I_jahan_urşy_we_Aziýa_we_Afrika_ýurtlary
Ýaponiýaýewropalylaryň üruş bilen eliniň baglydygyndan peýdalanyp, Hytaýyň bir welaýatyny basyp aldy. Aziýa ýurtlaryndan diňe Osman Türkmen imperiýasy doly uruş hereketlerine goşulan ýurt boldy. Emma ol hem Germaniýanyň diýeni boýunça uruş alyp bardy. Geliň indi urşuň başlanyşy we gidişi baradaky gürrüňe geçeliň! . 	Bazar ykdysadyýetiniň çalt ösmegi haryt çykarar ýaly giň bazarlary, çig-mal çeşmelerini talap edýärdi. Öňde baryjy döwletleriň barha köp bakna ýurtlary edinesi gelýärdi. Bazar ykdysadyýetine ýaňy gadam basan ýaş döwletler hem bakna paýlaşykda paý berilmegini talap edip başladylar. Şeýlelikde, döwletleriň arasynda paýlaşylan dünýäni täzeden paýlaşmak ugrunda göreş başlandy. Bu göreş birnäçe dawalara, harby çaknyşmalara, iň soňunda bolsa jahan urşunyň başlanmagyna getirdi Ýewropada “üçler bileleşigi” we Antantanyň arasyndaky gapma-garşylyklar 1914-nji ýyla çenli ýetjek derejesine etdi. Germaniýa garşydaşlary bilen deňeşdirende özüni has taýýarlykly hasap edip, urşa bahana agtaryp başlady. Şeýle bahana tapyldy. Balkan ýarym adasyndaky birnäçe asyrlaryň dowamyndaky dawalar urşuň döremegine sebäp boldy. Germaniýa ýaly güýçli döwletden arka tapynan Awstro-Wengriýa, onuň maslahaty bilen slawýanlaryň, awstriýalylaryň agalygyna garşy milli azatlyk hereketini basyp ýatyrmak isledi. Serbiýa bu döwürde Bosniýany özüne birleşdirmek isleýärdi. Serbiýanyň bu matlabyna Awstro-Wengriýa garşydy. Şonuň üçin Awstro-Wengriýa Serbiýanyň serhetlerine ýakyn ýerlerinde harby tälim okuwlaryny geçip başlady. Harby tälim okuwlarynyň 1914-nji ýylyň hut 28-nji iýunynda başlanmagy, serbleriň milli däp-dessurlarynyň üstünden gülmek üçin edilen ýaly boldy. Çünki 1389-njy ýylyň 28-nji iýunynda türkler serbleri uly ýeňlişe sezewar edip, şol günden soň Serbiýa türkleriň gol astyna düşüpdi. 28-nji iýun serblerde milli matam güni hökmünde bellenilýärdi. Awstro-wenger tagtynyň mirasdüşer şazadasy Frans-Ferdinand aýaly bilen 28-nji iýunda Bosniýanyň merkezi Saraýewo gelipdi. Harby tälim okuwynyň açylyş dabarasyna gatnaşmak üçin, şäheriň merkezi köçesinden üsti açyk maşynda barýarka, olaryň ikisi-de serb milletçisi tarapyndan öldürildi. Bu sapançadan atylan ok soňra dünýäni sarsdyran jahan urşunyň başlanmagyna, millionlarça oklaryň atylmagyna bahana boldy. Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy urşa taýýardy. Emma ol serbleri Russiýanyň goldamagyndan gorkýardy. German imperatory Wilgelm II oňa serblere temmi bermegi maslahat berdi. 1914-nji ýylyň 23-nji iýulynda Awstro-Wengriýanyň hökümeti kabul edip bolmajak talapnamany Serbiýa ýollady we pikirlenmäge 48 sagat wagt berdi. Serbleriň arkadaýanjy, gandüşer garyndaşy bolan Russiýa-da entek urşa taýýar däldi. Şonuň üçin-de talapnamanyň jogap möhletini uzaltjak bolup synanyşdy. Ol başa barmady. Soňra serblere mümkin boldugyça ylalaşmagy maslahat berdi. Germaniýa we Awstro-Wengriýa ylalaşyk islemediler. 1914-nji ýylyň 28-nji iýulynda Awstro-Wengriýa Serbiýa garşy uruş yglan etdi. Muňa jogap edip, Russiýa urşa taýýarlygyny güýçlendirdi. Harby borçlulary goşunçylyga çagyrdy. Şol bir wagtda hem bu taýýarlyk işlerini gizlin geçirmek isläpdi. Gizlinlik başa barmady. Germaniýa Russiýanyň bu hereketlerine jogap edip, 1-nji awgustda Russiýa, 3-nji awgustda Fransiýa garşy uruş yglan etdi. Germaniýa Belgiýanyň we Lýuksemburgyň bitaraplygyny äsgermän, bu döwletlere garşy urşa başlady. Muňa jogap edip, Beýik Britaniýa 4-nji awgustda Germaniýa garşy uruş yglan etdi. Awstro-Wengriýa 6-njy awgustda Russiýa garşy urşa başlaýandygyny duýdurdy. Ýewropada başlanan uruş tizden onuň çäklerinden uzaklary-da öz içine aldy. Awgustda Ýaponiýa Germaniýa garşy uruş yglan etdi. Emma, Ýaponiýanyň Ýewropada uruş alyp barmak niýeti ýokdy. Ýaponiýa Hytaýdaky german eýeçiliklerini, ýagny XIX asyryň ahyrynda Germaniýa tarapyndan eýelenen Şanduny basyp aldy. Osman türkmenleriniň imperiýasy XIX asyrda Beýik Britaniýanyň, Fransiýanyň, Russiýanyň ýarym baknasyna öwrülipdi. Şundan ugur alsak bu döwlet Antantanyň tarapynda durup urşa goşulaýmaly ýalydy. Emma, tersine boldy. Urşuň öňüsyrasynda bu sebitde agzalan baknadar döwletler Osman türkmenleriniň döwletini ünsden düşüripdiler. Ony öz tarapynda urşa goşmakdan uly bähbit bolmaz diýip düşündiler. Ine, şu ýagdaýy hem Germaniýa ulandy. Urşuň öňüsyrasynda öz bitaraplygyny jar etse-de, ol tizlikde Germaniýany goldap, urşa goşuldy. Şeýlelikde, dünýäniň ilatynyň üçden ikisiniň ýaşaýan döwletleriniň 38-sini öz içine alan birinji jahan urşy başlandy. Uruşýan toparlaryň maksatlary. Birinji jahan urşy özüniň häsiýeti boýunça basybalyjylykly, adalatsyz uruşdy. Diňe Serbiýa, Çernogoriýa, Belgiýa we basylyp alynan halklar adalatly, azat edijilik urşuny alyp barýardylar. Uruşýan taraplaryň hersiniň öz maksatlary bardy. Germaniýa Ýewropanyň we Aziýanyň uly bölegini, Fransiýanyň, Belgiýanyň baknalaryny, Russiýadan Pribaltikany we Ukrainany basyp almak isleýärdi.