cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Garagum
Tutýan meýdany boýunça ikinji uly çägelige Üňüzaňyrsy Garagum diýilýär. Bu çägelik tutuşlygyna diýen ýaly Daşoguz welaýatynda we Lebap welaýatynyň demirgazyk-günbatar çetinde ýerleşýär.
Meýdany boýunça üçünji ýerde durýan çäge-düzlüge Günorta-Gündogar Garagum diýilýär. Bu çägelik Merkezi Garagumuň gönüden-göni gündogardaky dowamydyr. Günorta-Gündogar Garagum Lebap hem-de Mary welaýatlarynyň çäginde ýerleşýär.
Garagumuň hemme ýeri boýdan-başa çägeler bilen örtülen däldir. Günorta böleginde toýunly düzlükler takyrlyklar bilen cäge gerişleriniň, depeleriniň utgaşykly ýer üstüniň giňden ýaýran çäkleri öri meýdanlary üçin ýylyň bütin dowamynda amatlydyr. Ata-babalarymyz “Gumum bar – humum bar” diýip ýöne ýere aýtmandyrlar. Türkmen halkynyň sallançagy, gowgaly ýyllarda goragçysy bolan we ony maldarçylyk, gurluşyk önümleri, şeýle hem dürli ýerasty baýlyklar bilen bol-elin üpjün edýän bu ümmülmez giňişlik, sözüň doly manysynda, ülkämiziň genji-hazynasydyr, tükeniksiz baýlygydyr. Şuny göz öňünde tutup, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada:
Gaýmagyň galňasyn, synman gaýnagyn, Goýny Garagumly – gorly türkmensiň!
Garagumuň – desterhanyň, hazynaň, Rysgal-bereketli, barly türkmensiň! –
diýip ýazýar (275-276 s.).
Garagumyň düzümine 2013-nji ýylyň 18-nji iýulynda açylyp ulanylmaga berilen  Bereketli Garagum döwlet goraghanasy  açyldy.
FK Suduwa
FK Suduwa häzirki wagtda Litwaň Ýokary Ligasynda bäsleşige dowam edýär.3 gezek Litwanyň Çempiýony,3 gezek Litwanyň kubogunyň eýesi.
Susana Vieira
Sônia Maria Vieira Gonçalves (23 awgust, 1942 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Hlamidioz
Hlamidioz|right|frame Jyns gatnaşygy arkaly geçýän keselleriň içinde hlamidioz has köp duş gelýän ýokançlyklaryň biridir. Her ýylda dünýäde bu kesel bilen takmynan 70 mln. adam keselleýär. Orsýetde bu kesel ýaýraýşy boýunça, grippden soň ikinji orny eýeleýär. 90-njy ýyllaryň ahyrynda Günbatar Ýewropada her ýyl bu kesel bilen 3-4 mln. adam keselledi. Peşew çykaryş we jyns agzalaryň sowuklama kesellerinden ejir çekýän aýallaryň 40-60%-de we erkek adamlaryň 50%-de hlamidiýanyň tapylanlygyny barlaglaryň netijesi tassyklady. Hlamidiozy beden öýjüginden daşary we onuň içinde ösüp bilýän, aýratyn ýaşaýyş siklli hlamidiýalar döredýärler. Bu owadan ada eýe bolan kiçijik jandarlar, esasan, jynsy gatnaşyklar arkaly bir adamdan beýleki adama geçip bilýär. Başga zatlaryň (eller, süpürgiç, düşek daşlary) üsti bilen geçmek seýrek duş gelýär. Bu ýokançlyk 18-30 ýaş aralygyndaky adamlarda has hem köp ýüze çykýar. Hlamidiýalar ýokary temperatura (500 gradus s.we ýokary) örän duýgur bolup, pes temperatura durnuklydyr. Olary 0,5% kaliý permanganaty, 25% wodorodyň turşusy, 2% hloramin ýok edip bilýär. Hlamidioz köplenç ýagdaýda başga ýokançlyklar bilen (trihomoniaz, sözenek, mikoplazmoz) utgaşmada duş gelip bilýär. Hlamidiozyň özüne mahsus kliniki alamatlary bolmaýar. Ol alamatlar başga ýokançlyklaryň ýüze çykyşyna meňzeşdir.
Guduzlama
Guduzlama keseliniň esasy sebäpleri|right|frame
Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ başlarynda
Mowzuk: Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ  başlarynda
Sapporo gar festiwaly
Ýaponiýanyň demirgazygyndaky Sapporo şäheri her ýylyň fewral aýynda köp adamly bolýar. Sebäbi fewral aýynyň başynda bu şäherde „Ýuki Matsuri" şüweleňi geçirilýär. „Ýuki Matsurini" ýapon dilinden türkmen diline terjime edeniňde „gar festiwaly" diýen manyny berýär. Daşary ýurtly jahankeşdeler hem festiwalyň geçirilýän günlerinde Ýaponiýa topar-topar bolup gelýärler. Jahankeşdeleri festiwalyň çäginde gardan ýasalýan dürli ululykdaky taryhy ýadygärlikler, şekillerdir heýkeller özüne bendi edýär. Sapporo şäherinde geçirilýän festiwal dabaraly ýagdaýda bellenip geçilýär. Bu yerde adamlar gyş paslynyň özboluşly ajaýyplygynyň lezzetini alýarlar. Ýokote şäherinde gardan öýler ýasalýar. Öýlerde şemler ýakylýar. Ýerli halk öýlerde daşary ýurtly jahankeşdeleri myhman alýarlar.
Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ başlarynda
1.	XVI asyrdaky  türk  basybalyjylary. Osman döwletiniñ harby hojalyk gurluşy.
Sapporo gar festiwaly
Festiwalyň syýahatçylyk ähmiýeti
Sapporodaky gar festiwalyna daşary ýurtly jahankeşdeler hem gatnaşýar. Şonuň üçin festiwalyň syýahatçylyk ähmiýeti hem uludyr. Festiwal 1950-nji ýyldan bäri her ýyl giçirilip gelinýär. Ilki başlanan ýyly şol sebitde okaýan ýokary okuw mekdepleriniň talyplary Odori seýilgähinde öz güýji bilen gardan alty sany uly hekel ýasadylar. Talyplaryň özboluşly güýmenjesi sebitdäki halkyň arasynda uly gyzyklanma döretdi. Soň soňlar her ýyl diýen ýaly gyş aýlarynda Odori seýilgähinde gardan dürli ululykdaky heýkeller ýasalyp başlandy. Ýurdun ilatynyň arasynda uly gyzyklanma döreden bu çäräni halkara derejesinde we dabaraly ýagdaýda bellemek pikiri orta atyldy we ol oňyn garşylandy. Şondan bäri bu festiwal ýurduň esasy wakalarynyň birine öwrüldi. Her ýyl festiwala ýurduň öz içinden hem-de daşary ýurtlardan iki milliondan gowrak adam gatnaşýar. Ýaponiýanyň demirgazygyndaky özüniň tebigatynyň gözellikleri bilen meşhurlyk gazanan Hok-kaýdo adasynyň ak merjen şäheri Sapporo ýurdun iň uly bäşinji şäheri hasaplanýar. Soňky ýyllarda ýurdun paýtagty Tokio ýaly meşhur bolan Sapporo 130 ýyla meýilleşdirilip gurlan şäher. 1972-nji ýylda Sapporo şäherinde gyşky olimpiýa oýunlary geçirildi. Bu olimpiýa oýunlaryny geçirmek bilen şäher öz adyny dünýä belli etdi. Häzir bolsa her ýylyň fewral aýynda geçirilýän gar festiwaly bilen.şäher has-da meşhur boldy. Ilki başlarda festiwalda ýapon heýkeltaraşlaryň gardan ýasan işleri halk köpçüligine ýetirilýärdi. indi bolsa daşary ýurtly heýkeltaraşlar hem bu festiwala gardan ýasan işleri bilen gatnaşýarlar. Şäheriň gar festiwaly daşary ýurtlyy jahan-keşdeleriň gyzyklanma bildirýän 22 festiwalynyň sanawynda ikinji orunda durýar. Garlar transport ulaglary arkaly sebitdäki garyň köp ýagan ýerlerinden getirilýär. Munuň bilen baglanyşykly bir waka hem bolup geçipdir. 1974-nji ýylda gardaşaýan ulaglar üçin ýangyç tapylmandyr. Şol döwürde ýangyç gytçylygy bar eken. Heýkeltaraşlar eserlerinde tagta ulanypdyrlar. Bu gar festiwaly Germaniýanyň Nfýunhen şäheri bilen Sapporo arasyndaky doganlyk gatnaşyklaryny has-da ýygjamlaşdyrdy. 5-nji fewralda başlaýan festiwal 11-nji fewralda tamamlanýar. Festiwalda ululy-kiçili 300-den gowrak gardan ýasalan heýkeller sergä çykarylýar. Her ýaşdan gatnaşyjysy bolan festiwalda adamlar öz nobatynda heýkelleri tomaşa edip bilýärler. Heýkelleri ýasaýan heýkeltaraşlar bu festiwala meýletin gatnaşýarlar. Festiwalyň çäginde heýkelleri howa şertleri goraýar. Fewral aýynda howanyň ortaça temperaturasy minus 10 dereje bolýar. Heýkeltaraşlar gardan esasan dünýä belli ýadygärlikleriň, heýkelleriň keşbini döredýärler. Odori, Susukino we Sapporo satoland seýilgählerinde dürli mowzuklarda ýasalan şekillere duş gelmek bolýar. Gijesine dürli reňkdäki çyralar bilen öwüşgin atýan heýkeller şäheri gyş paslynyň täsinlikler diýaryna öwürýär. Festiwal tamamlanandan soň, heýkeller ereýänçä garaşman, ony ýykýarlar. Festiwalyň çäginde dürli tagamlar hem satylýar. Şeýle hem dürli medeni çäreler geçirilýär, aýdym aýdylýar, tans edilýär.
Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ başlarynda
2.	Türkiýe Süleýman II döwründe. Hojalyk gurluşy kanunçylygy harby guramaçylyk işleri
Sapporo gar festiwaly
Festiwalyň taryhy
Gar festiwaly ilkinji gezek 1950-nji ýylda Sapporo şäheriniň Odori seýilgähinde geçirilýär. Ýerli ýokary okuw mekdebiniň talyplary gardan alty heýkel ýasaýarlar. Şondan soň festiwalyň gerimi giňeldilip, halkara derejesinde geçirmek meýilleşdirilýär. 1955-nji ýylda ýagny birinji festiwalyň üstünden bäş ýyl geçensoň, şol sebitde ýerleşýän harby bazada gulluk edýän esgerler hem festiwala gatnaşmagy ýüregine düwýärler. Olar ilkinji bolup gardan ullakan heýkel ýasaýarlar. Şol hem festiwala meşhurlyk gazandyrýar. Esgerler her ýyl bu festiwala gatnaşyp, gardan dürli şekiller ýasap, adamlary begendirip gelýärler. . Mälim bolşy ýaly, 1972-nji,ýylda Sapporo şäherinde gyşky olimpiýa oýunlary geçirilýär. Olimpiýa-oýunlary bilen bir hatarda gar festiwaly hem dünýä metbugatynda öz mynasyp ornuny tapýar. 1974-nji ýylda bu festiwalyň çäginde halkara gar heýkelleri bäsleşigi geçirilip başlanýar. Gar festiwalynyň ýylsaýyn halkara derejesindäki ähmiýeti barha artýar. Festiwalda Hytaýyň Şenýang, Kanadanyň Alberta, Germaniýanyň Mýunhen. ABŞ-nyň Portland şäherleriniň keşbi janlandyrylan heýkellere-de duş gelmek bolýar. Bular hem Sapporonyň şol şäherler bilen gowy gatnaşyk saklaýandygyny görkezýär.
Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ başlarynda
3.	Balkan ýarym adasynyñ  halklarynyñ  türk  zulumyna  garşy göreşi. Osman döwletiniñ gowşamagynyñ  sebäpleri
Sapporo gar festiwaly
Festiwal barada käbir maglumatlar
Şu ýyl Sapporo gar festiwalynyň 60-njysy geçirilýär. Oňa ýene-de sanlyja günler galdy. Ol 5-nji fewralda başlanýar we 7 gün dowam edýär. 60-njy Sapporo gar festiwalynda 277 hekel halk köpçüligine görkeziler. Olaryň 154-üsi Odori, 23-üsi Tsu-dome we 100-üsi bolsa Susukino meýdanlarynda bolar. Heýkeltaraşlar üçin gerekli bolan gar 7-nji we 22-njiýanwar aralygynda ulaglar arkaly getirildi. Olar Sapporo şäheriniň eteklerinden getirildi. Takmynan 6500 tonna gar ýük ulaglary arkaly daşaldy. Bu festiwalyň guramaçylyk işleri şäher häkimliginiň, şäheriň syýahatçylyk assosiasiýanyň, şäheriň bilim müdirliginiň, we şäheriň söwda we senagat palatasynyň üstüne ýüklendi. Festiwalyň administratiw işlerine gar festiwalynyň ýerine ýetiriji komiteti jogap berýär.
Puluň gelip çykyşynyň taryhy
Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniwersiteti Ilmämmedow Didar 3-nji ýyl talyp
Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ başlarynda
Maksady: XVI – XVII asyrda  Osman döwletiniñ  harby hojalyk gurluşy we basyp alyşlary barada  düşünje bermek
Sapporo gar festiwaly
Festiwala gatnaşyjylaryň sanawy:
2008-nji ýyl, 59-njy gar festiwaly: 2 million 159 müň adam. 2007-nji ýyl, 58-nji gar festiwaly: 2 million 1010 müň adam, 2006-njy ýyl, 57-nji gar festiwaly: 1 million 985 müň adam. 2005-nji ýyl, 56-njy gar festiwaly: 2 million 191 müň adam.
Osman döwletleri XVI – XVII asyryñ başlarynda
Wezipesi: Osman döwletiniñ  medeniýetine   seljuk soltanlygynyñ  ýetiren täsirini  düşündirmeli.
Bu döwlet seljuk türkmenleriniñ nebereleri tarapyndan  Anadoluda  1300-nji  ýylda  Marydan ilkinji ýöriş  eden seljuk  türkmeni  Ärtogrul  gazynyñ  ogly Osman  gazy tarapyndan  binýat edildi.
1071-nji ýylda Çagry batyryñ  ogly Alp Arslan  Rum iliniñ  derwezesini  açmak üçin  Wizantiýa  hökümdarlygy  bilen  gazaply  söweş edýär. Bu söweşde türkmenler uly ýeñiş gazanýarlar. Gysga wagtyñ içinde   tutuş Anadolyny  ele geçiren  türkmenler  bu ýere  yslamy ýaýradyp, halkyny türkmenleşdirip başlaýarlar. Malazgirt söweşiniñ netijesinde  Anadoly  türkmenleriñ eline geçýär. Anadolyda 1075-nji ýylda  Anadoly  türkmen  döwleti  gurulýar, bu döwlet 1308-nji ýyla çenli  dowam edýär. Eýýäm 1300-nji ýýllara çenli Anadoly Seljuk  türkmenleriniñ döwleti dargap başlaýar. Onuñ ýerini ýuwaş – ýuwaş türkmen  beglikleri alýar. Taryhda Osman türkmen döwletini  döreden  şol türkmen beglikleridir. Olaryñ başyny  Ärtogrul  gazy çekipdir. Özüniñ dört ýüz türkmen atlysyna baş bolup gelendigi aýdylýar. Ärtogrul gazy dogany Dündar bilen  Anadolynyñ ýollaryny baglýar. Beýleki iki dogany Gündogdy  bilen Sungur  hökümdar Horasana  dolanýar. Ärtogrul gazy “Bu 400 türkmen  öýlüden bir döwlet  dünýä iner” diýip, altyn sözleri aýdypdyr. Olar Anadoluda birnäçe ýerlerden  geçip, 1270-nji ýylda  söwüdi wizantiýalylardan  basyp aldylar. Seljuklylaryñ soltany Alaeddin  Keý kubat bu ýeñşi üçin  Söwüdi oturmaga  Domaniç we Ermeni dagyny   bolsa,  ýaýla üçin Ärtogrul  bege berdi. Ärtogrul beg tiresi bilen Söwüde ýerleşdi. Ol 1281-nji ýylda  93 ýaşynda  wepat bolýar. Ärtogryl gazydan soñ begligiñ başyna ogly  Osman geçdi. 1300-nji ýylda bolsa, Anadoludaky  türkmen begleri  toplanyp,  uly döwlet döretdiler. Osman gazy Ärtogrul begiñ üç oglundan  biridir. Osman beg beýleki doganlaryndan aýratyn  tapawutlanmaýardy, ýöne barypýatan  bir häkimýetçilik  häsiýeti  bardy. Kakasy wepat bolandan soñra, tiräniñ ähli begleri hem Osman  gazynyñ  tiräniñ başyna  geçmegini  isleýärler. Ol begligiñ başyna geçen wagty 23 ýaşynda  bolupdyr. Osman beg türkmeniñ  görmegeý ýigidi  bolupdyr, ol uzyn boýly, giñ döşli we goç burunly  bolupdyr, göwresiniñ  bilden ýokary  bölegi aşaky  bölegine  görä has uzyn bolupdyr. Kakasy Ärtogrul gazy  ölüm ýassygynda ýatyrka, şeýle wesýet edipdir diýip,  taryhy çeşmelerde   görkezilýär : “Oglum ölümine  boýun egmän dünýä gelen  hiç bir adam ýokdur. Maña-da Hezretli Allanyñ emri bilen  ölmüm ýakynlaşdy. Bu döwleti saña  amanat  edýärin. Seni hem Tañra  tabşyrdym. Her işiñde adalaty  ýokarda  goý”. Kakasy Ärtogrul gazy bilen  Osman  begiñ  guran  döwleti soñlugy bilen  Osman  döwleti  ady astynda  dünýäniñ  üçden birine  600-ýyldan  gowrak wagtlap höküm  edýär.
Andlar
thumb|200px|Andlar thumb|200px|Cono de Arita, Salta ([[Argentina)]] Andlar, And Kordilýerleri (Andes; Cordillera de los Andes) (ink dilindäki ant sözünden — mis, mis daglary) iň uzyn (9000 km) we iň beýik (Akonkagua dagy, 6962 m) daglaryň biridir. Ortaça belentligi 4000 m çemesi.
Andlar Günorta Amerikanyň ýedi sany ýurdunda uzalyp gidýär: Wenesuela, Kolumbiýa, Ekwador, Peru, Boliwiýa, Çili we Argentina.
Dodak üçin balzam
Dodak üçin balzam – bu, dodagyň şemalladylan ýa-da ýarylan derisini ýumşatmak üçin, şeýle hem gerpesi bejermek üçin çalynýan serişde. Dodak üçin balzamyň düzüminde köplenç ary ýa-da karnaub mumy, kamfora, lanolin, parafin, wazelin we beýl. bolýar.
2019-njy ýylda dodak üçin balzamyň dünýä bazarynyň göwrümi 660 million ABŞ dollaryna deň boldy. Bazaryň geljekki bäş ýylyň dowamynda 7,3% depgini bilen ösjekdigi we 2024-nji ýylda 1010 million ABŞ dollaryna deň boljakdygy çaklanylýar.
Görnüşler
Düzümine girýän düzüm böleklere baglylykda dodak üçin balzamyň dürli görnüşleri bolýar :
Önümçilik tehnologiýasy
Dodak üçin balzamyň önümçilik tapgyrlary aşakdakylary öz içine alýar :
Müň bir gije
thumb|Müň bir gije kitaby
Müň bir gije ertekileri ( hezār o yek šab; كتاب ألف ليلة وليلة kitāb 'alf layla wa layla) — orta asyrlar arap we pars edebiýatlarynyň ýadygärligi, eýran patyşasy Şähriýar bilen onuň aýaly Şährizada baradaky hekaýatlaryň ýygyndysy. Eser rusçadan Bäşim Ataýewiň terjime etmeginde 1978-nji ýylda "Türkmenistan" neşirýaty tarapyndan çap edildi.
Zarýadly bölejikleri tizlendiriji
thumb|Van de Graaff tizlendirijisi Zarýadly bölejikleri tizlendiriji — ýokary energiýaly zarýadly bölejikleri (elementar bölejikleri, ionlary) almak üçin ulanylýan gurluşlaryň klasy. Kähalatlarda, häzirkizaman tizlendirijiler ägirt uly kompleksler bolup durýar. Meselem, SERN-de ýerleşýän uly adron kollaýderiň halkasy tas 27 kilometre ýakyndyr.
Ahal-teke aty
Münülýän haýwanlaryň içinde hiç birisi atlar bilen deňeşdireňde gödek ýük daşaýjylykdan başga häsiýete eýe däldir. Atdan başga, pilden eşege çenli ähli haýwanlaryň her tüýüne dürden ýasalan hünji düzseňem at bil dnewslenirseň öli garantga ýalydyr. Ýagny, biz ýerden aýagymyzy üzüp, ata atlananymyzdan soň onuň müň dürli ýöreýşi, ýol alyşy, sanjylyp durşy, çarpaýa galyp oýun edişi — ruhumyzyň ähli künjeklerine täsir edişi bilen ol hamala biziň ýarpy göwrämize öwrülen ýalydyr. Misli ol adam bilen bütewileşene meňzär. Galam ýaly inçe aýaklaryň üstünde dünýäde iň sazlaşykly göwre, kybapdaş boýun, buýsançly baş… Soňra bu täsinlikleri örten hamala beýik soltan lybasy geýdirilen ýaly çar ýana öwüşgin atýan mele, dor, al, gara, gyr… reňkli ýukajyk derisi… Şalara mynasyp, sürmeli, elde çekilen ýaly owadan hem jümmüşinde agy-hasrat görünýän gözler… Ýeňiş baýdagynyň tugrasyny ýatladýan ýallary, gujurlylygyň nyşany guýruk…
Bu aklyňy haýran ediji beden gurluşy bilen at ynsan oglunyň işçisinden begine çenli, sportsmeninden hökümdaryna çenli berlen we olara işleriň iň gödeginden iň inçesine çenli maddy we manewi goldaw bermek wezipesini ýerine ýetirýän ylahy sowgatdyr.
Aty ne haýwanat ylmy, ne maldarçylyk, ne ykdysadyýet, ne esgerlik, ne-de sport we çapyjylyk taýdan hersinde aýratyn, hemmesinde birlikde-de düşündirmek kyn… At bu ulgamlaryň hersine bir öwüşgini bilen ornan hem öz manysy we gymmaty boýunça olardan has beýige galan janawerdir…
Ahal teke atlarynyň şejeresi
Bir gezek ugruň ajaýyp wekili hökmünde Meleguşlaryň biri Halkara Leýpsig ýarmakasyna iberildi. Halaýyk bedewi gysby halka bilen gurşady, olara atyň altynsow tekiz endamynyň ýalpyldysy hakyky däl ýaly görnüpdir. Bedew hakyky altyn bolup lowurdaýardy. Adamlar muňa ynanmandyrlar we aty reňkländirler öýdüpdirler. Şu ýerde, ähli adamlaryň gözüniň öňünde Meleguşy suwa düşüripdirler. Hezil edip suwa düşen Meleguş suw düwmelerini syçradyp, öňküsinden hem beter ýalpyldapdyr. Sergä gelenler haýranlar galypdyrlar, hemmeler türkmen bedewini ýürekden halapdyrlar we uzak wagtlap ahalteke bedewiniň ýanyndan aýrylyp bilmändirler. Meleguş Delidäki halkara sergisinde-de az üstünlik getirmedi. Atlaryň gözelligine inçeden baha bermegi we düşünmegi başarýan hindiler atyň ýanyna beýan edipbolmajak haýran galmak bilen geldiler hem-de Hudaýa seredýän ýaly geň galmak bilen ony synladylar. Serginiň ahyrky güni olar lowurdap duran bedewi güller bilen bezediler, onuň ýanynda sazandalar bilen tansçylary ýerleşdirdiler. Soňra ýurduň hormatly ýaşulusy şöhratly şahyr we serkerde, Hindistanda milli gahryman bilen deň hatarda hatyralanýan Baýram han Türkmen hakyndaky ýadygärlik hökmünde Meleguşy Hindistanda galdyrmagy tüýs ýürekden haýyş etdi. Şeýdip, Meleguş Hindistanda galdy. Ähli döwürleriň ýazylmadyk kanuny boýunça türkmenler hiç wagt tohumlyk bedewlerini aýra salmandyr. Olar ölmäge-de taýyn bolupdyrlar, ýöne ata-babalarynyň asyrlaryň jümmüşinden gelýän bu kanunyna hiç mahal ikilik etmändirler. Şol wagt başga döwür höküm sürýärdi, ahalteke bedewiniň eýeleri-de başga adamlardy. 1935-nji ýylyň Aşgabat - Moskwa köp günlük atly ýörişi üstünlikli tamamlanandan soň, şol ýörişde ýekeje aty hem ýitirmedik jigitler eýýäm Moskwada gowudan-gowy bedewleri, şol sanda ap-ak Arap bilen hoşlaşdylar. Göni on ýyldan soň marşal Jukow şol bedewde Ýeňiş paradyny kabul etdi. Ahalteke bedewi bolan Arap iň gowy tohum atlaryň naýbaşysydy, ol güneşli ýurdumyzyň wekili bolup, Ýeňşiň alamatyna, parahatçylyk wekiline öwrüldi! Muňa türkmenler nähili buýsanypdyrlar. Olar Arabyň uly hormata mynasyp bolmagy baradaky täsin wakany agtyklaryna we çowluklaryna gürrüň bererdiler. Bu waka şeýle bolupdyr. Üflenip çalynýan saz gurallarynyň ritmine -owazyna duýgur at gerekdi. Munuň üçin iň gowy bedewleriň on sanysy seçilip alynsa-da, deslapdan iňlis aty göz öňünde tutulypdy. Türgenleşik uzaga çekdi. Barlag hemmeleri surnukdyrdy, atlary agyla gabadylar. Harby orkestr hem marş sazyny walsa çalşyp, dynç almakçy boldy. Birdenem, agylyň germewinden meýdança ak bedew böküp düşdi. Sazy diňleýän mysaly biraz säginip, ol walsyň owazyna pyrlanyp başlady. Hemmeler haýran galmakdan ýaňa doňup galdylar. Şol bada bu täsin, şöhratly, sazsöer bedew seçilip alyndy.
At esbaplary
Atyň haýsy maksatlar üçin ulanylýandygyna görä, şu aşakdaky esbaplar ulanyl- ýar: irişme, uýan, eýer, çeki, içirgi, döşlük, gamçy, nal. Owsar at jylaw bilen idilende, daňylanda ýa-da kimdir birine görkezilende ulanyl- ýar. Uýan jylaw bilen birlikde atyň kellesine geýdirilýär, ol atlynyň aty dolandyrmagy, ony gerekli ugra gönükdirmegi, aty saklamagy üçin gerek. Atyň kellesindäki esbap ýeňse gaýyşyndan, duluk gaýyşyndan, seňriklikden, maňlaýlykdan, alkymlyk gaýyşdan, agyzzyrykdan, jylawdan ybaratdyr. Eýer atlynyň atyň üstünde rahat oturmagy, at hereket edýän wagty egilip bilmegi, eýere söýenip oturmagy üçin gerek. Atlara haýsy maksatlar üçin ulanylýandygyna baglylykda dürli hili eýer salynýar. Türkmen eýeri iň gadymy we oturmak üçin oňaýly eýerdir. Beýlekilerden tapawutlylykda onuň gaşy bar. Türkmen eýeri söwütden ýasalýar we ol çerim bilen örtülendir. Sport eýerleri bilen atlar atçylyk sporty boýunça ýaryşlar geçirilende eýerlenýär. Çapyşyk we sport eýerleriniň üzeňňi ýüpleri aýratyn berk bolýar. At çapyşygyna gatnaşýan bedewleriň nallary ýumşak metaldan (10-12 millimetrlik sim) ýasalýar, olar atyň toýnagyny şikesden goramak üçin zerurdyr. Mundan başga-da olar atyň dogry ýöremegine ýardam edýär. Çapyşyga gatnaşýan atlaryň öň iki aýagyna nal kakylýar.
Türkmen bedew bayramy
Her ýylyň aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde gözellikde hem-de ýyndamlykda deňi-taýy bolmadyk ahalteke bedewlerimiziň şanyna Türkmen bedewiniň baýramy tutulýar. Dünýäde iň ýyndam we gözel atlar hökmünde uly şan-şöhrata eýe bolan türkmen bedewleri Berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ähli toý-baýramlarymyzyň bezegine öwrüldi. Ýurdumyzda giňden toýlanýan Türkmen bedewiniň baýramçylyk çäreleriniň maksatnamasynyň hatarynda Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň mejlisiniň, ahalteke bedewleriniň gözellik bäsleşiginiň, “Türkmen bedewi we dünýäniň seýisçilik sungaty” atly halkara ylmy maslahatynyň, uzak aralyga atly–marafon we beýleki atçylyk sportuna degişli ýaryşlaryň geçirilmegi dabaralaryň ähmiýetini has-da artdyrdy. Bu baýramçylyk çärelerine dünýäniň köp sanly ýurdundan myhmanlaryň gatnaşmagy örän guwandyryjy, buýsandyryjy hadysadyr. Häzirki döwürde öz gözbaşyny müňýyllyklaryň jümmüşinden alyp gaýdýan arassa tohumly ahalteke bedewleri bilen baglanyşykly atçylyk sungatynyň milli ýörelgelerini we däp-dessurlaryny gaýtadan dikeltmek, täze manymazmun bilen baýlaşdyrmak we ösdürmek, ýaşlary atçylyk sporty bilen meşgullanmaga işjeň çekmek, şeýle hem bedewlerimizi bütin dünýäde wagyz etmek boýunça uly işler durmuşa geçirilýär. Bu işleriň sakasynda hormatly Prezidentimiziň çäksiz tagallalary ýatyr.
Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasy
2011-nji ýylda Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň I maslahatynda Türkmenistanyň Prezidenti hormatly Gurbanguly Berdimuhamedow 2010-njy ýylyň awgust aýynda merkezi Aşgabatda ýerleşýän Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň döredilmegi bilen, ahalteke atçylygyny ösdürmegiň taryhynda täze döwrüň başlanandygyny aýdypdy: “Men Türkmenistanyň Prezidenti we Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň ýolbaşçysy hökmünde, siziň goldawyňyz bilen atçylygy mundan beýläk-de ösdürmek, atlary ylmy esasda öwrenmek, olaryň tohum arassalygyny saklamak, Ýer ýüzünde ahalteke atlarynyň – behişdi bedewleriň giňden ýaýradylmagyna ýardam bermek boýunça alyp barýan işimizi has-da güýçli depginler bilen dowam etjekdigimize berk ynanýaryn“. Aşgabatda döredilen Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasy bilen ýakyn hyzmatdaşlyk, aragatnaşyk saklamaga isleg bildirýänleriň sanynyň-da barha artýandygyny ýatlamak ýakymlydyr. Munuň özi bu Halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň dünýä ýüzünde abraýynyň, şan-şöhratynyň barha artýandygynyň alamatydyr. Häzir ýurdumyzda dünýä derejelerine laýyk gelýän atçylyk-sport toplumlary gurlup, ol welaýatlarymyzyň iň bir buýsançly ýerleriniň birine öwrüldi. Ahal welaýatynyň Gökdepe etrabynyň çäginde bina edilen bu ajaýyp Halkara atçylyk-sport toplumy belent başly gojaman Köpetdagyň etegine özboluşly bezeg berýär. Dünýä ülňülerine gabat gelýän, iň kämil tehnologiýalary bolan bu toplumda atçylyk boýunça dürli ýaryşlary geçirmäge amatly şertler döredilendir. 2014-nji ýylyň 28-nji noýabrynda Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň tagallalarynyň netijesinde atly sportyň Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilmegi türkmen atlarynyň atly sportda şöhrat gazanjak günleriniň täze taryhy sahypasyny açdy. Atçylyk sporty barada aýtsak, gadymy türkmen topragynda ýörgünli bolan at üstündäki milli oýunlar, häzirki döwrüň birnäçe atly ýaryşlarynyň, dabaralarynyň we şüweleňleriniň esasyny döredýär. Bularyň örän ýörgünli bolmagynyň sebäbi, gadymylygy, halkymyzyň gündelik durmuşyna ýakynlygy we her ýaşdaky atçylyk sportunuň janköýerleri üçin elýeterliligi bilen düşündirip bolar. Berkarar döwletimiziň Bagtyýarlyk döwründe, atçylyk sportynyň köp görnüşi gaýtadan dikeldi, şol bir wagtyň özünde olimpiýa sport görnüşi bilen at bilen päsgelçilikden böküp geçmek uly ösüşlere eýe boldy.
Birleşen Milletler Guramasy
Çeşme
Gollanma
Renata Sorrah
Renata Leonardo Pereira Sochaczewski (21 fewral, 1947 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
85
Aradan çykanlar
80er
.kz
.kz - Gazagystanyň Internet kody.
Beatriz Segall
Beatriz de Toledo Segall (25 iýul, 1926 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Missisipi
Missisipi —ABŞ-nyň bir ştaty. Ştat paýtagty Jackson.
86
Aradan çykanlar
80er
Italýada irki täzeden döreýiş
Italýada irki täzeden döreýiş (XIV – XV asyrlarda).
1.	Italýanyň şaherlerinde içki işewür medeniýetiniň we aňyýetiň döremeginiň şertleri.
2.	Italýada irki täzeden döreýşi döwrüniň beýik wekilleri. Dante, Petrarka, Bokaço, Lorenso, Walla.
3.	Ýewropanyň beýleki ýurtlarynda medeniýetiň ösüşine Italýanyň täzeden döreýşiniň täsiri.
Maksady: XIV – XV asyrlardaky beýik geografiki açyşlaryň netijesinde Hindistan deňiz ýolunyň açylmagy, Amerikanyň açylmagy, dünýä söwda ýollarynyň Atlantik ummanyna çenli baryp ýetendikleri ylymda, edebiýatda, sungatda öwrülişik döretdi. Şol bolup geçen wakalar barada düşünje bermek.
Wezipesi: Şu mowzugyň üsti bilen öz türkmen milli medeniýetimiziň, sungatymyzyň, ylym, edebiýatymyzyň ösüşine buýsanç duýgularyny döretmek we watançylyk terbiýesini Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada: “Erkinlik ýoly milli aňyň, milli ruhuň ýoludyr. Türkmen jemgyýetiniň durmuşyny guramagyň milli ýörelgeleri halk erkinliginiň tejribesine daýanmagyň we ony peýdalanmagyň zerurlygyny görkezýär. Milli medeniýet nazara alynman, onuň bilen ugurdaş bolmadyk islendik durmuş-syýasy özgermeler adamlar tarapyndan kabul edilmez, kagyz ýüzünde galar. Şonuň üçinem esasy zat, türkmeniň asyl ruhy ýolunyň tutulmagydyr” (sah. 399).
Aýşe Çigdem Batur
Salgylanma
http://www.e-dostluk.com/blog/448/savci-leyla-t%C3%BCrkmen-in-terjimehaly/
Joana Fomm
Joana Maria Fomm (14 sentýabr, 1939 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Türkmenbaşy Ruhy Metjidi
Gurhan we Ruhnamanyň (Kalbyň kitaby), Niýazowyň “durmuş üçin pseudo-ruhy gollanmasy” ýazgylary diwarlara gurlup, metjit jedelleriň merkezine öwrüldi. Ruhnamanyň Gurhanyň deňdigi hökmünde goýulmagy köp musulmanlaryň gaharyny getirdi.
Namibiýa
Namibiýa,  taýdan Namibiýa Respublikasy bolan Günorta Afrikanyň bir ýurdy. Onuň günbatar araçägi Atlantik ummanydyr; demirgazykda Zambiýa we Angola, gündogarda Botswana we günorta we gündogarda Günorta Afrika bilen gury ýer araçäklerini paýlaşýar. Zimbabwe bilen serhetleşmese-de, Zambezi derýasynyň 200 metrden hem az bölegi iki ýurdy bölýär. Namibiýa garaşsyzlyk söweşinden soň 1990-njy ýylyň 21-nji martynda Günorta Afrikadan garaşsyzlyk aldy. Paýtagty we iň uly şäheri Windhoek. Namibiýa Birleşen Milletler Guramasynyň (BMG), Günorta Afrika Ösüş Bileleşiginiň (SADC), Afrika Bileleşiginiň (AU) we Milletler Arkalaşygynyň agza döwletidir.
87
Aradan çykanlar
80er
Namibiýa
Namibiýada Saharanyň günortasyndaky Afrikanyň iň gurak ýurdy bolmak bilen San, Damara we Nama halky irki döwürlerden bäri ýaşap gelýär. XIV asyrda Bantu giňelmeginiň bir bölegi hökmünde göçüp gelen Bantu halklary geldi. Şondan bäri ýurduň ilatynda iň ulusy Owambo bolan Bantu toparlary agdyklyk etdi; XIX asyryň ahyryndan bäri köplügi emele getirdi.
Taryh
Namibiýanyň gury ýerlerinde irki döwürlerden bäri San, Damara we Nama ýaşaýar, olaryň hemmesi Haýsan etniki toparlary; Takmynan XIV asyrda Bantu göçüp gelenler merkezi Afrikadan Bantu giňelmegi wagtynda gelip başladylar.
XVIII asyryň ahyryndan başlap, häzirki Günorta Afrikanyň Keýp koloniýasyndaky Oorlam halky mämişi derýasynyň üstünden geçip, Namaqualand, şeýle hem Namibiýanyň günortasyndaky beýleki ýerlere göçdi. Çarwa Nama taýpalary bilen bolan duşuşyklary esasan asuda boldy. Oorlam bilen bilelikde ýoldaş bolan missionerleri kabul etdiler, olara suw çukurlaryndan peýdalanmak we ýyllyk tölegiň garşysyna bakmak hukugy berdiler. Northöne demirgazyga tarap barýarkalar, Oorlam Windhoek, Gobabis we Okahandja şäherlerinde OvaHerero uruglaryna duş geldi, olaryň hüjümine garşy çykdylar. Nama-Herero söweşi 1880-nji ýylda başlandy, diňe Germaniýa imperiýasy jedelli ýerlere goşun iberip, Nama, Oorlam we Gerero arasynda status-kony berkitdi.
Namibiýa 1884-nji ýylda Otto fon Bismarkyň ýolbaşçylygyndaky nemes koloniýasyna öwrüldi we Iňlisleriň hüjümini kabul etdi we Germaniýanyň Günorta-Günbatar Afrika (Doýç-Südwestafrika) ady bilen tanaldy. Iňlis häkiminiň Keýptaundaky Palgrave komissiýasy diňe Walwis aýlagynyň tebigy çuň suw duralgasyny eýelemäge mynasypdygyny kesgitledi we şeýlelik bilen ony Günorta Afrikanyň Keýp welaýatyna birikdirdi. left|thumb|275x275px|Windhoek ([[paýtagt) şäherinde gurlan Hristuskirçe.]] 1904-nji ýyldan 1907-nji ýyla çenli Herero we Namaqua rehimsiz nemes kolonializmine garşy ýarag alyp başlady. Nemes basybalyjylary tarapyndan hasaplanan jeza çäresinde hökümet işgärleri Herero we Namaqua genosidinde ýerli ilaty ýok etmegi buýurdy. "20-nji asyryň ilkinji genosidi" diýilýän ýerde nemesler yzygiderli 10,000 Nama (ilatyň ýarysy) we takmynan 65,000 Herero (ilatyň 80% töweregi) öldürildi. Diri galanlar ahyrsoňy tussaglykdan boşadylandan soň, 1948-nji ýylda Günorta Afrika tarapyndan döredilen aparteidiň köp taraplaýyn garaşýan ulgamynda ýurtdan çykarmak, deportasiýa, mejbury zähmet, jyns taýdan bölünmek we diskriminasiýa syýasatlaryna sezewar edildi.
Birinji jahan urşy döwründe general Lui Botanyň ýolbaşçylygyndaky Günorta Afrika goşunlary bu territoriýany basyp aldy we Germaniýanyň kolonial dolandyryşyny agdardy. Urşuň gutarmagy we Wersal şertnamasy Günorta Günbatar Afrikanyň 1990-njy ýyla çenli Milletler Bileleşiginiň mandaty hökmünde Günorta Afrikanyň eýeçiliginde galmagyna sebäp boldy. Bu mandat ulgamy öňki nemesleriň soýuzdaş anneksiýasyny goldaýanlaryň arasynda ylalaşyk hökmünde döredildi we Türk sebitleri we özlerini dolandyryp bilýänçä halkara howandarlygyna bermek isleýänler tarapyndan öňe sürlen teklip. [31] Günorta Afrika hökümetine, şol sebitiň ýaşaýjylary syýasy öz ykbalyny kesgitlemäge taýyn bolýança Günorta-Günbatar Afrikany dolandyrmaga rugsat berdi. Günorta Afrika bu mandaty ýapyk anneksiýa diýip düşündirdi we Günorta-Günbatar Afrikany geljekki özbaşdaklyga taýýarlamaga synanyşmady.
1945-nji ýylda geçirilen halkara gurama konferensiýasynyň netijesinde Milletler ligasy resmi taýdan BMG (BMG) we howandarlyk ulgamy tarapyndan öňki liganyň mandatlary bilen çalşyryldy. Birleşen Milletler Guramasynyň Tertipnamasynyň 77-nji maddasynda BMG-nyň howandarlygynyň "indi mandat astyndaky sebitlere degişlidigi" aýdylýar; Mundan başga-da, "ýokarda agzalan sebitleriň haýsy sebitleriniň howandarlyk ulgamyna we haýsy şertlere giriziljekdigi barada indiki ylalaşyk meselesi" bolar. BMG, Milletler Bileleşiginiň öňki mandatlarynyň garaşsyzlygyna garaşyp, Howpsuzlyk Geňeşine tabşyrylmagyny isledi. [33] Günorta Afrika muny etmekden ýüz öwürdi we muňa derek Günorta Günbatar Afrikany resmi taýdan anneksiýa etmek üçin BMG-den rugsat sorady we bu tankyt edildi. BMG Baş Assambleýasy bu teklibi ret edensoň, Günorta Afrika bu pikirini ret etdi we territoriýa gözegçiligi güýçlendirip başlady. BMG Baş Assambleýasy we Howpsuzlyk Geňeşi bu meseläni 1949-1966-njy ýyllar aralygynda Günorta Afrikanyň dolandyryşynyň kanunylygy barada birnäçe çekişme geçiren Halkara Kazyýetine (ICJ) gönükdirdi. thumb|300x300px|Hardap sebitindäki Maltahöhe şäheriniň golaýynda kolonizasiýa güýçleri tarapyndan gurlan Duwisib galasy. Günorta Afrika 1940-njy ýyllaryň ahyrynda Günorta Günbatar Afrikada kodlaşdyrylan jyns taýdan bölünişik we diskriminasiýa ulgamy bolan aparteid girizip başlady. Gara Günorta Günbatar Afrikalylar kanunlaryny, komendant sagadyny we hereketini çäklendirýän köp sanly ýaşaýyş düzgünlerine tabyn boldular. Ösüş, Germaniýanyň kolonial döwrüniň ilatly nokatlarynyň we magdanlarynyň köpüsiniň ýerleşýän ýerinde resmi taýdan "Polisiýa zolagy" diýlip atlandyrylýan Günorta Afrika bilen ýanaşyk sebitde jemlenipdi. Polisiýa zolagynyň daşynda ýerli halklar teoretiki taýdan öz-özüni dolandyrýan taýpa watanlary bilen çäklenýärdi.
1950-nji ýyllaryň ahyrynda we 1960-njy ýyllaryň başynda Afrika yklymynda global dekolonizasiýa we milli öz ykbalyňy kesgitlemek üçin basyşlar artyp başlady; bu faktorlar Günorta-Günbatar Afrikanyň milletçiligine düýpli täsir etdi. Günorta Günbatar Afrika Milli Bileleşigi (SWANU) we Günorta-Günbatar Afrika Halk Guramasy (SWAPO) ýaly irki milletçi guramalar garaşsyz Günorta-Günbatar Afrika üçin ýerli syýasy gurluşlary döretmäge synanyşdylar. 1966-njy ýylda ICJ-iň Günorta Afrikanyň dolandyryşy meselesine garamaga kanuny hukugynyň ýokdugy baradaky jedelli kararyndan soň, SWAPO ýaragly gozgalaň başlady we Günorta Afrika serhet urşy diýlip atlandyrylýan has giň sebit konfliktiniň bir bölegine öwrüldi. left|thumb|Bantustanlaryň kartasy. Olarda diňe belli bir milletden bolan adamlar ýaşap bilerdi. Bantustanlylar köplenç Drakon çäreleri bilen ýaşapdyrlar. SWAPO-nyň gozgalaňynyň güýçlenmegi bilen Günorta Afrikanyň halkara jemgyýetçiliginde anneksiýa meselesi azaldy. BMG Günorta Afrikanyň ýerli ilatynyň ahlak we maddy hal-ýagdaýyny üpjün etmek baradaky borçnamalaryny ýerine ýetirmändigini we şeýlelik bilen öz mandatyndan ýüz öwürendigini mälim etdi. BMG Baş Assambleýasy 1968-nji ýylyň 12-nji iýunynda öz halkynyň isleglerine laýyklykda Günorta-Günbatar Afrikanyň Namibiýa adyny aljakdygy barada karar kabul etdi. Birleşen Milletler Guramasynyň Howpsuzlyk Geňeşiniň 1969-njy ýylyň awgust aýynda kabul eden 269-njy karary Günorta Afrikanyň Namibiýany basyp almagyny bikanun diýip yglan etdi. Bu möhüm karary ykrar etmek bilen SWAPO-nyň ýaragly ganaty Namibiýanyň Halk azat ediş goşuny (PLAN) adyny aldy.
Namibiýa, PLAN gozgalaňynyň soňky ýyllarynda Günorta Afrikada sowuk söweş proksi konfliktleriniň birnäçe nokadyna öwrüldi. Gozgalaňçylar ýarag gözlediler we harby tälim üçin Sowet Soýuzyna esger iberdiler. Sowetleriň, Kuba we Angolanyň harby kömegine garaşly SWAPO-nyň syýasy ýolbaşçylygy bu hereketi 1975-nji ýyla çenli sosialistik blogyň çäginde ýerleşdirdi. Bu amaly bileleşik Günorta Afrikada Sowuk Uruş ideologiýasynda agdyklyk edýän Sowet wekili hökmünde SWAPO-nyň giňden ýaýran perspektiwasyny güýçlendirdi. Birleşen Milletler. Sowet Soýuzy öz gezeginde Günorta Afrikany sebitleýin hyzmatdaş hökmünde görýänligi sebäpli SWAPO-ny bölekleýin goldady.
Uruş ýadawlygynyň ýokarlanmagy we ägirt güýçleriň arasyndaky dartgynlygyň azalmagy Sowet Soýuzynyň we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň basyşy astynda Günorta Afrikany, Angolany we Kubany Üç taraplaýyn şertnama goşulmaga mejbur etdi. Günorta Afrika Kubanyň harbylarynyň sebitden çykarylmagynyň we Angolanyň PLAN-a berýän ähli kömegini bes etmeginiň deregine Namibiýanyň garaşsyzlygyny kabul etdi. Meýilnama we Günorta Afrika 1988-nji ýylyň awgust aýynda resmi däl atyşygy kabul etdi we Namibiýanyň parahatçylyk prosesine gözegçilik etmek we bosgunlaryň gaýdyp gelmegine gözegçilik etmek üçin Birleşen Milletler Guramasynyň Geçiş Kömek Topary (UNTAG) döredildi. Ot açyşlyk meýilnamasy, 1989-njy ýylyň mart aýynda UNTAG-nyň görkezmelerine düşünmezlik netijesinde bu sebite soňky gezek hüjüm edeninden soň bozuldy. Gozgalaňçylaryň Angoladaky daşarky bazalarynda saklanmagy şerti bilen täze ot açyşlyk girizildi. UNTAG tarapyndan ýaragsyzlandyrylyp we ýaragsyzlandyrylyp bilner.
11 aýlyk geçiş döwrüniň ahyrynda Günorta Afrikanyň soňky goşunlary Namibiýadan çykaryldy, ähli syýasy tussaglara amnistiýa berildi, jyns taýdan kemsidiji kanunlar ýatyryldy we 42,000 Namibiýaly bosgun öýlerine dolandy. Saýlawçylaryň 97% -den gowragy ähliumumy franşiza laýyklykda geçirilen ilkinji parlament saýlawlaryna gatnaşdy. Birleşen Milletler Guramasynyň meýilnamasy, erkin we adalatly saýlawlary üpjün etmek maksady bilen daşary ýurt saýlawçylarynyň gözegçiligini öz içine aldy. SWAPO, sesleriň 57% -i bilen esaslandyryjy mejlisde köp sanly orny eýeledi. Bu partiýa 41 orun berdi, ýöne konstitusiýany özbaşdak taýýarlamaga mümkinçilik berýän üçden iki köplük däl.
Namibiýanyň konstitusiýasy 1990-njy ýylyň fewral aýynda kabul edildi. Onda adam hukuklaryny goramak we hususy emläkleriň döwlet tarapyndan alynmagy üçin öwezini dolmak öz içine aldy we garaşsyz kazyýet, kanun çykaryjy we ýerine ýetiriji prezident döredildi (esaslandyryjy mejlis milli ýygnak boldy). 1990urt 1990-njy ýylyň 21-nji martynda resmi taýdan garaşsyz boldy. Sam Nujoma Günorta Afrikanyň Nelson Mandelanyň (geçen aý türmeden boşadyldy) we 147 ýurduň wekilleriniň, şol sanda 20-siniň gatnaşmagynda geçirilen dabarada Namibiýanyň ilkinji prezidenti hökmünde kasam kabul etdi. döwlet baştutanlary. 1994-nji ýylda Günorta Afrikada geçirilen ilkinji köptaraplaýyn saýlawlardan soň bu ýurt Walwis aýlagyny Namibiýa berdi.
Garaşsyzlykdan bäri Namibiýa ak azlykdaky aparteid dolandyryşyndan parlament demokratiýasyna geçmegi tamamlady. Köp partiýaly demokratiýa girizildi we ýerli, sebitleýin we milli saýlawlar yzygiderli geçirilýärdi. SWAPO garaşsyzlykdan bäri her saýlawda ýeňiş gazansa-da, hasaba alnan birnäçe syýasy partiýa Milli Mejlisde işjeň we wekilçilik edýär. Prezident Nujomanyň 15 ýyllyk dolandyryşyndan 2005-nji ýylda mirasdüşeri Hifikepunye Pohamba geçişi oňat geçdi.
Garaşsyzlykdan bäri Namibiýanyň hökümeti milli barlyşyk syýasatyny öňe sürdi. Azatlyk söweşinde iki tarapda söweşenler üçin amnistiýa berdi. Angoladaky raýat urşy döküldi we ýurduň demirgazygynda ýaşaýan Namibiýalylara ýaramaz täsir etdi. 1998-nji ýylda Günorta Afrika Ösüş Bileleşiginiň (SADC) kontingentiniň bir bölegi hökmünde Namibiýanyň Goranmak Güýçleri (NDF) goşunlary Kongo Demokratik Respublikasy na iberildi.
1999-njy ýylda milli hökümet demirgazyk-gündogar Kapriwi zolagynda bölünmek synanyşygyny ýatyrdy. Caprivi konflikti Mişake Muýongoň ýolbaşçylygyndaky gozgalaňçy topar bolan Caprivi azat ediş goşuny (CLA) tarapyndan başlandy. Kapriwi zolagynyň aýrylmagyny we öz jemgyýetini emele getirmegini isledi.
Geografiýa we Howa
thumb|382x382px|Namib çölüniň içindäki uly duzly Sossuswleýiň howa görnüşini görkezýän surat. Namibiýa landşafty, umuman alanyňda, abiotik şertleri we ösümlikleri bolan bäş sany geografiki sebitden ybarat bolup, arasynda birneme üýtgeşiklik bar we biri-birine meňzeýär: Merkezi platon, Namib, Uly gämi duralgasy, Buşweld we Kalahari çöli.
Merkezi platon demirgazykdan günorta, skelet kenary bilen demirgazyk-günbatarda, Namib çöli we günorta-günbatarda kenarýaka düzlükleri, günortada apelsin derýasy we gündogarda Kalahari çöli bilen serhetleşýär. Merkezi platoda Namibiýanyň iň beýik nokady Königşteýn 2660 metr (8550 fut) belentlikde ýerleşýär.
Namib, Namibiýanyň tutuş kenar ýakasyna uzalyp gidýän, gurak gurak çygly düzlükleriň we gümmezleriň giň meýdanydyr. 100 km (60 mil) bilen ini 200 km arasynda üýtgeýär. Namibiň çägine skelet kenary we demirgazykda Kaokoweld we merkezi kenar ýakasyndaky giň Namib çäge deňzi girýär.
Buşweld Namibiýanyň demirgazyk-gündogarynda, Angola serhedinde we Kapriwi zolagynda duş gelýär. Sebit, beýleki ýurtlara garanyňda ep-esli köp ýagýar, ýylda ortaça 400 mm (16 inç). Meýdany adatça tekiz we toprak çägeli, suwy saklamak we oba hojalygyny goldamak mümkinçiligini çäklendirýär. left|thumb|Namib çölüniň endemiki görnüşleriniň käbiri bolan Quiver agaçlary.
Günorta Afrika we Botswana çenli uzalyp gidýän gurak sebit bolan Kalahari çöli Namibiýanyň belli geografiki aýratynlyklaryndan biridir. Kalahari, çöl diýlip tanalýan hem bolsa, dürli gök we tehniki taýdan çöl däl ýerleri öz içine alýan dürli lokallaşdyrylan şertlere eýedir. “Succulent Karoo” -da 5000-den gowrak ösümlik bar, olaryň ýarysyna golaýy endemiki; Dünýädäki sukkulentleriň takmynan 10 göterimi Karoda tapylýar. Bu ýokary öndürijiligiň we endemizmiň sebäbi, ygalyň has durnukly bolmagy bolup biler.
Namibiýanyň kenarýaka çöli dünýäniň iň gadymy çöllerinden biridir. Güýçli gury ýeller tarapyndan döredilen gum çukurlary dünýäde iň beýikdir. Kenarýaka ýerleşýänligi sebäpli, Atlantikanyň sowuk suwunyň Afrikanyň yssy howasyna ýetýän ýerinde köplenç kenar ýakasynda aşa dykyz duman emele gelýär. Kenar ýakasynda gümmez-gök ösümlikleriň ösýän ýerleri bar. Namibiýada kenarýaka we deňiz baýlyklary bar, olar entek öwrenilmän galýar.
Namibiýa 17 ° S-den 25 ° S giňişlige çenli uzalýar: howa şertlerinde tropiki ýokary basyş guşagynyň aralygy. Howanyň umumy beýany, gurak, aşaky çyglylykdan (ortaça 500 mm-den (20 inç)] ýarym Aridiň üsti bilen (300-den 500 mm aralygynda (12-den 20-e çenli)) (suwsyz Kalahariniň köpüsini öz içine alýar) we gurakdyr. Gurak [150-den 300 mm-e çenli (6-dan 12-e çenli)] (bu üç sebit günbatar gämi duralgasyndan içerde) Giper-Arid kenarýaka düzlügine çenli (100 mm-den az). Temperaturanyň iň ýokary derejesi tutuş sebitiň beýikligi bilen çäklenýär: diňe uzak günortada, mysal üçin Warmbad, 40 ° C (100 ° F) -dan ýokary derejededir. thumb|263x263px|Namibiýanyň günortasyndaky Karas sebitinde ýerleşýän Balyk derýasy kanýony. Adatça açyk asmanly tropiki ýokary basyş guşagy ýylda 300 günden gowrak gün şöhlesini üpjün edýär. Tropiki ýerleriň günorta çetinde ýerleşýär; Oýun tropiki ýurdy ýarym töweregi kesýär. Gyş (iýun - awgust) adatça gurak bolýar. Iki ýagyş möwsümi tomusda bolup geçýär: sentýabr bilen noýabr aralygynda kiçi ýagyş möwsümi, fewral bilen aprel aralygyndaky iň uly möwsüm. Çyglylyk pes we ortaça ýagyş kenarýaka çöldäki noldan diýen ýaly, Kapriwi zolagynda 600 mm-den gowrak üýtgeýär. Fallagyş gaty üýtgeýär we guraklyk adatydyr. Soňky ýagyş möwsümi ýyllyk ortaça derejeden has pes bolup, 2006/07-nji ýylyň tomsunda boldy.
Kenarýaka sebitindäki howa we howada, ygalyň gaty pesdigini (ýylda 50 mm (2 inç) ýa-da ondanam az), ýygy-ýygydan dykyz duman we umumy pes temperatura bolan Atlantik ummanynyň sowuk, demirgazyk akýan Benguela akymy agdyklyk edýär. ýurduň beýleki ýerlerine garanyňda. Gyş aýlarynda wagtal-wagtal Bergwind (nemesçe "dag şemaly") ýa-da Oosweer ("gündogar howa" üçin Afrika dilleri) diýlip atlandyrylýan ýagdaý içerden kenara öwüsýän yssy gurak şemal bolup geçýär. Kenarýaka aňyrsyndaky çöl bolansoň, bu ýeller çäge tupanyna öwrülip, hemra suratlarynda görünýän Atlantik ummanynda çäge ýataklaryny galdyryp biler.
Northurduň demirgazyk böleginde her ýyl möwsümleýin suw joşmagy bolan Efundja köplenç diňe bir infrastruktura zeper ýetirmän, eýsem adamyň ölmegine hem sebäp bolýar. Bu suw joşmalaryna sebäp bolýan ýagyşlar Angolada döräp, Namibiýanyň Kuwelaý basseýnine akýar we ol ýerdäki osanany doldurýar (Owambo: suw düzlükleri). Şu wagta çenli iň erbet suw joşmasy 2011-nji ýylyň mart aýynda bolup, 21,000 adam öýsüz-öwzarsyz galdy.
Syýasat
center|thumb|268x268px|Windhoekdäki Tintenpalast (Ink köşgi). Bu Namibiýanyň hökümetiniň duşuşýan binasy. Namibiýa, ýarym prezidentiň ýeke-täk wekili demokratik respublikadyr. Namibiýanyň prezidenti bäş ýyllyk möhlete saýlanýar we döwlet baştutany hem, hökümet baştutanydyr. Hökümetiň ähli agzalary kanun çykaryjy organa aýratyn we bilelikde jogapkärçilik çekýärler.
Namibiýanyň konstitusiýasy ýurduň hökümetiniň organlary hökmünde aşakdakylary görkezýär:
Executiveerine ýetiriji: ýerine ýetiriji häkimiýet prezident we hökümet tarapyndan amala aşyrylýar.
Kanun çykaryjy: Namibiýada Milli Mejlis bilen aşaky palata, Milli Geňeş bolsa ýokarky palata hökmünde iki palataly Mejlis bar. [87]
Kazyýet: Namibiýada kanuny döwletiň adyndan düşündirýän we ulanýan kazyýet ulgamy bar.
Konstitusiýada Namibiýanyň hökümeti üçin köp partiýaly sistema göz öňünde tutulsa-da, 1990-njy ýylda garaşsyzlykdan bäri SWAPO partiýasy agdyklyk edýär. thumb|Häzirki prezident bolan Heýj Gottfrid Geingob.
Namibiýa, esasan, Kuba ýaly garaşsyzlyk göreşine kömek eden döwletler bilen yzygiderli gatnaşygy bolan garaşsyz daşary syýasata eýedir. Ownuk goşun we gowşak ykdysadyýet bilen Namibiýa hökümetiniň esasy daşary syýasaty Günorta Afrika sebitinde berkidilen gatnaşyklary ösdürmekdir. Namibiýa, Günorta Afrika Ösüş Bileleşiginiň dinamiki agzasy, sebitleýin integrasiýanyň tarapdary. 1990-njy ýylyň 23-nji aprelinde BMG-nyň 160-njy agzasy boldy. Garaşsyzlygynda Milletler Arkalaşygynyň 50-nji agzasy boldy.
2020-nji ýylyň başynda Global Firepower Index (GFP) Namibiýanyň goşunynyň 137 ýurtdan 126-njy ýerde dünýäniň iň gowşak ýurtlarynyň hataryndadygyny habar berdi. Afrika ýurtlarynyň 34-siniň arasynda Namibiýa hem 28-nji orunda durýar. Muňa garamazdan, Goranmak ministrligi üçin hökümetiň çykdajylary 5,885 million dollar boldy (öňki maliýe ýylyndan 1,2% azaldy). Namibiýanyň takmynan 6 million dollary bilen Goranmak ministrligi ministrlikden hökümetden iň köp dördünji pul alýar. Namibiýanyň serhetler we gurluşyk meýilnamalary bilen baglanyşykly dürli jedellere gatnaşandygyna garamazdan sebitde duşmanlary ýok. left|thumb|Namibiýanyň goşun möjegi, çekilen artilleriýa topy.
Namibiýa 14 sebite we 121 saýlaw okrugyna bölünýär. Namibiýanyň administratiw bölünişi Delimitasiýa komissiýalary tarapyndan düzülýär we Milli Mejlis tarapyndan kabul edilýär ýa-da ret edilýär. Döwlet döredileli bäri dört Aýralyk Komissiýasy öz işini gowşurdy, iň soňkusy 2013-nji ýylda kazy Alfred Sibolekanyň ýolbaşçylygynda. Sebit geňeşçileri, öz saýlaw okruglarynyň ýaşaýjylary tarapyndan gizlin býulletenler (sebit saýlawlary) arkaly gönüden-göni saýlanýar. Namibiýanyň ýerli häkimlikleri häkimlikler görnüşinde (1-nji bölüm ýa-da 2-nji bölüm häkimlikleri), şäher geňeşleri ýa-da obalar görnüşinde bolup biler. thumb|235x235px|Firsturduň 14 birinji derejeli dolandyryş bölümlerini görkezýän karta. Gomoseksual hereketler Namibiýada bikanun we LGBT adamlaryna garşy diskriminasiýa, şeýle hem çydamsyzlyk henizem giňden ýaýrandyr. Şeýle-de bolsa, Namibiýanyň polisiýasy, harby ýa-da hökümet tarapyndan LGBT Namibiýalylar hiç hili zorluk ýa-da ýanama sezewar edilmeýär we hiç bir LGBT Namibiýaly tussag edilmedi ýa-da günäkärlenmedi. Namibiýanyň Ombudsmeni Jon Walters we birinji aýaly Monika Geingos ýaly Namibiýanyň käbir döwlet işgärleri we ýokary derejeli şahsyýetler jynsparazlygyň we gomoseksualizmiň jenaýat jogapkärçiligine çekilmegini we LGBT hukuklarynyň tarapdarydygyny aýtdylar.
2018-nji ýylyň Sanjar aýynda 15–49 ýaş aralygyndaky aýallaryň 32% -iniň är-aýallaryndan / hyzmatdaşlaryndan zorluga we öý zorlugyna sezewar edilendigi we erkekleriň 29.5% -iniň aýalyna / ýoldaşyna fiziki taýdan zor salmagyň kabul edilip bilinjekdigi habar berildi. Beýleki tarapdan, Namibiýanyň konstitusiýasy Namibiýada aýal-gyzlaryň hukuklaryna, azatlyklaryna we deň hukuklylygyny kepillendirýär we Namibiýada dolandyryjy partiýa bolan SWAPO hökümetde iki jynsyň hem deňagramlylygyny we deň wekilçiligini üpjün edýän “zebra ulgamyny” kabul etdi. Namibiýa hökümetindäki aýallaryň.
Namibiýa, esasy adam hukuklaryny we azatlyklaryny goraýan we goraýan hökümet bilen Afrikanyň iň erkin we demokratik ýurtlarynyň biri hasaplanýar.
Ykdysadyýet
Namibiýanyň ykdysadyýeti, umumy taryhy sebäpli Günorta Afrikanyň ykdysadyýeti bilen ýakyn baglanyşyklydyr. Iň uly ykdysady pudaklar magdançylyk (2009-njy ýylda jemi içerki önümiň 10,4%), oba hojalygy (5.0%), önümçilik (13,5%) we syýahatçylykdyr.
Namibiýada onlaýn bank we öýjükli bank ýaly häzirki zaman infrastrukturasy bolan ýokary derejede ösen bank pudagy bar. Namibiýa Banky (BoN) Namibiýanyň merkezi banky, adatça merkezi bank tarapyndan ýerine ýetirilýän beýleki ähli wezipeleri ýerine ýetirmek üçin jogapkärdir. Namibiýada 5 sany BoN ygtyýarly täjirçilik banky bar: Bank Windhoek, Ilkinji Milli Bank, Nedbank, Standard Bank we kiçi we orta kärhanalar banky.
Namibiýanyň statistika gullugy tarapyndan geçirilen 2012-nji ýylda Namibiýanyň işçi güýji gözleg hasabatyna görä, ýurtda işsizlik 27,4%. "Gaty işsizlik" (doly iş gününi işjeň gözleýän adamlar) 2000-nji ýylda 20.2%, 2004-nji ýylda 21,9% we 2008-nji ýylda 29,4% -e ýetdi. Has giňişleýin kesgitleme boýunça (iş gözlemekden ýüz öwüren adamlary hem goşmak bilen) işsizlik ýokarlandy 2004-nji ýylda 36,7% -e ýetdi. Bu çaklama resmi däl ykdysadyýetdäki adamlary işleýän hasaplaýar. Zähmet we durmuş üpjünçiligi ministri Immanuel Ngatjizeko 2008-nji ýyldaky okuwy "ozal bar bolanlardan has ýokary we hil taýdan has ýokary" diýip öwdi, ýöne usulyýeti hem tankyt edildi.