cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grek-pars uruşlary
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri
Hatyr önümçiliginiň ösmegi hasaplaşyk işleriniň kämilleşdirmegini talap  edipdir. Iň amatly  hasaplaşyk  serişdesi  teňne  bolupdyr. Ilkinji teňňeler Gresi ýada  b.e. öň VII asyrda  peýda  bolup,  nsgawy döwürde  pul  dolanyşygyny aýratyn  giň  gerim alypdyr. Her şäher öz puluny zikgeldipdirler.*  Esasanam, Afiny bilen Korinfiň teňňeleri  öne  saýlanypdyr. Korinfiň agramy 8,7 agram bolan  kümüş ştatetleri Günbatar  Gresiýanyň, Gürta Italiýanyň we  Sisiliýanyň walýutasy bolupdyr. Afinynyň 17,5 gramlyk  tetradrahmalary we 4,4 gramlyk drahmalary  Egeý  deňiziniň şäherlerinde  gowy  kabul  edilipdir. Her şäherde pul çalyşýan, s aklap berýän we  karz berýän serraplar  bolupdyr. Söwdagärler öz  birleşmelerini döredipdirler  (fiaslar) olaryň wezipesi  özara ätiýaçlandyrmak, karz  bermek  maglumatlar alyşmak bolupdyr. Gämilerde getirilen  önümleri ownuk söwdägerler  satyn alyp  bazarlarda satypdyrlar. Daýhanlar we hünärmentler hem önümlerini  bazaar eltipdirler. Bazarda mähelle köp  bolup, olaryň  şow hunyt  obadan gelen  daýhanlaryň gulagyna  ýakmandyr. Aristofan komediýalarynyň birinde bu  barada  belkläp  geçipdirler.
3. B.e. öň V-VI asyrlarda grek polislerinden  önümçilikde  gulla ryň  ähmiýtei artypdyr. Afinyda ilatyň üçden  biri gullar  bolupdyr. Olaryň zähmeti bilen magdan çykarylýan  ýerler   işledilipdir, gurluşyk  alnyp  barylypdyr. Öý hojalygynda  gullar  däne üwemekde, iýmit taýyarlamakda, aýakgap  bejermekde we şahsy   hyzmatlarda  ualnylypdyr. Wezipeli adamlar kätipler, kurýerler,  jellatlar, polisiýa işgärleri  hmöküminde ulanypdyrlar. Gulla ryň esasy bölegi grek däl  ilat bolupdyr. Olaryň arasynda  fvrakiýalylar, skifler, kariýler, paflaganiýalylar, lidiýalylar, sisiliýalylar we ş.m  bolupdyr.
Atmosfera
thumb|250x250px| Ýeriň atmosfera gazlary gök tolkun uzynlyklaryny beýlekilerden has gowy ýaýradýar, şonuň üçin kosmosdan seretseň, planetamyzyň töwereginde gök halo bolýar we Ýerden seredeniňde gök asman görünýär. Atmosfera ( ἀτμός ἀτμός - "bug" we σφαῖρα - "sfera") - grawitasiýa arkaly asman jisiminiň daş-töwereginde durýan gaz gabygy. Atmosfera bilen planeta-ara giňişligiň arasynda ýiti araçäk ýoklugy sebäpli, atmosfera, adatça, onuň bilen aýlanýan asman jisiminiň töweregindäki onuň bilen bilelikde aýlanýan gaz gurşawynyň sebiti diýlip hasaplanýar. Esasan gazlardan (gaz planetalaryndan) ybarat käbir planetalaryň atmosferasynyň galyňlygy gaty uly bolup bilýär.
Ýeriň atmosferasynda janly organizmleriň köpüsi dem almak üçin ulanylýan kislorod we fotosintez wagtynda ösümlikler we sianobakteriýalar tarapyndan sarp edilýän kömürturşy gazy bar. Şeýle hem, atmosfera planetany goraýjy gatlak bolup, ýaşaýjylaryny Günüňultramelewşe şöhlelerinden we meteoritlerden goraýar.
Grek-pars uruşlary
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri
Gullaryň sany harby  ýesirleriň we basylyp  alnan  ýeriň  ilatynyň, beýleki  halklardan  satyn  almagyň, gullardan  dogan çagalaryň,  garakçylygyň hasabyna  artypdyr. Gul satylýan bazarlar her  şäherde  diýen ýaly  bolupdyr. Guluň zähmetini ony edinmek üçin çykdajyny  we oňa  günde  edilýän  çykda jyny ödäp, peýda  galar  ýaly  gurapdyrlar. Guluň öndürijiligini ýokarlandyrmak üçin, Afi nyda   käbir  başarjaň  gullara  hojaýynyň biraz serişde  ýaşar ýaly  ýer (jaý)  berip,  ony  öz  hojalygyndan aýrypdyrlar  gul  kiçijik  ussahana açyyp, belli bir  derejede özbaşdak  işläpdir. Ol hojaýyna  tölemelisinden  galanyny  öz  maşgalasyna sarp  edip  bilipdir. Ýöne şeýle  gullanryň sany az bolupdyr.
Mary welaýaty
Mary welaýaty (rusça: Мары велаяты)Türkmenistanyň welaýatlarynyň biri. Mary welaýaty 1970-nji ýylyň 15-nji dekabrynda resmi görnüşde döredildi. Mundan ozal, ilkinji gezek 1939-njy ýylyň 21-nji noýabrynda döredilip 1963-nji ýylyň 10-njy ýanwarynda ýatyryldy. Türkmenistanyň günorta-gündogarynda ýerleşýär. GDA döwletleriniň iň günorta nokady bolan Çilduhtar obasy bu welaýatda ýerleşýär. Demirgazyk-gündogarda we gündogarda Lebap, Günbatarda Ahal, günorta we güorta-gündogarda Owganystan bilen araçäkleşýär. Meýdany 87.1 müň km2. 23.10.2022 ý. senesindäki ýagdaýa görä, welaýatda 9 sany etrap, 2 sany şäher, 6 sany etrapdaky şäher, 14 sany şäherçe, 134 geňeşlik we 321 oba bar.
Grek-pars uruşlary
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri
Hünärmençilik bilen meşgullanýan bir gul   ortaça bher gün 2  obal  peýda  getiripdir. Bu pula 3-4 adamly maşgalany  ekläşp  bolýan  ekeni. Gullar doly  hojaýynyň e ýeçiliginde  bolupdyrlar. Olar gulla ry  açlykdan  öldürip ýa-da dürli jezalaryny  berip  bilipdirler. Ýöne hojaýynlar  gullaryň zähmeti girdejo  berer  ýaly  olary  iýdirmeli we geýdirmeli  bolupdyrlar. Käbir polislerde, meselem  Afinyda, gullary  sebäpsiz  öslürmek  gadagan  edilipdir. Gul eýesi gullar  barada  edil  öz mallary   gurallary  barada  alada eýesi ýaly  alada  edilipdir.
Mary welaýaty
thumb|Mary welaýaty Mary welaýaty
Grek-pars uruşlary
Kalliý şertnamasy we urşuň netijeleri
Sparta, Beotiýa, Fessaliýa, Arka diýa ýalt welaýatlarda  garaşly  adamlaryň  ýagdaýy  gullaryňkydan  tapawutlanypdyr. Spartada olara  ilat lar, Fessaliýada penestler, Kritde woýkeýalar ýa-da  klarotlar,  Gerakleýada marianidinler  diýipdirler. Bularyň jemgyýetçilik  ýagdaýyny tapawudy olar  aýry adamlaryň  hususy eýeçiligi  hasaplanmandyrlar, ola ryň öz  hohjalygy, maşgalasy bolup,  ýerlerini özleri işläp  bejeripdirler. Ýöne bular iki  esse  garaşly  yagdaýda  bolupdyrlar. Olar ýeriň hojaýynyna we döwlete garaşly bolup,  ömrüniň belli bir mukdaryny  hojaýynyna töläpdirler. Plutarhyň maglumat laryna görä, spartly üçin 70 mukdaryna, spartaly aýal üçin 12  medimna arpa, belli bir mukdarda  çakyr, ýag, injir, peýnir we beýleki  önümler  töläpdir. Spartaly ilaty jezalandyryp bilmändir, ýöne döwletiň  özi  ilatlara  garşy kriptiýalary  geçiripdir. Şonuň üçinem  ilatlary  ýere  berkidilen  we hojaýynyň agalygyndaky döwlet  gullary hasaplamak  bolar.
Mowzuk: Afiny demokratiýasynyň gülläp ösmegi.
Meýilnama
1.	Afinynyň deňiz kuwwaty.
2.	Efialtyn özgerdişleri. Perikl.
4.	Afiny deňiz bilelişiginiň biziň eramyzdan öň V asyryň 30-40-njy ýyllaryndaky daşary syýasaty.
1. Grek – pars uruşlary döwründe Afinynyň baştutanlygynda grek şäherleriniň harby-syýasy bileleşigi emele gelip başlaýar. Urşuň ahyrlarynda ol has güýçli syýasy birleşmä öwrülýär. I Afiny deňiz bileleşiginiň 2 döwri tapawutlanýar:
1. Delos simmahiýasy (b.e.öň 478-454ý).
2. Bileleşikde Afinynyň syýasy agalyk eden döwri. B. e.öň V asryň 30-njy ýyllaryna çenli Afiny deňiz bileleşiginiň agzalarynyň sany 300 polise ýetirpdir. Olaryň köpüsi demokratik gurluşly bolupdyr. Bileleşigiň agzalary her ýyl Afina agzalyk tölegini-forosy töläpdirler. Foros polisleriň mümkinçilidine görä bolupdyr. Gazna her ýyl 460-600 talant ýa0da 12-15,6t kümüş getirilipdir. Afiny gaznany öz floty we goplitleri üçinem, şäherdäki gurluşyklar we ş.m üçikem ulanypdyr. Uruş hereketleri wagtynda, b,e,öň 427-nji ýylda, goşmaça serişdeler gerek bolan wagty, Afiny hiç kime sala salmazdan forosy 2 esse köpeldipdir.
Afiny bileleşigi girýän polislerde ykdysady birligi döretmäge çalşypdyr. Ykdysady aragatnaşyklary pul ulgamy afiny standardynyň esasynda birmeňzeş edilýär. Harytlar Pireý portunyň üsti bilen beýleki polislere iberilipdir. Oňa Egeý adalarynyň ählisinden barytlar getirilipdir. Pireý möhüm söwda ýollarynyň çatrygyna öwrülipdir. Pireýe we Afinä Gresiýanyň ähli ýerinden söwda, hojalyk, syýasy we kazyýet işleri bilen köp myhmanlar gelipdirler.
Bileleşige girýän beýleki pelislerde Afiny demokratik düzgünleri girizmek syýasatyny hem alyp barypdyr. Olarda söwda-hünärmentçilik toparlarynyň we raýatlarynyň orta gatlaklarynyň ykdysady taýdan ösmegi üçin şertler döredilipdir. Olar öz polosiniň syýasy durmuşynda hem esasy orun tutupdyrlar. Halk ýygnagynyň hem ähmiýeti artypdyr.
Afinynyň deňiz kuwwatyny gitdigiçe artypdyr. Ony paýtagyt şäher hökmünde görüp ugrapdyrlar. Afiny deňiz bileleşigine girýän polisleriň köpüsi onuň dowam etmegini goldapdyrlar. Sebäbi onuň agzasy bolmak, olaryň ykdysady ösüşine, demokratik düzgünleriň ornaşmagyna we medeni ösüşine ýardam edipdir. Ýöne Afiny bileleşiginden çykmak isläp, gozgalaň turuzýan polisler hem bolupdyr. Olaryň gozgalaňlaryny Afiny goşunlary dessine basyp ýatyrypdyrlar.
2. biziň eramyzdan öň 462-nji ýyl demokratlaryň serdary Efialtyň özgerdişi geçirilipdir. Ol areopagy syýasy gurama hökmünde ýok etmegi maksat edinipdir. Ýöne bu guramanyň abraýy ýokary bolany üçin, ol gös-göni hereket edip bilmändir. Ol ilki areopagyň käbir agzalaryna garşy olaryň kazyçylyk işlerinde para alandyklary barada subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Subutnamalar ýygnapdyr. Soňra bolsa olary paş edipdir. Şondan soň areopag gözegçilik ediji syýasy häkimýetden mahrum bolupdyr, diňe bilkastlaýyn adam öldürmeleriň we dinden çykmalaryň işlerini seljermek hukugy galypdyr. Galan işler geliýeýa geçirilipdir. Bu özgerdişi üçin Efialt janyny bermeli bolupdyr.
Perikl, Ksantippiň ogly Perikl Afinynyň kuwwatyny berkitmekde möhüm orun eýeläpdir. onuň asly barly maşgaladan bolup b,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap, afiny demokratiýasynyň baştutanlarynyň biri bolupdyr. Onuň ajaýyp bilimi bolupdyr. Perikl meşhur orator, talantly döwlet işgäri we serkerde bolupdyr. Ol öz topary bilen içerki dolandyryşykda özgerdişler geçiripdir we Afinyda demokratik ulgamy dabalandyrypdyr. Efialt bilen birlikde Perikl aristokratik Areopagyň ýykylmagyna we Halk ýygnagynyň wezipeleriniň giňeldilmegine ýardam edipdir. Perikl wezipeleri ýerine ýetirýän adamlara hak tölemegi girizipdir. delos simmakiýasynyň Afiny arhesine öwrülmeginiň meýilnamalaryny hem Perike we onuň tarapdarlary işläp düzüpdirler. Oňa afinylylar berk ynam bildiripdirler we b,e,öň 444-nji ýyldan 429-njy ýyla çenli ýagny Perike tä aradan çykýanç, ony her ýyl birinji strateg wezipesine saýlapdyrlar. Perikliň döwlet sowetlylygyny we parasatlylygyny grek dünýäsiniň meşhur adamlary hem ykrar edipdirler. Onuň ýakyn dostlary pelsepeçi Anaksagor, alym Daman, heýkeltaraş Fidiý taryhçy Geredot dagylar bolupdyrlar. Perikl Afina Gresiýanyň iň gowy medeniýet işgärlerini çekipdir. Ol şeýle diýipdir: “Biz gysga wagtda döredýäris, ýöne gysga wagt üçin däl”.
2.	Afiny demokratiýasynyň syýasy organlarynyň ulgamynyň emele gelmegi
Solonyň özgerdişlerinden başlap, uzyn taryhy ösüş ýoluny geçipdir. Afiny demokratiýasynyň altyn asyry b.e.öň V asyryň ortasyndan IV asyryň ortasyna çenli aralykda bir asyrlap dowam edipdir. Perikl şeýle diýipdir: “Biziň döwlet gurluşymyz keseki guramalara öýkenmeýär. Biziň özümiz beýlekilere nusga bolup hyzmat edýäris. biziň gurluşymyz demokratik hasaplanýar, sebäbi ol azlyga däl-de, raýatlaryň köplügine daýanýar”. Ata-enesiniň ikisiniň-de raýatlyk hukugy bolan Attikanyň ýaşaýjysy Afinynyň raýaty bolup bilipdir. Olar 18 ýaşa ýetende demleriň sanawyna adyny ýazypdyrlar. 18 ýaşlylar bütin Attikadan Pireýe ýygnanypdyrlar. Olary iki ýyl harby tälim we terbiýe alansoň, doly hukukly beýleki raýatlaryň hataryna  goşupdyrlar.
Afinyda esasy häkimiýet organy Halk ýygnagy-eltklesiýa bolupdyr. Oňa ähli raýatlar ýygnanypdyrlar. Aýallar syýasy we jemgyýetçilik işlerine gatnaşmandyrlar. Halk ýygnagynda döwlet kanunlary kabul edilipdir, uruş we ýaraşyk, daşary döwletler bilen gepleşikler we şertnamalar ýaly meseleler çözülipdir. Onda wezipeli adamlar saýlapdyrlar, bir ýyl dolandyrşdan soňky hasabatlar diňlenipdir. Şäheriň azyk üpjünçiligi döwlet emläklerini, ýerleri we magdan känlerini kärendeçisine bermek, has iri wesýetnamasyny tassyklamak ýaly meselelere seredilipdir. Ýaşlaryň terbiýesine gözegçilik edilipdir. Ostrakizm geçirilipdir.
Halk ýygnagynyň işi her 36 günde 4 ýygnak geçirmek arkaly amala aşyrylypdyr. Her ýygnakda meseleleriň belli bir görnüşlerine seredilipdir. Islendik raýat islendik mesele barada çykyş edip bilipdir, kanunlara teklipler girizip bilipdir.
Her bir afiny magistraty halk ýygnagynyň öňünde hasabat bermeli gününe görki bilen garaşypdyr. Hat-da Perikl hem raýatlaryň öňünde hasabat bermezden öň, birnäçe güniň dowamynda ýanyna hiç kimi goýbermän, taýýarlyk görüpdi.
500-leriň Maslahaty halk ýygnagy bilen bir hatarda durýan ýaly bolupdyr. Ýöne 500-leriň Maslahaty Afinyda öz täsiri we abraýy boýunça Halk ýygnagy bilen bäsleşmändir. Ol Halk ýygnagynyň içi organy hökmünde bolupdyr. Maslahatyň her bir agzasy bije arkaly birnäçe dalaggäriň arasyndan saýlanypdyr. Onuň möhüm meseleleri Halk ýygnagynyň işini taýýarlamak we guramak, ýygnaklaryň arasyndaky döwürde onuň wezipesini ýerine ýetirmek bolupdyr. Halk ýygnagynyň gün tertibini taýýarlapdyr. Onuň agzalary 5-6 obol hak alypdyrlar. Olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar.
Areopag Afiny döwlet dolandyrşynyň iň gadymy guramalarynyň biri bolup, b,e, öň IX-VII asyrlaryň sepgidinde döräpdir. Düzümi boýunça aristokratik gurama bolup, 60-70 agzasy bolupdyr. Areopagyň agzasy bolmak üçinem gowy terbiýe talap edilipdir. Beýle diýildigi gelip çykyjy boýunça begzadalardan bolmaly diýildigidir. Efialt bu guramanyň hukuklaryny güýçli çäklendirmelere sezewar edipdir. Afinyda dolandyryş saýlowly magistraturalaryň ulgamy, ýagny ýörite wezipeli adamlaryň üsti bilen amala aşyrylypdyr. Afinyda iň ýokary magirtratlar arkontlaryň we strategleriň wezipeleri bolupdyr. 9 arhont we 10 straeg saýlanylypdyr. Strategler Afiny döwletiniň harby baştutanlary bolupdyrlar. B,e, öň V-IV asyrlarda yzygiderli uruşlar şertleriňde döwletde iri syýasy işgärler arkont däl-de strateg wezipesini eýeläpdirler. Goplit goşunlaryna 10 taksiark, atly goşuna 2 gippark, has awnuk atly goşunlara 10 filark baştutanlyk edipdir.
Moliýa işlerine gaznany saklaýan 10 gaznaçy, gaznanyň girdeýjisine gözegçilik edýän 10 polet, gazna gelen girdeýjini hasaba alýan we wezipeli adamlara degişli mukdarda pullary beryän 10 logist alyp barypdyr.
Afiny demokratiýasynda köpsanly şäher mogistratlary hem bolupdyr. Şäheriň arassaçylygyna 10 astinom, bazar söwdasyna 10 agronom, ölçeginiň dogrydygyna 10 metroka çöregiň bakasyna 10 sitofilak gözegçilik edipdir.
Polisiýa wezipelerini 11 adamdan ybarat topar alyp barypdyr. Olar türkmenlere we jezalaryň ýerine ýetirilşine gözegçilik edipdirler. Polisiýanyň hyzmatynda 300 sany skif ýaýçysy bolupdyr.
Aristoteliň maglumatlaryna göä her ýyl 700 wezipeli adam saýlanypdyr. Wezipelere 1 ýyl möhlet bilen saýlapdyrlar. Diňe harby wezipeler üçin bije arkaly däl-de ses bermek arkaly saýlapdyr. Beýle etmek bilen harby wezipä tötänleýin adamlaryň geçmeginiň öňüni almak isläpdirler. Harby wezipäniň belli möhleti hem bolmandyr.
Afinyda oturdaşlaryň suduna geliýeýa diýipdiriler. Ol baryp Solonyň döwründe döräp, b-e öň V-IV asyrlarda ähmiýeti artypdyr. Geliýeýada 6000 raýat bolup, oňa durmuş tejribeli, 30 ýaşdan geçen maşgalabaşylary saýlapdyrlar. Geliýeýanyň agzalary 10 palata bölünip, olaryň hersinde 500 adam işlere seredipdir, 100 adamy bolsa ätiýaçlyk üçin saklapdyrlar.
Geliýeýa birnäçe gezek saýlanmak mümkin bolupdyr. Bu bolsa onuň agzalarynyň tejribesini baýlaşdyrypdyr. Afinyda 250-300 müň ilat bolup, şolaryň 30-40 müň töweregi onuň raýaty ekeni. Raýatlaryň köpüsi dürli sebäplere görä döwlet işlerine gatnaşyp bilmändir.
4. Afiny daşary syýasatyny işjeň alyp barmak bilen, Egeý deňzindäki täze şäherleri bileleşige girizip, ony giňeldipdir. Beýik Gresiýada, Günorta Italiýada, Sisiliýada Afinynyň täsiri artypdyr. Gara deňiz ýerlerine aralaşypdyr. Ol Peloponnesbileleşiginiň arasyny beýleki ýerlerden üzmek, onuň syýasy täsirini peseltmek, grek polisleriniň köpüsinde Afinynyň agalygyny gazanmak isläpdir.
Afinynyň bu maksatlaryny amala aşyrmagy Spartanyň we Korinfiň güýçli garşylygyna duş gelipdir.
B,emöň 458-nji ýylda Afiny Egina adasyny bileleşige girizipdir. Spartanyň duşmanlary Argos, fessaliýa şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýupdyr.
Gara deňziň kenaryndaky şäherleriň köpüsiniň metropliýalary Afinynyň düzümine girýärdi. Şonuň üçinem onuň bu ýerde täsirini güýçlendirmegini afinylylar hem, Sparta bilen Korinf hem adaty zat hökmünde görüpdirler (Sinopa, Amis, Apolloniýa, Istriýa, Nimbeý, Olwiýa). B, e,öň V asyryň 40-njy ýyllaryň ortalarynda Afiny özüniň günbatar syýasatyny amala aşyrmaga başlapdyr. Koriniriň ykdysadysadyýeti şo taýdary şäherler bilen bagly bolupdyr. B,e,öň V asyryň 60-njy ýyllaryndaky gozgalaň eden ilatlara Sparta Messeniýadan göçüp gitmäge rugsat bermeli bolupdyr. Olar Afinynyň kömegi bilen Nawpakt şäherinde ornaşypdyrlar we bileleşige giripdirler. Nawpaktda ornaşan afinylylar islendik pursatda Korinfiň arasyny günbatar şäherlerinden kesip bilipdirler.
B,e,öň 435-433-nji ýyllarda Gresiýada Sosiliýa barýan esasy deňiz ýolunyň ugrundaky Kerkira adasy hem Afiny deňiz bilelişigine giripdir.
Sparta Megaranyň, Korint bolsa Potideýa şäheriniň Afiny deňiz bileleşiginden çykmagyny gazanypdyrlar. Sporta hem Peloponnes bilelişigine täze agzalary: Beoitiýanyň, Fokidanyň, D.g. Doridanyň polislerini, Lewkada adalaryny girizipdir.
B,e,öň V asryň 30-njy ýyllarynyň ahyrlarynda iki bilelişigiň arasynda uruş baradaky mesele ýüze çykypdyr.
Nha Trang
thumb|left|200px|Nha Trang Nha Trang (Thành phố Nha Trang) Wýetnam'da bir oba.
Gylyçguýruklylar
Gylyçguýruklylar gutaryp barýan, deňizde ýaşaýan bogunaýaklydyr. Olardan häzirki döwürde bary-ýogy bäş sany görnüşi galypdyr. Olaryň osoblary uly bolup, uzynlygy 50-90 sm-e barabar. Gylyçguýruklylar suwda ýaşaýan heliserlilerdir we güýçli ösen gylyçguýruklydyrlar. Kellekükrek bölümi ýokary (üst) tarapyndan berk galkan bilen örtülen. Galkanyň üstünde iki jübüt gözler ýerleşen. Kellekükregiň aşak tarapynda agyz, ondan öňde 5 sany heliser, agzyň her tarapynda bäş sany aýaklar ýerleşýärler. Heliserleriň we aýaklaryň uçlary şahalanan. Aýaklar ýöremek, awlary tutmak we ownatmak wezipelerini ýerine ýetirýärler. Garyn astyndaky 12 sany görnüşini üýtgeden aýaklarda žabralar ýerleşýärler. Olardan birinji jübüt aýaklar žabralaryň üstünde galkana öwrülipdir. Gylyçguýruklynyň bedeninde telson we garnyň üç bognundan başgalarynda gylyja meňzeş uzyn guýruk bolýar. Iýmitleniş sistemasy agyzdan, gyzylödekden, garyndan, içegeden, gylyçguýrugyň esasynda (düýbünde) ýerleşýän anal deşikden durýar. Garna bagyr suwuklygy dökülýär we iýmitleri özleşdirmäge gatnaşýar. Gan aýlanyş sistemasy oňat ösen. Ol uzyn turba şekilli ýürekden, ondan aýrylyp gidýän sekiz sany gapdal arteriýalaryndan we ownuk gan sosudjyklardan ybarat. Gandaky gemosianin diýen pigment gana gögümtik reňk berýär. Nerw sistemasy onat ösüp, ondan aýrylyp gidýän nerw sapajyklary hemme organlara barýalar. Görüjilik rolyny dört sany gözler ýerine ýetirýärler, olaryň birinji jübüdi çylşyrymly, ikinji jübüti bolsa ýönekeý gözlerdir. Bölüp çykaryjy organlar-ýörite mäzlerdir, olaryň sag we çep bölüp çykaryjy kanaljyklary ilkinji aýaklaryň esasynda daşa açylýarlar. Gylyçguýruklylar aýry-aýry metamorfozly, jynslydyr. Bularyň ösüşi ýagny kenar ýakasyndaky öl çägelere taşlanylan ýumurtgalardan çykan liçinkalar uly osoblara meňzemän, trilobitlere meňzeýär, şoňa görä-de liçinka trilobit liçinka, liçinkanyň ösüş stadiýasyna bolsa trilobit stadiýa diýilýär. Gylyçguýruklylaryň wekilleri: Limulus polyphemus Atlantik okeanynyň Demirgazyk we Merkezi Amerika kanallarynda ýaşaýar. Tachypleus we Carcinoscorpius Filippin we Ýapon adalarynyň suw kenarlarynda ýaşaýarlar.
Geologiýa inženerligi
right|thumb| alt=A.|270 px|[["Geologiýa inženeri"]]
Ben Tre
thumb|left|200px|Ben Tre Ben Tre (Thành phố Bến Tre) Wýetnam'da bir oba.
Bit
Bitler mör-möjekler klasyna degişli bolup, olar örän hapa ýerlerde, gyzgynlyk howa şertlerde, esasanam saçyna seretmeýän adamlaryň saçlarynda ýaşaýarlar we iýmitlenýärler. Uzynlygy 1一6 mm. Bitler ganatsyzdyr. Agyz tarapynda sanjyp gan sorujy organjygy bolýar. Urkaçylary 300 golaý (sirke) tohum taşlaýar. Bitler süýdemdirijilerde we adamlarda mugthorlyk edip ýaşaýarlar. Umuman bular tebigat sredasyna zyýanly mör-möjekdirler. Bu bitler adamyň saçyna düşse, saçyňy we kelläňi gyzgyn gijiledýär. Saçy bitli adam ony kellesinden gyryp aýyraýyn diýse tutup şyrkylladyp oturýar.
Ebu Magşar Balhy
ABU MAGŞAR HORASANY ( Abu Magşar Japar ibn Muhammet ibn Omar Horasany al-Balhy, 886 ýylda aradan çykan) - horasanly meşhur alym, astronomiýa, matematika degişli ençeme eserleriň awtory. Orta asyrlarda Ýewropada Albumaser ady bilen tanalan bu alym ilki hadys hem dini ylymlary öwrenipdir. Ol ýaşy bir çene ýetensoň, haja gidip, Bagdadyň golaýyndaky Aly ibn Ýahýa ibn al-Münejjim kitaphanasynda bolýar. "Akyl hazynasy" adyny alan bu kitaphananyň fondy biçak baý bolupdyr. Şondan soň alym bütinleý ylym bilen meşgullanypdyr. Ol, esasan, ýyldyzlar hakdaky ylym bilen gyzyklanypdyr. Dehhudanyň ýazmagyna görä, ýüzden-de köp ýaşap, 30-dan gowrak eser döredipdir.
Bosfor Uniwersitedi
Bosfor uniwersiteti(Türkçe ady:Boğaziçi Üniversitesi), Türkiye respublikasynyn Stambul şäherinde ÿerleşyän döwlet hemaÿasyndaky uniwersitetidir. Uniwersitet diňe bir Türkiyede däl,eÿsem bütin dünÿäde ad abraÿy yokary bolan bir guramadyr. Uniwersitet 2015-nji yylda www.timeshighereducation.co.uk we Thomas Reuters yaly garaşsyz derejelendirme guramalary tarapyndan Dunyanin in gowy 139-njy uniwersiteti saylanandyr.
* Uniwersitediň taryhy 1863 ÿylynda Amerikanyň Birleşen ştatlaryndan bolan işewür adamlar tarapynda Osmanly İmperatorlygynda düÿbi tutulan Robert Collegedan başlaÿandyr. 1971 ÿylyna çenli "Colleage" ady bilen okuw beren hususy Robert College, 1971 ÿylyndan soňra "Bosfor uniwersiteti" ady bilen dowam edyar we Türkiÿe respublikasynyň Bilim minstirliginiň hemaÿasyna giryär .
Ebu Mansur Yspyhany
ABU MANSUR ISPYHANY ( Abu Mansur al-Hüseýin ibn Tahyr ibn Zeýti, al-Ispyhany, takmynan 1055-57 ýyllarda aradan çykan) - saz we matematika ylmy boýunça Abu Aly ibn Sinanyň şägirdi. Ol ibn Sinanyň "Haý ibn Ýakzan" ("Oýanyň ogly Diri") eserine düşündiriş beren, "Şypa" atly işiniň esasy mazmunyny saklap, onuň gysgaça beýanyny ýazan alymdar. Onuň özüniň-de saza, matematika degişli eserleri bar.
Atom inženerligi
thumb|Bikini Atolldaky [[Atom ýaragy synagy .]] Atom inženerligi, ösen döwletlerde has hem kämilleşipdir.
David Hoffman
David Hoffman - Amerikaly veteran filmmaker. New Yorkda doglan we kakasy H. Lorens we ejesi Eve Hoffman bilen bilelikde Levitton (Long Island)da önüp ösen. 40 - yyllyk kariyerinde 6 sany dokumentalnyy film döretdi.
Ajax (programmirleme)
300px|thumb|right|Ajax AJAX (Asynchronous JavaScript And XML) - taze programirleme dili dal, eysem has gowy, ansat, tiz, interaktiv web application doretmek ucin ulanylyan metod/teknikdir. JavaScript'in XMLHttpRequest obyektini ulanyp, Ajax bilen sizin JavaScriptiniz server bilen goni habarlasip bilyar. XMLHttpRequest-ing komegi bilen JavaScript, sahypany tazelemezden web server bilen habarlasyar.
Ajax - web server softweyrinden garassyz browser tehnologiyasydyr.
AJAX asakdaky web standartlaryndan esaslandyrylandyr: <ul> <li>JavaScript</li> <li>XML</li> <li>HTML</li> <li>CSS</li> </ul>
Žan Genry Dunant
Žan Anri Dýunan (fransuzça Jean Henri Dunant; 8 maý 1828 - 30 oktýabr 1910) - şweýsar telekeçisi we jemgyýet işgäri. Fizik Žan-Daniel Kolladonyň ýegeni. 1901-nji ýylda Frederik Passi bilen bilelikde parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragynyň ilkinji laureaty bolýar.
Irki durmuşy we bilimi
1849-njy ýylda pes bahalary sebäpli Kalwin kollejini terk etmeli bolýar we Lullin et Sautter pul alyş-çalyş firmasynda tälim alyp başlaýar. Ony üstünlikli tamamlandan soň bankyň gullukçysy bolup galýar.
Alžir
Ol 1856-njy ýylda daşary ýurt koloniýalarynda iş alyp barmak üçin biznes gurnaýar. Fransuz koloniýasy bolan Alžirde oňa ýer berlenden soň "Financial and Industrial Company of Mons-Djémila Mills" diýip at berlen gallaçylyk we söwda kompaniýasyny açýar. Emma ýer we suw hukuklarynyň açyk-aýdyň bolmazlygy we koloniýal häkimýetleriň hyzmatdaşlyk etmäge ýykgyn etmezlikleri kompaniýaň öňünde kynçylyklary döredipdir. Dýunan ýagdaýdan çykalga tapmak üçin şol wagt öz goşuny bilen Lombardiýada bolýan fransuz imperatory Napoleon III-iň göniden göni özüne ýüz tutmaly diýen karara gelýär. Fransiýa şol wagtlar häzirki Italiýaň agramly bölegini eýelän Awstriýa garşy uruş alyp barýan Sardiniýa Patyşalygynyň (Pemonta-Sardiniýa hem diýilýär) tarapynda söweşipdir. Dýunan imperatora gowşurmak niýeti bilen ony öwgiler bilen taryplaýan kitap ýazýar we oňa duşuşmak üçin fransuzlaryň ştab-kwartirasynyň ýerleşen uly bolmadyk Solferino şäherine ugraýar.
Solferino söweşi
1859-nji ýylyň 24-nji iýunynda Solferinodan uzak bolmadyk ýerde iki tarapyn arasynda söweş bolýar. Şol gün agşam hem Solferino gelen Dýunan söweş meýdanynda hiç hili kömeksiz diýen ýaly galan 38 müň ýaraly, jan berip ýatan we ölen adamlara gabat gelýär. Gören ahwalatyndan täsirlenen Dýunan ýaraly we keselli esgerlere kömek etmek üçin parahat ilatdan, esasan hem aýallardan we gyzlardan düzülen toparlary döretmek inisiatiwasyna öz üstüne alýar. Ýetmezçilik edýän zerur zatlary satyn almaklygy gurnaýar, wagtlaýyn keselhanalary gurmaklyga kömek edýär. Oňa, golaýda ýerleşýän Kastilone-delle-Stiwýere şäheriniň aýallarynyň oýlap tapan "Tutti Fratelli" (Ählimiz dogandyrys) şygaryna eýgerip, haýsy tarapda uruşýandygyna garamazdan ýaralananlara kömek etmeklige ilaty yrmak başardypdyr. Şeýle-de ol fransuzlar tarapyndan ýesir alnan awstriýaly lukmanlaryň boşadylmagyny hem gazanypdyr.
Gyzyl Haç
Iýulyň başynda Ženewa gaýdyp gelenden soň Dýunan görenleri barada kitap ýazyp başlaýar we ony 1862-nji ýylda "Solferino söweşiniň ýatlamalary" ady bilen öz hasabyna 1600 sany nusgada çap etdirýär. Ol kitapda söweşi, edilen çykdajylary we onuň getiren netijelerini beýan edýär. Şeýle hem geljekde ýaralanan esgerlere kömek edip biljek bitarap guramanyň bolmalydygy baradaky ideýany öňe sürýär. Ol goldaw tapmak maksady bilen kitabyny Ýewropanyň belli syýasy we harby işgärlerine iberipdir.
Öz ideýalaryny ornaşdyrmak maksady bilen Ýewropa syýahat edip başlan Dýunanyň kitaby gowy garşylanýar we Ženewa maddy üpjünçilik jemgyýetiniň prezidenti, ýurist Gustaw Muanýe kitaby we ondaky teklipleri guramanyň 1863-nji ýylyň 9-njy fewralyndaky ýygnagynyň esasy temasyna öwürýär. Ýygnakda Dýunanyň tekliplerine agzalar tarapyndan oňyn baha berilýär we olary amala aşyrmak mümkinçiligini hasda çuňlaşdyrmak maksady bilen bäş adamdan ybarat bolan Komitet döredilýär. Oňa Dýunanyň özünden başga Muanýe, şweýsar goşun generaly Anri Dýufur we lukmanlar Lui Appiýa bilen Teodor Monuar kabul edilýär. Olaryň ilkinji ýygnagynyň geçirlen güni (1863-njy ýylyň 17-nji fewraly) häzirki wagtda Halkara Gyzyl Haç Komitetiniň döredilen güni hasaplanýar.
Şöhrat Söýünow
Şöhrat Söýünow (d. 8 Mart 1992) Altyn Asyr FK oýnaýan futbol oýunçysy. . Türkmenistanyň milli futbol ýygyndysynda 13 gezek çykyş etdi.
Žan Genry Dunant
Gyzyl Haç
Guramanyň döredilen ilkinji günlerinden Muanýe bilen Dýunanyň arasynda garaýyşlary we planlary bilen bagly düşünişmezlikler we dawalar artyp başlaýar. Muanýe ýaralananlara kömek edýänleri bitarap gorag bilen üpjin etmek baradaky Dýunanyň ideýasyny durmuşa geçirmek mümkin däl hasap edensoň, oňa ol ideýadan ýüz öwürmegi maslahat berýär. Emma Dýunan saparlarynda, ýokary wezipeli syýasy we harby işgärler bilen duşuşyklarynda öz pikiriniň tarapynda çykyş edýär. Bu bolsa olaryň arasyndaky şahsy konfliktiň has hem güýçlenip, Muanýeň Dýunana we onuň ýolbaşçy bolmak baradaky meýillerine garşy hereket edip başlamagyna getirýär.
Şöhrat Söýünow
Topar
Ilkinji oýunyny HTTU Aşgabat-da başlady. 2005-nji ýyldaAltyn Asyr FK toparyna geçdi.
Türkmenistanyň welaýatlary
Türkmenistanyň welaýatlary
Žan Genry Dunant
Gyzyl Haç
1863-nji ýylyň oktýabrynda ýaraly esgerlere kömek edilşini kämilleşdirmegi maslahat etmek üçin komitetiň Ženewada gurnan ýygnagyna 14 döwlet gatnaşýar. Onda Muanýeň tagallalary sebäpli Dýunan kagyz ýüzünde ýolbaşçy bolup galýar. Bir ýyldan soň şweýsar parlamentiniň gurnan diplomatik konferensiýasynda Ženewa konwensiýasyna 12 döwlet gol goýýar. Bu gezek bolsa Dýunana diňe gatnaşyjylaryň myhmanhanalarda ýerleşdirilmegini gurnamak ynanylýar.
Şöhrat Söýünow
Halkara
Söýünow ulylaryň arasyndaky ilkinji oýunyny 23 Mart 2011-de Aziýanyň futbol konfedrasiýasynyň oýunynda Taýwana garşy oýnady.
Žan Genry Dunant
Ýatdan çykarylan döwüri
Öz gumanistik ideýallaryna wepalylygy onuň Alžirdäki biznesine hem zyýan ýetirýär. 1867-nji ýylyň aprelinde "Crédit Genevois" maliýe firmasynyň tozmagy Dýunany dawaň üstünden eltýär. Ol öz kompaniýasynyň batandygyny yglan etmäge mejbur bolýar we şol ýylyň awgustynda Ženewaň Söwda Sudy tarapyndan gözboýagçylykda günäli bilinýär. Kompaniýaň çökmegi oňa maliýe taýdan goşant goşan eden maşgalasyna we dostlarynyň köpüsine uly zyýan ýetirýär. Kalwinist däpleriniň çuňňur ornaşan şäheri bolan Ženewadaky sosial närazylyklar Dýunany Halkara komitetden gitmäge çagyryp başlaýar. Ol 1868-nji ýylyň 25-nji awgustynda sekretarlyk wezipesinden gidýär, 8-nji sentýabrda bolsa komitetden doly çykarylýar. Onuň kowulmagynda 1864-nji ýylda komitetiň prezidenti bolan Muanýe esasy rol oýnaýar.
Şöhrat Söýünow
Halkara statistikasy
Iň soňky gezek Mart 26,2017-ä görä ýasaldy.
Triton
Triton — Neptun planetasynyň 1-njy hemrasy. Neptundan 356000 km uzaklykda hereket edip, bir aýlawy 5876 günde tamamlaýar. Ol ters ugra hereket edýär. Onuň diametri 4000 km (Aýdan uly), üsti daşlyk bolup, hereket edýän tekizligi, merkezi planetanyň ekwatoryna 23. gyşyk. Ol 1946-njy ýylda U. Lassel tarapyndan açylýar.
Orduspor
Ordu Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Welaýat
Welaýat (Arapça ولاية wilayah) döwletyn podrazdeleniedir.
Žan Genry Dunant
Ýatdan çykarylan döwüri
1895-nji ýylda St.Gallende çykýan "Die Ostschweiz" gazediniň baş redaktory Georg Baumberger Haýdende gezelençde mahaly Dýunan bilen söhbetdeş bolýar we bir aýdan soň ol barada makala ýazýar. Ol makala "Anri Dýunan, Gyzyl Haç-y esaslandyryjy" ady bilen "Über Land und Meer" nemes žurnalynda peýda bolýar we tiz wagtda Ýewropanyň beýleki neşirlerinde hem çap edilýär. Makala adamlarda seslenme tapyp, Dýunana abraýy hem-de goldawy gaýtaryp getirýär. Oňa "Swiss Binet-Fendt" baýragy berilýär, Rim Papasy Lew XIII-den hat gelýär. Russiýaň dul patyşa zenany Mariýa Feýodorownaň we başgalaryň hemaýat bermeginde maliýe ýagdaýy hem öňkülerden has gowulaşýar.
1897-nji ýylda Ştutgartda mugallym bolup işläp ýören Rudolf Mýuller Gyzyl Haç-yň döredilşi hakynda ýazan kitabynda, Dýunanyň guramanyň esaslandyrylmagyndaky roluny bellemek üçin, Gyzyl Haç-yň döredilşiniň resmi taryhyny düzeldýär. Kitapda "Solferino söweşiniň ýatlamalarynyň" tekstini hem getiripdir. Dýunan awstriýaly ýazyjy Berta fon Zutner bilen hem hat alyşypdyr, köp sanly makalalary, ylmy işleri ýazypdyr. Aýratyn hem aýallaryň hukuklary barada köp ýazypdyr, 1897-nji ýylda "Ýaşyl Haç" aýallar guramasyny esaslandyrmaga ýardam edipdir.
Parahatçylyk Nobel baýragy
1901-nji ýylda Gyzyl Haç Halkara Hereketini döretmekde we Ženewa konwensiýasynyň başlangyjyny tutmakda bitiren işleri üçin Dýunan ilkinji bolup parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragyna mynasyp bolýar. Dýunanyň kandidaturasyny norwegiýaly harby lukman Hans Daae goldapdyr. Dýunan baýraga Halkara Parahatçylyk Ligasyny esaslandyran fransuz pasifisti Frederik Passi bilen bilelikde eýe bolupdyr. Halkara komitetden resmi gutlagyň gelmegi onuň bitiren işleriniň ahyrsoňy ykrar edilendigini görkezipdir:
"Bu hormata 40 ýyl mundan ozal söweş meýdanynda ýaralananlara kömek etmek üçin döredilen halkara guramanyň düýbini tutan adamdan başga mynasyp hiç kim ýokdur. Sizsiz adamzadyň XIX asyrda ynsanperwerlikde gazanan in uly üstünligi - Gyzyl Haç megerem hiç haçan bolmazdy".
Hans Daae pul baýragyň Dýunana düşýän bölegini - 104 müň şweýsar frankyny Norwegiýa Bankynda ýerleşdiripdir we ony Dýunanyň algydarlarynyň almagyna ýol bermändir. Dýunanyň özi ol puly hiç haçan ulanmandyr.
Ölümi we mirasy
Soňraky ýyllarda Dýunana birnäçe sylaglar bir hatarda, Geýdelberg uniwersitetiniň medisina fakultetiniň hormatly doktory ady hem berlipdir. Ol ömrüniň ahyryna çenli garrylar öýünde ýaşaýar. Ömrüniň soňky ýyllarynda sustypeslikden hem-de Muanýe we algydarlary yzarlar diýen paranoýýadan ejir çekipdir. Hatda zäherlenmekden heder edip, aşpezden nahary gözüniň alnynda dadyp görmegini talap eden günleri hem bolupdyr.
Ol Sýurihiň Zilfeld öwülýäsinde özüniň sargyt edişi ýaly hiç hili dabarasyz jaýlanýar. Wesýetnamasynda öz serişdelerini garyp raýatlara mydama açyk bolar ýaly Haýdeniň garrylar öýüne, Norwegiýanyň we Şweýsariýaň haýyr-sahawat guramalaryna wesýet edipdir. Galan serişdeleri bergilerini bölekleýin üzmeklige gidipdir. Öz bergilerini dolulygyna üzüp bilmezligi onuň üçin ölünçä agyr ýük bolupdyr.
Häzirki wagtda Dýunanyň doglan güni bolan 8-nji maýda Gyzyl Haç komitetiniň bütindünýä güni bellenilýär. Haýdeniň öňki garrylar öýünde häzir Anri Dýunanyň muzeýi ýerleşýär. Ženewada we başga ýerlerde onuň ady dakylan birnäçe köçeler, mekdepler bar. Halkara Gyzyl Haç-yň iň ýokary sylagy bolan "Anri Dýunan medaly" (The Henry Dunant Medal) onuň hemişelik hereket edýän topary tarapyndan her iki ýyldan gowşurylyp durulýar.
Garynja
Türkmenistanyň garynjalarynyň içinde Messor urugynyň wekilleri oňat öwrenilen. Bu urugyň wekilleri Türkmenistanyň çöllerinde has giň ýaýran. Olaryň hemme görnüşleri ösümlikleriň däneleri, tohumlary bilen iýmitlenýärler, şoňa görä-de bu garynjalar ösümlikleriň ýaşaýşynda zyýanlydyr. Günorta Türkmenistanda Messor urugynyň 8 sany görnüşi: Messor denticulatus; Messor aralocaspius; Messor variabilis; Messor intermedium; Messor excursionis; Messor subgracilinodis; Messor lamellicornis we Messor perententatus ýaşaýarlar. Olary şertleýin çägeli çöllüklerde, toýun-çägelik çöllerde, dag etegindäki toýun we dag jynslary goşulan toprakda ýaşaýan toparlaryna bölmek bolýar. Çöl çäge toprakda ýaşaýan görnüşleriniň wekilleri hökmünde Messor denticulatus, Messor aralocaspius, Messor excursionis we Messor lamellicornis görnüşlerini görkezmek bolar. Toýun-çägelik çöllerde Messor intermedius we Messor variabilis görnüşleri köplenç duş gelýärler. Dag eteklerindäki dag jynsly toýun toprakda bolsa köplenç Messor parantannatus görnüşi duş gelýär. Messorlaryň käbir görnüşleri özlerine häsiýetli bolmadyk topraklarda hem ýaşaýarlar. Medeni, ekin ekilýän ýerlerde Messor denticulatus has köp duş gelýär. Messor urugyna degişli görnüşleriň garynjalarynyň hemmesi toprakda hin gazynyp, maşgala bolup ýaşaýarlar. Olaryň hinleriniň çuňlugy 2 m-e çenli we ondan-da çuňrak bolup bilýär. Garynjalar ýaşaýyş işjeñligi boýunça gündizki we gijeki görnüşlere bölünýärler. Birinji topara Messor aralocapius we Messor denticulatus degişli bolup, bular gündizine däne çöpleýärler. Ikinji toparyna girýän görnüşler Messor intermedium we Messor variabilis gije däne çöpleýärler we gündizine hinlerinden daşa çykmaýarlar. Messorlar däne bilen iýmitlenýänleri üçin ýylyň maýyl aýlarynda örän köp mukdarda ösümlik dänelerini çöpleýärler. Olary hem iýýärler hem-de gyşa ätiýaç edip goýýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius maý aýynyň bir gününde 81 müň 400 ösümlik dänelerini çöpleýärler ýa-da Messor denticulatus bir ýylyň dowamynda I-I,5 kg ösümlik (bugdaý, arpa we başga ösümlikleriň) tohumyny ýygnap bilýär. Şunça dänäni olaryň köp sanly osoblary ýygnaýarlar. Mysal üçin: Messor aralocaspius-yň bir maşgalasynda 17 müň 500 osoblar, Messor denticulatus-yň bir maşgalasynda bolsa 16 müň 500 ekzemplýar garynja bolýar. iýmit Garynjalaryň topragyň hilini oňatlaşdyrmakda, dürli haýwanlara bolmakda, ösümlikleriň ummasyz köp sanly görnüşleriniň dänelerini iýmekde, olaryň tohumlaryny belli bir derejede ýaýratmakda roly uludyr.
Türkmen çekirtgesi
Türkmen çekirtgesiniň görnüş alamatlary: erkek we urkaçy osoblarynyň ganatlarynyň uçlary gara tegmilli, erkekleriniň yzky butlarynyň ujy gara reňkli, urkaçylarynyň yzky budunyň ujunyň öň ýanynda we iç tarapynda gara tegmiller ýerleşýärler. Olaryň yzky aýaklarynyň injikleriniň esasynda gara halka, injikleriň orta bilinde bolsa gara bogy bolýar. ýasy, taşlaýjysynyň bolsa Urkaçy we erkek osoblaryň kelleleriniň depesindäki çukurjyklar gyralary ýylmanak. aşagynyň güberçek Urkaçy ýassyjygy çekirtgäniň bolýar. ýumurtga Erkeginiň bedeniniň uzynlygy 25,5–33 mm, üstki ganatynyň uzynlygy 18,23,7 mm, urkaçysynyň bedeniniň uzynlygy 30,9-42-3 mm, üstki ganatynyň uzynlygy 20,5-21,8 mm. Türkmen çekirtgesi Köpetdagda we Köýtendagda hem-de bu daglaryň eteklerindäki baýyrlarda ýaşaýarlar. Baýyrlaryň gün düşýän taraplarynda toprakda ýerleşdirilen kubyşkalardan liçinkalar 5-10-njy aprelde çykýarlar we olar 15-20-nji maýda ganatlanýarlar. Baýyrlaryň gün düşmeýän ýa-da örän az düşýän taraplaryndaky kubyşkalardan liçinkalar 20-25-nji aprelde çykýarlar we iýunyň başynda ganatlanýarlar. Türkmen çekirtgesi çenden aşa köpelende meýdan otlaryna we medeni ekinlere zyýan ýetirip biler.
Al-Horezmi
ABU MUHAMMET AL-HOREZMI (Muhammet ibn Musa al-Horezmi, 780-847) - Musa ibn Şäkir Horezminiň ogly, matematik, astronomi geograf. Ol Orta Aziýada ylmy pikiriň başyny başlan hasaplanýar. Birinji we ikinji derejeli deňlemäniň awtory we algebranyň esasyny goýan alym hökmünde tanalýar. Onuň ylmy eserlerinden "El-mahrutat" kitaby has meşhurdyr. Onuň iki dogany Ahmet we Hasan hem meşhur astronom bolupdyr. Üç doganyň üçüsi-de Beni Musa ady bilen şöhratlanypdyr. Alymyň matematika hasaplamalaryň praktiki ähmiýeti öz döwründe uly rol oýnapdyr. Onuň ylmy-barlaglary feodal jemgyýetiniň isleglerini kanagatlandyrmaklyga.
Tokaý inženerligi
thumb|right|Tokaý inženerleriñ oýlap tapan döwrebap tagta kesýän stanogy thumb|right|Kesilen agaçlary üşürýän traktor thumb|right|Tokaý inženerleri tokaý ýangynlaryna garşy göreşmek üçin dürlü enjamlar oýlap tapýarlar
Wenesuelanyň taryhy
Wenesuelanyň taryhy - Boliwar Wenesuela Respublikasynyň taryhy
1498-nji ýylda ýewropalylar Wenesuela aralaşýarlar. 1499-njy ýylda Alonso de Oheda Marakaýbo kölüni tapyp, bu ýurdy Wenesuela – “Kiçijik Wenesiýa” diýip atlandyrýar.
Wenesuelanyň häzirki ýerleşýän ýeri tä VIII asyra çenli Peru şalygynyň golastynda ekeni. Ýurduň ýokary indendant gullugy 1783-nji ýylda döredilýär. 1821-nji ýylda Wenesuela azat edijilik urşunyň netijesinde Beýik Kolimbiýanyň düzüminde garaşsyzlygyny gazanýar. 1829-njy ýylda bolsa Wenesuela federasiýanyň düzüminden çykyp, garaşsyzlygyny yglan edýär.
Şol günden tä XX asyryň ortalaryna çenli ýurdy dürli diktatorlar dolandyrýar. 1953-nji ýylyň 11-nji aprelinde ýurduň täze Konstitusiýasy kabul edilýär. Şol täze Konstitusiýa laýyklykda Wenesuelanyň Birleşen Ştatlary Wenesuela Respublikasy diýlip atlandyrylýar.
Altyn dollar
Altyn dollar — 1849 – 1889-njy ýyllar aralygynda zikgelenen, ABŞ-nyň 1 dollara barabar bolan altyn şaýy. Düzüminiň 90% arassa altyndan durýar. Altyn dollarlar tä 1933-nji ýylda altyn standart ýatyrylýança dolanyşykda bolupdyr.
Taryhy
Ilkinji dollar şaýlary immigrant we gyzyl-kümüş önümlerini satyjy Kristofer Behtler tarapyndan çykarylyp başlapdyr. Ol uly bolmadyk komissiýa üçin altyn çägäni şaý görnüşindäki altyn tegelejiklere çalyşmagy alyp barypdyr. Behtleriň işi şol döwürde bütinleý kanuny bolupdyr, emma ol zikgehananyň ünsüni özüne çekipdir. Altyn dollarlary zikgelemek baradaky çözgüdi 1836-njy ýylda kongressden geçirmek synanyşygy başa barmady. Kaliforniýada täze altyn känleriniň açylmagy we nobatdaky «altyna kowalaşma» bilen altyn şaýlara bolan isleg artypdyr. Kongress 1849-njy ýylyp 3-nji martynda altyn dollarlary çykarmaga rugsat berdi.
I görnüş (1849—1854)
Altyn dollaryň Jeýms Longakr tarapyndan taýýarlanan ilkinji görnüşi “Liberty Head” ýa-da “Type I” ady bilen tanalýar. Şaý awersiniň (öň tarapynyň) merkezinde 13 sany ýyldyz bilen gurşalan Azatlygyň şekli ýerleşdirilendir. Şaýyň aýratynlygy hem onuň kiçi, ýagny bary-ýogy 13 mm diametrli ölçegi bolupdyr. Şunuň bilen baglylykda, ol özüniň gymmatlygyna garamazdan köplenç ýitirilýärdi. 1853-nji ýylda uly diametrli şaýy çykarmak barada çözgüt kabul edildi.
II görnüş (1854—1856)
1854-nji ýylda 1 dollara barabar bolan we 15 mm diametrli täze altyn şaýy zikgelendi. Öň tarapynda “indeý şa gyzy” şekillendirilendi, ol hem şaýa “Indian Head Type” diýen ady beripdi. Şaýyň örän kiçi ölçeginiň meselesini aradan aýryp, zikgehana şekil relýefiniň beýikligini göz öňünde tutmandyr.
Şekil somalyp durmak bilen köplenç ony ulanýan adamlarda sypjyryk galdyrýardy. Şunuň bilen baglylykda, şaý täzeden taýýarlanyldy.
III görnüş (1856—1889)
1856-njy ýylda şaýyň täze görnüşi çykaryldy. Ol öňküsinden uly ölçegi we şekliniň has kiçi güberçekliligi bilen tapawutlanýardy. Bu aýratynlyklar sebäpli hem şaý öňki “Small Head Type” adynyň tersine “Large Head Type” diýen adyny aldy. Bu görnüşli şaýlary zikgelemek işi 1856-njy ýyldan 1889-njy ýyla çenli ýerine ýetirilýärdi, ýadygärlik tapgyrlar 1903—1905, 1917 we 1922-nji ýyllarda hem çykarylypdy.
Sacagawea altyn dollary
1999-njy ýylda Filadelfiýa zikgehanasynda 22 karat altyndan 39 sany Sakagawei dollary zikgelendi. Zikgehana Sakagawei altyn dollarlaryny kolleksionerlere satmakçy bolýardy, emma Kongressmenler Zikgehananyň düzümi rugsat berlen düzümden tapawutlanýan dollarlary zikgelemek hukugyny şübheli diýip ykrar etdiler. Ol şaýlaryň ýigrimi ýedi sanysy zikgelenenden soň tiz wagtda ýok edildi, galan 12 sanysy bolsa “Kolumbiýa” kosmos şattlynyň bortuna alyndy. Soňra şaýlar ABŞ-nyň Fort-Noksdaky Tokga (guýma) altynlarynyň depozitariýsine berildi. Şaýlar ilkinji gezek 2007-nji ýylda Amerikan numizmatik assosiasiýasynyň Bütindünýä pul bazarlygynda sergä goýuldy. Soňra olar Fort-Noksa gaýtarylyp berildi.
Entrena
Entrena Ispaniýa'da bir oba. Ilaty takmynan 1 451 münden köpürak.
thumb|left|250px|Entrena
Ebu Nasyr al-Zarifi al-Abiwerdi
ABU NASYR AZ-ZARYFY al-Abiwerdi (10 asyr) - asly häzirki Kaka sebitindäki Abiwert (Bawert) şäherinden bolup, köp wagt Buharada ýaşan türkmen şahyry. Öz zamanasynyň sowatly hem parasatly adamlaryndan biri bolan bu şahyr öz goşgularynda baý halk döredijiliginden ussatlyk bilen peýdalanypdyr. Şoňa görä-de onuň eserleri okyjylara düşnükli bolupdyr.
Ebu Nasyr Merwezi
ABU NASYR MERWEZI - 10. asyrda Maryda ýaşap, eserlerini pehlewi dilinde ýazan orta asyr türkmen şahyry. Onuň ömri hem döredijiligi hakda maglumat örän az.
Ebu Jafer Taberi
thumb|right|200px|Bagdatda Halife metjidi |thumb|right|200px|[[Mazenderan welaýaty]] Ebu Jafer Muhammet ibn Jerir Taberi (838-923) - görnükli taryhçy. Onuň asly eýranly. Ol Hazar deňziniň günorta-gündogar kenarynda ýerleşýän Tabarystan welaýatynda doglupdyr. Arabystan ýarym adasyndaky döwletlere uzak wagtlap syýahat edenden soň, Bagdada barýar. Ol döwrüniň klassyky bilimini alýar we birnäçe uly eser ýazýar. Ol orta asyrda bütin dünýä taryhynyň ilkinji awtorlarynyň biri hökmünde tanalýar. Onuň "Taryh ar-rusul wa-l-mülýük" ("Pygamberleriň we patyşalaryň taryhy") atly işi (dünýäniň döreýşi hakyndaky töwrat rowaýatlaryndan başlanmak bilen) yslamyň döreýşiniň we arap halifatynyň taryhyny beýan edýär. Bu işde Eýranyň, Orta Aziýanyň gadymy we irki orta asyrlar taryhy ep-esli orun tutýar. Onuň işlerinde arap serkerdeleri tarapyndan Horasanyň, Eýranyň beýleki ýerleriniň, Owganystanyň we Orta Aziýanyň basylyp alnyşy barada gyzykly maglumatlar bar. Alymyň ýazan işleri doly saklanmandyr, biziň günlerimize çenli örän az bölegi gelip ýetipdir. Galyberse-de, olar täzeden işlenipdir we baryp 10 asyrda arap dilinden fars diline terjime edilipdir. Şol terjimäniň awtory Samanitler dinastiýasynyň weziri Abu Aly Muhammet Balamydyr (974 lynda ölen). Balamynyň arap dilindäki golýazmany ilki redaktirläp, soňra terjime edendigini sowet gündogary öwrenijileri subut etdiler. Şol terjime eýran-täjik prozasynyň ilkinji ýadygärliklerinden biri bolup, taryhy çeşme hökmünde onuň uly ähmiýeti bardyr. Tabary kanun we teologiýa boýunça-da köp işleriň awtorydyr. Onuň şol işleriniň arasynda kanun hakyndaky ylymlar boýunça "Kitab ihtilaf al-fukaha" ("Hukuk öwrenijileriň dürli garaýyşlarynyň kitaby") diýen ýörite traktaty bar. Şol eserinde dürli ugurlardan musulman kanuny hakyndaky ylymlaryň teoriýasyny işläp düzüpdir. Şeýle hem "Tafsir al-koran" ("Gurhana düşündiriş") diýen at bilen gurhana 30 tomdan ybarat ýörite düşündiriş ýazypdyr. Tabarynyň hyzmaty arap-fars orta asyr istoriografiýasynda bütindünýä taryhy boýunça ilkinji bolup iş döredenligindedir.
Sting
Sting (türkmençe: stiiñ), doly iñlisçe ady Gordon Matthew Thomas Sumner bolan Angilýaly aýdymçydyr. Sting 1951 nji ýylda Angilŷanyñ Wallsend, North Tyneside, Tyne and Wear diŷen ÿerinde dünÿa gelÿär. Ol rok, jaz, klassika, new-age we worldbeat ÿaly aÿdym şekilleride aÿdym aÿdÿandyr. Öz başyna aÿdym aÿtmazdan öñ, Sting The Police grupbasynyñ agzalaryndan biridir(1977-83). Bir gezekki konsertinde Sting sary we gara eginbaş(bal ary reñkleri) geÿinip çykÿar we şol gün bal arylary halaÿandygyny aÿdÿar, şondan soñra lakamy Sting ÿagny iñlisçede "bal arysynyñ iññesi" manysyna gelyan at, bolup galyar.
Tentek
thumb|200px|Tentek romany. Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiýiň ýazan romany.
Poliomielit keseline garşy köpçülikleýin öňüni alyş çäreleri
[[Image:Poliomyelitis world map - DALY - WHO2004.svg|thumb|100,000 adamdan Poliomielit keselden ejir çekýänleriň kartasy.Türkmenistanyň ýagdaýı gaty erbet,Afrika döwletleri ýaly.  {{legend|#b3b3b3|maglumat ýok}} {{legend|#ffff65|<0.3}} {{legend|#fff200|0.3-0.75}} {{legend|#ffdc00|0.75-1.2}} {{legend|#ffc600|1.2-1.65}} {{legend|#ffb000|1.65-2.1}} {{legend|#ff9a00|2.1-2.55}}
{{legend|#ff8400|2.55-3}} {{legend|#ff6e00|3-4}} {{legend|#ff5800|4-5}} {{legend|#ff4200|5-7.5}} {{legend|#ff2c00|7.5-10}} {{legend|#cb0000|>10}} ]] Poliomielit keseline garşy köpçülikleýin öňüni alyş çäreleri