cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bronhial astma
Uzaga çekýän agyr tytgaýlar, keseliň agyr gaýraüzülmesi bolan, astmatiki ýagdaýa getip biler.
Astmatiki ýagdaýda geçirilýän bejergä täsir peselip, üsgürme netijesinde goýy gakylygyň bölünip çykmagy ýüze çykmaýar. Bronhlaryň gysylmagynyň güýjemegi netijesinde, astmatiki ýagdaý beterleşýär. Öýkende, has hem onuň aşaky böleginde howasyz bölekler döräp, diňlenilende dem alyş sesleri ol ýerlerde eşdilmeýär. “Lal“ öýken emele gelýär. Bedeniň gerekli kislorod bilen üpjün edilmezligi,dokumalarda we agzalarda kömürturşy gazynyň ýygnanmagyna, olaryň işiniň bozulmagyna getirýär.
Ganyň lagtalanmasy peselýär. Kislorod “açlygy“ nerw ulgamynyň, esasan hem beýniniň işine şikes ýetirýär.
Uzak wagt dowam edip, anatomiki üýtgemelere getirýän BA dürli başga gaýraüzülmeleri hem ýüze çykaryp biler. Öýkeniň emfizemasy (çendenaşa howaly bolup, öýkeniň çişmesi), öýken ýetmezçiligi, öýken-ýürek ýetmezçiligi, ýokançly bronhit şol ýagdaýlara degişlidir.
BA-ny anyklamakda kynçylyklar ýüze çykmaýar. Esasy kynçylyk onuň görnüşini, ýüze çykaran sebäbini anyklamakdyr. Näsagdan soramak bilen, nesil yzarlaýan we iýmit faktorlaryna üns bermelidir. Dem alyş ýollarynyň ýagdaýyny (sinusit, otit, rinit, burun germewiniň gyşarmagy, polipler) anyklamalydyr.
Ganyň umumy barlagynda eozonofil öýjüklerini köp mukdarda ýüze çykaryp bolar.Ýöne ol hemişe beýle bolmaýar.Gakylygyň sitologiki barlagynda hem eozonofilleriň ýokary derejesi anyklanylýar. Ondan başga-da gakylykda demgysmanyň esasy alamatlary bolan, Kurşmanyň spiralyny (kiçi dem alyş ýollaryň görnüşini gaýtalaýan emele gelmeler), Şarkoleýdiniň kristallaryny (eozonofil öýjükleriň düzüminiň kristallary) we Kreolyň bedenjikleri (bronhlaryň öýjükler toplumy) tapmak bolýar.
Bronhoskopiýa barlagy hem bronhlaryň nemli gatlagynyň ýagdaýy, olaryň gysylma derejesi barada uly maglumatlary berýändir. BA bejergisi, keseliň görnüşi, ýüze çykyş sebäpleri, geçişi, bar bolan gaýraüzülmelere laýyklykda geçirilýär.
BA-ny bejermek üçin keseliň sebäplerine täsir edýän (bazis) serişdeler hem-de alamatlaryna täsir edýän (simptomatiki) serişdeler (meselem, bronhlary giňeldijiler) ulanylýar.
Esasy (bazis) serişdeleri ulanylmadyk ýagdaýynda alamatlara täsir edýän serişdelere talap artýandyr. Esasy serişdeleriň mukdarynyň azalmagy ýa-da bronhy giňeldijileriň köp ulanmagy, keseliň geçişine gözegçiligiň peselenliginden habar berýändir.
1. Kromonlar – bu topara intal we taýled serişdeleri degişlidir. BA-nyň ýeňil derejesinde ulanylýar. Ingalýasion (dem alyş ýoly bilen) ulanylşy amatly bolan glucokortikoidlerden peýdalylygy pesdir. Şol sebäpli ulanmakda giň gerim almady.
2. Ingalýasion glucokortikoid serişdeleri (IGKS) – BA-ny bejermekde esasy derman toparydyr. Olara klenil, budesonid, azmokort, flutikazon propionat we başgalar degişlidir. Glucokortikoidleri wena goýbermek ýoly bilen, uzak wagt gerdejikler görnüşde hem kabul edip bolýar. BA-nyň agyr görnüşinde, IGKS-iň kömek etmedik ýagdaýynda, ol serişdeleri uzak, umumy ýagdaýda ulanyp bolar.Agyzdan kabul etmek üçin prednizalon, prednizon, gidrokortizon, metilprednizolon ulanylýar. Bu serişdeler umumy ýagdaýda ulanylanda birnäçe ýaramaz täsirlere getirip biler: osteoporoz, gan basyşynyň galmagy, süýji keseline, semizlik, myşsa gowşaklygyna, böwrek üsti mäziň işiniň peselmegi ýaly ýagdaýlar.
3. Antileýkotriýen serişdeler – bronhlaryň nemli gatlagynyň fermentleriniň işjeňligini peseldip, olaryň gysylmagynyň öňüni alýar. Olara pranlukast, zafirlukast, montelukast ýaly serişdeler degişlidir. Bu serişdeler esasan BA-nyň “aspirin“ görnüşinde giňden ulanylýar. '''II. Alamatlara täsir edýän (simptomatiki) serişdeler.'''
1. B2-adrenomimetikler.
a) Uzak wagt täsir edýän görnüşlere – salmeterol, formoterol degişlidir.
b) Gysga wagt täsir edýän görnüşler – berotek, salbutamol, brikanil.
Häzirki wagtda iň peýdaly bronhlary giňeldijiler bolup, islendik ýagdaýda BA-nyň tutgaýlaryny ýatyrmak üçin ulanylýar. Ingalýasion ýoly bilen goýbermek has oňaýlydyr. Sebäbi ol dermanyň az mukdaryny ulanyp, peýdalylygy çalt gazanmaga kömek edýär. Ýaramaz täsirleri azdyr. Bu serişdeleriň ingalýasiýasy 0,5-2 sagadyň dowamynda fiziki agramlylykdan ýa-da başga faktorlar netijesinde dörän bronhlaryň gysylmasynyň öňüni alýar.
2. Ksantinler.
Bu topara demdysma tutgaýlaryny gyssagly ýatyrýan eufillin we uzak wagt täsirli teofillin degişlidir. Bu serişdeler B2-adrenomimetiklerden öň giňden ulanylýardy, ýöne käbir ýagdaýarda häzir hem netijeli ulanylýar. Teofillini 5 ýaşdan uly çagalarda özbaşdak ýa-da ICKS-i bilen utgaşykda üstünlikli ulanyp bolýar. Agyr demgysmaly çagalarda teofillin GKS-iň mukdaryny azaltmaga kömek edip biler. Häzirki wagtda ksantinler başga seişdeleriň bolmadyk ýagdaýynda, goşmaça kömek ediji serişdeler höküminde ulanylýandyr. '''III. Başga serişdeleriň topary.'''
1. Gakylygy goparyjy serişdeler,onuň ýumşamagyna we ýeňil bölünip çykmagyna kömek edýärler. Nebulaýzerleriň kömegi bilen goýberlende, olaryň täsiri has hem artýandyr. Şepbeşik, kynlyk bilen aýrylýan gakylykda günüň dowamynda 3-4 litra çenli suwuklyk kabul etmek peýdalydyr. Esasan gakylygy goparyjy serişdeler höküminde iodyň demanlary, N-asetilsisteini, ambroksany, gwaýfenezini ulanýarlar.
2. Antibiotikler – BA-nyň bakterial ýokançlyklar bilen gaýraüzülmeleri ýüze çykanda ulanylýar. Olara bronhitler, öýken sowuklamasy ýaly ýagdaýlar degişlidir. 5 ýaşa çenli çagalarda demgysma wirus ýokançlygy bilen gaýraüzülip biler. Şeýle ýagdaýlarda antibiotikler ulanylmaýar. 5 ýaşdn 30 ýaşa çenli mikoplazmaly öýken sowuklama ýüze çykyp, ol ýagdaýlarda tetrasiklin ýa-da eritromysin maslahat berilýär.
Has köp duş gelýän streptokokkli öýken sowuklamasynda sefalosporinler we penisillinler ulanylýar. Öýken sowuklamasyna güman edilende gakylygy ýokançlyga barlamak hökmandyr. '''IV. Allergiki immunobejergi.'''
Bejerginiň dowamlylygy 3 aýdan az bolmaly däldir. Birbada, arasy 30 minutdan az bolmadyk wagtda, 3-den köp bolmadyk allergeni ulanmaga ýol berýärler.
Soňky ýyllarda allergenleri burna damdyrmak ýa-da diliň aşagyna goýmak ýoly bilen hem goýberýärler. Allergenler höküminde gistaglobulinleri (dokumalaryň belogy) hem ulanýarlar. Nebulaýzerleri ulanmak
BA-ny netijeli bejermek üçin, dermanlary zeperlenen bronhlara doly ýetirmek wajypdyr. Onuň üçin dermanlary belli bir kiçijik bölekler görnüşde goýbermek zerurdyr. Şol maksat üçin ýörite nebulaýzerler diýip atlandyrylan enjamlar ulanylýar. Nebulaýzerler derman serişdelerini gerekli bolan kiçijik ululykda (ownuk dispersli) dem alyş ýollaryna (hat-da kiçijik bronhlara hem) goýbermäge kömek edip, bejerginiň netijeliligini ýokarlandyrýar.
Uly ýaşda ýüze çykan demgysmanyň agyrlygy onuň görnüşine baglydyr. Allergiki demgysma has ýeňil geçip, gaýraüzülmelere seýrek getirýändir. Uly ýaşda aspirinli demgysma bilen kesellän näsaglar ony agyr geçirýändir.
Kesel dowamly häsiýete eýe bolup, doly geçirilen bejergi onuň alamatyny aradan aýryp biler, yöne oňa getirýän sebäplere täsir edip bilmeýär. Lukman tarapyndan kadaly gözegçilik we wagtynda geçirilen bejergi, keseliň gowşama döwrüni birnäçe ýyllara uzaldyp biler.
Türkmenistan birinji jahan urşy ýylarynda
Tema: Türkmenistan birinji jahan urşy ýylarynda (1914-1918).
Meýilnama:
1.	Türkmen halkynyň sosial-ykdysady ýagdaýy uruş ýylarynda.
3. 1916 ýylyň milli-azat edijilik hereketi.
Peýdalanylan edebiýatlar:
1.	Türkmenistan XIX-XX ürkmenistan XIX-XX zýyllyklaryň sepgidinde Aşgabat “Ylham”-1998.
2.	Азиатская Россия С.П.Б.,1914, t.1.
3.	Советский Союз M., 1971
4.	M. Annanepesow Türkmenistanyň taryhyndanmateriallar. (XVIIIasyr-Xxasyryň başlary)
Cam Clarke
thumb|Clarke 2014-nji ýylda Cameron Arthur "Cam" Clarke (1957) Amerikally aktýor.
Türkmenistan birinji jahan urşy ýylarynda
5.	Muhammetberdiýew K., Oraz Gylyjow Türkmenistanyň taryhyndan materiallar. 1917-1994 Aşgabat 1997ý. 6.    Ковалев П.А. Тыловые рабочие Туркменистана в годы I-ой мировой  войны (1916май 1917г.) .Ташкент 1957,с-8
7.	 Востание 1916 года в Туркменистане. Документы и материалы Ашхабад 1938
8.	 Türkmenistanyň SSr-ň taryhy Aşhabat 1960ý.
9.	Patyşa Orsýetiň Türkmenistany basyp almagy Aşhabat 1992ý.
Türkmen halky özüniň garaşsyzlygy, azat ýaşamaklygy üçin ençeme asyrlyk taryhy gahrymançylykly göreşleri başdan geçirip, olar özleriniň erkinligi söýüjiligi, batyrlygy we harbylygy bilen tanabytlanypdyrlar.
Saparmyrat Türkmenbaşy hakykatdanam Türkmenistanyň şeýle halk bolanlygy barada “Aziatskaýa Rossiýa” diýen kitapdan hem “bu parahat, zähmetsöýer, özüniň gowy hem-de söýjüligi, dostuna wepalylygy, mylakatly gürleşmäni başarýan halkdyr” diýip ýazylypdyr.
Türkmen halky birnäçe asyrlaryň dowamynda özleriniň bir merkezleşen döwletiniň bolmanlygy sebäpli, goňşe feodal döwletleriň, han-beglikleriň gol asryna düşüp, durmuşyň agyr kulpetlerini öz eginlerinde çeklili bolupdyrlar.
XIX-asyryň 70-80-nji ýylarynda häzirni garaşsyz we bitarap Türkmenistanyň ähli territoriýasynyň Rus umperiýasy tarapyndan basylyp alynmagy bilen türkmen ilimiz iki taraplaýyn: patyşa çinownikleri we şa çinownikleri we erli barly elementler tarapyndan ezilişe sözewar edilýär. Rus sarizminiň Türkmenistanda alyp baran kolonial syýasaty ýyl-ýyldan güýçlenýär. Ol özüniň administratiw dolandyrşyny kolonialaryny ykdysady we syýasy taýdan “özleşdirmek” esasynda amala aşyrýardy. Onuň esasy öňde goýan maksady kolonial ýukelerini ykdysadyýetini rasional “özleşdirmek” hem-de zähmet wematerial resurslaryny netijeli peýdalanmakdy. Şol sebäpden hem patyşa Russiýasy bütün Orta Aziýada bolşy ýaly, Türkmenistanda-da oba hojalygyny ösdürmek üçin her hili çärelere durmuşa geçirmän, ony diňe Rus senagatynyň çig mal öndürýän arassa koloniýasy edip saklamak niýeti bardy.
Rus kolonizatorlary şol niýetlerine etmek üçin türkmen halkyny açyp sütemlere sezewar edip, onuň sosialykdysady ýagdaýyna otrisatel täsirini ýetirip, ösüşden yza goldyrýardy.
Türkmen halkynyň sosial-ykdysady taýdan tolanmaklygy 1914-ýylyň iýulynda birinji jahan urşunyň başlanmagy bilen has-da güýçlenýär. Munuň esasy sebäbi bolsa, rusiýanyň bu talaňçylykly, adalatsyz urşa taýarlyksyz gelenligidir.
„z döwrüniň iň begtbagtçylykly aýyl ganç uruşlarynyň biri bolan birinji jahan urşy dünýäni ykdysady we syýasy taýdan paýlaşmak üçin iki sany iri kapitalistik birleşmäleriň imperialistik döwletler tarapyndan döredilip, dünýä döwletleriniň 1,5 mlrd adamly 38 döwletini özüne çekipdir. Uruş iki tarapdan hem görülip eşidilmedik mukdardaky ýa-da 74 mln adamy ýaryga ýapyşmaga mejbur edipdir. Diňe rusiyanyn özünden 15 mln adam urşa mobillizlenip, bütin urşuň dowamynda patyşa Rusiýasy 8,7 mln adam ýitgisini çekipdir we şonça adam maýyp-müjürip bolupdyr hem-de saglygyny ýutiripdir.
Patyşa rusiýanyň beýle uly ýitgiler çekmeginiň sebäbi bolsa, urşa harby, ykdysady, oba hojalyktaýdan taşa harby, ykdysady, oba hojalyktaýdan taşa harby, ykdysady, oba hojalyktaýdan taarlyksyz gelenligi bilen düşündirmek bolar. Rus goşunlary özleriniň ýaraglanyşy we tyl üpjünçililigi bilen-de uruşýan döwletleriniň arasynda has gowşak bolup, harby ätiýaçlyk üçin üçin basylyp goýlan zatlaryň bary-ýogy uruşuň ilkinji dört aýyna zordan ýetipdir. ýarag bilen üpjünçiligi has erbet bolup, her üç esgere 1 tüpeňden ýetipdir. Uruşuň başlanan wagtynda harby skladlarda bary-ýogy 4 mln tüpeň bolup, harby zawodlar ýylyň dowamynda 525 müň tüpeň öňdürmäge ukyply bolupdur.
Ýurtda ykdysady tozgunçylygyň möwc urmagy netijesinde ykdysady ösüş örän pese gaçypdyk. Diňe urşuň ilkinji ýylynda çig mallaryň ýangyjyň ýetmezçiligi sebäpli bütin Russiýa boýunça 356 sany kärhana öz işini dowam etdirendigini aňladýar.
Demir ýollar bilen alyp gidilmeli ýükler wagonlaryň ýetmezçilik etmegi we poezdleriň raspisaniýesiniň bozulmagy bilen alnyp gidilmän, senagatda, oba hojalygynda köp kynçylyklary döredipdir. Uruş döwründe has agyr günleri başdan geçirýän. Rus ykdysadyýeti senagaty, oba hojalygy bilen bilelikde onuň kolonial ülkeleriniň ýagdaýy-da agyrdy.
Patyşa Russiýasy urşuň ilkinji günlerindäki ýitiren ummasyz ýitgileriniň öwezini dolmak üçin kolonial ülkeleriň, şol sanda Zakaspi oblastynyň bar bolan senagat, oba hojalyk maddy-material, adam güýç¢eriniň ulanmak üçin özüniň kolonial ezişini öňküden-de güýçlendirär.
Imperialistik urşuň dowamynda Türkmenistanyň beýleki ýlkelerindebolşy ýaly, Zakaspi oblastynda-da kolonizatorlar, tarapyndan Rus senagatyny, goşunyny çig mal, azyk önümleri, ýangyç, geýim-gejim bilen üpjun etmek bilen meşgullanýan Nikolaý-II-iň ynamdar adamlary özleriniň talaňçylykly işlerini amala aşyryp başlaýarlar. Olar ilatdan alynýan ähli görnüşdäki zatlary ujypsyzja bahasyna satyn alyp ýa-da salgyt görnüşinde urşa kömek diýip alyp, merkeze ugratmak bilen bolýardylar. Bu talaňçylykly işi şi erine ýetirmekde esasan, hem urşuň ilkinji günlerinde döredilen harby-senagat kommiteti özüniň basarjaňlygyny görkezärdi.
Şeýlelikde, türkmen halky kolonial ezis bilen birlelikde urşuň belasyna-da sezewar edilipdir.
Urşuň ilkinji ýylynyň dowamynda Türkmenistanyň ilatyndan şu aakdaky zatlar: düýeleriň, 12 müň 805 sanysy, atlaryň dürli tohumlarynyň 6 müň 872 sanysy, arabalaryň 299 sanysy, telpekleriň 32528 sanysy, dolaklaryň 1 müň 450 jübüti, gora öýleriň 1 müň 650 sanysy, eşekleriň 200 sanysy, kereleriniň 919 sanysy donlaryň 350 sanysy, we beýleki görnüşli zatlaryň 223 müň 189 manatlygy, puluň bolsa 1mln 187 müň 627 manadyny uruş üçin halkdan mejbur ýagdaýda alnypdyr. Şu zatlaryň ilatdan hakykatdan-da zorluk bilenalnandygy şu asakdaky mysalda-da göz ýetirmek mümkin. Uru maksatlary üçin alnyp gidilen düýeleriň 12 müň 805 sanysynyň 2 müň 269 sanysy Mary, Tejen, Krasnowodsk uýezdleriniň ilaty tarapyndan harby maksatlar üçin borç hökmünde tabşyrylypdyr. 9 müň 428 sanysy bolsa Kawkaz goşuny üçin iberilen komissiýa tarapyndan satyp alyp, 1 mün 108 sanysy hem maňgyşlak ilaty tarapyndan urşa mugt berlipdir.
Ilatdan urşa kömek diýlip dürli görnüşdäki ýygymlar ýyl-ýyldan artyp daýhanlar özleriniň gn-güzeranlarlaryny zordan dolandyrypdyrlar.
Imperialistik jahan urşy ýyllarynda diňe bir Tejen uýezdiniň ilatyndan şu aşakdaky zatlar uruş üçin alnypdyr: “Ýerli halkdan 903 sany at, 1067 sany öý satyn alynypdyr. Gelmişek halkdan halkdan bolsa bir sany at satyn alynypdyr. Ilat tarapyndan urşa kömek diýlip 8 müň 662 sany telpek, 22 sany adamy bolsa aty, ýarag-esbaby bilen üpjün edip, teke atly polkyna ýollapdyrlar. 1 müň 450 jübüt ýýly ýüň dolmak, 7 müň 936 pud 25 funt bugdaý, 66 müň 891 manat pul kömegini beripdirler.”
Şeýle köp mukdardaky pul, haryt we beýleki zatlaryň uruş hajatlary üçin ilatdan alynmagy türkmen halky üçin görlü-eşidilmedik kyňçylyklary döredipdir. Uzaga çeken uruş ummasyz derejede pul talap edýärdi, “bary ýogy 91/2 aýynda Russiýa üçin uruş 5 mlrda köp pula durýardy ýa-da her günde uruş 18 mlrd manada barabar bolýardy.”
Uruş ýyllarynda halkyň maddy hal-ýagdaýy gaty agyrlaşypdyr. “Hojalyk üçin gündelik gerek bolan harytlaryň bahasy 1916 ýylda oblastda 300-400% ýokarlanyp, pagtanyň bahasy 1913 ýyl bilen deňeşdirilende bary-ýogy 50% ýokarlanypdyr.” Oba hojalygyň esasy pudagy bolan pagtaçylyk uruş ýyllarynda daýhan hojalygy üçin örän amatsyz ýa-da düşewüntad bolupdyr.b patya hökümeti pagtanyň satyn alnyşynyň belli bir bahasyny kesgitlenmek üçin 1915 ýylda pagta üpjünçilik komutetini döredýär. Pagtanyň belli bir bahasynyň bellenilmegi hem-de bazar bahasynda arzan bolmagy daýhan hojalyklarynyň umumy girdejisine uly zyýan ýetiripdir.
Uruş sebäpli daşary ýurtlardan pagtanyň getirilmezligi Orta Aziýada pagtaçylygyň ösmegine täsir edipdir. Pagtaçylyga ünsüň güýçlendirilmegi bilen köp ekerançylyk ýerleriniň gowara ekmeklige alynmagy netijesinde “1916 ýylda bütün Orta Aziýa boýunça 748 müň ga ýere pagta ekilipdir”. Biziň Zakaspi oblastynda bolsa, pagtaçylyk erleriniň gektary uruş ýyllarynda 56 müň 409 desýatin (1914 ýylda) bolanlygyndan 1915 ýylda 58000 desýatin bolup, ähli ekilän ekinleriň 32%-ni tutypdyr. “1916 ýylda bolsa pagta ekilýän meýdan 60 müň 362 desýatine ýetirilipdir”.
Uruş ýyllarynda Tükmenistanyň zähmetkeş halky oba hojalygynda diňe bir pagtaçylykda däl, eýsem ol maldarçykylda-da agyr ýagdaýlary başyndan geçiripdir. Birinji jahan urşunda öň oba hojalygynyň (özüniň gymmaty bilen) 30%-ni berýän maldarçylygyň ýagdaýy örän pesdir.
Zakaspi oblastynyň esasy maldarçylyk uýezdi bolan Krasnowodski uýezdinde 1917 ýyla çenli maldarçylyk hojalyklarynyň 34,4-iň, hiç hili maly bolman, ilatyň, deň ýarysynyň hem işçy maly bolmandyr.
Patyşa çinownikleri Zakaspide maldarçylygy ösdürmek barada aýgytly çäreleri geçirmändirler, gaýtam olary azaltmaklyk bilen bolupdyrlar. Esasan, maýda mallaryň sany ýyl geçdigiçe azalypdyr. Onuň esasy sebäbide, uruşmak satlary üçin oblastyň territoriýasyndan alnyp gidilipdir ýa-da garakäli bagana köp almak maksady guzularyň öldürilmegi bilen düşündirmek bolar. Mysal üçin, “uruş ýyllarynda diňe Zakaspi oblastynyň özünde ýarym milliona golaý guzy öldürilip, 200 müňdende köp gowy sortly bagana alnypdyr.”
Imperialistik uruş maldarçylygyň atçylyk we düýedarçylyk görnüşlerinde-de uly zyýan edipdir. “Bütin oblastyndan 12 mln 805 sany dunýäniň 6 müň 872 sany atyň alnyp gidilmegi” maldarçylykda görülüp-emidilmedik talaňçylykdy.
Dünýä belli ahal-teke atlarynyň urşa alynmagy oblastda şol tohumyň has-da azalmagyna getiripdir. 1916 ýylda Zakaspi oblastynyň däle goýulýan atlaryň ýolbaşçysy Mazan oblastda bar bolan ahal-teke atlaryň ýazuwyny geçiripdir. “Mazanyň düzen spisogy netijesinde şol ýylda (1916 ýylda) arassa ganly ahalteke atlarynyň 2 ýaşly we ondan uly ýaşdakylarynyň Asgabat uýezdinde 446 sanysy, Tejen uýezdinde 126 sany, Merw uýezdinde 55 sany, jemi hem 627 atyň bardygy anyklanylypduyr.”
Ine, şu maglumatlardan çen tutanymyzda, oblastda maldarçylyga uly zyýan ýetirilendigine göz ýetirýäris.
Imperialistik jahan urşy ýyllarynda oba hojalygy bilen bir hatarda oblastyň halk hojalygyna-da uly zyýan ýetirilipdir.
Oblastyň territoriýasynda 210 sany ululy-kiçili zawod-fabrikler we beýleki kärhanalar bolup, olarda jemi 2 müň 719 sany işçi zähmet çekipdir. Bürtin Russiýada bolşy ýaly, uruş ýyllarynda Zakaspi oblastynyň ykdysadyýeti erbet ýagdaýda bolup, nebitiň, duzuň, ozekiritiň, gazylyp alynyşy, balykçylyk hojalyklarynyň we hünärmentçiligi pese gaçyrypdyr.
Oblasty ykdysady, taýdan tanamakda, birinji jahan ursunyň, ilkinji ýylarynda, ýagny 1915 ýylyň awgust-sentýabr aýlarynda döredilen harby-senagat komiteti özüniň “başarjaňlygyny” görkezipdir.
Uruşuň ilkinji ýyllarynda “dürli aksioner jemgyýetler we hususy firmalar tarapyndan 29 müň 618 puda golaý ozekerit alnyp, şonuň ählijesinde Russiýanyň zawod-fabriklerine alnyp gidilipdir. Nebitiň 5 müň 115 müň 093 pudy gazylyp alnyp, 2 mln 394 müň 556 pudy alnyp gidilipdir, şonuň 148 müň 561 tonnasy satuwa goýberilipdir. Duzuň gazylyp alnyşy-da 2 mln 524 müň 815 pud bolup, şonuň 2 mln 323 pudy alnyp gidilipdir.” Krasnawodsk uýezdinde jemi 65 sany balykçylyk bilen meşgullanýan hojalyk bolup, 1914 ý-da gyzyl balygyň we ondan alynň we ondan alynan işbiliň 56 müň 394 pudu alnyp gidilip, ählijesi hem satylypdyr, hem-de dürli beýleki görnüşdäki baýlyklaryň 250 müň 835 pudu alnyp, ählisi hem satuwa goýberilipdir. Dürli daşary ýurt firmalary we rus kapitalistleri tarapyndan eýeçilik edilýän Zakaspi oblastynyň tebigy baýlyklary ýylyň-ýylyna özüniň, pes netijelerini berip başlapdyr “nahar duzunyň gazylyp alnyşy 1916 ý-da 1 mln 467 müň 400 pud bolup, 1915 ý-da kysyndan 1 mln 291 müň 802 pud az alnypdyr.”
Nebit zapaslarynyň kapitalistler tarapyndan talanmagy netijesinde nebitiň çykarylyşy kem-kemden pese gaçypdyr. “1914 ý-da 5 mln pud nebit gazylyn alnan bolsa, 1915 ý-ň 9 aýynyň içinde eleken nebit känlerinden 3 mln pud nebit alnyp, ýylyň ahyryna çenli 4 mln pud nebit alnyp bolar” diýip çak edilipdir.
Üregir
thumb|150px|right|Üregiriň nyşany Gadymy ýigrimi dört türkmen taýpasynyň biri bolan bu taýpany Mahmyt Kaşgary 15-nji, galan orta asyr alymlary 20-nji orunda goýýarlar. Reşideddin, Ýazyjy-ogly we Abulgazy ony Oguzhanyň Daghan diýen oglunyň 4-nji, Salar Baba bolsa Deňizhanyň 3-nji perzendiniň ady we şondan önen taýpa hasaplaýarlar. Bu alymlaryň pikiriçe, adyň aňladýan manysy şeýle bolmaly: Reşideddin 一 «mydam ýagşy iş ediji we düzgün gurujy». Ýazyjy-ogly 一 «hemişe eýgilik we yhsan, ediji»; Salar Baba «Işi daýym belent bolgaý»: Abulgazy 一 ýagşy iş kylgujy». Biziň pikirimizçe, Üregir diýen adyň altaý, teleut, sagaý, koýbal, gyrgyz ýaly ençeme türki dillerde «topar, topbak, süri, jemgyýet» (ýagny «urug, taýpa») ýaly manylary aňladýan we ögür, ügür sözüniň gysgalan görnüşi bolan ür, üre sözi bilen baglanyşykly bolmagy mümkindir. Üregir sözini Ýüregir şeklinde hem ýazypdyrlar. Oguz han dessanyna görä Oguzlaryň 24 taýpasynyň biri bolan Üregirler Oguzlaryň Üçoklar golundan (çep gol) gelendikleri bellidir. Bellikleri gylyçdyr. Orta asyrlara çenli Orta Aziýada Seýhun (Syrderýa) we Jeýhun (Amyderýa) derýalarynyň arasyndaky Ýüregir kölüne golaý topraklarda hem oturypdyrlar. XIII asyrda Çingiz hanyň baştutanlygyndaky Mongol ýörüşlerinden gaçyp häzirki Türkiýanyň Ýüregir diýlip tanalan Adanyň Misis kölünde ýerleşen Oguz taýpalary hem şol ýerde Remezanogullary begligini gurupdyrlar. Soňra 400 ýyl boýunça döwrüniň iň güýçli döwleti bolan Memluk hökümdarlygynyň (ed-dewletutturkmen) bir begligi hökmünde taryha giripdirler. XVI asyrda Osmanly patyşasy Ýowuz Soltan Selim Memluk döwletini ýykanyndan soň Remezanogullary begi Pir Mansur Osmanly hökümdarlygyna goşulýar. Häzirki döwürde bu Türkmen taýpasy Anadolyda tanalan Oguz taýpalarynyň biridir. Üregirler Anadolyda Osmanly döwletine iň soňky bolup goşulan beglikdir. Helen Misis, Jebelnur (Dawudi) dagy, Piribegli obasy, Seýhan köli, Ýumurtgalyk atly ýerlerde ýaşaýan Türkmen-Ýörük ählisi şol Üregirlerden emele gelen illerdir. «Ýüregir» sözi işleri düzgün, işi mydam ugryna» manysynda gelýär. Mahmyt Kaşgary Diwanylugatitturk atly eserinde şeýle diýýär: Oguz bir Türki taýpasydyr. Oguzlar Türkmendirler. Bular ýigrimi iki bölekden ybaratdyr; her taýpanyň aýry belligi, nyşany bardyr. Birbirlerini şol tagma boýunça tanarlar[2]. Onbäşinji "رِغإرُا Üregir" lerdir. "رِغإرُاي Ýüregir" hem diýilýär. Tagmalary ýokardaky suratdyr[3]. Bu aýdan taýpalarym düýp bir kökdir. Bu kökden birnäçe tireler emele gelendir; olary aýtmadym, sözi gysgaltmaly boldum. Bu tireleriň atlary olary guran gadymy atalarynyň atlaryndan galypdyr[4].
Türkmenistan birinji jahan urşy ýylarynda
Ýokardaky maglumatlardan görnüşi ýaly, oblastda gazylyp alynýan peýdaly zatlaryň uruş ýllarynda örän pese gaçandygyny gormek bolyar. Zakaspi oblastynyň senagatynyň pese gaçmagy bilen türkmen obalarynda hünärmentçiligiň ýagdaýy-da uruş zerarly kynçylykly bolupdyr. Esasan hem, halyçylyk ýüňleriň, reňkleriň yetmezçilik etmegi bilen pese gaçypdyr. Beýleki ýyllar (1914-1915 ý-da) bilen deňeşdirilende, halynyň öndürilişi 1916 ý-da belli bir derejede azalyp, bahalary 80-90%-den ýokarlanypdyr. Uruşdan öň 50 manada durýan halylar 1916 ý-da 80 manatdan 100 manat aralygynda bolupdyr.
Oblastda dörän ykdysady, oba hojalyk tozgunçylygy halkyň gerdenine düşüp, halkyň kol;onial syýasata we birinji jahan urşunda bolan ýigrenji barha güýçlenipdir.
Urşa we patyşa samoder¢awiýesine bolan närazylygyň artmagyň aňrybaş derejesine yetmegine patyşanyň1916 ý-ň 25 iýunyndaky ukazy bolyar. Şonda rus däl halklardan 19-43 yaş aralygyndaky erkekleri harby-tyl işlerine (pälä) almak göz öňünde tututlypdyr. Şol dokumentiň talaby Zakaspi oblasty 15 müň töweregi, soňraky Türkistan gineral gubernatorlygynyň 1916 ý-ň 23 awgustynda çykaran 220-nji buýrugy bilen bolsa 13 müň 830 sany (Mary uýezdi 5000, Tejen uýezdi 2 müň 300, Ashabat uýezdi 2 müň 200, Krasnowodsk uýezdi 1 müň 600, Maňgyşlak uýezdi 2 müň 730) adamy pälä mobilizlemeli eken. Uruş ýyllarynyň agyr zulumyny başdan geçirýän türkmen daýhanlary bu karara: “öz tünegimizde öleris, ýöne pälä adam ýollamarys” diýen jogaby berýär. barly adamlaryň, emeldarlaryň özlerine derek garyp-gasarlary pälä ugratmaga synaşyklary geçirilýän çärelere garşy göreşi has hem ýitileşdirýär.
1916 ý-ň awgustynyň ikinji ýarymynda daýhanlaryň gowşakly çykyşlary aýgytly häsiýete eýe bolup başlaýar. erli administrasiýa hem öz gezeginde ilata garşy güýç ulanmagataýýarlyk göryär. Ilatyň aýgytlyrak hereket etjek ýerlerine goşun, ýarag eltilýär, ýöne gorkuzmak syýasaty ýerli ilatyň gahar-gazabynyň öňüni alyp bilmeýär. saragtda, Tejende daýhanlar mobilizasiýa işini başa bardyrmaýarlar.
Üregir
[1] Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmen nesil daragty). Aşgabat «Turan一1» 1994. sah-213-214.
[2-3-4] Atalaý, B (2006). Diwanylugatitturk. Ankara: Türk taryhynyň gurluşy. ISBN 975-16-0405-2. Jilt I. sahypa 55-57-59.
Türkmenistan birinji jahan urşy ýylarynda
1916-ýylda we päleçilige kolonial syýasatyna garşy Tejende we Etrek- Gürgende bolan daýhan gozgalaňlary öz akyşlaýyn ýüze çykanlygy sebäpli ýeňilýär. Ýöne gozgalaňýeňilse-de, halk köpçüligiň esasy güçleri birleşse, köp zada ukyplydygyny görkezýär. Zähmetkeş halk köpçüliginiň garşysyna patyşa hökümetiniň harby güýjni ulanmagay netijesinde bütin Türküstanda bolşy ýaly, Zakaspide-de tyl işlerine zorluk bilen almaklygy amala aşyrýar. 1916ýylyň daýhanlar gozgalaňy patyşa Russiýasyny özüniň koloniallarynda kolonial syýasatyny barmakda indi belli bir derejede asyrynlyk bilen hereket etmäge mejbur bolýar. Daýhanlar gozgalaňy ýeňişe sezebar bolanda bolsa oblastda patyş kolonizatorlaryna we ýerli ekspluatatorsynplaryna garşy bolan hereketler köşeşmeýärdi. Ol hereketler ezilýän rus işçileriniň goldaw bermegi netijesinde patyşa somoderawiýesine we urşa garşy barha güçlenýädi. Hojalyk tozgunçylygynýň barha güçlenmegi, urşda şowsuzlyklaryň köp bolmagy ýurtda rewolýusion göreşiň güçlenmegine getirdi. Halk köpçüliginiň patyşa someoder¢awiýesine rewolýusion zorluk görkezmegi netijesinde 1917-ýylyň 27 fewralynda 3 asyrlap dowam eden Ramanowlaryň dinastiýasyöz patyşalygyny ýitirdi. Merkezde bolan fewral halkdan gizläp saklamak üçin ýerli çinownikler elinde baryny edýärdiler. Ýöne “Temeni haltada gizläp bolýarmy näme? Rewolýusiýa baradaky habarlar uzakda baradaky habarlar uzakda erleşen Zakaspä-de gelip ýetýär.Oblastyň köp yerlerinde manifestosiýalar we mitingler bolup, şol mitinglerde “Ýok bolsun adalatsyz- uruş!”, “Ýaşasyn Uçbeditel ýygnagy” diýip çykyşlar ýaňlady.
Obalarda daýhanlar çykyşlary bolup, olar özlerine ýer-suw paýlaryny bermekligi talap edýardiler. Mysal üçin, 1917 ýylyň 14 martynda Mary uýezdiniň 19 obasynda daýhan ýygnaklary bolup geçip, olar özlerine ýeriň-suwuň berilmegini talap edipdirler.
Şeýle mazmunly çykyşlar oblastyň beýleki uýezdlerinde bolup geçýär.
Oblastda, esasan hem rewolýusion ykyşlar rus işçileri we päleden dolanyp gelen türkmen işçileriniň arasynda giň goldawa eýe bolýar. Olar ilat arasynda bolmak bilen wagtlaýyn hökümetiň haklyň bähbidine tesir gelýän ýa-da öňki syýasaty ýöredýändigini halk aýan edýärdiler. Ilat arasynda geçirilän rewolýusion işler halky doly häkimiýeti ele almak üçin geljeki sosialistik rewolýusiýalara çagyrýardylar. Ilat we goşun arasynda rewolýusion isleriň gowy alnyp barylmagy hetijesinde, 1917-nji ýylyň sentýabr-oktýabr aýlarynda rewolýusion situasiýa bitişýär. Netijede rewolýusiýa ýeňil, işçi daýhan hökümetiniň berkarar bolanlygy hakynda sowetleriň II bötin rusiya gurlutaýy sowet hökümetini döretmek bilen patyşa samoder¢awiýesi tarapyndan alnyp barylan imperialistik jahan urşundan çykmak üçin ýaraşyk hakynda Dekret kabul edär. Halys uruşdan ýadan rus halky öň ezlişen sezewar edilen kolonial halk bu taryhy dekreti guwanç bilen garşy aldylar we kontrakt ýaraşyk şertnamasynyň, baglaşylmagyna sabyrsyzlyk bilen garaşýardylar.
Ýaňy dörän sowet hökümeti imperialistik urşdan çykmak üçin elinden baryny edip, 1918 ýylyň 3 martynda Brest-Litowskide Germaniýa döwleti bilen ýaraşyk şertnamasynyň gol çekýär. Sowet hökümeti üçin bu şertnamanyň şerti gaty agyrda bolsa, halkyň ýaňy dörän ýaş sowet hökümetiniň we oktýabr rewolýusiýasynyň gazananlaryny garşy saklamak üçinşertnama gol çekmäge sowet döwleti öz razylygyny berär.
682
Aradan çykanlar
680'erne
Moira Kelly
Moira Kelly (1968) Amerikally aktýor.
Begdili
Umumy maglumatlar
Begdil Oguz han dessanyna görä Oguzlaryň 24 taýpasyndan biri bolup, Mahmyt Kaşgarlynyň Diwanylugatitturk kitabynda ýigrimi iki Oguz taýpasynyň 7-njisi «Begtili» lerdir. Ýokarky suratdaky nyşan olaryň tagmasydyr[1]. Bozoklara degişli bolan Beg-Dili, Begdili şekilinde ýazylýar hem aýdylýar. Geçen döwürlerde käbir çeşmelerde Baýdili-Baýdilli-Begdilli-Begdilu-Begdillü-Beýdili-Beýdilli-Badyly-Badylly-Badilli şekilde atlandyrylypdyr. Begdilileriň tagmasy altyn bürgütdir. Saparmyrat Türkmenbaşynyň Ruhnama kitabynda aýdylşyça, ol Ýyldyz hanyň 3-nji ogly bolupdyr. Tagmasy Guşy一towşançyl, Süýegi sag omaça we gapyrga. Türkmenistanda bu taýpadan galanlar örän azdyr diýlip hasap edilýär. Demirgazyk orta Anadoly welaýatlarynda Begdili adyna gabat gelýän iki sany ýer bardyr. Demirgazyk Eýranda Astrabatda Etrek we Rude Gorgan derýalarynyň arasynda Gökleň Begdili (Čãqú Beğdili hem diýilýär) diýlip atlandyrylýan ýerler hem bar. Bularyň aşakdaky obalary Pank, Aman-goja, Boran we Kareşmaz diýlip atlandyrylýar[2]. Pierre Oberlingiň pikiriçe günorta Eýrandaky kiçi Bigdeli taýpasy Kaşkaýlar birligindäki Kaşküli (Keşkölli) kabylasyna degişli diýýär[3]. Begdili taýpasy Seljuk türkmenleri bilen birlikde V一XI asyrlar aralygynda Eýrana we Kiçi Aziýa (Wizantiýa) bolan ýörüşlere gatnaşypdyrlar. Galanlary hem VII一XIII asyrlar aralygynda Mongollaryň çozuşlary zerarly dargapdyrlar we Siriýada gonalga bolup oturypdyrlar. Olar şol ýerde Memluklar bilen güýçlerini birleşdirip mongollara garşy hereket edipdirler. Begdili taýpasy Siriýadan günorta, gündogar Kiçi Aziýa (Anadoly) we ondan soňra Eýrandaky Akgoýunly we Sefewileriň häkimýeti astynda uly üstünlikler gazanandyklary bellidir. Aýratynam Horezmşalar türkmen döwleti Oguzlaryň Begdili taýpasyndan bolan Kutbeddin Muhammet horezmşa tarapyndan gurulandyr. VIII一XIV asyryň ikinji ýarymynda Begdili taýpasy D:aşgyn ogullary serkerdeligi astynda ýaşapdyrlar. IX一XV we XI一XVII asyrlar aralygynda Halap we Diýarbekir aralygyndaky welaýatlarda Begdililer uly toplylyk bolup ýaşapdyrlar. XI一XVII asyrlar aralygynda 12.000 öýlileriň Halap Türkmenleri bolandygy çak edilýär. X一XVI asyrlarda galanlary hem häzirki Türkiýanyň Siwas we Malatýa aralygyndaky ýerlere ýerleşipdirler we käbirleri soňra günorta Rakkanyň töwereklerine göçüp barypdyrlar[4]. X一XVI asyrlara degişli Osmanly begi dokumentlerde 23 sany Begdili ýer atlarynyň ady görkezilipdir. Begdili taýpadaky däp dessurlary bu gün Alawy Türkmen obasynda görmek bolar.
Çeşme
[1] Atalaý, B.: (2006) Diwanylugatittürk. Ankara: Türk taryhynyň gurluşy. Basgy. ISBN 975-16-0405-2,jilt I, sah - 56
[2] Faruk Sümer «Bozokly Oguz taýpalaryna degişli», dil we taryh-geografiýa fakulteti synagy» 11/1,1953.
[3] Pierre Oberling, The Qashqai Nomads of Fars,The Hague, 1974.
[4] BĪGDELĪ (or Bēgdelī, also Bagdīlū), a former Turkish tribe Encyclopædia Iranica
X
thumbnail|right|200px thumbnail|right X x – latyn elipbiýiniň 24. harpy.
Aleyna Tilki
Aleyna Tilki (2000-nji ýylyň 28-nji martynda doglan) 2016-njy ýyldan bäri işjeň işleýän türk aýdymçysy.
Kair
thumb|300px| Kair asuda gije
Kair (القاهرة, al-Qāhira — "Ýeňiji") — Müsüriň paýtagty we Afrikanyň iň uly şäheri. Müsürliler ony مصر — Masr diýip atlandyrýarlar.
Guangzhou Evergrande F.C.
Guangzhou Evergrande F.C. Häzirki wagtda Hytaý Super Ligasynda bäsleşige dowam edyär.
Baýmuhammet Düýeji
thumbnail Eýranyň at gazanan woleýbolçylaryndan biri bolan Baýmuhammet Düýeji Türkmensähranyň Kümmet Gowuz etrabynda dünýä geldi.
1981-nji ýylda Kümmet Gowuz woleýbol topary bilen woleýbola başlan Baýmuhammet Mazandaran welaýatynyň topary bilen Eýranýň premýer ligasynda 1-nji orunu eýeledi.
1982-nji ýylda Eýranýň milli toparynda top oýnan Baýmuhammet aglabasy Türkmen bolan Mazandaran welaýatynyň topary bilen 4 gezek Eýranda birinji boldy.
2 ýyl Zowb Ahan İsfahan toparynda, 2 ýyl Bank Saderat toparynda, bir ýyl Esteghlal toparynda oýanan Baýmuhammet Düýeji1987-nji ýyldan bäri woleýbol toparlarynda tälimçi hökmünde işleýär.
Ýaşlar Asia ýaryşlarynda Eýran toparyny birinjilige gowuşdyran Düýeji şu wagt Kümmet Gowuzyň Jewahiri woleýbol toparynyň tälimçisi.
Garkyn
Umumy maglumatlar
Garkyn gadymy Oguz türkmen taýpasynyň ady bolup, ol ilkinji gezek Reşideddiniň (XIV asyr) eserinde duş gelýär. Bu alym, şeýle-de Ýazyjy-ogly, Salar Baba we Abulgazy dagy Garkyny Oguz hanyň Ýyldyzhan diýen oglunyň dördünji neberesiniň ady hasap edýärler we bu taýpany 24 türkmen kowumlarynyň arasynda 12-nji orunda goýýarlar, adyň manysy bolsa «aşly-nanly», «naz-nygmatly» diýip düşündirýärler. Türkmen halk rowaýatlarynda Garkyn Ärsarynyň daýysy hasaplanýar. Magmyt Kaşgarynyň eserinde duş gelmeýän bolsa-da, garkyn sözi iňňän gadymydyr. Muny seljuklar hereketi döwründe IX asyrda garkynlaryň häzirki Türkiýa, Yraga, Siriýa, Kawkaza (Azerbeýjan, Ermenistan, Gürjüstan), Kryma aralaşandygy bilen delillendirmek bolar. Meselem, häzirki Türkiýede 34 sany Garkyn atly oba bar bolsa, XVI asyrda bu san 62-ä ýetýän eken. Owganystanda we Eýranda hem garkynlar köpçülik bolup ýaşaýarlar. Türkmenistanda garkynlar häzirki Saýat raýonynyň Garkyn we Halaç raýonynyň Çohpetde obalarynda saklanyp galypdyr.
Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 108.
Ý
Ý ý – türkmen elipbiýiniň 29. harpy.
Giýaseddin sähnä
Eýranyň at gazanan woleýbolçylaryndan biri bolan Giýaseddin Sähnä 1963-nji ýylda Türkmensähranyň Akgala şäherinde dünýa geldi.
Türkmenbaşy (Gres)
Türkmenbaşy etraby öñki şäherce. Kalilen, Paweda obalary bn çäkleşýär.
Giýaseddin sähnä
Eýranyň milli woleýbol topary ýygyndysynda oýnan Giýaseddin Bonýad Şehit atly topar bilen 1989-nji ýylda Asia woleýbol oýunlarynda iň gowy sportsmen hökmünde saýpanypdy.
Kümmet Gowuzyň Neopan atly topary bilen birlikde Bank Melli we Bargh toparynda da oýnan Giýaseddin sähnä Gülistan welaýatynyn woleýbol toparyniň tälimçisi hökmünde Gilan welaýatyndan öz ulagy bilen Türkmensähra gaýdyýarka ulagy ýandy.
Ulagyň içindäki Türkmensähranyň at gazanan tälimçisi Hoşgeldi sähnä bilen Eýranyň ýaşlar milli woleýbol topary ýygyndysynda oýanaýan Mekaýil Ýolma-da aradan çykdy.
Giýaseddin sähnä 2004-nji ýylyň maý aýynda aradan çykan mahaly 41 ýaşyndady.
Türkmen döwlet ulag we aragatnaşyk instituty
Türkmen döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty 1992-ýyl da döredildi. Türkmen döwlet ulаg wе аrаgаtnаşyк instituty — Тürkmenistan yň ähli ulaglar we aragatnaşyk ulgamy üçin ýokary bilimli hünarmentleri taýýarlanýan merkezidir. Talyplara hünar bermage 12 kafedra gatnaşyar. Institutyň 4 fakultetinde 1350-ä golaý talyp okaýar. Institutyň kafedralarynda 140-dan gowrak mugallymlar zähmet çekýärler, olaryň 8-si ylymlaryň doktory we professorlar, 28-si ylymlaryň kandidaty we dosentler. Talyplar bilen sapak geçirmeklige ministrlikleriň, müdirlikleriň we ylmy-barlag institutlarynyň alymlary we hünarmenleri hem gatnaşýarlar. 1997-nji ýyldan bäri institutyň demir ýol, aragatnaşyk, ulag gurluşygy we ykdysadýet fakultetinde Türkmenistanyň demir ỳol ministrliginde işlemek üçin orta bilimli hünärmenleri hem taýýarlanylýar.
Institutyň okuw we material-tehniki bazasy yyl-yyldan berkeýär. Sapaklar täze enjamlar we abzallar bilen üpjin edilen laboratoriýalarda we kabinetlerde geşirilýär. Ylmy ugurlar
Institutyň alymlary tarapyndan alnyp barylýan ylmy-barlag işleri ulag we aragatnaşyk sistemasynda tehniki progresi çaltlandyrmaga, dürli konstruksiýalaryň, desgalaryň tygşytlylygyny we ygtybarlygyny ýokarlandyrmaga, gün energiýasyny ulanmaga, bazar gatnaşyklary şertlerinde hojalyk strukturalaryň has peýdaly mehanizmlerini işläp düzmeklige, tebigy sredanyň ekologiýa ýagdaýyny gowulandyrmaklyga gönükdirlendir. Barlaglaryň belli bir bölegi ýokary okuw jaýlarynda okuwyň guralyşyny we planlaşdyrylyşyny kämilleşdirmek meseleleri, ýaşlary Watany söymek ruhunda terbiýelemek bilen baglanşyklydyr.
Maria Guleghina
Maria Guleghina (d. 9 awgust 1959), aýdymçy.
Çykgytlar
Maria Guleghina
Lee Tockar
Lee William Tockar (1969) Kanadaly aktýor.
Garabag FK
Garabag FK —hazirki wagtda Azerbaýjan Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
683
Aradan çykanlar
680'erne
Kordowa halifaty
'''Mowzuk : Araplar Ispaniýada. Kardowa halyfatlygy.'''
VIII asyrda Ispaniýany araplar eýeläp Pirineý ýarym adasynda Kordow emiraty döräpdir. Araplar we demirgazyk afrikan taýpalary berberiler – umumy mawrlar adyny alypdyr. Olar bütin tas Ispaniýany diýen ýaly eýeläpdir. Musulmanlaryň eline riwilileriň döwründen galan tebigy resurslar we ösen ykdysadyýet geçipdir. Tot Ispaniýasyny eýelemek bilen iri ýer eýeçilik prosesi başlanýar. Araplar westgat we ispan-rim wekilligiň ýerlerine gelip, olary demirgazyga daglyk Asturiýa we Pirineýe kowýarlar. Ýerli daýhanlar basybalyjylara salgyt töläpdirler. Ispaniýa araplar gündogaryň ösen ýurtlary bilen aragatnaşyk saklap, oba hojalygy ösdüripdir. Täze ösümlikleri ösdürdiler : tüwi, gant şugundyry, fini-kiwiý, palma, nar. Araplar kanallar gurup, üzüm ösdürip, winodarçylygy ösdürýärler. Maldarçylyk ösýär. Ykdysadyýetde magdan çykarmak we hünärmentçilik ýüpek ösdürmek, ýarag, çüýşe, keramika, deri önümleri öndürilýär, ösýär. Arap Ispaniýasynda has-da 400-golaý şäher bolupdyr. Olar hünärmetçiligiň merkezleri, Ýewropanyň söwda we medeni mermerleridi. Arap Ispaniýasynda güýçli golaý bardy. Arap Ispaniýasynyň paýtagty Kardowady. Ol Italiýa, Afrika, Wizantiýa, Lewant bilen söwda edipdir. Kerwen ýoly söwda Fransiýa, Lombardiýa arkaly alnyp barlypdyr. Ispan harytlary Hindistan we Merkezi Aziýada ýetipdir. Esasan oba hojalyk önümleri, dag-magdan, hünärmentçilik önümleri öndürilipdir. Gul söwdasyda edilipdir. Medeniýetiň ösmegi bilen uly üstünlikler gazanypdyr. Kardowada umuman kitaphana we uniwersitet ýerleşipdir. Başga şäherlere-de kitaphanalar bilen şöhratlanypdyr. Ýewropada Arap Ispaniýasynda ilkinjileriň biri bolup ýokary mekdebe uly üns berlipdir. Medisina, matematika, geografiýa ösüpdir.
ABŞ prezidentleriniň sanawy
ABŞ-da şuwagta çenli 45 gezek prezident çalyşdy. Ilkinji gezek prezidentlik wezipesi 1789-njy ýylyň 30-njy aprelinde dolduryldy, şuwagta çenli iň soňky gezek Donald Tramp 2017-nji ýyl da prezidentlik wezipesine geçdi we ondan son Joe Biden 2021-nji ýylda ýerine geçdi. 345x345px|thumb|right|[[ABŞ prezidentleriniň prezidentlik möhletinde işleýän we ýaşaýan ýeri bolan "Ak tam"]]
salgylanma
iňlisçe wikipediýadan gysgaldylan terjime-https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Presidents_of_the_United_States
Portugaliýa korollygy
Pirineý ýarym adasynda üçünji özbaşdak korollyk Portugaliýady. Onuň durmuş-syýasy ösüşinde Kastiliýa bilen umumylyk köpdi. XII asyryň ortalarynda portugal korollary Mono-Kastiliýa monarhiýasyndan düýpli aýrylýar> Papa tagtyna özlerini mynasyp hasap edip, her ýylky salgytlaryny töläp başladylar.
Pirineý ýarym adasynda döreýän döwründe korol häkimiýetini çäklendirmeklige mümkinçilikler bardy Bir tarapdan araplara garşy uzak uruşlar döwründe ýurduň köp ýerleri korollyklara öwrülipdi. Şu göreşleriň gidişinde halk Kanunlary we urp adatlary ýüze çykýar.
Keýptaun
thumb|250px|Keýptaunda ilkinji ýewropaly - [[Ýan wan Ribek|left]]
Keýptaun (Kapstad) (Cape Town, Kaapstad, iKapa) — Günorta Afrika Respublikasynyň ilaty boýunça ikinji şäheri (Ýohannesburgdan soň). Ol ýurduň günorta-günbatarynda, Atlantik okeanyň kenarýakasynda, Ýagşy Umyt burnunyň golaýynda ýerleşýär.
Eritrositler
Eritrositler
Eritrositler – gyzyl gan öýjükleridir.Olar örän kiçidirler, 1 kub mm. ganda 5 mln-a çenli eritrosit bar. Bu bedende gyzyl gan bedenjikleriň sanynyň örän köpdügini görkezýär. Olaryň hemmesiniň üstki meýdanynyň jemini alsaň, adamyň bedeniniň üstüniň meýdanyndan 1500 esse uludyr ýa-da takmynan 3500 m2-a deňdir. Gyzyl gan bedenjikler ýasy süňkleriň gyzyl süňk ýiliginde emele gelýärler. Olar dört aýa golaý ýaşaýarlar, soňra bagyrda we dalakda weýran bolýarlar.
Gurluşy
Ýetişen gyzyl gan bedenjikler ýadrosyzdyrlar. Ulaldyjy abzal bilen seredilende gyzyl gan bedenjikler iki gapdaly oýuk tegelek görnüşinde bolýar. Olaryň daşy membrana bilen örtülendir. Membrananyň üstünden gazlar, suw, glýukoza, anionlar, wodorodyň ionlary aňsatlyk bilen geçýärler. Membrana örän çeýedir. Bu bolsa olara gaty inçe damarlardan geçmeklige kömek edýär. Onuň sitoplazmasynda aýratyn belokly madda – gemoglobin bar.
Ýerine ýetirýän wezipesi
Gemoglobin gana gyzyl reňk berýär. Gemoglobin kislorody aňsatlyk bilen özüne birleşdirmäge we ony aňsatlyk bilen bermäge ukyplydyr. Kislorody özüne birleşdiren gemoglobin açyk gyzyl reňkde bolýar. Kislorodyň az ýerinde bu durnuksyz birleşmäniň dargamagy bolup geçýär. Netijede, ýene-de gemoglobin we erkin kislorod emele gelýär. Ganyň reňki gemoglobiniň kisloroddan doýgunlylyk derejesine baglydyr. Kisloroda baý bolan açyk gyzyl reňkli gana arteriýa gany diýilýär. Kislorody az bolan ganyň goýy gyzyl reňki bolýar. Ol wena ganydyr. Gyzyl gan bedenjikleriň (eritrositleriň) esasy ýerine ýetirýän işi – kislorody öýkenlerden dokumalara we kömürturşy gazyny bolsa dokumalardan öýkenlere geçirmekdir. Gyzyl gan bedenjikleriniň (eritrositiň) düzüminde bar bolan gemoglobin öýkenlerde kislorod bilen birleşýär we gowşak birleşme oksigemoglobine (gemoglobiniň turşusyna) öwrülýärler. Damarlarda ganyň akymy boýunça oksigemoglobin dokumalara eltilýär. Ol ýerdekislorod oksigemoglobinden bölünip aýrylýar we öýjükler tarapyndan peýdalanylýar. Kisloroddan boşan gemoglobin derrew özüne kömürturşy gazyny birleşdirýär. Soňra ganyň akymy bilen ýene-de öýkenlere barýar, ol ýerde hem gaz çalşygy amala aşyrylýar. Şeýle hadysanyň bozulmagy, bedeniň öýjüklerinde kislorod ýetmezçiligini döredýär, bu bolsa heläkçilige eltýär. Tebigatda başga-da bir madda bar, ol hem edil kislorod ýaly gemoglobin bilen işjeň birleşýär. Ol madda uglerodyň oksidi ýa-da ugar gazydyr (tutujy gaz). Dem alnanda ugar gazy bar bolsa, onda ol gana düşýär we gemoglobin bilen berk birleşmäni emele getirýär. Gemoglobin özüne kislorody birleşdirmek ukybyny ýitirýär. Netijede, beden ugar gazy bilen zäherlenýär. Bu ýagdaý käwagtlar bedene ölüm howpuny salýar.
Gubadag şäheri
Gubadag şäheri Gubadag etrabınıñ merkezi hemde iş dolandırılyan yeri bolup duryar. Gubadag şäherinde birnäçe Toy mekanları bar, olarıñ has tanımalları "ABADAN" "Aylı agşam", "Bäş dogan", "Doganlar","Bereketli"," " Gubadag", "Älem goşar","Arzuv","Bäş dogan" ve beylekiler. Şeyle hem yurdumızıñ ähli yerinde meşhurlık gazanan Gubadag fitçisiniñ vatanıdır. Şeyle hem dınç alış merkezleri, sövda merkezleridir kafeları barada belläp geçmek gerek.
153
Aradan çykanlar
150er
684
Aradan çykanlar
680'erne
Saparmyrat Esenowiç Owganow
Saparmyrat Esenowiç Owganow 1984-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Aşgabat şäherinde doguldy. Milleti türkmen.
2002-2007-nji ýyllarda Gazagystan Respublikasynda okap, ony menejmentiň bakalawry hünäri boýunça tamamlady.
2007-2008-nji ýyllarda çagyryş boýunça harby gullukda boldy.
2011-2017-nji ýyllarda «Halys» hojalyk jemgyýetiniň ykdysady meseleler boýunça direktorynyň kömekçisi, direktoryň ykdysady meseleler boýunça orunbasary, baş direktory wezipelerinde işledi.
2017-nji ýyldan bäri Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasynyň Merkezi geňeşiniň başlygy wezipesinde işleýär. Türkmenistanyň Mejlisiniň V çagyrylyşynyň deputaty.
Maşgalaly, dört çagasy bar. Türkmenistanyň Senagatçylar we telekeçiler partiýasy tarapyndan dalaşgärlige hödürlenildi.
Z
thumbnail|right|200px thumbnail|right Z z – türkmen elipbiýiniň 30. harpy, latyn elipbiýiniň 26. harpy.
Damask
thumb|right|250px|Damask gijesi
Damask — Siriýanyň paýtagty (دمشق, "dimaşk"; siriýalylar الشام eş-Şam hem diýýärler). Ol dünýäniň iň gadymy şäherleriniň biri. Ilkinji gezek b.e. öň 2500-nji ýylda agzalyp geçilýär. Ol Barada derýasynyň ýedi gola bölünýän aşaky akymynda ýerleşýär.
154
Aradan çykanlar
150er
Türkmen milli konserwatoriýasy
thumb|Türkmen milli konserwatoriýasy|286x286px Türkmen milli konserwatoriýasy — Türkmenistanyň Prezidenti niň 1993-ýylyň Baýdak aýynyň 7-den çykaran N1403 belgili karary esasynda Aşgabat Döwlet konserwatoriýasy Türkmen milli konserwatoriýasy diýip ady üýtgedilen (Buýruk N 95-L 1993-ýylyň Alp-Arslan aýynyň 6-dan). Salgysy: ''Türkmenistan, köç. 1984 (Puşkin köç., jaý 22). Tel: 39-86-11''
Gurluşy
Konserwatoriýa 4-fakultetden, 15-kafedradan, rektoratdan, hat-habar bölüminden, okuw bölüminden, ylmy-konsert bölüminden, işgärler we ýörite bölüminden, hojalyk bölüminden, hasaphanadan, saz mirasy öwreniş ylmy merkezden, akustiki laboratoriýadan, tehniki serişdelerini öwrenmek laboratoriýasyndan,milli saz gurallaryny dikeltmek we ulanmak laboratoriýadan, kitaphanadan, golýazmalar sektoryndan ybaratdyr.
Esasy ylmy ugurlary
Konserwatoriýanyň ylmy ugurlary: milli saz däplerini saklamak we ösdürmek, dünýä saz medeniýetiniň tejribesini öwrenmek we ony konserwatoriýanyň biliminde we ýerine ýetirijilik işinde ornaşdyrmak.
Selimow Söýençnazar Nurnazarowiç
Doglan senesi we ýeri
1983-nji ýylda Aşgabat şäherinde doguldy. Milleti turkmen.
Bilimi we hünäri
Ýokary bilimli. 2004-nji ýylda Türkmen politehniki institutyny tamamlady. Hünäri boýunça inzener-elektrik.
Ulug Muhammet han
Altyn Ordanyň hany
Selimow Söýençnazar Nurnazarowiç
Zähmet ýoly
Zähmet ýoluna 2000-nji ýylda Aşgabat şäheriniň Ruhabat etrabynyň medeniýet bölüminde başlady. 2004-2006-njy ýyllarda Türkmenistanyň energetika toplumynyň dürli edaralarynda hünärmen wezipesinde işleýär. 2006-2008-nji ýyllarda Aşgabat şäher häkimliginiň Arhitektura we şäher gurluşygynyň baş müdirliginde zähmet çekdi. 2010-2015-nji ýyllar aralygynda Aşgabat şäher häkimliginiň Arhitektura we şäher gurluşygynyň baş müdirliginiň hünärmeni. 2015-nji ýylyň aprel aýynda Aşgabat şäheriniň Arçabil etrabynyň häkiminiň orunbasary wezipesine bellenildi. 2017-nji ýylyň iýun aýyndan oktýabr aýyna çenli Aşgabat şäheriniň Berkararlyk etrabynyň hňkimi. 10.2017-26.01.2018-nji ýyllar aralygynda Türkmenistanyň gurluşyk we binagärlik ministriniň orunbasary, ministriň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetiriji. 26.01.2018-nji ýyllar Türkmenistanyň gurluşyk we binagärlik ministri wezipesine bellendi.
Ulug Muhammet han
(...? 一 1446)
Özünden öň: Hajy Muhammet
Özünden soň: Barak han 1426 —1427
Özünden öň: Barak han
Özünden soň: Barak han 1428
Özünden öň Barak han