Oguz_han_eýýamynyň_medeniýeti
Nusaýda parfiýaly ymarat ussalarynyň salan monumental jaýlarynyň galyndylary saklanypdyr. Şol jaýlaryň arasynda Parfuýa han-begleriniň täze Nusaýdaky mazarlarynyň territorýasynda kiçiräk ybadathana bar, bu jaý beýik bolmadyk tekizligiňüstünde göni burçly edlip salnypdyr, töweregine bolsa sütünli eýwan aýlanypdyr. Köne Nusadaky zat saklanýan inedördül jaý hem şol wagtda salnypdyr.Sol jaýyň sütünlenen eýwanly edlip daşyna aýlanan howlusy bar, bu howlunyň her biri tarapynda sütünli edlip salnan üç sany süýrgült otaglar ýerleşdirliopdir. Bu zat saklanýan jaý Parfiya patşalarynyň ata-babalarynuyň dini bilen baglanyşykly bolmaga çemeli. Köne nusaýyň günorta böleginde köşk-ybadathana jaýlarynyň ägirtuly ymaraty bolupdyr. Şol ýerde 400 kwadrat metr meýdanly ullakan inedördül ýygnak zaly agtarylyp tapyldy. Bu jaýyň diwarlary diwar sütünleri bilen iki gat edlip salnypdyr, şonuň ikinji gatynda palçykdan ýasalan iri statuýalar tagn üstünde goýlupdyr. Pürsler diwarlaryň üstünde we dört sany ullakan dörtgyraň sütüniň üstünde goýlupdyr. Jaýyň kompleksi ýaşaýyş jaýlarynyň we hojalyk jaýlarynyň tutuş bir toparyny, sütünli içki howlujyklary, monumental ybadathana dinini, şol diniň töweregine aýlanan koridorlary we uzynlygyna 17 metr bolan ybadathanany öz içine alýar, şu ybadathananyň içinde bolsa hudaýlaryň esasy statuýalary goýlupdyr. Günorta Türkmenistanyň Parfiýa skulpturasyndan biziň elimize düşenleri dürli nusgalarda we dürli tehnika bilen ýasalan: eýlenip (köplenç palçykdan) ýasalan, daşdan ýonulyp we gazlyp ýasalan, metaldan guýlup hem zikge edilip ýasalan, keramiki zatlardan (gyzyl palçykdan) ýasalan statuýalardyr. Köşkleriň we ybadathanalaryň içini bezemek üçin palçykdan ýasalan statuýalar adamyň hakyky boýundan hem has uly edilip ýasalypdyr. Bu statuýalar gaty saz edilip, örän timarlanyp ýasalanlygy we formalarynyň birneme umumylaşdyrylyp ýasalanlygy bilen häsiýetlenýär; statuýalar dürli reňkler bilen reňklenipdir. Margianada koroplastika – hudaýlaryň, adamlaryň we haýwanlaryň suratlarynyň gyzyl palçykdan örän çeperçilikli kiçijik edilip ýasalmagy – ýokary kämillige ýetipdir. Parfiýalylarda gliptika, ýagny daş ýonup, ownujak zatlary ýasamak sungaty örän ösüpdir, bu zatlar bolsa bezeg edilip, doga edilip, şahsy möhür edilip ulanylýar ekeni we bu zatlar adatça ýüzüge gaşa edilip oturdylýar ekeni. Köne Nusaýdan şular ýaly möhürleriň birnäçesi we şol möhürleriň onlarça ottiskleri tapyldy, olaryň ýüzünde bolsa patyşanyň täç geýýän suratlary, awçylyk suratlary, dürli-dürli hudaýlaryň, haýwanlaryň, simwollaryň suratlary bar. Uly Arşakitleriň manatlarynda patyşalaryň owadan edlip çekilen suratlary bar, bu suratlary Parfiýa medalçylary çekipdirler. Parfiýa ussalary süňk ýonup surat çekmek hünärine örän ökde bolupdyrlar, bu hünäriň bolsa görnükli nusgalary patyşa ritonlarydyr – Nusaýdan tapylan şah görnüşli gaplardyr. Gadymy dünýäde Parfiýa halylary we Parfiýa ussalarynyň daşdan ýasan zatlary örän gowy görlüpdir, şunda gaty flýuorit daşyndan, çyzmykly daşdan we ş.m. daşlardan ýasalan “daş käseler” aýratyn şöhratly zat bolupdyr. Günörta Türkmenistanda geçirilen arheologik barlaglar dürli-dürli şekillerde bolan ýokary hilli gap-çanaklary ýasan Parfiýa küýzegärçilik önümçiliginiň örän ösendigini takyklady. Parfiýa medeniýetiniň göýä özbaşdak däl eklektiki häsiýeti bar diýip, buržuaz ylmyň tassyklamalarynyň tersine, şol medeniýet ýadygärlikleri onuň öz esasy boýunça ýerli, özboluşly medeniýet bolup gelendigini, Parfiýanyň esasy welaýatlarynda gadym wagtlardan bäri ýaşap gelen halklaryň döreden medeniýeti bolup gelendigini hem-de ahyryna çenli şeýle medeniýet bolmagyna galandygyny äşgär görkezýär. Bu medeniýet belli bir etapda ellinistik elementleri peýdalanypdyr we olary täzeden işläpdir, emma şunuň özüniň mazmunyny doly suratda saklapdyr. Karl. Marks özüniň taryhy ýazgylarynda “Parfiýa imperiýasyndan Täze pars emele gelipdir” diýip belläpdir. Günorta Türkmenistanyň Parfiýa döwletiniň tas ýüz ýyl diýen ýaly köp ýaşan oba Parfiýa oturym ýerleriniň soňky ýyllarda öwrenilemgi Arşakitler döwletiniň ýykylmagyna we häkimiýet başyna Sasanitler dinastiýasynyň geçmegine gul eýeçilik formasiýasynyň krizisiniň başlanmagy sebäp bolan bolsa-da, gul eýeçilik jemgyýeti gutarnykly ýykylyp, ykdysady bazisiň çürt-kesik üýtgeşmeginiň diňe IV asyrda bolandygyny we hususan-da oba sebitleriniň şol wagta çenli rowaç bolan durmuşynyň biraz wagtlap pese düşmegi bilen bilelikde barandygyny görkezýär. Tutuş Günorta Türkmenistanyň taryhy-arheologik taýan öwrenilmegi dürli zamanlarda ýerli medeniýetleriň ösüşiniň dyngysyz barandygyny, şol medeniýetleriň özboluşlylygyny we yzygiderlidigini takyklady hem-de parn-parfiýaly taýpalary bilen türkmen halkynyň medeni we etnogenetik aragatnaşyklarynyň bolandygyny belledi. Türkmenleriň etnogeneziniň prosesi dah-massaget taýpa soýuzlarynyň iň gadymy territorial – syýasy umumylygynyň çäkleri içinde başlanypdyr. Parfiýalylar bolsa gadymy döwrüň birnäçe etnik toparlarynyň biri bolup, türkmen halkynyň-da etnogeneziniň aňyrsy baryp şol tarapa direlýär we türkmen halky özüniň ýaşaýan ýurdunyň baý medeni geçmişiniň mirasdary bolup durýar.