cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Magtymguly han
thumb|Magtymguly han 1907-nji ýylda Ahal tekeleriniň belli hanlarynyň biri Nurberdi han yň ogly hem oruntutary. 1880-nji ýylda Nurberdi han aradan çykandan dört gün soň Magtymguly han bütin Ahal yň hany diýlip yglan edilipdir. Han bellenen wagtynda Magtymguly han örän ýaş eken. Şoňa deňiç ol ylymdan, bilimden geregini edinen-de bolsa, heniz urşa, alamana gatnaşyp görmän eken. Şonuň üçin hem tejribeli Orazmämmet han onuň wezirligine, Gurbanmyrat işan bolsa tutuş Ahal yň kazylygyna bellenipdir. Şol wagt patyşa hökümeti Ahal y basyp almak üçin ikinji gezek harby ýörişe taýýarlyk görýärdi. Müňlerçe adamy öz içinde toplan Gökdepe galasynyň bu gezekki goranyşyna meşhur Gurbanmyrat işan dyr Dykma serdar bilen birlikde Magtymguly han hem ýolbaşçylyk edipdir. Mälim bolşy ýaly, Gökdepe galasy 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda ýarag güýji bilen syndyrylýar. Şondan soň Magtymguly han takdyra ten berip, patyşa häkimiýetleri bilen hyzmatdaşlyk etmeli bolýar. Aýratyn hem Tejen iň we Mary etraplarynyň Russiýanyň raýatlygyna uruşsyz geçmekleri ugrunda tagalla baryny edýär. Bu hyzmatlary üçin Zakaspidäki rus komandowaniýesi Magtymguly hanyň sylagyny ýetiripdir. 1884-1890-njy ýyllarda oňa ilki maýor, soňra podpolkownik çini berilýär, şeýle hem Tejen okrugynyň naçalnigi wezipesine bellenilýär. Magtymguly han birnäçe gezek Peterburga baryp gelipdir, ikinji döwlet dumasynda Zakaspi türkmenleriniň adyndan wekilçilik edipdir. Patyşa hökümeti Magtymguly hanyň bitiren hyzmatlaryny göz öňünde tutup, oňa polkownik çinini berýär, ömürlik uly pensiýa belleýär hem-de ony ordendir medallaryň ençemesi bilen sylaglaýar. Türkmenistan yň geçmişini öwrenýän taryhçylaryň aýtmaklaryna görä, Magtymguly hanyň ömrüniň soňky döwrüne degişli ýazgy maglumatlary galmandyr. Diňe Raýatlyk urşy wagtynda, ýagny 1918-nji ýylyň tomsunda Zakaspide kontrrewolýusion agdarylyşyk geçiren akgwardiýaçylaryň we pitneçileriň Magtymguly hany öz taraplaryna çekmek üçin eden synanyşyklarynyň hemmesiniň netijesiz bolandygy taryhy çeşmelerde bellenilýär.
'''Çeşme: Türkmen hanlary we serdarlary. A.:Türkmenistan Ylymlar Akademiýasy “Ensiklopediýa” neşirýaty, 1992.'''
Gün han
Umumy maglumatlar
Gün Han - Türki we Altaý rowaýatlarynda Güneş kagany. Kun, Kün (Kön) han diýlip atlandyrlypdyr. Oguz hanyň uly aýalyndan bolan ogludyr. Gün hanyň oňany Laçyn (Şahin) guşudyr. Mawy reňke çalymdaş reňki bardyr. Beýleki guşlary awlamakda ulanylýar. Gün han Altyn çadyr gurdurypdyr. Sag tarapynda kyrk gulaç beýiklikde direg dikdirip, üstünde-de altyn towuk goýdurypdyr. Çünki Türki rowaýatlarynda altyn Güneşiň simbolydyr. Göwreli aýal düýşünde Güneş görse gyzy bolar, Günbataryny görmekligi halanylmandyr. Erbet barlyklar Güneşi öçürip gaplamaga çalşypdyrlar, güneş batanyndan soň gyzyla öwrülmeginiň sebäbi hem şodyr. «Gün yşygy görmäýesiň, (görmäýsediň» ýaly bet dogalar (gargynç) halk ynanjynda galypdyr. Hun imperiÿasynyň tanymal hökümdary Mete hanyň agtygynyň ady hem Gün (Kun-içen) handyr.
Öli deňiz
Ölüdeniz (sözüň doly manysynda Ölü deňiz, tupan wagtynda-da asuda suwlary sebäpli; resmi terjime ady Mawy Lagoon), Muğla welaýatynyň Fethiye etrabynda, Türkiýäniň günorta-günbataryndaky Turkuaz kenaryndaky kiçijik bir töwerek we kenarýaka şypahanasy; Ege we Ortaýer deňzi. Fethiýe şäheriniň 14 km (9 mil) günortasynda, Babadağ dagynyň golaýynda ýerleşýär.
Ölüdeniziň agzynda, gök lagunada çägeli aýlag bar. Deňziň özi çagyl daş. Lagun milli goraghanadyr we gurluşyk düýbünden gadagan. Ölüdeniziň deňiz suwy firuzek we akuamarin kölegeleri bilen meşhurdyr, plýa beachy bolsa resmi Mawy Baýdak kenarydyr. [sitata gerek]
paragliding
Oludeniz paragliding mümkinçilikleri bilen hem meşhurdyr. Özboluşly panoramik görnüşleri, durnukly howa şertleri we Babadağ dagynyň ajaýyp beýikligi sebäpli dünýäde iň oňat ýerleriň biri hasaplanýar. Türkiýäniň günorta-günbatar kenaryndaky Ölüdeniziň üstünde ýerleşýän Babadag (Ata dagy), termallary we paragliding uçuşy üçin amatly şertleri döredýän geologiki täsinlikdir. Oludeniz, paragliderleri ýeke-täk we tandem re acrossimlerinde uçmak üçin dünýä bolmasa, Europeewropanyň iň gowy saýty hasaplanýar.
ultramarathon
2010-njy ýyldan bäri taryhy Likiýa ýolunda “Likian Way Ultramarathon” diýlip atlandyrylýan ultramarafon bilen işleýän köp günlük ýol geçirilýär. Bu çäre, Ölüdenizden Antalýa çenli alty günde 220–240 km (140–150 mil) uzaklykda gündogara tarap ugur alýar.
suwa çümmek
Ölüdeniz, hrustal arassa suwlary, baý suwasty gowaklary we haýwanat dünýäsi bilen baglanyşykly dürli suwa çümmek mümkinçiliklerini hödürleýär. Suwda suwa çümmek iň meşhur suwasty işjeňlikdir. Localerli suwa çümmek guramalary kurslar we skuba çümmek üçin zerur ygtyýarnamalar berýär. Snorkelling başga bir suwa çümmek çäresi we köp saýtda doňmak üçin gaty amatly.
başga dillerde
Türk ady Ölü Deniz Iňlis ady Turkey Dead Sea türk ady Öli deňiz
Altymyrat Orazdurdyýew
Altymyrat Orazdurdyýew 1969-njy ýylyň 16-njy iýunynda Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynda eneden bolýar. Maşgalasynda ondan başga-da 4 erkek dogany bar. Altyşka onuň lakamy bolup, ol Aziýa oýunlarynda özüniň nämelere ukyplydygyny, iň esasysy bolsa türkmen topragynyň bihal däldigini, ýiti zehinleri dünýä inderýänligini äleme ýaýdy. Bu zatlary gören daşary ýurtlylar Altymyrada, eger öz ýurtlarynyň adyndan çykyş etse diýen zadyny berjekdiklerini aýdanlarynda, Altymyrat ynamly hem kesgitli “Men diňe türkmeniň ýaşyl tugunyň astynda cykyş ederin” – diýipdir. Çünki Altymyrat türkmeniň mukaddes halal duzuny iýip kemala gelen. Altyşkaň tälimçisi Abramýan Brono Sumbatowiç bolup, Aşgabat şäheriniň “Dinamo” toparynda çykyş edýärdi. Türkmen ştangaçylaryndan ilkinji bolup Ýewropanyň ýeňijisi we üç sapar dünýäde iň güýçli diýip saýlanyldy. Altymyrat 66 we 72 kilogram agramlykda çykyş etdi. 1992-nji ýylda Barselonada bolan Olimpik oýunlarda Birleşen toparyň düzüminde çykyş etdi. Emma ýygyndyň baş tälimçisi Wasiliý Alekseýew oňa çykyş etmäne rugsat bermedi. Olimpik oýunlardan bir ýyl soň Altymyradyň böwregine operasiýa edýärler. Emma 1997-njy ýylda Aşgabat şäherinde Altymyrat Orazdurdyýew 27 ýaşynda bu dünýeden ötýär.
Dünýä çempionatynda gazanan sylaglary: 1.Afina şäheri 1989 ýyl, 75 kg agrama çenli, gyzyl medal.
2.Budapeşt şäheri 1990 ýyl, 82,5 kg agrama çenli, gyzyl medal.
3.Melburn şäheri 1993 ýyl, 76 kg agrama çenli, gyzyl medal.
1.Aalborg şäheri 1990 ýyl, 82,5 kg agrama çenli, gyzyl medal.
2.Wladyslawowo şäheri 1991 ýyl, 82,5 kg agrama çenli, gyzyl medal.
1.Hirosima şäheri 1994 ýyl, 70 kg agrama çenli, gyzyl medal. Altymyrat ýaly adamzady haýrana goýjak ogullar ýene-de doglar. Emma hiç biri Altymyradyň ornuny tutup bilmez.
Gyzylja
right|frame Gyzylja (krasnuha) (rubella) – ýiti ýokanç keseli bolup, ol deride örgüniň ýüze çykmagy we daşky limfa düwünleriniň ulalmagy bilen häsiýetlenýär. Gyzylja keselini RNK saklaýan toparyna degişli wiruslar döredýärler. Olar daşky gurşawyň täsirine çydamsyz bolup, ultramelewşe şöhleleriniň täsiri bilen tiz gyrylýarlar.
Iňlis dilinde gürleýän döwletlerde gyzyljany käwagt "nemes gyzamygy" diýip atlandyrýarlar, sebäbi bu kesel XIX asyryň ahyrlarynda Germaniýada has gowy öwrenilipdi.
Birnäçe asyrlaryň dowamynda daşky alamatlarynyň meňzeşlikleri üçin gyzylja, gyzamyk we garamyk bir kesel hasap edilip gelnipdi. Gyzylja ilkinji gezek nemes lukmany F. Hofman tarapyndan 1740-njy ýylda öwrenilýär. Ýöne gyzyljany aýratyn kesel hökmünde 1881-nji kabul edýärler.
Gyzylja bütin dünýäde ýaýran keseldir. Ol adamlara aňsatlyk bilen ýokup bilýär. Bu keseliň möwsümleýin, ýagny gyş we ýaz aýlary hem-de her 3-5 ýyldan ýaýraýandygyny bellemek gerek. Gyzylja bilen esasan hem 1-2 ýaşdan 7-10 ýaş aralygyndaky çagalar keselleýärler.
Gyzylja keseliniň gaýraüzülmeleri gaty seýrek ýüze çykyp, bogunlaryň (artrit) we beýniniň sowuklamasy (ensefalit) görnüşinde geçip biler.
Gyzyljany beýleki ýokanç keselleri bolan gyzamykdan, täjihorazdan, mononukleazdan tapawutlandyrmalydyr. Gyzylja sowuklama alamatlaryň ýüzleý döremegi, ýaňagyň iç ýüzünde Filatowa – Kopligiň alamatynyň ýoklugy, örgüniň birden örmegi we limfa düwünleriniň ulalmagy bilen tapawutlanýar.
Keseliň bejerilişi. Gyzyljanyň ýörite bejergisi ýokdur. Syrkawy köplenç öýde saklaýarlar. Örgün döwründe düşek düzgüni berjaý edilmeli, şeýle hem syrkawyň şahsy arassaçylyk düzgünlerini oňat saklamagyny gazanmaly. Adatça hiç hili derman ulanylmaýar, ýöne witaminleri bermek bolar. Eger kesel agyr geçäýän bolsa, syrkawy keselhana ýerleşdirmeli. Syrkaw keselden gutulandan soň dowamly lukman gözegçiligine alynmaýar. Onuň ýaşan öýünde, edil gyzamykdaky ýaly, ýokançsyzlandyrma işleri geçirilýär. Syrkaw bilen gatnaşykda bolan çagalar 21 günüň dowamynda lukmanyň gözegçiliginde bolmaly.
Keseliň öňüni alyş çäreleri. Gyzylja keseliniň garşysyna ýörite waksina döredildi we häzir ony keseliň öňüni alyş çäresi hökmünde ulanýarlar. Bellenilen meýilnama boýunça gyzylja garşy öňüni alyş sanjymlary 12-15 aýlykda we 6 ýaşda geçirilýändir.
Seo Jae-pil
thumb|right|200px|Seo Jae-pil 1895-nji ýylda Seo Jae-pil(Koreý dili : 서재필 ; 7 ýanwar 1864 - 5 ýanwar 1951) : Koreýa Syýasatçylar, bağımsızlık aktivistler, doktor. Amerikanyň Birleşen Ştatlary name Philip Jaisohn.
Kellagyry
Her kim ömrüniň belli bir döwründe iň bolmanda gysga wagtda kelle agyryny başdan geçirýär. Abraýly Amerikan instituty tarapyndan geçirilen gözlegde şikaýat eden dört adamdan üçüsiniň soňky ýylda azyndan bir gezek kelle agyrylaryndan zeýrenýändigi anyklandy. Kellagyry, üns merkezinde saklanmaly şikaýatdyr we biperwaý garaýyş çynlakaý kynçylyklara sebäp bolup biler. Kellagyrylaryň dürli sebäpleri bar we saglyga howp derejesi dürli bolup biler. Şonuň üçin islendik kelle agyry epizodyna çynlakaý garamak we yzygiderli bolsa lukman bilen maslahatlaşmak möhümdir.
== Kellagyry görnüşleri == Kellagyry simptomatiki we başlangyç iki esasy topara bölünýär. Simptomatiki kelle agyry, islendik keseliň arzasy hökmünde ýüze çykýandygyny aňladýar. Mysal üçin, umumy sowuklamanyň alamatlarynyň biri kelle agyry bolup biler. Esasy kelle agyry garaşsyz kesel bolup, bu keseli bejermekde anyk çemeleşmäni talap edýär. Migren, esasy kelle agyrynyň adaty mysalydyr.
Esasy kelle agyrynyň görnüşleri: *Migren *Dartgynly kelle agyry *Klaster kelle agyry we beýleki trigeminal sefalgiýa *Paroksismal gemikraniýa *Konýunktiwanyň gyzarmagy we ýyrtylmagy bilen gysga möhletli bir taraplaýyn neýralgiki kelle agyry (KGNBA) *Beýleki esasy kelleagyrylar (gemikraniýa dowamy, täze gündelik dowamly kelleagyry we ş.m.)
Dartgynly kelle agyry, esasy kelle agyrylarynyň iň köp ýaýran görnüşlerinden biridir. Bu ýagdaýda orta agyry, içegede ýa-da boýunda, käte bolsa bütin kellede bellenýär. Agyry 30 minutdan birnäçe güne çenli dowam edip biler. Mundan başga-da, adamlar "düşnüksiz aýdylyşy" we "aýdyň pikirlenip bilmeýändigi" barada habar berýärler. Käbir hadysalarda kelle agyrydan başga-da ýürek bulanma, fotofobiýa we seslere çydamsyzlyk ýaly alamatlar bellendi. Dartgynly kelle agyrynyň sebäbi ylym bilen doly bilinmeýär.
Migrenler wagtal-wagtal oňaýsyzlygy döredýän we kelläniň ýarysyny ýapýan kelle agyrydyr. Migreniň agyrylary esasan kelläniň ýarysynda ýüze çykýar we ýürek bulanma, gusmak, fotofobiýa we seslere çydamsyzlyk ýaly alamatlar bilen bilelikde bolýar. Käbir hadysalarda gözüň bozulmagy, ysmaz ýaly migren. Migrenler esasan newrologlar tarapyndan bejerilýär we bejergide aýratyn çemeleşme saýlanýar.
Klaster kelle agyrylary wagtal-wagtal ýüze çykýar we adatça 15 minutdan 90 minuta çenli dowam edýär. Bu kelle agyry gaty ýiti we çydap bolmaýar. Agyry esasan gözüň aňyrsynda duýulýar we adamlaryň gözüň daşyna iteklenmegini duýýar. Kislorod dem alyşy, klaster agyrylaryny aýyrmakda uly kömek edýär. Migrene garşy dermanlar toparlaýyn kelle agyrylarynda hem täsirli.
Käbir adamlarda belli bir ýaşdan soň oňurganyň boýnunda degeneratiw prosesler bolýar. Köp ýagdaýlarda bu üýtgeşmeler kelle agyrynyň esasy sebäbidir. Oňurgadaky näsazlyk esasy sebäp hökmünde tassyklansa, dermanlar we ýörite gimnastika bilen bejerilýär.
Agyrlaýjy serişdeleri uzak wagtlap ulanmak, gaýtalanýan kelle agyrylaryna sebäp bolup biler. Şeýle ýagdaýlarda, öň bar bolan agyry bilen derman sebäpli dörän agyryny tapawutlandyrmak kyn.
Kellagyrylaryň sebäplerinden biri ýokançlykdyr. Adaty sowuk, dişlerde we burun jübüsinde çişme prosesine sebäp bolup biler, bu bolsa esasy kesel bilen baglanyşykly kelleagyrylara sebäp bolup biler. Has agyr ýagdaýlarda beýniniň çişmegi (ensefalit) ýa-da meninges (meningit) agyr kelleagyry döredip biler.
Kellagyrylaryň iň köp ýaýran sebäplerinden biri gan basyşynyň "oýnamagy". Bloodokary gan basyşy kelle agyrylarynyň iň köp ýaýran sebäplerinden biridir. Gan basyşynyň peselmegi kellagyrylara hem sebäp bolup biler.
Hajathana edepleri (Yslam)
Kada äl-häjet (قضاء الحاجة — hajathana edepleri). thumb|Ýapon hajathanasy. thumb|Hajathanada köp oturmaly däl, sebäbi [[babasyl|gemorroý edýär. Şonuň üçin häzirki döwürde unitaz ulanýarlar, ýöne olar mejbury diňe şäherdäki etaž jaýlarda gerek. Sebäbi oba ýerler üçin oturgyç ulanyp bolýar.]] thumb|Dolan hajathanaň ýerinden oturdylan bag. thumb|Oba hajathanalary ýaly ýapon hajathanasy.
Kellagyry
== Haçan lukmany görmeli == Frequygy-ýygydan kelle agyry üçin lukmana ýüz tutmak hem möhümdir. Aşakdaky ýagdaýlarda derrew lukmana ýüz tutmak zerur:
Hajathana edepleri (Yslam)
Hammam adaby
Hammama giren adam üçin wajyp hem dykgat etmeli zatlary şulardyr:
Kellagyry
* Birden agyr kelle agyry başlaýar * Huşsuzlyk bilen bilelikde kelle agyry * Memoryadyň bozulmagy bilen bilelikde kelle agyry * Gyzzyrma bilen bilelikde kelle agyry * Ysmaz bilen bilelikde kelle agyry * Bulam-bujarlyk bilen bilelikde kelle agyry * 50 ýaşdan soň ýüze çykýan kelle agyry
Aboveokardaky alamatlar islenilmeýän ýagdaýyň irki alamaty bolup biler we lukman tarapyndan barlanmalydyr.
Uzak möhletli dermanlar bilen kelle agyryny aýyryp bolýar. Longöne uzak möhletli dermanlaryň kynçylyklarynyň bardygyny ýatdan çykarmaly däldiris. Bulara böwrek we bagryň zeperlenmegi degişlidir.
Aboveokardaky ýagdaýlarda ilki bilen umumy terapewt bilen maslahatlaşyp bilersiňiz. Terapewtiň karary bilen, otolaringolog, newrolog, diş lukmanyna ýüz tutup bilersiňiz.
== Özüňiz näme edip bilersiňiz? == Wagtal-wagtal we gaýtalanmaýan kelle agyrylary üçin islendik agyry serişdesini ulanyp bilersiňiz. Dermany dermanhanadan ýa-da derman gutusyndaky görkezmelerden ulanmagy öwrenip bilersiňiz. Derman alanyňyzda seresap bolmaly. Aşgazana zyýan berýän we nahardan soň kabul edilmeli dermanlar bar. Mysal üçin Aspirin, Woltaren we Ibuprofen. Parasetamolyň kelle agyrylaryna güýçli täsiri bar bolsa-da, onuň aşa köp dozasy bagryň näsazlygyna sebäp bolup biler.
Hajathana edepleri (Yslam)
Istinja
Istinja – hapadan tämizlenmek islemek diýmekdir. Dini taýdan kiçi we uly hajaty edeniňden soň, owrat ýerleriňi tämizlemek diýmekdir. Bu tämizlik müekked sünnetdir.
Istinja suw bilen kylnyşy ýaly, suw bolmadyk ýagdaýda ownuk daş ýa-da kesek, ýörite edilen nem sorýan kagyzlar bilen edilip bilner. Ýöne süňk, aýna, ýazgyly kagyz, ýüpek ýaly gymmat bahaly mata bölekleri we Zemzem suwy bilen istinja kylmak mekruhdyr. Mundan başga-da, ýazmak üçin ulanylýan arassa kagyzyň hem gadyryny gaçyrmazlyk dogrudyr. Çünki isrip – haramdyr.
Kellagyry
== Çeşme == Lipton RB, Bigal ME, Steiner TJ, Silberstein SD, Olesen J. Esasy kelle agyrylarynyň klassifikasiýasy. Newrologiýa. 2004-nji ýylyň 10-njy awgusty; 63 (3): 427-35.
Hajathana edepleri (Yslam)
Istinja
Istinja kylmakda iň laýygy ilki kesek, daş ýa-da hajathana kagyzy bilen süpürinip, suw bilen ýuwunanyňdan soň, mata ýa-da hajathana kagyzy bilen gurunmakdyr.
Istibra
Buşugandan soň, erkek kişiniň peşew damjalarynyň doly kesilmegine garaşmagyna istibra diýilýär. Muny etmek wajypdyr. Istibra, esasan, hajathanadan çykylmanka edilmeli.
Istibra etmegiň – peşew damjalaryny doly kesmegiň dürli ýollary bardyr. Peşew damjalary käbir adamlarda çalt, käbirlerinde uzak wagtdan soň kesilýär. Her kes öz ýagdaýyna görä, taharet almazyndan öň, peşew damjalarynyň kesilmegine garaşmaly, üsgürmeli, hajathanadan çykanyňdan soň, derrew taharet kylman, biraz ýörmeli, hereket etmeli, soňra taharet kylmalydyr.
Istibra etmek taharetiň syhhatyna päsgel bermezlik üçindir. Eger-de buşuganyňdan soň, derrew taharet kylynsa, peşewiň damanyndan ýa-da dammanyndan habaryň bolmasa-da, taharet bozular. Okalan namaz hem sahyh bolmaz. Şonuň üçin istibra meselesine gaty jür bolmalydyr. Ýöne bu meselede öte was-waslyk hem dogry däldir.
Pygamberimiz bir hadysy şerifinde: «Peşewden seresap boluň, çünki gabyr azabynyň köpüsi şol sebäplidir» diýmek bilen, buşuganyňdan soňky istibranyň ähmiýetini nygtapdyr.
Şeýle he m «Bismillä» diýip, şu dogany: «Allahumme inniý ä’uzu bike minel hubsi wel habais» (Buhary, Muslim) okamak mustahapdyr.
Hajathana sol aýagyň bilen girip, sag aýagyň bilen çykylýar.
Hajathanada kybla bakyp hem, arkaňy öwrüp oturmak hem bolmaýar. Bular mekruhdyr. Ýöne jaýlarda hajathana kybla bakdyrylyp salnan bolsa, nalaçlyk sebäpli munuň zeleli ýokdur.
Hajathanada zerurlyk bolmasa gürlemeli däl, zikir edilmeýär, salam bermek hem, almak hem bolmaýar.
Hajathanada tüýkürmek, sümgürmek, hapa galdyrmak biedeplikdir.
Keýpine dik durup buşugmak dogry däldir. Ýöne zerurlyk bolanda muňa rugsat edilýär. Oturyp buşugmak tämizlik we saglyk jähtinden iň laýygydyr. Bu ýagdaýda peşew haltasy doly boşaýar hem soňra damja gelmesi az bolýar.
Hajathanada nejasete hem owrat ýeriňe bakmaly däldir. Bu gözüň nuruny alar. Hajathanadan çykanyňda: «Älhämdulillähillezi ezhebe annil-eza we afaniý» diýmelidir.
Gang
thumb|350px|[[Gang deltasynyň hemra suraty]]
Hajathana edepleri (Yslam)
Istinjanyň mekruhlary
Şemala garşy, köl, derýa, çeşme we ş.m.leriň suwuna, agajyň düýbüne, kölegelik ýerlere, mör-möjekleriň hinine, ýol üstüne meýdan etmek mekruhdyr. Adamlaryň geçýän, dynç alýan ýerlerini hapalap, olaryň gargyşyna sebäp bolmazlyk üçin, hadysy şeriflerde şeýle ýerlerde meýdan etmek gadagan edilendir. Köpçüligiň hajathanasynda hapa yzlaryny galdyrmak hem hadysda gadagan edilendir.
Gang
Ganga, Ganga (गंगा,, , aglaba hindi dillerinde hem şeýle; Ganges) — dünýäde iň bol suwly derýalaryň biri (Brahmaputra bilen bilelikde) bolmak bilen, ol suwlulygy boýunça Amazonkadan we Kongo derýasyndan soňra dünýade 3-nji orunda durýar. Şeýle hem ol Günorta Aziýanyň iň uzyn derýasydyr (2 700 km).
Hajathana edepleri (Yslam)
Istinjanyň mekruhlary
Istinjada we istibrada tämizlik hemişe çep el bilen edilmeli, sag eli ulanmak mekruhdyr. Istinja kylanyňda suw syçratmaly däldir.
Istanja edip bilmezlik derejede ýarawsyz bolan kişi, ýanýoldaşy ýa-da mähremi bolmasa ýagdaýyna görä bolar.
Tereke
Tereke (تركة — miras) ýa-da irs (إِرْث).
Miras – tereke
Miras sözi hukukda – dünýeden öten adamyň yzynda galan mal baýlygyny belli usul we ölçegde onuň mirasdarlaryna paýlanmagyny aňladýar. Munuň bilen baglanyşykly ylma bolsa miras hukugy diýilýär. Miras hukugyna ilki döwürler feraiz ylmy diýer ekenler. Halk arasynda bolsa, ýogalanyň yzynda galan mala «tereke» diýilýär. Feraiz ylmyny bilmegiň fazyleti örän uludyr. Ynsanyň dünýeden ötenden soňky durmuşy dünýädäki durmuşy bilen baglanyşykly bolany üçin, «Feraiz – ylmyň ýarysydyr» diýlipdir. Pygamberimiz hem: «Feraizi öwreniň we öwrediň, çünki ol ylmyň ýarysydyr...», (Ibni Maje, Hakim) diýipdir. Kurany Kerimde ýogalanyň mirasyny ýakynlaryna paýlamak bilen baglanyşykly üç sany aýat bar. Bu aýatlar yslamda miras hukugynyň esasyny düzýär. Pygamberimiz hem bu aýatlaryň hökümlerini düşündirip durmuşa ornaşdyrypdyr. Ol Kuranda aýdylmaýan mirasa degişli käbir meseleleriň hem hökümlerini beýan edipdir. Yslam alymlary bolsa, bulary giňişleýin düşündiripdir.
a) Mirasdar bolmagyň sebäpleri.
Mirasdar bolmak üç sebäbe baglydyr: nesil ýa-da garyndaşlyk, nikah bagy we wela. Dogulmak bilen bagly biri-birine garyndaş bolýanlara nesiller diýilýär. Olar: Nikah gyýlandan soň, är-aýalyň biri dünýeden ötse, bile ýaşaşsa-ýaşaşmasa beýlekisine mirasdar bolýar. Aýala rij'i talak berlenden soň, iddet möhletiniň dowamynda äri ölse, mirasdan paýyny alýar. Ýöne är aýalyny ba'in talak bilen talak eden ýagdaýynda är ölse, aýala miras düşmeýär. Erkek aýalyna miras bermezlik üçin, ölüm ýassygyndaka ony talak etse, emma aýalyň iddet möhleti geçmänkä ölse, aýal mirasdan paý alýar. Wela – dostluk we ýardam manysyny berýär. Miras hukugynda wela iki görnüşdedir. Gul azat etmek sebäpli dörän wela, aktlaşmak (ylalaşmak, wesýet goýmak) sebäpli emele gelen wela. Häzirki döwürde gulçulyk ýokdur, şunlukda, bu öz-özünden hökümini ýitiripdir. Aktlaşmak arkaly mirasdan paý almak hem seýrek duş gelýär.
b) Mirasdan paý almak üçin zerur şertler
Ölümiň – hakyky, hökmi we takdyry diýen üç görnüşi bardyr.
Zynadan önen çaga – diňe ejesine mirasdar bolup bilýär.
Terekä degişli hak-hukuklar
Tereke bilen baglanyşykly hak-hukuklar umuman şulardyr:
Tejhiz
Tejhiz – ýogalany kepenlemek diýmekdir. Häzirki döwürde merhumy jaýlamak bilen baglanyşykly kependen başga ähli çykdajy tejhize degişlidir. Ýagny tejhize degişli ähli çykdajy ýogalanyň terekesinden alynýar.
Borç
Tejhizden soň, ýogalanyň galan terekesinden borjy tölenýär. Kişiniň boýnunda şu borçlar bardyr: Allahyň öňündäki gulluk borjy. Bular zekat, keffaret, nezir ýaly borçlardyr. Hanefi mezhebine görä, kişiniň ýogalmagy bilen bu borçlar aýrylýar. Ýöne wesýet eden bolsa, mirasdarlary terekesiniň üçden birinden ony töleýär. Beýleki üç mezhebe görä, kişiniň bu borçlaryny ýogalanyň terekesinden tölemek mirasdarlara wajypdyr. Çünki ýogalany borçdan halas etmek iň laýygydyr. Eger tereke ýogalanyň ähli bergisini üzmäge ýetmedik ýagdaýynda, ýogalanyň wesýeti bar bolsa, terekesiniň üçden biri bergisi üçin harçlanýar. Galan bergisi üzülmeýär.
Wesýet
Wesýet – bir kişiniň dünýäden ötenden soň, öz malyna başga birini eýe etmegi we oňa ygtyýaryny bermegi ýa-da kiçi çagalary ýetişýänçä, malyny wagtlaýyn ulanmaga başga birine ygtyýar bermegidir. Hanefilere görä, eger wesýet Allahyň farzlaryndan bir farz bilen baglanyşykly bolsa, borç bu wesýetden öň tölenýär. Çünki borç wesýetden has güýçlüdir. Sud borçlynyň malyndan eýesiniň razylygyna seretmän, borjy tölemäge haklydyr. Emma zekat ýaly borjy bolsa, ony töledip bilmez. Kişiniň mal (aýni) görnüşde Allaha we gula borjy bolsa, terekesi hem olaryň ikisinem tölemäge ýeterlik bolmasa gula borjy tölenýär. Eger ýogalan adam Allaha bolan borçlaryny wesýet eden bolsa, gula borjy tölenenden soň, terekesiniň üçden birinden Allaha bolan borçlary tölenýär. Bu wajypdyr.
Weraset
Kişiniň ýokardaky borçlary tölenenden soň, galan maly mirasdarlaryň paýydyr. Olar bolsa belli tertibe laýyklykda paýlanýar.
Mirasdaryň derejeleri
Terekeden tejhiz we depin işleri edilenden, bergiler üzülenden, wesýeti ýerine ýetirilenden soň, galan mal mirasdarlaryň arasynda şu nobata görä paý edilýär.
Ashaby feraiziň terekeden paýlary
Kurany Kerimde ashaby feraiziň paýlarynyň alty görnüşdedigi düşündirilýär.
Bular: ýarym, dörtden bir  , sekizden bir  , üçden bir  , üçden iki  , altydan bir   paýdyr.
Bu paý eýeleri şulardyr: Ýarym paý alýanlar: Dörtden bir paý alýanlar: Sekizden bir paý alýanlar: Üçden iki paý alýanlar: Üçden bir paý alýanlar: Altydan bir paý alýanlar:
Ashaby feraiziň terekedäki ýagdaýlary
Är. Äriň terekede iki ýagdaýy bardyr: Aýal. Aýalyň terekede iki ýagdaýy bardyr: Kaka. Kakanyň terekede üç ýagdaýy bardyr: Ata. Atanyň terekede dört ýagdaýy bardyr: Bularyň ilkinji üçüsi kakanyňky bilen meňzeşdir. Dördünjisi, kaka bolan ýagdaýynda, ata mirasdar bolup bilmeýär. Ata üç hususda kakadan tapawutlydyr. Enebir doganlar. Gyz bolsun, oglan bolsun enebir doganlaryň terekede üç ýagdaýy bardyr: Gyz. Gyzyň terekeden üç ýagdaýy bardyr. Ogluň gyzy. Ýogalanyň gyzy bolmadyk ýagdaýynda oglunyň gyzy onuň ýerini tutýar. Terekede oguldan önen gyz agtygyň 6 ýagdaýy bardyr: Süýtdeş gyz doganlar. Süýtdeş gyz doganlaryň terekede bäş ýagdaýy bardyr. Atabir gyz doganlar. Eje. Ejäniň terekede üç ýagdaýy bardyr. Ene we mama. Enäniň we mamanyň terekede iki ýagdaýy bardyr.
Asabäniň terekeden paýy
Miras ylmynda asabe – özbaşyna mirasdar bolan wagty terekäniň ählisini, ýogsa-da ashaby feraizden soň galan mirasy alýan garyndaşlardyr. Asabäniň üç görnüşi bardyr:
1. Binefsihi asabe (Asyl asabe – göni özi asabe bolanlar).
Ýogalanyň erkek garyndaşlary bolup, ara aýal girmeýänlerdir. Bular: ogly, kakasy, dogany, agasydyr we bularyň neslinden bolan erkeklerdir. Bular mirasdan ilki paý alýar we olaryň nobaty şeýledir: Asabäniň birinjisi bar bolsa, ikinji we üçünji mirasdan paý alyp bilmeýär. Kaka diňe farz paýyny alýar. Birinji topar bolmasa, ikinji topardan ata mirasyň ählisini alýar. Üçünji we dördünji topar paý alyp bilmeýär.
2. Bigaýrihi asabe (erkek sebäpli asabe bolanlar).
Özbaşyna bolan ýagdaýynda asabe bolman, ashaby feraizden bolan aýal garyndaşlardyr. Bular öz derejelerindäki bir erkek bilen asabe bolýar. Şeýle asabe bolanlar ýeke mirasdar bolan ýagdaýynda, terekäniň ýarysyny, birden köp bolan ýagdaýynda  alýar. Bular dört kişidir:
Magal gaýrihi asabe (aýal sebäpli asabe bolanlar).
Bu diňe gyz doganlara degişlidir: «Gyz doganlary gyzlar bilen asabe ediň» diýen hadysa daýanýar.Süýtdeş ýa-da atabir gyz doganlar, gyzlar ýa-da oguldan bolan gyzlar bile bolan ýagdaýda asabe bolýarlar. Ýagny, beýleki mirasdarlar paýlaryny alandan soň, terekeden galanyny asabe hökmünde gyzlar alýar. Eger olar birden köp bolsalar, tereke aralarynda deň paýlanýar.
Zewil erham
Zewil erham – mirasdan farz paý alyp bilmedik we özbaşyna bolan ýagdaýynda asabe hem bolmadyk garyndaşlardyr. Meselem, gyzyň, gyz doganyň, erkek doganyň çagalary, daýy we daýza we ş.m. garyndaşlar. Olar alty topara bölünýär: Zewil erhamyň mirasdan paý almak usuly edil asabe ýalydyr, ýagny ýogalana iň ýakyn mirasdary bolýar. Onuň usuly şeýledir:
Red
Red – ashaby feraizden bolan mirasdarlaryň özlerine degişli paýlaryny alanlaryndan soň, mirasdan artyk galanyny aljak asabe ýok bolsa, ony ýene şol mirasdarlara öz haklaryna görä paýlamakdyr. Är-aýal red usuly bilen mirasdan paý alyp bilmeýär. Şonuň üçin tereke paýlanylanda, ilki är-aýalyň paýy berilýär. Soňra ashaby feraizden beýleki şahslar paýlaryny alýar. Mundan soň artan miras red usuly bilen paýlanylýar. Mysal üçin, ýogalanyň yzynda bir gyzy bilen enesi galýar diýeliň. Gyz mirasdan ýarysyny, ene altydan birini   alýar. Bu iki drob sanyň maýdalawjysy altydyr. Altynyň  bolany üçin maýdalawjy   red edilýär. Ýagny gyz  ýerine , ene bolsa   ýerine   paý alýar. Ýene bir mysal: Ýogalanyň yzynda alty gyzy we äri mirasdar galsa, tereke şeýle paýlanýar. Äriň mirasdan paýy  Gyzlaryň paýy bolsa terekäniň   Äre red usuly bilen miras berilmeýändigi üçin,  ilki   mukdarynda paýy berilýär. Soňra galan  paý alty gyzyň arasynda paýlanýar. Gyzlaryň paýy  bolany üçin, galan   tereke red ýoly bilen täzeden gyzlara berilýär. Bu üç paý galyndysyz alta bölünmeýändigi üçin, esasy maýdalawjy bolan äriň paýy artdyrylýar. Ýagny  deňleşdirilýär. Netijede, maýdalawjy  bolýar we äriň terekeden paýy , gyzlaryňky bolsa   Her bir gyza   paý düşýär.
Awl
Bu rediň gapma-garşylygy bolup, terekedäki maýdalawjynyň sanawjynyň jeminden kiçi bolmagydyr. Bu ýagdaýda käbir mirasdarlaryň terekeden paý alyp bilmezligi mümkindir. Hemmesiniň paý alyp bilmegi üçin hezreti Omar döwründe awl usuly çykalga hökmünde ulanylypdyr. Muňa görä, terekedäki sanawjylar maýdalawjy edilýär we her bir mirasdaryň paýy bir mukdar azaldylýar. Şeýlelikde, hemmesi terekeden paý alýar. Meselem, mirasdarlar bir aýal dogan, eje, bir gyz, iki ogul. Bu ýagdaýda:  Maýdalawjy   bolany üçin,   görnüşinde miras paý edilmeli. Ýöne sanawjy maýdalawjydan köp bolandygy üçin paý etmek mümkin däldir. Bu ýagdaýda awl usuly bilen sanawjy maýdalawja öwrülýär we tereke alty paý däl-de, ýedi paý edilýäp. Terekeden  paý aljak   paý aljak   paý aljak   paý alýar.
Terekäni paýlamagyň usuly
Garyndaşlar ýogalana ýakynlyk derejesine görä, mirasdan dürli mukdarda paý alýarlar. Asabe we zewil erham bolan şahslar ashaby feraizden haýsy derejede bolsalar, mirasdan aljak paýlary hem şoňa görä hasaplanýar. Şonuň üçin ashaby feraiziň paý mukdarlary terekede esasdyr. Bu paý mukdarlary Kurany Kerimde anyk belli edilýär. Olar alty sany bolup, iki görnüşdedir. Mirasyň paýlanmagy üçin mirasdarlar şol bir topardan bolsa, tereke iň uly maýdalawja görä paýlanýar. Dürli topardan bolsa, maýdalawjy galyndysyz bölünýän bir sana deňlenýär we iň uly maýdalawja görä miras paýlanýar. Meselem, mirasdar aýal, ene we bir ogul bolsa, aýal, ene  , galany ogluňkydyr. Terekäniň galyndysyz bölünmegi üçin maýdalawjylary deňlemelidir. Netijede maýdalawjy  bolýar. Terekäniň mirasdarlara galyndysyz bölünmegi üçin ulanylýan usula tashih diýilýär. Tashih usulynda dört esas bardyr – temasül, tedahül, tewafuk we tebaýündir. Tereke paýlary galyndysyz bölünmeýän iki topar bolan ýagdaýynda, tereke şeýle paýlanýar: Paýlary galyndysyz bölünmeýän mirasdarlar diňe birinji topardan bolan ýagdaýynda tashih şeýle edilýär:
Terekäniň algydarlaryň arasynda paýlanmagy
Tereke berginiň hemmesine ýetmeýän bolsa, algydar hem birden köp bolsa, bergi şeýle üzülýär. Olaryň hersiniň algysy bir mirasdar paýy hökmünde kabul edilýär. Berginiň jemi paýlaryň jemi ýaly saýylýar. Meselem, ýogalanyň terekesi  gram altyna deň bolup, bergisi   gram altyna deň bolsa, algydarlardan biri   gr. beýlekisi  gr. altyna deň algysy bolsa,  tashih hökmünde kabul edilýär. bilen -yň arasynda   tewafuk bardyr, ýagny olaryň ikisi-de  -e galyndysyz bölünýär. fewki bolan  köpeldýäris. . Bu sany tashihiň fewki bolan -e bölenimizde netije   bolýar. Bu  gr. altyna deň algysy bolanyň terekeden almaly paýydyr. gr. altyna deň algysy bolanyňky  gramdyr. Meselem, tereke  gram altyna deň bolsa, bu san bilen tashihiň   arasynda tebaýün bardyr. Şol ýagdaýda  terekä köpeldilýär. . Bu san tashihe  bölünýär. Netije  bolýar. Bu bolsa terekäniň  sine deňdir. Beýleki bergi hem şuňa görä hasap edilýär.
Netije
Yslam miras hukugynda terekäni belli topara we şahsa bagly etmän, mümkingadar garyndaşlaryň hemmesine mirasdan paý bermäge çalşypdyr. Ýogalanyň çagalary bolan ýagdaýynda hem kaka, ata, enä mirasdan paý berilýär. Şeýle hem şahslaryň mirasdan alýan paýlary bilen maşgaladaky jogapkärçilikleriniň arasynda deňagramlylyk saklanypdyr. Maşgalanyň eklenji ene-ata seretmek, esasan, erkek kişileriň boýnundalygy, gyzlaryň durmuşa çykanlarynda galyň (mehir) alýandygy sebäpli, erkegiň paýy gyza görä iki essedir. Bu maşgaladaky we jemgyýetdäki deňagramlylygy hem saklaýar. Eger durmuşa çykyp giden gyz erkek kişi bilen deň paý alýan bolsa, doganlaryň arasynda biri-birine doganlyk mähri azalyp, agzalalyk dörärdi. Şeýlelikde, şahslaryň jogapkärçiligine diňe din we ahlak taýdan seredilmän, ol hukuk taýyndan hem gorag astyna alnypdyr.
Aýgytly ädim kinofilmi
Aýgytly ädim - (rus. Решающий шаг) sowet döwründe "Türkmenfilm" studiýasynda düşürilen, režisser Alty Garlyýewiň reňkli filmi. Berdi Kerbabaýewiň "Aýgytly ädim" romanynyň sýužeti boýunça.
Türkmen kinematografiýasynyň 60-njy ýyllarda gazanan uly üstünliginiň biri “Aýgytly ädim” filminiň döremegidir. 1965-nji ýylda düşürilen iki seriýaly “Aýgytly ädim” kinofilmi Berdi Kerbabaýewiň meşhur romany esasynda döredildi. Filmi režissýor Alty Garlyýew goýdy. Türkmen halkynyň rewolýusiýa gelşi we göreşiň jümmüşinde rewolýusion akymyň taplanyşy hakda gürrüň berýän bu film tomaşaçylar tarapyndan gyzgyn garşylandy. “Aýgytly ädim” kinofilmi türkmen kinematografiýasynyň abraýyny artdyrdy. Ol diňe bir ýurdumyzda görkezilmän, daşary ýurtlarda-da görkezildi we millionlarça tomaşaçylaryň gyzgyn söýgüsine mynasyp boldy. 1966-njy ýylda bu film üçin ýazyjy B. Kerbabaýew, režissýor A. Garlyýew, aktýorlar Baba Annanow we Žanna Smelýanskaýa Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky döwlet baýragyna mynasyp boldular.
Kinonyň sazyny meşhur kompozitorymyz Nury Halmämmedow ýazdy. Bu barada Oraz Ýagmyryň “Nury Halmämmet” kitabynda şeýle diýilýar: ““Aýgytly ädim” kinosyna saz ýazmaga Alty Garlynyň Nury Halmämmedi saýlap almagy bu kinonyň iň uly utuşy boldy. Edil “Şükür bagşyda” bolşy ýaly, bu kinonyň hem iň beýik tarapy-kino sazy boldy….Meşhur “Aýna” aýdymynyň orginal notasy Türkmenistanyň halk artisti Aýdogdy Gurbanowda saklanýar. “Bir gezek Nury ikimiz telewideniýede çykyş edýäs. O mahal “Aýgytly ädim” surata alynsa-da heniz görkezilmändi. Onsoň Nury maňa : “Hany “Aýnany” aýtsana” diýdi. “Alty Garly käýýär, kino çykýança aýdymyny aýtmaň diýip tabşyrdy” diýdim. “Alty aga öz ýaşulymyz. Käýese käýýär, ýençse ýenjer. Sen aýtsana” diýdi. Onsoň Nurynyň özi pianinoda sazyny çaldy, menem aýtdym. Ertiri bütin halk “Aýnany” aýdyp başlady”. Bu ýaşuly artistimiziň ýatlamasy.”
Birinji Garagum urşy
1920-nji ýylyň Türkmenbasy (ýanwar) aýynda Jüneýit hanyň Hywa tagtyndan agdaryp, Garaguma çekilmegi bilen basmaçylyk hereketi yzygiderli dowam edyän uly syýasy häsiyete eýe bolup baslady.
1921-nji ýylyň Gurbansoltan (aprel) aýynyň 21-nde Jüneýit hanyň 1000-e atly – ýaragly nökerleri gyzyl esgeriň kiçeňräk otrýadyny  gylyçdan gecirip Ýylanlyny eýeledi. Gorkut aýynyň 17-nde olar Akdepede duran otrýad bilen söweşe girdiler. Ýöne gyzyl esgerler tarapyndan berk gaýtawul görlensoň yza çekilmäge mejbur boldular.
Şol ýylyň tomsunda Daşoguz etraplarynda Jüneýit han öz goşunyna nöker toplady. Oňa ilatdan ýene-de 25 atly gelip goşuldy. Nökerler Tagta (häzirki Görogly), Ýylanly, Köneürgenç, Goňrat, Hojaili ýaly etrap merkezlerine çapawulçylyk etdiler.
1921-nji ýylyň Sanjar aýynyň 5-nde Köneürgençde Horezm Halk Sowet Respublikasynyň delegasiýasy Jüneýit han bilen ýaraşyga gol çekdi. Ýaraşygyň şertlerine görä, Jüneýit hanyň Hywa türkmenleriniň ýanyndaky türkmen meýletin toparlaryny dargatmak baradaky we beýleki talaplary berjaý edildi.
Onuň bilen birlikde Horezm Respublikasynyň dokumentiniň düzümine Jüneýit handan iki adam girizmek, onsoňam hanyň ýaşakal ýerine Köneürgenjiň 40 km günbatarynda Garasaç diýlen ýere Amyderýadan ýap çekip bermek barada ylalaşyga gelindi. Başgaça aýdylanda Horezm Respublikasy Jüneýit hanyň ähli talaplaryny berjaý etmäge razylyk etdi.
Basmaçylyk hereketi indi diňe Demirgazyk Türkmenistanda däl eýsem beýleki raýonlarda hem döräp başlady. 1921-nji ýylyň Alp – Arslan aýynda Murgap, Tejen derýalarynyň aşak akymynda basmaçy toparlary peýda boldy. Mysal üçin Hojaguly hanyň ýolbaşçylygynda Tejen we Sarahs etraplarynda hereket edýän basmaçylar toparyna 600 atly dagy bardy. Ýeri gelende aýtsak, Hojaguly han 1918-1920-nji ýyllarda Jüneýit han Hywada hanlyk sürende onuň ýanynda bolup, gullugyny edipdi. Ol häzirem Jüneýit bilen ýakyn aragatnaşykdady.
Elbetde, Jüneýit han Kerki, Çärjew taraplarynda hereket edýän basmaçy toparlarynyň döremeginden habarsyz däldi. Şeýlelikde dürli regionlarda dörän basmaçy toparlary göräýmäge dagynyk ýaly bolsa-da hakykatda olar Jüneýit han bilen baglanyşyklydy. Ol mümkin boldugyça hemme türkmen taýpalaryny “kapyrlara” ýagny Sowet häkimýetine garşy aýaga galdyrmaga çalyşýardy. Onuň pikiriçe baknadar orslar bilen bolşewik orslaryň arasynda tapawut ýokdy. Olaryň ikisem türkmeni özüne boýun egdirmäge, has takygy türkmen halkyny öz gününe goýman, onuň boýnuna boýuntorluk salmaga gelipdi. Şunuň üçinem Jüneýit han türkmeniň ili ýaragty tutanyň ata çykmagyny talap edýärdi. Kimde kim söweşden ýüz öwürse has beteri bolşewiklere goşulsa, ol Jüneýit üçin ganym duşmandy.
1922-nji ýylyň Sanjar aýynda Hywada türkmenlerden we özbeklerden düzülen meýletinçiler toparlary döredilip, tolly pulemýotly, Somolýotly Gyzyl Goşun bölümleri bilen bilelikde Jüneýit hanyň üstüne iberildi. 1923-nji ýylyň ortalaryna çenli Gaplaňgyr, Akýaýyr, oklysuzek diýlen ýerlerde balykly, Aknabat – Göknabat, Igde guýularynyň ýanynda Orta guýuda uly söweşler bolup, basmaçylaryň esasy güýçleri palaç ýatyrylan ýaly ýatyryldy, ençeme çarwa obalar ýakylyp ýndyryldy. Gyzyl esgerler müňlerçe düýe, on müňlerçe goýun olja aldylar. Jüneyit han Garagumyň has jümmüşine yza çekilmäge mejbur boldy.
1922-nji ýylyň awgustynda Gd Buharada söweşde Enwer paşşa öldürildi. Buhara basmaçylarynyň beýleki Serdarlary Owganystana geçip gitdiler. 1923-nji yylyň ortalaryna çenli ferganada, Zerewşanda hem basmaçylyk hereketi gutarnykly suratda derbi – dagyn edildi.
Emma Jüneýit hanyn at – owazasynyň ýaýran ýerlerinde basmaçylyk hereketi hiç togtamaýardy. Gaytam kem – kemden giňelýärdi. Onuň esasy sebäbi bolşewikleriň eden – etdilikleridi. Mysal üçin, 1923-nji ýylda Horezm Halk Sowet Respublikasy Sosialistik respublika diýlip yglan edildi. Şonuň bilen birlikde haýdan – haý kazyýetler ýatyrylyp, sowet kazyýetleri girizildi.
1924-nji ýýlyň Türkmenbaşy aýynyň ilkinji günlerinde Horezm respublikasynyň gd raýonlarynda oturan özbek ilaty aýaga galdy. Şol bir wagtyň özünde olar Jüneýit hanyň ýanyna öz wekillerini iberip, ondan gozgalaňy goldamagyny soradylar. Hut şol wagtyň özünde beýleki delegasiýany bolsa Hywa iberip, Horezm sowet sosialistik respublikasynyň hökümýetinde sowet mekdeplerini ýatyrmak, ozalky mekdepleri, medereseleri dikeltmek, kommunistleri respublikadan çykaryp kowmak barada ýörite ultimatum berdiler.
Elbetde “üstünlikden” basy aýlanan Horezm SSR-niň hökümeti gozgalaňçylaryň talaplaryny berjaý etmedi. Jüneýit han bolsa diňe bir kömek bermek däl eysem gozgalaňa umumy ýolbaşçylygam öz üstüne aldy. Özem ol döwre çenli han yene-de mazaly güýç toplady. Onuň nökerleriniň arasynda zakaspi türkmenlerem hatda owganly türkmenleriň onlarçasy bardy. Hanyň goşunyna dürli ýerlerden ýarag ok – däri ýükli kerwenleriň ençemesi eýýäm gelipdir.
Kelteminardan hana beýleki türkmen obalaryndan Jüneýit hana kömege gelen köp sanly türkmen atlylaryna ata taýpasynyň baştutany Agajan işan ýolbaşçylyk edýärdi.
1924-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 10-da umumy sany 6-7 müňe ýetyän gozgalaňçylar Hywany gabadylar. Ýanynda müňlerçe atlysy bolsa-da Jüneýit han bada – bat söweşe giri bermän, ozaly bilen Hywa halkyna Hywanyň kethudalaryna hat üsti bilen ýuzlendi.
Hywa galasyny garaýjylar ol ýüzlenmäniň nähili täsir edendigi barasynda häzirlikçe maglumat ýok. Emma ondan garaşylan netijäniň çykmandygy welin bellidir. Galanyň içinde 100 sany gyzyl esger, 700-den gowrak eli ýaragly goragçy bardy, olara bolşewikler hem komsomollar ýolbaşçylyk edýäridi. Olaryň elinde 10 sany pulemýot bardy. Tiz wagtyň içinde Hywanyn goragçylaryna Daşoguzdan 80 adamly türkmen özbek meýletinleçiler otrýady, Hojailiden 130 adamly gyzyl esger otrýadly kömege geldi. Aldym – berdimli söweşler baslandy. Bu wagtlar Hywany goraýjylara kömek üçin iberilen. 82-nji Türküstan atly polky hem ýetip gelýärdi. Bu polk ozal Ferganada we Buharada bamaçylygy basyp ýatyrmaga gatnaşypdy. Polk Türkmenbaşy aýynyň 22-sinde Çärjewe gelip, durman Hywa tarap gecip gitdi. Şol aýyň 28-nde Jüneýit han polkyň golaý gelenini bilip, nökerleri bilen galany taslap ýene-de Garaguma siňdi.
Şu aýyň 29-nda polk Hazaraspda gozgalaňçylaryň Agajan işan tarapyndan baştutanlyk edilýän topar bilen garpyşdy. 18 sagada çeken söweşden soň gozgalaňçylar guma çekildiler. Polk Hankeni, başaryhy basmaçylardan arassalap, Baydak aýynyň 4-de Hywa girdi. Gozgalaňçýlardan 2,14 adam tussag edilip zyndana taslandy.
Jüneýit han 82-nji polkuň esasan özüne garşy iberlendigini onuň hökmany suratda yzyna duşüp gelýändigini bilýärsi. Şonuň üçin ol Hywadan çykanda polkuň bada bat yzyndan elýetmezligi üçin Ýylanlyda Anna baba bastutanlygynda 500 atlyny, tagtada hem Ahmet begiň 800 atlysyny goýup, özi bolsa 1500 – 2000 atly bilen Balykly guýusyna çekildi.
Baydak aýynyň 27-nde Balykly guýusynyň ýanynda polk Jüneýit hanyň esasy güýçleri bilen söweşe girdi we agyr söweşden soň Jüneýit han çyryşly guýusyna çekildi. Nowruz aýynyň 3-inde bu ýerde agyr söweşler bolup, han ýene-de yza çekilmeli boldy. 8-nji Gurbansoltan aýynda Jüneýit han, güýjüniň has azdygyna garamazdan Igde guýusynyň oýunda yzyndan polk  bilen ýene bir gezek garpyşdy. Söweşde ýigitleriň 30 - syny ýitirip, galan atlylary bilen Garagumyň jümmüşine siňip gitdi.
Basmaçylyk hereketiniň garşysyna bu gezekki urlan zarba taryha birinji Garagum urşy diýen at bilen girdi. Ol sowet hökümýetiniň uly ýeňşi höküminde bellenip gecildi.
Islam kalendary
Islam kalendar, ýa-da Musulman kalendar — musulmanlaryň yslam baýramlaryny bilmek üçin hijri aý senenamasy. Hijri senenamasy 622 ýylyň 16-njy iýulyndan bäri hasaplanýar. Ýagny Muhammed pygamberiň ﷺ we beýleki musulmanlaryň Mekkeden Medinä göçüm (hijr) eden wagty. Şonuň üçiň oňa musulman ýurtlarynda Hijri senenamasy diýilýär.(الـتـقـويم الـهـجـري‎ — täkwimul Hijri)
Kalendaryň gurluşy
Musulman kalendarynda täze gün Günüň ýaşmagy bilen başlanýar, kamary senesinde bolsa ýary gijede. Täze aýyň görünmegi bilen täze aýa geçýär. Bir aýyň dowamlylygy 29,53 güne deň, şonuň üçin 29 ýa-da 30 gün diýlip hasaplanýar. Bu senenamada 12 aý bar. Bir ýylda 354 ýa-da 355 gün bolup biler. Kamary senenamasyndan hijri senenamasy bir ýyldan 10 ýa-da 11 gün az bolýar. Mysal üçin: Remezan aýy ýylyň üýtgemegi bilen düşýän pasly hem üýtgeýär.
Haram aýlar
Gadagan aýlar (الأشهر الحرم‎) — yslamda Käbäniň töwereginde aw etmek, öldürmek, urş etmek gadagan edilýär. Olar: Zul kadä, Zul hijä, Muhärram, Rajäb. Bu aýlar mukaddes hasaplanýar.
Bellik
saburow
Uly Barýer rifi
Uly Barýer rifi — Merjen deňzinde Awstraliýanyň demirgazyk-gündogar kenarýakasynyň ugry bilen 2500 km uzalyp gidýän merjen rifleriniň we adalaryň ulgamy.
Güjerat
thumb|200px|Güjerat thumb|200px|Güjeratyň gerbi Güjerat (Güjerati dili: ગુજરાત, Gujǎrāt) – orta asyrlarda Hindistanyň Katýawar ýarym adasyny we Dekkan ýarym adasynyň hem demirgazyk-gündogaryny öz içine alan hanlyk.
Ilat (2001) – 50 671 000.
Park Heon-young
thumb|right|200px|Park Heon-young 1956-nji ýylda
Şyh Attaryñ mawzoleýi
DIÝARYMYZYÑ MUKADDESLIKLERI
▶ ŞYH ATTAR
Garaşsyz we baky Bitarap Türkmenistan watanymyzyñ her künji müñlerçe ýyllyk taryhy öz goýnunda gizläp saklaýar. Biz öz ençeme müñ ýyllyklara uzaýan taryhymyzy düýpsüz ummana meñzetsek, onda häzirki günlere çenli gelip ýeten käbir taryhy ýadygärliklerimizi ol ummanyñ bary-ýogy birnäçe damjasy ýa-da äpet aýsbergleriñ suwuñ ýüzüne çykyp bize görnüp duran ujypsyzja bölegi diýip düşünsek dogry bolar. Diýarymyzyñ diñe Balkan welaýatynyñ Magtymguly (öñki Garrygala) etrabynda şeýle taryhy ýadygärlikleriniñ we mawzoleýleriñ birnäçesi bar. Şibli baba, Magtym Agzam, Seýit Nejepi, Şyh Attar ýaly taryhy mawzoleýler bu aýdanlarymyza iñ gowy mysaldyr. Mes toprakly Sumbar jülgesiniñ ugrunda duş gelýän antik döwürlere degişli gonamçylyklar, tapylýan dürli tapyndylar we zikgeler bu behişdi jülgede birwagtlar Änew, Dehistan, Marguş, Goñurdepe, Altyndepe, Nusaý medeniýetleri bilen egin deñläp duran medeniýetiñ gülläp ösendigine yşarat edýär. Etrap merkezinden 100 kilometrden gowrak uzaklykda, Sumbar derýasynyñ ýokarky akymynda ýerleşýän Könekesir obasy hem geçmişiñ biziñ günlerimize gelip ýeten yzlaryny özünde saklaýan gadymy obalaryñ biridir.
♣ Şyh Attaryñ kümmeti haçan we kim tarapyndan gurulypdyr?!
Könekesir obasy diýlende köpleriñ ýadyna meşhur bagşylar Nurmuhammet Meredow, Döwletgeldi Ökdirow, şahyr Allaýar Çüriýew, alym Nursähet Baýramsähedow düşer. Emma bu obadan çykyp gojaman daglara tarap ýüzüñi tutduryp ugranyñda, kiçiräk deräniñ içinde Şyh Attar mawzoleýiniñ bardygyny ýurdumyzda bu etrabyñ ýaşaýjylaryndan başga bilýän az-az bolsa gerek. Ýerli ýaşaýjylaryñ özem bu mawzoleýde ýatan şahsyýet barada we onuñ üstüne haçan we kim tarapyndan kümmet gurulandygy barada anyk taryhy maglumatlary bilenoklar diýen ýaly. Mawzoleýiñ özünde-de hiç hili ýazgy galdyrylmandyr, galdyrylanam bolsa häzirki wagta çenli gelip ýetmändir. Muña garamazdan ýerli ilat Şyh Attar öwlüýäsiniñ üstüne üç gezek yzly-yzyna zyýarat eden kişä bir gezek Mukaddes Käbä umra zyýaratyna gidip geleniñ sogabynyñ berilýändigine ýürek bilen ynanýarlar. Gynansak-da, häzire çenli Şyh Attar kümmetiniñ taryhyny öwrenip ylmy jemgyýetçiligiñ dykgatyna suwytly bir zat hödürlän taryhçy alymam bolmandyr. Birnäçe asyrlyk taryhynyñ bardygyna garamazdan kümmetiñ ady 1966-njy ýylda Türkmenistan SSR-niñ Ministrler Soweti tarapyndan tassyklanan taryhy ýadygärlikler baradaky sanawa-da goşulmandyr. Şeýle-de bolsa, bu taryhy binanyñ gurluş aýratynlyklary bilen orta asyr gündogar ymaratçylygyny deñeşdirip görenimizde we ondaky ulanylan kerpiçlerden çen tutulanda, onda onuñ XIII asyra degişli bolmagy mümkin diýen netijä gelse bolýar. Könekesirli Allanazar aganyñ aýtmagyna görä bu gadymy kümmetiñ gurulan wagtyndan bäri 800 ýyl dagy geçen bolmaly.
♣ Şyh Attar kim bolupdyr?!
Kümmet baradaky maglumatlaryñ ýok diýerlik derejede az bolşy ýaly, Şyh Attaryñ özi barada-da maglumatlar juda azdyr. Ýerli ilatyñ aýtmagyna görä Şyh Attar pähim-paýhasly, dana, il içinde sarpalanýan, ot-çöplerden dermän-däri ýasap dertlileriñ derdini dep edýän güýçli tebip we pir bolupdyr. Dogrudanam onuñ tebip bolandygy hakykata juda ýakyn görünýär. Sebäbi arap dilinde her dürli ot-çöplerden derman-däri ýasaýan adamlara "attar" diýipdirler. Şyh Attar ýaşan döwründe belent mertebelere ýeten dini ulama bolan bolmaly. Sekiz asyrlyk kümmet hem ol aradan çykandan kän wagt geçmän gurulan bolmagy ahmal. Sebäbi halk dirikä sylaglan-sarpalan adamsyny aradan çykansoñam oña goýan hormatyny goýmagyny dowam etdirýär. Bu adamkärçilikli häsiýet musulman halklarynyñ arasynda aýratynam türkmen halkyna mahsus. Kümmetiñ töweregindäki ýognas billi äpet-äpet çynarlar we ýylyñ dört paslynda akyp duran durnagöz çeşme birwagtlar bu ýerlerde ýaşaýyşyñ pajarlap ösendiginiñ aýdyñ subutnamasydyr. Bu öwlüýä barada söz açylanda, bir gynandyryjy ýagdaýy agzaman geçmezlik mümkin däl. Kümmetiñ oba bilen aralygy bary-ýogy üç kilometr bolsa-da, oña barýan ýoluñ näsazlygy ýylyñ gyş paslynda Şyh Attar öwlüýäsine zyýarata barýanlaryñ ýoluny kynlaşdyrýar. Hernäçe ýerli ilatdan başga bu öwlüýäni bilýänler az diýsegem, ýurdumyzyñ dürli künjeklerinden oña zyýarata barýanlar ýok däl. Gelejekde oña barýan ýola asfalt düşeljekdigine umyt bilen garaşýarys. Eger oña barýan ýol bejerilse, diñe zyýarat nukdaýnazaryndan däl-de, taryhymyzy öwrenmek üçinem iññän ähmiýetli we sogaply iş bolardy. Şeýle hem Şyh Attar barada has giñişleýin maglumat agtaryp tapjak we ony halk köpçüliginiñ dykgatyna ýetirjek alymlarymyzyñ orta çykjakdygyna-da pugta ynanýarys. Şu makalany okanlaryñ her birine Şyh Attara üç gezek zyýarat edip, Mekge-Medinä zyýarata gidip geleniñ sogabyny almak miýesser etsin! Goý, Şyh Attaryñ eziz ruhy bizden şat bolsun!
© Has TÜRKMEN
Beýik Ýüpek ýoly
Hytaý täjirleriniň günbatara alyp gidýän esasy harytlary ýüpek matalar bolupdyr. Şol döwürde bu täsin matanyň taýýarlanyşynyň syry Ýewropada belli däldi, hytaý ussalary bolsa ony örän ýaşyrynlykda saklapdyrlar, Hytaýdan diňe bir ýüpek däl, eýsem, beýleki önümler hem äkidilipdir. Bu harytlar örän geçginli bolupdyr, sebäbi Ýewropa bazarlarynda olar gaty gyt bolupdyr, ýöne her näme-de bolsa, esasy haryt ýüpek bolupdyr. Şonuň üçin-de bu ýol “Beýik Ýüpek ýoly” diýen ady alypdyr. Şol döwürde Beýik Ýüpek ýolunyň ugrunda uly we kuwwatly Parfiýa döwleti ýerleşipdir. Ol möhüm söwda ýollarynyň çatrygynda bolupdyr. Hytaýdan gaýdan kerwenler müňlerçe kilometr ýoly geçmeli bolupdyrlar. Şol döwürde Amyderýa Jeýhun diýlip atlandyrylypdyr. Kerwenler Jeýhun derýasyndan geçip, Amul şäherine gelipdirler. Häzir ol şäheriň harabaçylyklary häzirki Türkmenabat, öňki Çärjew şäheriniň golaýynda ýerleşýär. Amul şäheri söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşipdir. Şol ýerden bir ýol Owganystana, Hindistana, beýleki bir ýol Horezme we Merwe gidipdir. Amuldan Margiana (Häzirki Mary) çenli bolan ýol geçmesi kyn çägelikleriň arasyndan geçipdir, ýol ugrunda süýji suwly guýular seýrek bolupdyr.