cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gajarlar döwleti
Nasreddin şanyň tagta geçen döwri ýurtda içki gapma-garşylyklaryň has ýitileşen döwrüne gabat gelýär. Hut onuň tagta geçen güni Seýid Aly Muhammet atly adamyň baştutanlygynda yslamdan ýüz öwrüp, başga dini ýörelge edinenleriň gozgalaňy başlanýar. Muhammet Aly özüni asmandan injek Mäti bilen adamlaryň arasyndaky Bab ( derweze, gapy, geçiriji) diýip jar edipdir. Şonuň üçin onuň baştutanlygyndaky gozgalaň taryha babçylaryň gozgalaňy ady bilen girýär. Gozgalaň ilki Mazenderan welaýatynda başlanyp, soňra ol Zenjanda we Neýrizde dowam edipdir. Bu gozgalaň 1848-nji ýyldan başlanyp, Nasreddin şa ony 1852-nji ýylda kynlyk bilen basyp ýatyrýar.
Babçylaryň gozgalaňyny basyp ýatyrandan soňra döwlet häkimiýetini berkitmek maksady bilen birnäce özgertmeleri geçirýär. 1853-1856-njy ýyllardaky Gündogar urşy döwründe Angliýanyň uruş bilen eliniň baglydygyndan peýdalanyp, Hyrady basyp alýar. Bu ýagdaý 1856-1857-nji ýyllardaky iňlis-eýran urşunyň bolmagyna getirýär. Nasreddin şa Hyratdan göşunlaryny çykarmaga mejbur bolýar we 1857-nji ýylda Parižde Angliýa bilen Eýranyň arasynda urşuň jemlerini jemleýän şertnama baglaşylýar. Nasreddin şanyň döwründe Eýranyň demirgazygynda Russiýanyň, günortasynda Angliýanyň täsiri artýar. Olar Eýranyň tebigy baýlyklaryny talamak bilen çäklenmän döwletiň içki işlerine gatyşyp başlaýarlar. Nasreddin şa 1890-njy ýylda Angliýa we Russiýa bilen geljekki 10 ýylyň dowamynda demir ýollary gurmazlyk barada şertnama baglaşmaga mejbur edilýär. (1899-njy ýylda bu şertnama ýene 10 ýyl uzaldylýar). XIX asyryň 70-nji ýyllarynda Eýran Beýik Britaniýanyň we Russiýa patyşalygynyň ýarym baknasyna öwrüldi. 1872-nji ýylda şa iňlis barony Reýteriň telegraf gullugyna Eýranda ýollary, suwaryş desgalaryny, fabrikleri gurmaga, mineral we tokaý baýlyklaryny özleşdirmäge 70 ýyllyk ygtyýarnama beripdi. Eýran maliýe taýdanam daşary ýurt maýasynyň täsirine düşüpdi. Nasreddin şa üç gezek Ýewropa syýahat edip gelenden soňra döwlet häkimýetini ýewropa nusgasynda döwrebaplaşdyrmaga synanyşdy. Köşkde ýewropaly maslahatçylar köpeldi. Goşun awsriýaly, german, fransuz, italýan harby gözükdirijileriniň garamagyna berildi. Ýurtda temmäki önümçiliginiň Talbotanyň iňlis kompaniýasynyň ygtyýaryna berilmegi ýurtda daşary ýurtlulara garşy tolgunyşygyň güýçlenmegine sebäp boldy. 1891-nji ýyldaky tolgunyşykda gozgalaňçylar “Eý, musulmanlar! Temmäki öndürmek elimizden gitdi. Karun derýasy elimizden gitdi. Gant önümçiligi, Ahwaz ýoly elimizden gitdi. Bank geldi, tramwaý geldi. Ýurt daşary ýurtlaryň eline geçdi. Şa biziň bähbitlerimize seredenok. Geliň, ähli zady öz elimize alalyň!„ diýip köpçülige ýüzlenipdirler.
XX asyryň başynda Eýranyň Beýik Britaniýa we Russiýa patyşalygy tarapyndan ýarym baknalykdan doly baknalyga öwrülmek howpy döredi. 1905-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sinde Tähranda dowam edýän düzgüne garşy närazylyk bildiren täjirleriň tussag edilmegi gozgalaňyň başlanmagyna bahana boldy. Aýaga galan ruhanylar öz närazylygyny bildirip, metjitlerden çykman oturdylar (best). Olar baş weziriň wezipesinden boşadylmagyny, käbir emeldarlaryň tussag edilmegini talap etdiler.
2027
Tema boýunça
Astronomiki wakalar
Demirgazyk Afrika
thumb|Demirgazyk Afrika degişli ýurtlar
Esenguly etraby
Esenguly etraby, Türkmenistanda bir etrap.
Ykdysadyyet- Senagat
Etrabyň çäginde uly ýangyç gorlaryna eýe bolan ýataklaryň ençemesi, şeýle hem nebite we gaza baý bolan Keýmir, Günorta Gamyşlyja, Akpatlawuk, Ekerem, Şatut, Nebitlije meýdançalary we düzümleri ýerleşýär. Bu ýerde Balkan welaýatynda iň uly ýatak bolan Körpeje tebigy gaz ýatagy ýerleşýär. Şol ýerden Türkmenistan-Eýran gaz geçirijisi başlanýar. Ol Garaşsyzlyk eýýamynyň ilkinji eksport gaz geçirijisidir.
.sn
Senegal'nin internet kody.
MERKEZI AZIÝA GADYMY DÖWÜRDE
MOWZUK: MERKEZI AZIÝA GADYMY DÖWÜRDE.
1.Merkezi Aziýanyň tebigy şertleri.
3.Altyndepe döwleti.
4.Marguş ýurdy.
5.Merkezi Aziýa Ahameniler döwletiniň we Selewkidleriň düzüminde.
6.Kuşan we Parfiýa döwletleri.
1.Merkezi Aziýanyň esasy bölegini Turan pesligi tutup,ondan Amyderýa we Syrderýa akýar.Turan pesliginde iki sany çägeli çöl:Garagum we Gyzylgum ýerleşýär.Köpetdagyň eteginde insiz dag etek düzlük bolup,ol dag çeşmeleri bilen suwarylýar.Ondan gündogarda Tejen we Murgap derýalary akýar.Amyderýa bilen Syrderýanyň arasyndan Zerawşan derýasy ak- ýar.Onuň kenarlarynda Merkezi Aziýanyň baý oazisleri ýerleşýär.Amyderýanyň sag goşantla- rynyň jülgeleri suwarymly ekerançylyk üçin amatly bolup,ol ýeriň ýyly tomsy we ýumşak gy- şy bolupdyr.Merkezi Aziýanyň gündogarynda Týan-Şan we Pamir dag ulgamlarynyň esasy bölegi ýerleşýär.
2.Merkezi Aziýanyň taryhynyň gadymy döwrüni öwrenmäge “Awesta” uly kömek edýär.Beýleki ýazuw çeşmelerine gadymy teňňeleriň ýazgylary,Nusaýdan tapylan hojalyk res- minamalary,Horezmiň paýtagty Toprakgaladan tapylan köşk arhiwi,Owganystandan tapylan kuşan ýazgylary degişlidir. Gadymy awtorlar Ktesiniň (“Pars taryhy”) we Gerodotyň işlerinde-de gysgarak maglumatlar berilýär.Gadymy taryhyň giçki döwri barada Artemitadan bolan Apollodoryň Parfiýanyň taryhy baradaky kitabynyň parçalary we näbelli awtoryň rim taryhçysy Pampeý Trog tarapyndan işlenilen we gysga beýan edilen maglumatlary habar berýärler.
Merkezi Aziýanyň taryhy barada geçirilen arheologik işleriň netijeleri hem mö- hüm maglumatlar berýär.W.Sarianidiniň açyşlary netijesinde Marguşda 5000 ýyl mundan öň bolan ösen siwilizasiýa tapyldy.Marguş dünýäni haýran galdyrmagyny häzirem dowam edýär. 3. Merkezi Aziýada,hususan-da,Türkmenistanda ekerançylyk medeniýeti b.e.öň VI müňýyllykda döräp,Zeýtun medeniýeti diýlip atlandyrylýar.Olar oturymly ýaşap,arpa,bugdaý ekipdirler we ownuk şahly mallary idedipdirler.
B.e.öň V-IV müňýyllyklarda mis özleşdirilip başlanýar.Goýundyr geçiden başga-da iri şahly mallar,düýe idedilipdir.Bu döwür irki ekerançylyk medeniýetiniň gülläp ösen wagty ekeni.B.e.öň III müňýyllykda Altyndepede,Namazgadepede 5-10 müň ýaşaýjysy bolan irki şäher siwilizasiýalary döräpdir.Bularda irki Elam we Şumer medeniýetleri bilen meňzeşligiň bolmagy,olaryň arasynda aragatnaşyklaryň bolandygyny aňladýar.Beýik Saparmyrat Türk- menbaşy Altyndepe oguz paýtagty-ýaňykent bolupdyr diýip belleýär.
B.e.öň III-II müňýyllyklarda ýaşan Altyndepe döwletinde elam we şumer hatyn- dan öňki ulanylan piktografiýany ýa-da salýan belgiler,harappa ýazuwyna meňzeş belgileri bolan möhürler tapyldy.
Altyndepäniň ilatynyň 3 gatlagy tapawutlanypdyr:1.Köpotagly jaýlaryň otaglaryn- da ýaşan oba we şäher ilaty.Olaryň mazarlarynda ýönekeý toýun gaplar we ýabany haýwanlaryň süňkleri goýlupdyr.2.Jemagat begzadalary aýry jaýlarda ýaşap,mazarlaryndan köp sanly monjuklar,ýüzükler,möhürler,terrakot heýkeljikler tapylýar.3.Üçünji topara serdarlar we žresler degişli bolup,olaryň öýleri 80-100 metr kwadrat meýdany tutupdyr,guburlarynda bolsa dür- li bezegler (altyn-kümüşden),monjuklar,guşaklyklar goýlupdyr.
Altyndepäniň binagärligi dini toplum bilen baglydyr.Onuň esasy bölegi on iki metr beýikligi we ýigrimi sekiz metr uzynlygy bolan dört basgançakly minara bolup,Mesopotami-ýanyň köp basgançakly zikkuratlaryna meňzeş ekeni.Ybadathananyň golaýynda köp sanly zat saklanýan jaýlar,baş ruhananyň öýi,ruhany žresleriň guburlary ýerleşipdir.
Bu dini toplum Mesopotamiýa miflerinde ot reňkli asman öküziniň görnüşinde şekillendirilýän aý hudaýyna bagyşlanypdyr.
Altyndepäniň ilaty şol wagtky medeni dünýäniň bir çetinde ýerleşip,goňşulary bilen ýakyn aragatnaşyk saklapdyrlar.Mesopotamiýadan bu ýere faýans önümler getirilipdir.Bina- gärlikde heýkeltaraşlykdan şumer täsiri bolupdyr.
Hind jülgesiniň siwilizasiýalary bilen hem aragatnaşyk saklanypdyr.Ol ýerden pil süňkinden ýasalan önümler,terrakot we metal önümler getirilipdir.Altyndepe Merkezi Aziýanyň demirgazyk ýerlerine hem öz täsirini ýetiripdir.
B.a.öň II mäňýyllygyň ortalarynda entek doly anyklanylmadyk sebäplere görä,Altyndepe medeniýeti pese düşüpdir.Ilat gündogara tarap süýşüpdir.Murgabyň deltasynda,Amyderýanyň orta akymlarynda,Demirgazyk Owganystanda we Günorta Özbegistanda ekerançylaryň täze oturymly ýerleri emele gelipdir.Olarda küýzegärlik,bürünç guýmaklyk,ýolbarslaryň, öküzleriň,gaplaňlaryň,ýabany haýwanlary ýeňip duran mifiki gahrymanlaryň şekillendirilen möhürlerini ýasamaklyk gülläp ösüpdir.
Murgap jülgesini we Amyderýanyň orta akymlarynyň özleşdirilmegi bilen emele gelen täze möhüm merkezler Margiana we Baktriýa diýlip atlandyrylýar.
4.Marguşyň dörän we ösen wagtlary söňky açyşlar netijesinde b.e.öňki III müňýylly- gyň başlaryna degişli hasaplanýar.Ol öz döwrüniň ösen dünýä siwilizasiýalarynyň merkezidir. Onuň paýtagty Goňurdepe şäheri bolupdyr.Goňuryň köşk-ybadathana toplumy Mesopotami- ýadaky we Gresiýadakylara meňzeş bolupdyr.Marguş beýik döwlet bolup,onuň araçäkleri Mesopotamiýadan Demirgazyk Hindistana çenli ýaýylyp gidipdir.Marguşyň Ägirt uly otparazçylyk ybadathanasy 0,5 ga meýdany tutup,öz kysmyndaky Merkezi Aziýa boýunça ýeke-täk ybadathanadyr.Onuň kuwwatly diwarlary burçlarynda küňreler bilen berkidilip,otaglary bolsa labirint görnüşinde bolupdyr.
Ybadathanadan demirgazykda ýene bir gala ýerleşip,onuň meýdany 1,5 ga golaý bolupdyr.Ol patyşanyň rezidensiýasy bolup,Marguşyň dünýewi binagärliginiň ajaýyp nusgasydyr.Galada patyşa degişli köşk bolup,onuň esasy girelgesiniň öňündäki köşk meýdançasynyň gyralarynda şahsy goragyň esgerleri üçin ýatag jaýlar ýerleşipdir.Köşgüň iki sany:kabul edişlikler we tagt goýulýan zallary bolupdyr.
Dini ymaratlar hem,köşk-gala hem marguşlylaryň gurluşyk sungatynyň özbaşdak däpleri boýunça gurlup,bu olaryň gazanan ýokary derejeli üstünligidir.
5.B.e.öň II-I müňýyllyklaryň sepgidinde Merkezi Aziýada döwlet birleşmeleri döräp başlapdyr.
Şol wagtlar Merkezi Aziýanyň we Gazagystanyň çöl-sähra ýerlerinde çarwa taýpalaryň syýasy birleşmeleri hem emele gelipdir.Münülýän atlaryň ulanylmagy aragatnaşyklaryň çaltlaşmagyna ýardam edipdir.Ýaragly atlylar harby işde aýylganç howp bolupdyrlar.Şol wagta degişli guburlar hökümdarlaryň saýlanyp çykandygyny görkezýärler.B.e.öň VIII-VII asyr- lara degişli bolan Arjandan (Tuwa) tapylan töweregi daş bilen berkidilen (120 metr diametrli) köp otagly mazarda hökümdar bilen 160 at,15 adam jaýlanypdyr.
Çarwanyň bir topary saklar bolupdyr.Saklaryň Merkezi Aziýanyň günorta-günbatar ýerleri üçin midiýalylara garşy göreşendigi barada gürrüňler gelip ýetipdir.
Şu döwürde zoroastrizm dini hem döräpdir.Ony Zoroastr (Zaratuştra) esaslandyrylypdyr.Zoratuştranyň hereket eden ýerleri barada dürli çaklamalar bar:1.Midiýa, 2.Baktriýa 3.Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda bolsa-Margiana onuň kakasy-Puruşaspa - “menekli atlaryň eýesi”,ejesi-Dugdawa-“sygyrlary sagýan” bolupdyr.Zoroastrizm dini taglymatynyň içinden haýyr bilen şeriň,çyn bilen ýalanyň arasyndaky göreş eriş-argaç bolup geçýär.Haýyryň başlangyjy Ahuramazda (Ormuzd),onuň garşydaşy Anhra-Manýu (Ariman) hasaplanylypdyr.Adam bu göreşden çetde durman,haýyryň,hakykatyň tarapynda du- rup göreşmelidir,munuň üçin o dünýäde ýalkanmalydyr.Hoş söz,hoş niýet,ýagşy işler-adamyň üç tümligi ýaragy bolup,olar ýagtylygyň ýeňmegine kömek edýärler.
Hakyky zaratuştraçy oba hojalygy we maldarçylyk bilen meşgullanmalydyr.
Eýranlylar b.e.öň 530 ýylda massagetleriň taýpa birleşmeleriniň üstüne çozýarlar. Kir II-nji Amyderýadan geçip,massagetleriň aýal patyşasy Tumarlynyň oglunyň goşunlaryny aldawa salyp ýok edýär.Soňra oňa garşy Tumarlynyň özi goşun toplap çykýar we duşmany derbi-dagyn edýär.Kir II-nji bolsa öldürilipdir.
Ahemenileriň basyp alan ýerleri satraplylara birleşdirilipdir.Parfiýa hem şolaryň biri bolup,onuň gowy berkidilen iri şäherleri bolupdyr.
Murgap jülgesinde Margiana ýerleşip,onuň ösen suwaryş ulgamy üzüm ekilen meýdanlardan bol hasyl almaga mümkinçilik beripdir.Onuň merkezi uly şäher bolup,häzir oňa Gäwürgala (kapyrlaryň galasy) diýilýär.Gäwürgalanyň kuwwatly diwarlarynyň içinde köşk we ybadathana toplumlary ýerleşipdir.
Baktriýa hem Ahemeniler döwletiniň aýratyn bir satraplygy bolup,oňa patyşanyň mirasdary ýa-da patyşanyň ýakyn garyndaşy baştutanlyk edipdir.Baktriýanyň köp sanly şäherleri bolup,paýtagty Baktry şäheri ekeni.Baktriýadan demirgazykda Sogd ýerleşip,paýtagty Ma- rakanda bolupdyr.Amyderýanyň aşak akymlarynda ýerleşen Horezm hem bir satraplyk bolup- dyr.
Ahemenileriň agalygyna garşy b.e.öň 522 ýylda Margianada Fradyň baştutanly- gynda bolan gozgalaňy Baktriýanyň satrapy kynlyk bilen basyp ýatyrypdyr.Parfiýada hem şeýle gozgalaň bolup,ony Dariý I-niň kakasy,Parfiýanyň satrapy-Wistaspa basyp ýatyrypdyr.
B.e.öň V asyryň başlarynda Ahemeniler döwletiniň gündogar satraplyklarynda asudalyk başlanýar,şäherler,hünärmentçilik,pul aýlanyşygy ösýär.Baktraýada öz puly hem zikgelenýär.Ahemeniler döwleti gowşap başlan soň,b.e.öň IV asyryň başlarynda Horezm garaşsyz bolýar.B.e.öň 331 ýylda Gawgamely söweşinden söň Ahemeniler döwleti gutarnykly ýy- kylýar.Aleksandr Makedonskiniň garşysyna Sogdyň ilaty b.e.öň 329-327 ýyllarda güýçli göreş alyp barýarlar.Makedoniýanyň we Gresiýanyň Ahemeniler döwletini ýykmagy bilen,täze döwlet döreýär.Aleksandr Makedonskiý ýurdy dolandyrmaga gündogar begzadalaryny çekipdir,söwdanyň ösmegine üns beripdir,şäherler gurdurypdyr.
Aleksandr Makedonskiý ölensoň,onuň döwleti çagşaýar we birnäçe özbaşdak döwletler emele gelýär.B.e.öň 305 ýyl töwereginde Merkezi Aziýa Selewkidler döwletine getiripdir.Ony Selewk esaslandyrypdyr.Onuň ogly Antioh b.e.öň 289 ýylda kakasy bilen ýurdy dolandyryp başlaýar. Ol Margiananyň paýtagtyny gaýtadan dikeldýär,ekerançylyk oazisiň daşyna 250 kilometr uzynlygy bolan diwar gurdurýar.Aleksandryň döwründäki ýaly Selewki- dar döwründe hem gündogar satraplyklara göçmeklik dowam edýar.Baktriýada,Amyderýanyň çep kenarynda ulakan şäheriň galyndylary tapylyp, onuň medeniýeti greklere mahsus ekeni.
Grek-Baktriýa döwleti 100 ýyla golaý ýaşap,demirgazykdan gelen çarwa taýpalary tarapyndan ýykylýar.Grek-Baktriýa döwründe söwda we hünärmentçilik ösýär.Grek medeniýeti giňden ýaýrapdyr.
6.Grek-Baktriýanyň ýerine Kuşan döwleti emele gelipdir.Ol iň kuwwatly wagtyn- da Hytaýdan Gündogar Eýranyň aralygynda ýerleşipdir.
Ýerli hökümdarlaryň biri Geraý teňňelerde özüniň atyň üstünde oturan şekilini goýdurypdyr.Atly şekil onuň çarwa dünýäsi bilen ýakyn aragatnaşygyny aňladýar.Ol özüni kuşanly diýip atlandyrypdyr.Geraýyň uly bolmadyk ýeri soňra ägirt uly Kuşan döwletine öwrülipdir.Ony I asyrda Katfiz I-nji esaslandyrypdyr.Onuň döwründe ýurduň merkezi bölegi Baktriýa bolupdyr.Katfiz I-niň ogly Katfiz II-nji Kuşan döwletine Demirgazyk-Günbatar Hindistany birleşdiripdir.Kuşanyň iň meşhur hökümdary Kanişka bolupdyr.(b.e.öň II asyr).Onuň döwründe paýtagt Puruşapura (häzirki Peşawar) bolýar.Kuşan döwleti günbatarda Parfiýa, gündogarda Hytaý bilen araçäkleşen soň,harby çaknyşyklar hem köp bolupdyr.Gündogar Hin- distanda göreş has-da tutanýerli bolupdyr.Kuşana b.e.öň I asyryň ahyryna-II asyrynyň başyna Hytaýyň öňe süýşmegini togtatmak başardypdyr.Ýöne III asyrda kuşanlylar Sasanlylar tarapyndan ýeňlipdir.IV asyrda kuşanlylar gaýtadan döreýän ýaly hem bolupdyr.Ýöne öňki dere- jesine ýetmändir.
Kuşanda Baktriýanyň suwarymly ekerançylygy dowam edipdir.Kuşan döwründe şäher gurmak syýasaty hem dowam edipdir.Içerki we daşarky söwda ösüpdir.Rimiň gündogar welaýatlary bilen söwda edilipdir.Hindistanyň günbatar portlary arkaly deňiz söwdasy alnyp barlypdyr.Kuşanda altyn we ownuk mis teňňeleri zikgelenipdir.Kuşanda buddizm dini döwlet dinine öwrülipdir.Onuň patyşalary buddizme howandarlyk edipdirler.Ýöne otparazçylyk hem gadagan edilmändir.Kuşan medeniýeti gadymy Baktriýanyň,grek medeniyetiniň we Hindista- nyň medeniýetiniň utgaşmagynda emele gelipdir.
Parfiýa döwleti Selewkidlerden bölünip,b.e.öň 250 ýyl töwereginde özbaşdak bo- lupdyr.B.e.öň 247 ýylda Arşak patyşa derejesini kabul edýär.Ol Gerkaniýany Parfiýa birleşdir- ýär.Soňra Selewkidleri bilen çaknyşmaly bolýar.
Parfiýanyň iň ajaýyp patyşalarynyň biri-de Mitridat I (b.e.öň 171-138) bolupdyr. Ol ilki Midiýany,soň Mesopotamiýany gol astyna alyp,b.e.öň 141-nji ýylda Wawilonda “patyşa” diýlip ykrar edilipdir.
Blog
Blog (Türkmen: ulgam gündeligi) ýa-da Weblog (Türkmen: san görkeziji ulgam) —  internetiň soňky trendlerinden. Internet ulanyjylaryň gündelik edýän işleri we synlary barada beýlekiler bilen paýlaşylýan ulgam. Tehniki bilgi gerek bolman, öz islän zatlaryny, öz islän şekillerinde ýazan kişileriň emele getirýän, gündelige meňzeýän web sahypalarydyr.
MERKEZI AZIÝA GADYMY DÖWÜRDE
Mitridat II (b.e.öň 127-87) günbatara tarap süýşüp,Rim bilen bäsleşýär.Ol Rim serkerdesi Sulla bilen bäsleşýär.Ol Rim serkerdesi Sulla bilen gepleşikler geçiripdir.Rim bilen Parfiýanyň arasyndaky garşylyklar gitdigiçe ýitileşip,b.e.öň I asyryň ortalarynda uly çaknyşy- ga getirýär.Rim Kiçi Aziýany we Siriýany eýelänsoň,mundan aňry hereket etmek üçin Parfiýanyň päsgel berýändigi sebäpli,oňa güýçli zarba urmakçy bolýar.B.e.öň 53-nji ýylda Demir- gazyk Mesopotamiýanyň Karry şäheriniň ýanynda rimliler Krassyň baştutanlygynda derbi-dagyn edilýärler.Ýesir alnan rimliler Margiana göçürilýärler.Parfiýa paýtagtyny Ktesifon şäheri- ne geçirýär.
Blog
Iňlis dilindäki "web" we "log" sözleriniň birleşmesinden dörän weblog düşünjesiniň wagtyň geçmegi bilen ýaýran adydyr.
MERKEZI AZIÝA GADYMY DÖWÜRDE
I asyryň ahyrynda-II asyryň başlarynda Parfiýa döwleti gowşapdyr.Girkaniýa, Margiana ýaly welaýatlaryň häkimleri özlerini özbaşdak alyp barypdyrlar.
Blog
Blog näme?
Blog, adatça döwrebapdan könä tarap hatarlanan ýazgy we teswirleriň neşir edilýän, ulgam düýpli neşirini gönükdirýär. Esasan her ugradylan ýazgynyň soňunda ýazaryň adyny we ugradylan wagtyny belleýär. Neşir edijiniň saýlaýşyna görä okaýjylar ýazgylara teswir galdyryp bilýärler. Teswirleriň bloglarda örän uly täsiri bardyr; bu saýada ýazar we okaýjylaryň arasynda aragatnaşyk üpjün edilýär. Mundan başga-da, yzy görme (trackback) guraly bilen, kesgitli bir ýazgy hakynda ýazylan beýleki ýazgylaryň kesgitlenmesi hem mümkindir.
MERKEZI AZIÝA GADYMY DÖWÜRDE
II asyryň I ýarymynda Parfiýa ilki rim imperatory Traýan,soňra Adrian tarapyndan çozuşa sezawar edilýär.
Blog
Blog näme?
Ilkinji bloglar el bilen ýazylyp döwrebaplaşdyrylýarka, şu zamanda bu iş üçin aýratyn ýazylan programma üpjünçiligi ulanylýar. Bu programma üpjünçiliklerinden käbirleri blog gullugy üpjün ediji sahypanyň aşaky ýer atlary diýlip döredilýän, käbirleri bolsa ulanyjynyň öz serwerine gurlup işledilmesi gerek bolan programma üpjünçilikleridir.
MERKEZI AZIÝA GADYMY DÖWÜRDE
Rim bilen Parfiýanyň arasyndaky 200 ýyla çeken göreşde olaryň hiç haýsy-da aý- gytly ýeňiş gazanmaýar.
Parfiýanyň welaýatlarynyň özbaşdaklygy güýçlenýär.Persidanyň güýçlenmegi bilen arşakidler Parfiýasy 226-njy ýylda Artaşir Sasanynyň golastyna düşýär.
Blog
Bloguň geçmişi
Bloglaryň mazmuny adaty internet mazmunyndan tapawutlulyk görkezýändigi üçin diňe bloglar üçin gurulan aýratyn san görkeziji gurallary we gözleg ulgamlaryny öz içine alýar. Technorati iň üstünlikli blog tehnologiýalaryndan biridir. Aýratyn-da Google Blog Search adynda gözleg ulgamy işledýär. 2005-nji ýylda Verisign tarapyndan satyn alynan Weblogs.com, dünýäniň iň uly blog ping gullugy bolup bütin internet san görkeziji gurallaryna mümkinçilik berýär.
Internet bilen baglanşykly düýpli ylmy taýdan barlag edarasy, "Jupiter Research"üň 2005-nji ýylda geçiren bir barlagyna görä, blog sahypa eýeleriniň ýarysynyň ýyllyk girdejisi 60.000 dollaryň üstünde; blog okaýanlaryň %60-y erkek we blog okama endigi bar bolanlaryň %73-i 5 ýyldan uzak wagtdan bäri internete eýedir. Blog okaýanlaryň %28-i blog okamak üçin RSS ulanýar. 2005-nji ýylyň soňunda geçirilen başga bir barlaga görä hem internet ulanyjylarynyň %38-i blog sözüniň manysyny bilýändiklerini, %27-si bolsa blog okaýandyklaryny bildirendir. Blogosferiň depginini gol üstünde saklama wekilhanasyndaky Technorati-niň hasabatyna görä, günde 50.000-den köp täze blog sahypasy döredilýär.
Bloglaryň ulanylyşy 1999-nji ýylda Blogger-iň bu hyzmaty bermäge başlamagy we gysga wagt soňra muny mugt görnüşe geçirmegi bilen ýaýrandyr. 2003-nji ýylyň Fewral aýynda Google, Blogger-i satyn aldy we Google-uň panel guralyna, girilen sahypanyň salgysyny gönimel bloga girmäge mümkinçilik berýän 'Blog This!' täri ýerleşdirildi. Iňlisçe bilýän käbir kişi ilkinji gezek bu dügmäniň kömegi bilen bloglar bilen tanyşandyrlar.
Blogger bilen bir döwürde gurulan LiveJournal, diňe kesgitli kişileriň okamagyna rugsat berilýän blog sahypalary döredip meşhur bolan blog sahypasydyr. Şu döwürde hem iň köp blog döredilýän ulgamlardan biri LiveJournal, ýazýan zatlaryny hemme kişi bilen paýlaşmak islemeýän we özara topar gatnaşyklaryna ähmiýet berýän kişiler tarapyndan oňat görülýär.
Microsoft-uň Windows Live Spaces atly blog ulgamy hem, MSN agzalaryna hödürlenen Windows Live Messenger hyzmaty bilen bileleşdirileninden soň düýpli ýaýraýyş görkezendir. Agzalaryň fotoalbom döretmesine ýol açan ulgam, bloglaryň döwrebaplaşdyrylan wagtynda paýlaşylmasyna mümkinçilik berýän içki nusgasyna hem eýedir. Esasan, höwesjeň ulanyjylar üçin hyzmat bolan Windows Live Spaces, görnüşi we nusgasy üýgeşiklige beter açyk däldir. Aýratyn-da, Windows Live Messenger has köp söhbet maksady bilen ulanylýan hyzmat bolany sebäpli, Space-lerde bar bolan bloglar hem has köp surat ýükleme ýeri edilip ulanylýar. Microsoft, 2010-njy ýylyň Sentýabr aýynyň 27-sine, Windows Live Spaces hyzmatyny bes etjekdigini duýdurdy we ulanyjylaryna bloglaryny mugt görnüşde WordPress.com-a mümkinçiligi hödürledi.
Çalt depginler bilen ulalýan we düýpli hyjuw halyna gelen blog dünýäsinde, internetiň ulylaryndan Yahoo hem 2005-nji ýylyň Mart aýynda öz blog ulgamy Yahoo! 360-y açandygyny yglan etdi.
Ysraýyl
left|thumb|230px
Gündogar Ýewropa
Gündogar Ýewropa — sözüň dar manysynda — Ýewropa kontinentiniň gündogar bölegi.
Gadymy Hytaý
1.	Tebigy şertleri we ilaty.
2.	Hytaýda ilkinji döwletleriň döremegi.
3.	Hytaý Sin we Han nesilşalyklary döwründe.
1.Hytaý ýurduny hytaýlylar  Çžun  Go  (Merkezi patyşalyk) we Çžun  Hua  (Merkezi gülleýän) diýip atlandyrýarlar. Ýakyn Gündogar we günbatar ýewropa  ýurtlarynda  ony  “çin”   diýen täjik – pars  sýarlar. Bu söz gadymy  Sin patyşalygynyñ  (b.e. öñ III a)  adyndan  gelip çykýar. Ykdysady we geografiki aýratynlyklary  esasynda  häzirki Hytaý  gündogar  we günbatar  böleklere  bölünýär. Günbatar Hytaýda Gimalaý, Kullun, Týan – Şan dag ulgamlaryny  öz içine alýan  giñ tekiz  daglyklar  bar. Beýikligi sekiz  kilometre  ýetýän  Gimalaý  dag gerişleri  Hindistan  bilen  Hytaýyñ  arasynda  tebigy  päsgelçilik  döredýär. Gündogar Hytaýyñ köp ýerini  çöketlikler, düzlükler  we olara  ýanaşýan  orta  ululykdaky  daglyklar tutýar. Gündogar Hytaýyñ tebigy şertleri has  amatly. Şonuñ üçinem hytaýlylaryñ  iñ gadymy  ekerançylyk  medeniýeti, ilkinji swilizasiýalary,  döwletleri   şo taýda döräpdir.
Hytaýda köp derýalar  bolup,  olar günbatardan  gündogara  tarap akýarlar. Esasy derýalary Huanhe we Ýanszy.
Gadymy döwürde Hytaýyñ köp ýeri tokaýlyk bolan. Gazma baýlyklary kän eken. Deñizleri we kölleri  balyga  baý bolupdyr.
Gadym wagtlarda hem Hytaýyñ  ilaty häzirkisi  ýaly  birmeñzeş  bolmandyr. Hakyky hytaý taýpalary şan, sýa, çžou dagylardan başga-da olara garyndaş  sin-tibet taýpalary, mongol, türk we mançžur – tungur dil  toparlaryna  degişli taýpalar hem  ýaşapdyrlar. Çeşmeleri. Hytaýyñ gadymy döwrüni öwrenmekligi  ýeñilleşdirýän  ýagdaýlar bar. Bu ýerde b.e. öñ II  müñýyllykda  hat – ýazuw  ýüze çykyp, ol özüniñ  esasy görnüşini  häzir hem  ýitirmändir.
Hytaý dili babatda-da şeýle. Gadymy Hytaý ýazgylarynyñ  käbirleri  asyl nusgasynda  biziñ  günlerimize  gelip  ýetipdir. Hytaýda hatyñ süñklere, gap-gaçlara , agaç tagtalara , ýüpek matanyñ ýüzüne  ýazylan  görnüşleri  duş gelýär. Hytaýda b.e. öñ I asyrda kagyz  oýlanyp  tapylypdyr.
Hytaý taryhynyñ  has irki döwrüne  degişli Bambuk  annallary  (ýyl ýazgylary)  taryhy çeşme bolup  durýar. Onda b.e. öñ 776 ýylda  bolan  güntutulmasy  hakynda  gürrüñ edilýär.
Konfusiniñ (b.e. öñ VI a) “Çun Sýu”  (“ýaz we güýz”),  Sma Sýanyñ  (b.e. öñ Iia) “Şi  Szi” (“Taryhy ýazgylar”)  diýen işleri , b.e.   I asyryna   degişli ýyl   ýazgyçylaryñ maşgalasy tarapyndan  düzülen “Birinji (uly) Han  dinastiýasynyñ  taryhy”  işi, dürli  traktatlar, halk döredijiligi  we ş.m. esasy  taryhy  çeşmelerdir.
Taryhnamasy. Orta asyrlarda Hytaý  baradaky  düşünjeler syýahatçylaryñ  berýän maglumatlary  bilen  çäklenipdir.
XVI asyrdan ýewropa  missionerleri  we  täjirleri Gündogar Aziýa  bilen  köp gyzyklanyp başlaýarlar. 1585 –nji ýylda  portugaliýaly  Mendozanyñ  ýazan  “Beýik hytaý  halkynyñ  taryhy” diýen  işi peýda bolýar. XIX  asyrda  fransuz  hytaýşynasy  E.Şwann  Syma  Sýanyñ  “Taryhy ýazgylaryny” terjime edýär. . Hytaýyñ taryhyny  öwrenmekde  rus alymy  N.Ýa. Biçurin (monah Iakinf) hem  köp  işler edipdir.
2.B.e. öñ II müñýyllykda  Huanhe  derýasynyñ  boýunça  Şan  taýpasy  ýokary  göterilýär. Ol özüne  beýleki taýpalary hem boýun  egdirýär. B.e. öñ XVIII  asyrda  Çen  Tan  tarapyndan  Şan  döwletiniñ  düýbi  tutulýar. Bu döwlet b.e. öñ XII asyra  çenli dowam edýär. Şan döwletini goñşulary  In diýip hem atlandyrypdyrlar.
Bularyñ esasy gurallary daşdan,  süñkden,  misden, bürünçden ýasalan. Ekerançylyk we maldarçylyk  bilen meşgullanypdyrlar. Ilkinji ýazuw belgileri bolupdyr. Ýüpekçilik bilen meşgullanypdyrlar. Hünärmentçilik, keramika kämilleşipdir. Söwda ösüpdir. Kauri balykgulaklary pul deregine  ulanylypdyr. Söwda aragatnaşyklary, esasan  Gündogar Aziýa   bilen  alnyp barylypdyr. Şu döwürde emläk deñsizliginiñ  we gulçulygyñ  bolandygyny  taryhy  çeşmeler subut edýär. B.e. öñ XIV asyrda  Şan şäheri  ýurduñ   paýtagtyna  öwrülýär.
Işlenip bejerilýän ýerler obşinanayñ  elinde bolup,  onuñ 9-dan 1 bölegini  obşina baştunanyna  (soñra  patyşalara)  beripdirler.
Patyşany “asmanyñ ogly”  diýip atlandyrypdyrlar. Şan (In) döwleti  berk bolmandyr. Ýurtda boýun egdirilen  taýpalar gozgalañ   edipdirler. Çžou taýpasynyñ  serdary  U Wan  Şan  nesil şalygynyñ  soñky  wekili  Şou Sini ýeñýär we  täze  Çžou (taýpanyñ  we nesilşalygyñ  ady)  patyşalygynyñ  düýbüni tutýar. Bu döwlet b.e. öñ XII asyryñ  ahyryndan  b.e. öñ III   asyryñ   ortasyna  çenli  dowam  edýär. Bu döwür ikä bölünýär: Günbatar Çžou döwri (paýtagty Hao şäheri)  we Gündogar Çžou (paýtagty Zoi şäheri). B.e. öñ IV asyrda  Çžou nesilşalygynyñ  täsiri  pese düşýär we “Göreşýän  patyşalyklaryñ  döwri” başlanýar. Bu döwürde 7 sany  döwlet birleşmeleri  ýokary  galyp,  olar merkezi häkimýete  boýun  egmändirler.
3.Ýurduñ täzeden birleşdirilmeginde  günbatarda  ýerleşýän  Sin  patyşalygy  esasy rol  oýnapdyr.
B.e. öñ Iv asyrda Sin patyşalygynda  döwlet işgäri  Şan ýanyñ  özgerdişleri  netijesinde  goşuny täzeden  gurnamak uçin  ägirt uly serişdeler  ýygnalýar. Bürünç ýaraglar demir  bilen çalşyrylýar. Söweş kolesnisalary  (arabalary)  atly goşun   bilen çalşyrylýar. Berk tertip düzgün, sowgat-sylaglar ulgamy girizilýär.
Ýart In Çženiñ  patyşalyk eden wagty (b.e. öñ  246-210 ýý)  doly birleşdirilýär. Ol b.e. öñ 221-nji ýylda  imperator  (huandi) derejesini  alýar we  özüni Sin  Şi  huandi (Siniñ  ilkinji  imperatory) diýip  atlandyrýar. Ol demirgazykdaky çarwalardan  goranmak üçin  beýikligi  10 metr, uzynlygy 4000 km bolan  Beýik Hytaý  diwaryny  gurdurýar. Içerki syýasatynda Sin Şi huandi ýurdy   36 welaýata  bölýär. Köne han-begler dolandyryşdan  çetleşdirilip, gözegçilik astyna alynýar.Girizilýän  täzeliklere  garşy çykýandygy  üçin  460 konfusiançy – alym jezalandyrylýar. Imperatorlar köne düzgünler wagtyndaky filosofiki we taryhy edebiýaty  ýakdyranmyş. Sin Şi huandi ölensoñ daýhanlar gozgalañy  başlanyp, oña  oba  kethudasy Žýu Ban  baştutanlyk edýär. B.e. öñ 207-nji ýylda  ol Sin  nesilşalygynyñ  soñky wekilini  tagtdan düşürip, Birinji ýa-da Uly Han  nesilşalygyny  esaslandyrýar. Ol ýurduñ merkezleşdirilişini  dikeldýär. Sin nesilşalygy wagtynda  ejir çekenlere kömek berýär.
Imperator U Diniñ döwründe  basybalyjylykly  daşary  syýasat netijesinde  günbatarda  Zob – Nor, soñra  102-nji  ýylda  Fergana  çenli,  günortada  Hindihytaýyñ  demirgazyk  böleginde, demirgazyk – günbatarda  bolsa Koreýanyñ  bir böleginde  Han nesilşalygynyñ  häkimýeti ýaýraýar.
U Di ölensoñ,  ýurtda  ýagdaý  ýitileşýär. Ýerler iri ýer eýeleriniñ  elinde  jemlenýär,  daýhanlar tozýar, bergidarlyk gulçulygy  ýokarlanýar.
B.e. öñ I asyryñ  ahyrynda  ýagdaý  has-da ýitileşýär. Käbir durmuş özgerdişler arkaly  ýagdaýy ýumşatmak işlän  imperatorlaryñ  birem  häkimýeti güýç bilen  basyp alan  Wan Mandyr (9-25 ýý). Ýöne onuñ  özgerdişleri şowly  bolmaýar. Şonuñ üçinem oña garşy gozgalañ  turýar.
B.e. öñ 18-nji  ýylynda  has iri  hereket Şandunda  başlanýar. Gozgalañçylara Han nesilşalygynyñ  tarapdarlary hem goşulýarlar. Gozgalañyñ baştutany  Fan Çun gozgalaña  gatnaşyanlara  goşlaryny  gyzyl reñke  boýamagy buýurýar. “Gyzyl gaşlylar” ady şondan döreýär. Gozgalañçylar Han patyşalygynyñ merkezi Çanany eýeläp. Wan Many  öldürýärler. (B.e. 23 ý)
Han nesilşalygynyñ wekilleri  Lýu Sýu diýen  wekilini  imperator   edýärler. Şeýdip häkimýet başyna Kiçi Han  nesilşalygy  (25-220 ýý)  gelýär. Zýu Sýu gullary köpçülikleýin azatlyga  goýberýär, salgytlary peseldýär. Gullary öldürmek, tagmalamak gadagan edilýär. Wagtlaýýnça asudalykdan  soñ, Han  imperiýasy ýene-de  basybalyjylykly   syýasat ýöredip başlaýar. Hytaý serkerdesi Ban Çao ilki  gunnlary  ýeñip, 90-njy  ýylda  Kuşan  döwletine  güýçli  zarba  urýar.
Han nesilşalygy  wagtynda  günbatar  ýüpek ýoly  bilen  Orta Aziýa  we Parfiýanyñ  üstünden  geçip, hytaý  harytlary Rime  barypdyr. Hytaýa bolsa  ýewropa  we günbatar  aziýa  harytlary  getirilipdir. II asyrda ilkinji  gezek  rim  ilçihanasy barada  agzalýar. Günortada hytaýlylar Hindistanyñ üsti bilen  Hindistana  aralaşypdyrlar. Gündogarda hytaýlylar Ýaponiýa  bilen  deñiz  aragatnaşyklaryny  ýola goýyarlar.
II asyryñ  ahyrynda  Hytaýda  täze  gozgalañ  bolýar. Ol “Sary dañylylaryñ” gozgalañy  diýip at alýar. Gozgalaña Çžan  Çžýoa   we onuñ  iki dogany  baştutanlyk  edýär  we  20  ýyldan  gowrak  dowam  edipdir. Gozgalañ basylyp ýatyrylan  hem bolsa, Han  nesilşalygy  220-nji  ýylda  üç patyşalyga  dargaýar.
4.Hytaýda iýeroglifleriñ  sany  gitdigiçe  artypdyr. Hytaý edebiýatynda dini däpler  güýçli  duýulýar. Ata-babalaryñ ruhlaryny  hormatlamak uly  ähmiýete  eýe  bolan.
Adatdan daşary güýji bolan gahrymanlar hakynda köp hekaýatlar düzülýär.
B.e. öñ I müñýyllygyñ  ortalaryna  Hytaýda dürli  filosofiki  mekdepler  ýüze çykýar. Şolaryñ birem Filosof  Kun – szy (b.e. öñ  551-479ýý) tarapyndan  esaslandyrylan  konfusiançylykdyr. Ýene bir mekdebem Zao-szynyñ  esaslandyran  daosizm mekdebidir. II asyrda Hytaýa  Hindistandan  buddizm  aralaşyar. Rowaýata görä ilkinji buddizm  sutralary Hytaýa ak atyñ üstünde  getirilipdir. Şoña baglylykda Zoýanda  häzirki  wagta çenli  saklanyp galan  “Ak atyñ ybadathanasy” bina edilipdir. IV-VI asyrlarda sutralar hytay  diline  terjime  edilip,  buddizm  Hytaýda  giñden ýaýrapdyr.
Hytaýda tebigat bilimleri hem ösüpdir. B.e. öñ II asyrda  “Matematika dokuz kitapda” diýen  iş çap edilipdir. Astronomiýa degişli işler Syma Sýanyñ  Ban Gunyñ  işlerinde  bolupdyr.
Uzak Gündogar
thumb|300px|Dünýä kartasynda Uzak Gündogar
Uzak Gündogar (遠東, 극동, 極東, ตะวันออกไกล, Viễn Đông, Timur Jauh, Far East) — Demirgazyk-Gündogar Aziýany, Gündogar Aziýany we Günorta-Gündogar Aziýany öz içine alýan sebit.
Eneolit döwri
'''Mowzuk: Ekerançylygyň we maldarçylygyň ýüze çykmagy. Eneolit.'''
1.	Ekerançylygyň ýüze çykmagy
2.	Maldarçylygyň ýüze çykmagy
Enolit Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň 2000-nji ýýlyň dekabrynda Türkmenistanyň medeni mirasyny öwrenmeklige bagyşlanan konferensiýanyň çykyşy.
Maldarçylygyň we ekerançylygyň döremegi ilkinji  nobatda adamyň uly önümçilik  ýeňişini aňlatdy. Eger ýygnaýjylyk hem-de awçylyk arkaly adamlar tebigatyň taýýar önümlerini iýmit höküminde peýdalanan bolsalar ekerançylyga we maldarçylyga  geçilmegi bilen şol önümleri indi özleri öndürüp iýmit höküminde  kadaly peýdalanyp başladylar. Indi adamlarda et, däne, dürli ösümlikleriň kökleri görnüşinde taýýar önümler peýda boldy. Köp taýpalarda ekerançylyk we maldarçylyk bir wagtda  ösüp başlady. Käbir maldarçylyk has ösen ýerlerinde bolsa  ekerançylyk kömekçi hojalyk görnüşinde ösdi. Neolit eýýamynda entek maldarçylygam, ekerançylygam taýpalaryň köpçüliginde hojalygyň esasy pudagy höküminde çykyş etmedi.
Türkmenistanyň dag eteklerinde ýaşan taýpalaryň oturymlaşan durmuşa geçmeginde tebigy şertlerde uly  orun tutýar. Dag eteklerindäki çeşmeleriň ýakalaryndaky  suw  basýan peslikler ilkinji ekin meýdanlary bolup hyzmat edipdir. Şeýle suw basýan ýerleriň golaýynda uruglar oturymlaşyp, ýönekeý ekerançylyk we maldarçylyk hojalygyny alyp barmaga uýgunlaşypdyrlar. Şol çeşmeleriň bagynda bişýän ýabany däneli ekinler ekerançylygyň ösmegine oňaýly şertler döredipdir. Ýakyn Gündogar ýurtlarynda boluşy ýaly Türkmenistanda hem gurak aram klimatyň bolmagy ekerançylyk işleri diňe emeli  suwaryş arkaly  mümkin bolupdyr. Emeli suwaryş Gündogar ýurtlarynyň hojalyk durmuşynda ägirt uly orun tutup, olaryň taryhy ösüşiniň  birentek taraplaryny  kesgitläpdir. Hut şu sebäbe göräde bu ýurtlarda ekerançylygyň emele gelmegi ekin meýdanlaryny emeli usul bilen suwarmak mümkinçiligi bilen  berk baglanyşykly bolupdyr.
Seredilip geçilýän döwürlerde Türkmenistanda  sil suwy bilen suwaryşa  esaslandyrylan ekerançylyk ýöredilipdir. Ekin meýdanlar çil bilen atyzlara bölünip, olara sil suwy akdyrylyp suwa basdyrylypdyr. Heniz gurap gatamadyk topragyň ýüzüne tohum sepilipdir. Bu az netijeli usul bolsada, Türkmenistanyň gadymy ekerançylary  şu ýönekeý usuly ulanyp ekerançylyk işlerini alyp barypdyr.
Neolit döwründe Köpetdagyň gerişleri bilen  Garagum çägelikleriniň arasynda urug  obşinalarynyň ýaşan ýerleri alymlar tarapyndan öwrenildi. Şol ýadygärlikleriň biri Aşgabadyň golaýyndaky Jeýtun diýilýän otrum ýerdir. Ol ýerde gumluk däpäniň üstünde ýerleşýän peýdaly 0,5 ga deň bolan Jeýtun ýadygärliginden 40-a golaý bir otagly ýaşaýyş jaýlarynyň üsti açyldy. Ol jaýlarda sany 5-6 adamdan ybarat bolan jübüt maşgalalar ýaşapdyrlar. Şol jaýlaryň diwarlarynyň bir bölegi togalanan toýun palçykdan salynypdyr. Birneme gijiräki döwürde bolsa ol palçyk çig kerpiçler bilen çalyşylypdyr. Şol zamanyň başga bir ýadygärligi Gökdepeden Gündogardaky çopandepede bolan jaýlar hem  şonuň ýaly  edilip salynypdyr. Bu ýadgärlikler neolit zamanynyň medeniýetine degişli bolupdyr. hem-de özüne mahsus tapyndylary boýunça Jeýtun medeniýetine degişlidir. Bu medeniýet öňki SSSR-iň territoriýasyndaky iň gadymy  ekerançylyk we maldarçylyk taýpalarynyň mediniýetidir. Jeýtun we Çopandepe ýadygärlikleri gazylyp agtarylanda arpa däneleriniň yzlary, öý haýwanlarynyň – geçileriň,  goýunlaryň, öküziň we itiň köp sanly süňkleri tapyldy. Bu ýerde entek awçylyk hem öz ähmiýetini ýitirmändir. Munuň şeýledigini şol ýerden tapylan keýik süňkleri görkezýär. Zähmet gurallaryny ýasamak üçin entek daş hyzmat edipdir. Arheologlar tarapyndan tapylan daşdan bejerilen zähmet gurallarda Jebel gowagyndan tapylan gurallara meňzeş. Gadymy ekerançylar indi daşdan we süňkden orak bejermegi başarypdyrlar. Ol oraklary bolsa hasyl ýygnamak üçin peýdalanypdyrlar. Däne önümlerini işläp bejermek üçin daş sokular we däne owguçlar hyzmat edipdir.Jeýtunlylar gowy  bişirilen ýasy düýpli  gap-çanaklary hem bejeripdirler. Ol gaplarda bolsa göni çyzyklar ýa-da egrem-bügram çyzyklar görnüşinde  hoşamlar bar.
Jeýtun medeniýetiniň ýadygärlikleri üç döwre bölünýär. 1-nji döwrüne Jeýtundepe, Çopandepe,  Togalak depe; 2-nji döwrüne Pessejik depe, Çopandepe hem-de Gökdepe etrabyndaky  beýleki ýadygärlikler; 3-nji döwrüne Mäne bilen Çäçäniň arasyndaky Çagylly depe degişlidir.
Jeýtun medeniýetiniň 2-nji döwründe häzirki Gökdepe etrabynyň çäklerinde irki ekerançylyk oazisleri döräpdir. Pessejikdepe onuň merkezi bolupdyr. Arheologlar bu ýerden çakmakdaşdan ýasalan orak, gazawlar,  burawlar, iňňeler, bizler, däne owguçlaryny, küýze önümleriniň böleklerini,  tutdan ýasalan her dürli monjuklar,  daşdan we balykgulajyklardan ýasalan şekilleri tapdylar. Pessejik depedäki ýaşaýyş taýpalarynyň gurluşy, onda peýdalanylan gurluşyk matrýallardan hem-de gurluş usuly Jeýtun jaýlaryna meňzeş. Şol bir wagtda Pessejikdepeleriň durmuşynyň köp aýratynlyklary hem bolupdyr. Ol ýerde üsti açylan jaý ybadathana jaýy bolupdyr diýlip çaklanylýar. Onuň diwarlary dürli bezegler bilen bezelipdir. Bu diwar bezegleri ilkidurmuş adamlarynyň sungaty babatynda möhüm açyşlaryň biridir. Ilkidurmuş adamlarynyň durmuşynda Jeýtun medeniýetiniň  irki döwürden başlap maldarçylyk uly ähmiýete  eýe bolup başlaýar.
Çagylly depäniň aşaky gatlaklaryndan öküz  süňküniň tapylmagy ol eýýamiň adamlarynyň diňe ownuk şahly mallary däl, eýsem iri şahly mallary-da  eldekileşdirendigini aňladýar. B.e.öňki IV müň ýyllykda ilkidurmuş adamlaryň  durmuşynda oturymly  ekerançylyk esasan giň ýaýran, şu döwürde Turkmenistanyň çäklerinde ýaşantaýnalar enolit medeniýetini döredýärler. Enolit bu mis-daş asyry diýmekligi aňladýar. Emma mis metaly gaty az bolandygy sebäpli, ondan diňe ýönekeýje temençeleri, ownuk-uşak bezeg zatlary bejermek bilen çäklenipdirler şeýlelikde mis metaly jemgyýetiň zähmet öndürjiligine düýpli täsir etmändir. Şoňa göräde entek hojalykda  daş gurallaryny ulanmak dowam etdirilipdir. Enolit zamanynda agaç gurallaryndan hem giňden peýdalanylypdyr. Ilkinji agaç kätmenler hem şol döwürde ýüze çykypdyr. Hut şu döwürde ekerançylyk işlerinde haýwanlaryň güýçlerini hem ulanyp başlapdyrlar. Ekerançylyk bilen baglanşykly işleriň artmagy hojalykda atanyň rolunyň ýokarlanmagyna getiripdir. Indi enelik urugy öz ornuny atalyk urugyna berip başlayar indi aýallar öý işleri, çagalary terbiýelemek bilen meşgullanyp başlaýarlar urugy  dolandyrmaklygy hem atalar öz  ellerine alypdyrlar. Indi urug aksakgaly, çopan, goranmak işleri,  uruş meseleleri,  ekerançylyk işlerini alyp barmak erkekleriň paýyna düşüp ugraýar. Maldarçylyk hojalygynyň möhüm pudaga öwrülip ugramagy bilen baglanşykly ol ekerançylykdan bölünip aýrylýar. Mallaryň sanynyň kem-kemden köpelmegi giň öri meýdanlaryny talap edipdir. Indi çarwalar täze öri meýdanlaryny gözläp ondan-oňa göçüp ýöremeli bolupdyrlar. Olar öz çagalaryny hem bile alyp gidipdirler. Bu ýagdaý öz gezeginde çarwa maldarçylyk hojalygynyň ekerançylykdan bölünip aýrylmagyna getiripdir. Maldarçylygyň ýüze çykmagy dokmaçylygyň ösmegine  getiripdir. B.e.öňki II müň ýýllyk Enolit daş asyryndan bürünç asyryna geçmekligi aňladypdyr. Bu döwür Türkmenistanyň ilatynyň taryhy ösüşinde aýratyn eýýam bolup durýar. Türkmenistanda enolit döwrüne  degişli ýadygärlikleriň 30-dan gowragy bar. Olar esasan Günorta Türkmenistanyň çäklerinde ýerleşendir. Olaryň arasynda Tilkidepe, Daşlyde-depe, Akdepe, Owadandepe, Änewdepe, Garadepe, Namazgadepe, Ýylgynlydepe, Göksüýri we beýlekilerdir. Gadymyýetiň bu ýadygärlikleriniň öwrenilmegi 1904-nji ýylda amerikan alymy R.Pampelliniň ýolbaşçylygynda başlanýar. Bu alym Änew depelerinde gazuw barlag işlerini geçirdi hem-de köp sanly maddy ýadygärlikleri bolan tutuş medeni gatlagyň üstüni açdy. Pampelliniň geçiren ylmy işleriniň oňaýly taraplary bilen  birlikde kemçilikleri hem bardy. Ol gazuw-barlag işleri netijesinde tapylan tapyndylaryň owadanlaryny, nagyşlylaryny saýlap alypdyr. Beýle etmek bolsa dogry ylmy netijeleri çykarmak işini kynlaşdyrýar. Mundan başgada ol Änew  medeniýetini ýangyn sebäpli heläk bolupdyr diýip nädogry netije çykarýar. Amerikan ekspedisiýasynyň Änewde geçiren  gazuw-barlag işlerine  tankydy göz bilen  garap türkmen alymlary Anew medeniýetini aşakdaky ýaly senelere  bölýär. Änew I-b.e.öňki V-IV müň ýyllyklaryň başlary; Änew II- b.e. öňki IV müň ýyllygyň ahyrlary III müň ýyllyk;
Änew II – b.e.öňki III-II müň ýyllyklar;
Anew IV – b.e.öňki I müň ýyllygyň ortalaryna çenli.
Görşimiz ýaly Änew medeniýetiniň ilkinji iki döwri eneolit zamanyna degişli bolup ol b.e.öňkiV-III müň ýyllyklary öz içine alýar. Soňky iki döwri bolsa bürünç asyryna degişli bolup, b.e.öňki II-I müň ýyllyklary öz içine alýar. Türkmenistanyň territoriýasynda belli bolan eneolit zamanynyň  oturymly ýerleri günbatarda  Gyzylarbatdan başlap, gündogardan Tejen derýasynyň orta akymlaryna çenli bolan dag etek zolagyny tutupdyr. Kakanyň ýanyndaky  Ýasydepe, Artygyň ýanyndaky Namazgadepe, Garadepe, Tejen şäherinden gündogardaky Göksüýri we başga-da ençeme ýadygärlikler şol zamanyň oturym ýerleriniň  galyndylarydyr. b.e.öňki IV müň ýyllykdada Türkmenistanyň çäklerinde  ýaşan taýpalaryň hojalygy çalt depginler bilen ösüpdir. Dag eteklerindäki çeşmeleriň esasy bölegi ekerançylyk üçin özleşdirilipdir. Ilatyň durmuşynda metallurgiýa we keramiki önümçilik uly orun tutupdyr. Misden ýasalan bizler, temençeler,  taýagyň ýa-da  naýzanyň ujuna oturdylýan çişler, dürli  bezeg şaýlary,  ýiti reňkler bilen  haşamlanan gap-çanaklar döwrüň has kämil gurallary hasaplanýar. Eneolit zamanynda suwarymly ekerançylygyň ösmegi netijesinde ilat oturymlylyga  geçip başlaýar. Gadymy ekerançylar b.e.öňki III müň ýyllyklardan başlap diňe  bir dag eteklerinde däl, eýsem düzlüklerde hem uly bolmadyk ýaplary gazyp, özboluşly suwaryş  sistemasyny döredipdirler. Göksüýri oazisindäki Mollalydepäniň golaýyndan göwrümi 3500 kw.m bolan emeli suw howdanynyň  tapylmagy gadymy  ekerançylygyň düzlüklerde-de ösendigini habar berýär. Gadymy ekerançylar esasan arpa we bugdaý ekipdirler. Olaryň hojalygynda maldarçylyk hem uly orun tutupdyr. Sygyr, geçi, goýun, doňuz soňraky döwürlerde bolsa düýe, at ýaly  mallary saklapdyrlar.
Irki eneolit döwründen başlap, gurluşyk işleri-de ep-esli kämilleşdirip. çig kerpiçden bir otagly jaýlary salyp başlapdyrlar. B.e.öňki IV müň ýylyk bilen III müň ýyllygyň  sepgitlerinde  ilatly punktlaryň tutýan meýdany ep-esli giňelipdir. Uly maşgalalaryň döremegi netijesinde köp otagly jaýlar salynypdyr.
Eneolitiň ortaky döwründe küýze önümlerini öndürmek kämilleşipdir. Keramika önümlerine salynýan nagyşlar kämilleşendir. Olaryň bezeglerinde köp reňklilik ýüze çykypdyr.
B.e.öňki IV müň ýyllyk bilen III müň ýyllygyň sepgitlerine degişli ýadygärlikleriň arasynda aýallaryň oturan,  dik duran ýanbaşy gaba, elleri aşak  sallangy görnüşindäki, palçykdan ýasalan heýkeljikler hem tapyldy. Olaryň arasynda birýarym sakgally erkek adamlaryň heýkeljikleri-de bar. Şol döwre degişli mazarystanlyklardan dürli  görnüşli bezeg şaýlary,  kähalatlarda dürli  gaplar tapyldy.
Eneolit döwrüniň adamlary  antropologik görnüşi boýunça  süýri kelleli ýewropaistik tipe degişlidir. Bu tip türkmen halkynyň kemala  gelmeginde-de uly orun  tutupdyr.
Irki eneolit döwrüňde Türkmenistanyň ilatynyň jemgyýetçilik  gurluşynda hem özgerişler bolup geçipdir. Suwarymly ekerançylygyň, metallurgiýanyň döremegi, gurluşyk işleriniň  güýçlenmegi,  maldarçylygyň ösmegi agyr fiziki  işler bilen  baglanşykly bolandan soň, bu döwür kem-kemden jemgyýetde  erkek adamlaryň ornunyň  ýokarlanmagyna  getiripdir. Bu bolsa jemgyýetiň ösüşine öz täsirini ýetirip enelik urugyndan atalyk urugyna, ondan hem hususy eýeçilige geçmeklige alyp barypdyr. Eneolit medeniýeti soňky bürünç asyry wagtynda Türkmenistanyň çäklerinde synpy jemgyýetiň,  döwletiň ýüze çykmagy  üçin  şertler döredipdir. Türkmenistanyň çäklerindäki oturymly ilat özleriniň ykdysady, medeni ösüşinde  Orta Aziýanyň  beýleki sebitlerinden öňe geçipdir. Amatly tebigy şertler muňa ep-esli derejede ýol açypdyr. Eneolitiň we bürünç asyrynyň dowamynda gadymy Gündogaryň örän ösen medeniýetleri bilen Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan ilatyň aragatnaşygy has güýçlenipdir.
.мон
.мон - Mongoliýanyñ döwlet domeny.
Mustafa Çokaý
Mustafa Çokaý 1889-njy ýylyň 25-nji dekabrynda günorta Gazagystanyň öňki Ak meçet, soňraky Gyzyl Orda şäheriniň golaýyndaky Narşoky gyşlagynda, gurply hem abraýly adamyň maşgalasynda dünýä indi. Ol üç erkek doganyň ortanjysy bolupdyr. Çaga wagtyna oba mekdebinde, oglanlyk hem ýetginjeklik ýyllarynda Daşkentdäki Türküstan çagalarynyň gimnaziýasynda gowy bilim alypdyr. Soňra Peterburg uniwersitetiniň ýuridiki fakultetini tamamlapdyr.
Onuň gimnaziýa hem studentlik ýyllary örän dartgynly döwre, syýasy çaknyşyklaryň dowam edýän wagtyna gabat gelýär. Şol döwürde Günbatarda 1-nji Jahan urşy-da barýardy. Aýratyn-da, 17-nji ýylyň başynda bolup geçen Fewral rewolýusiýasyny Mustafa Çokaý ýakyndan synlapdyr. Şol rewolýusiýanyň yz ýany Orsýetde döredilen Wagtlaýyn hökümete giren we soňra onuň ýolbaşçysy bolan Aleksandr Kerenskini ýakyndan tanapdyr. Öz wagtynda A.F. Kerenskiý hem Daşkent gimnaziýasynda okan ekeni.
Şol syýasy hereketler, Orsýetde bolýan özgerişlikler hem onuň baknalygyndaky Türküstan halkynyň agyr sosial ýagdaýy Mustafa Çokaýyň syýasy garaýyşlarynyň kämilleşmegine güýçli täsir edipdir. Ol öz döwrüniň öňdebaryjy hem tanymal şahslarynyň ençemesi bilen duşuşypdyr, olar bilen pikir alşypdyr. Onuň esasy maksady Türküstany Russiýanyň kolonial zulumyndan halas etmek bolupdyr. Sebäbi Türküstan öz dürli etniki düzümi, öňki ýaşap gelen taryhy şertleri, dini ynanjy hem sosial-ykdysady ýagdaýy babatynda, Orsýetden düýpli tapawutlanypdyr.
Mustafa Çokaýyň aýtmagy boýunça, Türküstanda halk synpy gatlaga bölünmändir we olaryň arasynda synpy çaknaşyk bolmandyr. Şonuň üçin ykdysady maksat bilen geçiriljek reformalara syýasy gatlagyň arasyndaky barlyşyksyz göreş hökmünde däl-de, ýerli şertlere görä çemeleşmelidigini öňe sürüpdir. Ol bu ugurda owaly bilen rus kolonial süteminden dynmagy esasy şert saýypdyr. Ol bu ugurda ýaş türküstanlylar hem beýleki progressiw pikirli toparlar bilen ýakyn aragatnaşykda bolupdyr. Ol Russiýada amala aşýan syýasy özgerişlikleriň hiç biriniň, şol sanda Wagtlaýyn hökümetiň hem, Bolşewikleriňem Türküstanyň halkyna milli azatlyk bermejegine göz ýetiripdir. Şeýlelikde, 1917-nji ýylda Türküstan musulman komitetiniň agzasy, soňra onuň başlygy bolupdyr.
1979 Eýran ynkylaby
Eýrandaky 1979-njy ýylyň ynkylaby.
Muhammet Reza Pehlewi 1962-nji ýylda ýurtda jemi 19 sany uly özgerdişler toplumyny durmuşa geçirmäge başlady. Ol döwründe “ak ynkylap” adyny aldy. Ýurdy döwrebaplaşdyrmaga niýetlenen bu özgerdişler döwlet maýa goýumynyň hasabyna oba hojalygyny özgertmegi, senagaty ösdürmegi, magaryfa we saglygy saklaýşa ünsi güýçlendirmegi göz öňünde tutýardy.
Mustafa Çokaý
Mustafa Çokaý 1917-nji ýylyň noýabrynda döredilen Türküstan awtonomiýasynyň agzalygyna saýlanýar. 1917-nji ýylyň 10-njy dekabrynda Türküstan awtonomiýasy jar edilýär. Wagtlaýyn hökümetiň düzümine ýerli milletleriň ählisinden wekiller, şol sanda musulman däl milletlerden hem wekiller girýär. Hökümeti dolandyrmak işi Mustafa Çokaýa tabşyrylýar.
Türküstan awtonomiýasyny Merkezi Aziýadaky ähli milletler goldapdyrlar. Türküstan awtonomiýasy bary-ýogy 64 gün ýaşap bilipdir. Bu awtonomiýa 1918-nji ýylyň 13-nji fewralynda Gyzyl Goşun tarapyndan wagşylarça basylyp ýatyrylýar. Şondan soň Mustafa Çokaýyň durmuşynda sergezdançylykly döwür başlanýar.