cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Numizmatika
Numizmatika – dürli döwürlede ỳasalan medallary we zikgelenen şaỳlyklary öwrenỳän ylym. Numizmatika şol ỳazalan medallaryñ, ordenleriñ we şaỳlyklaryñ hilini nähili zatdan ỳasalandygyny, şol bir wagtda olaryñ ỳüzünde şekillendirilen şekilleri we ỳazylan ỳazgylary öwrenmek bilen meşgullanỳar.
Türkmenistanyň taryhy boýunça edebiýatlar
Turkmenistanda taryhy edebiyatlaryn yazylyp baslanmagy.
1847-nji ýýlda к Бодения о туркмениских поколениях: ЯМУДАХ И ГОКЛЕНАХ diýen uly bolmadyk işi çapdan çykdy. Bu iş awtora 1856-njy ýylda çapdan çykan “Очерки туркменской ЗЕМЛИ И ЮГО-восточного побережья” diýen uly göwrümli kitabyna material bolup hyzmat etdi. Bu kitabyň IV, V, X bölümleri ýomut türkmenleriniň etnografiki aýratynlyklaryny öwrenmeklige bagyşlanypdyr. Ol bölümlerde Kaspi kenaryndaky türkmenleriň ýerleşişi, kärleri, maşgala durmuşy, däpleri we ruhy medeniýeti barada giňişleýin gürrüň berilýär. N.Petrusewiçiň 1870-nji ýylda çapdan çykan “Туркмены между старым руслом Амударьи” (УЗБОЕМ И СЕВЕРНЫИИ РАБАМИ ГРЕЦИИ¬) «и Юго-Восточное побережье Каспийского моря и  дороги от него в Мерв» diýen şu işinde  baý taryhy  maglumatlar bar. Bu işleriň birinjisinde gökleňler, tekeler,  saryklar, salyrlar we beýlekiler barada etnografiki  materiallar bar. A. Bykowyň, A.Kurapatkiniň, A.Kiýaşkownyň, A. Lomakiniň, P.Ogorodnikowyň, N.Ýomudskiniň we beýlekileriň işlerinde hem Türkmenistanyň taryhyna degişli gymmatly maglumatlar bar. Ýöne bu awtorlaryň hiç birisi hem taryhçy däl-de, diňe taryhy söýüjilerdir.
Günbatar Ỳewropa ýurtlary 1918-1939-njy ýyllarda
MEỲILNAMA
Türkmenistanyň taryhy boýunça edebiýatlar
Turkmenistanda taryhy edebiyatlaryn yazylyp baslanmagy.
XIX asyryň aýaklarynda XX asyryň başlarynda türkmen halkynyň taryhy bilen baglanyşykly käbir meseleleri öwrenmeklige Gündogary öwrenijiler W.A.Şukowakiý, I.A.Beldew  goşant goşdular. Şol döwürde W.A. Şukowskiý Merwde, amerikan arheology R.Pampelli Änewde gazuw barlag işlerini geçirdiler.
Günbatar Ỳewropa ýurtlary 1918-1939-njy ýyllarda
1.	Günbatar Ỳewropa ýurtlary 1-nji Jahan urşundan soñky ýyllarda.
Türkmenistanyň taryhy boýunça edebiýatlar
Turkmenistanda taryhy edebiyatlaryn yazylyp baslanmagy.
Türkmenistanyň rewolýusiýa çenli taryhyny öwrenmek barada gürrüň edilende “обзоры Закаспийской области” diýen obzory ýatlaman geçmek bolmaz. Bu obzorda Türkmenistan barada geografiki maglumatlar bilen bir wagtda türkmen halky barada taryhy, stattistiki we ykdysady maglumatlar çap edilipdir.
Birtaraplylygyna garamazdan türkmen halkynyň taryhy baradaky ilkinji derňewler gymmatly maglumatlar berýär. Ol maglumatlar bolsa hut şu günki günde hem öz ähmiýetini ýitirenok.
Emma tutuşlygyna alanda Sowet döwrüne çenli türkmen halkynyň köp asyrly, çylşyrymly hem-de wakalar baý taryhyny döretmek meselesi çözülmedi. Sowet döwründe Türkmenistanda taryh ylmynyň döreýşi we ösüşi bilimli kardlaryň ýetmezçiligi sebäpli gaty kynçylykly boldy.
Sowet döwründen başlap Türkmenistanyň taryh ylmynyň ösüşini dört döwre bölmek mümkin.
Birinji döwri 1920-1937-nji ýýllar.
Ikinji döwri 1938-1960-njy ýyllar
Üçünji döwri 1961-1991-nji ýyllar
Dördünji Garaşsyzlyk döwri 1991-2000 ýyllar.
Oktýabr rewolýusiýasyna çenli türkmen halkynyň taryhy ösüşiniň  özboluşlylygy Türkmenistanda taryh ylmynyň ösüşine hem täsir edti. Beýleki ösen halklarda boluşy ýaly Türkmenistanda boržuaz istoriografiýasy döremändi, türkmen sowet istoriografiýasy dýpli  fundamente  darkman, türkmen halkynyň taryhy barada birnäçe  iş   bitirip ors we daşary ýurt Gündogary öwrenijileriniň az sanly işlerine daýanmaly boldy.
Munuň özi sowet döwründe Türkmenistanda taryh ylmynyň ösüşine hem täsir etdi. Ep-esli babatda milli deňsizligiň ýok edilmegi, ykdysadyýetdäki we medeniýetdäki öňegidişlikler diňe bir türkmen halkynyň taryhy ösüşine däl,eýsem ýurdumyzda taryh ylmynyň ösmegine hem giň mümkinçilik açdy. Türkmenistanyň taryhyny öwrenmekde ilkinji nobatda onuň dokumental bazasyny döretmek zerurdyr. Eýýäm 1920-nji ýylda Türkmenistanda Zakaspi oblastynyň arhiw bölümi döredilip, onda rewolýusiýa çenli dowam eden administratiw guramalaryň, Zakaspi frontynyň harby bölümleriniň we edaralarynyň, oblast we ýerli sowetleriniň we  rewkomlaryň materiallary jemlenildi.
1922-nji ýýlda Türkmenistanda RK(b) P-niň türkmen oblast komitetiniň ýanynda Istpartyň oblast býurosy döredildi. Bu byuroda A.Melkumow, G.I Karkow ilkinjileriň biri bolup ylmy işgär höküminde işe başlady. Türkmenobl istpart dokumentleri, fotosuratlary hem-de Türkmenistanda rewolýusion herekete gatnaşyjylaryň ýatlamalaryny ýygnamak bilen meşgullanypdyr. Emma Istpart ýeterlik derejede taýýarlykly kadrlaryň bolmazlygy sebäpli giň möçberde ylmy-derňew işleri alyp baryp bilmedi.
Orta Aziýada milli döwlet bölünişiginiň geçirilmegi hem-de Türkmenistan SSR-niň döredilmegi ýaş türkmen taryh ylmynyň ösmegi üçin oňaýly şertler döretdi.
1924-nji ýylyň noýabr aýynda Türkmenistan K(b) P-synyň Merkezi komitetiniň Ispartotdeli döredildi. 1927-nji ýýlda Ispartotdeliň garamagynda partiýa arhiwi döredilip, ol respublikanyň ähli partiýa organlarynyň  dokumentlerini jemlemeklige girişdi. TK (b) P-niň Istpartotdeli 1929-njy ýylda ýatyryldy. Bu ýagdaý respublikada taryhy öwrenmek işine ep-esli derejede tersin täsir etdi. 1924-nji ýylyň aýaklarynda Türkmenistanda respublikanyň (magaryf) halk komissarlygynyň ýanynda Döwlet alymlar soweti döredildi.
1925-nji ýýlyň oktýabrynda bolsa türkmen ylmy barlag instituty döredildi. Institutyň işine ilkinji ýaş türkmen alymlary hem gatnaşyp başlady. Instituty Moskwanyň, Daşkentiň alymlarynyň kömegi bilen birnäçe ekspedisiýalar gurap Türkmenistanyň taryhy, ykdysadyýeti, geografiýasy we  etnografiýasy barada  materiallar toplap  başlady. 1926-njy ýýlda Aşgabatda arheologiki kružok döredilip, oňa P.A.Arbekow, O.Wizel, W. Goredeskiý girip, bu alymlar arheologiki ýadygärlikleri hasaba almakda köp işler bitirdiler. Respublikada ykdysadyýetiň hem-de medeniýetiň ösüp başlamagy, taryhy öwrenmekdäki öňe gidişlikler Türkmenistanda has güýçli ylmy edarany döretmekligi talap etdi. Şeýlelikde respublikada ähli ylmy işleri koordinirlemek üçin 1927-nji ýýlda TSSR HKS-niň ýanynda Türkmen Medeniýet Instituty (Türkmenkulit) döredildi. Türkmenkult ylmy işleri hasaba almakdan, planlaşdyrmakdan başgada göniden-göni türkmen halkynyň taryhy geçmişini öwrenmeklik bilen  göniden-göni meşgullanyp ugrady.
1932-nji ýylda Türkmenkult Türkmenistanyň magaryf halk komisarlygynyň ýanyndaky Türkmenistan döwlet ylmy-barlag institutyna öwrüldi. 1936-njy ýylda ol institut ikä - taryh, dil we edebiýat institutlaryna bölündi.
20-nji ýyllaryň aýaklarynda 30-njy ýyllaryň başlaryndan Türkmenistanyň kolonial döwrüniň taryhyny öwrenmeklige işe janlanyp ugrady. 30-njy ýyllaryň başynda  “Туркменоведения” žurnalynda türkmen halkynyň rewolýusiýa çenli taryhy barada köp sanly materiallar çap edilip başlapdy. 1934-nji ýylda Ýe. L.Şteýnbergiň “Очерки истории туркмении” diýen kitaby çapdan çykdy. Bu kitap esasan XIX-XX asyryň başlaryndaky wakalary öz içine alyp, awtor Türkmenistanyň taryhy barada giňişleýin oçerk döretmeklige synanşyk edýär. bu iş köp sanly gyzykly maglumatlary özünde jemlemek bilen bir wagtda bir topar nätanyşlyklardan hem azat däldi. Onda Türkmenistanyň oktýabr rewolýusiýasyna çenli döwrüniň taryhyna türkmenleriň sosial-ykdysady ösüşine, olaryň hojalygyna, Türkmenistandaky oktýabr rewolýusiýasynyň taryhy baradaky meselelere nädogry garaýyşlar bardy.
Türkmenistanda hususan-da Zakazpi oblastynda oktýabr rewolýusiýasynyň we graždanlyk urşunyň taryhy barada P.M.Wasilýew “Временные исполнительные комитеты и Советы солдатских и раьочих депутатов в 1917 г в Закаспи” hem-de “Zakaspi” T.S.Kozlow «красная Гвардия и Красная Армия в Туркмении», «Англичане в Закаспии», «Гражданская война в туркмении», «Возникновение Закаспийского фронта»; W.F. Karpyç. «Революционный путь Туркменистана», «От февраля к октябрю в туркмении», S.T.Filippow “Белогвардейское воздание в Кизил Арвате” diýen işlerini ýazdylar.
Şeýlelik bilen 1924-1937-nji ýýllar Türkmenistanda taryh ylmynyň ayaklanýan döwri boldy. Bu ýýllar taryh ylmynyň dürli ugurlarynda ep-esli üstünlikler gazanyldy. Emma köp awtorlaryň ylmy iş alyp barmaklygyň usullaryna düşünmezligi taryhy çeşmelere  tankydy çemeleşmegi başarmazlygy sebäpli çap edilen işlerde düýpli ýalňyşlyklara ýol berildi. Şu ýyllarda çapdan çykan taryhy işleriň hiç birinde hem il ýa-da beýleki meseleler düýpli çözülmedi.
Türkmenistanyň taryhynyň irki döwrüni öwrenmekde 1937-nji ýylda S.P.Tolstowyň ýolbaşçylygynda SSSR YA-niň Horezm arheologiki etnografiki ekpedisiýasynyň  döredilmegi uly ähmiýete eýe boldy. Bu ekspedisiýanyň bir bölümi S.A.Ýerşowyň baştutanlygynda Amyderýanyň kenarynda Çärjewden Pitnege çenli aralykda gadymy Çermenýabyň boýlarynda arheologiki barlaglary geçirdi. 1937-nji ýyldan başlap Garagumyň günorta çäklerinde B.B Piotrowski hem-de Moruşenkonyň ýolbaşçylygynda gazuw barlag işleri geçirilip başlandy.
1938-1939-njy ýyllarda belli sowet gündogary öwrenijileriň gatnaşmagynda 2 tomdan ybarat “Materialy po istorii turkmen i turkmenii” diýen uly göwrümli kitaby çapdan çykardylar. Bu işde arap, eýran, hywa we buhara awtorlarynyň taryhy eserlerinden Türkmenistana we türkmenlere degişli ähli maglumatlar rus dilinde öz beýanyny tapdy.
Bu iş geljekde Türkmenistan SSR-niň taryhyny ýazmakda wajyp material bolup hyzmat etdi.
1941-nji ýylda SSSR YA türkmen filialy döredildi. Onuň düzümine taryh, dil we edebiýat instituty hem girdi.
Beýik Watançylyk urşynyň başlanmagy bilen respublikanyň taryh ylmynyň ösüşinde ep-esli bökdençlikler ýüze çykdy.
Uruş ýyllarynda türkmen taryhçlarynyň beýleki respublikalarynyň alymlary bilen gatnaşygy ýygjamlaşdy. Moskwanyň, Odessanyň alymlarynyň uly otrýadynyň Türkmenistana ewakuarlenmegi bilen, baglanyşykly bu alymlar ýerli ylmy kadrlary taýyarlamaklyga kömek etdiler.
Günbatar Ỳewropa ýurtlary 1918-1939-njy ýyllarda
2.	Günbatar Ỳewropa ýurtlary dünýä ykdysady çökgünligi döwründe.
3.	XX-nji asyryñ 30-njy ýyllarynda Günbatar Ỳewropa ýurtlarynyñ ykdysady we syýasy durmuşy.
Türkmenistanyň taryhy boýunça edebiýatlar
Turkmenistanda taryhy edebiyatlaryn yazylyp baslanmagy.
1946-njy ýylda Günorta Türkmenistan arheologiki kompleksleýin ekspedisiýasy (LOTAKE) döredildi. Görnükli arheolog M.Ýe. Massonyň ýolbaşçylygynda bu ekspedisiýa türkmen halkynyň gadymy taryhyny öwrenmekde köp işler  bitirdi.
1949-njy ýylda Partiýa taryhy instituty, 1951-nji ýýlda Türkmenistanyň YA-nyň döredilmegi bilen türkmen hakynyň taryhyny öwrenmek işi has-da janlanyp ugrady.
Türkmenistanyň orta asyr we täze taryhy boýunça fundamental iş Moskwanyň, Leningradyň, Daşkentiň, Aşgabadyň alymlarynyň gatnaşmagynda ýazylyp, ol 1954-nji ýylda “Очерки из истории Туркмениского народа и Туркменистана” diýen at bilen çapdan çykdy. Bu uly göwrümli işiň maglumatlary hem geljekde Türkmenistanyň taryhynyň ýazylmagynda ähmiýetli boldy. 1956-njy ýylda A.Garryýewiň hem-de A.A. Roslýakowyň awtorlygynda “Kratkiý oçerk istorii Turkmenistana” diýen kitap ýazylyp onda Türkmenistanyň oktýabr rewolýusiýasyna çenli döwüri öz beýanyny tapdy.
Türkmenistanyň taryhyny ýazmak üçin Moskwanyň, Leningradyň, Daşkentiň köp sanly ýokary okuw jaýlarynyň, ylmy edaralarynyň alymlary çekildi. 1952-nji ýylda iň gadymy döwürden tä 1951-nji ýyla Türkmenistan SSR-niň taryhynyň prospekti işlenip düzüldi.
TSSR-iň 25 ýyllygyna senagatyň, medeniýetiň we aýallary azatlyga çykarmak meselelerine degişli birnäçe ylmy işler A.Artykowyň “Промышление туркменскои ССР за 25 лет”, O.A. Abdylowyň “Культура Туркмениской ССР за 25 лет, K.A. Aliýewanyň “Женщины советского Туркменистана” diýen işleri çapdan çykdy.
Türkmenistanyň taryhyny öwrenmekligiň ikinji  etabynyň jemi oktýabryň 40 ýyllygynyň hormatyna jemlendi. 1957-nji ýylda Türkmenistan SSR-niň iki tomluk taryhy çapdan çykdy. Bu uly göwrümli ylmy iş türkmen halkynyň taryhyny iň gadymy döwürlerden başlap tä 1957-nji ýyla çenli öz içine aldy. Türkmenistan SSSR-niň taryhynyň I-nji tomy 2 kitapdan 2 urup onuň birinji kitaby iň gadymy döwürlerden tä XIX asyryň başyna çenli, 2-nji kitap bolsa XIX asyryň başyndan oktýabr sosialistik rewolýusiýa çenli döwri öz içine alýar. II-tom bolsa oktýabr sosialistik rewolýusiýadan 1957-nji ýyla çenli döwrüň taryhy wakalaryny beýan edýär.
Türkmenistanyň taryh ylymy 60-90-njy ýyllarda
60-njy ýyllardan başlap türkmen taryhçylary taryh ylmyny ösdürmekde uly üstünlikler gazandylar. Türkmenistanyň çäklerinde arheologlaryň yzygiderli  gazuw barlag işleri netijesinde bir topar gadymy medeni gatlaklaryň üsti açyldy. Bu açyşlar jemlenilip B.M. Massonyň “Srednaýa Aziýa n Drewniý Wostok” hem-de O.Berdiýewiň “Çagylly depe nowyý pamýatnik neolitiçeskoý Djeýtunskoý kultury” diýen işlerde öz beýanyny tapdy. Taryhçylar we arheologlar Türkmenistanyň oktýabr rewolýusiýasyna çenli döwrüniň taryhyny öwrenmekde uly üstünlikler gazandylar. Arheologlar W.N.Pilipko “Poseleniýa Sewero-Zapadnoý Baktrii. 1985, H.Ýusupow” Drewnosti Uzboýa, 1986, A.Gubaýew. Arheologiýa Turkmenistana. 1989. . Atagarryýew. “Taryhda galan yzlar”. 1989, S.T. Agajanow. Oçerki istorii oguzow i turkmen Sredneý Azii. 1969, “Сельджукиды и Туркмения в IX-XII ww. 1973”, O.Mantyýew. “Туркменистан и туркмены в первой половине XVIII w” 1980. O. Ekaýew “туркменистан и туркмена в конце XV-первой половине XVI в. 1981,” «Хозяйство туркмен в XVIII-XIX ввю 1972», S. Matgeldiýew «Социально – экономический строй туркмен средней Амударьи в XIX в 1980», J. Döwletow. «Туркмениский аул в конце XIX- начале XX века». 1977, A. Şamuradow. “Аграрные отношения в Закаспийской области в конце XIX- начале XX в. 1990”, Ç. Ýazlyýew “История и хозяйственное развитие населения среднего Мургаба (XIX- начала XX в) 1985”, “Туркмениская сельская община 1992”.
Taryhçy alymlar türkmen halkynyň etnogenezi bilen baglanyşykly hem birnäçe ylmy işleri hem alyp bardylar. Bu ugurda O. Babanow “Антропологический состав туркмениского народа в связи с проблемой етногенеза”. 1977, A. Şikiýew “Очерки происхождения и формирования туркмениского народа в эпоху средневекья”. 1991 diýen ylym üçin has gymmatly işleri çap etdiler.
60-njy ýyllardan başlap Ors-türkmen gatnaşyklary baradaky meseleler hem alymlaryň üns merkezinde boldy. 1960-njy ýýlda “Присоединение туркмении к России” diýen arhiw dokumentleriniň jemi, 1985-nji ýýlda H. Agaýewiň “Взаимоотношения иринаснитских туркмени с Россией в XIX в”, 1972-nji ýylda  J. Döwletow bilen A. Ilýasowyň “Присоединения туркмении к России”, 1981- nji ýýlda M. Annanepesowyň “Укрепления русско-туркмениских взаимоотношений в XVIII-XIX вв” diýen uly göwrümli ylmy işleri, 1991-nji ýýlda bolsa M.Annanepesowyň “присоединения Туркменистана к России. Правда истории” diýen makalasy çapdan çykdy.
Türkmenistanda rewolýusion hereket baradaky mesele hem türkmen taryhçylary tarapyndan  öwrenildi. 1966-njy ýylda M. Annanepesowyň “Уяастия солдатских масс в революции 1905-1907 гг в Туркменское” 1974-nji ýylda, R.M. Esenowyň “Большевисткое подполье Закаспия”, 1977-nji ýylda, M. Annanepesowyň bilen J. Döwletowyň “Türkmenistanda 1905-1907-nji ýyllaryň rewolýusiýasy” diýen işleri çapdan çykdy.
Taryhçylar oktýabr rewolýusiýasynyň we graždanlyk urşynyň taryhyny öwrenmek barada hem öndümli işlediler. Köp sanly taryhy dokumentleriň ýygyndyly, ylmy kitaplar çap edildi. “Туркменистан в период иностранной военных и гражданской войны” (1918-1920 гг)1957, «Подготовка и победа Великой октябрской социолистической революции в Туркменистане». 1982 ý, G. Nepesow “Великий октябр и народные революции 1920г в Северном и Восточном Турмкнеистане”. 1958. Ş.Täşliýew « устоновление и укрошение советской власти в Туркменистане». 1957 ý, «Военная интервенция и гражданская война в Туркменистане» 1959 ý, M. Ýazypowa «Борба за установление и укрошение Советской власти в Заподном Туркменистане (1917-1920гг)», Ýe. N.Kuirikowa «Союз русского рабочего класса и Туркмениского дайханства в период Великой октябрской социалистической революции и гражданской войны. (1917-1920гг)». 1960, Ş. Täşliýew. «Гражданская война и английская военная интервенция в Туркменистане 1 том, 1974, II том 1975, B. Palwanowa «Победа Великой октябрской социолистической революции и раскрепощение женщин - туркменок». 1957, D. Mämedsahatow. Политработа на Закаспийском фронте в 1978-1920 годах». 1974.
Oktýabr rewolýusiýasy we graždanlyk urşy bilen baglanşykly işleriň ählisinde birmeňzeş ýetmezçiligiň bardygyny, ýagny oktýabr rewolýusiýasyna hem-de graždanlyk urşuna türkmen halkynyň gatnaşygy meselesiniň doly we dogry  kesgitlenilmegini bellemek gerek.
Türkmenistanyň taryhynyň dikeldilen döwri Ýu. M. Tarasow, M.Manew, N.W. Atamammedow we beýleki taryhçylar tarapyndan öwrenildi. 1962-nji ýylda N.B. Atamammedowyň «Очерки по истории профсоюзов Туркменистане в  восстановительный период (1981-1925 гг)», diýen  manografiýasy, M.Mojewiň dikeldiş döwründe işçi daýhan soýuzynyň  berkleşmegine  bagyşlanan birnäçe makalalary çapdan çykdy.
Dikeldiş döwrüne degişli iki sany dokumental ýygyndy çap edildi. Ol ýygyndylaryň birisi Türkmenistan SSR-niň hem-de Türkmenistan Kommunistik parfiýasynyň döredilmegi, beýlekisi bolsa Türkmenistan zähmetkeşleriniň W.I.Lenine ýazan hatlaryny öz içine alýar.
60-njy ýyllardan başlap Türkmenistanyň işçiler synpynyň we senagatynyň taryhyna bagyşlanyp köp sanly ylmy işler çapdan çykaryldy. 1965-nji ýýlda K. W. Atemasowyň «Рождение нового класса» diýen işi çapdan çykyp, onda Türkmenistanda işçi synpynyň döreýşi we öşüşi baradaky meseleler derňelýär.
1970-nji ýýlda Türkmenistanyň senagatynyň ösüşine bagyşlanyp «история индусрилизация Туркменской ССР. Т. (1926-1932 гг)» dokumentleriň ýygyndysy çapdan çykdy. 1978-nji ýýlda şu ýygyndynyň II tomy çapdan çykyp onda Türkmenistanyň senagatynyň we işçiler synpynyň ösüşi (1933-1941-nji ýyllar) barada dokumental maglumatlar berilýär.
1969-njy ýylda işçiler synpynyň taryhy boýunça uly göwrümli manografiýa «История рабочего класса Советского Туркменистана (1917-1966 гг)» çap edildi. Bu uly göwrümli monografiýada awtorlar kollektiwiniň türkmen taryhnamasynda ilkinji gezek Türkmenistandaky senagatynyň ösüşi we işçiler synpynyň zähmet edermenliklerini  sistema salyp beýan etmeklige edilen ilkinji  synanşygy hasaplanýar. Şol ýyl Ş. Annaglyjowyň taryhy etnografiki planda ýazylan «Быт и культура рабочих Туркменистана» diýen  uly göwrümli manografiýasy çapdan çykyp,  onda Türkmenistanyň iri senagat durmuş we medeni  derejedäki özgerişlikler, işçileriň ruhy we mady medeniýeti barada çyzykly maglumatlar berilýär. 1976-njy ýylda M.Ýazykowanyň «Рост рабочего класса Туркменистана в 1959-1965 гг» diýen manografiýasy çapdan çykdy. Bu manografiýanyň dowamy D. Jumakowyň 1999-njy ýylda çapdan çykan «Курс и новым рубежом » diýen iş hasaplanyp, onda 1966-1985-nji ýyllarda Türkmenistanyň senagatynyň ösüşi, işleriniň zähmet aktiwligi analizlenýär. 1987-nji ýylda A. Annaklyçewiň “Развитие промышленность Туркменистана” diýen manografiýasy çapdan çykyp, onda tehniki progres, işçileriň san taýdan ösüşi, önümçiligiň ösüşi ýaly  meseleler geçirilýär. 1990-njy ýylda D. Jumakowyň “Особенность индустриального развития Туркменистана 60-80 годах” diýen işi, 1991-nji ýylda «Вопросы истории рабочего класса Туркменистана» diýen awtorlar kollektiwiniň makalalar toplumy çapdan çykdy. Senagatyň we işçiler synpynyň taryhyna degişli işlerde döwrüň talabyna laýyklykda senagatyň ösüşindäki düýpli kemçilikler hem açyp görkezmek üns merkezinden düşürilmändigi bellemek gerek.
Türkmenistanyň oba hojalygynyň we daýhanlarynyň taryhyny öwrenmeklik hem alymlaryň üns merkezinde boldy.
Bu ugurda edilen işlerden ilkinji nobatda oba hojalygyny  kolhozlaşdyrmaklygyň taryhyna degişli dokumentler ýygyndylaryny  özünde jemlän «Непоссредсвенная  подгатовка массовой  коллективизации сельского хозяйства Туркмениской ССР (1927-1929 гг)» т-1, 1972; «Победа колхозского Строя в Туркменистане», т-2, 1968  diýen  dokumental ýygyndylary bellemek gerek. Bu ýgyndylarda Türkmenistanda oba hojalygyny kolhozlaşdyrmaklyga taýýarlyk, onuň praktiki durmuşa geçirlişi barada maglumatlar berilýär. Türkmenistanyň oba hojalygynyň taryhy barada ilkinji uly göwrümli manografiýa 1968-nji ýylda çapdan çykan A.S.Saparowyň «Торжество Ленинского илини социалистического преоброзования сельского хозяйства в Туркменской ССР» diýen işdir. Bu kitapda 1953-1965-nji ýyllardaky oba hojalygyndaky özgerişlikler, oba hojalygynyň, kolhozlaryň ösüşi, MTS-leriň işi, kolhozlaryň maddy-tehniki üpjünçiligi, kolhozçylaryň zähmet, syýasy aktiwlikleri barada gyzykly maglumatlar bar.
1974-nji ýylda M. Mojewiň “Göreşde toplaşan soýuzdaşlyk” diýen işi çapdan çykdy. Bu işde halk hojalygyny dikeldiş döwründe işçi – daýhan soýuzynyň pugtalandyrylyşy barada giňişleýin gürrüň berilýär.
1978-nji ýýlda S.D. Kakabaýewiň “Коллективизация сельского хозяйства Туркмениской ССР (1927-1937 гг)” diýen monografiýasy çapdan çykdy. Onda awtor Türkmenistanyň oba hojalygyndaky sosialistik özgerişlikleriň aýratynlyklary tutuşlaýyn kollektiwizasiýalaşdyrmaklygyň başlanyşy, kolhozlaryň maddy tehniki bazasynyň döredilişi hem-de baý-gulaklaryň ýok edilişi barada maglumatlar berilýär.
1982-nji ýylda A. Poşakowyň «Земельно-водная реформа в Туркменистана  и закрепление  её результатов»  diýen manografiýasy çapdan çykdy. Onda Türkmenistanda ýer-suw reformasynyň geçirilişi, onuň netijeleri, reformany geçirmekligiň öň ýaynda türkmen obalaryndaky agrar gatnaşyklar görkezilýär.
1984-nji ýylda M.A. Çaryýew, G.S. Mişenko tarapyndan ýazylan “Развитие сельского хозяйства Туркмениской ССР за 60 лет” diýen işi çapdan çykdy. Bu kitapda 1924-1984-nji ýyllarda Türkmenistanyň oba hojalygynyň ösüşi, sosialistik gurluşygy ýyllarynda oba hojalygynyň ähli pudaklarynyň kemala gelişi analizlenýär. Şol ýyl R.P.Klewakinanyň “ нова экономичное политика в Туркменистана” diýen uly göwrümli manografiýasy hem çapdan çykdy. Bu işde Türkmenistanda täze ykdysady syýasatyň durmuşa geçirilişi derňelýär. Dürli jemgyýetçilik  ykdysady ukladlaryň aýratynlyklary we gatnaşyklary analizlenýär. Ykdysadyýetdäki köp ukladlylygy ýeňip geçmegiň ýollary görkezilýär. Türkmenistanda täze ykdysady syýasat döwürlere bölünýär.
1985-nji ýylda Ýa.Orazglyjowyň “Коммунистическое воспитание тружеников села Туркменистана” diýen manografiýasy çapdan çykyp, onda Sowet  häkimiýetiniň ýyllarynda türkmen obalarynda sosial-ykdysady durmuşyndaky özgerişlikler,  onuň etabyndaky  aýratynlyklary analizlenýär. 1987-nji ýylda G.F. Gadelşiniň “Путь туркмениских кочевников к социализму” diýen kitaby çapdan çykdy. Bu işde Türkmenistanyň maldarçylyk raýonlaryny sowetleşdirmek, bu işde kommunistik parfiýanyň alyp baran syýasy we guramaçylyk işi analizlenýär.
Türkmenistanyň oba hojalygynyň taryhyny bagyşlanan işleriň jemini 1979-njy ýylda 1-nji kitap, 1980-nji ýylda 2-nji kitap çapdan çykan. “История Сельского хозяйства и дайханства советского Туркменистана” diýen iş jemledi. Bu işde sosialistik gurluşygy ýyllarynda oba hojalygynyň  ösüşi daýhanlaryň  durmuşyndaky  özgerişlikler derňelýär. Kolhoz, sowhoz önumçiliginiň maddy tehniki bazasynyň ösüşi, Türkmen daýhanlarynyň işçiler bilen soýuzynyň pugtalanyşy, daýhanlaryň syýasy, önümçilik aktiwligi, maddy hal-ýagdaýy, medeni derejesi açylyp görkezilýär.
Türkmenistanyň taryhynyň taryhnamasynda Beýik Watançylyk urşy ýyllarynyň taryhyny öwrenmeklige hem düýpli üns berildi. 1964-nji ýylda B.Ilýasowyň “Советский Туркменистан в период Великой отечественный войны” R. A. Bazarowanyň «Подвиг молодежи Туркменистане в годы Великой отечественной войны (1941-1945 гг) », «От Ашхабада до Эльбы», «Советский Туркменистан-фронту 1978,» diýen manografiýalary. F.I.Zawfikiniň “Железнодорожники Ашхабадской магистрал в годы Великой Отечественной войны (1941-1945гг)” 1963, 1973-nji ýýlda «Ими гордится Туркменистан» diýen Türkmenistanly sowet soýuzynyň Gahrymanlary baradaky dokumentler we materiallar ýygyndysy çap edildi. 1986-njy ýylda S. Halilowyň «Робочий класс Туркменистана в годы Великой Отечественной войны (1941-1945 гг)» diýen manografiýasy çapdan çykdy. Beýik Watançylyk urşy kyn taryhy bilen baglanşykly işlerde Türkmenistan zähmetkeşleriniň  ähli halk kömegi, Türkmenistanly esgerleriň derjedäki edermenlikleri, türkmen halkynyň  syýasy jemgyýetçilik aktiwligi ýaly meseleler degerli delillere daýanylyp derňelýär.
Soňky ýyllarda Türkmenistanda medeni gurluşynyň taryhyny öwrenmekde hem alymlar köp işler alyp bardylar. 1965-nji ýylda Т. Durdyýewiň «Подьем культурного уровня Туркменского дайханства в  послевоенний период (1945-1965 гг)», 1972-nji ýylda  «Формирование и развитие Туркменской советской интелигенций», 1986-njy ýylda «На пути  становления  социалистической  культуры в Туркменстане», 1989-njy ýylda «Интеллегенция советского Туркменистана» diýen manografiýalary çapdan çykdy.
1988-nji ýylda L.K. Garajaýewanyň «Культурно- прогветительная работа в советском Туркменистане» diýen işi, 1989-njy ýýlda A. Ýaýlanowyň «На пути ко всеобщему среднему» diýen işi çapdan çykdy. Medeniýetiň taryhyna degişli işleriň jemi. 1975-nji ýylda çapdan çykan «История культуры советского Туркменистане (1917-1920)» diýen  manografiýada jemlendi. Watanymyzyň Sowet döwrüniň taryha boýunça ähli  çapdan çykan ylmy işlere  daýanylyp 1970-nji ýýlda “Sowet Türkmenistanyň taryhy” I bölüm (1917-1937 ýý), II bölüm (1938-1967 ýý) diýen uly göwrümli kitap çapdan çykdy. Ata-Watanymyzyň taryhy barada Magtymguly adyndaky TDU-nyň taryhçy alymlary 1994-nji ýýlda  “Türkmenistanyň taryhy” diýen okuw  gollanmasyny çapdan çykardylar. Bu okuw gollanmasy Türkmenistanyň taryhynyň iň gadymy döwründen XIX asyryň ortalaryna çenli döwri öz içine alýar. Biz Ata Watanymyzyň taryhy baradaky edilen işleriň gysgaça analizine nokat goýmazdan öňürti bir zady bellemekçi. Biziň adyny agzan we analizläp taryhy işlerimiz watanymyzyň taryhy baradaky çapdan çykan işleriň bary däl. Ol işleriň ählisini okuw maksatnamasynyň talaplaryny göz öňünde tutup analizlemekden daşda durdyk.
Häzirki wagtda Watanymyzyň taryhy wakalara baý geçmişini öwrenmekde taryhçy alymlaryň öňünde Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Beýik Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow wajyp meseleler goýdy. Alymlar ilkinji nobatda Türkmenleriň şu toprakda kemala gelendigini halkyýetiň, halkynyň, milletiniň kemala gelişi baradaky meseleleri çözmeli. Galybersede Merhemetli Prezidentimiziň belleýşi ýaly taryhçy alymlar Eýran, türk çeşmelerini täzeden hem çuň öwrenip, Türkiýanyň, Angliýanyň, Fransiýanyň arhiwlerindäki, kitaphanalaryndaky çeşmelere daýanyp, Watanymyzyň taryhynyň iň irki döwürden başlap, oktýabr rewolýusiýasyna çenli döwrüni has  giňişleýin öwrenmeklige öz ünsüni  jemlemeli. Türkmen taryhçylarynyň öňünde duran düýpli meseleleriň biri-de Türkmenistanyň industriýasynyň we  işçiniň taryhy has düýpli öwrenmek meselesidir. Şular bilen birlikde tutuş müňýyllyklaryň dowamyndaky türkmen halkynyň ruhy we maddy medeniýetini hem giňişleýin öwrenmek zerur. Şu we köp sanly beýleki meseleleri ýeterlik derejede öwrenip, Türkmenistanyň taryhynyň köptomlygynyň ýazmaklyga  girişmeklige hem wagt ýetdi.
Höwes döretmek
Howes doretmek-munun ozi ozuni we beylekileri sahsy maksatlara ya-da guramanyn maksatlaryna yetmek ucin ise howeslendirmekdir. Howes doretmek teoriyasynyn gornusleri
Mazmun teoriyalary
Adamlary basgaca dal-de, hut sunun yaly hereket etmage itekleyan, zerurlyk diyip atlandyrylyan icerki isleglerinin jemine esaslanyar
Prosessual teoriyasy
Adamlaryn kabul edis we akyl yetiris nukdaynazaryndan ozlerini alyp baryslaryna esaslanyar.
Talap
Mazmuny we prosessual teoriyalarynyn manysyna dusunmek ucin, ilki bilen talap atly esaslandyryjy anlatmanyn manysyna goz yetirilmelidir.
Hacanda haysydyr bir  fiziologik ya-da psihologik yetmezcilik duylanda adamda talap doreyar. Seyle talaplar birinji we ikinji derejeli talaplara bolunyar.
Birinji derejeli talaplar-oz tebigaty boyunca fiziologik, adat boyunca dogabitdi zerurlyklar(iymite ,suwa ,dem almaga we s.m. bolan talap)
1124
Aradan çykanlar
1120'erne
Höwes döretmek
ikinji derejeli talaplar- oz tebigaty boyunca psihologik gornusde bolyarlar.(ustunlik gazanmaklyga, hormata we s.m. bolan talap) Birinji drejeli talaplar genetiki taydan gecyan bolsalar, ikinji derejelilere tejribanin usti bilen an yetirilyar.
Talaplar sebapli ozuni alyp barma
Bu manydaky maksat- bu talabyn kanagatlandyrylmasynyn serisdesi hokmunde dusunilyan zatdyr. Hacan-da adam bu maksadyna yetende onun talaby kanagatlandyrylyar, kem-kasleyin kanagatlandyrylyar ya-da kanagatlandyrylman galyar.
12
Aradan çykanlar
10er
Gyzylarbat
thumb|216x216px|Gyzylarbat şäherindäki taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi (Günbatar tarapdan)Gyzylarbat (SSSR wagtynda rusça Kizyl-Arbat, ýagny Кизыл-Арбат diýip ýazylýardy) bu Türkmenistanyň Balkan welaýatynyň Balkanabat we Türkmenbaşy şäherinden soň üçünji uly şäheri. Ilaty 50000 töweregi. Bu şäher Aşgabat we Balkanabat şäherleriniň arasynda, olardan takmynan deň aralykda ýerleşýär. Gyzylarbat şeýle hem etrap bolup, ol Janahyr, Purnuwar, Hojagala, Goç, Zaw, Paraw, Çukur diýen ýaly birnäçe obalary we daýhan birleşiklerini öz içine alýar.
Wagon remont ediş zawody
Bu zawodyň düýbi 1882-nji ýylda esasy demir ýol ussahanasy hökmünde tutulýar. 1992-nji ýylda ussahanany rekonstruksiýa edýärler. 1928-nji ýylda onuň ady "Parawoz remont ediş zawodyna" üýtgedilýär. 1947-nji ýylda bolsa häzirki adyna eýe bolýar. Beýik Watançylyk urşy döwründe bu zawodda broneotlylar bejerlipdir we goranyş önümleri ýasalypdyr. 1947-nji ýyldan bäri sisternalary bejermek bilen meşgullanýar. 1992-nji ýylyň başynda 4 we 8 osly sisternalary remont edýärdi, wagon tekerlerini bejerýärdi we şaý-seplerini ýasaýardy.
Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumy
Bu zawod Garaşsyzlyk döwründe Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Niýazowyň başlangyjy bilen guruldy we häzirki wagtda ýüplik çykarmak bilen meşgullanýar. Zawod öz önümlerini esasan daşary ýurtlara eksport edýär. Häzirki wagtda, Gurbansoltan eje adyndaky tekstil toplumynyň ady "Balkandokma" ÝGPJ - Ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýeti hökmünde atlandyrylýar.
Haly fabrigi
Gyzylarbadyñ aýal-gyzlary uzak wagtlardan bäri halyçylyk ussatlyklary bilen meşhurdyr. Bu ýeriň halyçylary 20-nji asyryň birinji ýarymynda dünýäde iň uly ölçegli teke gölli halysyny dokadylar we ol haly Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Häzirki wagtda ol haly Aşgabat şäheriniň haly muzeýinde saklanýar.
Gyzylarbat ýod zawody
thumb|Gyzylarbat şäherindäki esasy metjid Bu zawod SSSR döwri gurulyp, häzirki wagtda hem önüm bermegini dowam edýär. Zawodyň çykarýan önümi esasan daşary ýurtlara eksport edilýär.
Ösümlik ýag kärhanasy
Gyzylarbat şäheriniň ösümlik ýag kärhanasy pagta çigidinden nahar ýagyny çykarmak boýunça ýöriteleşýär. Zawodyň önümi içeri we daşarky bazarlarda uly islege eýedir.
Gyzylarbadyñ belli şahsyýetleri
Han Ahmet (Türkmenistanyň premýer ministri bolan)thumb|Serdar şäheriniň baş meýdançasy
Paraw bibi
Türkmenistanda belli zyýarat edilýän ýerleriň biri.
Gyzylarbat şäheriniň taryhy we ülkäni öwreniş muzeýi
Rus patyşa döwründe gurulan, öň serkow (церковь) bolan.
Köpetdagyň eteginde ýerleşýän çagalar sagaldyş merkezi
Öň Kaçkowskiý ýa-da Orlýonok diýip atlandyrylýardy. 2016-njy ýylyň tomsunda bu ýerde täze çagalar sagaldyş merkezi guruldy we işläp başlady.
Proaktiw
Proaktiw- Tasirli adamlaryng birinji endigi. Belkem Allatagallanyng adama beren hasyetlerining ing esasydyr. Haywana sen action,tasir edengde ol yekeje hili reaction beryar. Ursang gachyar, hapa sögünseng hiç jogap berenok. Yagny haywan reaktiv. Yöne adam beyle dal. Hiç kim adamyng ruhy halatyny uytgedip bilmeyar, başgalar yeke action edyar, yöne reaction bermek seng elinde, reaction bermek hususynda sen garaşsyz.Mysal uchin shuwagt dostyma kakasy kayyapdir, aslynda ol ony hak edenok.Onam keypi bozuldypdyr,sebabi ona kakasy doly dushunenok, dushundurmane de guyji yetenok. Yöne keypini bozmak ya da bozmazlyk onyng öz elinde. Ine shu garaşsyzlyga dushunyan, we keypini bozmayan adama proaktiv diyilyar.
Paradigma
Paradigma-adamyng endigi, ynanjy,durmush kada kanuny, edahedi we şmn. Yöne aslynda köp kişi şol zatlar hakda pikir etmeyar. Eger sende kemçilik bar bolsa ilki bilen şolardan başlamaly. Eger paradigmangda kemçilik bar bolsa, Aşgabadyng kartasy bilen Maryda bir adresi tapjak bolmak yaly. Sen nache dyrjaşsang hem tapyp bilmeyang,sebabi sen yalnyş yolda.
Serbiýa
Serbiýa Respublikasy (Репу̀блика Ср̀бија) — günorta-gündogar Ýewropada Balkan ýarymadasynyň merkezi böleginde ýerleşýän döwlet.
left|thumb|Nowi-Sad
Administratiw Gurluşy
2009-njy ýylyň iýul aýynda Serbiýa Mejlisiniň ýedi regiona bölünmegi barada kanuny kabul etdi:
Bu welaýatlar Respublika statistika instituty we ýerli hökümet organlary üçin maglumat ýygnamak üçin belli welaýatlaryň territoriýasyny öz içine alýan statistik birimler hökmünde döredildi.
Etraplar
Serbiýanyň territoriýasy 29 welaýatlara we Belgrad şäheriniň territoriýasyna bölünýär. Voivodyn Awtonomiýaly welaýatynyň territoriýasynda 7 welaýat bar, Kosovo we Metohiýa territoriýasynda 5, beýlekileri Serbiýanyň merkezinde ýerleşýär. Her bir etraby Serbiýanyň hökümetine birbaşa jogap berýän etrabyň başy ýolbaşçylyk edýär. Etraplar öz özbaşdak häkimiýetlerine eýe bolan birnäçesi belediýelere (komünipalitetlere) bölünýär.
Seýitnazar Seýdi adyndaky Türkmen döwlet mugallymçylyk instituty
Hytaý dili we edebiýaty
1125
Aradan çykanlar
1120'erne
Bişkek
Bişkek — Gyrgyzystanyň paýtagty.
Zonchio söweşi
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
Zonchio deňiz söweşi (şeýle-de Sapienza söweşi ýa-da Birinji Lepanto söweşi) dört aýratyn günde bolup geçdi: Awgust 12, 20, 22 we 25, 1499. Ol 1499-1503-nji ýyllardaky Osmanly–wenesiýa urşunyň bir bölegidir. Ol gämileriň üstünde toplaryň ulanylan ilkinji deňiz söweşidir.
Ägirt uly osmanly floty bilen 1499-njy ýylyň awgust aýynda Ioniýa deňzindäki Zonchio burnuna baryp ýeten Kemal Reis Antonio Grimaniniň golastyndaky 47 sany galeradan, 17 sany galiotdan hem-de 100 çemesi ownuk gämiden wenesiýa flotuny ýeňlişe sezewar etdi. Söweşiň iň bir jygba-jygly pursatynda Andrea Loredanyň (Wenesiýanyň täsirli Loredanlar maşgalasynyň agzasy) we Alban d'Armeriň kapitançylygyndaky iki sany wenesiýa karakasy türk flotunyň bir flagman gämisine abordaž etdi. Ol gäminiň komandiri bolan Burak Reis bordaždan aýryp bilmänsoň ony ýakmaly boldy. Bilelikde lowlap ýanýan üç sany mähnet gäminiň görnüşi wenesiýalylaryň söweşjeň ruhuna uly zarba urdy.
Abzal
Abzal-Kümüş, demir, agaç ussalaryñ her hili onüm yasamak uçün ulandyklary ähli gurallarynyñ, serişdeleriniñ umumy ady (cekiç, atagzy, sandal, jezwerm sürgi, törpi, palta we ş.m). Bu sözüñ asly pars-tajik diliniñ abzar (instrument) sözündendir
Zonchio söweşi
Antonio Grimani 29-njy sentýabrda tussag edilýär, ýöne soňra boşadylýar. Şondan soň Grimani 1521-nji ýylda Wenesiýanyň dožy bolýar. Osmanly soltany Baýezid II olja alnan wenesiýa galeralarynyň 10 sanysyny Kemal Reise peşgeş edýär. Soňra Kemal Reis öz flotuny 1499-njy ýylyň oktýabr-dekabr aýlarynda Cefalonia adasyna ýerleşdirýär.
Türkler we wenesiýalylar kän wagt geçmänkä Ikinji Lepanto söweşinde ikinji gezek gapma-garşy boldular. Ol deňiz söweşine Modon söweşi hem diýilýär. Admiral Kemal Reisiň ýolbaşçylyk etmeginde türkler bu gezek ýeňiş gazanýarlar.
Maldiwler
Maldiwler (ދިވެހިރާއްޖެ, Dhivehi Raa’je), resmi ady Maldiwler Respublikasy (ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ Diwehi Raddýege Dýumhuriýa) — Günorta Aziýada, Hindistanyň günortasynda, Hindi okeanyndaky atollar toparynda ýerleşýän döwlet.
Sfragistika
thumb|right
Sfragistika – möhürleri öwrenỳän ylym. Ol resminamalaryň möhri bilen tassyklanyşyny, olaryň dogrulygyny, hakykylygyny ỳa-da galpdygyny drňemek bilen meşguldyr.
Agajy boşatmak
Agajy boshatmak-Hashamlanjak agajy sabynly suwda yatyryp ya-da yuzune sabyn calyyp yumshatmak. Sheyle edilende agajt gazmak we onun yuzune nagysh salmak ansat bolyar. Oy yasayan ussalar tuynuk, uk, tarim yasayan agaclaryny yorite yasalan pecin gyzgynynda gyzdyryp egyarler.
Awaça sopkasy
Awaça sopkasy - Kamçatka ýarym adasynyň günorta-gündogaryndaky hereket edýän goşa wulkan. Onuň beýikligi 2741 m ýetýär. Awaça sopkasynyň töwereginde deňiz derejesinden 100–300 m beýiklikde bolan wulkanik plato ýerleşýär. Awaça sopkasy 1730 ýyldan bäri 15 gezek atylypdyr. Bu hadysanyň iň soňkusy 1945-nji ýylda bolupdyr. Deňiz derejesinden 1000 m beýiklikde wulkany öwrenýän stansiýa gurlupdyr.
Agarowan
Agarowan-[a:garowa:n]-gaminin ustune yygnanan suwy dokmek ucin, onun ashak ernegindaki uly bolmadyk deshik. Bu sozun asly parsca ab-roy(wodoprowod) sozundendir
1126
Aradan çykanlar
1120'erne
General Gazan
Honoré Théodore Maxime Gazan de la Peyrière (Oktýabr 29, 1765 – Aprel 9, 1845) Napolýon I-niň goşunundaky fransuz generaldyr.
Irki döwür we Fransuz rewolýusiýa söweşleri
Ol Fransiýanyň Grasse diýlip atlandyrylýan kiçiräk şäherinde dogulypdy. Gazanyň hukukçy kakasy ony Sorèze okuwyna ugratdy, ol hem ol ýerde harby tälimi alyp geleninden soňra, 1786-njy ýylda Fransuz Şalyk Janpenalygy Gullugyna girýär. Has soňra bolsa ol Freemasonslara goşulýar.
13
Aradan çykanlar
10er
Penşenbe
Köne ady Sogapgün. 220px|thumbnail|[[Wagty elden berme!]] Bu gün agyz beklemek sünnetdir. Ol saglygyň baş girewidir. Bu gün ölenlere sadaka, doga we dileg edilýär. Çünki olara sogap barar ýaly.
Ýüzükleriň padşasy
right D.R.R. Tolkiniñ ýazan romany.
Londonyň gazna biržasy
Londonyň gazna biržasy (iňlis dilinden London Stock Exchange) — Ýewropanyň iň gadymy biržalarynyň biri we gymmat bahaly kagyzlaryň iň meşhur dünýä belli bazarlarynyň biri. Londonyň biržasynyň özi paýdarlar jemgyýeti bolup durýar, onuň paýnamalary onuň özünde hem dolanyşykda bolup durýarlar.
Taryh
Resmi taýdan Londonyň biržasy 1801-nji ýylda esaslandyryldy, emma hakykatda Angliýada gymmat bahaly kagyzlaryň söwdasynyň taryhy XVI asyrda başlandy. Hytaýa gymmat bahaly saparlary öz maýasynyň hasabyna maliýeleşdirmek mümkinçiligi bolman, iňlis kompaniýalary Antwerpendäki meňzeş modellerinden ugur alyp, kompaniýanyň peýdasynyň geljekki bölegine çalşyrmak üçin altyny ýygnapdyrlar.
1687-nji ýylda on bäş sany kompaniýa Londonda özleriniň gymmat bahaly kagyzlarynyň söwdasyny edipdirler. 1695-nji ýylda olar eýýäm takmynan 150 sany kompaniýa boldylar. Netijede, şu paýnamalaryň uly bolmadyk bölegi işjeň söwda edýärdiler, kompaniýalaryň köpüsi durmuşa ukyply däl boldylar. 1690-njy ýyllardaky Angliýanyň IPO köpürjigini käwagt 1990-njy ýyllardaky dotkom köpürjigine deňeýärler.
Awstriýa respublikasy 1918-1939-njy ýyllar aralygynda
Awstriýa respublikasy 1918-1939-njy ýyllar aralygynda.
MEỲILNAMA
1.	Awstriýa respublikasynyñ döredilmegi.
2.	XX asyryñ 20-nji ýyylarynda Awstriýanyñ durmuş-ykdysady we syýasy ýagdaýy.
3.	Awstrofaşizm, onuñ mazmuny we esasy ugurlary.
Awangardizm
Awangardizm -20. asyrda ýüze çykan edebi ugruň şertli ady. Bu ugruň aýratynlygy realistik çeper obrazy döretmegiň öňki däplerinden arany üzmekden, beýan etmegiň täze serişdelerini we eserleriň formal strukturasyny gözläp tapmakdan ybaratdyr. Awangardizm termininiň özi 20 ýyllaryň tankytlarynda ýüze çykdy we sungaty öwreniş ylmynda (şol sanda sowet sungaty öwreniş ylmynda-da) 50 ýyllarda ykrar edildi. Awangardizm 20. asyrda buržuaz medeniýetinde giň we çylşyrymly krizisiň emele gelmegidir, ol dünýä anarhik, subýektiw akyl ýetirmek esasynda ösdi.
San-Marino
San-Marino (San Marino), resmi ady San-Marino Respublikasy (Serenissima Repubblica di San Marino) — Ýeriň ýüzündäki iň kiçi döwletleriň biri, ol Günorta Ýewropada ýerleşýär, onuň daş-töweregi Italiýanyň territoriýasy bilen gurşalandyr. Häzirki serhetleri boýunça San-Marino Ýewropanyň iň gadymy döwletidir. Onuň ady döwleti esaslandyran Keramatly Mariniň adyndan gelip çykýar. thumb|left|[[Keramatly Mariniň illýustrasiýasy]]
Deňiz Liliýalary
Deňiz liliýalary (Crinoidea)— Deňiz liliýalary ölüp gutaryp barýarlar. Olar deňizlerde oturyp ýa-da ösüş döwrüniň haýsy bolsa-da bir wagtynda ýa-da onuň bütin dowamynda oturyp ýaşaýarlar. Liliýalar substrata aboral taraplary bilen, bu merkezden ösüp çykýan baldagyň kömegi bilen berkleşip oturýarlar. Emma häzirki zaman liliýalardan Heliometra glacialis –iň baldagy bolmaýar. Deňiz liliýalarynyň bedeni okarajyk ýaly bolup, ondan ýokarlygyna bäş sany eller uzalyp gidýärler. Eller şahalanyp hem bilýärler. birleşen Baldaklar hekden emele gelen we myşsalaryň kömegi bilen bogunlardan durýarlar. Olaryň kä birlerinde hereketli murtjagazlar bolýarlar. Murtlaryň şu aşakda ýerleşýänleri substrata ýapyşyp durmagy amala aşyrýarlar. Liliýanyň okarajygynyň aboral tarapy plastinka bilen örtülen. Olarda ambulakral şupalseler hem bolýarlar. Iýmitleniş sistemasy oral tarapda ýerleşen agyzdan başlanýar we oral tarapda interradiusda ýerleşýän anal deşiginde gutarýar. Liliýalar ownuk plankton organizmler bilen iýmitlenýärler. Şupalseler duýuş we dem alyş wezipelerini ýerine ýetirýärler. Liliýanyň okarajygynyň üstünde ýüzlerçe deşijekler bolup, olaryň üsti bilen beden içine suw girip durýar. Nerw sistemasy üç sany aýry-aýry oral (ektonewral), giponewral we aboral (endonewral) bölümlerinden durýar. Deňiz liliýalarynda ýörüteleşdirilen duýuş organlary, aýratyn dem alyş we bölüp çykaryş sistemalary bolmaýar. Gan aýlanyş organy bar. Deňiz liliýalary aýry-aýry jynslydyrlar.
Garrygala söweşi
1858-nji ýylda Garrygalada Eýran Gajar hökümdarlygy we türkmenleriň arasynda geçen bir söweş.
Çeşme: A.Nuryýew, M.Moşew. Türkmenistanyň taryhy. XVII-XX asyrlar. Orta mekdepleriň IX synpy üçin synag okuw kitaby. – A.: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2009.
1127
Aradan çykanlar
1120'erne
14
Aradan çykanlar
10er
1128
Aradan çykanlar
1120'erne
15
Aradan çykanlar
10er
Geraldika
Geraldika – döwletiň, edara, kärhananyň gadymyỳetde taỳpa-tiräniň aỳratynlyk alamatyny görkezỳän tugralary (gerbleri) öwrenỳän ylymdyr. Ol tugralardaky aỳratyn nyşanlary olaryň gelip çykyşyny, olara girizilen üỳtgeşmeleri öwrenmek bilen meşgul bolỳar. Kömekçi taryh dersleriniň aỳratyn topary taryhy ỳazuw çeşmeleriň aỳry-aỳry görnüşleriniň ylmy tankydy bilen meşgul bolỳarlar. Muňa Diplomatika degişlidir. Diplomatika sözi «Diplom» diỳen sözden gelip çykypdyr. Gadymy wagtlarda ỳurudiki aktlary diplom diỳip atlandyrypdyrlar. Diplomatika taryhy resminamalary, aỳratyn-da taryhy aktlary öwrenỳän ylymdyr.
Hobbit
right|200px D.R.R. Tolkiniñ ýazan romany.
Döwlet (Eflatun)
thumb|Döwlet kitaby Döwlet — Dünýäň iň belli filosofy beýik akyldary Eflatunyň ýazan kitaby.
Awans
Awans - 1) geljekki harajatlar üçin öňünden berilýän pul summasy; 2) şertnama boýunça bir kärhana tarapyndan beýleki kärhana geljekde gaýtaryp bermek şerti bilen berilýän pul summasy; 3) kärhananyň ýa-da edaranyň öz işgärine çykdajy üçin berýän pul summasy. Awans birek-birege kredit bermegiň (bankdan daşary) formasydyr, ýöne ol sosialistik kärhanalaryň arasynda gadagandyr. Awans düýpli gurluşyk barada şertnama baglaşylanda, promysel kooperasiýasynda we kanun tarapyndan göz öňünde tutulan beýleki halatlarda berlip bilner. Awans pul ýa-da natural görnüşde adam günlerine laýyklykda aýma-aý ýa-da kwartallaýyn paýlanýar.
Eýran irki orta asyrlarda
MOWZUK: 	 Eýran irki orta asyrlarda
M E Ý I L N A M A:
1.	Eýran III – V asyrlarda.
2.	Eýran VI – VII asyrlarda.
3.	Mazdakitler hereketi.