XIX_–_njy_asyryň_I_ýa-da_Türkmen_halkynyň_goňşy_döwletleriň_zulmuna_garşy_garaşsyzlyk_ugrundaky_göreşleri
XIX asyrda halkymyzyň ýaşaýyş durmuşynyň şeýle çylşyrymly ýagdaýy ilini – halkyny jany – teni bilen söýýän halkyň durmuşy we ykbaly barada çuňňur oýlanýan Seýdi, Zelili, Kemine, Zynhary ýaly ruhy sütünleri edebiyat meydanyna Nurberdi han, Gowşut han, Soltanýaz beg Myrat Serdar, Dykma Serdar ýaly türkmen gerçeklerini hem syýasy arena çykardy. Olar türkmen taypalaryny birleşdirip, ene topragymyzy keseki duşmanlardan gorap bir bütewi türkmen döwletini gurman, tire – taýpalaryň içki duşmançylygyny ýok etmek ugrunda yzygiderli göreş alyp bardylar. XIX asyryň I çärýeginde Etrek – Gürgen sebitlerinde ýaşaýan türkmenler gündogar halklaryň taryhyna göz aýlasaň, bu döwürde Owgan halkyna Ahmet Dürraniň baştutanlygynda özbaşdak döwlet gurmak başartdy. Yrak halky garaşsyzlyk gazandy. Eruzin halklarynda rus raýatlygyna gecmek meýilleri ýuze çykdy. Kawkazyň beýleki halklary (ermenler, azerbeýjanlylar) Eýranyň täsisrinden çykman ugrunda syýasy göreşlere baş goşdular. Goňşy ýürtlarda syýasy göreşler şeýle derejelere ýetsede bu babatda türkmenleriň ykbaly oňmady. Olar ýene-de Eýran häkimleri (şazadalary) Hywa nanlary, Buhara emirleri tarapyndan salnan ganly gysajyň içinde galyberdiler. Üstesine-de goňşy hökümdarl;ar türkmen ýerlerini öz täsir zonalaryna bolüp “kim köp ýerleri eýeläp bilýär” diýen maksatlar bilen, türkmen taýpalryny özara ýer – ýurt üstündäki dawa – jeñjellere hem öjükdirýärler. Oňsoňam türkmenleri wagşy, alamamçy hökmünde suratlandyryp halkymyzyň  şanly aslyny taryhdan aýyrmak, türkmen topragyny basyp almak bakna etmek üçin gurnalan syýasy oýunlardy. Rus täjirleriniñ,söwdegärleriniñ Türkmen topraklaryndan geçýärka olary öldürip Özbekleriñ eden işini Türkmenler etdi diýip aýdypdylar. (Ýomutlar, göklenler we beýlekiler) Eýranyň Horasan we Astrabat hökümdarlarynyň hem-de Hywa hanlarynyň talaňçylykly ýörişlerini we ýerli han – begleriň arasyndaky agzalalyklary öz gerdeninde çekýärdiler. Ýerli ilatyň üstüne garakçylyk çozuşlarynyň wagtal – wagtal gaýtalanyp, durmagy, mallaryň kowlup äkidilmegi, irrigassion desgalryň weýran edilmegi, ekerançylyk oazisleriň tozdurylmagy ilatyň talanmagy bilen utgaşykly alnyp barylypdyr. Yerli ilat belli bir derejede Eýrana tabyn bolupdyrlar, emma Eýran hökümdarlary şol ýomutlaryň doly boýun egmegini hiç wagt gazanyp bilmändirler. Şeýle bolsa-da Eýran bilen gös – göni goňşulykda Etrek – Gürgen derýalarynyň boýlarynda ýasan oturymly ýomut, gökleň türkmenleri gajar administrasiýasy tarapyndan rehimsiz kynçylyklara, dyngysyz, talaňçylyklary sezewar edilip gelnipfirt. Eýrandaky gajarlar dinastiýasynyň zulmuna garşy ýomut – gökleň tayplarynyň birleşen güýçleriniň uly gozgalaňlarynyň biri 1913-ýylyň maý – sentýabr aýlarynda bolup gecdi. Dünýä taryhynda 1813 ýyl - 1804 ýylda başlana Rus – Eýran urşunyň tamamlanan ýyly we “Gülüstan ýarasyk şertnamasynyň baglaşylan ýylydyr”. Etrek – Gürgen türkmenleriniň gozgalaňynyň başlanmagynyň sebäpleri barada gündogar we rus arhiw çeşmelerinde birmeňzeş pikir aýdylýar. Ýagny Eýran gajarlarynyň administrasiýasynyň (pürseýänleriň dinastiýasynyň) Astrabat häkimleriniň sütemi Etrek – Gürgen türkmenleriniň ganyndan gecip, süňňune ýetipdir. Üstesine türkmenlerden gajar goşun gullugyny almak düzgüni hem girizilipdir. Şeýle kynçylykly ýagdaýda gökleňler bilen ýomutlaryň arasynda Seyit Muhammet Ýusup Soltan (Hajy ady bilen) atly bir derwuş söwdägärlerden biri peýda bolupdyr. Ol gysga wagtyň içinde bütin ilatyň ählisinň ynamyna girip, Hoja Ýusup ady bilen üni “keramatly” adam hökmünde tanadypdyr. Hoja Ýusup gysga wagtyň içinde Etrek – Gurgen türkmenlerini Eýran hökümdary Fataly sanyň ogullary – Horasan welaýatynyň şazadasy Muhammetweli Mürze hem-de Astrabat welaýatynyň şazadasy Muhammetguly mürzäniň garşysyna ýaragly göreşe mobilizläpdir. Gozgalaňyň ýaýbaňlanyşy barada: