretdi, ýöne tussag edilmedi. Şonuň üçin internetde tankyt edildi.
2021-nji ýylda ýol hadysasy üçin bäş ýyl azatlykdan mahrum etmek jezasyny kabul edendigi sebäpli hormat medaly (2015-nji ýylda berilýär) ýatyryldy.
Beýik Britaniýa 1870-1914-nji ýyllarda
Mowzuk : Beýik Britaniýa 1870-1914-nji ýyllarda
MEÝILNAMA :
1.	XIX asyryň soňky çärýeginde Angliýanyň syýasy we ykdysady durmuşy.
2.	Beýik Britaniýanyň daşary we bakna syýasaty.
3.	“Wiktorian döwrüniň” tamamlanmagy we ýurduň syýasy durmuşyndaky özgertmeler.
4.	XX asyryň başynda iňlis hökümetiniň içeri we daşary syýasaty.
XIX asyryň ahyrky çärýeginde Angliýanyň daşary söwdasy, senagaty esasan hem gurluşygy ösýärdi, şol bir wagtda dokma we kömür pudaklarynyň ösüşi haýallanypdy. Umumy alnanda Angliýanyň ykdysadyýetiniň ösüş depgini ABŞ Germaniýadan yzdady.
1870-nji ýylda bu ýurt dünýä möçberinde umumy öndürilýän daş kömrüň we çoýun eretmegiň ýaryşy degişli bolan bolsa, 1890-njy ýylda daş kömüri öndürmek 35,8%, çoýun 28,7% boldy. Şeýlelikde Angliýa senagat taýdan ösen ýurtlygyndan gowşap başlady. Onuň esasy sebäbi hem bu döwürde dünýäniň köp ýurtlary özünde täze senagaty täze enjamlary döredip başlapdylar. Angliýanyň senagatyndaky esasy enjamlar we maşynlar eýýäm könelişendi.
Angliýanyň syýasy durmuşynda esasan hem iki iri partiýalar agalyk edýärdi. Ýagny liberallar we konserwatorlar. Bu iki partiýa öz aralarynda dawa jenjel etseler-de, gezekli gezegine häkimiýete gelýärdiler. Liberal partiýa (erkin, azat) 70-nji ýyllaryň dowamynda öz abraýyny saklamak üçin ähli saýlaw ýerlerinde hemişelik komitetleri döredýärdiler. Partiýanyň lideri (ýolbaşçysy) Wilýam Gladsonyň syýasy garaýyşlary esasan hem söwdanyň erkinligini, aram reformalaryň ýokardan geçirilmegini hem-de ykdysadyýete gatnaşmazlygyny gazanmakdy. Ondan başga-da onuň güýçli takalçy bolmagy oňa abraý getirýärdi.
Olaryň döwründe birnäçe aram reformalar geçirildi. Mysal üçin : Döwlet gurluşygyndakylaryň hünärini (kärini) ýokarlandyrmak üçin şol gulluga işe girýänlerden synag geçirmek, ýokary sud edaralarynyň ulgamyny ýönekeýleşdirmek, ilkinji gezek mekdepler üçin serişde goýberildi we ş.m., hat-da 1891-nji  ýylda olar ,mugt başlangyç bilim hakynda kanun kabul etdiler.
Eywanabat
Eywanabat Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň Merkez etrapçasynyň bir obasydyr.
Bu oba etrapçanyň Günorta Caparbaý bölegine tabindir.
Eýranyň hasabat guramasynyň 2006-nji ýyldaky sanawyna görä Eywanabat 72 maşgala, 315 raýatly bir obadyr.
Bu oba Pars-Zawully oturumly bir obadyr we obada Türkmen ýaşamaýandyr.
Ilia II
Ilýa ýa-da Ylýas (1933-nji ýylyň 4-nji ýanwarynda doglan) hökmünde terjime edilen Ilia II (gürji: ილია II), ähli Jorjiýanyň katolik-patriarhy we gürji prawoslaw kilisesiniň ruhy ýolbaşçysy. Resmi taýdan bütin Jorjiýanyň katolik-patriarhy, Mtsheta-Tbilisiniň arhiepiskopy we Biçwintanyň we Tshum-Abhaziýanyň Metropoliten ýepiskopy, mukaddesligi we Beatitude Ilia II diýlip atlandyrylýar.
Buharanyň gabawy
Buharanyň gabawy 1220-nji ýylyň martynda Horezm imperiýasynyň mongollar tarapyndan çozmagy wagtynda bolup geçdi. Mongol imperiýasynyň hökümdary Çingiz han, Şah Muhammet II-iň ýolbaşçylygyndaky Horezm imperiýasyna köp taraply hüjüm edipdir. Şah uly şäherleri aýratyn goramagy meýilleşdirýän bolsa, mongollar serhetýaka Otrar şäherini gabadylar we Horezme uly zarba berdiler.
Buhara şäheri Horezm imperiýasynyň esasy söwda we medeni merkezi bolupdyr. Şäher Mongol imperiýasy bilen serhetden uzakda ýerleşýändigi sebäpli, patyşa şäheri goramak üçin 20,000-den az esger bölüp beripdir. Şeýle-de bolsa, 30,000 bilen 50,000 aralygyndaky Mongol goşuny, uly goşun üçin geçip bolmajak hasaplanýan Gyzylkum çölünden geçmegi başardy. Buharanyň goragçylary düýbünden bulaşdylar we şowsuz söweşden soň daşarky şäher üç günüň içinde boýun egdi. Horezm hökümdaryna wepaly esgerler galany ýykylmanka iki hepde geçmänkä goramagy dowam etdiripdir.
Taryh
XII asyrda bu şäher Samarkand, Daşkent we Fergana ýaly baý şäherleriň köpüsine taryhy taýdan gözegçilik edýän Garahanid döwletiniň gol astyndady. Garahitai hanlygynyň nominal wassaly bolan Garahanidlere, ilatynyň we territoriýalarynyň köpdügi sebäpli özbaşdak işlemäge rugsat berildi. Garahanidler 1215-nji ýylda Gurganjda Seljuk döwletiniň dargamagy netijesinde emele gelen Garahanidleriň wassaly bolan Horezmaşlar tarapyndan boýun egilipdir. 1218-nji ýylda Horezmshah Muhammet Hamadanyň, Eýranyň we Horasanyň soltany boldy we Gurianlara we Eldegizlere höküm sürdi. Horezm imperiýasy Mongol taýpalarynyň üstünden gegemoniýa gurup başlan Çingiz hanyň çozuşyndan gaçyp gelen bosgunlar tarapyndan durnuksyzlaşan Garahitleriň ýerlerini eýeledi.
Gabawyň başlangyjy
Mongol basybalyjylarynyň umumy sany barada gapma-garşy maglumatlar bar. Iň ýokary sanlary Jüzjani we Reşiduddin ýaly nusgawy musulman taryhçylarynyň eserlerinde görmek bolýar. Morris Rossaby ýaly häzirki zaman alymlary mongol basybalyjylarynyň umumy sanynyň 200,000den köp bolup bilmejekdigini öňe sürýärler. Jon Masson Smit 130,000 töweregi goşuny çaklady. Iň az 75,000 goşun Karl Swerdrup tarapyndan habar berildi. Alymlar tumanyň (iň uly Mongol harby bölümi) köplenç ulaldylandygyny çaklaýarlar. Mongol goşunlary aýratyn bölümlere bölünip, Horezmaşlaryň serhedine barypdyr. Ilki bilen Çingiz hanyň uly ogly Juçi we general Jebeniň ýolbaşçylygyndaky awangard Tien-Şan geçelgesinden geçip, Gündogar Fergana jülgesiniň şäherlerini talamaga başlady. Soň Juçiniň doganlary Çigatoý we Oktoý Otrory gabadylar. Çingiz han gysga wagtyň içinde kiçi ogly Tuli bilen geldi we basybalyjy goşuny dört bölege böldi. Çigatoý we Oktoý Otrar gabawyny dowam etdirdi, Juçi demirgazyk-günbatardan Gurganj tarapa gitmeli boldy. Hojandany basyp almak üçin kiçijik goşun hem iberildi. Çingiz hanyň özi Tuli we goşunyň ýarysy diýen ýaly 30-50 müň adam bilen günbatara gitdi.
Minber
niň minberi.]] Minber (مِنْبَر — minber). Yslamda mesjiddäki mihrabyň sagynda ýerleşýän juma hutbasy okalýan minber.
Abdylhak Hamit Tarhan
Abdylhak Hamyt Tarhan (1851-1937) - türk şahyry. Ol köp ýyllap Parižde, Londonda, Brýusselde diplomatik gullukda bolýar. Abdylhak türk edebiýatynyň ösmegine özüniň mynasyp goşandyny goşan şahyrdyr. Ol "Mazar" diýen (1885, öz aýalynyň ölümine bagyşlanan) meşhur elegiýanyň we ençeme goşgular ýygyndysynyň, drama eserleriniň awtorydyr. Abdylhak "Hindi gyzy" (1875), "Tarik" (1879), "Eşber" (1880) diýen eserlerinde Hindistanda iňlis kolonial syýasatyna garşy çykyş edýär, eden-etdiligi paş edýär, watanlylygy, azatlygy wasp edýär. Emma şonuň bilen birlikde-de onuň döredijiliginde, hamala, yslamyň siwilizatorçylyk roly bar diýen ideýa ýöredilýär, panyslam, pantürkistik tendensiýalar duýulýar.
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo  - Bolgariýada yerlesen bir saherdir(1185-1393).
At
At - Münmek üçin ýa-da iş maly hökmünde peýdalanylýan, bir toýnakly iri öý haýwany.
Serb dili
Serb/Syrp dili (српски језик) — Serbiýanyň resmi dili.
Arheologiýa
thumb|250px|[[Ugliç kremliniň territoriýasyndaky arheologik gazuw-agtaryşlar]] thumb|250рх|[[Ispaniýada Gran Dolina (Atapuerka gazuw-agtaryş işleri]] Arheologiýa (ἀρχαῖος — gadymy we — söz, öwrenmek) — adamzadyň taryhy geçmişiniň maddy çeşmelerini öwrenýän taryh bilimi. Ol esasan gazuw-agtaryş işleri bilen gyzyklanýar.
Teleskop
Teleskop kosmos daky radiasiýa ny toplap, şekil halynda bize görkezýän jisimdir. Ol astronomlar yň kosmosa seretmekde ulanýan guralydyr. Ol ilkinji gezek 1608-nji ýylda Hans Lippershey (Gollandiýa ly äýnek ýasaýjysy) tarapyndan oýlap tapyldy. Ondan soň 1609-njy ýylda Galileo Galileý tarapyndan ilkinji gezek kosmosa seretmekde ulanyldy.
Teleskobyň güyji onuň toplaýan ýagtylygy bilen ölçenilýär. Teleskop näçe uly bolsa, onda ýagtylygy şonça-da köp toplar. Şol sebäpden uly teleskoplar bilen has uzakdaky jisimleri görmek mümkin bolar.
Jemi içerki önüm
Jemi içerki önüm (JIÖ), belli bir döwürde öndürilen soňky önümleriň we hyzmatlaryň bazar bahasynyň pul ölçegidir. Kişi başyna düşýän JIÖ (nominal) ýaşaýyş çykdajylarynyň we ýurtlaryň inflýasiýa derejesiniň tapawudyny görkezmeýär; şonuň üçin JIÖ-niň kişi başyna düşýän satyn alyş kuwwatynyň deňligini (PPP) ulanylmagy, halklaryň arasyndaky ýaşaýyş derejesini deňeşdireniňde has peýdaly, nominal JIÖ bolsa halkara bazaryndaky milli ykdysadyýetleri deňeşdirmek üçin has peýdalydyr. [2]
Bu kesgitlemede belli bir wagt; bir aý, üç aý ýa-da bir ýyl bolup biler. JIÖ adatça bir ýyllyk hasaplanýar. Ahyrky harytlar we hyzmatlarda bolsa, öndürilen umumy önümleriň we hyzmatlardan önümçilik üçin ulanylan aralyk harytlary aýyrandan soň galan bahadyr. JIÖ-ni tapmak üçin aşakdaky formula ulanylýar:
JIÖ = Sarp etmek + Maýa goýum + hökümet çykdajylary + (eksport - import)
Jemi içerki önümi (JIÖ) kesgitlemek
JIÖ üç usul bilen kesgitlenip bilner, bularyň hemmesi teoretiki taýdan birmeňzeş netije bermeli. Bular önümçilik (ýa-da önüm ýa-da goşulan baha) çemeleşmesi, girdeji çemeleşmesi ýa-da çak edilýän çykdajy çemeleşmesi.
Üçüsiniň içinde iň gös-göni çemeleşýäni önümçilik ; ýagny jemi hasaplamak üçin önümçiligiň her synpynyň netijelerini jemleme çemeleşmesidir. Çykdajy çemeleşmesi, önümiň hemmesini kimdir biri satyn almaly diýen ýörelge boýunça işleýär, şonuň üçin önümiň umumy bahasy adamlaryň zatlary satyn almakdaky umumy çykdajylaryna deň bolmaly. Girdeji çemeleşmesi öndürijilik faktorlaryň ("öndürijiler", köplenç) girdeýjisi önümleriniň bahasyna deň bolmaly diýen prinsipde işleýär we ähli öndürijileriň girdejileriniň jemini tapmak arkaly JIÖ-ni kesgitleýär. [15]
JIÖ we JMG (iňlis dilinde GNI)
JIÖ, jemi milli önüm(JMÖ) ýa-da häzirki belli bolşy ýaly jemi milli girdeji (JMG) bilen deňeşdirilip bilner. Arasyndaky tapawut, JIÖ ýerleşişine görä kesgitlenýär, JMG bolsa eýeçiligine görä kesgitleýär. Global kontekstde, dünýä JIÖ-si we dünýä JMG şonuň üçin deň terminlerdir.
JIÖ ýurduň çäginde öndürilýän önüm; JMG ýurduň raýatlaryna degişli kärhanalar tarapyndan öndürilýär. Bir ýurtdaky öndürijilikli kärhanalaryň hemmesi öz raýatlaryna degişli bolsa we şol raýatlaryň başga ýurtlarda öndürijilik kärhanalary bolmasa, ikisi birmeňzeş bolardy. Emma iş ýüzünde, daşary ýurt eýeçiligi JIÖ-ni we JMG-ni birmeňzeş etmeýär. Bir ýurduň çäginde önümçilik, ýöne daşary ýurtdan kimdir birine degişli kärhana, jemi içerki önümiň bir bölegi hasaplanýar, ýöne JMG däl; beýleki tarapdan, ýurduň daşynda ýerleşýän, ýöne raýatlarynyň birine degişli kärhana tarapyndan öndürilýän önüm, JIÖ-niň däl-de, JMG-iň bir bölegi hasaplanýar.
Mysal üçin, ABŞ-nyň JMG-i, firmalaryň nirede ýerleşýändigine garamazdan Amerikanyň eýeçiligindäki firmalar tarapyndan öndürilýän önümiň bahasydyr. Şonuň ýaly-da, bir ýurdyň bergisi has köpelip, bu karzy tölemek üçin köp girdeji sarp etse, bu JMG-iň azalmagynda görkeziler, ýöne JIÖ-niň azalmagynda däl. Edil şonuň ýaly-da, bir ýurt öz baýlyklaryny öz ýurdunyň daşyndaky guramalara satsa, bu wagtyň geçmegi bilen JMG-iň azalmagynda görkeziler, emma JIÖ-iň azalmagynda görkezilmez. Bu, milli karzy artýan we aktiwleri azalýan ýurtlardaky syýasatçylar üçin JIÖ-ni has özüne çekiji eder.
Halkara standartlary
JIÖ-ni ölçemek üçin halkara standarty, Halkara walýuta gaznasynyň, Ýewropa Bileleşiginiň, Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň, Birleşen Milletler Guramasynyň we Bütindünýä Bankynyň wekilleri tarapyndan taýýarlanan Milli Hasaplar Ulgamy (1993) atly kitapda bar. Neşir adatça 1968-nji ýylda çap edilen (SNA68 diýilýär) öňki neşirinden tapawutlandyrmak üçin [22] SNA93 diýlip atlandyrylýar.
Nominal JIÖ we JIÖ-e düzedişler
Ýokardaky deňlemeleriň görkezişi ýaly çig JIÖ-e nominal, taryhy ýa-da häzirki JIÖ diýilýär. JIÖ görkezijilerini bir ýyldan beýlekisine deňeşdireniňde, puluň bahasynyň üýtgemeginiň - inflýasiýanyň ýa-da deflýasiýanyň täsiri üçin öwezini dolmak islenýär. Ýyl-ýyl deňeşdirmeleri has manyly etmek üçin, JIÖ-niň ölçenen ýylynda puluň gymmaty bilen baz alynýan ýyldaky puluň gymmaty arasyndaky gatnaşyga köpeldilip bilner.
Abdylhalyk Gižduwany
Abdylhalyk Gižduwany (Abdylhalyk ibn Abdyljemil Gižduwany, 1179 ýylynda aradan çykan) - "hajagan" ("hojalar") atly reaksion derwüşçilik toparyň esasyny goýanlarň we teoretikleriniň biri. Ol Buharanyň golaýynda ýerleşýän nda önüp-ösüpdir. Abdylhalyk Gižduwany Abu Ýusup (Hoja Ýusup baba) Hemedanynyň dört şägirdiniň (Hoja Abdylla Barky, Hoja Hasan Andaky, Hoja Ahmet Ýasawy we Abdylhalyk Gižduwany) biri bolupdyr we şonuň taglymatlaryny ýaýradypdyr. Onuň kakasy ymam Abdyljemil ady bilen meşhur bolupdyr. Abdylhalyk öz nesihatçysy hakda "Menakyby-Hoja Ýusup Hemedany" atly eser we başgada birnäçe kitap ýazypdyr.
Gabriel (Urgebadze)
Gabriel (gürji: გაბრიელი, romanlaşdyrylan: gabrieli), doglan Goderdzi Urgebadze (გოდერძი ურგებაძე; 1929-njy ýylyň 26-njy awgusty - 1995-nji ýylyň 2-nji noýabry) özüne bagyşlanan monah durmuşy we takwalygy üçin hormatlanýan gürji prawoslaw monahydy. Gabrieliň Mtsketadaky mazary köp sanly gudrat bilen zyýaratçylaryň sanyny özüne çekdi. Gürjüstanyň prawoslaw kilisesi ony 2012-nji ýylyň 20-nji dekabrynda Mukaddes Ata Keramatly Gabriel, Mesihi kabul ediji we akmak (Mukaddes Gadyrly Ata Gabriel Konfessor-Salos) hökmünde resmi taýdan tassyklady.
Körkak obasy
Körkak obasy — Türkmenistan Respublikasy nyň Lebap welaýaty nyň Döwletli etraby nda, etrap merkeziniň gündogar tarapynyň 14-nji kilometrinde ýerleşýär. Oba ilaty esasy çarwadarçylyk we daýhançylyk işi bilen meşgullanýar. Oba ilkibaşda döredilen wagtynda etrabyň Amyderýa maldarçylyk hojalygynyň 1-nji fermasy hökmünde ýagny, diňe çarwadarçylyk işlerini amala aşyrmak maksady bilen 1975-nji ýyllarda döredilýär. Ol döwürlerde oba ýaşaýjylary bary-ýogy 10-15 maşgaladan ybarat bolan. Häzirki wagtda obanyň ýaşaýjylarynyň maşgalalarynyň sany 300-den gowrak. Oba ilatynyň ýaşaýyş-durmuş şertleri gowy. Oba Türkmenistanyň uzak nokatlarynda bolandygyna garamazdan 1992-nji ýylda tebigy gaz bilen üpjün edilýär.
Garagaşly
Garagaşly Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň Merkez etrapçasynyň bir obasydyr.
Bu oba etrapçanyň Günorta Caparbaý bölegine tabindir.
Eýranyň hasabat guramasynyň 2006-nji ýyldaky sanawyna görä Garagaşly 417 maşgala, 2177 raýatly bir obadyr.
Jenaýat we jeza
thumb|Jenaýat we jeza Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiýiň ýazan romany.
Anjelina Joli
Anjelina Joli, öňki Joli Pitt, 1975-nji ýylyň 4-nji iýunynda doglan Amerikaly aktrisa, kinoreerissýor we ynsanperwer. Akademiýa baýragy we üç sany “Altyn globus” baýragy ýaly baýraklara mynasyp bolan, birnäçe gezek Golliwudyň iň köp girdeji gazanan aktrisasy diýlip yglan edildi.
Kurtkoý
Kurtkoý, Stambulyň Pendik etrabynda bir Goňşusy.
Viaport we Stambul Sabiha Gökçen howa menzili ýaly halkara derejesinde meşhur ýerleri bar Ilaty takmynan 179.775 (2021). Bu goňşusy XV asyrda esaslandyryldy. 220x124px|thumb
Güseýin Muhtarow
Görnükli türkmen dramaturgy Güseýin Muhtarow 1914-nji ýylda Eýranyň Maşat şäherinde eneden bolýar. Ol ýaşlykda ýetim galýar. Onuň 6 ýaşynda ejesi, 10 ýaşynda hem kakasy aradan çykýar. Ol açlykdan ölmezlik üçin, tikinçä şägirt bolup işe girýär. Ýaşajyk Güseýin her gün diýen ýaly ussanyň teýeneli sözlerini eşitmeli, taýagyna çydamaly bolýar. Güseýini bu ýagdaýdan onuň Türkmenistanyň Mary şäherinde ýaşaýan doganoglany Gulam Ryza diýen adam halas edýär. Onuň haýyşy boýunça Güseýin 1926-njy ýylda Mara getirilýär. Geljekki dramaturg üçin täze durmuşyň, täze dünýäniň gapysy giňden açylýar. Ol mekdep-internata girýär. Şundan soň ol dürli mekdeplerde okaýar.
G.Muhtarow 1932-nji ýyldan, okuwyň daşyndan, ilki pionerwožatyý, soňra öz terbiýelenen çagalar öýünde terbiýeçi bolup işleýär. Orta mekdebi we mugallymçylyk kursuny gutarandan soň, ol dürli mekdeplerde çagalara bilim berýär. G.Muhtarow 1941-nji ýylda Marydaky öz okan mekdep­-internatyna direktor bellenilýär.
G.Muhtarowda ýaşlygyndan teatra, kino uly höwes döreýär. Ol drama gurnagyna gatnaşyp, onuň işjeň agzasyna öwrülýär, ençeme rollary ýerine ýetirýär. Hut drama gurnagynda ol teatryň manysyna düşünýär we ony tüýs ýürekden söýýär, käte bir aktly pýesalar ýazmaga-da synanyşýar.
G.Muhtarow 1939-njy ýylda «Çopan» diýen ilkinji pýesasyny döredýär. Ol pýesa tomaşaçylar tarapyndan gowy garşylanýar. Bu ýagdaý Güseýinde öz zehinine bolan ynam döredýär we ony döredijilik işine ruhlandyrýar.
G.Muhtarow B.Pürliýew bilen bilelikde işläp başlaýar. Olar 1941-nji ýylda «Men – başlyk», 1942-nji ýylda «Söýgi we töhmet» pýesalaryny döredýärler. Bu pýesalar döwlet we welaýat teatrlarynyň sahnalarynda görkezilýär. Şundan soň G.Muhtarowy SSSR Ýazyjylar birleşiginiň agzalygyna kabul edýärler. Bu üstünlikler bilen ruhlanan G.Muhtarow ýene-de B.Pürliýew bilen birlikde «Arzuw», «Kirli gyz» diýen pýesalary ýazýar.
G.Muhtarow nirede işlese-de, döredijilik işini ýatdan çy­karmaýar. Ol dünýä belli dramaturglaryň eserlerini yzygiderli okaýar we bu kyn hünäriň tärlerini çuň ele almaga, dramaturgyň ussatlygynyň syrlaryna düşünmäge çalyşýar. 1947-nji ýylda G.Muhtarowyň «Jemal» atly bir aktly pýesasy bütinsoýuz bäsleşikde baýrak alýar. Bu drama eseri awtora uly abraý getirýär we ony belli dramaturg hökmünde tanadýar. 1948-nji ýylda A.M.Gorkiý adyndaky Edebiýat institutyna ( häzirki Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti) okuwa girýär. Okaýan döwründe G.Muhtarow diplom işi üçin goşgy bilen «Murgabyň kenarynda» pýesasyny ýazýar. G.Muhtarow 1953-nji ýylda instituty üstünlikli tamamlaýar. Şundan soň ol «Şadyýan myhman», «30-njy ýyllar», «Howply kök», «Iň soňky duşuşyklar», «Söýgi we ýigrenç», «Ajaýyp tebip», «Komsomol sözi», «Daň atanda», «Kim jenaýatkär?», «Durmuşa çykjak däl» pýesalaryny ýazýar.
Dramaturg bir aktly pýesalaryň ençemesini döredýär. Ol «Jemal» pýesasyndan başga-da «Dostlar», «Süýjiniň ajy çagy», «Hiç kim bilmeli däl», «Kim jeza çekmeli?» ýaly bir perdeli pýesalaryň hem awtorydyr. Dramaturgyň «Dostlar», «Süýjiniň ajy çagy» pýesalary birnäçe dile terjime edildi we ençeme halklaryň teatrlarynyň sahnasynda goýuldy. Dramaturgyň ýokarda ady tutulan bir aktly pýesalary ýurdumyzyň çeper höwesjeňler gurnaklarynyň köpüsiniň re­pertuaryna ymykly girdi. G.Muhtarow G.Seýitliýew bilen hem birnäçe pýesa döredýär. Olar bilelikde «Kümüş gapyrjak», «Çopan ogly», «Jogapkär sekretar», «Bagbanyň gyzy» we bir aktly «Atamyň arzuwy» atly pýesalary tomaşaçylyra hödürlediler. G.Muhtarow Magtymguly adyndaky Opera we balet te­atry bilen hem ysnyşykly aragatnaşyk saklaýar. Ol bu teatr üçin ýazylan «Ajaýyp tebip», «Sähra» atly baletleriň, «Gun­ça» we Gara Seýitliýew bilen bilelikde döredilen «Aýna» diýen operalaryň librettolarynyň hem awtorydyr. Şonuň ýaly-da dramaturgyň pýesalarynyň birnäçesiniň esasynda kinofilmler döredildi.
G.Muhtarow «Zähmet Gyzyl Baýdak», «Hormat nyşany» ordenleri, medallar, üç gezek Türkmenistan SSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň Hormat haty bilen sylaglanýar we SSSR-iň Döwlet baýragyna mynasyp bolýar. G.Muhtarow 1980-njy ýylda aradan çykýar.
Boliwiýa
Boliwiýa (Bolivia, Buliwya, aým. Wuliwya, Volívia), resmi ady — Köpmilletli Boliwiýa Döwleti (Estado Plurinacional de Bolivia ) — Günorta Amerikada döwlet.
thumb|left|250px|Uyuni
Azerbaýjanyň wiza syýasaty
thumb|300px|Azerbaýjanyň wiza syýasaty Mosturtlaryň köpüsiniň raýatlary Azerbaýjan Respublikasynyň çägine girmek üçin deslapky wizalardan boşadyldy. Azerbaýjana girenden soň beýleki ýurtlaryň raýatlaryna wiza berilýär.
Tebigy baýlyklar
Tebigy baýlyklar – adamynyň ýaşaýşynda, zähmet hadysasynda peýdalanýan tebigy baýlyklary we hadysalarydyr. Olara gün şöhlesi, atmosfera howasy, klimat, suw, toprak, ösümlik we haýwanat dünýäsi, gazma baýlyklar degişlidir. Olar azalma derejeleri boýunça gutarýan (tükenýän) we gutarmaýan (tükenmeýän) görnüşlere bölünýärler.
Gutarýan tebigy baýlyklar
Gutarýan tebigy baýlyklar yzygider peýdalanylmagy netijesinde gorlary azalýan, gutarýan baýlyklary öz içine alýar. Olar hem öz nobatynda gaýtadan dikelýän we dikelmeýän (dikeldip bolmaýan) görnüşlere bölünýärler.
Gaýtadan dikelýän tebigy baýlyklara toprak, ösümlik we haýwanat dünýäsi, şeýle hem köllerde hem-de deňizleriň ýalpak aýlaglarynda çöküp toplanýan glauber we nahar duzy ýaly mineral duzlar degişlidir. Eger bu baýlyklaryň döremegi üçin tebigatda zerur şertler saklanýan bolsa, onda olaryň gorlary hemişe dikeldilip durulýar. Olaryň halk hojalygynda peýdalanylyş tizligi bolsa tebigatda döreýiş depgininden ýokary däldir. Her bir baýlygyň gaýtadan dikelme tizligi hem birmeňzeş bolmaýar. Haýwanlar birnäçe ýylyň, tokaýlar 60-80 ýylyň, hasyllylygy ýitirilen topraklar bolsa birnäçe müň ýyllaryň dowamynda dikelýär.
Gutarmaýan tebigy baýlyklar
Gutarmaýan baýlyklar yzygiderli peýdalanylmagy netijesinde gorlary gutarmaýan baýlyk görnüşlerini öz içine alyp, olara suw, klimat hem-de kosmiki baýlyklar degişli edilýär. Ýer planetasynyň suwlarynyň umumy gory gutarmaýar. Onuň esasyny Dünýä okeanynyň duzly suwlary düzýär. Ýöne adam we beýleki janly organizmleriň köp görnüşleri üçin zerur bolan süýji suwlar gutarýan tebigy baýlyklara degişlidir. Dünýäde süýji suwdan peýdalanmaklygyň meselesi derýalaryň, kölleriň suwlarynyň azalmagy, suwarymly ekerançylyga, senagat önümçiligine harçlanýan süýji suwlaryň artmagy, suwlaryň önümçilik we hojalyk galyndylary bilen hapalanmagy bilen baglanyşykly ýyl geldigiçe ýitileşýär. Şoňa görä-de, suw baýlyklarynyň tygşytly sarp edilmegi we berk goralmagy zerurdyr.
Klimatiki baýlyklara degişi bolan atmosfera howasy, ýelleriň energiýasy gutarmaýan baýlyklardyr, ýöne senagat we ulag ulgamynyň ösdürilmegi zerarly howa gurşawy tüsseler, tozanlar, işlenip çykarylan gazlar bilen ep-esli derjede hapalandy. Iri şäherlerde we senagat me rkezlerinde howanyň ýokary derejede hapalanmagy adamynyň saglygy üçin has-da howply boldy.
Kosmiki baýlyklara gün şöhlesi, deňiz daşgynlary we gaýtgynlary degişlidir. Olar gutarmaýan baýlyklar bolsalar-da, iri şäherlerde we senagat merkezlerinde howanyň tozanly, tüsseli bolmagy sebäpli gün şöhleleriniň ýer üstüne düşýän möçberi ep-esli azalýar.
Edebiýatlar
''Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.''
Pinokkio 3000
Pinokkio 3000 (Pinocchio 3000) Kanada-da “CinéGroupe” tarapyndan öndürilen we “Filmax” tarapyndan 2004-nji ýylyň 9-njy iýuly Ispaniýa paýlanan 3D animasiýa komediýa aýdym-saz filmidir. Film Carlo Collodi meňzeş atly kitabyndan şekile geçirilen. Filmde Malkolm MakDowell, Whoopi Goldberg, Howard Ryshpan, Bobbi Edner, Terrens Scammell, Sonja Ball, Helena Evangeliou, Howie Mandel we Gabrielle Elfassy rol alar.
Uran (planeta)
thumb|[[Ýer bilen Uranyň göwrüminiň deňeşdirmesi.]]
Uran (simwoly: ) — Gün ulgamynyň Günden uzaklygy boýunça ýedinji,göwrümi boýunça üçünji we massasy boýunça dördünji planetasy. 1781-nji ýylda iňlis astronomy Wilýam Gerşel tarapyndan açyldy we Kronosyň (rim mifologiýasynda Saturnyň) kakasy, hem-de Zewsiň (rimlilerde Ýupiteriň) atasy bolan grek asman hudaýy Uranyň hormatyna atlandyrylypdyr.
Gwatemala
Gwatemala (Ispan dili: Guatemala), resmi taýdan Gwatemala respublikasy, Demirgazyk Amerikadaky ýurt. Beliz, Meksika, El Salwador we Gonduras bilen serhetleşýär. Paýtagt we iň uly şäher Gwatemala şäheri
Koloniýadan öňki
left|thumb|317x317px|Northernurduň demirgazygyndaky Tikal ybadathanasy. Gwatemalada adam ýaşamagynyň ilkinji subutnamasy beöň 12000-nji ýyldan başlaýar. Variousurduň dürli künjeklerinde tapylan obsidian oklar ýaly subutnamalar, miladydan öňki 18,000-nji ýyllarda adamzadyň bardygyny görkezýär. Irki Gwatemala göçüp gelenleriň awçy bolandygyny subut edýän arheologiki subutnamalar bar. Peten we Pacificuwaş ummanyň kenarlaryndan polen nusgalary mekgejöweniň ösdürilip ýetişdirilişiniň miladydan öňki 3500-nji ýyla çenli ösendigini görkezýär. Miladydan öňki 6500-nji ýyllara degişli ýerler daglyk ýerleriň Kiçi sebitinde, Pacificuwaş ummanyň kenarýakasyndaky Sipacate we Escuintla tapyldy.
Mezoamerikan siwilizasiýasynyň nusgawy döwri Maýa siwilizasiýasynyň beýikligine gabat gelýär we Gwatemala boýunça köp sanly saýt bilen wekilçilik edilýär, iň köp konsentrasiýa Petende. Bu döwür şäherleşme, garaşsyz şäher-döwletleriň döremegi we beýleki Mesoamerikan medeniýetleri bilen aragatnaşyk bilen häsiýetlendirilýär. takmynan takmynan 900-nji ýyla çenli dowam edipdir, Klassiki Maýa siwilizasiýasy ýykylanda. Maýalar merkezi peslikdäki şäherleriň köpüsini terk etdi ýa-da guraklyk sebäpli açlyk sebäpli öldi. Apseykylmagynyň sebäbi barada jedel edilýär, ýöne guraklyk teoriýasy köl kenarlary, gadymy polen we beýlekiler ýaly subutnamalar bilen tassyklanan walýuta gazanýar. center|thumb|Maýalylaryň köne ýazuw ulgamy.
Kolonial we Garaşsyzlyk
Täze dünýä gelenlerinden soň, ispanlar 1519-njy ýyldan başlap Gwatemala birnäçe ekspedisiýa başladylar. Az salymdan Ispaniýanyň gatnaşygy ýerli ilaty ýok eden epidemiýa sebäp boldy. Ispaniýanyň Meksikany basyp almagyna ýolbaşçylyk eden Hernan Kortes kapitan Gonzalo de Alvarado we dogany Pedro de Alvaradoga bu topragy basyp almak üçin rugsat berdi. Alvarado ilki bilen adaty garşydaşlary Kiççe (Quiché) milletine garşy söweşmek üçin Kaççikel halky bilen birleşdi. Alvarado soňra Kaççikeliň garşysyna çykdy we ahyrynda tutuş sebiti Ispaniýanyň gol astyna aldy.
Kolonial döwürde Gwatemala audiensiýa, Ispaniýanyň kapitan generaly (Capitania General de Guatemala) we Täze Ispaniýanyň (Meksika) bir bölegi bolupdy. Ilkinji paýtagt Villa de Santiago de Gwatemala (häzirki Tecpan Gwatemala ady bilen tanalýar) 1524-nji ýylyň 25-nji iýulynda Kaççikeliň paýtagty Iximçäniň golaýynda döredildi. Paýtagt 1527-nji ýylyň 22-nji noýabrynda Villa de Santýago de Gwatemala garşy Kaççikeliň hüjümi netijesinde Ciudad Vieja göçürildi.
1821-nji ýylyň 15-nji sentýabrynda Çiapas, Gwatemala, El Salwador, Nikaragua, Kosta Rika we Gonduras tarapyndan döredilen Gwatemalanyň baş kapitanlygy Ispaniýadan garaşsyzlygyny resmi taýdan yglan etdi. General kapitan iki ýyl soň dargadyldy. Bu sebit resmi taýdan kolonial döwürde Täze Ispaniýanyň häkimliginiň bir bölegi bolupdy, ýöne amaly mesele aýratynlykda alnyp barylýar. 1825-nji ýyla çenli Gwatemala öz baýdagyny döretdi.
1838-nji ýylda Gonduranyň lideri Fransisko Morazanyň we Gwatemalaly éoze Fransisko Barrundiýanyň liberal güýçleri Gwatemala çozup, San Sura baryp ýetdiler, şol ýerde harby serkerde we soňra Gwatemalanyň ilkinji prezidenti Rafael Karreranyň gaýynatasy Ça Alvaresi öldürdiler. Liberal güýçler Gwatemala kaudilosynyň yzyna eýerijilere duýduryş hökmünde Alvareziň kellesini pyçak bilen asdy. Çozuşy eşidip, Mataqueskuintlada bolan Morazan bilen garşylaşmak üçin gelen Karrera we aýaly Petrona, hatda Morazany gabrynda-da bagyşlamajakdyklaryna ant içdiler; maşgala agzalaryndan ar almajak adama hormat goýmagyň mümkin däldigini duýdular.
Karreranyň kabul etmejek birnäçe wekili iberenden soň, esasanam Karreranyň sowuk gan bilen öldürmek islemeýän Barrundiýa däl-de, Morazan ýolundaky obalary weýran edip, emläklerinden mahrum etdi. Karrera güýçleri daglarda gizlenmeli boldy. Karranyň düýbünden ýeňilendigine ynanýan Morazan we Barrundia Gwatemala şäherine gitdiler we liberal batalýonlaryň birine hemaýat bermegi teklip eden döwlet häkimi Pedro Walenzuela we konserwatiw Aýkinena urugynyň agzalary halas edijiler hökmünde garşylandy, Walenzuela we Barrundia bolsa Morazana ähli Gwatemala berdi. bar bolan maliýe meselesini çözmek üçin zerur çeşmeler. Iki tarapyň kriolllary daň atýança, ahyrynda daýhan gozgalaňyny basyp bilýän Morazan ýaly kriollo kaudilosynyň bardygyny bellediler. thumb|Gwatemala şäherindäki Milli köşk. 1847-nji ýylyň 21-nji martynda Gwatemala özüni garaşsyz respublikan diýip yglan etdi we Karrera ilkinji prezident boldy. Prezident bolan ilkinji möhletinde Karrera ýurdy aşa konserwatiwlikden adaty bir ýagdaýa getirdi; 1848-nji ýylda ýurt birnäçe aý bäri başagaýlykdan soň liberallar ony işinden kowup bildiler. Karrera öz islegi bilen işinden aýryldy we Meksika gitdi. Täze liberal re regimeim Aýkinena maşgalasy bilen birleşdi we Gwatemala topragyna gaýdyp barsa Karreranyň ölüm jezasyny bermegi buýurdy.
Häzirki zaman taryhy
Uly Depressiýa 1929-njy ýylda başlandy we Gwatemala ykdysadyýetine erbet zeper ýetirdi, işsizligiň ýokarlanmagyna we işçileriň we işçileriň arasynda tolgunyşyklara sebäp boldy. Gwatemala meşhur gozgalaňdan gorkup, welaýat häkimi hökmünde "netijelilik we zalymlyk" bilen tanalýan Jorj Ubikony goldady. Ubico, ýeke-täk kandidat bolan 1931-nji ýylda geçirilen saýlawda ýeňiş gazandy. Saýlawdan soň syýasaty çalt awtoritarlaşdy. Karz peonage ulgamyny rehimsiz ýerine ýetirilen wagşy kanuny bilen çalşyp, ýer eýeçiligi bolmadyk ähli erkeklerden azyndan 100 gün zähmet çekmegini talap etdi. Hökümeti ýollary we demir ýollary gurmak üçin tölenmedik hindi zähmetini ulandy. Ubico, şeýle hem, aýlyk haklaryny gaty pes derejede doňduryp, ýer eýelerine öz emläklerini goramak üçin eden her bir işi üçin kazyýet jogapkärçiliginden doly eldegrilmesizlige rugsat berýän kanun kabul etdi, bu taryhçylar tarapyndan adam öldürmegi kanunlaşdyrdy. Ol Latyn Amerikasynyň iň täsirli we rehimsiz birine öwrülen polisiýa güýjüni ep-esli güýçlendirdi. Zähmet kanunlaryny bozmakda güman edilýän adamlary atmak we tussag etmek üçin olara has köp ygtyýarlyk berdi. Bu kanunlar oba hojalygynyň işgärleriniň arasynda oňa uly gahar-gazap döretdi. Hökümet ýokary derejede harbylaşdyryldy; dolandyryşy astynda her welaýat häkimi goşun generalydy.
Ubico özünden öňki syýasatyny, köplenç Gwatemala çykdajy edip, Birleşen miwe kompaniýasyna uly eglişik etmek syýasatyny dowam etdirdi. Port gurmak baradaky wadanyň deregine bu kompaniýa 200,000 gektar (490,000 gektar) köpçülik ýerini berdi, soň bolsa boýun gaçyrdy. Gwatemala gireninden bäri Birleşen miwe kompaniýasy daýhanlary göçürmek we ekin meýdanlaryny banan ekin meýdanlaryna öwürmek arkaly ýer eýeçiligini giňeltdi. Bu amal Ubikonyň ýolbaşçylygynda has çaltlaşdy we hökümet muny duruzmak üçin hiç zat etmedi. Kompaniýa hökümetden import paçlaryny we gozgalmaýan emläk salgydyndan boşadyldy we beýleki adamlara ýa-da toparlara garanyňda has köp ýer gözegçilik edýärdi. Şeýle hem, ýurtdaky ýeke-täk demirýoly, elektrik öndürip bilýän ýeke-täk desgalary we Atlantik kenaryndaky Puerto Barriosdaky port desgalaryna gözegçilik edýärdi. thumb|1931-nji ýyldan 1944-nji ýyla çenli ýurdy dolandyran Jorje Ubiko. 1976-njy ýylyň 4-nji fewralynda uly ýer titremesi birnäçe şäheri weýran etdi we 25,000-den gowrak adamyň ölümine sebäp boldy, esasanam ýaşaýyş jaýy pes bolan garyplaryň arasynda. Earthquakeer titremesinden soň hökümetiň çalt jogap bermezligi we öýsüz-öwzarsyzlygy aradan aýyrmagy halk arasynda nägileligiň döremegine sebäp bolan giň nägileligi döretdi. General Romeo Lukas Garsiýa 1978-nji ýylda galp saýlawlarda häkimiýete geçdi.
1970-nji ýyllarda iki sany täze partizan guramasy, Garyplaryň partizan goşuny (EGP) we ýaragly adamlar guramasy (ORPA) köpeldi. Olar esasan harbylara we goşunyň käbir raýat goldawçylaryna garşy şäher we oba söweşlerini öz içine alýan partizançylyk hüjümlerine başladylar. Goşun we harby güýçler on müňlerçe parahat ilatyň ölümine sebäp bolan wagşy garşy söweş kampaniýasy bilen jogap berdiler. 1979-njy ýylda hökümet güýçlerine jemgyýetçilik goldawyny berýän ABŞ-nyň prezidenti Jimmi Karter Gwatemala goşunyna adam hukuklarynyň giňden we yzygiderli ulanylmagy sebäpli ähli harby kömegi gadagan etmegi buýurdy. Şeýle-de bolsa, şondan soň Amerikanyň kömeginiň Karter ýyllarynda gizlin kanallar arkaly dowam edendigini görkezýän resminamalar peýda boldy.
Gwatemala raýat urşy 1996-njy ýylda partizanlar bilen hökümetiň arasynda parahatçylyk şertnamasy bilen tamamlandy, Norwegiýa we Ispaniýa ýaly ýurtlar tarapyndan güýçli araçylyk arkaly BMG tarapyndan gepleşikler geçirildi. Iki tarap hem uly eglişik etdi. Partizan söweşijileri ýaragsyzlandylar we işlemek üçin ýer aldylar. ABŞ tarapyndan maliýeleşdirilýän hakykat komissiýasynyň (Taryhy düşündiriş komissiýasynyň) habar bermegine görä, uruş döwründe adam hukuklarynyň bozulmagynyň 93% -inden gowragy hökümet güýçleri we döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän, Merkezi aňtaw gullugy tarapyndan taýýarlanan harby güýçler jogapkärdir. thumb|Petendäki Flores şäheri.
Demografiýa
Gwatemala 17,247,849 ilaty (2018 ý.). 1900-nji ýylda bary-ýogy 885,000 bolan bu, 20-nji asyrda Günbatar ýarym şarda ilatyň iň çalt ösmegini emele getirýär. Gwatemala respublikasynyň ilkinji ilat ýazuwy 1778-nji ýylda geçirildi we bu senzuralaryň takykdygyna garamazdan, yzygiderli alynmady. Gwatemalada ortaça ýaş 20, erkekler üçin 19,4, aýallar üçin 20,7 ýaş. Gwatemala demografiki taýdan Günbatar ýarym şarda iň ýaş ýurtlaryň biri, merkezi Afrika we Yrak bilen deňeşdirilýär. 2010-njy ýylda 15 ýaşdan kiçi ilatyň paýy 41,5%, 54,1% 15 ýaşdan 65 ýaş aralygynda, 4,4% 65 ýa-da ondan uly ýaşda. thumb|Maýalaryň kiçi topary bolan Kaççikel halky. Gwatemala dürli etnik, medeni, jyns we dil toparlary bilen ýaşaýar. Milli statistika instituty (INE) tarapyndan geçirilen 2018-nji ýyldaky ilat ýazuwyna görä, ilatyň 56% -i garyşyk ýerli we Europeanewropa mirasyny görkezýän Ladino. Guerli Gwatemalalylar diňe Perudan we Boliwiýadan soň Latyn Amerikasyndaky iň uly göterimleriň biri bolan milli ilatyň 43,6% -ini düzýär. Guerli Gwatemalalylaryň köpüsi (milli ilatyň 41,7%) Maýa halkyndan, ýagny Kiççe (umumy ilatyň 11,0%), Çekçi (8,3%), Kaççikel (7,8%), Mam (5.2%) we "beýleki Maýa" (7,6%). Milli ilatyň 2% -i Maýa däl ýerli ilat. Ilatyň 1.8% -i Sinka (mezoamerikan), ilatyň 0,1% -i Garifuna (Afrika / Karib garyndysy).
Europeanewropaly ak Gwatemalalylar, “Criollo” diýlip hem atlandyrylýar, Gwatemala ýazuwynda Ladinos (garyşyk jyns) şahsyýetlerden tapawutlanmaýar. Olaryň köpüsi nemes we ispan göçmenleriniň nesilleri, beýlekileri italýanlardan, iňlislerden, fransuzlardan, şweýsariýalylardan, belgiýalylardan, gollandiýalylardan, ruslardan we daniýalylardan gelip çykýar. Nemes göçmenleri Gwatemala Täze ýyl agaçlarynyň däbini getirdiler.
Ilatyna takmynan 110,000 salwadorly girýär. Sankt-Winsentden gelen ýerli halklar bilen durmuş guran we durmuşa çykan gara afrikalylardan bolan Garifuna esasan Livingston we Puerto Barriosda ýaşaýar. Afro-Gwatemalalylar we mulattolar esasan banan ekýän işgärlerden gelip çykýar. Esasan hytaýly Aziýalylar, şeýle hem Liwanly we Siriýaly araplar bar. Gwatemala şäherinde we golaýdaky Miksoda ösýän koreý jemgyýeti takmynan 50,000 töweregi. thumb|K'iche 'aýal, Maýalaryň başga bir topary. Gwatemalanyň ýeke-täk resmi dili ispan dilidir, ilatyň 93 göterimi birinji ýa-da ikinji dil hökmünde gürleýär. Maýa dilleriniň 21-si, esasanam oba ýerlerinde, şeýle hem Maýa däl Amerikan dilleriniň ikisinde gürleşilýär: ýurtda ýerli Sinka we Karib deňzinde gürlenýän Arawakan dili Garifuna. 2003-nji ýyldaky Dil kanunyna laýyklykda bu diller milli diller hökmünde ykrar edildi.
Hristiançylyk Gwatemala jemgyýetiniň durmuşy üçin güýçli we wajyp bolmagyny dowam etdirýär, emma düzümi jemgyýetçilik we syýasy tolgunyşyklaryň nesillerinde üýtgedi. Kolonial döwürde ispanlar tarapyndan girizilen Rim katolikçiligi 2007-nji ýyla çenli ilatyň 48,4% -ini emele getirýän iň uly din ýa-da buthana bolmagynda galýar. Protestantlar, köpüsi angelewangelik (Protestantlaryň köpüsi Latyn Amerikasyndaky angelewangelikos diýilýär) dürli konfessiýalarda şol döwürde ilatyň 33,7% -ini emele getirýärdi, ondan soň beýleki dinlerde (iudaizm, yslam we buddizm ýaly) 1,6% -i we 16.1% -i dine degişlidigini öňe sürýär. Recentaňy-ýakynda geçirilen gözlegde katolikleriň 47,6%, protestantlaryň 38.2%, beýleki dinleriň 2,6% we dine ynanmaýanlaryň 11,6% -e degişlidigi ýüze çykaryldy.
Banska-Bystrika
thumb|300px|right|Banska Bystrica Banska Bystrica ( Nemesçe : Neusohl, Wengriýa : Besztercebánya ) Slowakiýanyň Banska Bystrika welaýatynyň paýtagty. 1988-nji ýylda şäheriň ilaty 83,001 bolsa, 2005-nji ýyla çenli şäheriň ilaty 81,281 adam hasaplandy. Şäher 1255-nji ýylda esaslandyryldy. 1944-nji ýylyň 26-njy awgustynda nemeslere garşy Slowakiýanyň milli gozgalaňyna şaýat boldy.