cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gana
Bilimi
Portugallar bu ýerden altyn, gul alyp gidipdirler. Altyn kenar – diýen at hem şundan galypdyr. Altyn kenaryň baýlyklary beýleki Ýewropa ýurtlaryny hem gyzyklandyrypdyr. Niderlandiýa, Şwesiýa, Daniýa, Russiýa, Beýik Britaniýa bu ýerden palma ýagy, pil çünki, maýmyn derisi ýaly zatlary demir gurallar bilen alyş-çalyş edipdirler. Iň köp girdeji gul söwdasyndan gelip, 1770-nji ýylda 6000, 1783-nji ýylda 10000 gul satylypdyr. XVII asyrda Altyn kenar ugrundaky bäsleşikde Beýik Britaniýa üstün çykýar. XIX asyrda kenar ýakasynda ornaşan iňlisler bilen içerki etraplarda agalyk edýän aşantileriň arasynda uruşlaryň bolmagyna getirdi. 1901-nji ýylda Aşantiniň çägi hem baknalyga öwrüldi.
1919-njy ýylda Angliýa Milletler ligasyndan ol ýere ygtyýarnama aldy. I-jahan urşundan soň Altyn kenaryň ilaty baknadarlyga garşy göreşdi. Ol göreşiň bir görnüşi baknadarlar bilen hyzmatdaşlyk çaklaýan ýerli serdarlara garşy göreşdi. Ikinji görnüşi daşary ýurtly telekeçilere garşy göreşdi. Ýagny olara kakao satmagy gadagan edýärdiler. 1874-nji ýýlda iňlis gubernatorynyň ýanynda döredilen Kanun çykaryjy maslahatda birinji jahan urşunyň ahyrynda bary-ýogy 6 sany atrihaly bardy. 1917-1919-njy ýyllarda Kanunçykaryjy maslahata birnäçe teklipler edýärler. Emma gubernator ol teklipleri kabul etmeýär. Netijede kanunçykaryjy maslahatda özgertmeler geçirmek ugrunda hereket başlanýar.
1920-nji ýylda Gubernator Atrihanadaky baknadarlyga garşy güýçleri birleşdirmek maksady bilen Altyn kenaryň, Nigeriýanyň, Gambiniň, Serra-leonyň gatnaşmagynda maslahat çagyrylyp, Günbatar Afrikanyň Milli kongresi döredilýär. Bu guramanyň maksatnamasynda iňlis gubernatorynyň häkimiýetiniň çaklanmagynda afrikan ilatynyň syýasy hukuklarynyň giňeldilmegini talap edilýär. Emma şeýle talap diňe bir iňlis hökümeti tarapyndan däl, eýsem ýerli iri ýer eýeleriniň hem garşylygyna getiripdir. Iňlis ministri atrihalylar entek ýurduň dolandyryşyna gatnaşmaga taýýar däl diýip çykyş edýär. Hat-da ýerli feodallaryň käbiri Kanun çykaryjy maslahatyň saýlawly düzülmegine garşy garşylyk görkezmäge ähli iri ýer eýelerini çagyrypdyr. Muňa seretmezden 1925-nji ýýlda iňlis hökümeti käbir eglişikler etmäge mejbur bolýar.
Şol ýylda täze konstitusiýa girizilip, kenar ýakasyndaky iri üç şäherden (Akkra, Keýp Koast, Sekondi) hersinden bir wekil Kanunçykaryjy maslahata saýlanmaga hukuk alýar.
20 ýyllaryň esasy wakalarynyň biride Açitoma şäherinde kollejiň açylmagydyr. Gana respublikasynyň ilkinji prezidenti Kwama Nkruma hem şu kollejde terbiýelenýär.
1929-1933-nji ýyllaryň çökgünliligi Altyn Kenaryň ykdysadyýetine agyr täsir edýär. baknadar hökümet täze salgytlary girizmäge synanyşýar. Emma bu düýpli garşylyga duçar bolýar. Akkra şäheriniň wekili Kanun çykaryjy maslahatda çykyş etmek bilen, gubernatoryň öňünde şeýle sorag goýýar: “Hökümet kanun çykaryjy maslahatda wekilleri artdyrmaga we ýurduň maliýe ýagdaýyny halkyň gözegçiligine bermäge taýýarmy?”. Şeýlelikde häkimiýetiň halka berilmegitalap edilýär. Emma iňlis hökümeti ony ret edýär.
iki jahan urşy aralygynda Altyn kenarda halk köpçüliginiň göreşine ýolbaşçylyk eder ýaly syýasy partiýa ýokdy.
Altyn kenar ikinji jahan urşy döwründe Angliýanyň tarapynda urşa çekildi. 70 müňden gowrak adam iňlis goşunynda uruş hereketlerine gatnaşyp, Etiopiýanyň, Birneony azat etmäge gatnaşdylar. Uruş bahanasy bilen salgytlar girizildi, kakao, palma önümleri, kauçuk, beýleki çig malyň daşary ýurda çykarylyşy artdy.
Uruş ýyllarynda Kanunçykaryjy maslahatyň afrikan wekilleri iňlis hökümetinden uruşdan soň Altyn kenarda nähili syýasatyň ýörediljekdigini, demokratik konstitusiýanyň girizilmegini, dolandyryjy toparyň atrihanlaşdyrylmagyny talap edýärler. 1943-nji ýylda konstitusiýanyň taslamasy iňlis ministrine berilende, bu taslama ret edilýär.
Altyn kenaryň garaşsyzlygy ugrunda işjeň göreşijileriň biri Kwamo Nkrumadyr. Ol özüniň “Baknalyk ýurtlaryň işçilerine, daýhanlaryna, intellegensiýasyna ýüzlenmesinde” baknadarlyga garşy köpçülikleýin göreşe çagyrdy.
1946-njy ýylda iňlis baknadar hökümeti täze konstitusiýany girizmäge mejbur bolýar. Täze kanuna laýyklykda Kanun çykaryjy maslahatyň 30 agzasynyň 12-si gubernator tarapyndan iňlislerden bellenilipdir, 18-si bolsa çylşyrymly ýol bilen saýlanypdyr. Bu hem närazylygy çüýçlendirýär. Halk çykyşlarynda baknadarlyk düzgüniniň üýtgedilmegine däl-de, eýsem ýok edilmegini talap edipdirler.
K.Nkruma doly garaşsyzlygy talap edýär. 1953-nji ýylda K.Nkrumanyň teklibi boýunça Kanunçykaryjy maslahat iňlis parlamentinden Altyn Kenaryň özygtyýarlynyň jar edilmegini talap edýär. Halk köpçüligi bu çözgüdi goldaýar. Emma iňlis baknadarlary bilen ylalaşyjy syýasat alyp barýan toparlar oňa garşy çykypdyrlar. Hat-da ýurdy böleklere bölmek howpuny hem döredipdirler. 1956-njy ýylyň saýlawlarynda ýene Halk partiýa ýeňiş gazanypdyr.
Iňlis hökümeti Togonyň günbatar bölegini Altyn kenara birleşdirmek bilen Gana ady bilen özbaşdak bermäge mejbur bolýar. Netijede 1957-nji ýylyň Nowruz aýynyň 6-da Gananyň garaşsyzlygy jar edilýär. Ýurduň taryhynda täze döwür başlanýar. Milli ykdysadyýeti, medeniýeti ösdürmäge başlanylýar. Halkara we syýasy ýagdaýýny pugtalandyrmakda aýgytly ädim ätdi. Angliýa tarapyndan boýnuna dakylan 1957-nji ýylyň esasy kanunyna laýyklykda Ganada monarhiýa düzgüni çaklanýardy. Kanuna laýyklykda ýurduň baştutany iňlis karoly onuň Ganadaky wekili iňlis general gubernatorydy.
1960-njy ýýlda Gana respublika diýip jar edilýär. K.Nkruma onuň prezidenti bolýar. Gana Britan milletler arkalaşygynyň düzüminde galdy. Emma respublikan düzgüniň girizilmegi dominonlyk derejesiniň tamamlanýandygyny aňladýar. Iňlis gubernatory ýurdy taşlap gidýär. 1961-nji ýylda ýurduň harby güýçlerine ýolbaşçylyk iňlisleriň elinden alynýar. K.Nkruma baş Serkerdebaşy boldy. Şol ýyl ýurtda ilkinji uniwersitet açylyp, milli kadrlar taýýarlanyp başlaýar.
Gana daşary syýasatda bitaraplygy saklady. Birnäçe döwletler bilen ilçi gatnaşyklary ýola goýdy. 1963-nji ýylda atrikan döwletleriniň Addis-Abeba maslahatynda Afrikan birligi guramasy döredilýär. Baknadarlygy ýok etmek ugrunda afrika halklaryny göreşe çagyrmak maksady bilen Gana Afrikanyň garaşsyz döwletleriniň (IV.1958ý) we Afrika halklarynyň (XII.1958ý) maslahatlaryny çagyrdy. Muňa jogap edip ABŞ, Angliýa Ganada syýasy dildüwşük gurady. 1966-njy ýylyň Baýdak aýynyň 24-de K.Nkruma hökümetden çetleşdirilýär. Onuň ýerine hökümete Milli azat ediş maslahatyny döreden polisiýa we goşun serkerdeleri gelýär.
1972-nji ýýlda Türkmenbaşy aýynyň 13-de serkerdeler topary döwlet agdarlyşygyny gurady. 1979-njy ýylyň Oguz aýýnda harby howa güýçleriniň leýtenanty Jerri Rolingsiň ýolbaşçylygynda döwlet agdarylyşygy geçirilip, hökümet düzülýär. Şol ýylyň Ruhnama aýýnda raýat hökümeti düzülip Hilly Zimanka geldi.
1981-nji ýýlyň Bitaraplyk aýynda ýene-de Rolings hökümete geldi. 1982-1983-nji ýyllarda gurakçylyk bolup, azyk önümleri az öndürildi. 1992-1996-njy ýyllaryň saýlawlary boýunça ýene prezidentlige ýene Jerri Rolings geçýär.
Metbugaty
Iňlis dilinde çap edilýän gazetler: "Ganian taýms", "Deýli grefik" (hökümetiň gazeti). Hepdelik gazetler: "Mirror" (hökümetiň gazeti), "Standart" "Uikli spekteýtor", "Ekou" we "Eskpiriens". Ýurtda 1957-nji ýyldan bäri hökümetiň garamagyndaky Gana habarlar gullugy hereket edýär. 1965-nji ýyldan bäri teleýaýlymlar we 1935-nji ýyldan bäri bolsa radio-ýaýlymlar işleýär. 2002-nji ýylda ýurtda 40,5 müň adam internet ulgamyndan peýdalandy.
Merjenler
Merjenler molýuskalar tipiniň iki balykgulaklylar klasynyň wekilleriniň bedeniniň içinde emele gelýärler. Şu örän uly klasyň 20 müň töweregi görnüşi bolup, olar köllerde, derýalarda, deňizlerde, ummanlarda ýaşaýarlar. Merjeniň döreýşi we gurluşy XX asyryň başlarynda ylmy taýdan öwrenildi. Merjen iki balykgulakly molýusklaryň hemme görnüşlerinde bolýar. Merjenler midiýalarda, ustrisalarda, strambuslarda, pinnalarda, mähnet tridaknada tapyldy. Dünýäde iň uly, uzynlygy 24 sm-e, kese kesimi 14 sm-e barabar bolan «Allanyň merjeni» diýlip atlandyrylan merjen 1934-nji ýylda mähnet tridaknanyň bedeniniň içinde tapyldy.
Merjeniň emele gelşi
Molýuskalaryň balykgulaklarynyň, bedeniniň içine çäge, daş, balykgulak bölejikleri düşende, olaryň daşy ýörite bölünip çykarylýan suwuklyk bilen örtülýär. Molýuska bedeniň içine düşýän jisimleri özi üçin zyýansyzlandyrýar. Suwuklyk jisimleriň ýa-da liçinkalaryň daşynda gataýar. Netijede merjen emele gelýär. Emeli merjeni gadymy wagtlarda Hytaýda, 1904-nji ýylda Russiýada, 1913-nji ýylda Germaniÿada, XIX asyryň ahyrlarynda bolsa merjeni ýaponiýaly K. Mikomato uly möçberde öndürip başlapdyr.
Şükür bagşy
Şükür bagşy (1831-1928)
Şükür bagşynyň ady rowaýata öwrüldi.Ol saz çalyjy – dörediji ussat bolup, Türkmen sazynyñ taryhynda uly yz galdyran adam.
Onuñ Eýran Hanynyñ bagşysy bilen ýaryşyp,agasyny halas edişi dilden-dile geçip,biziñ günlerimize ýetdi. Şükür bagşynyñ atasy Dowada aga Gökdepe etrabynyñ Hurmantgökje obasynda ýaşapdyr.Şüküriñ atasy daýhançylyk bilen meşgul bolupdyr.
Dowada aganyñ 3 ogly bolýar.Ulysy Hojamämmet daýhançylyk bilen iş salysypdyr.Ortanjy ogly Hojamberdi yzçi bolupdyr.Dowada aganyñ kiçi ogly Şükür sazanda bolupdyr. Şükür bagşynyñ saz öwrenmekde ilkinji mugallam bolan Aly bagşydyr.
Ol Şükür sazandanyñ kämilleşmigine degerli ýardym edipdir. Şükür bagşy şol döwrüñ ady belli sazandasy Garadäli gökleñden(sazanda hem dutar ýasaýan belli ussat)hem tälim alypdyr.Garadäli gökleñ Şükür bagşa kümüş çaýylan oñat dutar ýasap beripdir. Beýik ussat pata alan Şükür bagşy Gökdepe, Mary, Hywa ülkelerinde saz çalyp,halka uly hyzmat edýär. Şükür bagşynyñ köp sazlary entek näbelli bolsa-da onuñ ilki döreden “ Salmadan bökdüreni“, Söýli halany“ şu güne çenli adamlary biperwaý galdyrmaýar. Şükür bagşy Gökdepe etrabynda dogulanam bolsa,bütün ömrüni Duşak obasynda geçirip, 1928 nji ýylda şol ýerde aradan çykýar.
Türkmenler ýüzlerçe ýyl boýunça özüniň taryhy wakalaryny we isleglerini aýdymdyr ýa-da saz böleg bilen beýan edip, nesilden- nesle geçirip,ýitirmändir.Netije alsak,onda Tamdyrany dogry çalmak we onuň awazyny,manisi hakynda düşünişmek üçin bolsa, sazlaryň kim we näme waka degişlidigini bilsek has hem gowy bolardi.
Şükür bagşy hakda 1963-nji ýylda Polat Mansurowyň Şükür bagşy filmi çykdy.
External links
Şükür bagşy powesti
74
Aradan çykanlar
70er
Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky Olimpiýa Stadiony
Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky Olimpiýa Stadiony Aşgabat şäherinde ýerleşýän köp-magsatly ulanylýan toplumdyr. Şu wagt abatlaýyş we täzeden gurylma işine girilen toplym, "Täze Olimpiýa Stadiony" ady bilen 2016-njy ýylda täzeden açylar. Stadion şu wagt futbol duşyşyklary we aýdymçy we sungat işgärleriniñ çykyşlary üçin ulanylýandyr.
Türkmenistanyň milli futbol ýygyndysy
Türkmenistanyň Milli Futbol Ýygyndysy - Türkmenistanyň milli futbol topary. Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky Olimpiýa Stadionynda oyunlaryny geçiryar. Baş tälimçisi - Ýazguly Hojageldiýew.
Gysgaça umumy maglumat
FIFA-daky reýtingi: 117 (ýanwar 2015)
Hytaýda geçirlen Aziýa çempionaty 2004-de "C" toparda (S.Arabystan, Özbegistan, TKM, Yrak) çykyş eden ildeşlerimiz S.Arabystan b.n (2-2) deňme-deň, Yrakdan 2-3 hasabynda, Özbegistandan 0-1 hasabynda utulyp toparyndan çykyp bilmedi.
2010-da milli ýygyndymyzyň baş tälimçiligini HTTU komandasyny türgenleşdirýän Ýazguly Hojagulyýew aldy. Onuň tälimçiligindäki milli ýygyndymyz AFK-ň çagyryşlar kubogy 2010-ň finalyna çykyp KHDR-dan asgyn gelip 2-jilige kanagat etmeli boldy. (Şri-Lanka)
2011-ň martynda Pakistan, Taýwan döwletlerini ýeňip, Indoneziýa b.n (1-1) oýnan ilde$lerimiz AFK-ň çagyry$lar kubogy 2012-ň final tapgyryna saýlandy.
2011-ň tomsunda Dünýä çempionaty 2014-e saýlama oýunlarynda Aşgabatda Indoneziýa b.n (1-1) oýnan ilde$lerimiz myhmançylykda 4-3 hasabynda ýeňilip dünýä çempionaty baradaky arzuwyny soňa goýmaly boldy.
Düzümi
9.06.2021 daky düzümi:
BELLIK: GORAG=GORAGÇY ÝG=ÝARYMGORAGÇY HÜJ=HÜJÜMÇI
2000
Gubangeldi Durdiyew
Jim Carrey
thumbnail James Eugene "Jim" Carrey (1962) Amerikaly aktýor, komediýa, we bagşy ýyldyz, artist.
Türkmenistanyň milli futbol ýygyndysy
Futbolçylaryň egin eşiklerini öndürýän:
2010-2011 - Adidas (Germaniýa)
Jim Carrey
Hakyky ady: Jeýms Eugene Kerri (James Eugene Carrey).
Türkmenistanyň milli futbol ýygyndysy
Futbolçylaryň egin eşiklerini öndürýän:
2012-ş.w.ç. - Umbro (Angliýa)
Jim Carrey
Maşgalasy: Melissa Womer (1987-1995) Lauren Holly (1996-1997). Iki heleýi bolupdyr we olar bilen hem aýrylyşypdyr.
Meşhurlyk gazandy: 1979.
Sylaglary: Iň gowy erkek oýunçysy - Drama 1999 The Truman Show.
Iň gowy erkek oýunçy - Sahnalaryň wäşisi, gülkünç hereketleri bilen tomaşaçylaryň söýgüsini gazandy. 2000 Man on the Moon.
Jim Kerri 1962-nji ýylda Kanadanyň Ontario şäherinde eneden doguldy. Altyn serpaýlara mynasyp bolan Jim Kerri Kanadanyň wäşi hem şortaçylaryň sahnasynda aýratyn orny eýeledi. Şol wagtlar 1970-nji ýyllaryň ortalarynda Mawy ekeran kinolarynda öz ukybyny synlap gören Kerri, ilkinji gezek 1993-nji ýylda «In Living Color» atly kinoda ussatlarça keşbi janlandyrdy. 1994-nji ýylda bolsa «Ace Ventura: Pet Detective» atly kinoda tomaşaçylaryň söýgüsini gazandy. 1994-nji ýylda Rekord alan The Mask kinosy prokatlara çykaryldy. Şol ýyl Lloyd Christmasyň keşbini janlandyrdy. 1995-nji ýylda bolsa «Betman bakydyr» (Batman forever) filminde The Riddler, ýagny Tapmaçaçynyň keşbini janlandyrdy. Şol ýyl: When Nature Calls filminde hem oýnady. Soňra 1996-njy ýylda Cable Guy we 1997-nji ýylda Liar Liar atly filmlerde gatnaşmagyny dowam etdirdi. 1998-nji ýylda Kerri, sinema we mawy ekeranlarda «Güldüriji, gülkünç adamyň» keşplerini ýerine ýetirmegi goý bolsun edip, The Truman Show (1998), Man on the Moon (1999), The Majestic (2001), Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) we The Numbers 23 (2007) atly filmlerde drama sahnalary ýerine ýetirdi. Hiç Oskar baýragyny almadyk bolsa-da 3 sany altyn kuboga eýe boldy. Jim Kerri 2004-nji ýylda ABŞ raýatlygyna geçýär we şol ýerlerde ýaşamagyny dowam etdirýär. 2011-nji ýylda wideo ýazgysyna düşüren özünden 26 ýaş kiçi bolan oýunçy Emma Stone bilen söýüşýär.
Gatnaşan kinolary
Once Bitten (1985)
The Dead Pool (1988)
Earth Girls Are Easy (1989)
Ace Ventura: Pet Detective (1994)
The Mask (1994)
Dumb and Dumber (1994)
Batman Forever (1995)
Ace Ventura: When Nature Calls (1995)
The Cable Guy (1996)
Liar Liar (1997)
Man on the Moon (1999)
Me, Myself & Irene (2000)
The Majestic (2001)
Bruce Almighty (2003)
Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004)
Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events (2004)
Fun with Dick and Jane (2005)
The Number 23 (2007)
Horton Hears a Who! (2008) (voice)
Yes Man (2008)
I Love You Phillip Morris (2009)
A Christmas Carol (2009)
Mr. Popper's Penguins (2011)
Kick-Ass 2 (2013)
Dumb and Dumber To (2014)
True Crimes (2016)
Indiwiduallyk
INDIWIDUALLYK (lat. Indiwiduum-bölünmeýän)-haýsy hem bolsa bir hadysanyň, jandaryň ýa-da adamyň gaýtalaňmaýan ozbolushlygy. I. ideýasy antiki filosofiýada ýüze çykýar. Orta asyr sholastikasynda I. diňe adamyň shahsýýet bilen çäklendirilýärdi. Häzirki wagtda aýry-aýry ylymlarda we filasofiýada I. dushunjesi dürli maňa eýe boldy. Biýalogiýa ylmynda (fiziologiýa, zoologiýa, etologiýa, geňetika) I. her jynsyn, organizmiň spesifik aýratyňlyklaryny häsiýetlendirilýär. Pişihölögiýada I. problemasy özaly bilen aýratyn bir adamyň öý-pikirini duýgusynyň, erkinliginiň, ymtylmasynyň, arzuw-hýýalynyn, talabynyň, motywynyň, hereketiniň, endiginiň, meýilliliginiň, basharnygynyn we b. aýratyňlyklarynyň ozbolushlylygy, köp dürlililigi bilen dushundirilýar. Sosiýal psihologiýada I. kollektiwlilige garshy goýulýar. I-a adamyň ozbolushlylygynyn we bitewiligini kesgitleýji esasy struktura hökmünde garalýar. I adamyň gatnaşhyk situasiýalarynda özüni alyp barshynda sheýle hem ish hereketlerinde onuň endik eden ukyplarynda ýüze çykýar.
75
Aradan çykanlar
70er
Nusaý galalary
Ýadygärligiň ýerleşýän ýeri: Ahal welaýatynyň Ruhabat etraby.
Ýadygärligiň döwri: b.e. öň III asyr – b.e. XIX asyry
"Türkmen taryhynda beýik  Parfiýa  döwletini gurup, rimliler bilen darkaş  guran Ärsak şa öz  döwründe  ylahy Ärsak  şa adyny  göteripdi. Türkmen  taryhynda pygamber  kibi  yz goýan, ylahy  adyny  göteren  şahslar Ärsak  şadan  başga-da  gaty köp,  biz olary  keseki halklaryň boýnuna  dakmakdan daşda, emma özümiz  olaryň  keramatly  adamlardygyna ynanýarys, ynamymyza hem  daş atdyrmarys.” Türkmenistanyň Ilkinji Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy
Parfiýa Türkmenistanyň çäklerinde dörän özbaşdak döwlet bolup, ony esaslandyran Arşak bolupdyr. Onuň nesillerinden patyşalyk edenleriň hemmesine bir sözde “Arşakitler” diýilýär.
Arşakitleriň ata Watany günbatarda Girkan (Hazar) deňzi, gündogarda Ariýa (Hyrat) sebitleri, günortada Köpetdagyň ilersindäki Deştikebir çöllügi we demirgazykda hem Garagum çöllügi bilen serhetdeşdir. Eger-de ol ýerleri häzirki zaman geografiki kartasyna geçirsek, onda Türkmenistanyň günorta-günbatar etraplaryny, Owganystanyň demirgazyk-günbatar ýerlerini, Eýranyň bolsa demirgazyk-gündogar çäklerini öz içine alardy.
Parfiýa döwletiniň çäkleri aýry-aýry patyşalyklara (welaýatlara) hem satraplara – (etraplara) bölünipdir. Şoňa görä-de, onuň paýtagty hem bir däl-de, birnäçe bolupdyr. Türkmenistandaky paýtagt şäheri Aşgabadyň 15 km günbatarynda häzirki Bagyr obasynyň çäklerinde ýerleşýän Nusaý galalarydyr. Bu ýerde aralary bir-birlerinden uzak bolmadyk iki sany gala bar. Olaryň gündogarkysy Köne Nusaý, günbatarkysy bolsa Täze Nusaý diýlip atlandyrylýar. Hakykatda bolsa Täze Nusaý galasynyň ýerleşen ýerinde heniz Köne Nusaý galasynyň düýbi tutulmazdan müň ýyldan hem gowrak ozal oturymly ekerançylyk obasy ýerleşipdir. Emma, günbatarky galada ýaşaýyş XVII-XVIII asyrlarda hem dowam edipdir. Şoňa görä-de oňa Täze Nusaý diýipdirler.
Baryp, XIX asyrda rus barlagçylary “Şu harabalyklar gadymy we orta asyr taryhçylarynyň agzan Nusaý şäheriniň galyndylarydyr” – diýip, çak edipdirler. Şäher harabalygynyň Köne Nusaý we Täze Nusaý diýen türkmençe ady hem şol çaklama laýyk gelýärdi. Emma, käbir daşary ýurt alymlary ýaňy-ýakyn wagtlara çenli Gadymy Nusaý kä Nişapuryň ýakynlygynda käte Midiýada ýerleşendir diýip, tassyklaýardylar. Bagyrdaky gadymy şäher harabalyklarynda XX-nji asyryň 30-njy ýyllarynda Türkmenkultyň we ylaýta-da Günorta Türkmenistan Arheologik kompleksleýin ekspedisiýasynyň (GTAKE) 1946-njy ýyldan başlap ýaýbaňlandyran arheologik işi Nusaýyň hut şu ýerdedigini şübhesiz tassykladylar.
salgylanma
gollanma maglumat merkezi
76
Aradan çykanlar
70er
Täçmämmet Suhanguly
Täçmämmet Suhanguly (1865-1942)
Mali
Mali Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet. Paýtagty — Bamako.
Kino sungaty
Kino sungatynda yz galdyran şahsyýetler Türkmen filmleriniň ady
77
Aradan çykanlar
70er
Mollanepes
DÖREDIJILIGI
Mollanepes döredijilik işine ýaşlykdan başlap, halk eserleri, türkmen we gündogar halklarynyň edebi ýadygärlikleri bilen içgin tanşypdyr hem-de şygyr sungatynyň inçe tilsimlerini ele alypdyr. Ol köp sanly goşgulary hem-de halkyň uly söýgüsini gazanan “Zöhre-Tahyr” dessany bilen türkmen halkynyň aňynda ebedilik orun aldy. Şahyryň döredijiliginiň esasy bölegi söýgi-ahlak, öwüt-nesihat häsiýetli şygyrlardyr. Söýgi-ahlak: Mollanepesiň döredijiliginde yşky-ahlak häsiýetdäki şygyrlar esasy orny eýeleýär. Ol bu meselelere bagyşlap ýazan “Bäri gel”, “Haýrana galar”, “Söwdügim”, “Istäp ki gözel ýary”, “Kakar” ýaly onlarça goşgularynda türkmen gelin-gyzlarynyň ahlak sypatlaryny, görk-görmeklerini, edim-gylymlaryny taryplamak bilen birlikde, ýaşaýşyň gönezligi söýgi diýen pikiri orta atypdyr. Öwüt-nesihat: Mollannepes öwüt-nesihat häsiýetdäki şygyrlarynda adamlara agzybirlikde hem-de özüňe berlen az pursatlyk ömre erk edip ýaşamaklygy ündew edýär. Şahyryň bu ugurdan ýazan goşgularynyň içinde “Ner gezgin” hem-de “Aňsa” goşgulary özüniň ähmiýeti taýdan has-da tapawutlanýar.
“ZÖHRE-TAHYR” DESSANY
Temasy, köp görnüşliligi. Mollanepes sözleriň süýjüsinden saýlap şygyr döretmek bilen birlikde, halk rowaýatlary esasynda “Zöhre-Tahyr” dessanyny-da ýazýar. Mollanepesden öň XVI asyrda ýaşap geçen özbek şahyry Saýýady hem “Tahyr we Zuhra” atly bir poema ýazýar. Ýöne bu poema gysga bolup, wakalar anyk berilmeýär. Edebiýat taryhynda bu sýužeti dessançylyk tärinde işlän ýeke-täk şahyr Mollanepesdir. Şahyr bu sýužeti täzeden işlemek, öz arzuw-hyýallaryny, oý-pikirlerini dessanyň içinde goşgy görnüşinde bermek bilen, ony millilik häsiýeti bilen-de baýlaşdyrypdyr.
Çeşme
Gollanma
Indiwidualizm
Indiwidualizm (individualisme, individuum — bölünmeýän) — buržuaz ideologiýasyna we moralyna mahsus bolan ahlak ýörelgesi. Indiwidualizmiň teoritiki esasy jemgyýetde şahsyýetiň absolýut hukugyny, absolýut özbaşdaklygyny ykrar etmekden ybaratdyr. Agalyk ediji synplaryň ideologiýalary indiwidualizmi adamyň tebigatyna guýlan, üýtgemeýän hadysa hasaplanylýar. Hakykatda bolsa indiwidualizm ýörelgesiniň sosial esasy hususy eýeçilige daýanýar we ol şahsyýet bilen adamlaryň, kollektiwe, jemgyýete garşy goýulmagyny, jemgyýetçilik bähbidiniň hususy bähbide boýun egdirilmegini aňladýan sosial hadysadyr. Buržuaz teoritikleriň indiwidualizm teoriýa taýdan has doly esaslandyryjylardyr. Indiwidualizm konsepsiýasy buržuaz gatnaşhyklarynyň ýaňy döräýen döwründe feodalizm we katoliki buthananyň hasrat zynjyryndan şahsyýtiň halas bolmagy ugrundaky göreşe belli bir derejede peýdaly rol oýnan hem bolsa, burjuaziýasynyn agalyk ediji synpa öwrülmegi bilen, ol kapytalistik ekspulatisiýa makullaýan idiýalogiýa bolup hyzmat edýär, 19 asyr nemes idealist filasoflary Shtirnerin we Nisshanin ishlerinde I. egoism jynsparazlygyn, shohratparazlygyn in ýokary derejesine ýetilýär. Hemde fashizmin ideýa ýaragyna öwrülýär. Antagonistik synplaryn ýok edilen we shahsy hem-de jemgyýetçilik bähbitleriň utgaşhan ýeri bolan sosialistik jemgyýetde I. kollektiwizm prinşipi bilen çalshyrylýar. Sosiýalistik jemgyýet I-in galyňdylaryny zahmetkeshlerin bähbidini göräýär. Ony kollektiwwizm ruhuňda terbiýeleýärler we onuň hemmetaraplaýýn ösmegi kapilleshmegi üçin ähli shertleri döredýär. Sowet adamlary bir adam üçin, bir adam hemmeler diýen shygar astynda ýashaýarlar we ishleýärler.
Iki balykgulakly molýuska
Bu molýuskalaryň ýumşak bedeni jebis ýapylan iki sany balykgulagyň içinde ýerleşýär. Iki balykgulakly molýuskalara süýji suwda ýaşaýan dişsizje, perlowisa, deňizleriň duzly suwunda ýaşaýan dreýsina, midiýa, ustrisa hem-de Hindi we Ýuwaş ummanlarynda ýaşaýan, dünýäde iň uly iki balykgulakly molýuska一mähnet tridakna degişlidir. Bu molýuskanyň balykgulagynyň uzynlygy 1,35 m, umumy agramy bolsa 250 kg.
78
Aradan çykanlar
70er
Benetitse
right|thumb|Benetitse Benetitse (çehçe:Benetice) Çehiýanyň ikinji uly köýidir. Onuň düýbi 1375-nji ýylda tutulypdyr.
Commons:Benetitse
Kelleaýakly molýuska
Molýusklaryň bu toparynyň, takmynan, 800 görnüşi bardyr. Olar has çylşyrymly gurluşly, örän çalasyn ýüzüji molýuskalardyr. Olaryň bedeniniň göwrä we kellä bölünmeginden, aýaklaryň kellede ýerleşmeginden we olaryň şupalselere öwrülmeginden, başga bir aýagynyň bolsa bedeniň garyn tarapynda ýerleşip, guýguç şekilli suw geçirijä öwrülmeginden ybaratdyr.
79
Aradan çykanlar
70er
Türkmen film
Türkmenfilm studiosy Alty Garlyýew tarapyndan 1926-njy ýylda Poltoratsk(Aşgabat) şäherinde guruldy. 1938-inji ýylda "Aşgabat studýo", 1958-inji ýyldan bu ýana "Türkmenfilm" adyny aldy. "Türkmenfilm" studiosy şu wagta çenli "Ýuwaş gelin", "Aýgytly ädim" (Alty Garlyýew), "Gelin" (Hajyguly Narlyýew), "Dursun" (Ýewgeni İwanow Barkow) ýaly meşhur filmler döretdi.
Ruslan Mingazow
thumb|220px|Ruslam Mingazow - FK «Skonto» Ruslan Kamilýewiç Mingazow (Руслан Мингазов; 23 noýabr 1991, Aşgabat) — türkmen futbolçy, Çehiýa we Latwiýa futbol toparda oýnaýan ilkinji türkmenistanly futbolçy. Şu wagt «FK Slawiýa» Praga we Türkmenistanyň Milli futbol ýygyndysynyň oýunçysy. Milleti - tatar.
Şondan soň, ol futbol karýerasyndaky üstünliklerini dowam etdirip, ilki Latwiýanyň «FK Skonto Riga» futbol komandasynda 4 ýyl oýnaýar. Ol Rigaly klub bilen gyzyl, kümüş we bronza medallaryny we Latwiýa Kubogyny utmagyny başarypdy. Mingazow, soňra Çehiýanyň Ýablones, Slawiýa Praga, Mlada Boleslaw we Pribram toparlarynda oýnady. Ol karýerasyny 2019-njy ýyldan soňra Gazagystanda dowam etdirdi. Ol bu ýurtda İrtiş Pawlodar (2019-20 ý) Şahtýor Karagandy (2020 ý) we Kaspiýde (2020-2021 ý) oýnady. Häzirki wagt bolsa ol Gonk Kong Respublikasynyň Kitchee FC komandasynda oýnaýar.
Mylla Christie
Mylla Christie Vitta Sartori (10 iýun, 1971 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs, model, sunucu, şarkıcı ve işkadını.
80
Aradan çykanlar
80er
Garlyk dadrany
(Melanoides)
Türkmenistanyň çäklerinde duş gelýän Garlyk dadrany düzlüklerdäki gyzgyn çeşmeler we olaryň emele getirýän ýyly suwly bulaklarynda ýaşaýarlar. Jandarlar ýelmeşip ýaşaýan bakteriýalaryň toplumy, mikrosuwotylar bilen iýmitlenýär. Hoja Gaýnarbaba gyzgyn suw çeşmesinde ýaşaýan jandarlaryň daşky görnüşi minara şekilli, balykgulak ýaly gaty örtükli bolup, bu «minaranyň» aýlawlary inine we boýuna giňelýär. Bu jandarlaryň ömrüniň dowamlylygy bolsa 5一8 ýyl töweregidir. Garlyk dadrany Köýtendag döwlet goraghanasynyň Garlyk çäkli goraghanasynda goralýar. Şeýlelikde, Hoja Gaýnarbaba suw çeşmesini hapalamakdan goramaly. Molýuskalary ýygnamak gadagan edilendir. Hoja Gaýnarbaba çeşmesinde ýaşaýan Garlyk melanoidi diýlip atlandyrylan molýuska Türkmenistanyň gyzyl kitabynda we halkara tebigaty goramak guramasynyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Garnaýakly molýuska
Garnaýakly molýuskalar adaty howdançy, kiçi howdançy, üzüm ulitkasy we nemlijeler degişlidir. 1982-nji ýylda Türkmenistanyň Lebap we Mary welaýatlarynyň çäklerinde Garagum derýasynda dişsizjäniň şu derýa boýunça Aşgabadyň çäklerine çenli ýaýrandygy hem doly anyklanyldy. Bu molýuskanyň Garagum derýasy boýunça Aşgabadyň çäklerine çenli ýaýeandygy hem doly anyklanyldy. Bu molýuskanyň Garagum derýasy boýunça ýakyn ýyllarda Günbatar Türkmenistana hem ýaýramagy mümkin. Dişsizje zyýansyzdyr. Emma onuň liçinkasy balyklaryň muguthory. Dişsizje molýuskanyň köp sanly osoblary 1961 一1963-nji ýyllarda uzak gündogardaky Amur derýasyndan ot bilen iýmitlenýän ak amur we kütümaňlaý balyklar bilen tötänlikde getirilip, Garagum derýasynyň ýokarky akymyna goýberilendir. Bu ot iýýän balyklar Garagum derýasyny suwotulardan arassalamak maksasy bilen getirildi. Dişsizje molýuska Türkmenistana bilinmän getirilse-de ýurdumyzyň ösümlik dünýäsine onçakly zyýanly däldir. Molýuskalardan adaty howdançy we kiçi howdançy suwda, üzüm ulitkasy we nemlijeler bolsa gury ýerde ýaşaýarlar. Howdançy molýusklar iki sorujyly bagyr sorujysynyň aralyk eýeleri bolanlary sebäpli zyýanlydyr. Üzüm ulitkasy günorta ýurtlarda, şol sanda Türkmenistanda hem ýaýrandyr. Ol üzüm ýapragy we käbir beýleki ösümlikler bilen iýmitlenýär. Üzüm ulitkasy üzüm üçin zyýanly hasaplanýar. Nemlijeler balykgulaksyz bolup, beden üsti nem bilen örtülen. Nem olary guramakdan gorap saklaýar. Nemlijeler çygly gurşawda ýaşaýarlar. Olar ekin üçin zyýanlydyr. Garnaýakly Molýuskalaryň örän köp görnüşleri deňizlerde ýaşaýarlar.
81
Aradan çykanlar
80er
82
Aradan çykanlar
80er
Kazan
thumb|Kazanyň baýdagy Kazan, Gazan — Russiýa Federasiýasynda Tatarystan Respublikasynyň paýtagty.
Natália do Vale
Maria Natália Ferreira do Vale (6 mart, 1953 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Induizm
Induizm (sanskr, hindumata, hindusamaýa) — has giň ýaýran dilleriniň biri. I-in esasynda halkyň dini dushunjesinin we däp-dessurynyň real gündelik praktikasy ýatyp, ol ýerli etnik, milli we sosiýal shertlere baglylykda özünini köp dürliligi bilen tapawutlanýar. Munuň özi her hili doga okamakdan, dürli däp-dessurlary we dini düzgünleri berjaý etmekden ybaratdyr. Kasta induistlerin (bashgaça ) sosiýal guramasynyň formasy bolup hyzmat edýär. Induslaryň kultunyň we dini ynmanynyn aýratyňlygy köp halatlarda olaryň ol ýa beýleki kasta degişlidigine bagly bolupdyr. Emma adam öleňden soň, janyň başga sekile geçmegi (sansara) hakyndaky taglymat ähli induslar üçin umumydyr. Ol taglymat boýunça adam öleňden soň, onuň jany başga bir ösümlik gabagfynda, haýwan ýa-da adam bedenine gyryp, shonda ýashaýarmysh. Induslaryň düşünsine görä, her bir adamyň öz etmişinde baglylykda onuň jany oňat ýa-da erbet sekile öwrülýärmiş. Şoňa göräde öleňden soň, başga sekile öwrülmek zynjyryndan halas bolamgy gazanmak-moksa in ýokary dini maksat hasaplanýar. I-nyň dürli dini-filasofik taglymatlarynyň esasy mazmuny moksalygy gazanmagyn ýollarynyň we mümkinçilikleriniň işläp düzmekden hemde esaslandyrmak ybaratdr. Dini filasofiýada uçhudaýlyk ideýasy öne surulýar. Abstraçt häsiýete eýe bolan Brahman hem-de iki sany baş hudaý Wisnu we Siwa. Bularyň birinjisi Älemi dörediji, ikinjisi ony goraýjy, üçinjisi ony rujy hökmünde çykyş edýär.
Wedler (gimnler, brahmanlar, aranýaklar, upanisadlar), eposy, aýratyn onuň, diýen bölümleri ähli induslar üçin keramatly edebiýat hasaplanýar. I-in irki orta aşyrlarda esaslandyrylan dini garaýýs we praktiki komlekisnde soňky döwürlerde şeýle hem bir düýpli. Özgeriş bolmady, ýöne her dürli sektantçylyk hereketleri, eserler, taglymatlar döräp durýar. Olardan has görnüklisi bhaty hereketidir (12-17 aşyrlar) 16 asyrda bhaktinin bir akymynyň esasynda sikhizm döreýär.
Hindistanda milli-azat edijilik hereketiniň dörän we ýaýbaňlanan döwri bolan 19-20 aşyrlarda şol hereketiň agalyk ediji ideologiýasynyň hasaplanan burjuaz milletçiligi I-in tazedden döreýiş we reformaşyýa formalaryny (Indus renessans,. neoinduizm) Kabul edýär. Köp sanly dini reformatorçylyk jemgyýetler we guramalar, jemgyýetçilik ishgarleri, ideologlar, akyldarlar (Rammohon Raý, Ramakrishna, S Wiwekananda, D SaraswatiR. Tagor.M K.Gandy we bashgalar) neoninduizm wekilleri bolup çykysh etdiler. Häzirki wagtda garashsyz Hindistanyň sosiýal durmuşhyňda entek geçmişhiňiň galyňdylary, dini obshina onushyzyzlyklary sanlansa-da, I-in sosiýal bahasy barha daralyp bashlaýar.
Nathalia Timberg
Nathalia Elisa Timberg (5 awgust, 1929 Braziliýa) Braziliýalynyň aytrýs.
83
Aradan çykanlar
80er
Bete Mendes
Elizabeth Mendes de Oliveira (11 maý, 1949 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Gimalaýlar
Gimalaýlar (हिमालय,, "garly mesgen", हिमालय, हिमालय, 喜馬拉雅山脈) Ýeriň iň beýik dag ulgamy. Gimalaýlar Tibet dagy (demirgazykda) bilen Hindi-Gang tekizliginiň (günortada) aralygynda ýerleşýär.
Gimalaý daglary Hindistanyň, Nepalyň, Hytaýýň (Tibet), Päkistanyň, Butanyň territoriýalaryna ýaýylyp gidýär.
Luíza Tomé
Luíza Francineide Coutinho Tomé (10 maý, 1961 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Ýekaterina II
Beýik Ýekaterina II (Ýekaterina Alekseýewna; Sofiýa Frederika Awgusta Angalt-Serbstskaya, Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst-Dornburg; 21 aprel (2 maý) 1729, Ştettin, Prussiýa — 6 (17) noýabr 1796, Zimniý dworets, Sankt-Peterburg) — Russiýa Imperiýanyň imperatory (1762—1796). thumb|Beýik Ýekaterina II
Induktiw logika
INDUKTIW LOGIKA - logikanyň bölümi ol bölekleýin netijelerden umumy netijeleri çykarmagyn logiki proseslerinden öwrenýär. Adaty logikanyň wekilleri, mysal üçin, Mill ýekeleýin, empiriki bilimlerden umumy teoritiki bilimleri almaklygyn prosesleriň aňalyz etmek, öwrenmek I. l-nyň wezipesidir diýip tassyklaýar. Logikanyň taryhynda I. l-nyň predmeti 19 asyrda iňlis logikaçasy uewell tarapyndan esaslandyrylan gipotetik-deduktiw metodynyň möçberinde ylmy tassyklamalary barlamaklygyn logiki kriterlerini analizlemek bilen çäklendirýän bashga garaýýs hem bolupdyr. Şoňabaka bu garaýýs häzirki zaman logiki ylmynda özüniň bir näçe tarapdarlaryny tapýar. Emma şeýle-de bolsa bu konsepsiýa I. ll-nyň meselelerini doly we gutarnykly öz içine alyp bilmeýär. Çünki ol ylmy bilimleri almaklygyn proseslerini logikanyň metodlary esasynda analizlemekden, ýagny olary induwidual anyn aýratyňlyklaryna bagly bolmazdan, akyl ýetiriş prosesleriniň obýektiw mazmuny bilen kesgitlenýän jemgyýetçilik zerurlygy hökmünde analizlemekden dashlasýar. I.l-nyň taryhy problemätikasy umuman teoritiki we empiriki bilimleriň arasyndaky gatnaşhyklary öwrenmegiň has giň gneşölögik problemasy bilen, gönüden-göni gözegçilik etmeklige we ekspirmente esaslanýan ylymlaryň logikasynyň hem-de metodologiýasynyň meseleleri bilen ýakyndan baglanşyhýar. Häzirki zaman I.l özüniň çäklerini barha giňeldýär. Indio l diňe bir bölekleýin netijelerden umumy netijeleri çykarmaklygy öwrenmän, eýsem barlanylýan bilimiň hakykatlylygyny hakykylygyny bize belli bolan bilimleriň esasynda dogry anyklap bolmadyk wagtda, diňe soňky alnan bilimleriň ilkinji bilimi tassyk edýäňligini ýa-da etmeýäňliligini kesgitlemek mümkin bolan wagtda ýüze çykýan ähli logiki gatnaşhyklary hem öwrenýär. Shonun üçin-de häzirki zaman I. l=synyň esasy dushunjelerinden biri hem empiriki bilimleriň bar wagtynda ymy çaklamalaryň ähtimallygy hökmünde ündeňilýäň subut etmekligin derejesi hakyndaky dushunjedir. Bu bolsa häzirki zaman I.l-synyň ähtimallyk teoriýasynyň logikasyna öwrülýändigini görkezýär.
Ýaponiýa XV asyra çenli
1.	Ýaponiýada iri yer eýeçilik gatnaşyklarynyň ýüze çykmagy.
2.	Daýhan gozgalaňlary. Sýogun düzgüniniň girizilmegi.
3.	XV asyrda ykdysadyýetiň ösmegi. Ýewropalylaryň Ýaponiýa aralaşmagy.
Maksady: Ýaponiýada XV asyra çenli iri ýer eýeçilik gatnaşyklarynyň ýüze çykyşy,ösüşi, Sýogun düzgüniniň girizilmegi barada düşünje bermek.
Wezipesi: Ýaponiýanyň ykdysady, medeni ösüşi bilen tanyşdyrmak. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda görkezilişi ýaly “Dünýäniň halkyýetleri, haklary,milletleri, ýurtlary, döwletleri bileleşige, doganlyga, abadanlyga, parasatlyga ymtylýar” (sah. 403). Talyplarda döretmek, ýaratmak, agtarmak, gözlemek, gurmak ruhunda terbiýelemekden ybaratdyr.
Ýapon adalaryna ilatyň ARALAŞMAGY MÜŇLERÇE ÝYLLARY ÖZ IÇINE ALÝAR. ÝAPON gelip çykyşlylaryň esasyny Ýamato topary düzüpdir. III – IV asyrlarda ilkinji döwleti esaslandyrypdyrlar. III asyrda Ýaponiýada Hytaýdan we Koreýadan gelen gelgindiler köpdi. Olaryň köpüsi hukuksyzdy. Ilatyň esasy köpçuligini daýhanlar düzýärdi, olar kazna salgyt baryny töleýärdi. Bulardan başga hukuksyz gullaram bardy, olaryň aglaba köpüsi daşardan gelen taýpalardandy. Olar döwlete ýa-da dolandyryjylara garaşlydy. VI asyrdan adamlarda budduzm dininiň  täsiri güýçlendi. Suý we Tan nebereleri döwründe bolsa bu ýerde konfusiýançylygyň täsiri güýçlendi. Şazada Sýotoky-taýsi 17 maddadan ybarat kanunlaryny 604-nji ýylda döretdi. Onda hökümdaryň garaşsyzlygy, ýaşlaryň ýaşululara boýun bolmagy barada, şeýlede hytaýly we Koreýaly dindarlaryň hem-de hünärmentleri Ýaponiýa çagyrdy. Ýaponlary Koreýa we Hytaýa okuwa iberdi. Ýöne döwlet dolandyrylyşy güýçli merkezleşen däldi, heniz taýpa bölünişigi saklanýardy.Ýurdy dolandyrýan Soga 645-nji ýylda döwlet başyndan aýrylýar, oňa derek Sazada  Kary häkimýete geçýär. Ol Ten lakamyny alýar (Asman ogly) Ol täze döwleti dolandyrýan guramalary döredýär. Guberniýa we uýezd baştutanlaryny belleýär. Salgyt bugdaý, mata we dürli islerde işlemek görnüşinde salnypdyr. Ahli hatnet işleri ierogliflerinde amala aşyrylypdyr. Taýnyň çäreleri 701-nji ýylda Taýhone adyny aldy. Ol ýapon medeniýetiniň ösmegine esas boldy. VIII asyrda Ýaponiýanyň paýtagty bolan Nara gurluşyk işleri geçirildi, köşkler, ybadathanalar guruldy. Ýaponlaryň gadymy dini Sinto (ruha tarap ugur) budda has ýakynlaşypdy, bu bolsa edebiýatyň, mifologiýanyň ýyl ýazgylarynyň ýazylmagyna mümkinçilik döretdi. Emma bu uzaga çekmedi. VIII asyrdan başlap paýtagt şäher Fudziwar öýi Heýýana göçdi. Şeýdip 794-nji ýylda Heýýan öňkä garamazdan ilkinji paýtagt şäher diýip yglan edildi. Imperatorlar tagtda köp oturmady. IX – XI asyrlarda daýhanlary ezmek güýçlendi. Netijede XII asyrda Fudziwari öýüniň täsiri aşak gaçdy. Taýp we Minamoto öýleriniň täsiri güýçlendi. 1192-nji ýylda Minamoto Ýorinotio sýogun harby dolandyryjy diýlip yglan edildi. Hökümet edarasy Kamakura şäherinde ýerleşdi. XIII asyrdan başlap aýratynam XIV asyrda Ýapon şäherleri gülläp ösüp başlady, hünärmentçilik, söwda ösdi. Muňa käbir zatlar mümkinçilik doretdi.
1.	Ýokary gatlak köp çykdajy çykaryp başlady.
2.	budda sektalarynyň sany, ybadathanalar açylyp olaryň golaýynda-da hünärment we söwda çäreler köpeldi.
3.	 Portşaherler hem söwda, hünärmentçiligiň we medeniýetiň merkezine öwrüldiler.
Ýaponiýanyň medeniýeti XII – XV asyrlarda XII – XIII asyrlarda Ýaponiýada kitap çap etmeklik ösdi. Budda edebiýaty ybadathanalarda çap edildi. XIV – XVI asyrlarda hususy kitap çap etmeklik, ol howlularda ýokary gatlak wekilleri tarapyndan amala aşyryldy. XIV asyrda Ýaponiýa hytaýly hünärmençileriň aralaşmagy bilen hytaýly (monahlar) dindarlarada öwretdiler. XVI asyrda wajyp özgerişler bolup, harplary kesip ondan oňe goýup ýazyp başladylar (Sriftleri). Ýaponiýa Ýewropadaky çap ediji stanoklar bilen 1590-njy ýylda italýan missionerleri tarapyndan getirildi. Latyn dilinde (missionerler) dini ýaýradyjylar üçin kitaplar, sözlükler çap edildi. 1592-nji ýylda Hudeýosi Koreýa ilkinji ýöriş eden döwründe mis miterler Ýaponiýa getirildi. Olar çap etmek üçin zerurdy. Hytaý we Ýapon poeziýasy we kofension ýygyndylary çap edildi. Bu zatlar Ýaponiýada kitap çap etmeklige, edebiýatyň ösmegine mümkinçilik döretdi. XII – XIII asyrlarda Ýapon edebiýatynda 2 ugur bardy.
1.	Özara uruşlardaky daşary ýurtlara çozuşdaky ýeňişlerde iri ýer eýeleriniň öýlerini wasp edipdirler.
2.	Ýokary aristokratiýanyň pissimistik garaýyşlaryny görkezipdir. Oňa 1212-nji ýylda “Hod zýoki” diýen eseri.
XIV asyrdan syýasy wakalar, özara söweşler “Demirgazyk we günorta nebereleriniň” göreşi, XIV – XV asyrlarda we orta  asyr teatry ýüze çykdy. “No” ol ruslaryňka meňzeşräk bolupdyr. Onda ýapon halkynyň teatral sungaty bolup, aýdymly tanslary ýerine ýetiripdirler. Magaryf XIII – XVI asyrlarda Ýaponiýada buthana, dünýewi we harby magaryf bolupdur. Köp budda ybadathanalarynda çagalar üçin mekdepler döräpdir, ökde çagalary buthana we iri ýer eýelerine boýun bolmak ruhunda terbiýeläpdirler. 1270-nji ýylda Wokogomada kitaphana açylýar, onda hytaýlylaryň Sun nebereleri döwrüne degişli kitaplary hem bar ekeni. Harby terbiýä uly üns beripdir. Samuraýlara harby tälim bermekde (fehtowaniýa) gylyçly göweşmekde uly ähmiýeti bolupdyr.Dünýä geografiýasy suwda ýüzmek, gämi gurluşygy, medisina Hytaýdan bu ýere aralaşypdyr. Ýewropalylar aralaşdygyça bu ýerde geografiýa bilimine höwes artypdyr.
Arhitektura we skluptura. Ösen iri ýer eýeçilik zamanynda Ýapon arhitekturasy kösk häsiýetinde ösýär.Samuraýlaryň jaýlary imperatoryň jaýyndan soňra durupdyr. Yaponiýada çaý içmeklige uly üns berip başlapdyrlar, olar çaýy içmek üçin keramikadan gap-gaçlar ýasapdyrlar. Ýörite çaý içişligi geçyän jaýlar gurulypdyr. Skulpturanyň ösdürülmeginde budda şekiliniň şekillendirilmegi uly ähmiýete eýe bolupdyr. Metal ýasap reňk bermeklige uly üns beripdirler. XVI asyryň ahyrynda forfor we küýsegärçilik önümleri köp ösdürilipdir.Döredijilik sungatynda howly wakalaryny şöhlelendirýän, tebigatyň gözelligini şöhlelendirýän uzyn sypatlary çekipdirler. Harby hereketler, söweşleriň tarypyny, görnükli dindarlaryň durmuşyny, keşbini şöhlelendirmek, portret žiwopisi ösýär, özüniň realistik sypatlary bilen tapawutlanýar. “Buddanyň 500 okuwçysy” diýen sypaty peýzažly edilip çekilen. XV asyryň ahyrynda Kano Masanobu “Kano mekdebini” döretdi. Onda arassa dekeratiw kompozisiýalar çekildi. Saz sungaty   halkyň zähmet aýdymlaryny saza goşup aýtmak, Fleýta ýa-da baraban (urulyp çalynýan saz guraly) tüwi ekişinde, ýygymynda, daýhan baýramçylyklarynda ulanylypdyr. Howly Serimoniýada hudaýa çokunanda aýdylýan aýdymlar bolupdyr. Orta asyr söweşleriniň gahrymanlary barada balladalar düzülipdir. XIII – XVI asyryň saz gurallarynyň biri 3 tarly arora bolupdyr. Ol Ýaponiýa, Rýukýu adalaryna aralaşypdyr. XVI asyrda Fransisk Ksabýe 1551-nji ýylda günbatardan organy getirýär. Şol esasynda portugal missionerleri fortepiano, skripka, fleýtany getirip ýorite seminariýalarda, mekdeplerde öwredilýär. Ýöne XII – XIII asyrlarda Ýaponiýada budda dininiň dürli sektalary peýda bolýar, bu bolsa häkimýetiň närazyçylygyny döredýär. Sebäbi halky ezmegiň guraly güýçlenýär.
Induktiwlik
Induktiwlik (lat. Indiçtio-gönükdirme, inetleme) - elektrik zynjyrýýn magnit häsiýetlerini aňladýan fiziki ululyk. Geçiriji konturda akýan tok töwerekdäki giňişlikde magnit meýdanyny döredýär, şonda konturyn içinden geçýän magnit akymy (F) togun güýjüne (I) göni proporsionlardyr: F=LI Proporsionallyk koeffisientine (L) I. ýa-da konturyn samoinduksiýa koeffisienti diýilýär. I. konturyn ölçeglerine we formasyna, sheýle hem onuň ýerleşen seredasynyň magnit syzyjylygyna baglydyr. Birlikleriň halkara sistamasynda (seret) I-in birligine genri (gn) diýilýär. SGS birlikler sistemasynda (seret) I-in uzynlyk ölçegi bar, shonun üçin hem bu sistemada I-in birligine sm diýilýär döreýän somoinduksiýanyn ehg-I (E) I-in üsti bilen anladylýar. (-togun wagtyn dowamynda üýtgemegi). Togun berlen güýjünden I. togun magnit meýdanynyň energiýasyny (w) kesgitleýär. I.näçe köp bolanda, tokly konturyn toweregindki ginishlikde jemlenýän magnit energiýasy hem shonça köpdür. Eger elektriki we mehaňyky hadysalaryň arasynda menzeshlik bar bolsa, onda magnit energiýasy kinetiç energiýasy. Bilen deneshdirilmelidir (bu ýerde m=jisimiň massasy, W=onuň hereketiniň tizligi). Diýmek I. massasynyň roluny tok bolsa tizliginiň roluny oýnaýar. Netijede I. togun inersiýa häsiýetlerini kesgitleýär.
Biologik sistematika
Biologiýa ylmynda biologik sistematika ýa-da ylmy klassifikasiýa biologlar tarapyndan organizmleri toparlara hem-de kategoriýalara bölmekde peýdalanylýan usuldyr.
Taxonomie Taxonomie
Alplar
Alplar (Alpen, Alpes, Alpi, Alpe) Günbatar Ýewropanyň iň belent dag ulgamydyr. Ol Fransiýanyň, Italiýanyň, Şweýsariýanyň, Germaniýanyň, Awstriýanyň, Lihtenşteýniň we Sloweniýanyň bir bölegini eýeleýär.
Türk dili
Türk dili (Türkçe) – Anadola gelen Oguzlaryň türk dili. Türkiýeden başga-da Demirgazyk Yrakda, Syriýada, Iranda, Kiprde we Balkan döwletlerindäki türk jemgyýetlerinde gürlenilýär. Azerbaýjan dili we Türkmen dillerine ýakyn dil. Kayseri agyzy, Antalya Teke Turkmen Yoruk agyzy Türkmen dili gürlenilyar.
Elipbiý
Türk dili üçin osmanly döwründe arap elipbiýi ulanylýardy. Türkiýe Respublikasy bolan soň, arap elipbiý latyn ýazuwy bolup özgerdildi.
Kiçi Sözlük
{|border="0" align="center" style="border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF" !Türkmen !Türk Toý Düğün
Induktiwlik tegegi
thumb|150px |Induktiwlik tegegi. INDUKTIWLIK TEGEGI - görnüşinde saralan, izolirlenen. Bu geçiriji az sygymda we az aktiw garşylykda ep-esli induktiwlige eýedir. i.t. köplenç bir gat izolirlenen şimden ybarat bolýar. Ol sim sylyndyryk, toroid ýa-da gonyburçly formadaky dielektrikden edilen karkasa bolýar. (sürätä seret). Induktiwliligi köpeltmek üçin ferromagnit materýallardan (elektrotehnika polatdaň, permlloýdan, karbonil demirden, ferritlerden) ýaşalan serdeçniklerde peýdalanylýar.
Amangeldi göni
Amangeldi göni arapgala(Isbender)obasynda eneden dogulýar. Ol Syçmazlaryň Arap It tiresinden. Amangeldi meşhur dutarçy bolup ýetişýär. Onuň men diýip jahil wagty Türkmen topragyna kese ýurtly basybaljylar dürli çozuşlary edipdirler. Şol döwürde Ahala Nurberdi Han hanlyk edipdir. Amangeldi göni ussat tamdyraçy,saz dörediji,mergen,söze çeper bolansoň, Nurberdi Han maslahatçy,sazanda hökmünde ony ýanyndan aýyrmandyr. Nurberdi Han Amangeldini diýseň gowy görüpdir.Han aga ondan maslahat Soraman,hiç bir işi çözmändir. Nurberdi Amangeldiň sözüne halkyň pikri diýip düşünüpdir.Şoňa göräde, ýaşulular bilen duşuşanda, Amangeldisyz geňeş geçirmändir.Maslahatda Ahal ilinde ýüze çykan her bir narazyçyligy bileligde çözüpdirler. Amangeldi Şükür bahşy bilen deň- düşrakdyr. Ýöne ýetgijeklig döwrüne ýeten wagtlary Şükür bahşy Gökdepe etrapyndan göçüp,Ürgenje, soňra bolsa, ymykly kaka etrapynyň duşak obasyna barýar.
Demirgazyk ada (Täze Zelandiýa)
200px|right|thumb|Demirgazyk adanyň kosmosdan görnüşi
Amangeldi göni
Olaryň basym-basymdan duşuşmasalar-da, toýlarda, üşmeklerde görüşüpdirler. Amangeldiniň kakasynyň ady Orazalydyr.Amangeldi hakda köp rowaýatlar bar. Amangeldi ýaşka,gözüne ilen zady göterip gidiberipdir, diýýärler. „ Ogurlyk edeniň eli kesilýärmiş „ diýen gürrüňi eşidip, ol göni ýola gidipdir diýen ýaly gürrüň bar. Ýenede bir rowaýatda Amangeldi awa gidip,işi paşman aç halda öýe gelýärkä, ýolda molla düşüp, onuň öýünde unaş içip: „ Ind-ä bir gönilendim „ diýipdir.Molla bolsa: „ gönilenen bolsaň indiden beýläk seniň adyňa Göni garyn goýýarys „ diýýär. Haýsysy dogry bolsa-da bü gürrüňlriň Amangeldiniň ussat tamdyraçy bolup ýetişmegine päsgel bermändigi welin çyn.
Demirgazyk ada (Täze Zelandiýa)
Demirgazyk ada (North Island, Te Ika-a-Māui, 1840-njy ýyllarda Täze Olster) — Täze Zelandiýanyň esasy adalarynyň biri. Tutýan meýdany — 113 729 km².
Amangeldi göni
Amangeldi Nurberdi Hanyň köşgünde bolanda,goşun serkerdeleri hem Amangeldini örän ýagşy görüpdirler. Ylaýtada Berdimyrat Han(Nurberdi haniň ogly),dykma serdar,Öwezmeret serdar,kerimberdi işan, Atalyk Han onuň ussatlyk bilen çalýan sazlaryny höwes bilen diňläpdirler. Amangeldi göni Gökdepe urşuna gatnaşanlaryň biri.Ol esgerler bilen galanyň bir burçuny gorapdyr dien gürrüň hem bar.Gowga gatnaşýan adamlaryň biri bolan Kepele kör bahşy hem onuň ýanynda bolupdyr. Kör bahşy Kepele obasyndan bolmaly.Kepele kör (Batyr bahşy)söweş gidip durka, aýdym aýdyp,saz çalyp, söweşjeňleri ruhlandyrypdyr.Ol şol ýerde-de ok degip ölýär.
Amangeldi göni ýeke ussat tamdyraçy bolman, köp aýdym-sazlary hem döredip- dir.muňa mysal edip, „ Saltygy „- „ Gökdepe mukamyny „ -„ Burnaşagy „- „ Alagaýşlyny „we beýlekileri görkezmek bolar.Amangeldiniň döreden „ Heserli „- „ Jeren kyblam „- „ Jelil „„ Haji golak „ ýaly ençeme mukamlary hem Türkmen saz sungatyny müdimlik baýlaşdyrdy. Amangeldi „ ýeňdik „ diýlende kybla tarap ýüzüni tutup, namaz okap durka ok degip wepat bolýar. Amangeldi söweş edip ýörkä, Nurberdi Han Mary etrapynda kesel ýatypdyr. Ol Gökdepe gelip Amangeldiň guburynyň ýanynda çöke düşüp, bozulypdyr. Nurberdi Hanyň ogly Berdimyrat Hanam şol söweşde wepat bolýar. Nurberdi Han oglunyň gahramanlarça ölenine buýsanipdir.Ýöne ol “Indi Amangeldi göni ýaly sazanda bü golaýda döremez.Amangeldini hemişelik ýitirdik”diýipdir. Gökdepe söwesi: 28 awgust, 1879 – 12nji Januar 1881 bolan. Türkmen aýdym-sazlary görşüňüz ýaly hemmesi dürmüş wakalara degişli.
Demirgazyk ada (Täze Zelandiýa)
Ýyllyk ortaça temperaturasy +19 °C bolup durýar.
Ana Lúcia Torre
thumb|240px Ana Lúcia Torre Rodrigues (21 aprel, 1945 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Garagum
Garagum çöli Türkmenistanda ýerleşýär. Tutýan meýdany 350,000 km² bolan bu çöl Türkmenistanyň 70 prosentinden gowragyny öz içine alýar. Adynyň Garagum (Gara Gum) gumunyň reňkiniň beýleki çölleriň gumundan garaňky reňkde bolanlygy sebäplidir. Türkmenistanyň çäklerindäki ähli çägelik düzlükleri öz içine alýar. 301px|left Garagumuň iň uly böleginiň iki dürli ady bolup, oňa Peslik Garagum ýa-da Merkezi Garagum diýýärler. Ýer üstüniň deňiz derejesinden beýikligi töweregindäki ýerlerden pes bolany üçin oňa Peslik Garagum diýilýär. Merkezi Garagum diýilmeginiň sebäbi bolsa bu çägelik meýdanyndan günbatarda-da, gündogarda-da, demirgazykda-da, günortada-da başga çägelikleriň ýerleşýändigi üçindir. Merkezi Garagum Balkan, Ahal, Mary welaýatlarynyň çäklerine ýaýrandyr.