Köneürgenç_türkmen_döwleti
1200-nji ýylda Tekeşiň aradan çykmagy bilen tagta onuň ogly Alaeddin Muhammet II çykýar. Onuň döwründe hem ilki badalar aktiw daşary syýasat alynyp barlyp, Bagdat halyfy Nasyryň goşunlary derbi-dagyn edilýär. Ol öz döwletiniň düzümine Hindistanyň demirgazygyny birleşdirýär. Ol özüne ikinji “Aleksandr Makedonskiý”, ikinji “Soltan Sanjar” ýaly atlary alypdyr. Şol wagtlar hem uzak gündogarda Mongoliýa çarwa taýpalary birleşip bir bitewi Mongol döwletini esaslandyrypdyr. Onuň başynda 1205-nji ýylda bolan gurlutaýda Çingiz han adyny alan Temuçin durupdyr. Çingiz hanyň berk düzgün-nyzamly 100 müňe golaý goşuny bolupdyr. Ol şol goşunlary bilen 1211 ýylda Beýik Hytaý diwaryndan geçip, demirgazyk Hytaý döwletiniň üstüne çozup giripdir. Onuň paýtagty bolan Pekin şäherini 1215-nji ýylda basyp alyp, ony talapdyr. Şondan soň ol öz basyp alyjylykly syýasatyny günbatara gönükdiripdir. 1215-nji ýylda öz ilçisini Köneürgenç türkmen döwletine iberipdir. Bu ilçileň ýolbaşçysy edip birmahalky Ürgenç täjiri Mahmyt Ỳalawajy iberipdir. Bu ilçiler Muhammet şanyň göwnüne degýän hat äkelipdir. Ol Mahmyt Ỳalawajy gije ýanyna çagyryp Çingiz han hakynda we onuň goşuny, baýlygy hakynda sorapdyr. Eger-de içoly bolup işlese köp sylajagyny hem aýdypdyr. Mahmyt Ỳalawaj Mongoliýa baryp, ähli eden gürrüňini Çingiz hana aýdyp beripdir. Çingiz han 1218-nji ýylda 450 düýeli kerwene Hytaýdan talap alan zatlaryny ýükläp äkitmegi buýrupdyr. Şeýlelikde, 1218-nji ýylda Mongol kerwenleri Köneürgenç döwletiniň paýtagty Ürgenje barmalydy. Kerwene bu gezek hem musulman täjirleri baştutanlyk edipdirler. Emma kerwen Ürgenje ýetmändir. Ony Syrderýa boýundaky Otrar şäherinde Muhammet şanyň garyndaşy we Otrar şäheriniň häkiminiň goşunlary tarapyndan talanyp ähli adamlary öldürilýär hem-de Köneürgenç döwletiniň beýleki şäherlerinde satylýar. Ýöne şol adamlaryň içinden biri gaçyp baryp bolan wakany Çingiz hana habar berýär. Bu bolsa öňem ysarap ýören Çingiz hana günbatara çozmaga bahana bolýar. Şeýlelikde 1219-njy ýylda Çingiz han agyr goşun bilen Köneürgenç döwletiniň üstüne çozýar. Ol göni çozup barman, ilki ýene öz ilçilerini iberip Otrar häkiminiň özlerine berilmegini ýa-da bolsa jezalandyrylmagyny talap edipdirler. Muhammet şa muňa gahar edip baş ilçini öldürmegi, beýlekileriň bolsa sakgalyny ýakyp yzlaryna kowmagy buýurýar. Şeýlelikde, sakgaly kesilen ilçiler Çingiz hanyň huzuryna gaýdyp gelipdirler we ýagdaýy habar beripdirler. Indi bu iki döwletiň arasynda gutarnykly suratda uruş bolaýmalydy. Çingiz han hüjüme geçmek strategiýasyna laýyklykda ilki bilen Ỳedisuw we Gündogar Türkistany basyp almagy tanymal serkerdesi Jebe-naýona tabşyrýar. Ol bu işi emgenmän ýerine ýetirýär. Indi Mawerannahyra we Köneürgenje ýol açykdy. Bu ýagdaýdan oňat habarly Muhammet şa-da harby taýýarlyk görüp başlaýar. Ol goşun toplaýar. Muhammet şa Ürgençde harby geňeş çagyrýar. Bu geňeş duşmany nähili garşylamaly diýen meseläni çözmelidi. Ýöne ol geňeşe gatnaşýan han-begleriň arasynda agzalalyk bolupdyr. Olaryň bary goşunlary galalara bölüp, galalary hem berkitmeli diýipdirler. Diňe köşk wekili bolup işleýän Şyhabuddin Hywaky dogry maslahat berip, duşmany açyk meýdanda garşylamagy nygtapdyr. Hywaky ähli goşuny Syrderýaň boýunda bir ýerde jemläp, mongollar gelen badyna olaryň üstüne çozmagy maslahat beripdir. Emma Muhammet şa onuň maslahatyny kabul etmändir. Ol goşunlary bölek-bölek edip, şäherleri paýlap, her şäheriň özüni-özi goramagy teklip edipdir. Onuň bu düýbünden ýalňyş ölümli plany öň sürmeginiň sebäbi gypjaklardan bolan öz serkerdelerine ynanmandyr, baş söweşde olar dönüklik ederler ýa-da dildüwüşik arkaly özüni tagtdan agdararlar diýip ätiýaç edipdir. Şeýlelikde 1219-njy ýylda Çingiz han ägirt uly goşun bilen Orta Aziýa tarap ýola düşýär. Ol ilki bilen şol ýylyň garaşsyzlyk aýynda Otrar şäherini basyp alýar. Çingiz han öz goşunynyň ýany bilen gaýdan Orta Aziýaly täjirleň kömegi bilen haýsy ýoluň haýsy şähere eltýänini bilipdir. Alty aý gabawdan soň halys ysgyndan gaçan şäherliler Çingiz hanyň öňünde dyza çökenden soňra Çingiz han öz goşunlaryny birnäçe bölege bölüp, bir bölegini Otrar şäherinde galdyrýar, bir bölegini uly ogly Juçy hanyň baştutanlygynda Syrderýaň aşak akymyna, üçünji topary ýokary akymyna ugradýar. Juçy, Çagataý we Ugadeý bilen bile Sygnak, Uzgen, Barçylykkent, Jent, Ỳaňykent şäherlerini alyp, Ürgenje çykmalydy. Syrderýa boýunça ýokaryk giden otrýad Hojant şäherini eýelemelidi. Çingiz han bolsa esasy goşun bilen Buhara tarap ugraýar. Çingiz han ýol ugruna türkmenleriň oturan Nurata galasyny eýeleýär. Türkmenler berk garşylyk görkezipdirler. Çingiz han ilata 1500 dinar kantribusiýa salýar. 1220-nji ýylyň Baýdak aýynda Çingiz hanyň goşunlary Buharaň alkymynda peýda bolupdyrlar. 10-12 müň şäher ilaty garşylyk görkezse-de boş ruhanylaň dönüklik etmegi bilen şäher dyza çöküpdir. Şol wagt çeşmeleriň maglumatyna görä şäherde 110 müň goşun bar ekeni. Mongollar şäher ilatyna şäherden çyksalar olara degiljek däldigini aýdypdyrlar. Şäheriň ilaty daşa çykanda bolsa, olaň içinden senetçileri, ýaş ýigitleri, alymlary, ýaş gyz-gelinleri saýlap alyp, galan ilaty gyrypdyrlar. Buharaň elden gidenligini eşiden Muhammet II gorkup, halky başyna taşlap gaçmaga taýýarlyk görüp başlapdyr. Buharada köp ýesir alnan mongollar Samarkanda ugrapdyrlar. Mongollar ýesir alan adamlaryny ilki goşundan öňürti gala diwaryna dyrmaşdyrýan ekenler. Eger-de ýesirler dyrmyşyp bilmese, gala ýumuryjy maşynlary işledipdirler. Samarkand mongollara garşylyk görkezip biljek şäherdi. Bu şäheri 60 müň goşun we şäher ilatyndan ýygnalan 50 müň çemesi meýletinler hem-de 20 sany harby pil goraýardy. Şäherde goşuna Muhammet şanyň ejesi Turkan Hatynyň erkek dogany serkerdelik edýärdi. Ol hem mongollardan gorkup näderini bilmändir. Çingiz han şäheriň etegindäki Gök-saraý köşgünde düşläpdir. Ol öz atly goşunlaryna Samarkandyň töweregindäki kiçeňräk galalara we obalara iberip, her haýsysynyň ondan az bolmadyk ýesir getirmegini talap edipdir. Buharadan getirilen ýesirler, Samarkandyň töwereginden ýygnalan ýesirler we Syrderýa boýundan ýetişen Ugedeýiň we Çagataýyň äkelen ýesirleri bilen Samarkandyň daşyndaky händegi gömüpdirler. Şäherlileriň özleri galadan çykyp söweşmäge gorkupdyr. Eger-de söweşmekçi bolan goşunlary bolsa bukuda ýatan goşun bilen daşyny gabap, olary gyrypdyrlar. Şäherdäki goşun serkerdesi, şeýh-yl-yslam, ulamalar garaşyp, amatly pursatda mongollaryň üstüne deputasiýa iberipdirler. Şeýlelikde, olar şäher ilatynyň gyrylandan we özleriniň janlaryndan gorkularyna şäher derwezelerini açyp beripdirler. Mongollar şähere girip, şäheri talap, ilatyny bolsa gyrypdyrlar. Samarkantdan 30 müň işe ýaramly adamlary we senetçileri Mongoliýa äkidipdirler. 1220-nji ýylyň ýaz aýlaryna çenli Mawerannahr doly eýelenipdir.