cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rimiň taryhy
Mundanyň ýanyndaky söweş bilen b.e. öň 49-45-nji ýyllaryň raýatlyk uruşlary tamamlanypdyr. Sezar Rim döwletiniň ýeke-täk hökümdary bolupdyr. Rime gaýdyp gelensoň, b.e. öň 44-nji ýylda Sezar ömürlik diktator diýlip yglan edilipdir. Oň ol ömürlik halk tribuny, b.e. öň 46-njy ýyldan bäri senzor hukuklaryny alan ekeni. B.e. öň 63-nji ýyldan bäri bolsa ol ýokary ruhany ekeni. Şeýlelikde Respublikanyň  dürli magistratlary  onuň elinde jemlenipdir. Sezar senata özüniň tarapdarlaryny girizip, senatorlaryň sanyny  900-e ýetiripdir.
Mowzuk: B.e.öň II-I asyrlarda Rimiň  durmuş – ykdysady gurluşy.
Welaýatlardaky ilatlardan salgydyň ýygnalyşy tertipleşdirilipdir.
Rimiň halkara abraýy ösüpdir. Rim-latyn bileleşiginden başga-da Orta Italiýanyň daglyk böleginde samnit taýpalarynyň bileleşigi hem bolupdyr. B.e.öň 354-nji ýylda Rim samnitler bilen dostlukly şertnama baglaşypdyr. Soňra Etruriýanyň şäherleri bilen gowy gatnaşyklar ýola goýulypdyr. B.e.öň 348-nji ýylda Kartaşen bilen II söwda ylalaşygy baglaşylypdyr.
Sekst Pompeý howp salyp ugrapdyr. Ol Sisiliýany, Sardiniýany, Korsikany eýeläp, ähli gaçgaklary kabul edip başlapdyr.
Mark Antoniý bilen Oktawianyň goşunlary Filippy şäheriniň  ýanynda  respublikaçy goşuny ýok edipdirler, Brut we Gaý Kassiý öldürilipdir.
Gall taýpalarynyň arasynda   agzybirlik bolmandyr. Olar öz taraplaryna  germanlary we rimlileri çekipdirler. Sezar b.e. öň 58-nji ýylda  Galliýa gelip,  kelt taýalarynyň  agzalalygyndan  peýdalanypdyr. Ol b.e. öň 56-njy ýyla çenli Reýn – Pireneý aralygynda  bütin Galliýany  basyp alypdyr.
6. Patyşalar öz käkiniýetni güýçlendirmäge çalşypdyrlar. Olar basylyp alnan ýerleri has erkin ulanypdyrlar. Serwiý Tulliý rim ýerlerini 21 bölege bölüpdir. Olara triler diýlip, 4-si şäher, 17-si oba ýerleri ekeni. Serwiý Tulliý garyplar bilen baýlaryň arasynda  ýerleri gaýtadan paýlapdyr hem diýýärler.
B.e. öň 60-50-nji ýyllarda  Rimde jemgyýetçilik  durmuşy işjeňleşipdir. Halk ýygnagynyň möhüm  wezipeleriniň biri  hem ýokary  wezipeli  adamlary  magistratlary  saýlamak bolupdyr. Bir wezipä  birnäce dalaşgär hödürlenipdir. Olar özlerine ses ýygnamaly  bolupdyrlar. Halk ýygnagynyň işine serkerdeleriň  harby  üstünlikjleri  uly täsir edipdir. Urşujylar halk ýygnagynda  möhüm ähmiýete  eýe bolupdyrlar.
Septimiý Seweriň özgerdişleri şol meseleleri çözmäge  we harby gullugyň  abraýyny ýokarlandyrmaga  gönükdirilipdir. Esgerleriň we serkerdeleriň alýan haky köpeldilipdir, kanuny nikalaşmaga, ýer edinmäge  hukuk berlipdir. Ýokary harby wezipeleri  eýelemäge  mümkinçilik döredilipdir.
Pompeý Senatyň  garşylygyny  ýok etmek üçin,  aýgytly  hereket edipdir. Ol wsadnikler tarapyndan goldanylýan  Krass we şäher plebsiniň  arasynda  has meşhur  syýasatçy uliý Sezar  bilen Senat oligarhiýasyna  garşy  bilen göreşmek üçin  gizlin  ylalaşyk baglaşypdyr. Taryhda I triumwirat adyny  alan  bu  ylalaşyk b.e. öň 60-njy ýylda  bolupdyr.
Sewer rim goşunynyň söweş ukyplaryny  ýokarlandyrmak üçinem möhüm  çäreler geçiripdir. Ýönekeý legioneriň 20 ýyllap  maşgala edinmäge, ýokary harby wezipeleri  eýelemäge  mümkinçiligi  bolmandyr. Oňa tölenýän hak hem ýokary  bolmandyr. Şonuň üçinem  goşuna  girýän  meýletinçileriň  sany barha  azalypdyr.
B.e.öň VI asyryň ortalaryna çenli plebeýlere hat-da goşunda gulluk etmegi hem ynanmandyrlar. Ýöne soň olary goşuna almaga zerurulyk döräp, alyp başlapdyrlar. Plebeýleri goşuna almak Serwiý Tulliniň özgerdişleri bilen berkidilipdir.
Indi Rimiň hökümdarlary olaryň  imperator  häkimýeti  bilen aragatnaşyklaryna  uly üns bermeli  bolupdyrlar. 4.Ilkibaşda hristian jemagatlaryna  imperatorlar we welaýat  dolandyryjy  toparlary  duşmançylykly   garapdyrlar. Traýan gizlin ýygnanyşyklary  gadagan  edýän  edikit çykarypdyr. Indeýlerden başga ilata  imperatora  çokunmak, onuň heykeliniň  öňünde  sadaka bermek dabarasyna gatnaşmak  hökmany  bolupdyr. Sektantlar  mundan boýun  gaçyrypdyrlar. Olar öz jemagatlaryna  gullar we ilatyň  garyp gatlaklaryny  çekmek bilen   gul eýeleriniň  we  rimli dolandyryjy  toparlaryň närazylygyny  güýçlendiripdirler. Hristian jemagatlaryna garşy meýiller ýerli ybadathanalaryň resleri, sadakalyk mallaryň  söwdasy  bilen  meşgullanýanlar, ýerli  hudaýlar üçin “keramatly” zatlary ýasaýan  hünärmentler tarapyndan  güýçlendirilipdir.
Buladan başga-da köp sanly ýazuw çeşmeleri, taryhy eserler saklanyp galypdyr. Olara Liwiniň işleri, Paterkullyň, Josif Flawiniň (“Iudeýa urşy”), Korneleý Tasidiň (“Taryh”-14 kitap, “Annalar” – 16 kitap), Ammian Marseliniň (“Işler” - 31 kitap) eserleri, terjimehal görnüşindäki eserler (Plutarhyň, Gaý Swetoniý Trankwilliň, Sekst Awreliý Wiktoryň, Tasidiň eserleri) degişlidir.
Rimiň garşydaşlarynyň arasynda bitewilik bolmandyr. Olaryň guralyşy gowşak bolupdyr. Rimiň Italiýany basyp almagy bilen merkezleşen döwlet emele gelmändir. Rim polis bolup galypdyr. Ol uruşlaryň gidişinde basylyp alnan ýerler bilen bileleşigiň dürli görnüşdäki ulgamyny döredipdir. Şeýlelikde rim-italiýa bileleşmesi emele gelipdir. Lasiýanyň gadymy polisleri b.e.öň 388-nji ýyldan bäri öz-özüni dolandyryş hukugyna eýe bolup, rim raýatlygynyň doly hukuklaryna eýe bolupdyrlar. Rimiň deňizýaka koloniýalary hem şol ýagdaýda bolupdyrlar. Olar ýokary derejeli minisipiler (minus-borçlulyk) bolupdyrlar we rim raýatlarynyň ähli borçlaryny ýerine ýetiripdirler.
B.e.öň 211-nji ýylda Gannibalyň tarapyna geçen Kapuýa şäherini rimliler basyp alypdyrlar. Ol Gannibalyň esasy daýanjy ekeni. Kapuýa gabalan mahaly ony gabawdan çykarmak üçin Gannibal Rime ýöriş edipdir. Rimiň ilaty howsala düşüpdir. Ýöne Gannibal ony gabap bilmändir. Rimliler bolsa Kapuýany tiz wagtdan eýeläpdirler.
Palestinanyň indeýleriniň  arasynda  we Ortaýer deňnziniň   gündogarynda  nazareýler we terapewtler ýaly sektalar bolupdyr. Olar hem ýessenler ýaly Ýahwä uýupdyrlar, ýöne  iýerisalim ruhanylary tarapyndan  bellenilen  resmi däpleri ykrar  etmändirler.
Triumwirler welaýatlary gaýtadan paýlaşypdyrlar. Oktawian Galliýany, Ispaniýany, Illiriýany, Lepid Afrikany, Antoniý Ortaýer deňziniň gündogar welaýatlaryny  eýeläpdir. Antoniýrespublikaçylara kömek berendigi  üçin ähli gündogar patyşalaryndan  harby  töleg talap etmek üçin öz  ýanyna – Tarsa çagyrypdyr. Müsüriň patyşasy Kleopatra  hem  gelipdir. Ol Antonini özi bilen  Aleksandriýa  alyp gidipdir. Ol b.e. öň 42-41-nji ýyllaryň gyşyny şol ýerde  hereketsiz  geçiripdir. Hat-da b.e. öň 41-nji  ýylyň  ýazynda  parfiýalylar Rimiň  Siriýa   we beýleki gündogar ýerlerini  basyp alanda-da  ol Müsürde galmagyny  dowam edipdir.
Nobilitetiň wekilleriniň  arasynda  täze dildüwşük döräpdir. Oňa Gaý Kassiý Longin we Mark Ýuniý Brut baştutanlyk  edipdir. Dildüwşüge 60 senator  gatnaşypdyr. Olaryň maksady Sezary öldürmek we  köne respublika  gurluşyny  dikeltmek bolupdyr. Sezary öldürmek onuň Gündogara ýörişiniň öňüsyrasyndaky senatyň mejlisinde  b.e. öň 44-nji ýylyň  Nowruz aýynyň  15-inde  amala aşyrylypdyr. Ähli senatorlar, bütin ilat öýli-öýlerine  girip gizlenipdirler. Dildüwşüjileri hiç kim  goldamandyr. Olar respublikany jar edip bilmän,  gaýtam Kapitolä gaçyp gizlenipdirler.
Sezar Rime dolanyp gelipdir.Ýurduň ykdysady ýagdaýy ýaramazlaşypdy. Plebs bergileriň ýatyrylmagyny talap edýärdi. Gozgalaňlar bolup geçipdir. Sezar Afrikada we Ispaniýada garşydaşlarynyň  güýçlenýändigini  göz öňünde tutup, Plebs üçin ýeňillikler edipdir. Ol has garyplar üçin jaý tölegini 1 ýyllyk ýatyrypdyr. Göterimler hem ýatyrylypdyr. Urşujylara hem ähli tölemeli haklary töläpdir. Sezar bu serişdeleri özüniň öldürilen garşydaşlarynyň, ilki bilen Pompeýiň ýerleriniň we emläginiň hasabyna edilipdir.
Imperator bolansoň  Maksimin (235-238ýý) esasy  ünsi urşujylaryň  üpjünçiligine  gönükdiripdir. Ol Rime  gitmän,  senaty  özüniň  imperator  bolandygy  barada  habarly edipdir we ähli welaýatlara  öz legatlaryny  iberip,  olara  goşuny saklamak  üçin  zerur  bolan   pul serişdeleri bilen  üpjün etmegi   tabşyrypdyr. Senat we iri baýlar Imperiýany “frakiýaly wagşynyň” dolandyrmagyndan  närazy bolupdyrlar. 238-nji ýylda Rimde senat iki senatory imperator  diýip yglan  edipdir. Maksimin Rimde  we Afrikada  gozgalaň   turandygyny  eşidip, Italiýa  ugrapdyr. Ýöne ilat oňa  garşylyk  görkezip, şäherler oňa  derwezelerini  açmandyrlar. Maksiminiň goşunynda  azyk  ýetmezçiligi  başlanyp,  onuň duşmanlary  garşysyna  goşunyny  aýaga  galdyrypdyrlar. Urşujylar Maksimini we onuň ogluny  öldüripdirler.
Rim goşuny üçin raýatlaryň  ýetmezçiligi  sebäpli raýatlyk  hukugy bolmadyk welaýat ýaşaýjylaryndan  we täze  birikdirilen  wagşylardan  hem  goşuna  esgerlige  alyp başlapdyrlar. Bu bolsa  goşunyň  welaýatlaşmagyna  we wagşylaşmagyna  getiripdir.
Oba hojalygy bilen bir hatarda hünärmentçilikde-de  gul zähmeti giň ornaşypdyr.
Agrar mesele baradaky göreş b.e.öň 111-nji ýylda halk tribuny Spuriý Toriniň girizen kanuny bilen tamamlanypdyr. Bu kanun boýunça 500 yugerden köp ýeri bolmadyk ähli rim raýatlary öz ýerleriniň hususy eýelerine öwrülipdirler.
1.	Halk tribunynyň şahsyýetine eldegirmesizlik;
1.	Rim imperiýasy Sewerleriň döwründe
Rim Lasiýanyň günortasynda berk ornaşansoň, Kampaniýa oňa goňşy bolup çykypdyr. Samnit bileleşigi emele gelensoň, olar b.e.öň IV asyryň ortasynda Kampaniýa zor salmagy güýçlendiripdirler. B.e.öň 343-nji ýylda samnitler Kapuýa şäherine çozupdyr. Kampaniýalylar ýeňlipdirler, olary Kapuýada gabapdyrlar. Şeýle agyr ýagdaýda olar goňşusy Rimden kömek sorapdyrlar. Rimliler samnitlere garşy uruşmagy karar edipdirler. I Samnit urşy b.e.öň 343-nji ýýllarda bolup, rimlileriň ýeňmegi we Kampaniýada agalygyny bekitmegi ilen tamamlanypdyr.
Italiýadaky grek koloniýalary we etrusklar Balkan Gresiýasy, Kiçi Aziýa, Siriýa, Keltler bilen söwda edipdirler. B.e.öň IV asyrda Rim hem deňiz söwdasyna goşulypdyr. Ol Tibrin deňze guýýan ýerinde Ostriýa portuny eseslandyrypdyr. Kartogen Rim bilen 3 sany söwda şertnamasyny we baglaşypdyr. B.e.öň VI asyrda Italiýanyň günortasyndaky we Sisiliýadaky grek şäherleri kümüş teňňeleri zikgeläpdirler. Ilkinji etrusk teňňeleri b.e.öň V asyryň ahyrynda peýda bolupdyr.
Hristiançylygyň döreýşiniň  şu hili düşündirilişi onuň ähli  şahalarynyň dini  ynançlarynyň  esasy hökmünde  häzire çenli  saklanyp gelýär.
3.	Rim jemgyýeti we döwleti IV asyryň ortasynda we II ýarymynda
3.	Ýessenler – bular aýratyn obalarda  we çöllük ýerlerde ýaşap, ruhany begzadalara  we fariseýlere  oppozisiýada  bolupdyrlar. Iosif Flawiniň  habar  bermegine görä “…olar ruhuň  bakylygyny  ykrar edýärler we  adalatlylyga  tarap ýykgyn  etmekligi beýik  maksat hasaplapdyrlar.
Rimlileriň mundan beýläkde basyp alyşlary saklanypdyr. Keltler ýa-da gallar oňa çozupdyrlar.
3.Irki hristiançylygyň taryhy  buthananyň  hasap etmegine görä, ilki başda bitewi dini akym bolup, ondan kä wagtlar Hristosyň  we onuň  okuwçylarynyň  taglymatyny  ýoýýan  aýry-aýry  taraplar  bölünip aýrylypdyr. Şeýle äheňde gadymy  hristian  jemagatlarynyň  taryhyny ilkinji gezek IV asyrda  Ýewsewiý Kesariýaly özüniň “Buthana  taryhy” diýen işinde  ýazypdyr.
B.e.öň VI asyrda olaryň birnäçe taýpasy Dunaýyň jülgelerini taşlap, Po derýasynyň jülgesinde ornaşypdyrlar. Ol ýere şondan soň Siralpin Galliýasy diýlip at berlipdir. Gallar bu ýerde öz galasyny we Mediolan (Milan) şaherini döredipdirler.
MEÝILNAMA
234-nji ýylda Aleksandr Sewer  german serhetlerde  ýurda  howp salýan  goňşy taýpalara  garşy ýörişe  gitmeli bolupdyr. Uly goşun ýygnalypdyr. Ýöne imperatoryň  ejesi Mameýa  we beýleki maslahatçylary uruşdan  gaça  durmak  üçin  germanlara  ilçileri iberip, eger Rim  bilen  parahatçylygy saklasalar, köp pul tölemegi wada   edipdir. Bu bolsa urşujylaryň  gahar-gazabyny  güýçlendirip, olaryň gozgalaň  turuzmagyna  getiripdir. Imperator, onuň ejesi we maslahatçylary öldürilipdir (235ý). Sewerleriň nesilşalygy tamamlanypdyr. Rim jemgyýeti we döwleti ykdysady, durmuş-syýasy çökgünligiň döwrüni başdan geçiripdir.
3.	Agrar özgerdişler ugrundaky sosial göreşler. Tiberiý we Gaý Grakhlar.
Sezar Rimde bolýan wakalary hem gözden  salmandyr. Ol öz tarapdarlaryna pul beripdir, syýasy garşydaşlaryny  hem satyn alypdyr. Özüniň Galliýadaky üstünliklerini   mazamlapdyr.
1. B.e.öň II-I asyrlarda Italiuýanyň oba hojalygynyň ýagdaýy barada rim ýazyjylary Katonyň we Warronyň oba hojalygy hakynda ýörite ýazan işlerinden köp maglumatlar alynýar.
Latyn, awrunk, etrusk şäherleri özbaşdak dolandyrylypdyr, ýöne olaryň ses bermäge hukugy bolmandyrlar.
Rime beýleki taýpalar hem çozupdyrlar. Rim gowşapdyr we latyn bileleşigi dargapdyr. Diňe Tuskul şäheri Rim bilen dostlukly gatnaşykda galypdyr. Gallaryň çozuşlaryndan goranmak üçin b.e.öň 358-nji ýylda rim-latyn bileleşigi gaýtadan dikeldilipdir. Oňa orta Italiýanyň başga halkyýetleri hem goşulypdyrlar. Olara daýanyp, Rim wolsklary we etrusklary gysypdyr.
4.Katilinanyň dildüwşügi ýok edilenden soň, senat we populýarlar Pompeýiň  gündogar goşunlarynyň  gelmegine  howsala bilen  garaşypdyrlar. Olar Pompeý häkimýeti basp  alar öýdüpdirler. Ýöne Pompeý  konstitusiýada  beýan edilişi ýaly  goşunyny  Rime girizmän ony dargadypdyr. Şondan senat  oligarhiýasy  Pompeýi pese düşürip başlapdyr. Onuň gündogardaky düzgünlerini  ýatyrmak,  abraýdan  düşmek howpy  abanypdyr. Ol weteranlaryna wada eden  ýer paýyny  hem berip  bilmändir.
B.e.oň 210-njy ýylda ýaş harby serkerde Publiý Korneliý Ssipionyň baştutanlygynda  Ispaniýa täze rim goşuny iberilipdir. Ol Täze Karfogeni eýeläpdir. Gastrubal Gannizbala birleşmek üçin Italiýa ugrapdyr.
Serwiý Tulliý Rimiň ähli erkek ilatyny emläk ýagdaýy boýunça 6 topara bölüpdir. 1 topara 100müň mis ass möçberinde emläge olanlar, 2-ä – 75 müň,  3-ä – 50 müň, 4-ä – 25 müň, 5-ä – 11,5 müň ass emläkli erkekler giripdir. 6 toparyň bolsa öz neslinden başga baýlygy bolmandyr (protes).
Iisusy  haja çüýläpdirler. Onuň ýany bilen iki sany garakçyny hem jezalandyrypdyrlar. Iisusy özüni indeý patyşasy hasaplamakda  aýyplapdyrlar.
3.	Günorta Italiýanyň basyplyp alynmagy.
4.	I-II asyrlar. Ortaýer deňiz sebtinde gul eýeçilik gatnaşyklarynyň gülläp ösmegi. Irki Rim imperiýasy (prinsipat).
B.e. öň 74-nji ýylda Kapuýa şäherinde  gladiatorlaryň  mekdebinde  200 gladiator dildüwşük gurap, olaryň diňe  78-si şäherden  çykyp,  Wezuwiý dagyna  gaçyp bilipdir. B.e.öň 74-nji ýylyň ahyrynda  73-nji ýylyň  başynda  gozgalaňçylaryň  sany 10 müňe  ýetipdir. Olar kampom şäherlerine  we willalaryna  çozup durupdyrlar. Rim häkimýetleri ilkibaşda  gullaryň  birnäçesiniň  gaçmagyna  üns  bermändi. Ýöne Spartagyň  üstünlikleri  olary howsala  salyp başlapdyr. Oňa garşy 3 müňli  rim goşuny  iberilipdir. Goşun  gozgalaňçylary Wezuwiýde gabap, ýeke-täk geçelgäni  bekläpdirler. Ýöne Spartak öz urşujylaryny  kert gaýadan  düşürip, duşmanyň  ýeňsesinden  duýdansyz  dökülip, derbi-dagyn  edipdir. Soňra onuň goşuny gün-günden  artypdyr. Spartakçylar pretor Wariniň  baştutanlygyndaky  rimlileriň  iki legionyny  derbi-dagyn  edipdirler. B.e. öň 72-nji ýylyň  ýaryna  çenli Spartagyň  goşuny 70 müňe  ýetipdir. Gozgalaňçylaryň goşuny  gazaply güýje  öwrülipdir.
Mowzuk: B.e.öň II-I asyrlaryň sepgidinde Rim respublikasynyň halkara ýagdaýy we rim italiýa jemgyýetinde  durmuş-syýasy göre.
2.	Patrisiý magiňtratlary tarapyndan ölüme ýa-da ten jezasyna hokum edilen rim raýatynyň halk ýygnagyna ýüz tutup bilmegi.
1.	Döwlet ýerlerini eýelemegiň hasabyna.
1.	B.E.öň II asyryň ahyrynda Rimiň daşary syýasy ýagdaýy.
Seweriň özgertmelere sezewar eden   goşuny hojalyk  bilen baglanyşykly bolup, az hereketli, ýerleşen  ýerine  bagly bolup başlapdyr we goşuny dolandyrmagy çylşyrymlaşdyrypdyr.
Krass entek konsullyk möhleti tamamlanmanka  Siriýa gidipdir. Ol Parfiýa garşy urşa taýyarlyk görüpdir. Rime Ermenistan hem kömek beripdir. Krass Parfiýanyň ýerlerine   has çuň aralaşyp, parfiýalylaryň  atly goşunynyň  howpy astynda  bolupdyrlar. Ilkinji çaknyşyk Habur derýasynyň  boýunda bolupdyr. Soňra Karry şäheriniň golaýýnda  parfiýalylar  doly güýjünde  hüjüme  geçipdirler. Rimlileriň pyýada  goşunyna  parfiýalylaryň  agyr  ýaraglanan  atly  goşuny we atly peýkamçylary çykypdyr. Rimliler hüjüme geçmekçi bolanda parfiýa atly goşuny çekilip, rimlileriň  üstüne  peýkamlary ýagyş ýaly ýagdyrypdyrlar. Agşamara Krass Karra  tarap çekilipdir. Ol ýerde onuň goşuny  ikä bölünipdir. Kwestor Gaý Kassiý birnäçe  goşun bilen  günbatara  çekilipdir. Krassyň özi  goşuny bilen  Ermenistana  geçmäge  synanyşypdyr. Ýöne Sinnaka  diýen  ýerde parfiýaly serkerde  Süreniň  goşunlary  ony  ýetip,  derbi-dagyn  edipdirler. Krass hem öldürilipdir. 40 müň rim goşunyndan  10 müňi rim  welaýatyna  dolanyp gelipdir. Rimlileriň ýeňilmegi Parfiýa  şalygynyň  kuwwatyny  görkezipdir. Parfiýalylary ýeňmäge  we boýun  egdirmäge  Rimiň  güýji ýetmändir. Karry söweşinden soň, Rim  bilen  Parfiýanyň  özara  gatnaşyklary birnäçe  asyrlap Rimiň  gündogar  syýasatyny  kesgitläpdir.
B.e. öň 45-nji ýylda Sezaryň buýrugy bilen kalendarda özgeriş girizilipdir. B.e. öň 45-nji ýylyň Türkmenbaşy aýyndan başlap öňki “aý” ýylynyň ýerine “gün” ýyly girizilýär. Aleksandriýaly alymlaryň hasaplamagy bilen 365 gün 6 sagat bir ýyla deň bolupdyr. 4 ýylda 1 gezek Baýdak aýy 29 gün bolupdyr. Bu “Ýulian” ýyl hasaby Ýewropada XVI-XIX asyrlara, Russiýada 1918-nji ýylyň Baýdak aýyna çenli saklanypdyr.
Iisus apostollary bilen üç ýylyň  dowamynda  Judeýada  wagyz edip  aýlanypdyr. Ol köp gudratlar görkezipdir (suwy çakyra öwrüpdir,  5000 adamy 5 balyk  we çörek bilen   doýrupdyr, keselleri sagaldypdyr, hat-da  ölüleri direldipdir). Fariseýleri paş edipdir. Wagz edýän üçünji  ýylynda  Iisus Iýerusalime  pasha baýramçylygyna gelende  öz okuwçysy  Juda Iskariotyň  dönükligi bilen  tutulyp, sinedrion  (ruhanylaryň  maslahaty) tarapyndan  ölüme  höküm  edilipdir. Bu karary rim prokuratory Pontiý Pilat tassyklapdyr.
I-II asyrlarda dini garaýyşlary biri-biriniňkiden  tapawutlanýan  dürli hristiançylyk  jemagatlary bolupdyr. Olaryň käbirlerinde  Iisusyň  ikinji gezek  gaýtadan  gelmegine  ynanypdyrlar we  maşgala durmuşyndan, ähli durmuş eşretlerinden  ýüz öwrüp, “ahyrzamana”  taýyarlanmagy  wagyz  edipdirler. Beýlekileri has arkaýyn   garaýyşlarda  bolupdyrlar. Käbir hristianlar bolsa, hristian  jemagatyna  girmezden öň  indeý dinini  kabul etmeli diýip  hasaplapdyrlar. Bu indohristianlara Paweliň  tarapdarlary   garşy çykypdyrlar. Olar Hristosyň täze taglymaty  gadymy indeý  dininiň ýerine  geldi,  şonuň üçinem indeý dini däp-dessurlaryny  ýerine  ýetirmegiň  geregi ýok diýip  düşündiripdirler.
3.Pompeýiň Ispaniýadaky  ýeňişleri  we Krassyň  Spartagy  ýeňmegi olary uly meşhurlyga  eltipdir. Senat oligarhiýasy bularyň diktator  bolmagyndan  gorkup başlapdyrlar. Pompeý senatdan weteranlaryny   sylaglamagy , özüniň  Ispaniýadaky  girizen düzgünleriniň  tassyklanmagyny , b.e. öň 70-nji ýylda  Konsul saýlanmagyny talap  edipdir. Populýarlar eger-de özleriniň  talaplaryny  (senatyň  hukuklaryny çäklendirmek, halk ýygnagynyň  hukuklaryny  giňeltmek, halk tribunanyň  ygtyýarlyklaryny  Sulladan  öňki döwürdäki  ýaly  dikeltmek) ýerine  ýetirse, Pompeýi goldajakdyklaryny  we onuň  talaplaryny  kanagatlandyrjakdyklaryny  wada beripdirler.
IV asyryň 60-70-nji ýyllarynda  daşary  syýasatyň  esasy meselesi  gotlar bolupdyr. Walent 366-369-njy ýyllarda  gotlar bilen  urşup ýeňipdir we Imperiýa üçin  peýdaly ylalaşyk  baglaşypdyr.
Daşarky işleri tamamlanansoň, Sewer içerki ýagdaýy berkitmäge girişipdir.Ol imperatoryň häkimýetini berkidip, ony häkimýetiň ýeke-täk  çeşmesine öwürýär. Senatyň we magistratlaryň kanun çykaryjylyk  we magistratlary   saýlamak hukuklary  prinsepse geçipdir. Sewer dolandyryş ulgamynyň  işgärlerini köpeldipdir. Pretoriýanyň prefekti imperatoryň şahsy  goşunynyň  baştutany  bolanlygyndan  onuň ýakyn  kömekçisine  öwrülipdir we  döwlet işleriniň  gidişine  gözegçilik  edipdir. Sewer bu  wezipä  tejribeli hukuk  işgärlerini  belläpdir. Imperiýany dolandyrmak baradaky möhüm  meseleler senatda  däl-de  prinsepsiň  maslahatynda  çözülipdir.
5. Patyşalyk döwrüniň başynda Rimiň halky (Populus) üç taýpadan (tisiýler (sabinler), ramnylar (latynlar), luserler (etrusklar)) durupdyr. Şol wagtky rim jemgyýetiniň ikinji bir elementi 30 sany kuriýa bolupdyr. Kuriýa – bu      urşujy-erkekleriň bileleşmesi bolup, olaryň hersi 100 pyýada, 10 atly urşujy bermeli ekeni.
Rim jemgyýetinde ilki 100, soňra 300 urug (gens) olupdyr.
2.Sezar öldürilensoň, Ýuniý Brut ertiri forumda özuňi aklap çykyş edipdir. Yöne märekede  dym-dyrslyk bolupdyr.
I Trimwirat senatyň garşysyna  dürli  güýçleriň  bileleşigi  bolupdyr. Bu bileleşigiň  birinji üstünligi b.e. öň 59-njy ýylda  Ýuliý  Sezaryň  konsul saýlanmagy  bolupdyr.Sezar  Pompeýiň  talaplaryny  ýerine ýetiripdir. Krass we onuň  tarapdarlary üçin Aziýa  welaýatyndan  salgyt  ýygnamagyň  bahasyny  azaldypdyr. Özi üçin konsullyk möhleti tamamlansoň, 5 ýyl möhlet bilen  Sizalpin  we Narbon  Galliýasyna  2 legion  goşun bilen  dikmelik wezipesini alýar.
260-njy ýylda Walerian  parslara ýesir düşensoň, onuň  ogly Galliýe tagt ugrunda  göreş alyp baryp, hristianlaryň  yzarlanmagyny  bes edipdir. 260-njy ýyldan IV asyryň  başlaryna çenli hristian  jemagatlary erkin ösüpdirler.
B.e. öň I asyryň 60-njy ýyllarynda  Rimiň  syýasy  durmuşynda  Gneý Pompeý  Möhüm orun  tutupdyr. Ol konsullyk edeninden soň, jemgyýetçilik durmuşdan  çetleşipdir. Yöne ol tiz wagtdan  harby baştutanlygy  kabul etmeli bolupdyr. Ortaýer deňziniň  galtamanlary  köpelipdirler we güýçlenipdirler. Olar gämileriň ýuzmegi  üçin howply  bolupdyrlar. B.e. öň 67-nji ýylda halk tribuny  Gabiniý Pompeýe  güýçli flot we aýratyn  ygtyýarlyklar  berip,  garakçylara  garşy çykarmagy teklip edipdir. Pompeý Ortaýer deňzinde  we onuň  75 km inlilikdäki kenarlarynda  ýokary  baştutanlygy  kabul edipdir. Şu çäklerdäki Rimiň  ähli weziplei  adamlary  oňa tabyn  bolmaly ekenler.
Gury ýerde uruş hereketleri Lilibeýiň töwereginde bolup geçipdir. Rimliler ony gabapdyrlar. Ýöne olar şähere deňiz tarapdan kömek berilmegine päsgel berip bilmändirler. Rim flotuna Drepanynyň ýanynda Karfageniň flotuny ýeňmek başartmandyr. B.e.öň 248-nji ýylda ýene-de rim floty tupanda  heläk bolupdyr. Karfagen gämileri deňizde arkaýyn ýüzüpdirler. Karfagtniň Sisiliýadaky baş serkerdesi Gamillar Barka üstünlikli hereket edip, hat-da Apennin ýarym adasynyň kenarzlaryna hem  batyrgaý çozuşlar edipdir.
Italiýanyň oba hojalygy ýokary göterilipdir. Üzümçilik, zeýtunçylyk, miweçilik ösdürilipdir. Gresiýadan, Kiçi Aziýadan. Afrikadan üzümiň, miweli agaçlaryň täze sortlary getirlip ekilipdir. Ýerlere gowy ideg edilipdir. Bugdaýyň gowy sortlary, künji, kenep ýaly täze ekinler ekilipdir. Ýörite tejribeçilik mülkleri döredilipdir. Agaçlary pudamak, sapmak işleri geçirilipdir. Italiýa çakyrynyň, ýagynyň, miweleriniň hili yokarlanypdyr.
1.	B.e. öň 40-njy ýyllaryň raýatlyk uruşlary. Ýuliý Sezaryň hökümdarlygy
Italiýanyň meýdany 300000m2 bolup, Sisiliýa adasy onuň geologik dowamydyr. Olaryň arasy darajyk Messin bogazy bilen bölünýär. Sisiliýadan demirgazykda onluk Lipar we Egat adalarynyň toplumy, Sardiniýa, Korsika, Karpeýa (Karpi), Ilwa (Elwa) adalary ýerleşýar. Gadymy Italiýada Padus, Rubikon, Metawr, Aufid, Arno, Tibr, Liris, Wolturn ýaly derýalar, Alplarda-Weron (häz.Lago Majore), Benak (Garda), Etruriýada-Trazimen, Lasiýada-Regil, Alban, Samniýada-Fusin kölleri bolupdyr.
Afrikada donatçylyk hereketi bolup geçipdir. Olaryň bir  toparyna  agonistikler (hakyky din üçin  göreşijiler) diýlipdir. 420-nji ýyllaryň ahyrlaryna çenli olar ýerli  gul eýeleri  we imperator  häki niýeti üçin  uly howp  bolupdyrlar. V asyrda Galliýada  asly Britaniýadan  bolan Pelagiýniň  ýeresi – dini  hereketi giň  ýaýrapdyr.Onuň taglymatyna görä, Adamatanyň  günäsi sebäpli  adamlaryň  günäli tebigatynyň  bardygy inkär edilýär. Ol adamyň kämil  ýaradylandygyny  nygtamak bilen, aşaky gatlaklaryň  sosial  garşylyklaryny  dogry  hasaplapdyr.
Günbatar Rim döwletindäki şeýle özgerişleriň  bolup geçýän wagty  onuň serhet ýakalaryna  wagşy taýpalaryň   aralaşmagy güýçlenipdir. Olar rim serhetlerini   yzygider böwsüp, talaňçylyklar  edipdirler. Franklaryň, swewleriň, alemanlaryň , burgundlaryň , wandallaryň, gotlaryň we beýlekileriň taýpa  bileleşmeleri  harby demokratiýa  döwrüni  başdan geçirýärdiler. Rimiň baýlyklary we harby kuwwatynyň  gowşamagy  serhetýaşyndaky  wagşy taýpalaryň  uruşparazlygyny  güýçlendiripdir.
B.e. öň 44-nji ýylyň Nowruz aýynyň  17-sinde  senat ýygnanypdyr. Dildüwşüjileriň birnäçesi Sezary “döwletiň duşmany”  diýip yglan etmekçi bolupdyrlar. Onuň ähli kararlaryny ýatyrmagy  teklip edipdirler. Ýöne senatorlaryň köpüsi Sezardan  alan sowgat – peşgeşlerini, wezipelerini ýitirmek islemändirler we bular bilen ylalaşmandyrlar.
2.V asyryň başynda Rim  imperiýasynyň  imperatory Gonoriý (395-423) ýaş bolandygy üçin  oňa  atabeglik edýän, gelip çykyşy boýunça  wandal bolan Stilihon  imperiýanyň  hökümetine  baştutanlyk  edipdir.. Hökümet iki meseläni çözmekdi. Italiýa wagşylaryň  çozuşlaryny   serpikdirmeli we Galliýadaky bölünişijilik hereketini basyp ýatyrmaly.
Rimde b.e.öň 217-nji ýylda meşhur Gaý Flaminini konsul saýlapdyrlar. Ol rim goşuny bilen Gannibaly saklamak üçin Apenniniň geçelgelerini eýeläpdir. Ýöne Gannibal  onuň ýerleşen ýeriniň daşyndan aýlanyp geçip, rim goşunynyň  tylynda peýda bolupdyr we Rime howp salypdyr. Flaminiý paýtagty goramak üçin, karfogenlileriň yzyndan howlukmaç ýola düşüpdir. Gannibal Frazimen kölüniň kenaryndaky ýolda duýdansyz dökülip, rim goşunyny gabapdyr we derbi-dagyn edipdir. Flaminiý wepat bolupdyr.
Ýorite edebiýatlardan şäher gurluşygy barada Witruwiý Pollionyň “Binagärlik bardaa on kitap”, Wegesiniň “Harby iş barada gysga oçerk”, Kiçi Senekanyň filosofiki pikirlerini beýan eden “Lusiýa ahlak hatlar” diýen işleri saklanyp galypdyr.
Fabiý Maksim b.e.öň 209-njy ýylzda Gannibal üçin möhüm bolan Tarenti eýeläpdir. Gannibal b.e.öň 208-nji ýylda rim konnuslary Klawdiý Marselli we Kwinksiý Krispini ýok edipdir. Ýöne umumy ýagdaý üýtgemändir. Sisiliýa we Iberiýa ýitirilipdir. Gannibalyň goşuny azalypdyr. Gastrubalyň goşuny hem b.e.öň 207-nji Matowr derýasynyň boýunda ýok edilipdir. Gannibal Italiýanyň günortasynda gabalypdyr.
Fubliý Korneliý Ispaniýadan gelensoň, uruş hereketlerini Afrika geçirmegi teklip edipdir. Ol şeýdip Gannibaly Italiýadan çykmaga mejbur etmekçi bolupdyr. B.e. öň 204-nji ýýlda Ssipion öz goşunlary bilen Afrikanyň kenarlaryna düşüpdir. Karfogeniň häkimiýetleri Gannibaly Italiýadan çagyrypdyrlar. Uly söweşleriň birinde hem ýeňilmedik Gannibal Italiýany terk edipdir. Ssipion b.e.öň 203-nji ýylda karfogen goşunyny ýeňipdir. B.e.öň 202-nji ýylda bolsa Zama şäheriniň ýanyndaky söweşde ýeňilmezek Gannibal duşuşypdyr. Rimlilere arkadaşy numidiýalylar uly kömek edipdir. Zama söweşinde Karfogen ýeňlipdir. Gannibal Karfogen şäherine barypdyr we häkimiýetlere islendik şertlerde ýaraşyk baglaşmagy teklip edipdir. Mundan beýläk uruşmak Karfogen şäheriniň hem ýok edilmegine getirjekdi. B.e.öň 201-nji ýylda Karfogen boýun egipdir.
B.e. öň 50-nji ýyllaryň  ortalaryna   I trimwirat gowşapdyr. Pompeý we Krass biri-birine  duşmançylykly  bolupdyrlar. Olaryň ikisem Sezaryň  Galliýadaky üstünliklerine  göriplik  edip,  onuň syýasy täsiriniň  artmagyndan  gorkupdyrlar. Klodiniň hem meşhurlygy artyp güýçlenipdir we  triumwirlere garşy çykyş  edip başlapdyr. Ýöne triumwirler biri-biriniň  kömegine mätäç bolupdyrlar. Sezar özüniň dikmelik möhletini   uzaltmak üçin  pompeýiň  kömegine  mätäç bolan. Krass Siriýanyň dikmesi bolup, Parfiýa garşy uruşmak we şöhrata, baýlyga,  wepaly goşuna  eýe bolmak  isläpdirler. Pompeý bolsa özüniň  güýçli  goşunynyň  ýerleşen  ýeri ispan  welaýatlaryna  daýanypdyr.
B.e. öň 63-62-nji ýyllarda Rimde  Katilinanyň  dildüwşügi adyny  alan  wakalar bolup geçipdir. Ol Sullanyň egindeşleriniň  biri bolup,  ol konsul bolmak , soňra bolsa    welaýat dikmesi  bolmagy   arzuw edipdir. Ýöne ol konsul bolup bilmändir we wezipäni güýç bilen  eýelemek üçin  dildüwşük  gurapdyr. Katilina garşy göreşe b.e. öň 63-nji ýyldaky  konsul Mark Tulliý Siseron  baştutanlyk  edipdir. Ol Katilinanyň tarapdarlaryna  garşy goşun  iberipdir. Dildüwüşijiler ýok edilipdir. Katilina ölüpdir.
Rimlileriň hüjüme geçen  wagty Spartagyň  goşunynda  bölünişik  bolupdyr. Kriksiň baştutanlygynda  30 müňli   goşun Apuliýada  galypdyr. Spartak bolsa galan gfoşun  bilen Demirgazyk  Italiýa  gidipdir. Ol gozgalaňçylary Italiýadan  çykarjak bolan  bolmaly.
Alymlar uzak waglap Rimiň iň gadymy taryhyny taslama hasaplapdyrlar. Ýöne arheologik barlaglar rowaýatlarda berilýän köp maglumatlary tassyklapdyr. Rimiň 7 baýyrlygynyň käbirlerinde latynlar, beýlekilerinde sabinler ýaşapdyrlar. Palatin we Weliýa baýyrlarynda jesetler otlanýar eken. Lasiýanyň beýleki ýerlerinde hem şeýdilipdir. Eskwilin, Wiminal, Kwirinal baýyrlarynda bolsa, sabinleriňki ýaly, agaç tabytda jaýlapdyrlar. Soňra bu baýyrlaryň laty bir jemagata birleşipdirler. Kapitaliý baýrynda hemmeler üçin umumy gala gurlupdyr. Bu birleşmeklik Romul bilen baglanyşdyryp, patyşalyk döwrüniň başlagyjy hasaplanylýar.
Her topar birnäçe senturiý (ýüz) goşun bermeli eken. 1-nji topar – 80 senturiý agyr ýaraglanan pyýada, 18 senturiý atly oşun, jemi 98 senturiý;         2-nji – 22; 3-nji – 20; 4-nji – 22; 5-nji – 30 senturiý ýeňil ýaraglanan we 6-njy topar hem 1 senturiý, jemi 193 senturiý goşun beripdirler.
6.	Rimiň irki medeniýeti ýerli, latyn medeniýetiniň esasynda ösüpdir. Ýöne
4. I Puni urşunda güýçden  gaçan hem bolsa, Karfogen ruhdan düşmändir. Ol harby tölegi çalt töläp, ýene-de urşa taýýarlyk  görüp başlapdyr. Ar almak hyjuwy bolan harby partiýa I Puni urşunyň gahrymany, serkerde we inçe diplomat Gamikar Barka baştutanlyk edipdir. Gamilkaryň Kuwwatyna göriplik edýän, Rim bilen parahatçylykly gatnaşyklaryň tarapdary bolan beýleki bir topar hem bolupdyr. Ýöne onuň syýasy ähmiýeti uly bolmandyr.
2.	“Esger” imperatorlaryň dolandyrmagy
3.	Plebeýleriň ýygnagynyň kararlarynyň patrisiler üçinem hökmany bolan kanuny güýje eýe bolmagy.
Resmi ýazuw ýadygärliklerine patyşa kanunlary,  Rimiň beýleki şäherler we döwletler şertnamalary,  pontifikleriň ýyl ýazgylary, şol sanda, b.e.öň 130-njy ýyl töwereginde beýik pontifik (dini bastutan) P.Musiý Ssewola tarapyndan çap edilen 80 kitapdan ybarat “Beýik annallar” (annus  lat.ýyl) degişlidir.
2.	Koloniýalara göçürmek.
Seweriň özgerdişleri, umuman , rim goşunynyň söweşjeňligini  ýokarlandyryp, Imperiýanyň  içerki we daşarky  ýagdaýyny  gowulandyrypdyr. Sewer şäher gurluşygyna uly üns  beripdir. Köp şäherleri salgytlardan we borçlardan   boşadypdyr. Rimde üpjünçilik  gowulandyrylypdyr. Köşkler, derwezeler, hammamlar we ş.m. gurlupdyr. Sewer Italiýany hem welaýata  öwrüp, onuň  prokonsulyny  belläpdir.
5.Krass parfiýalylara garşy, Sezar bolsa  Galliýada  keltlere garşy urşup ýörän wagty, Rimde Pompeý  döwlet  işlerine has uly täsir edip  başlapdyr. Krass ölensoň, Sezaryň hem ýagdaýy    gowy bolmansoň, Pompeý  döwletiň  ýeke-täk hökümdaryna  öwrülipdir. Sezar Pompeýe päsgel bermek  isläpdir. Ol syýasy işgärleriň köpüsini satyn alypdyr.
2.I asyryň ortalarynda  Rim imperiýasy agyr syýasy çökgünligi başdn  geçiripdir. 68-69-njy ýyllarda welaýatlarda  gozgalaňlar we raýatlyk  uruşlary güýçlenipdir. Judeýada hem  birnäçe  gozgalaňlar bolup,  66-njy ýylda  bütin  ýurdy  gaplap alypdyr. Gozgalaňçylar rim goşunlaryny  kowup we ýok  edip,  beýleki  ýurtlarda  ýaşaýan  indeýlere  kömek sorap ýüz  tutupdyrlar. Olaryň arasynda pygamber baradaky gürrüňer ýaýrapdyr ekeni. 69-njy ýylda “Joannyň  apokalipsisi”  atly keramatly kitaplaryň  biri ýazylypdyr.
XIX-XX asyrlaryň sepgitlerinde italiýan barlagçylary Dionisiý Galikarnasla salgylanyp, etrusklaryň ýerli halkdygy baradaky pikiri öňe sürüpdirler. Ýöne täze gazuw agtaryş işleri netijesinde (Spina şäheri) ylymda etrusklaryň Egeý sebitlerinden we Kiçi Aziýadan gelip çykandygy baradaky garaýyş has köp tassyklanýar. Olgar dilçisi W.Georgiýew etrusk sözleriniň we ýqzuwynyň hettler bilen meňzeşlikleriniň bardygyny nygtapdyr.
B.e.öň I müňýyllygyň ortasynda Italiýadaky taýpalaryň ýerleşişi belli bolupdyr. Demirgazyk – günbatar çetde ligurlar, Po derýasynyň jülgesinde keltler (gollar), Orta Italiýada ýa-da Etruriýada – etrusklar, Umriýada – umbrlar, Pisende – pisenler, Lasiýada – latynlar, onuň töweregindäki ýerlerde sabinler, ekwylar, gernikler, wolskiler ýerleşip, olar italiýa dillerinde gürläpdirler.
Gadymy Italiýanyň taýpalary durmuş-ykdysady, syýasy we medeni ösüşi boýunça dürli derejelerde durupdyrlar. Rimiň Italiýany basyp almagy netijesinde b.e.öň I asyra çenl olaryň ählisinden itewi italiýa halky emele gelipdir. Esasy dil hökmünde latyn dili ornaşyp, ol ähli beýleki dilleri gysyp çykarypdyr. Etrusk, ligur dilleri doly unudylmandyr.
257-nji ýylda täze imperator  Walerian  hem öz  heýkelini hormatlamagy talap edipdir. Bu barada kabul edilen ediktde hristian jemagatlarynyň  imperiýanyň   duşmanlarydygy  barada açyk  aýdylypdyr. Bu gezek hristianlary   yzarlamak has  gazaply  bolupdyr. Köp hristian jemagatlary  derbi-dagyn  edilipdir.
370-nji ýyllaryň ortalarynda Dunaýda  ýagdaý çylşyrymlaşypdyr. Gunnlar we alanlar tarapyndan gysylan  westgotlaryň  esasy köpçüligi imperator  Walentden  Imperiýanyň  serhetlerinde  ornaşmaga   rugsat bermegini  haýyş edipdirler. Olar munuň üçin rim kömekçi goşunynda  gulluk etmegi wada  edipdir.
3.III asyryň ykdysady  çökgünliginiň  esasy  sebäpleri  uruşlar, keseller zerarly işçi güýjüniň  azalmagy, ekin  meýdanlarynyň  tozmagy, hasyllylygyň  peselmegi, girdejili üzümçiligiň  we zeýtunçylygyň  gallaçylyk  bilen  çalşyrylmagy, hünärmentçilik önümleriniň  hiliniň  pese düşmegi, senetçilik ussahanalarynyň  tozmagy bolupdyr. Oba hojalygynyň, hünärmentçiligiň  we söwdanyň  çökgünligi  şäherlere  uly zarba  urupdyr. Şäher ilatynyň  tozan  bölegi  köpçülikleýin  obalara  gaçypdyrlar. Iri latifundiýalaryň eýeleri  öz  oba   willalaryny  diwar bilen  gurşap, öz gullaryndan  we garaşly adamlaryndan  ýaragly toparlar döredip, şäherden  gelen  adamlary höwes  bilen  kolon hökmünde  öz ýerine  kabul  edipdirler. Oba hojalygynda  gullaryň  ähmiýeti peselip,  olary öý hyzmatkärleri hökmünde  ulanypdyrlar. Gullary obada kolonlara  öwrüp başlapdyrlar.
Mowzuk: Rimiň Ortaýer deňziniň gündogaryny basyp almagy.
Sezar olara Rime gelmäge, dürli wezipeleri eyelemäge   rugsat beripdir. Ýöne şeýle-de bolsa nobilitetde  Sezara we onuň  syýasatyna  garşy duşmançylykly  meýiller agdyklyk edipdir.Aýratynam  rim begzadalary Sezaryň rim  raýatlygynyň  hukuklaryny   sahylyk bilen  bermeginden närazy bolupdyrlar. Birnäce dildüwşükler edipdirler. B.e. öň 45-nji ýylyň ahyrynda  Siriýada Sezara garşy  gozgalaň  turup, çalt basylyp ýatyrylypdyr. Icerki ýagdaýy kadalaşdyrmak üçin Sezar  Gündogara  uly ýörişe  taýyarlyk görüp ugrapdyr. Ol Parfiýa patyşalaryny  derbi-dagyn  edip öz  häkimýetini  berkitmek isläpdir. Şol wagtlar Sezar özüňi patyşa diýip  jar etjek bolýar diýen myş-myşlar ýaýrapdyr.
3.Rim plebsi syýasy deňhukuklylyk we jemgyýetçilik durmuşyna gatnaşmaga mümkinçilik alansoň, döwletde möhüm orun tutup başlapdyr. Halk ýygnagy bolan tribut komissiýalary Rimiň daşary syýasatyny kesgitläp ugrapdyrlar, senat bolsa ähmiýetini ýitirip başlapdyr. Halk ýygnagy has işjeň daşary syýasatynyň tarapdaryb bolupdyr. Sebäbi rim plebsi basylyp alnan ýerleriň hasabyna öz işlerini düzetmek isläpdirler. Uruş yglan edende, harby flot döretmeli bolanda, ýaraşyk şertleri girizilende halk ýygnagy uly täsir edipdir. Plebsiň hereketine Rimde Gaý Flamini Nepot baştuxtanlyk edipdir. Ol b.e.öň 232-nji ýylda, senatyň garşylygyna garamazdan, komissiýalaryň goldawyna daýanyp, möhüm kanuny geçirdipdir. Piseniý demirgazyk ýerleri ownuk bölekelere bölünip, garyp plebeýlere paýlanyp berlipdir. Gaý Flaminiý plebsiň içinde ägirt uly meşhurlyga eýe bolupdyr. Senatyň ony ýigrenýändigine garamazdan ony 2 gezek konsul, 1 gezek hem senzor saýlapdyrlar.
Rimliler soňra Karfogene degişli bolan Sardiniýa  we Korsika adalaryny, eýeläp, ol ýerde ilkinji rim wezlaýatlaryny döredipdirler. Rim Günbatar Ortaýer deňiz sebitinde iň güýçli döwlete öwrülipdir.
Bu çäreler gazaply göreş netijesinde  amala  aşyrylypdyr. Beýleki konsul Bibul (optimatlardan) hakykatda wezipesinden çetleşdirilipdir. Aýry-aýry tribunlaryň Ýuliý Sezaryň  kanunlaryna  “weto” goýmagyna  üns  hem berilmändir. Sezaryň kinsullygy ýeke özüniň  hökümdarlygyna  öwrülipdir.. Sezaryň kanunlary  giň halk köpçüliginiň   bähbitlerini  aňladypdyr. Sezar Galliýa gitmezinden öň özüniň  Rimdäki täsirini  saklamak üçin  çäre   görüpdir. Ol öz bähbidi  üçin b.e. öň 58-nji ýyldaky halk tribuny  Publiý Klodiý Pulhry ulanmakçy bolupdyr. Klodiý asly baý patrisiý maşgalasyndan bolup,  syýasy garaýyşlary sebäpli plebeýleriň  urugyna  geçipdir. Sezar oňa köp kömek edipdir. Klodiý hem Sezaryň bähbitlerini gözden  salmandyr. Ol optimatlara garşy tutanýerli göreşipdir. Klodiý halk ýygnagynda  4 sany möhüm  kanuny geçiripdir: paýlanylýan galla  üçin  tölegiň  ýatyrylmagy, şäher ýaşaýjylarynyň  syýasy  klublarynyň  dikeldilmegi, senzorlaryň  häkimýetiniň  çäklendirilmegi, halk ýygnagynyň  işleriniň  tertipleşdirilmegi, ýagny magistratlar  asman  jisimlerine  gözegçilik edip, halk ýygnagynyň  işini ýatyryp bilipdirler. Klodiý şäher ilatynyň  arasynda  uly meşhurlyga  eýe  bolupdyr. Klodiý Siserona we Katon  Kiçisine  uly zarba  urupdyr. Siserony Katilinony we onuň tarapdarlaryny sudsuz   bikanun  jezalandyrandygy  üçin emlägini  alyp, sürgün edipdirler. Katony bolsa  iş bilen  Kirpe  ugradypdyrlar.
2.	Rim respublikasynda b.e. öň I asyryň 40-njy ýyllarynyň ahyrlarynda 30-njy ýyllarda  raýatlyk uruşlary. II triumwirat
B.e.öň IV asyryň ortalarynda Rim Italiýada güýçli döwlete öwrülipdir.
Rimde ýerine ýetiriji häkimiýet wezipeli adamlara magistratlara degişli bolupdyr. Magistratlar bolan konsullar, pretorlar, eiller, kwestorlar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyr. Respublikanbyň ilkinji ýyllarynda ýerine ýetiriji häkimiýetiň başynda bir sany ýokary magistrat – pretor (öňden barýan) durupdyr. Onuň orunbasaryna kwestor diýlipdir. Plebeýleriň I gezek Keramatly daga gitmeginden soň, halk tribuny we olaryň kömekçisi bolan plebeý edilleri wezipeleri döredilipdir. Pretoryň ýeke özüniň ýerine ýetiriji häkimiýete baştutanlyk etmegi onuň häkimiýeti eýelemek howpuny salýandygy üçin, b.e.öň V asyryň ortasynda olary iki sany saýlapdyrlar. Olar biri-biri bilen maslahatlaşmaly ekenler. Olary konsullar (konsulo-maslahatlaşýaryn) diýip atlandyrypdyrlar. Soňra 2 adamdan ybarat senzorlaryň  wezipesi döredilipdir. Olary öňki konsullardan saýlapdyrlar. Senzorlar rim raýatlaryny emlägine görä toparlara bölüp, senatorlaryň täze sanawyny düzmeli ekenler. Pretorlara bolsa sud häkimiýeti berlipdir. Rim magistraturalarynyň ulgamy b.e.öň IV asyryň II ýarymynda gutarnykly görnüşe gelipdir. Rim konstitusiýasy boýunça ähli magistraturalar kärdeşleriň toparyndan ybarat bolup, 2 konsul, 2 pretor, 4edil, 10 halk tribuny, 4 kwestor bar ekeni. Magistratyň borçlaryny ýerine ýetirmek iş däl-de hormat hasaplanypdyr. Şonuň üçinem olara hak tölenmändir. Tersine olaryň özleri wezipeleresaýlanmak we ýerine ýetirmek üçin köp çykdajy etmeli bolupdyrlar. Konsullar, senzorlar, pretorar ýokary magistratlar hasaplanypdyrlar. Konsullar goşuna baştutanlyk edipdirler,  ýokary raýat häkimiýetini amala aşyrypdyrlar. Pretorlar sud häkimiýetini ýerine ýetiripdirler. Halk tribunlary bolsa magistratlaryň kararlary babatda “Weto” hukugyna eýe bolupdyrlar. Olaryň kanun taslamalaryny girizmäge, tribut komissiýalaryny çagyrmaga, hat-da magistraty tussag edip, senatyň kararyna garşylyk görkezmäge haky bolupdyr. Halk tribunynyň şahsyýeti mukaddes we eldegrilmesiz hasaplanypdyr. Oňa dil ýetiren adam jezalandyryldyr. Halk tribunlary 10 sany bolandygy üçin häkimiýetlerini biri-birine garşy gönükdirip bilipdirlar. Olaryň häkimiýeti diňe Rim şäheriniň işinde ýöräpdir.
Hojalygyň ösmegi, uruşlaryň ýygjamlaşmagy, ilatyň köpelmegi bilen goňşujylyk jemagatlary emele gelipdir. Uruglaryň içinde ýere hususy eýeçilik döräpdir. Baý we tanymal maşgalalar ýüze çykyp başlapdyr. Garyp düşen garyndaşlary olaryň howandarlygyna geçipdirler we kliýentler bolupdyrlar. Howandarlyk edýänlere bolsapatronlar diýipdirler. Patron öz kliýentine ýer bölüp bermäge, sudda goramaga borçly bolupdyr. Kliýentler bolsa patronyň söweşjeň goşunyny düzüpdirler.
Ösüp barýan Rim şäheri basylyp alnan ilatyň we meýletin gelmişekleriň hasabyna giňelipdir. Ilki olar üç tribiň birine goşulýan ekenler. Ýöne soň olara girmek mümkin bolmandyr we göçüp gelenler kuriý komisiýalaryna we senata gatnaşyp bilmändirler. Olaryň sany çalt artypdyr, şonuň üçinem olara plebs (plere-doldurmak) diýip başlapdyrlar.
Plebeýlerem patrisiler ýaly uly maşgalalar bolup ýaşapdyrlar. Olar umumy ýerden peýdalanyp bilmändirler. Olaryň öýüniň ýanynda kiçiräk ýeri bolupdyr. Mal bakmaga mümkinçilikleri ýok ekeni. Plebeýler, esasanam, hünärmentçilik we söwda ilen meşgullanypdyrlar. Olar hukuksyzdyklary üçin özlerine patron gözläpdirler we kliýentlere öwrülip, ýer we patronyň adyny alypdyrlar.
Şeýlelikde b.e. öň  71-nji ýylda  senata  garşy  güýçli bileleşik emele  gelipdir. Senat Pompeýiň talaplaryny  ýerine ýetirmäge  mejbur bolupdyr. Onuň hormatyna triumf  hem geçirilipdir. Pompeý we Krass konsul saýlanypdyr. Bular populýarlaryň talaplaryny  hem ýerine ýetiripdirler. Olar Sullanyň ýatyran senzor  wezipesini  dikeldipdirler. Täze senzorlar  konsullaryň  has täsirli  garşydaşlary bolan  senatorlary  senatdan  çykarypdyrlar (10%). Sud komissiýalarynyň düzümine  senatorlar bilen  birlikde wsadnikler we baý şäherliler hem girizilipdir. Şeýlelikde b.e. öň 70-nji ýylda Pompeýiň  we Krassyň  konsullyk eden döwründe  Sullanyň  döreden  syýasy düzgüni  ýok edilipdir. Bu wakalar parahatçylykly  bolup geçipdir. Sebäbi Pompeý bilen Krassyň  Italiýada  güýçli goşunlary bardy. Senat bolsa b.e. öň 74-71-nji ýyllarda  bolan gozgalaňdan gorkupdy.
Siseronyň teklibi  kabul edilipdir. Sezar merhum hasaplanypdyr, dildüwşüjileriň  günäsi  geçilipdir, diktatoryň çykaran  kararlary bolsa  güýjünde galypdyr..
Bu karar Sezaryň ýakyn dostlary Mark Antoniý bilen Emiliý Lepidi ruhlandyrypdyr.Mark Antoniý  Sezaryň  gaznasyny  eýeläpdir we onuň  jaýlanýan wagty  söz sözläp, onuň halka  eden wesýetini  okap beripdir. Iň garyp raýatlar we weteranlar wesýetnama  esasynda   300 denariý pul alypdyrlar. Sezaryň Tibrden aňyrda  ýerleşen  ajaýýp baglary bolsa  halkyňky diýlip  yglan edilen. Halk dildüwşüjileri ýigrenip başlapdyr.Olar Rimden gitmäge  mejbur bolupdyrlar. Forumda Sezaryň  jesediniň  ýakylan  ýerinde  ony keramatlaşdyryp, sadaka berlip başlanypdyr. Senatda respublikaçylara Mark Tulliý Siseron, sezarçylara Mark Antoniý baştutanlyk edipdir. Antoniý welaýatlara dikmeleri gaýtadan  bellemek  baradaky  kanuny  geçirdip, özi  iki Galliýada  hem prokonsul  bolupdyr.
3.	Kim we tewton taýpalarynyň Ortaýer deňiz döwletlerine göçüşler.
1.Diokletianyň häkimýet başyna gelmegi bilen   giçki Rim imperiýasy döwri başlanypdyr. Bu döwür 200 ýyla golaý dowam edipdir. Diokletianyň dolandyryp başlan wagtlary ýurtda durmuş syýasy göreş ýiti bolupdyr. Galliýada bagaudlaryň gozgalaňy bolup, özlerine Amand  we Elian  atly  iki imperatory saýlapdyrlar.
Mowzuk: Rim imperiýasynyň ykdysady we  durmuş-syýasy çökgünligi
Ýaraşygyň şertine görä, Karfogen ähli basyp alan ýerlerini, flotyny ýitirip, onuň ýerleri şäheriň töweregi bilen çäklenipdir. Oňa Rimden rugsatsyz uruş alyp barmak gadagan edilipdir. Karfogen Rime 50 ýylyň dowamynda 10 müň talant harby töleg tölemeli bolupdyr. 5.
III asyryň ortasynda  Rim imperiýasynda  durmuş –  syýasy  ýagdaýyň  ýitileşmegi  bilen imperator  Desiý (249-251( her bir adamyň  imperatoryň  heýkeline  sežde etmegini   we sadaka  bermegini  talap edipdir. Şonda hristian jemagatlarynyň  köp agzalary  zyndana salnyp, köpüsi  hem jezalandyrylypdyr.
B.e. öň 54-nji ýyldaky gozgalaňy  basyp ýatyrmak  Sezara  başardypdyr. Ýöne rimlilerem uly ýitgiler çrkipdirler. B.e. öň  52-nji ýylda  gozgalaň  bütin Galliýany   gurşap alypdyr. Gozgalaňa arwern taýpasynyň  serdary  ýaş serkerde  Wersingetorig baştutanlyk  dipdir. Ol Rimiň taryhynda  iň uly gozgalaň  bolupdyr. Werringetorigiň goşunlary  birnäçe berkidilen  galalary eýeläpdirler. Sezar çalt hereket edip, gallaryň iň köp güýçleriniň  jemlenen ýeri bolan  Awarik galasyny  gabapdyr we  syndyrypdyr. Sezar ýeňil bolmadyk göreşden soň  gozgalaňy basyp ýatyrypdyr. Wersingetorig  ýesir alnyp, Sezaryň triumflarynyň  biri wagtynda  jezalandyrylypdyr. B.e. öň 52-nji ýylda Galliýa doly boýun  egdirilipdir. Şondan soň keltler romanlaşyp başlapdyr.
Imperiýa döwrüniň taryhy çeşmeleriniň çeper edebiýatyň eserleri, irki hristiançylygyň ýadygärlikleri, ýuridiki ýadygärlikler ýaly görnüşleri hem gelip ýetipdir. Ýuridiki ýadygärlikleriň irkileri hukuk okuw kitaplary ýa-da Institusiýalardyr. II asyrda ýaşan Ýurist Gaýyň Institusiýasy saklanyp galypdyr. Giçkiräk döwre (IV a.) degişli kanunçylyga düşündirişlere Digestler diýilýär. V asyryň başynda rim hukugynyň I kodeksi imperator Feodosiý II-niň buýrugy boýunça döredilipdir we onuň ady bilen atlandyryplypdyr. IV asyrda Ýustinianyň kodeksi çykarylypdyr. Rim hukugynyň has doly ýygyndysy XII asyrda çykarylyp, oňa “Gorpus ýuris siwiles” diýip at beripdirler. Oňa 1. Institusiýalar, 2. Digestler, 3. Imperator konstitusiýalary, ýagny Ýustinanyň kodeksi, 4. Nowellalar, ýagny Ýustinanyň kodeksinden soňky konsttusiýalar giripdir. Gadymy Rimiň taryhnamasndan.
Rim taryhynyň XIX asyrdaky iň iri hünärmeni Berlin we Bonn uniwersitetleriniň professory Georg Bartold Nibur bolupdyr. Ol taryh ylmyny öwrenmegiň taryhy-tankydy usulyny işläp düzüpdir. Ol “Rimiň taryhy” diýen üç tomluk işini ýazypdyr.
Flaminiý plebsiň we atlylaryň goldawyna daýanyp, demirgazykda keltleriň ornaşan ýerlerini basyp almak pikirini öňe sürüpdir. Bu bir tarapdan rim daýhanlary üçin ýer edinmäge mümkinçilik, beýleki tarapdan keltleriň Rim respublikasyna salýan howpuny ýok etmek üçin zerur bolupdyr. B.e.öň 232-nji ýýlda Alp daglarynyň ikitarapyndaky gallar birleşip, gall ýerlerinde rimlileriň koloniýalar döredýändiklerinden närazy bolup, Rime golaýlapdyrlar. Ýöne olar gabalyp ýok edilipdir. Rimliler bu üstünligi ösdürip, Po derýasyna çenli bolan ýerdleri eýeläpdirler. B.e.öň 223-nji ýylda olar Po derýasyndan geçip, keltleriň insubr taýpalarynyň ýerlerine çozup giripdirler. Plasensiý söweşinde olary rimliler ýeňipdirler we b.e.öň 222-nji ýýlda esasy şäheri Medolnay Zabt edip alypdyrlar. B.e.öň 220-nji ýylda rimliler basylyp alnan ýere barýan daş düşelen Flaminiý ýoluny geçiripdirler. Plasensiýde we Kremonda koloniýa döredip, gülläp ösýän şähere öwrüpdirler.
Italiýada azyk  ýetmezçiligi sebäpli triumwirlerden  närazylyk döräpdir. Antoniniň dogany we aýaly  halky Oktawiana  garşy gönükdirip, gozgalaň  turzupdyrlar. Oktawian gozgalaňy derbi-dagyn  edipdir. Ýöne Lusiý Antoniý bilen Fulwiýany goýberipdir.
Şol döwre degişli Rimiň taryhyny öwrenmeklige uly goşant goşan alymlardan Fýustel de Kulanžy, Ç.Meriwaly, P.M.Leontýewany, P.Komarowskini, M.Wolskini, B.Zapolskini, P.G.Winogradowany, K.Zýulleni, S.Gzelli, Z.Tuteni, G.Ferrerony, G.de Sanktisi, Dž.Býurini, St.Jonsy, B.Gendersony, R.Holmsy, U.Hitlendi, R.Ýu.Wipperi, M.M.Hwostowy, M.I.Rostowsewi we ş.m. görkezmek bolar.
Senturiý düzgüni esasynda halk ýygnangynyň täze görnüşi – senturiý komisiýalary döredilipdir. Ses bermek senturler boýunça geçipdir. 1-nji topara 98 senturiý degişlidigi üçin, meseleler iň baý rimliler tarapyndan çözülipdir. Olaryň arasynda patrisler hem, pleeýler hem bolupdyr. Şeýlelikde plebeýler hem populusa goşulyp bilipdirler. Senturiý komisiýalaryna ähli möhüm meseleler geçirilipdir. Kuriý komisiýalary bolsa, esasan urug din meselesi bilen baglanyşykly işlere seredipdir.