XIX_–_njy_asyryň_I_ýa-da_Türkmen_halkynyň_goňşy_döwletleriň_zulmuna_garşy_garaşsyzlyk_ugrundaky_göreşleri
1813 ý maý – iýun aýlarynda şanyň ogullary (Muhammetweli we Muhammetguly Mürze) iki tarapdan hüjüm edip Gürgen derýasynyň boýunda ýomutlaryň we gökleňleriň birleşen güýçleri bilen çaknyşypdyrlar. Bu çaknyşykda taraplaryň haýsysynyň üstünlik gazanyp, haýsysynyň ýeňlendigi barada ýeterlik maglumat berilmeyär. Emma gozgalaňyň habary Kaspi deňziniň günbatar kenaryna, Kawkaza, orsýete çenli baryp ýetirpdir. Maglumatlara görä Hoja Ýusup Orsýetiň Kawkazdaky baş komanduýuşisi general N. F. Rtişewiň ýanyna kömek sorap wekil eberipdir diýlip aýdylýar. Ol hem ok – ýarag bilen üpjün etmek, harby kömek bilen gozgalaňçylary godajykdygyny aýan edipdir. Şu ýerde bir zada ünsüňzi çekjek bolýan, “ýagny 1913 ý bolan bu gozgalaň taryhyna Gülüstan wakasy” hökmünde mälim boldy, sebäbi bu gozgalaň belli bir derejede Gülüstan ýaraşyk şertnamasyny tizleşdirdi. Bu babatda şeýle maglumatlar bar. Rus administrasiýasynyň (patyşa Aleksandr I-ň) türkmenleriň gozgalaňyny goldajykdygyny öňünden aňan Eýran şasy öz wekili Mürze Abdylhasany general Rtişewiň ýanyna iberip, rus komandowaniýesiniň ýarasyk boýunça Eýranyň öňünde goýan ähli territorýal, harby we syýasy şertleri bilen doly ylalaşýandygyny mälim bermezlik şertini gozgalaňyna goldaw bermezlik şertini gazanypdyr. 1813 ýylyň 12 okýabrynda Orsýet bilen Eýranyň arasynda “Gülüstan” ýaraşyk şertnamasy baglaşyldy. Şondan öň gozgalaňçylaryň wekilleri gen Rtişew bilen duşup hem türkmenleriň peydasyna hiç – hili netije gazanyp bilmändirler. Etrek – Gürgen türkmenleriniň Hoja Ýusubyň ýolbaşçylygyndaky gozgalaňy güýze çenli dowam edipdir. Esasy söweş 1813 ýylyň 11 sentýabrynda ýene-de şol Gürgen derýasynyň boýunda bolup gecdi. 20 müňden gowrak türkmenleriň ýomutlardan we gökleňlerden toplanan birleşen güýçleri Astrabat hökümdary şazada Muhammetguly Mürzäniň regulýar goşunynyň garşysyna göreşipdir. Bu söweşde gozgalaňçylaryň baştutany Hoja Ýusup gahrymanlarça wepat bolýar. Şondan soň Hoja Ýusubsyz hem türkmenleriň birleşen güýçleri Gürgen Etrek derýalarynyň boýlaryndaky söweşlerde ençeme ýeňişler gazanypdyr. Emma bu üznüksizligi ýeňişli söweşleri ahyryna çenli doly alyp baryp bilmändirler. Hoja Ýusup wepat bolandan soň ýomutlar bilen gökleňleriň arasyna tow düşüp, agzalalyklar döräp gozgalaňyň gowşamagyna we netijesiz gutarmagyna alyp barypdyr. Şeýlelikde 19813 ýylyň maýynda başlanan bu gozgalaň güýzüň  ahyrlarynda ýeňlişe sezewar bolupdyr. Onuň ýeňilmeginiň sebäpleri barada şu aşakdaky faktorlary bellemek zerurdyr. Birnjiden: Gozgalaçylaryň esasy maksady garaşsyzlyk meýilli bolsa-da bitewi bir döwleti dikeltmek meselesini öňe sürmändir. Ikinjiden: Onuň konkret (anyk) strategiýasy we taktikasy işlenip düzlülmändir. Üçünjiden: Gozlaňçylaryň hatarynda şübheli toparlar köp bolupdyr, onuň baştutany Hoja Ýusup hem özi bir gelmeşek, söwdegir asly pursiýaly Fataly şanyň düzgüninden nägile bolan derwüşdir. Jemläp aýdanymyzda: bu gozgalaň agalyk ediji düzgüne, has dogrusy – zulumly, sütümli bidüzgünçilige garşy göreşde esasy güýç bolup bilmejekdigini ýene bir gezek görkezdi. Gozgalaňyň netijesiz tamalanandygyna seretmezden onuň taryhy ähmýeti uly boldy. Gozgalaňyň täsirli tolkunlary diňe Türkmenistanyň beýleki künjeklerine baryp ýetmän eýsem Orta Aziya, Eýrana, Kawkaza, örsýetediň milli çet ülkerine çenli baryp ýetdi. Gozgalaň Eýranyň Astrabat, horasan, mazenderan welaýatlaryny sarsdyrdy. Bu gozgalaň basylyp ýatyrylandan soň hem onlarça ýyllaryň içinde, çärýek asyryň dowamynda Astrabatdaky, Horasandaky türkmen obalarynda, etrek, Gürgen sebitlerinde tolgunyşyklar dowam edipdir. Şondan soň Astrabat welaýatynyň häkimi edilip bellenen Muhammet zaman Gajar han Horasanyň Eýran şasyndan nägile toparlary bilen birleşip şanyň garşysyna çykyş edipdir. Türkmenler (ýomutl;ar we gökleňler) Muhammet zamany goldap 30 müňe çenli adam ýygnap beripdirler. Soňra Muhammet Zama uly söweşlere taýýarlanyp ýörkä, Eýran şasy tarapyndan yzarlanyp, tussag edilip, jezalandyrlyp öldürlipdir. Oňa kömek eden türkmenler hem Etrek – Gürgen sebitlerini türkmnelr hem Etrek – Gürgen sebitlerini taslap denmirgazyga tarap göçüp gidipdirler. XIX asyryň II çärýeginde hem Eýran şalary Etrek – Gürgen Garrygala sebitlerine çenli ençme ýörişler edip halky talaňçýlyga agyr sütüme sezewar edip gelipdirler. 1832-33 ýý-da şazada Apbas, Mürze ýomutlaryň we gökleňleriň üsti bilen geci[ Saragt salyrlaryny we tekelerini talaňçýlyga sezewar etdi. 1836-ý-da Eýranda şa tagtyna çykan Muhammet ýomutlary we gökleňleri talaňçylyga sezewar etdi. Muňa jogap edip şol ýylyň maý aýynda ýomutlaryň düýeji tiresinden bolan Magtymguly hanyň ýolbaşcylygynda türkmenlr Astrabat häkiminiň dogany Mürze Mämmet hany öz goşuny bilen Gürgen derýasynyň boýunda derbi – dagyn etdiler. Şondan soň Eýran şasynyň regulýar goşunlary türkmen sähralaryna aralaşyp oturymly ilaty talap, öýlerini otlap aýallary we çagalary ýesir edip alyp gidipdirler. Bu wakalar barada Rus syýahatçysy K. Bode şeýle ýazýar: “Eýran hökümdarlarynyň wagşyçylyklarynyň iň elhenç ýeri şol ýesir türkmneiň dul galan haçar aýaly öz äriniň gana bulaşyp ýatan kellesini tä goşunyň agşamky düşlejek ýerine barýança göterip äkitmäge mejbur boldy. Persiýanlar bolsa beýle zalymlyga göwni bir ýaly arkaýyn garaýardylar” XIX asyryň I ýarymynda Türkmenistanyň günbatar we günorta raýonlarynyň bir bölegi Hywa hanlary tarapyndan basylyp alyndy. 1804-1806 ýý-da Hywany ýomutlaryň mallara we ýere salnan salgydyny tölemändikleri üçin çapawulçylykçylara sezewar edilendigi barada maglumatlar taryhy kitaplarda beýan edilýär. 1809 ýylyň iýun aýynda Nusaý we Abiwerd welaýatlarynyň türkmenleriniň garşysyna Hywa hökümdarynyň Muhammet walynyň baştutanlygynda jeza beriji otrýadynyň geciren çapawulçylyklary taryhymyzyň pajygaly günleri hökmünde suratlandyrylýar. Muhammet eminiň oruntutary Öwez ynak wagtynda ýomut türkmenleriniň Hywa hanlygyna tabyn bolmakdan boýun gacyryp, özlerine salnan pajy tölemändikleri baradaky maglumatlar, şeýle hem ýomut serkerdeleriniň demirgazyga (gazaklara garşy) günorta Buharanyň üstüne we Mary Sargat hem-de Ahal türkmenleriniň üstüne edilen ýörişlere işeňňir gatnaşandyklary baradaky maglumatlar bize MITT-ň sahypalarynda bellidir. MITT II tom 200-210 sah M. 1939 ý. 1806-1925 ýý-da Hywada Muhammetrahym hanlyk edipdri. Ol döwlet başyna gelen ilkinji gününden baslap türkmen taypalarynyň (çowdurlaryň, ýomutlaryň) üstüne çozuş edip demirgazyk – günbatarda, Kaspi deňiz kenar ýakalarynda, Maňgyşlakda hanlyk hökümetini berkarar edipdir. 1816- ýylda Muhammettaryh han Gürgen sähralaryna ýöriş edýär. Ol Astrabat welaýatyna çenli baryp harby operassiýalar gurap şol ýeriniň halkyny dürli paçlar tölemäge mejbur edipdir. Soňra garadasly mehinli taýpalaryň boýun bolmagyny gazanypdyr. Etrek – Gürgen sebitlerindäki gökleňler hem tabyn edilip, olaryň 1 bölegi Hywa göçmege mejbur edilipdir. Ili gökleň şahyry Gurbandurdy Zeliliniň “Watanym seni” diyen goşgusynda beýan edilýän setirlerde hem öz Watanyndan aýra duşen gökleňleriň Hywa hany Muhammetrahyma garşy azat edijilikli göreşi beýan edilýär. Biz siziň bilen geçen leksiýamyzda XIX asyryň I ýarymynda türkmen – rus gatnaşyjlarynyň ösüşi diýen temamyzda Maňgyşlakda abdal türkmenlerinn, igdirleriň we çowdurlaryň I böleginiň Hywa hanlygyndan goňşy gazak, özbek han – beglerinde goranyp günorta tarap göçmäge hem-de özleriniň goralmagyny we rus raýatlygyna kabul edilmegini haýyş edip, Orsýete telim gezekler ýüz tutandyklary barasyndaky maglumatlary öwrendik. 1801- Maňgyşlagyň abdal-ň Astrahana barmagy.