Beýik_Seljuk_Türkmen_döwleti_Mälik_şa_döwründe
XI-XII asyrlarda kuwwaty dünýä ýaýran seljuklylar döwleti ýurdumyzyň taryhynyň altyn sahypalarynyň biridir. Ikinji müňýyllygyň başynda ata-babalarymyzyň kuwwatlanyp, juda giň territoriýalarda güýçli döwletleri gurmagy buýsandyryjy wakalaryň biridir. Aslynda Beýik seljuklylaryň döwleti dörän mahalynda juda kuwwatly döwlet bolup döredi. Munuň özi türkmen halkymyzyň Görogly beg eýýamynda, ýagny X-XVII asyrlarda, has dogrusy eýýamyň başky iki asyrynda kuwwatlanmagynyň ruhy joşgunlylygynyň aýdyň ýüze çykmasydy. Mukaddes Ruhanamada Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bu barada şeýle ýazýar: “Türkmen ruhunyň üçünji eýýamy X-XVI asyrlary öz içine aldy. Bu döwür diňe bir türkmen gylyjynyň däl, eýsem, türkmen ruhunyň hem dünýä çykan eýýamydy. Bu döwrüň beýik türkmen döwletleriniň dünýä ýaň salan eýýamydygyny dünýä taryhy tassyklaýar. Beýik Seljuk türkmen döwleti, Osman türkmen döwleti, Garagoýunlylar, Akgoýunlylar döwletleri – türkmen ruhunyň şu eýýamda nähili belent, syýasy taryhy taýdan işjeň bolandygynyň taryhy güwäçisidir.” Beýik Seljuk türkmen döwleti Mälik şanyň döwründe has-da ösüpdir. Çagry begiň ogly Alp Arslan tagta geçýär. Ol türkmenlere Rum iliniň derwezesini açan soltandyr, onuň ogly Mälik şa seljuklaryň ýurdunyň serhedini gaty giň ýere ýetiren hökümdardyr. Alp Arslan aradan çykansoň ýerine tagta çykyp, şa derejesini kabul eden Mälik şa Kiçi Aziýany we Siriýany seljuklylar döwletine tabyn eden hökümdardyr. Ýuduň paýtagty Merwi ylaýtada, ýokary göteripdir. Şäherde ençeme köşkler, reňkli jaýlar, minaralar, hammamlar gurdurypdyr. Ýurduň iň güýcli ýolbaşçysy Mälik şa döwleti iň ýokary derejä ýetiripdir. Mälik şa Alp Arslan soltanyň ogludyr. Ol 1055-nji ýylda Awgust aýynda doglupdyr. Mälik şa döwründe seljuklylaryň döwleti Orta Aziýadan Siriýa, Palestina uzalyp gidipdir. Bu ägirt uly territoriýada köp sanly halklar ýaşapdyrlar. Olaryň agyzlaryny bir edip saklamak ýeňil düşmändir. Mälik şa şu asylly maksatlaryň hatyrasyna öz tabynlygynda bolup, dürli dinlere uýýanlara we her hili däp-dessurlary ýerine ýetirýänlere azar bermändir. Gaýtam, olaryň ösmegi we zerur şertleriniň döredilmegi üçin tagallalar edipdir. Seljuk soltanlarynyň içinde aýratyn bir kuwwatlysy we edermeni bolup ýetişmeginde Mälik şanyň ýaşlykdan alan bilimi, terbiýesi uly rol oýnapdyr. Kemsiz synaglar esasynda kämilligiň atalyk mekdebini geçipdir. Mälik şanyň terbiýesi barada Mukaddes Ruhnamada şeýle ajaýyp setirler bar: “Alp Arslan Soltanyň ogly şazada Mälige atalyk ulamalar her günde on sagat dürli ylymlary okadar ekenler. Mälik şa, geljekki soltan her günde birnäçe sagat beden hem söweş türgenligini geçer eken. Bary-ýogy bäş-alty sagat ýatypdyr. Ogluna dözmedik ejesi aram-aram: – Şazadam, senem dynjyňy alaý! Sen şazada ahyry – diýse, Mälik: – Eger men halkyň öňüne düşmeli bolmasam, şu alan bilimim, ylmym, türgenleşigim ýeterlik bolardy, ýöne men halkyň öňüne düşmeli ahyry – diýipdir.” Seljuklylar imperiýasynyň kuwwatly soltany Mälik şa 1092-nji ýylda aradan çykypdyr. Onuň ölendigi barada dürli maglumatlar bar. Maglumatlaryň birinde onuň aw etini iýenden soňra garahassalyk keseline uçrandygy barada aýdylýar. Ermeni taryhçysy Urfaly Metios bolsa Mälik şanyň ölen ýylyny 1092-nji ýyl diýip görkezipdir. Ol şeýle ýazýar: “1092-nji ýylda hemmäniň howandary we bütin ynsanlara garşy merhemet eýesi bolan Beýik soltan Mälik şa öldi. Ol Bagdat şäherinde Samarkant häkiminiň gyzy bolan aýaly tarapyndan haýynlyk bilen öldürildi. Ol bu munterem kişä zäher içirip, onuň çaýyna guýdy.” Mälik şa ölenden soňra ýurt ikä bölünipdir. Onuň ogullarynyň arasynda tagt üstünde dawalar we özara göreşler başlanypdyr. Netijede, tagta Mälik şanyň dogany rehimsiz hem gödek Arslan Argun çykypdyr. Ol 1096-njy ýylda Merwde öz hyzmatkäri tarapyndan öldürilip, ýerine 7 ýaşly ogly goýulypdyr. Mälik şanyň ogly Berkýaryk inisi Soltan Sanjar bilen döwleti ikä bölüşipdirler. Döwletiň gündogar bölegi Soltan Sanjara düşüpdir. Ahyrynda bolsa Soltan Sanjar seljuklylar döwletiniň soltany derejesine ýetipdir. Elbet-de, onuň şeýle bolmagynda soltan Mälik şanyň Soltan Sanjara beren ýerlikli hem hemmetaraplaýyn terbiýesi we bilimi uly ähmiýete eýe bolupdyr.