Häzirki_zaman_umumyadamzat_gymmatlyklarynyň_düýpli_meseleleri.
Global meseleler näme? Iki asyryň sepgidinde dünýä adamzat durmuşynyň düýpli meseleleri bilen ýüzbe-ýüz boldy. Olar tutuş siwilizasiýanyň, hatda biziň planetamyzdaky ýaşaýşyň dowam etmegine howp salýan düýpli meselelerdir. “Global” diýen adalganyň özi latyn dilindäki “globus”, ýagny Ýer, Ýer togalagynyň diýen sözden gelip çykýar. Bu adalga XX asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap häzirki zamanyň bütin adamzady gurşap alýan umumy planeta möçberindäki möhüm meselelerini aňlatmak öçin giňden peýdalanylyp başlandy. Häzirki zaman umumy adamzat durmuşynyň düýpli meseleleri biri-biri bilen berk baglanyşykdadyr. Şonuň üçin olaryň hiç birini hem üzňelikde çözmek mümkin däl. Indi bolsa umumy adamzat durmuşynyň düýpli meseleleri barada aýratynlykda gürrüň edeliň! Ýaragsyzlanmak- halkara howpsuzlygyň möhüm şertidir. XX asyryň ahyrynda adamzat öz döreden ýaraglarynyň siwilizasiýasynyň tepbedini okap biljekdigine düşündi. Gapma-garşy iki ulgamyň biri-birinden rüstemdigini subut etmek üçin döredilen ýadro, termoýadro, himiki, baktereologiki we beýleki gyryjy ýaraglary Ýer ýüzündäki ýaşaýşy birnäçe sapar süpürip taşlamaga ukyplydy. Adamzat üçin ýadro ýaragynyň nä derejede hoplydygyna göz ýetiren ABŞ we SSSR ahyry gepleşikler stolunyň başyna jemlendi. 80-nji ýyllaryň ahyrynda olaryň arasynda strategiki hüjüm ediş ýaraglaryny çäklendirmek, ýadro synaglaryny bes etmek barada birnäçe şertnamalara gol çekildi (seret №5!) 80-nji ýyllaryň ahyrynda Gündogar Ýewropada sosialistik düzgüniň synmagy hem-de 1991-nji ýylda SSSR-iň dargamagy dünýä ösüşinde oňaýly meýilleriň kemala gelip başlamagyna getirdi. Merhemetli Prezidentimiz Saparmyrat Türkmenbaşy öz çykyşlarynyň birinde : “Adamzat üçünji jahan urşunyň wehininden halas bolup ýetişmänkä, harby taýdan gapma-garşy gurmak akyl ýetirip bolmajak derejede biziň gündelik durmuşymyza dolanyp geldi. Güýç ulanmak bolsa käbir syýasatçylaryň nukdaý nazaryndan, dünýäde göwnejaý tertibi saklanmagyň hem-de jedelleri çözmegiň mümkin bolan, hat-da ýeke-täk usulyna öwrüldi. Umuman sowuk urşuň ýerine hoşniýetli goňşuçylyk, döwletara gatnaşyklaryň sazlaşygy däl-de, yglan edilmedik uruşlar we jeza beriji köpçilikleýin hereketler, çäreler ýaly dartgynly ýagdaýlar emele geldi. Bu ýagdaýlaryň ady üýtgese-de, düýp mazmuny öňkiligine galýar. Şonda diňe harby güýç däl, ilat hem ejir çekýär” diýipdi. Dünýä sapak bolmaly ikinji jahan urşunyň tamamlanmagyna 55 ýyl geçenem bolsa adamzat şu günki günde-de dürli sebitlerde uruş ady bilen ýüzbe-ýüz bolmaly bolýar. Elhenç ýerem, köpimiziň oňa adaty zat hökmünde biagyrylyk bilen garamagymyzdyr. Ýer ýüzünde bolup geçip duran gandöküşikli uruşlar zerarly halklar horlanýar, çagalar açlyk çekýär. ABŞ-yň 1952-1960-njy ýyllardaky Prezidenti Duaýt Eýzenhauer “Her bir täze öndürilen ýarag, harby gämi, atylan top oky şu günki ýer ýüzünde açlyk çekýänleriň hakyndan ogurlamak bolýar ” diýeninde müň kerem mamaladyr. XX asyryň ahyrynda Pars aýlagynda bolan uruşda her günde 500 mln ýa-da her minutda 350müň amarikan dollary harçlanypdy. Sowet goşunlarynyň Owganystanda bolan döwri halklara adam pidasy, ajy gözýaşlar bilen bilelikde milliardlar çykdaýjylary getirildi. Demokrafik meseleler. XX asyrda dünýäniň ilaty 3 esse köpeli, 6 milliard adama  ýetdi. Çaga dogluşynyň azalmagy dünýä ilatynda Ýewropanyň paýynyň barha azalmagyna getirer. Aziýa, Afrika we Latyn Amerikasy ýurtlarynda adamlaryň ýogalmagy peselip, çaga dogluşy artdy. Aziýada ilatyň sany has artyp, bu ýerlerde demografik partlama emele geldi. Bu sebitde dünýä ilatynyň agramly böleginiň jemlenendigini göz öňünde tutsak, bu “partlama” dünýä möçberlidir. 1990-njy ýylda Ýer ýüzüniň ilatynyň 58,3%-ti Aziýanyň, 13%-ti Amerikanyň, 12,3%-ti Afrikanyň paýyna düşýärdi. Eger asyryň başynda daşary ýurt Ýewropasynda (muňa Russiýa girmeýär) dünýäniň 17,8% ilaty ýaşan bolsa, 90 ýyldan bu paý 9,5% çenli azaldy. Dünýä möçberinde obalarda şäherlere garanda has köp ilat ýaşaýandyr. Emma uly şäherleriň has giňelmek meýli duýulýar. Eger XX asyryň başynda demografik ýagdaý dünýäniň ähli ýerinde birmeňzeşräk bolan bolsa (seret §2), asyryň ahyrynda ol gapmagarşylyklydy.