cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Biologik dürlüligiň häzirki zaman ekologiýa ýagdaýy
Soňky 500 mln ýylyň dowamynda Ýeriň ýüzünde tebigy şertlere görä, biologik dürlüligiň ýok bolmagynyň 5 sany döwri bolupdyr diýlip çaklanylýar. Olaryň soňkysy takmynan 65 mln ýyl mundan öň bolupdyr. Tebigatda biologik dürlüligiň dikelmegi üçin 10 mln ýyl töweregi wagt gerek bolýar. Häzirki döwürde biologik dürlüligiň ýagdaýynyň bahalandyrylyşyna görä, 30 müňe golaý görnüşe ýitmek howpy abanýar. Soňky 400 ýylyň dowamynda haýwanlaryň 484 we ösümlikleriň 654 görnüşi ýitip ýok bolan hasaplanýar. Biologik dürlüligiň azalmagynyň sebäplerine esasan, aşakdakylar degişlidir:
Edebiýatlar
Durdyýew S., Aşyrmyradowa Ş., Nurberdiýew N. Ekologiýa 11. Aşgabat TDNG 2014.
Suw
thumb|Ýer ýüzüniň 71 %-i suw bilen örtülendir Suw (hidrogen oksidi) — binar organiki däl birleşme, himiki formulasy Н2O. Suwuň molekulasy öz aralarynda kowalent baglanyşyk bilen birleşýän iki sany hidrogen we bir sany kislorod atomyndan ybaratdyr. Ol adaty şertlerde dury suwuklyk bolup durýar, onuň reňki  (kiçi göwrümde), ysy we tagamy bolmaýar. Onuň gaty ýagdaýy buz, gar ýa-da gyraw diýlip, gaz görnüşli ýagdaýy bolsa, suw bugy diýlip atlandyrylýar. Suw suwuk kristal görnüşinde hem bolup bilýär (gidrofil ýerlerde) Ýer ýüzüniň 71 %-ini (361,13 mln km2) suw  (okeanlar, deňizler, köller, derýalar, buzlar) gaplap alýar. Ýerdäki suwuň takmynan 96,5 %-i okeanlarda ýerleşýär, dünýädäki suw zapasynyň 1,7 %-ini ýerasty suwlar, ýene 1,7 %-ini Antarktidanyň we Grenlandiýanyň buzluklary we buzly örtükleri, uly bolmadyk bölegini derýalardaky, köllerdäki we batgalyklardaky suwlar we 0,001 %-ini bulutlardaky suwlar emele getirýär. Ýerdäki suwlaryň uly bölegi şor bolmak bilen, ol oba hojalygy we agyz suwy üçin ýaramsyzdyr. Süýji suwuň paýy 2,5 % çemesi bolup, onuň hem 98,8 %-i buzluklarda we ýerasty suwlarda ýerleşýär. Tutuş süýji suwuň 0,3 %-e golaýy derýalarda, köllerde we atmosferada saklanýar, ondan hem az bölegi (0,003 %) bolsa, janly organizmlerde ýerleşýär.
Ol oňat güýçli polýar erediji bolup durýar. Tebigy şertlerde hemişe özünde erän maddalary (duzlar, gazlar) saklaýar.
Suw Ýeriň ýüzünde ýaşaýşyň döremeginde we dowam etdirilmeginde, janly organizmleriň himiki gurluşynda, klimatyň we howanyň formirlenmeginde uly ähmiýete eýedir. Ol Ýer planetasynda ähli janly jandarlar üçin iň möhüm madda bolup durýar.
Suw tebigy ýagdaýda
Suw – ýaşaýan palanetamyzda iň köp ýaýran organiki däl birleşme bolup, tebigatda suwuk, gaty, gaz halynda saklanýar. Suw ähli ýaşaýyş hadysalarynyň esasydyr, fotosintez hadysasynda kislorodyň ýeke-täk çeşmesidir. Suw diňe bir suw toplumlarynda däl-de, howanyň we topragyň, ähli janly-jandarlaryň düzüminde, umuman, biosferanyň ähli çäklerinde saklanýar. Janly organizmler özleriniň biomassasynda 80-90%-e çenli suwy saklaýar we onuň 10-20%-iniň ýitirilmegi ölüm howpuny abandyrýar. Tebigy ýagdaýda suw hiç haçan goşyndysyz bolmaýar. Onda ergin halynda dürli gazlar we duzlar, gaýmalaşýan gaty bölejikler saklanýar. 1 litr süýji suwuň düzüminde 1 grama çenli duzlar bolýar.
Ýaşaýan planetamyzdaky ähli suwlaryň köp bölegi okeanlarda we deňizlerde jemlenendir. Süýji suwlaryň köp bölegi (85%) bolsa, polýar zonanyň we daglaryň buzluklaryndasaklanýar. Tebigatda süýji suwuň emele gelmegi kiçi we uly suw aýlanyşygynyň netijesinde bolýar.
Ýerde ýaşaýşyň ýüze çykmagy bilen tebigatda suwuň aýlanyşygy hem çylşyrymly häsiýete geçýär. Çünki, fiziki bugarmaklygyň (suwuň buga öwrülmeginiň) ýönekeý hadysasyna janly organizmleriň ýaşaýyş işjeňligi bilen bagly bolan çylşyrymly hadysalar hem goşuldy. Suwuň aýlanyşygynda adamynyň hojalyk işjeňliginiň täsiri has-da uly ähmiýete eýe boldy.
Eýran Yslam rewolỳusiỳasy
thumb Eýran Yslam rewolỳusiỳasy  – Eỳranda ХХ asyryn ikinji ỳarymynda Pehlewiniň geçiren özgerdeşleri ,Yslam rewolỳusiỳasy, EYR-ň döremegi barada düşdi.
1.	Homeýniniň ýolunda özgerdişleriň tarapdarlary.
Çeşmeler
Edebiyatlar:
1. Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. A; 2001ỳ.
2.Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama (ikinji kitap). A; 2004 ỳ.
3. Saparmyrat Türkmenbaşy. Meniň ruhybelentlik baharym. A.; 2005
5.Türkmenbaşy türkmeni dünỳä tanadỳar. A; 1999 ỳ.
6.Dünyä ỳurtlary. M;2003 ỳ.
7.Hanmyradow G. Sarahs –kerwen ỳollarynyň çatrygynda. A.2004.
Filosofiýa arap
Baraby—Beýik türkmen filosofy FARABY (870 - 950) Farabynyň ömri we döredijiligi Musulman filosofiyasyň taryhynda türki halklaryndan gelip çykan filosoflaryň biri Farabydyr. Onuň ömür beýanyna degişli maglumatlar ol aradan çykandan takmynan iki asyr wagt geçenden soň ýazylan filosofiýanyň taryhyna degişli işlerde we biografik kitaplarda getirilýän maglumatlara daýanýandygy üçin, käbir gapma-garşy maglumatlara gabat gelmek bolýar. Farabynyň doly ady Ebu Nasr Muhammed ibn Turhan ibn Uzlug el-Faraby et-Türkidir3. Ol 870-nji ýylda Türküstanyň Farab welaýatynyň “Wesiç” obasynda dünýä inipdir. Tebigat filosofiýasy bilen bir hatarda, metafiziki temalar bilen içgin gyzyklanan Merw mekdebine degişli bolupdyr. Musulman filosofiyasyň taryhynda sözüň doly manysynda filosofiki dünýägaraýşyň mysaly, nusgasy hökmünde kabul edilen Faraby, ykbalyny filosofiýa we ylma bagyş eden asuda, parahat häsiýeti bilen tanalan akyldardyr. Ylmy tälimine Bagdatda  başlapdyr, öz ýurduna dolanyp kazylyk wezipesinde işläpdir. Filosofiýa bolan höwesini şahsy ylmy barlaglaryň netijeliligi bilen kanagatlandyrypdyr. Zamanasynyň esasy ylymlary bolan grammatika, arap edebiýaty (belagat), logika, arifmetika, aýdym-saz, geometriýa we astronomiýa degişli uly işleri geçiripdir. Tükmen, arap we pars dillerinden başga, assiriýalylaryň dilinden baş çykarandygy barada käbir maglumatlar getirilýär. Faraby, samany emiri Nuh ibn Samanyň çakylygy bilen Buhara barypdyr we emiriň haýyşy boýunça ilkinji musulman-türkmen filosofiýasynyň ensiklopediýasy bolan “el-Taglimus-sany” atly eserini ýazypdyr. Emma nämedir bir sebäpden bu eser, “samanylaryň” saraýynda çykan ýangynda ýanyp ýok bolupdyr. Häzirki wagtda şol eser barasynda düzümindäki temalardan başga hiç hili maglumat saklanyp galmandyr. Faraby şol eseriniň şähraty sebäpli ol “mugallimus-sany” (ikinji ussat diýlip kabul edilipdir. Birinjisi bolsa Aristotel hasaplanypdyr) lakamyna miýesser bolupdyr. Seýfuddöwläniň çakylygy boýunça Halp şäherine baran akyldar ömrüniň ahyrky ýyllaryny şol ýerde geçiripdir, ähmiýetli eserlerini hem bu ýerde taýýarlapdyr. Ylmy syýahatlarynyň birinde 950-nji ýylda Şamda aradan çykypdyr.
Eỳran ХХ asyryn ahyrynda
Eỳran ХХ asyryn ahyrynda.
Meỳilnama
1.Eỳran 90-njy ỳyllarda.
2.Türkmen – eỳran gatnaşyklary.
Sapagyň maksady:
Lewant
thumb|250x250px|Lewant Lewant takmynan taryhy geografiki adalga bolup, Günbatar Aziýanyň Gündogar Ortaýer deňziniň uly sebitine degişlidir. Häzirki wagtda arheologiýada we beýleki medeni nukdaýnazardan ulanylýan iň dar manyda, Günorta-Günbatar Aziýada Ortaýer deňzi bilen serhetleşýän bir bölege deňdir, ýagny Siriýanyň taryhy sebiti ("has uly Siriýa"), häzirki Siriýa, Liwan, Iordaniýa, Ysraýyl, Palestina we Orta upewfrat derýasynyň günorta-günbataryndaky Türkiýäniň köp bölegini öz içine alýar. Iň esasy häsiýeti, Afrika bilen asewraziýanyň arasyndaky gury köprini görkezýär. Iň giň taryhy manyda Levant, Gündogar Ortaýer deňziniň adalaryny öz içine alýardy; theagny, Gresiýadan Liwiýanyň gündogaryndaky Kirenaika çenli uzap gidýän Gündogar Ortaýer deňziniň kenarýakasyndaky ähli ýurtlary öz içine aldy.
Bu adalga XV asyryň ahyrynda fransuz dilinden iňlis diline girdi. Italýan levante gelip çykýar, gündogarda Günüň dogmagyny aňladýan "çykmak" manysyny berýär,  we al-Maşrik adalgasyna ( ٱلْمَشْرِق   , [ʔal.maʃ.riq] ),  "Günüň çykýan gündogar ýeri" manysyny berýär.
Häzirki zaman sebitiniň ady hökmünde birnäçe sözlük häzirki wagtda Lewanty gadymy hasaplaýar. “Levantine” aty hem, “ Levantine ” sypaty indi gadymy we häzirki zaman medeni sebitini suratlandyrmak üçin ulanylýar, ozal Siriýa-Palestina ýa-da Bibliýa diýlip atlandyrylýar: arheologlar indi “ Lewant ” we “ Levantine” arheologiýasy hakda gürleýärler;  iýmit alymlary Lewantin aşhanasy hakda aýdýarlar; we Lewanyň latyn hristianlary Lewantin hristianlary diýlip atlandyrylmagyny dowam etdirýärler.
“Lewant” “ günbatar Aziýanyň, gündogar Ortaýer deňziniň we demirgazyk- gündogar Afrikanyň çatrygy”, we geologiki ( tektoniki ) manyda “ Arap plastinkasynyň demirgazyk-günbatary” hökmünde häsiýetlendirildi. Lewantyň ilaty  diňe bir geografiki ýagdaýy däl, aşhanasy, käbir däp-dessurlary we taryhy bilen paýlaşýar. Olara köplenç “ Levantines ” diýilýär.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/A%29_Prince_of_Lebanon%2C_Moslem_of_Damascus.jpg/220px-A%29_Prince_of_Lebanon%2C_Moslem_of_Damascus.jpg|thumb| Liwanly şazada we Damaskly musulman, XIX asyryň ahyrynda link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Map_Arabic_in_the_Levant.jpg/220px-Map_Arabic_in_the_Levant.jpg|alt=|thumb| Lewant sebitinde arap şiweleriniň paýlanyşyny görkezýän karta
News corporation
Dünýädaki köp telokanallary döreden gurama.
döreden kanallary
FOX Life
FOX Sports
FX
24Kitchen
BabyTV
National Geographic Channel
National Geographic Adventure
National Geographic Wild ( HD )
National Geographic Channel HD
Abissal düzlük
Abissal çöketlikler dünýä okeanlarynyň düýbüniň meýdanynyň 90 göterimine golaýyny tutýan çuňlukdaky çöketliklerdir. Beýle çöketlikler aglaba 3 km gowrak çuňlukda bolýar. Çöketlikler suwda gaýyp ýören görnüşde ýaşaýan örän ownuk organizmleriň (farominiferleriň, diatom suw otlarynyň we b.) skeletlerinden, gury ýerden we deňiz akymlary bilen getirilýän örän kiçijik mineral bölejiklerden we kosmos tozanyndan ybarat. Abissal çöketlikler birnäçe hili bolýar: 1) hekli-globigerinli gyrmança we onuň her hili görnüşleri; 2) kremnili-diatomly gyrmança we mikroskopik suw otlarynyň galyndylaryndan emele gelýän gyrmançalar; 3) radiolýar gyrmança. Bu gyrmança has ownuk jandarlaryň gabyklaryndan emele gelýär.
Russiýa XIX asyrda
Mowzuk : Russiýa XIX asyrda.
MEÝILNAMA :
Balykesir (il)
Balykesir Türkiýäniň bir ili.
Russiýa XIX asyrda
1.	XIX asyryň I-ýarymynda Russiýanyň ykdysady-syýasy ösüşi.
2.	1812-nji ýylyň urşy. Uruşdan soňky döwürde Russiýanyň daşary syýasaty.
3.	XIX asyrda 70-90-njy ýylda Russiýanyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşy.
XIX asyryň başynda Orsýet Ýewropanyň uly döwletleriniň biri boldy, ol beýik döwlet derejesindedi. Onuň çäkleri 18 mln. inerdördül km bolup, ilaty 35,5 mln adamdy.
XIX asyrda Orsýetiň ösüşiniň häsiýetli aýratynlygy ol hem köne orta asyr dolandyryş usuly şertlerinde täze gatnaşyklaryň emele gelmegidi. Bu döwürde dowam edýän krepostnoýçylyk hukugynyň, absolýutizmiň ýok edilmegi zerurlyk hökümine öňe sürüldi.
XIX asyryň I-nji çärýeginde Orsýetiň durmuşyna we syýasy ýagdaýy çylşyrymlydy. Bir tarapdan samoderžaw-krepostnoý düzgüni saklamak ikinjiden ykdysady, syýasy durmuşyň täze görnüşlerini gözlemek ýaly ýagdaýlar ýüze çykypdy. Rus taryhynda bu döwürde Aleksandr- I patyşalyk edipdir. 1801-1825 ýyllarda ol Ýekaterina II-ň agtygydy. Ýekaterina-II 34 ýyl ýurdy dolandyryp (1762-1796) soň, 1796 ýylda tagta onuň ogly Pawel-I gelýär. Tä 1801-nji ýyla çenli. Bu döwürde Orsýetiň ykdysadyýetiniň esasy pudagy oba-hojalygydy. Ilatyň hem 94% golaýy obada ýaşap oba-hojalyk zähmeti bilen meşgullanýardy. Oba ilatynyň esasy bölegi 11 mln. erkek adam krepostnoýdy, olardan başga-da döwlet daýhanlary, ýagny döwlete garaşly daýhanlar 9 mln. töweregidi. Patyşa maşgalalaryna degişli daýhanlar 2 mln. adamdy. Döwletde ýer iri mülkdarlaryň hususy eýeçiliginde galýardy. Krepostnoý daýhanlar özlerine bölünip berilen ýerden peýdalananlygy üçin barşina we obrok görnüşinde töleg töleýärdiler. Bu döwürde senagatyň ösüşi kärhanalaryň sanynyň artmagyna seretmezden ýokary däldi. Ol Orsýetiň Ýewropada beýik döwlet derejesine laýyk gelmeýärdi. Iri senagatda 2 müň töweregi kärhana bolup, olarda demir, reňkli metal ýarag, kagyz we ş.m. önümler ösdürilýärdi. Senagatyň ösen ýeri Ural we Moskwa welaýatlarydy. Söwdanyň merkezleri, ýarmarkalar ýurt boýunça 4 müň töweregidi. Olardan has ululary Nižegorod we Irbit ýarmarkalary. Muňa seretmezden Orsýetiň dünýä söwda dolanyşygyndaky paýy asyryň başynda 3,7% deňdi. Patyşa Aleksandr-I Orsýetiň ykdysady we durmuş ulgamynyň üýtgedilmeginiň zerurlygyna düşünýärdi. Ýurduň içeri syýasatynda ol ilki bilen Pawel I-njiniň tarapdarlaryny hökümetden aýyryp, Ýekaterina-II döwrüniň döwlet işgärlerini wezipelere belledi, bölekleýin günägeçligi geçirdi. Sudsyz wezipesinden aýrylanlary işine dikeltdi. Umuman, Aleksandryň patyşalyk döwrüniň 1-nji 10 ýyllygynda ol birnäçe permanlar çykaryp, olar esasan hem Russiýanyň durmuş ykdysady ösüşine täsir etdi. Ýurduň içinde kanunçylygy kämilleşdirmek boýunça birnäçe çäreler geçirildi. Döwlet dolandyryşynda kollegiýalaryň ornuna ministrlikler döredilip, onuň boşlygyna ýeke-täk buýruk beriji hukuk berildi. 8 ministrlik – harby – pyýada güýçleriň, harby deňiz güýç, daşary işler, adalat içeri işler, maliýe, täjirçilik, halk magaryfy ministrlikleriň komiteti döredilip döwlet ähmiýeti meseleler şonda seredilýärdi. Senat – kanunlary goraýan edara, ýurtda tertip-düzgüne seredýän edara hökmünde tassyklanyldy.
1826-njy ýylda başlanan ors-eýran urşy 1828 ýylda Türkmensaraý şertleriniň baglaşylmagy bilen tamamlandy. Orsýet Ýerewan we Nahiçewan hanlyklaryny özüne birikdirdi.
1828-1929 ýylda bolup geçen rus-türk urşunda hem orslar ýeňiş gazandy. Adrianopl şertnamasy boýunça Russiýa, Anapa, Poti, Ahalsih, Alhalkalaki ýerlerini özüne tabyn etdi. Indi ruslar bütin Kawkazy eýelemegi maksat edindi. Ol 1821 ýyldan 1864 ýyllar aralygynda dowam etdi. Netijede bütin Kawkaz Orsýet tarapyndan basylyp alyndy, şol sanda çegenýon Dagly Dagystan hem. Imam Samimiň daglaryň Ruslara garşy 25 ýyllap urşy 1834-1859 ýyllar aralygynda XIX asyryň ortalarynda bolup geçen Krym urşy esasan Ýewropa ýurtlaryň Angliýanyň, Fransiýanyň, Orsýetiň Ortaýer deňzine çykmak ugrundaky syýasatynyň dowamydy. Bu urşa gatnaşýan her bir döwlet meseläni özüçe çözjekdi. Orsýet Türkiýäni derbi dagyn edip öz maksadyna ýetjekdi. Türkiýe bolsa Fransiýanyň, Beýik Britaniýanyň goldawy bilen Krymy we Kawkazy basyp aljakdy. Uruş 1853 ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 20-sinde Orsyýetiň Türkiýe çozmagy bilen başlanýar. Ol ilkinji ýeňişi Gara deňizde türk goşunlaryny derbi-dagyn etmegi bilen başlanýar. 1854 ýyllaryň başynda Türkiýe bilen ýaranlyk baglaşyp Angliýa we Fransiýa Orsýete garşy uruş yglan edýär. Netijede bu uruşda Russiýa ýeňilýär. 1856 ýylyň Nowruz aýynyň Pariže parahatçylykly kongresi boýunça Orsýet Türkiýä Bessarabiýanyň bir bölegini, Karşy gaýtaryp berdi, oňa Gara deňizde  flot saklamak gadagan edildi. Umuman, bu uruş Orsýetiň ykdysady we tehniki yzagalaklygyny subut etdi. Harby harajatlar ors gaznasyny boşatdy. Şeýle hem Orsýetiň Krym urşunda ýeňlmegi, onuň syýasy gurluşynyň Ýewropa ýurtlaryndan has yzdadygyny subut etdi. 1855-1881 ýylda Rus imperatory Aleksandr-II birnäçe reformalar getirýär. Olaryň biri hem 1861 ýylaryň Baýdak aýynyň 19-ynda kanun esasynda krepostnoýçylygyň ýatyrylmagy. Bu reformanyň geçirilmegi bilen Orsýetde täze gatnaşyklaryň ösmegi üçin ýol açylýar.
Abiturient
Abiturient (latynça: abituriens - gitmäge taýynlanýan) - 1) birnäçe döwletlerde orta kouw jaýyny gutaran, orta bilim hakynda attestat alan adam; 2) SSSR-de 50-nji ýyllaryň ahyryndan başlap ýokary hem ýörite orta okuw jaýlaryna okuwa girmek üçin ekzamen berýänler.
Gara dul (Kino 2020)
Gara Dul (Iňlis dilinde:Black widow), 2020-nji ýylda çykmagyna garaşylýan şol bir ada esaslanýan Amerikan super gahrymany filmidir.Bu film “Marvel Studios” tarapyndan öndürilip, “Disneý” studiýasy tarapyndan teatrlara çykarylar.
Bartyn (il)
300px|thumb|Bartyn ili Bartyn Türkiýäniň bir ili.
Näbi
Näbi (نَبِىء — pygamber) we rasul (رَسُول — ilçi, duýduryjy), pygamber (پیغمبر). Allah tarapyndan saýlanan adam. Olar Allanyň buýrugyny halka ýetirýärler.
Ilkinji pygamber Adam ata, iň soňky pygamber Muhammed pygamber ﷺ. Kyýamatdan öň Isa (a.s) dini berkitmek üçin, Dejjäli öldürmek üçin geler. Ol hem Muhammed pygamberiň yzyna eýerijilerden bolar.
Oguzhan etraby
Oguzhan etraby Mary welaýatynyň Howuzhan düzlüginde ýerleşýän hojalyklaryň esasynda 1988-nji ýylda döredildi. Hojalygynyň esasy ýöriteleşdirilen ugurlary pagtaçylyk, däneçilik we gaz senagaty bolup durýar. Etrabyň çägini Garagum derýasy, Tejen–Sarahs–Maşat demir ýoly, Aşgabat–Mary awtomobil ýoly kesip geçýär. Günortada etraba Oguzhan suw howdany ýanaşýar. Etrabyň düzümine 1 şäher, 3 şäherçe, 9 geňeşlik we 12 oba girýär. Şatlyk şäheri 1991-nji ýylda şäher statusyny aldy. Ol etrabyň demirgazygynda, Mary şäherinden 25 km. günbatarda ýerleşýär. Bu şäher Şatlyk gaz käniniň esasy hojalyk-guramaçylyk merkezi hökmünde döredildi. Şäherde gaz çykaryş, gurluşyk, ulag we aragatnaşyk edaralary we kärhanalary, durmuş-medeni edaralary ýerleşýär. Oguzhan (öňki Gulanly) şäherçesi etrap merkezidir. Bu ýerde etrabyň dolandyryş edaralary we guramalary bar. Şäherçede pagta arassalaýjy zawod, demir ýol stansiýasy, kerpiç zawody, gurluşyk edaralary, durmuş-medeni ähmiýetli edaralar ýerleşýär. Deňizhan (öňki Hanhowuz) 1962-nji ýylda esaslandyrylyp, suw gurluşykçylarynyň şäherçesi hasaplanýar. Şäherçäniň zähmet bilen meşgullanýan ilatynyň esasy bölegi Deňizhan kanalyna we Oguzhan suw howdanyna gözegçilik – hyzmat işlerini amala aşyrýarlar. Şäherçede gurluşyk edaralary, söwda, medeni, durmuş hyzmaty kärhanalary bar. Şäherçäniň üstünden Aşgabat–Mary awtomobil ýoly geçýär. Bu etrabyñ ilatynyñ aglabasy,Tajigistan dowletinden gocup gelen turkmenlerdir.
Aýratyn goralýan tebigy ýerler (AGTÝ) barada düşünje
Aýratyn goralýan tebigy ýerler – tebigy serişdeleriň ekologik deňagramlylygyny, baýlygyny we köpdürliligini hem-de daşky tebigy gurşawyň peýdaly häsiýetlerini aýap saklamak we dikeltmek maksady bilen döwletiň aýratyn goragyna alnan, aýratyn tebigaty goraýyş, ylmy, medeni-öwreniş, dynç alyş-sagaldyş, estetiki gymmaty bolan tebigy gurşawyň ýer bölekleri (ýerler, tokaýlar, suwlar, ýerasty baýlyklar, howa giňişligi), tebigy toplumlar we aýry-aýry obýektlerdir.
Tebigy landşaftlary öwrenmek, olaryň asyl nusgasyny gorap saklamak, dikeltmek we geljekki nesillere miras galdyrmak, olaryň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň degişli görnüşlerini köpeltmek, ýaýratmak maksady aýratyn goralýan tebigy ýerler döredilýär. Häzirki döwürde dünýäde 3 müňden hem gowrak gorag ýerleri hereket edýär. Aýratyn goralýan tebigy ýerleriň dürli görnüşlerini tapawutlandyrýarlar. Başgaça aýdanymyzda, aýratyn goralýan tebigy ýerleriň dürli klassifikasiýasy ulanylýar.
“Aýtaryn goralýan tebigy ýerler hakynda ”Türkmenistanyň Kanunynda (2012 ý.) gorag düzgünini döretmegiň we görnüşiniň maksatlaryna baglylykda goraýan tebigy ýerleriň aşakdaky ýaly görnüşlere bölünýändikleri bellenýär:
Aýratyn goralýan tebigy ýerleri halkara, döwlet we ýerli ähmiýetli derjelere degişli edýärler.
Gyzgyn şokalat (Горячий шоколад)
Bu aýdymçy toparlar Ukraýina döwletiniň Elektronik-Pop, tans-pop we häzirki zaman R&B görnüşlerinde öňe saýlanan 3 sany zenan aýdymçylardan düzülen Nadežda Maýstrenko, Ýaroslaw Miroşniçenko, Diana Seýitmämmedowa dagylar «Gyzgyn şakalat» toparynda aýdym aýdýarlar.
Nadežda Maýstrenko
2005一2009-njy ýyllarda Solistka Jaz-benda «Maskarad». 2010一2011-nji ýyllarda Solistka nasionalnogo orkestra MÇS Ukraýiny. 2005一2009-njy ýullarda Kriworožskoýe oblastnoýe muzykalnoýe uçilişe «Estradny wokal» 2009-2011-nji ýyllarda Nasionalnaýa akademiýa rukowodýaşih kadrow kultury I iskusstw «Estradnyý wokal» g. Kiýew. «Slawýanskiý bazar 2011» uçastnisa konwertnoý programmy «Ukraýinskiý suwenir» 2005-2009-njy ýyllarda Solistka džaz-benda «Maskarad» 2010-2011-nji ýyllarda Solistka nasionalnogo orkestra MÇS ukraýiny.
Diana Seýitmämmedowa
Üçleriň biri bolan Diana 1985-nji ýylyň 1-njy dekabrynda Luganskide dünýä inýär. Okuwyny tamamlanyndan soňra 1995-nji ýylda Moskwanyň Laureýat konkursynda «Daň ýyldyz» adyny eýe bolýar. 1996-2000-nji ýyllarda Diana solistkoý folklorno-etnografiçeskogo ansamblda «Zabawuşka» adyna eýe bolýar.
Ýaroslaw Miroşniçenko
Ol 1989-njy ýylyň 25-nji maýynda Kremençug şäherde dünýä inýär. Iňlis, nemes dillerinde terjimeçi bolupdyr. Kiýewiň milli uniwersitetini tamamlaýar. Köp wagtlap estrada sungatynda sport-tansy bilen meşgullanýar. Model biznes bolubam işläpdir.
Batman (il)
300px|thumb|Batman ili
Batman Türkiýäniň bir ili.
Ablýasiýa
Ablýassiýa (latynça ablatio - azalmak) - eremek, bugarmak we mehaniki taýdan owranmak zerarly buzlugyň göwrüminiň azalmagy. Ablýassiýalar biri-birinden buzasty, içki, üstki we mehaniki görnüşleri bilen tapawutlandyrylýar.
Google Play
Google Play (ozal Android Market) – Google tarapyndan işlenip taýýarlanan we ulanylýan goşundylardan, oýunlardan, filmlerden, telewizion programmalaryndan sanly dellalçylyk hyzmaty bolup durýan Android platformasy üçin goşundylaryň resmi dükany.
Taryhy
2012-nji ýylyň 6-njy martynda Google Play Android Market portalynyň rebrendinginiň netijesi boldy we Android Market, Google Music we Google eBooks ýaly brendleri özünde jemleýär. Şeýle hem, 2012-nji ýylyň martynda goşundynyň iň ýokary elýeter bolan ölçegi ýokarlandyryldy, bu hem, goşundyny işläp düzüjilere umumy agyrlykda 4 gigabaýt berdi.
2013-nji ýylyň martynda Play Store-dan mahabatlandyrmany bekleýän goşundy bilen göreş başlandy.
2014-nji ýylyň maýynda PayPal kömegi bilen tölemek mümkin boldy.
2015-nji ýylda Google zyýan göteriji goşundylaryna degişlilikde her günde 6 milliard sargytlary skanerläp başlady.
2016-njy ýylyň martynda Google Play Games bölüminde oýun bilen tanyşmak funksiýasy elýeter boldy. Islendik ulanyjy goşundyny goýberip we brauzeriň üsti bilen 10 minut oýnap bilýär. Synag nusgasyny ýüklemek we gurnamak talap edilmeýär.
2018-nji ýylyň iýulynda Google Play maýning kriptowalýuta üçin goşundylary ýerleşdirmegi gadagan etdi. Bu ýagdaýda kriptogapjyklaryna rugsat berildi.
2020-nji ýylda Google Play “Mugallymlara rugsat berildi” atly täze çagalar üçin bölümi goşdy. Bu ýere has ýokary standartlara laýyk gelýän we mugallymlar tarapyndan makullanylan goşundylar girýär.
Goşundylar
2020-nji ýylyň oktýabrynda Google Play 3,026,104 goşundylary, şol sanda oýunlar ýerleşdirildi. Google Plaý-de goşundylaryň jemi 34 topary bar. Google TV heniz diňe ABŞ elýeter.
Türkmenistanda Google Play Movies topary elýeter.
Android üçin goşundylar gurluşa bolan kesgitli rugsatlary, şol sanda beden datçigine, senenama, kamera, aragatnaşyklara, ýerleşýän ýerine, mikrofona, telefona, SMS habarlaryna, maglumat binýadyna, WI-FI bolan ygtyýarlygy we Google hasaba alyş ýazgylaryna bolan ygtyýarlygy sorap we talap edip bilýär.
Sakarçäge etraby
Sakarçäge etraby Mary welaýatynyň demirgazyk-günbatar böleginde ýerleşýän uly hojalyklaryň biridir. Demirgazykda we günbatarda etrabyň meýdany Garagum çölüne sepleşip gidýär. Etrap pagtaçylyga, däneçilige, iri şahly mallary ösdürip ýetişdirmeklige, düýedarçylyga, dowardarçylyga, ýüpekçilige ýöriteleşdirilendir. Etrabyň çäginde pagta egriji fabrik,dürli hilli hususy kärhanalar halkymyza hyzmat etýär.Etraba 2 şäherçe, 17 geňeşlik we 34 oba degişli. Etrap merkezi Sakarçäge Mary şäherinden 17 km. demirgazyk-günbatarda ýerleşýär. Bu ýerde etrap dolandyryş, gurluşyk edaralary, durmuş-medeni ähmiýetli kärhanalar bar.
Baýburt (il)
300px|thumb|Baýburt ili
Baýburt Türkiýäniň bir ili.
Nepal
Nepal, Nepal Federatiw Demokratik Respublikasy (नेपाल ) — Günorta Aziýada, Gimalaý daglarynda ýerleşýän döwlet. Ol Hindistan we Hytaý bilen serhetleşýär. Paýtagty — Katmandu şäheri.
Prime Minister: Khadga Prasad Sharma Oli (2015)
Aýal
Zenan jensy adamlarda Aýal diýilýär.Gyz sözi esasan ýaş ýa-da ýetişmedik adamlar üçin, Hanim (has gymmatly at) sözi ulular üçin ulanylýar. alt=bir türkmen aýal|thumb|349x349px|bir türkmen aýal
Ananas
thumb Ananas ( Ananas comosus ) iýilýän miwesi bolan tropiki ösümlik; Bromeliaceae maşgalasynda ykdysady taýdan iň möhüm ösümlikdir. Ananas köp asyrlardan bäri ösdürilip ýetişdirilýän Günorta Amerikada ýerli. Ananasyň XVII asyrda ýewropa hödürlenmegi ony kaşaňlygyň medeni nyşanyna öwürdi. 1820-nji ýyllardan bäri teplisalarda we köp tropiki plantasiýalarda ananas täjirçilik taýdan ösdürilip ýetişdirilýär.
Ananas ownuk gyrymsy agaç ýaly ösýär; tozanlanmadyk ösümlikleriň aýry-aýry gülleri köp miwäni emele getirýär. Ösümlik adatça miwäniň ýokarsynda öndürilen ofsetden, ýa-da gapdaldan köpelýär we adatça bir ýylyň içinde ýetişýär.
Radio refekdir
Toparyñ ady Nyşan  ITU toparlar  quygylyk  Tolkyn uzynlygy  Ulanşy
< 3 Hz > 100000 km  Tebigy elektromagnit ses Örän pes ýygylyk ELF  1  3-30 Hz  10000-100000 km  Suwasty gämiler Super pes ýygylyk SLF  2  30-300 Hz  1000-10000 km  Suwasty gämiler Ultra pes ýygylyk ULF  3  300-3000 Hz  100-1000 km  Suwasty gämiler, minalar Örän pes ýygylyk VLF  4  3-30 kHz  10-100 km  Nawigasiýa, wagt signallary, suwasty gämiler, ýürek urşunyň monitorlary Pes ýygylyk LF  5  30-300 kHz  1-10 km  Nawigasiýa, wagt signallary, AM (uzyn tolkun), RFID Orta ýygylyk MF  6  300-3000 kHz  100-1000 m  AM (orta tolkunly), göç maýaklary frequokary ýygylyk HF  7  3-30 MGs  10-100 m  Gysga tolkunly ýaýlymlar, RFID, radar, Deňiz we ykjam radio telefon Örän ýokary ýygylyk VHF  8  30-300 MGs  1-10 m  FM, telewizor, ykjam aragatnaşyk, howa radiosy Ultra ýokary ýygylyk UHF  9  300-3000 MGs  10-100 sm  Telewideniýe, mikrotolkun enjamlary/aragatnaşyk, jübi telefonlary, simsiz LAN, Bluetooth, GPS, FRS / GMRS Super ýokary ýygylyk SHF  10  3-30 GHz  1-10 sm  Mikrotolkun enjamlary/aragatnaşyk, simsiz LAN, radarlar, hemra, DBS Örän ýokary ýygylyk EHF  11  30-300GGs  1-10 mm  frequokary ýygylykly mikrotolkun radio estafetasy, mikrotolkun uzakdan duýgurlyk Örän ýokary ýygylyk THF  12  300-3000 GHz  0,1-1 mm  Terahertz şekillendiriş, molekulýar dinamika, spektroskopiýa, hasaplaýyş/aragatnaşyk, kiçi mm uzakdan duýgurlyk
IEEE zolaklary
EUB, NATO, ABŞ ECM
ISM zolaklar 863-870 MGs Topary ISM däl, ýöne gysga aralyga radio aragatnaşyk üçin Europeewropada saklanýar. Trjime eden Mätjanow Hallygylç Google traslete
Kislotaly ýagyşlar
Kislotaly ýagyşlar – ''metallurgiýa we himiýa senagat kärhanalarynyň atmosfera gatlagyna düzüminde kükürdiň we azodyň oksidlerini saklaýan zyňyndylary goýbermekleriniň netijesinde döreýän hem-de ýagyş (ýa-da gar) görnüşinde ýagýan atmosfera ygallary. Bu ýagyşlaryň ýagmagy netijesinde adamlaryň saglygyna, ösümlik we haýwanat dünýäsiniň ýagdaýyna, binalara örän ýaramaz täsirini ýetirýän kükürt kislotasy emele gelýär. Kislotaly ýagyşlaryň täsirinde ençeme asyrlap saklanyp duran taryhy-medeni ýadygärlikler, tebigy obýektler hem zaýalanýar.''
Tebigy gurşawyň turşylanmagy bilen bagly möhüm ekologiýa meseleleriň biri hem kislotaly ýagyşlaryň ýagmagydyr. Olar senagat zyňyndylary bolan kükürt dioksidiniň we azot oksidleriniň atmosfera goýberilmegi hem-de olaryň howadaky suw buglary bilen birleşip, kükürt we azot kislotasyny döretmegi arkaly ýüze çykyp bilýär. Netijede, ýagýan ýagyşlar we garlar turşylanan (pH görkezijisi 5,6-dan pes) ýagdaýynda bolýar. Olara mysal hökmünde Bawariýada (Germaniýa) 1981-nji ýylyň awgust aýynda pH=3,5 derejede kislotaly ýagyşyň ýagmagyny hem-de Günbatar Ýewropada ygallaryň turşylygynyň iň ýokary derejede pH=2,3 ýetendigini görkezmek bolar.
Bilejik (il)
Bilejik Türkiýäniň bir ili.
Täçeng
Täçeng Hytaýyň şäheridir.
Tokaý
thumb|[[Ýasy ýaprakly tokaý. Ermenistan, Diližan]] thumb|[[Taýlandda tropiki ýagyş tokaýy]] thumb|right|[[Kaliforniýanyň demirgazygyndaky Sýerra-Newada dagynda hwoýa tokaýy]] thumb|right|[[Çiliniň günortasynda aram waldiw tokaýy]]
Tokaý — agaçlar we ösümlikler ösüp oturan, agaçlaryň arasy toprak bilen örtülen, gyrymsy agaçlardan, otlardan, paporotniklerden, kömeleklerden we ş.m. emele gelýän belli bir derejededäki giňişlik.
Tokaý — tebigatyň düzüm bölegi bolup, "tokaý" diýen düşünjä dürli derejelerde garamak mümkin. Global masştabda ol biosferanyň bir bölegidir, lokal masştabda bolsa, ol ýöne agaçlar hem bolup bilýär. Tokaýa tebigy-zonal bölümçe, prowinsial bölümçe, tokaý massiwi (Şip tokaýy, Gara tokaý) we ekoulgam hökmünde hem garamak mümkindir. Tokaýlar gury ýeriň takmynan üçden bir bölegini eýeleýär, olaryň Ýeriň ýüzünde tutýan meýdany 38 mln km² ybaratdyr. Onuň 264 mln gektary, ýa-da 7%, adam eli bilen ekilendir. Tokaý zonasynyň ýarysy tropiki tokaýlara degişlidir.
Alym
Alym—adalga we leksik manysy ylym (nemes.d. wissenschaft, fransuz.d., iňlis.d. science, latyn.d. scientia, köne.t.d. ylym): 1. Bilimleri emele getirýän toplum we ylma esaslanýan bilimleriň jemi. 2. Aýry-aýry ylymlar. 3. Bilimiň özenini emele getirýän ylym: a. Esaslandyrylan ylym; b. Belli bir temany bilme isleginden ugur almak, belli bir maksada ymtylmak netijesinde bilim gazanmaklyk we usullaýyn derňeme prosesi; ç. Umumy manyda kabul ederlikli we ikuçsyz (absolýut) häsiýeti alamatlandyrýan usullaýyn we ulgamlaýyn görnüşdäki bilim; d. Belli bir temanyň derňew ugry bilen baglanyşykly bolan sowallaryň, barlaglaryň we bular bilen baglylykda alnyp barylýan gözlegleriň obýektiw baglanyşygyny öz düzümine alýan ulgam. Ylymlaryň bölünmegi	we	synplandyrylmagy	dürli	taraplardan	amala aşyrylyp bilner,  ýöne  bularyň  hiç  biri  absolyut  manyda  güýje  eýedir  diýmek mümkin däldir. A.	Maksadyna görä: nazary we amalay häsiýete eýe ylymlar; b. Derňelýän predmetlere görä: wagt ölçegindäki we giňişlikdäki hakyky obýektler bilen baglanyşykly bolan hadysa bagly ylymlar (muňa başgaça real ylymlar hem diýilýär) we düşünjä esaslanýan, wagta bagly bolmadyk obýektler bilen baglanyşykly bolan düşünjä daýanýan (ideal) ylymlar; ç. Bilimiň gelip çykyşyna görä: tejribä esaslanýan (empirik) ylymlar we apriori ylymlar (sap aňa esaslanýan ylymlar); d. Usulyna we iş alyp barýan ugruna görä: tebigy ylymlar we ruhy ylymlar; bular bilen baglanyşykda düşündirmäge esaslanýan we akyl ýetirmäge daýanýan ylymlar we ş.m.
Edebiýatlar
Bedia Akarsu. Felsefe terimleri sözlügü. Istanbul 1998
Tayanna
Tayanna (d. 29 sentýabr 1984), aýdymçy.
Futbol boýunça dünýä çempionaty 1934
Futbol boýunça ikinji çempionat 1934-nji ýylyň   27-nji maýy- 10-njy iýuny aralygynda Italiýada geçirildi.
Bu çempionat Ýewropada geçirilen ilkinji çempionatdyr. Bu çempionada 32 döwlet gatnaşmak isläp, teklip ugratdy. Döwletleriň örän köp bolmagy sebäpli ilkinji gezek Dünýä çempionatynda utulan çykdy (play-off) geçirildi. Soňky çempion Urugwaý Ýewropalylar hem biziň çempionadymyza gelmändi diýip ýaryşa gatnaşmady, elbetde beýleki Demirgazyk we Günorta Amerikaly döwletlere aranyň daş bolmagy sebäpli gitmek kyn boldy. Şonuň üçin Amerika materiklerinden örän az döwlet çempionatda çykyş etdi. Ondan başga hem bu çempionata Angliýa, Şotlandiýa, Demirgazyk Irlandiýa we Ueýls döwletleri gatnaşmadylar.
Öý eýesi Italiýa Gresiýa bilen utulan çykdy oýnady bu taryhda ilkinji gezekdir.(öý eýeleri utulan çykdy oýnamaýarlar). Bu çempionada 11 sany emin gatnaşdy. Olaryň iň yaş emini 28 yaş 224 gün ömürli Iwan Eklind-di.
Stadýonlar
Bu çempionatda 8 stadýon ulanyldy:
Rekordlar
-Dünýä çempionaty taryhynda ilkinji gezek Awstriýa bilen Fransiýanyň duşuşygynda (3:2) goşmaça wagt bellenildi.
-Italiýanyň we ABŞ-nyň ýygyndylarynyň oýnunda Italiýaly Anjelo Skýawio Dünýä çempionatlarynyň taryhynda 100-nji pökgini derwezeden geçirdi.
-Italiýanyň we Ispaniýanyň ýygyndylarynyň oýnunda ilkinji deňme-deň oýun (1:1) hasaba alyndy.
-Ilkinji gezek final oýnunda Ýewropanyň iki ýygyndylary - Italiýanyň we Çehoslowakiýanyň ýygyndylary duşuşdy. Duşuşyk 3:2 hasabynda Italiýanyň peýdasyna tamamlandy.
Bingöl (il)
300px|thumb|Bingöl ili
Bingöl Türkiýäniň bir ili.
Serhetabat etraby
Serhetabat etraby 1991-nji ýylda döredildi. Etrap ýurdumyzyň iň günortasynda ýerleşýär. Hojalygynyň esasy ýöriteleşdirilen ugry dowardarçylykdyr. Onuň düzümine maldarçylyga ýöriteleşdirilen birnäçe daýhan birleşikleri girýär. Etrabyň çägindäki Galaýmor obasynyň golaýynda çagyl-çäge gazyp alýan kärhana işleýär. Bathyz goraghanasynyň dolandyryş edarasy hem bu etrapda ýerleşýär. Serhetabat etrabynda 1 şäher, 8 geňeşlik, 20 oba bar. Etrap merkezi Serhetabat şäheriniň düýbi 1885-nji ýylda tutulyp, oňa 1968-nji ýylda şäher statusy berildi. Ol Mary şäherinden 350 km günortada ýerleşýär. Serhetabady welaýat merkezi we beýleki ilatly ýerler bilen demir we awtomobil ýollary birleşdirýär. Şäherde etrabyň dolandyryş edaralary, gurluşyk kärhanalary, durmuş-medeni edaralary bar.
Bitlis (il)
300px|thumb|Bitlis ili
Bitlis Türkiýäniň bir ili.
Gyzyl saç
Gyzyl saç, adam ilatynyň 1-2% -de ýüze çykýan tebigy hadysadyr.Bu reňk, MC1R belogynyň üýtgemegine sebäp bolýan hromosoma 16-da iki nusgasy bolan adamlarda ýüze çykýar. Bu reňk köplenç demirgazyk we günbatar Europeewropada (ilatyň 2-6%) bolýar we başga ýerlerde az duş gelýär.Iňlis gözlegçileri dünýäde islendik her deri reňkli adamlaryň takmynan 40% -iniň gyzyl saç göterýän MC1R geniniň bardygyny anykladylar. alt=|thumb|Gyzyl saçly aýal right|thumb|Gyzyl saçly oglan
Birinji jahan urşunyň netijeleri
'''Mowzuk : Birinji jahan urşunyň netijeleri. Wersal –Waşington ulgamy.'''
MEÝILNAMASY :
1.	Jahan urşunyň tamamlanmagy. Pariž parahatçylyk maslahaty we onuň kararlary.
2.	Waşington maslahaty. Waşington şertnamalary.
3.	Wersal-Waşington ulgamy, onuň mazmuny.
1914-1918-nji ýý. Jahan urşunda adam pidalary (müň adam)
Faýl:1jahanursy.jpg
görkezmek üçin deňiz söweşini guramaga synandy. Emma German harby flotynyň deňizçi esgerleri ýolbaşçylaryň buýrugyny ýerine ýetirmän, gozgalaňa başladylar. Kil şäherinde başlanan gozgalaň rewolýusiýanyň başlangyjy boldy. Sanjar aýynyň 9-ynda Berlinde hem gozgalaň başlandy. Wilgelm II ýurtdan çykyp gaçdy. Şeýle şertlerde täze dörän German hökümeti 1918-nji ýylyň Sanjar aýynyň 11-inde Antanta döwletleriniň öňe süren şertleri esasynda, Kompýen tokaýynda uruş hereketlerini togtatmak hakyndaky ylalaşyga gol çekdi. 1918-nji ýylyň Sanjar aýynda Russiýa hem Brest şertnamasyny ýatyrdy. Uruş tamamlandy. Urşuň jemleri. Kompýen ylalaşygy boýunça Germaniýa Belgiýadan, Fransiýadan öz goşunlaryny çykarmalydy. Ol 5 müň top, 25 müň pulemýot, 1700 harby uçarlaryny, 150 müň wagon, 5 müň ýük awtoulaglaryny we başga-da birnäçe suwasty gämileridir beýleki harby ýaraglaryny Antanta döwletlerine we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna bermeli boldy.
I jahan urşunda Germanýa garşy toparlanyşygyň ýurtlarynda öldürilen adamlaryň sany
Ýurtlar	Öldürilenler (müň adam)
Orsýet	              1200
Fransiýa	      898
Beýik Britaniýa	      485
Italiýa	              381
Rumyniýa	      152
Serbiýa we Çernogoriýa	               140
Britan dominionlary we Hindistan	119
Fransiýa bakna ýurtlar	48
ABŞ	37
Belgiýa	32
Gresiýa	9
Portugaliýa	5
Ýaponiýa	0,3
Çeşme : Urlanis B.S. Istoriýa woýennyh poter.-SPb.-M. 160 s.
Birinji jahan urşy adamzat taryhynda şol wagta çenli bolan uruşlaryň iň bir gan döküşiklisi, elhenji boldy. Uruşa 73,5 mln. esger gatnaşyp, olardan 10 mln. adam öldürildi. 20 mln. adam ýaralandy, maýyp boldy. Birnäçe obalar, şäherler, senagat kärhanalary tozduryldy. Urşuň baş günäkärleri bolan Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Russiýanyň imperatorlarynyň ählisi-de tagtyndan agdaryldy. Uruş döwri diňe bir söweş meýdanynda däl, eýsem tylda hem parahat ilatyň birnäçesi açlykdan, ýeter-ýetmezçiligiň pidasy boldular. Uruş birnäçe halklaryň milli taýdan oýanmagyna itergi berdi. Birnäçe halklar özbaşdaklyk ugrunda aýaga galdylar. Birnäçe täze döwletler döredi.
I jahan urşunda german toparlanyşygyna girýän ýurtlaryň goşunynda öldürilen adamlaryň sany
Germaniýa	1473
Awstro-Wengriýa	727
Türkiýe	250
Bolgariýa	49
Çeşme : Urlanis B.S. Istoriýa woýennyh poter.-SPb.-M. 165 s.
Ýewropa döwletleriniň territorial üýtgeşmeleri (km2)
Faýl:1jahanursy2.jpg
garaşsyzlygyny, çäk bitewiligini hormatlamak ylalaşyldy. Şertnamada ABŞ-yň 1899-njy ýyldan bäri öňe sürýän “açyk gapylar” we “deň mümkinçilikler” ýörelgeleri kabul edildi. Bu ýörelgeler boýunça Hytaýý täsir zolaklaryna bölmek gadagandy. Ykdysady taýdan beýlekilerden güýçli bolan ABŞ Hytaýda deňlik bolsa, ol ýurduň bazarlaryndan beýlekileri çykaryp biljekdi. Waşington maslahaty hem Wersal şertnamalar ulgamynyň dowamydy.
Ýangyja
Ýangyja paleolit döwrüniň esasy gonalgasy bolupdyr. Türkmenistanda paleolit (takmynan,1 million 800 müň ýyl mundan ozal) döwrüne, ýagny daş asyryna degişli ýadygärlikler, esasan, häzirki çöllük ýerlerden tapylýar. Bu bolsa iň gadymy adamlaryň biziň ýurdumyzda häzirkiden başgarak şertlerde ýaşandyklaryna şaýatlyk edýär. Alymlaryň çaklamalaryna görä, iň gadymy döwürlerde häzirki Hazar deňziniň tutýan meýdany has uly eken. Wagtyň geçmegi bilen onuň suwy çekilip, Garagum çölüniň emele gelmegine getiripdir. Deňziň suwunyň öwran-öwran gury ýerleri basyp, ýene-de çekilmegi gadymy adamlaryň yaşan medeni zolaklaryny ýok edipdir.
Arheologiýa barlaglarynyň netijesinde has irki döwürlere degişli daşdan ýasalan dürli zähmet gurallarynyň birnäçesiniň üsti açyldy. Olar ilkinji gezek 1949-njy ýylda Türkmenbaşy şäherinden gündogarda, ýagny Ýangyja we Garateňnir duralgalarynyň aralygynda ýüze çykaryldy. Ýukajyk edilip ýonulan gyýçak daş böleklerinden ýasalan iki sany el kerçewajy alymlaryň çaklamalaryna görä, mundan 300 müň ýyl öň ýasalypdyr. Şeýle-de Türkmenbaşy  şäherinden 39 km gündogarda tapylan uly guralyň çapgyç görnüşi bar. Şol guralyň küti ujy tutalga bolup, beýleki ýiti ujy bolsa aw etmek üçin ulanylypdyr. Adamlar tutan haýwanlaryny şol gurallar bilen soýup we kesip bilipdirler. Olar agaçdan taýaklary we çişleri hem ýasap bilipdirler, ol çişler we taýaklar aw awlamaga hem hyzmat edipdir.
Bolu (il)
300px|thumb|Bolu ili
Bolu Türkiýäniň bir ili.
Abdullah Gül
Abdullah Gül, Türkiýe respublikasynyň 11-nji prezidenti. Gül, 1950-nji ýylyň 29-njy Oktýabrda Kaýseri şäherinde doguldy.
Kerim Gurbannepesow
alt=Otyryn hemmesin ýatlajak bolup...|471x471px|Otyryn hemmesin ýatlajak bolup...|thumb Kerim Gurbannepesow Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesi Kerim Gurbannepesow 1929-njy ýylda Gökdepe etrabynyň Ýylgynly obasynda eneden dogulýar. Obadaky ýedi ýyllyk mekdebi gutarýar. Uruş döwrüniň agyr kynçylyklary sebäpli olaryň maşgalasy Tejene göçmeli bolýar. Şahyr 1945-1946-njy ýyllarda Tejen derýasynyň boýunda gurulýan suw howdanynyň gurluşygynda işlän döwründe ýörite gurluşykçylar üçin çykarylýan gazetde jogapkär sekretar bolup işleýär. 1949-1951-nji ýyllarda goşun gullugynda bolup dolanyp geleninden soň ýene-de žurnalistlik kärinde işe başlaýar.
Kerim Gurbannepesow Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetini tamamlaýar. Türkmenistan Ýazyjylar birleşiginde, “Tokmak”, “Sowet edebiýaty” žurnallarynda jogapkär wezipelerde işleýär. Ol Ýazyjylar soýuzynyň başlygynyň orunbasary, Dolandyryş agzasy(Член управления), Türkmenistanyň Ýokary sowetiniň deputaty bolup il-ýurduna jany-teni bilen hyzmat edýär. Şahyr Kerim Gurbannepesow 1988-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda aradan çykýar.
Eserleri
Günämizi bagyşlaýar eneler. Sebäp – eneleriň ak süýtli döşi Köp-köp garalygyň günäsin ötýär. Şeýdibem kemelýär eneleň ýaşy... Ene balasyna buýurdy ýumuş, Ol diýdi: «Özüň et oň ýaly işi!» Ýandy ene. Emma ötdi günäsin. Kemeldi enäniň ýene bir ýaşy. «Öýe wagtynda gel, giç gelme, balam..» Ogly bolsa enä çenedi daşy. «Wah, nätsemkäm?» Emma günäsin ötdi. Kemeldi enäniň ýene bir ýaşy. Ýigrimi ýaşyny doldurdy ogul. Gapak ýaly boldy tüýlüje döşi. «Indi ata bolduň, adam bol, oglum!» Gysyldy, gysyldy enäniň dişi. Ene dişin gysdy otuzki gezek, Her gezek gysanda gaçdy bir dişi. Enäniň her gaçan dişine derek Ýaprak dek saralyp, Gaçdy bir ýaşy...
Şahyr! Şahyrlygyň çyn bolýan bolsa, Sönüp, ýanyp, ýene sönüp, ýanyp git. Ynsanlyk ýazgydyň çuň bolýan bolsa, Gara ýere çümüp, çykyp, çümüp git. Hem akyl ber, hem iliňden akyl al. Kitapdan däl, gara ýerden nakyl al. Alan zadyň demiň bilen ýakyp al, Soň ýene-de ýeriň süýdün emip git. Dag ýoluna, çöl ýoluna belet bol, Dag ýolunda – çat açmaýan polat bol. Çöl ýolunda – tirkeş-tirkeş bulut bol. Teşne görseň, dodagyna damyp git. Ýol agyrdyr: müň ýanylar, öçüler. Bagtly ýollar kynlyk bilen geçiler. Ýel ygyna şaglap gitse geçiler, Sen öküz dek ýele garşy yňyp git. Bagt paýlansa üç baýlygy ilki al: Ylgap baryp saglyk bilen erki al. Ýany bilen çuwal-çuwal gülki al, Soň tapylar, galan zady zyňyp git. Dost paýlansa «Äber!» diýip gyssanma, Alaňdan soň – gysgaltma hem gysgalma. Dileg etse – gözlerňi hem gysganma, Birin ber-de, biri bilen oňup git. Ha çaryk geý, Ha çokaý geý, Telpek geý – Parhy ýokdur: geýseň bolar erkek deý. Ýöne weli şypbyldama çepek deý. Aýna gonçly ädik ýaly doňup git. Sorasaň aýdaýyn kyýamat nedir? Erkekler ownasa – kyýamat şodur. Her başy telpeklä goýmagyn gadyr. Bäş telpegi bir gyňaja daňyp git. Gözelligi sor bagryňa, öýkenňe. Söýülseň söý, söýulmeseň süýkenme. Söýgi hem goşgudyr! Kişä öýkünme, Öz möhrüňi, öz közüňi goýup git. Ýeňip ýaşa: ahyrda ýeň, başda ýeň, Tomusda ýeň, ýazda, güýzde, gyşda ýeň. Söýgiňde ýeň, gaýgyňda ýeň, işde ýeň – Bir oguldan ýeňilip hem ýeňip git. Ýeňsin ogul dil bilen däl, iş bilen, Seňkä görä has ýitiräk huş bilen. Aýak däl-de, parasatly baş bilen Ýeňse ogul – gözüň rahat ýumup git. Gözüň sürtüp merhum enäň alnyna, Bir aglapdyň. Indi beri aglama: Öz balaňy eliň bilen jaýlama, Nobatyňda mele ýere sümüp git. Dünýä gelmegiň-de nobaty ýagşy, Ýene ölmegiň-de nobaty ýagşy. Men diňe bir zatda nobata garşy: Dost öýünde islän çagyň gonup git. Başarsaň – köplügiň içine garyş, Tanyşdan dost tutun, ýatlardan – tanyş. «Žiguliň» içinden gözleme durmuş, Köplük bilen awtobusa münüp git. Köpelsin öýüňde ýürekdeş myhman – Ýary işçi bolsun, ýarysy daýhan. Elbetde, alymam, şahyram hökman. Üýşüp, çaşyp, çar tarapa eňip git. Şeýle dostlar bilen gezseň birsellem – Ýetersiň iň uly matlaba çenlem. Gadamyň giňden ur! Entekler ellem Hol öňde-le... Ýaş hakynda dymyp git. Haly wagtyň meňzemegin kilime, Diri wagtyň gyssanmagyn ölüme. Öçen wagtyň öýkünmegin çilime – Içi közli ojar ýaly sönüp git. Ýene bir söz (magtanmak däl, öwüt däl): Mazaryma daş oturtmak sargyt däl. Mele ýeriň astynda-da daş gyt däl, Bakylyk şol: Şol daşlara siňip git.
Bilim (dürli manylar)
Bilim:
Alemin Kıralı
Format    Sit-com
Görnüş           Komediýa
Senarist  Kemal Kenan Ergen, Kamuran Süner
ReZisýor    Derýa ýaruç Bülent İşbilen
Kömekçi rezisýor Gizem Erbirer
Nerd
Bir bay oglunyn elinde sadranch bilen nerd innildar.Magtymguly.
Damdamçeşme
Damdamçeşme mezolit döwrüne degişli gadymy adamlaryň gonalgasydyr. Damdamçeşme gowagyndan mezolit döwrüne degişli birnäçe zähmet gurallary hem tapyldy. Başga-da Uly balkan dagyndaky Damdamçeşme gowagyndan, gadymy gatlagyň içinde, gyralary ýonulan ýasy çakmak daşlary tapyldy. Olaryň içinde saplanan gazawlar we gapdallary oýuk ýasy daşlar hem bar. Şol gowagyň ýakynyndaky bir gowakdan (Damdamçeşme II -den) hem çakmak daşyndan ýasalan gazawlaryň, ýasy daşlaryň üsti açyldy.
Abolisionizm
Abolissionizm (latynça: abolitio - ýok etmek, ýatyrmak) - 1) haýsy hem bolsa bir kanunyň ýatyrylmagyny talap edýän jemgyýetçilik hereketi; 2)XVIII-XIX asyrlarda Angliýanyň, Fransiýanyň we beýleki Ýewropa ýurtlarynyň koloniýalarynda gulçulygyň ýatyrylmagy ugrunda ýaýbaňlanan göreş; 3)XVIII-XIX asyrlarda ABŞ-da negrleri gulçulykdan azat etmek ugrundaky hereket. 1833-nji ýylda gulçulyga garşy göreşmegiň Amerikan jemgyýetiniň döredilmegi milli masştabda guramaçylykly abolissionistik hereketiň başlangyjyny goýdy. Abolissionizm plantatorlara - gul eýerine garşy ýer ugrunda göreşýän fermerleriň giň köpçüligini, plantassiýalarda işleýän işçileri, öňde baryjy inteligensiýany, negrlei azat ediş hereketiniň işgärlerini, gulzulygy ýurtuň kapitalistik ösüşine päsgel berýär diýip hasaplaýan buržuaziýanyň bir bölegini özüne birleşdirýär. Duglasyň baştutanlygyndaky iň rewolýussiýon toparlary gulçulyga garşy göreşde ýaragly güýjüň ulanylmagynyň zerurlygyna düşünipdirler. J. Braunyň (1859) ýolbaşçylygyndaky gozgalaň gylçulyga garşy göreşde esasy ähmiýete eýe bolýar. ABŞ-da Granždanlyk urşunyň (1861-1865) gidişinde halk köpçüligi gulçulygy ýok etmekde görnükli rol oýnaýar. Prezident Linkolnyň 1863 ýylynyň 1-nji ýanwaryndaky manifestine görä, gozgalaňa gatnaşan günorta ştatlaryň negrleri azat diýlip yglan edilýär. 1865-nji ýylda ABŞ-nyň konstitutsiýasyna girizilen 13-nji düzedişe laýyklykda ABŞ-da gulçulyk ýatyrylýar we gullar şahsy azatly alýarlar. Emma gulçulygyň formal taýdan ýatyrylmagyna garamazdan, negrler hakykatda gullardan az tapawutlanýan agyr şertlerde ýaşapdyrlar. Olar ýerden we iň ýönekeý graždanlyk hukuklaryndan mahrum edilýär. ABŞ-da negrler biziň günlerimizde hem jyns taýdan kemsitmelere sezewar edilýär. Prograssiw güýçler negrleriň jyns taýdan kemsidilmegine garşy, olaryň deň hukuklylygy ugrunda alyp barýan göreşlerinden Abolissionizmiň rewolýussiýon däplerini giňden ulanýarlar.
Damdamçeşme
Türkmenistanyň dag gowaklaryndan tapylan tapyndylar gadymy adamlaryň ýaşaýyş durmuşlaryny kesgitlemäge mümkinçilik berýär. Şol gowaklardan tapylan ýabany haýwanlaryň süňklerinden çen tutulanda, şol gowaklarda ýaşan adamlaryň kärleri awçylyk we balykçylyk bolupdyr.
Görnüşleri we populýasiýalary goramak
Görnüşleri we populýasiýalary goramak – floranyň we faunanyň görnüş düzümini, ýagny olaryň nesle geçýän gymmatly peýdaly häsiýetlerini gorap saklamaga, sanyny köpeltmäge gönükdirilen çäreleriň toplumydyr.
Görnüşleri we populýasiýalary goramagyň zerurlygy
Biologik dürlüligi, aýratyn-da seýrek duşyan, gymmatly görnüşleri we tebigy populýasiýalary gorap saklamak hem-de köpeltmek umumyadamzat ähmiyetli wajyp meseleleriň biri hasaplanýar.