cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ahal welaýaty
Ýerasty baýlyklary
Ahal welaýatynyň territoriýasy tebigy gaza, nebite baý hasaplanylýar. Sarahs we Tejen etraplarynyň çäginde, Merkezi Garagumda tebigy gazyň uly gorlary bar. Döwletabat we Tejen (Garajaowlak) ýurdumyzdaky uly gaz ýataklaryna degişlidir. Welaýatyň çöllük böleginde tebigy gazyň uly gorlary Syh, Topjulba, Toparjulba, Çemmerli, Goýun, Kyrk guýy, Atasary känlerinde ýüze çykaryldy. Soňky ýyllarda bu sebitdäki Ýylakly, Gutlyaýak, Mydar ýataklarynda nebitiň baý gorlarynyň bardygy anyklanyldy. Bu durmuş-ykdysady sebit gazylyp alynýan baýlyklardan gurluşyk materiallaryna hem baýdyr. Aýratyn hem kwars çägesinin, toýnuň, hek we çäge daşlarynyn, dolomitin, çagyl materiallarynyň gorlary uludyr. Olaryň senagat merkezlerine ýakyn ýerleşmegi welaýatda aýna, demir-beton, sement önümçiliklerini ýola goýmaga müm- kinçilik döredýär. Kwars çägesinin, gipsiň, hek daşynyň Baharlyda, dolomitiň Keletede we Kaka etrabynda, çagyl daşlarynyň Gowşutda, Kakada, Duşakda, kwars çägesinin Babadurmazda baý gorlary bar. Olaryň köpüsi önümçilikde peýdalanylýar.
Howa şertleri
Welaýatyň klimaty çürt-kesik kontinen tal bolup, oña tomsuň yssy, gysyna bolsa sowuk bolmagy, howanyň cyglylygynyň pesligi, atmosfera ygallarynyň az- lygy häsiýetlidir. Bu sebitlerde howanyň temperaturasynyň uly tapawudy duýulýar. Aýazsyz döwrün dowamlylygy çölde 230 güne, daglyk ýerlerde bolsa 190 güne ýetýär. Howanyň temperaturasynyň seýle ýagdaýy welaýatda ýylylygy ha- layan gök we bakja ekinlerini, aýratyn-da, inçe süyümli go- waçany ösdürip ýetişdirmek üçin oñat şert döredýär.
Suw baýlyklary
Welaýatyň suw üpjünçiligi Garagum derýasy, Tejen derýasy, Köpetdagdan gözbaşyny alýan çaýlar, ýerasty suwlaryny çykarýan dik guýular we kärizler arkaly amala aşyrylýar. Garagum derýasy welaýatyň çäginden gündogardan günbatara 307 km. aralykda kesip geçýär. Ol welaýatyň suw üpjünçiliginiň gowulanmagyna düýpli täsir etdi. Derýanyň suwuny rejeli peýdalanmak maksady bilen, onuň boýunda göwrümi 750 mln. m. bolan Hanhowuz, Aşgabadyň eteginde Gurtly (49,5 mln. m.) we Gündogar 6,3 mln. m.). Gökdepe etrabynyň çäginde göwrümi 550 mln. m. bolan Köpetdag suw howdanlary guruldy. Olardan iň ähmiýetlisi Hanhowuz suw howdanydyr. Tejen derýasynyň welaýatyň Sarahs we Tejen etraplaryny suw bilen üpjün etmekde ähmiýeti uludyr. 2005-nji ýylda onuň boýunda Türkmenistanyň we Eýranyň bilelikde peýdalanmak maksady bilen göwrümi 1,3 mlrd. m. bolan Dostluk suw howdany guruldy. Aşgabadyň golaýynda sil suwlaryny bir ýere jemleýän, «Bagyr» suw howdany 2010-njy ýylda ulanylmaga berildi. Häzirki wagtda Kaka etrabynyň Gozgangala obasynyň golaýynda «Gozgançaý» suw howdany gurulýar.
Ýer we toprak baýlyklary
Ahal welayaty uly ýer bay lyklaryna eýedir. Ähli meýdanynyň 74%-i oba hojalygynda peýdalanylýar. Şonun 87%-i öri meýdanlarydyr. Welayatyn ekerançylyk ýerlerinin umumy möçberi 376,4 mün gektara barabar. Geljekde özleşdirmäge ýaramly ýerler günbatar we merkezi Köpetdag etegi düzlüginde, Gäwers düzlügin de 1,2 mln gektara ýetýär. Ahal welaýatynyň çäginde esasy ýaýran toprak görnüşlerinden goňur (dagda), mele çemen topraklary, şorluklary bellemek bolar. Eger düme ekeran cylygy alnyp barylýan ýerlerde gonur topraklar ýaýran bol. sa, suwarymly ekerançylyk ýerlerini aglaba mele topraklar tutýar. Çemen topraklary gözbaşyny Köpetdagdan alýan çaýlaryn, yaplaryň boýunda ýaýrandyr we suwarymly eke rançylykda uly orun tutýar. Takyrlar, esasan, çöllük ýerlerde ýaýrandyr.
Ilaty
Ahal welayatynyň çäginde Türkmenistanyň ilatynyň 14,5%-i ýaşaýar. Ilatyň ortaça ýyllyk ösüş depgini yokary bolmagyna galýar. Ahal welaýaty oba hojalyk önümçiliginiň ösen sebitleriniň biri hasaplanýar. Welayatda ähli ilatyn 67,1%-i oba ýerlerinde, 32,9%-i bolsa şäherlerde we şäherçelerde yaşaýar. Oba ilaty welayatyň çäginde ýerleşyän 104 geñeşlige degişli 278 obada, şäher ilaty bolsa 5 şäherde we 12 şäherçede jemlenendir. Welaýatdaky etraplar ilatynyň sany boýunça düypli tapawutlanýarlar. Welaýatyň çäginde ilat örän endigansyz ýerleşýär. Ilatyň ortaça gürlügi umumy meýdan-çäk boýunça 1 km-e 8,3 adama deňdir. Yöne ilatyň esasy bölegi Köpetdag etegi düzlüginde, Tejen oazisinde, Garagum derýasynyň zolagyndaky işlenilip bejerilýän ýerlerde ýaşaýar. Ol yerlerde ilatyň gürlügi has yokary bolup, tersine, welaýatyň Garagum çölüne ýanaşyan uly böleginde, şeýle-de Köpet- dag dag ulgamynyň çäklerinde ortaça gürlük örän pes dir. Etraplaryň medeni zolaklarynda ilatyň gürlügi 1 km 200-300 adama çenli ýetýär. Aşgabat şäheriniň we beýleki şäherlerin töweregindäki zolaklarda bu görkeziji 500-600 adama çenli artýar.
Senagaty
Ahal welaýatynyň ykdysadyýeti oba hojalyk-senagat häsiýetine eýedir. Onuň ähmiýeti diňe önümçiligiň sebitara ýerleşdirilişindäki we zähmet bölünişigindäki orny bilen däl-de, eýsem döwletiň paýtagtynyň onuň çäginde ýerleşýändigi bilen hem kesgitlenýär. Eýeleýän meýdany boýunça (19,8%) welaýat ýurtda Balkan welaýatyndan soň ikinjidir. 2012-nji ýylyň başyna onda ýurduň ilatynyň 14,5%-i ýaşaýar (dördünji orun). 2012-nji ýylyň 1-nji ýanwaryna welaýatyň oba ilaty onuň umumy sanyndan 58%-e deň boldy.
2011-nji ýylda oba hojalyk önümleriniň umumy möçberinde welaýatyň tutýan bölegi 24,9% boldy (ýurduň welaýatlarynyň arasynda birinji orun). Sebitde ekerançylyk ösendir we ol esli derejede şäher etegine mahsus ýöriteleşme bilen tapawutlanýar. Bugdaý öndürmek, pagtaçylyk, gök ekerançylyk, üzümçilik, et-süýt berýän maldarçylyk we ýüpekçilik oba hojalygynyň ýöriteleşdirilen esasy ugurlary bolup durýar. Gök önümleri (ýurt boýunça umumy ýygnalan hasylyň 35,8%-i), azyklyk bakja (35,9%) we üzüm (78,8%) öndürmekde welaýatyň oba hojalygy birinji orunda durýar. Düýeleriň (35,2%) we guşlaryň (25,8%) baş sany boýunça sebit ýurtda öňdäki orunda durýar. 2011-nji ýylda dowarlaryň sany olaryň ýurt boýunça umumy baş sanyndan 26,3%-e (ikinji orun), gara mallaryň baş sany bolsa 12,6%-e deň boldy.
Ahal welaýaty ahalteke bedewlariniň gadymy mekanydyr, olaryň baş sany köpelýär.
Ulaglar ulgamy
Welayatyň durmuş-ykdysady tay dan ösmeginde ulaglar ulgamynyň, ýagny ulag yollarynyň we ulaglaryn dürli görnüşlerinin işinin guralyşynyň uly äh- miýeti bardyr. Ahal welayatynda hem ýurdumyzda bolsy ýaly, kämil ulaglar ulgamy döredildi. Ilatyň ýerleşişinin häzirki meýdan-çäk şekilinin eme le gelmegi köp derejede demir yollaryň geçmegi bilen baglanysyklydyr. Welayatyn gür ilatlaşan dag etek düzlügi boýunça günbatardan gündogarlygyna uzaboýuna Türkmenbaşy-Aşgabat-Mary-Türkmenabat demir ýoly geçyär. Ol ýurdumyzyň esasy ýük we ýolagcy gatnawynyň möhüm damary bolup durýar. 1996-njy ýylda uzynlygy 132 km bolan Tejen-Sarahs demir yoly ulanylmaga berildi. Sarahsda 2,5 mln t ýüki geçirip bilýän halkara menzili guruldy. 2006-njy ýylda gurlan, uzynlygy 560 km bolan Aşgabat Garagum-Daşoguz demir ýolunyň ýarysyna golaýy Ahal welaýatynyň meýdan-çäginden geçyär. Bu bolsa welaýatyň demirgazyk çöllük böleginiň durmuş-ykdysady taýdan ös- dürilmegine uly itergi berýär. Demir yolun geçmegi bilen bu ýerlerin hojalyk taýdan özleşdirilmegi uly gerime eye bolar. Ahal welayatynyň hojalyk toplumynyň we ilatynyň ös- meginde awtomobil ulaglarynyň täsiri hem örän uludyr. We- layatyn çäginde ýurdumyzyň paýtagty Asgabat şäherinin ýerleşmegi awtomobil yollary bilen üpjünligin gowy bolma gyna yardam edýär. Welaýatyň ähli etraplary, şäher we oba ilatly yerleri awtomobil yollary bilen birleşdirilendir.
Durmuş taýdan ösüşi
Garaşsyzlyk ýyllarynda sebitin durmuş taýdan ösüşi uly sepgitlere ýetdi. Welayatda durmuş maksatly desgalaryň uly toplumy hereket edýär. Täze dowürde Gökdepe etrabynda «Ene mähri» hassahanasy, köpugurly hassahana, Abadan şäherinde 10 mün orunlyk stadion, Ruhabat etrabynyň Gypjak, Baba- arap, Yzgant obalarynda dünýä ülnülerine laýyk gelýän saglyk öyleri, mekdepler, çagalar baglary, sowda merkez leri we beýleki medeni-durmuş maksatly desgalar gurlup ulanylmaga berildi. Olardan başga-da Ahal welaýatynda 4 stadion, 130 sport desgalary bar. Welayatyn çäklerinde 3 muzey we 1 teatr hereket edýär. 2012-nji ýylda welayatda 6 mekdep, 11 sany çagalar baglary guruldy. 2013-nji ýylda 28 mekdebin, 28 çagalar baglarynyň gurluşygy dowam edýär.
Durmuş-ykdysady aýratynlyklary
Döwletimizde yglan edilen uzak möhletleyin maksatnama- laryň çäklerinde Ahal welaýatyny durmuş-ykdysady taydan ösdürmek babatda uly wezipeler goýulýar. Geljekde baý nebit we gaz gorlarynyň esasynda welaýatda ýangyç senagaty uly ösüşe eýe bolar. Şonuň esasynda onuň çäginde nebi ti gaýtadan işleýän zawod, iki sany gazy suwuklandyrýan kärhana gurlar. Her bir etrapda yenil we azyk senagatynyň kärhanalaryny gurmak göz önünde tutulýar. Oba hojaly- gynda däneçilik we pagtacylyk bilen birlikde gök-bakja eke. rançylygyny, miweçiligi we üzümdarçylygy, maldarçylygy ösdürmek boýunça uly wezipeler bellenilýär. Welayatda obalaryň, şäherçeleriň, etrapdaky şäherlerin we etrap merkezlerinin ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça işler üçin hem uly maliye serişdeleri harçlanylar. Şoňa baglylykda 2008-2020-nji ýyllarda wela ýatyň etraplarynda 98 sany mekdebe çenli çagalar edara. lary, 30 sany orta mekdepleri, 77 sany medeniyet öyleri, 40 sany sport mekdepleri, 32 sany sport desgalary, şeýle-de durmuş-medeni maksatly desgalaryň uly toplumy gurlar. Ahal durmuş-ykdysady sebitinin çäginde ýerleşyän et- raplar, şäherler tutýan meýdany, tebigy şertleri, ilatynyň sany, hojalygynyň ýöriteleşiş ugurlary boýunça biri-birinden tapawutlanýarlar.
Ahal welaýatynyň administratiw bölünişi
Etraplar:
Seret
http://www.stat.gov.tm/content/info/turkmenistan/turkmenistan/ http://www.stat.gov.tm/assets/klasifikator/t_admin_delenie_20130101.pdf
Iýmit
Iýmit, bedeniň durmuşyny goldamak üçin sarp edilýän islendik maddany aňladýar. Organiki iýmit uglewodlaryň, ýaglaryň, suwuň we / ýa-da beloklaryň garyndysyndan durýar.
Wilýam Şekspir
Wilýam Şekspir ((iňlis. William Shakespeare) d. 26 Aprel 1564 – 23 Aprel 1616) iňlis dilindiň beýik ýazyjysy we dünýaniň beýik dramaturgy hökmünde uludan sylanylýan tanymal iňlis şahyry, drama ýazyjysy we aktýor. Oňa ýygy-ýygydan Angliýanyň şahyry we “Bard Of Allon” ( ýa-da diňe “the bard”) diýip atlandyrylýar.
Onuň saklanan eserleri 39 pýesa (sahna oýuny), 154 sonet, iki sany hekaýa goşgularyndan, ýene-de birnäçe eserler we awtorlyk derejesi näbelli eserlerden ybarat. Onuň oýunlary birnäçe dillere terjime edildi we olar häzirki günümize çenli sahnada görkezilip gelinýär.
Şekspir Angliýanyň Stratford-upon-Avon, Warwickshire şäherinde dünýä indi we önüp ösdi. Ol 18 ýaşynda Enn Hetueý bilen durmuş gurdy we olaryň üç çagasy Sussana we ekizler Hamnet we Judit dünýä indi. 1585-1592 ýyllar arasynda ol özüniň başarnykly bir kariýerine Londanda aktýor, ýazyjy we şärik (ýarym ýolbaşçy) hökmünde “ Lord Kamergeriň adamlary” (Lord Chamberlain's Men) atly kompaniýada başlady. 49 ýaşynda (1613 ýyl töweregi) ol Stanforda ýagny üç ýyldan soň aradan çykan ýerine giden bolmaly diýip takmyn edýärler.
Şekspiriň durmuşy hakynda az sanly maglymatlar saklanyp galypdyr. Ýagny onuň daşky görnüşi, dine ynanyşy we oňa degişli eserleriň başgalar tarapyndan ýazylyp ýa-da ýazylmandygy hakynda belli bir maglumatlar ýok.
Şekspir özüniň esasy tanymal eserlerini 1589 we 1613-nji ýyllar aralygynda döredipdir. Onuň ilkinji oýunlary esasan komediýa we taryha degişli bolupdyr we bu görnüşde döredilen iň gowy eserleriň birnäçesi hökmünde kabul edilýär.
Turpan balyk
Genefondy gorap saklamakda ähmiýeti
Görnüşiň ýitirilmegi ýurduň ihtiofaunasynyň görnüş dürlüliginiň kemelmegine kemelmegine getirer.
Umumy
Adaty Turpan balyga garanyňda has gararak reňkde. Gapdalyndan seredeniňde, arkasy ýaýşekilli, žabra gapagynyň yz ýanynda, kükrek ýüzgüçleriniň düýbünde gara tegmiller mese-mälim görünýär. Teňňeleri uly. Olaryň her biriniň yzky gyralary gara nokat zolak bilen gaýalan. Uzynlygy - 25一26 sm.
Ýaşaýan ýerleri
Derýa balygy. Arassa kisloroda baý, çalt akýan, düýbi çagylly-daşly derýalary halaýar.
Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy
XX asyryň 30-40-njy ýyllarynda sany köpdi. Sumbar derýajygynda 1991-nji we 1997-nji ýyllarda ýek-tüki tutuldy. 2003-nji we 2007-nji ýyllarda derýalarda gabat gelmedi[2,6,7].
Esasy çäklendirilen sebäpleri
Biologiýasynyň aýratynlygy: Urkaçy balyklar üçünji we erkek balyklar一ikinji ýylda jyns taýdan ösüp ýetişýär. Haýwanlar (gurçuklar, mör-möjekleriň liçinkalary, ownuk balyklar, gurbagalar) käte ösümlikler bilen iýmitlenýär. Önümçilik ähmiýeti ýok, höwesjeň balykçylar tutýar[1,2,6,7] ==Köpeldilşi==
Barlag geçirilmedi.
Gorag üçin zerur çäreler
Derýa suwlaryny hojalyk, medeni durmuş we dynç alyş maksatlary üçin rejeli peýdalanmaly, olaryň akymynyň möçberini durnuklaşdyrmaly.
Barlaglar boýunça teklipler
Ýaýraýşyny we biologiýasyny öwrenmeli. Sumbar, Çendir we Etrek derýalarynyň gidrologik kadasyna gözegçilik etmeli. Etrek derýasynyň we onuň aşaky akymynyň ekoulgamyny dikeltmeli.
Düzüji: F. M. Şakirowa.
Maglumat
1. Berg 1934. 2. Berg 1949. 3. Laptew 1934. 4. Starostin 1992. 5. Nikolskiý 1971. 6. Aliýew, Suwhanowa, Şakirowa 1988. 7. Salnikow 2008.
Gysgaganat Boliwariýa hudaýatysy
Hudaýatylar otrýady Hudaýatylar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň abanmagyna ýakyn görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Türkmenistanyň faunasynda Bolivaria Stal. köp görnüşden ybarat bolan urugynyň bir görnüşi. Gysgaça beýany. Goňrumtyl — çal reňkli orta ululykdaky hudaýaty. Ganat üstleriniň gyralary agymlyt, ganatlary tüsse reňkli, olaryň gyralary gara-mawymtyl jähekli. Hudaýatylaryň iki jynsynyň ganat üstleri we ganatlary gysgalan, garynjygynyň depesinden yza geçmeýär. Bedeniniň uzynlygy erkekleriniňki 34–35, urkaçylarynyňky 40–53 mm. Ýaýraýşy. Türkmenbaşy, Aşgabat, Tejen şäherleriniň we Bathyzyň daş-töwerekleri. Türkmenistandan daşarda — Krym, sähra zonasynyň günortasy (Powolžýeden — Wolga ýakasyndan Yrtyşa çenli), Kawkaz, Zakawkazýe, Gazagystan, Özbegistan, Gyrgyzystan, Täjigistan, Kiçi Aziýa, Siriýa, Eýran, Krit adasy. Gündogarda Günorta-Günbatar Mongoliýa çenli ýaýrandyr. Ýaşaýan ýerleri. Daglaryň gyrymsy agaçly we ot örtükli daşly eňňitleri, ýowşan-dürli ot ösümlikli toýunsow düzükler. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 2009‑njy ýylyň iýulynda Gündogar Köpetdagyň eteklerinde (Çäçe obasy) ýowsanda ikiýeke hudaýaty bellenildi. Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýüze çykarylmady. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Öwrenilmedi. Köpeldilişi. Iş geçirilmedi. Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Bathyz we Sünt-Hasardag döwlet goraghanalarynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerleriniň goralmagyny güýçlendirmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Biologiýasynyň we ekologiýasynyň aýratynlyklaryny öwrenmeli.
Joan Rouling
200px|thumb|right|Joan Rouling (2010)
1965-nji ýylyň 31-nji iýulynda Beýik Britaniýanyň Ýeýt şäherçesinde dünýä inýär. Döredijilik ýoluna çagalyk döwründen başlaýar, alty ýaşyndaka “Towşanjyk” atly ilkinji hekaýasyny ýazýar. 1990-njy ýylda Joanda Harri Potter atly oglanjyk hakda eser ýazmak pikiri döreýär. Ol bada-bat kitabyň üstünde işläp başlaýar. Ýöne 1990-njy ýylda ejesiniň aradan çykmagy sebäpli bu kitaby tamamlamak işi uzaga çekýär. 1991-nji ýylda Joan iňlis dili mugallymy hökmünde Portugaliýa işlemäge gitýär. 1994-nji ýylda Angliýa dolanyp gelenden soň, kitabyň üstünde irginsiz işläp başlaýar. “Harri Potter we jadygöýlügiň daşy” atly ilkinji kitaby “Blumsberi” neşirýatynda çapdan çykýar. Sanlyja hepdäniň içinde kitap okyjylar tarapyndan söýlüp okalýan eserleriň birine öwrülýär. Joan Rouling meşhurlyga eýe bolan birinji kitabyndan soň, “Harri Potter we syrly otag” (1998), “Harri Potter we Azkabanyň bendisi” (1999) , “Harri Potter we alaw” (2000) , “Harri Poter we semender ordeni ” (2003) , “Harri Potter we jadygöý şazada ” (2005) eserlerini neşir etdirýär. “Harri Potter we ajalyň peşgeşi” atly ýedinji jemleýji eseri hem 2007 -nji ýylda Angliýada we Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda satuwa çykarylýar. Joan Rouling häzirki wagtda adamsy we üç çagasy bilen Şotlandiýada ýaşaýar.
Joan Rouling
.io
British Indian Okyanus Toprakları'nın internet kodu.
.in
Hindistan'ın internet kodu.
Kartoşka
Kartoşka ya-da kartop, baklawa maşgalasyndan ösümlik. Bu ösümligiň esasy ýurdy Latyn Amerikasydyr.Kartoşkanyň takmynan 4000 görnüşi bar, şol sanda umumy täjirçilik görnüşleri, hersinde aýratyn oba hojalygy ýa-da aşpezlik aýratynlyklary bar.
Totemizm:
Umumy ynsan taryhyna şamanizmdən sonra ilkinji gezek Mak Lennan tarapyndan girizilen Tutemizm, Durkheimyň pikrine görä iň ilkinji hem iň ỳönekeỳ düzgün bolan ilkinji urug (obşina) guruluşuna degişlidir.
Bu uruglary düzen ynsanlar biri-biri bilen belli bir garyndaşlyk ỳüpi bilen bagly hasap edilỳär. Ỳöne bu baglylyk gan birligi bilen däl-de eỳsem has özboluşly bir bag bilen, ỳagny diňe belli bir ortak ady göterỳändikleri bilen üpjün bolỳar. Bu at şol bir wagtyň özünde, özlerine aỳratyn baglydygyna ynanylỳan başga bir barlygyň hem adydyr. Bu gatnaşyklar bir garyndaşlyk gatnaşygy bolup, bütin urugy görkezmäge we beỳan etmäge ỳaran barlyga bolsa; Tutem; diỳilỳär.
Tutem diňe bir at bolman eỳsem bir belgi we simwoldyr. Diňe bir belgi ỳa simwol hem bolman eỳsem belli bir mukaddes barlyk tipidir. Tutem, urug agzalary bilen tutem edip alynan barlygyň arasyndaky bar bolan tüỳs (jöwher) birligi manysyny aňladỳar. Görlüşi ỳaly tutemizm esasan ururg toplumuny suratlandyrỳan bir simwolyň mukaddesleşmegidir. [türkmeniň tire-taỳpalaryndaky öküz, tana, teke, tilki, turaç ỳaly atlar-da şu döwriň ỳadygärilkleri bolmaly.
Hazar goraghanasy
Türkmenistanda bir goraghana.
Döredilişi
Hazar döwlet goraghanasyny döretmegiň taryhy Türkmenistanyň Hökümetiniň ýörite çykaran karary esasynda 1932-nji ýylda başlanýar. Şonda Etrek derýasynyň aşaky akymyny we Esenguly deňiz aýlagyny öz içine alýan Esenguly ornitologik (guşlaryň) goraghanasyny döredilýär. Ol 1968-nji ýylda Krasnowodsk döwlet goraghanasyna öwrülýär. Oňa Krasnowodsk we Demirgazyk Çeleken diýlip umumylykda atlandyrylýan ýalpak suwly deňiz aýlaglarynyň tutuş ulgamy goşulýar. Garaşsyz Türkmenistan Hökümetiniň karary bilen 1994-nji ýylda ol Hazar döwlet goraghanasy diýlip atlandyrylýar we onuň düzümine uly deňiz adasy Ogurjaly zakaznigi hem goşulýar.
Aýratynlyklary
Goraghana adaty gury Zakaspi çöllüginiň, Kaspiniň deňiz suw ýüzüniň we Eýranyň Astrabat subtropiki welaýatynyň sepinde ýerleşýär. Onuň ýeri biri-birinden ep-esli uzaklykda ýerleşýän 3 sany bölekden ybarat : Hazar, Esenguly we Ogurjaly zakaznigi. Goraghananyň umumy tutýan meýdany deňiz suw ýüzi bilen bilelikde 269 müň gektar.
Hazar bölegi. Çöllüge gatnaşýan bir kilometrik gorag zolagy bilen gurşalan Türkmenbaşy (ozalky ady Krasnowodsk), Demirgazyk Çeleken, Balkan, Mihaýlowsk aýlaglaryny öz içine alýar, onuň tutýan meýdany 192,3 müň gektar. Şolardan 159,3 müň gektar ýokarda görkezilen aýlaglaryň akwatoriýalary tutýar. Galanlary kenar ýakasyndaky şorluk we çöllükdir, deňiz adalarydyr we burunlarydyr. Bu ýeri dürli suwasty ösümlikleriň, şonuň ýaly-da oňurgaly haýwanlaryň faunasynyň iňňän bol ýeridir.
Esenguly bölegi. 68,7 müň gektar meýdany, şolardan akwatoriýalar - 35,9 müň ga tutýar we landşaftlarynyň gurluşy boýunça biri-birinden tapawutlanýan 4 bölege bölünýär :
I - ol kenar ýakasynyň we deňziň ýalpak ýerlerini öz içine alýar;
II - ol ozalky Esenguly aýlagynyň territoriýasyny öz içine alýar;
III - bu bölegi süýji suwly kiçi Delili kölüni we gurap galan uly Delili kölüniň güýçli ösen gamyş, ýylgyn jeňňelliklerini we suwasty ösümliklerine baý ýerlerini öz içine alýar;
Petir çörek
Petir çörek hem külçe çöregi ýaly bişirilýär. Uny elemeli. Suw, duz salnan hamyr jama uny salyp garmaly. Taýýar bolan hamyry az salym basyryp goýmaly. Soňra hamyry böleklere bölüp, ýaýmaly, ýüzüni dürtgüç bilen dürtmeli we tamdyra ýapmaly. Taýýarlamak üçin 800 gram ýorkary hilli un, islege görä duz gerek bolýar.
Hazar goraghanasy
Aýratynlyklary
IV - Garadegiş guryýer bölegine çemenlik - otly ösümlikler, ösgün ýylgynlyklar degişlidir.
Goraghananyň howasy gije-gündizde we möwsümlerde köp üýtgäp durýan, güneşli günleriň bolçulygynda, az ygally kontinental temperaturalydyr. Şol bir wagtda Kaspi deňziniň we onuň aýlaglarynyň giň suw meýdanlarynyň gös-göni golaýda ýerleşmegi goraghananyň howasyna ýumşadyjy täsirini ýetirýär, aýratyn hem Günorta bölegine, ol tomusda has çyglylygy we gyşynyň ýumşaklygy bilen tapawutlanýar.
Goraghananyň tebigaty juda dürlüligi bilen tapawutlanýar. Hazar döwlet goraghanasynyň häzirki wagtdaky ösümlik dünýäsiniň gülli ösümlikleriniň 360-dan gowrak görnüşi bar diýlip hasaplanylýar. Olaryň köp dürli görnüşi Esenguly bölegindedir. Agramly bölegi bolsa efemerlerdir (gurak ýerde bitýän gysga möwsümli ösümlikler). Şolardan 9-sy endemik bolup, Türkmenistanda seýrek duş gelýär. Bu ýerde ösýän zakaspi şorasy Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilendir (1999 ý). Bulardan başga-da deňiz aýlaglarynda suw otlarynyň 41 görnüşi, gülli ösümlikleriň 5 görnüşi ösýär. Bu suw otlary, zoobentosyň 29 görnüşi (her dürli gurçuklar, mollýuskalar we mör-möjekler) bilen bilelikde millionlarça we ýüz müňlerçe uçup geçýän we gyşlaýan azu-köp derejede goraghananyň içinde mekan tutýan suwguşlary, kenar-ýaka guşlary we balyklaryň wekilleri üçin esasy iýmit bazasy bolup hyzmat edýär.
Ýerde we suwda ýaşaýanlardan gurbagalaryň iki görnüşi, ýöne süýrenjileriň bolsa köp görnüşi (29) ýaşaýar. Olar gury ýerdäki we suwyň töweregindäki pyşdyllar, zemzen we birentek owunjak hažžyklar, ýylanlar, köp sanly suw ýylanlary, zäherli ýylanlardan alahöwren, kepjebaş.
Goraghanadaky oňurgaly haýwanlardan iň köpsanlysy iň köpsanlysy guşlardyr. Şu wagta çenli olaryň 21 otrýada degişli 293 görnüşi anyklanyldy. Olar gagaralar, tersaýakşekilliler, gündizki ýyrtyjylar, çulukşekilliler, towukşekilliler, gylguýruklar, kepderiler, ikatýoklar, hüwiler, toklutaýlar, uzynganatlylar, serçeşekilliler we başgalar.
Suw we kenar-ýaka guşlarynyň millionlarçasy ýaz we güýz pasyllary goraghananyň eşretli suwly-batgaly haýyrlanylýan ýerleriniň üstünden uçup geçýärler. Olardan ýüz müňlerçesi arly gyşy (5 aýa çenli) geçirmek üçin şu taýda galýarlar. Şol wagtlar goralýan deňiz aýlaglarynyň giň akwatoriýalarynda olar gara (sakar baraklar we käbir ördekler), gyzgylt (gyzylgazlar, gyzylbaşlar), gar ýaly ak (guwlaryň 3 görnüşi) reňkli ençeme adalary emele getirýärler. Balkan aýlagyndaky Ufra ýarym adasynyň gaýalarynyň gyralarynda we dagada adasynda ägirt uly akguýruk we uzynguýruk bürgütler sakçy dek guşlara seredip oturýarlar we ýarawsyzlaryny tutýarlar. Şeýdip bürgütler guşlaryň arasynda keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak bilen arassaçylyk rolyny ýerine ýetirýärler.
Guşlaryň hut şeýle köp bolmagy goraghananyň akwatoriýalary Kaspi deňziniň, gidrologik, gidrohimik we biologik düzgünini kemala getirmekde möhüm rol oýnaýar. Şoňa görä deňziň (Türkmenbaşy, Demirgazyk Çeleken, Balkan we Mihaýlowsk) aýlaglar ulgamy halkara ähmiýetli suwly batgaly haýyrlanylýan ýerler hökmünde Ramsar konwensiýasynyň aýratyn sanawyna goşulandyr.
Goraghananyň süýdemdirijileri haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüligi boýunça ikinji orny eýeleýärler (olaryň 49 görnüşi belli bir derejede onuň haýyrlanylýan ýerlerine baglydyr). Olardan has häsiýetlileri Kaspi deňziniň endemikasy bolan Kaspi tüleni, gulakly kirpi, alakalar, atýalmanlar, towşanlar, gamyş we ýabany pişikleri, adaty tilki, keýikler we beýlekiler.
Goraghananyň haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň 10%-den gowragy (45 görnüşi) seýrek duş gelýänlere we ýitip ýogalyp barmak howpy abanýanlara degişlidir, şoňa görä olar Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Olaryň arasynda balyklaryň 2 görnüşi, süýrenijileriň 5 görnüşi, guşlaryň 31 görnüşi, süýdemdirijileriň 7 görnüşi bar.
Bu aýratynlyklaryň ählisi goraghananyň ylmy bölüminiň köp ýyllaryň dowamynda geçiren barlaglary netijesinde ýüze çykaryldy. Goraghananyň alymlary tarapyndan häzirki wagta çenli “Tebigatyň ýyl ýazgysy” boýunça 26 kitap taýýarlanyldy, goraghananyň we Kaspiniň günorta-gündogar kenarynyň galtaşýan ýeriniň haýwanlary we ösümlikleri öwrenildi we bähbitli meýilnama temalaryň ylmy-barlag işleri ýerine ýetirildi. Goraghananyň alymlary barlag işleriniň birenteginde Garaşsyz ýurdumyzyň tebigatyny ygtybarly goramaklyga we tebigy resurslaryny rejeli peýdalanmaklyga gönükdirilen ylmy taýdan esaslandyrylan teklipler taýýarladylar.
Goraghananyň möhüm wezipeleriniň biri-de biziň Garaşsyz, Baky Bitarap döwletimiziň tebigaty goramak baradaky syýasatyny giň köpçülige ýaýratmakdan ybaratdyr. Şu maksat bilen Hazar döwlet goraghanasynyň ylym bölüminiň işgärleri, inspektorlar topary diňe soňky 5 ýylyň dowamynda müňden gowrak sapak okadylar, gürrüň geçirdiler, gezelenç guradylar, radio we telewideniýe boýunça çykyş etdiler.
Goraghananyň baý tebigat Muzeýi 1986-nji ýyldan bäri hereket edip gelýär. Onuň 4 sany giň zallarynda goraghananyň kartasy, haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň ekspozisiýasy, “Bizde köp güneşli gün, deňiz we guş bar” diýen Hazar döwlet goraghanasynyň nyşanlarynyň biri, Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň simwoliki şekili ýerleşýär.
Başga-da bu ýerde haýwanat we ösümlik dünýäsiniň şekilleri ýerleşdirilen, olaryň içinde has hem guşlaryň, süýdemdirijileriň, balyklaryň, mör-möjekleriň garantgylary hakykylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar.
Biziň Garaşsyz we Bitarap döwletimiziň genji hazynasynyň birini abat saklamak boýunça möhüm wezipäni ýerine ýetirýän Hazar döwlet goraghananyň işgärleri Türkmenistanyň deňiz-ýaka böleginiň ajaýyp tebigat gözelligini, haýranlar galdyrýan hadysalaryny görmek üçin we ýakyndan tanyşmak üçin ony gelip görmäge çagyrýar.
Şeýping
Şeýping – adam keşbine syrdamlylyk hem gelşiklik çaýmaga niýetlenen maşklaryň tutuş bir ugrudyr. Şu ýerde bu ugruň belli bir beden maşklary ýerine ýetirmek bilen çäklenmeýändigini bellemegiňiz zerurdyr. Mundan başga-da, maşklaryň bu toplumy horlanmaga ýardam edýär. Şeýping adamyň durky dürmegi bilen sagdyn durmuş ýörelgelerine ygrarly bolmagyny, wagtly-wagtynda hem dogry iýmitlenmegini aýrylmaz şert edip goýýar.
Şeýping ilkinji we aýrylmaz  şertleriniň biri hem bu maşklary ilki lukmana ýa-da ýörüte hünärmene görnüp, onuň bilen öz göwräňiziň gurluşynyň hem saglyk ýagdaýyňyzyň aýratynlyklary barada oňat maslahatlaşyp, diňe şondan soň yerine ýetirmäge girişmelidir. Lukman ýa-da bu ugurdaky tälimçisize şeýping bilen meşgullanmagyň bolýandygyny ýa-da haýsy maşklary saýlap alanyňyzda nahili oňat ntije berjekdigini maslahat bererler. Toplumlaýyn maşklaryýörite niýetlenen şeýping otaglarda ýerine ýetirýärler.
Beden maşklarynyň beýleki toplumlary ýaly şeýping hem şu bolekden ybaratdyr, beden synalaryňa az kem ýazgynlyk bermek maşklary ýagny:
Şeýping has giňden ýaýran görnüşleriniň arasynda tutuş maşgala bolup türgenleşmäge, çagalara we ýetginjeklere, zenan maşgalalara we erkek kişiler, göreli gelinlere weyaş enelere niýetlenen ugrarlaryny tapawutlandyrýarlar. Ol soňky wagtlarda has meşhurluga eýe bolan aerobika bilen çalşylýan ýagdaýlaryň hem gyt däldigini bellemek gerek. Emma aerobikadan tapawutlylykda, şeýping takyk saýlanyp alnan beden maşklarynyň anyk kesgitlenen berhizlik ugry bilen pugta utgatdyrylmagyny esasy şert edip goýýar hem-de göwräniň belli bir böleginiň gurluşynda ýüze çykan näsazlyklary aradan aýyrmaga gönükdirilendir. Mundan başgada, şeýping maşklar ýerine ýetirilende, gündäki durmuşymyzda käplenç hereketsiz bolmagynda galýan beden myşsalary işjeňleşip, olaryň berkligi we çeýeligi artýar.
Şeýpingde peýdalanylýan fitnes maşklarynyň esasy toparlary dogrusynda has giňişleýin aytmagyňyz gerek. Olaryň ilkinjisi aerobikadyr.
Aerobika – saza goşulup ýerine ýetirilýän tans maşklary. Aerobikanyň nusgawy, tans, güýjiňi artdyrýar, şeýle-de suwdaky tanslar görnüşlerini tapawutlandyrýarlar.
Kallanetika – fitnesiň we gimnastikanyň özboluşly utgaşmasydyr hem – de beden maşklarynyň hemme taraplaryny çekip ýazmaga gönükdirilendir. Fitnesiň bu görnüşi häzirki döwürde, aýratyn hem  Amerikada we Ýewropada uly meşhurlyga eýe bolýar.
Taý-bo – tiz horlanasy gelýänleriň saýlap alýan fitnesidir. Ol öz içine sazly tanslaryň we Gündogaryň başa – baş söweşleriniň esasy elementlerini alýar. Mun-da türgenleşýän adam hyýaly “garşydaşyna” el we aýak urgularyny ýerine ýetirýän ýaly hereketlenýärler. Fitnesiň soňky birnäçe ýylda tiz ýaýraýan ugurlarynyň ýene-de biri slaýd maşklarydyr.
Slaýd maşklary -  türgenleşýän aýagyna  ýörüte aýakgaplary geýip, ýylmanak ýodajykda lyzada typýanyňka meňzeş  hereketleri berjaý edýär. Maşklary bu topary aýak we bilçanak myşsalaryny pugtalandyrýar dem alyş we ýürek – damar ulgamlarynyň işleýşini sagdynlaşdyrýar.
Mundan başga-da häzirki döwürde giňden ýaýran fitnes maşklarynyň arasynda sport tanslaryny, step, pamp tanslaryny, ýoga maşklaryny we beýleki köp sanly sagdynlaşdyryjy usulýetleri görkezmek bolar. Indi şeýpingiň özi barada durup geçeliň. Şeýpingiň iki görnüşini: anabolik (ýagny beden maşklarynyň göwrimini artdyrýan) hem-de katabolik (beden myşsalarynyň agramyny kemeldýän we horlanmaga kömek edýän) görnüşlerine bölýärler. Bular diňe bir berjaý edilýän maşklaryň toplumy bilen däl, eýsem, iýmitleniş aýratynlygy bilen hem özara tapawutlanýarlar.
Umumy türk mifologiỳasynda bahar baỳramy
Oguzhan güni
«Oguz güni hakynda Jame-ott-tawaryh atly eserde şeỳle maglumatlar bar: Türkleriň aňyrsy Ỳafes Ibn-i Nuhdan gaỳdỳar. Olar gündogara gitdiler. Bu göcüň netijesinde Ỳafesiň ady Abulje ya hut Abulbeje diỳit üỳtgedildi. Inanç şäherine ỳakyn bolan; Oratag; we; Kurtag; ỳurtlaryny ỳaỳlak hem-de Ỳursak, Gagian, Garagum, Talas we Karaseỳni bolsa gyşlak üçin begenledi. Abulje hanyň Dip Bakuỳ adynda bir ogly boldy... Dip Bakoỳuň dört ogly bardy. Garahanyň bir ogly boldy, adyna Oguzhan goỳdular. Oguzuň dünỳa inen güni gül-çiçekler, agaçlar we bütin ỳer ỳüzi täze bir ỳaşaỳyşa başlady. Bir näçe ỳyl şondan soň edil şol möwsümde Oguzhan öz duşmanlaryny ỳeňip Talas şäherinden Buhara çenli baryp ỳetỳän ỳurtlary aldy. Şol günüň hatyrasy üçin uly toỳ dabarasyny geçirip oňa; Oguz güni; we ỳahut; Ỳeni gün; diỳip at berdiler.»
Hunlarda bahar baỳramy
Sumerlileriňkä meňzeş bahar baỳramyň Hunlaryň arasynda-da bolandygy hakynda şeỳle maglumatlar bar: «Hytaỳ çeşmelerinde Hun medeniỳetinden gürrüň edilende, her ỳylyň başynda geçirilỳän dini dabaralar hakynda-da durup geçilỳär. Bu dabara Hunlaryň 24 taỳpasynyň hanlary gatnaşỳarlar, şonuň ỳaly hem ỳylyň 5-nji aỳyndada Lung-Çeng şäherinde ỳygnanyp Gök taňry hem-de Ỳer-suw ruhlarynyň ỳoluna janly aỳdyp sadaka bererdiler. Beỳik hakan her gün irden çadyryndan çykyp güne, gijeler bolsa aỳa çokunardy.»
Aỳzit Baỳramy
«Bu baỳram Altaỳlylaryň gözellik taňrysy bolan Aỳzite bagyşlanyp ỳazyň başynda tokaỳlarda dabara bilen geçirilip gutlanar eken. Baỳram däpleri Akşamanlar tarapyndan alnyp barylypdyr. Şamanlara ak we gara sypatyny olaryň geỳỳän eşikleriniň reňkine görä berilipdir. Baỳramcylyk günlerinde öỳler arassalanyp, bezelip, iň oňat damaklar bişirilip, iň owadan eşikler geỳiler eken. Şaman dokuz gyz bilen dokuz oglany saỳlap sag we sol ỳanynda duruzarmyş, son olary özi bilen Aỳzitin köşgüne alyp gidip şol ỳerden hem dabaralar başlanar eken. Aỳzit şeỳle suratlandyrylỳar: Başynda ak başlyk, omzunda ak atgy (ỳalyk), aỳaklarynda bolsa gara goçly ädik bar. Ol, şeỳle eşikleri bilen tokaỳlarda agaçlaryň arasynda gezmeleỳär ỳa-da gaỳalara arkasyny berip uka gidỳär.»
Göktürklerde bahar baỳramy
Türk dünỳäsiniň iň belli dessanlaryndan biri hasaplanỳan Ergenekon dessanyna görä Göktürkler duşmanlarynyň tarapyndan gaty elhenç ỳagdaỳda gyrylanlaryndan soň, gaty az sanly galanlary bir ỳerik ỳygnanyp şeỳle karara gelỳärler:«Ỳurdumyza dolanaly diỳsek töweregimizdäki ähli taỳpalar bize ỳagy, iň gowusy daglaryň arasynda kisäniň ỳoly düşmejek bir ỳer tapmaly. Olar bu karara ỳetenlerinden soň sürülerini daga sürüp gitdiler. Ahyr soňy bir ỳerik baryp ỳetdiler. Özleriniň gelen ỳollaryndan başga ỳol ol ỳerik barmaỳardy, ol ỳol hem şeỳle bir bekdi welin diňe at bilen düỳe zordan geçip bilỳärdi. Bu bek daglaryň ortasyndaky giň tekizligiň bolsa çägine göz ỳetmeỳärdi. Onda akarsuwlar, çeşmeler, dürlidümen otlar, miweli agaçlar boldy. Ol ỳere gözleri düşenden beỳik taňra şükür etdiler. Mallarynyň gyşyna etini iỳdiler, ỳazyna süỳdini içdiler, derisini geỳdiler, täze ỳurtlaryna Ergenekon diỳip at goỳdylar...
Ergenekonda 400 ỳyldan gowrak galanlaryndan soň olaryň ilaty hem-de mallarynyň sany şeỳle bir köpeldi welin, olar indi bu ỳurda sygmaỳardylar. Çäre tapmak üçin gurultaỳa ỳygnanyp şeỳle maslahata geldiler: Ata-babalarymyzdan eşidişimize görä Ergenekonyň daşynda çäksiz meydanlar we gözel ỳurtlar barmyş... Biziň watanymyz hem ir zamanlardan başlap şol ülkelerdemiş. Soň duşmanlarymyz birleşip biziň ỳurdumyzy alyp eỳeläpdirler. Hudaỳa şükür indi biz bu daglara bogulup oturasy ỳagdaỳda däl. Daglaryň arasyndan bir ỳol tapyp çykalyň. Il bolanlar bilen oňuşyp duşman bolanlara garşy bolsa söweşeliň.
Hemmeler bu karary mahullap ỳol aradylar emma tapmadylar. Ahyry olardan biri şeỳle diỳdi: Bu ỳerde bir demir magdanly dag bar, onuň demirini eretsek ỳol açylardy. Ol ỳerik baryp seretdiler we bu pikiri hem mahulladylar. Dagyň töweregini hem üstüni bir gat odun we bir gat kömür bilen doldurdylar, soň 70 deriden körük ỳasap ỳetmiş ỳerden durdular we körüklemäge başladylar. Beỳik taňrynyň garaşygy bilen otlar tutaşyp gyzandan dagyň demiri eräp başlady we ỳükli kerwen geçer ỳaly ỳol açyldy. Şol aỳy, güni, sagady belläp dagdan çykdylar. Şondan bäri Göktürklerde şol güni toỳ-baỳram etmek däbe öwrülipdir.Bir bölek demiri oda salyp gyzartỳarlar. Soň Han ony demir gysaç bilen otdan çykaryp sandalyň üstünde goỳup çekiçleỳär. Begler hem bu güni türmeden çykyp Ata Watana dünülen güni hökmünde mukaddes hasap edỳärler.
Ergenekondan çykanlarynda Göktürkleriň uly hakany Gaỳy urugundan bolan Börteçine, ähli illere ilçi iberip özleriniň daglardan çykandyklaryny habar berdiler. Ähli iller muny eşiden badyna olara baş egip uly Türk Kagany Börteçinä sylag-hurmat etdiler. Duşmanlar bolsa munuň tersine söweşe girdiler. Göktürkler üstün çykdylar. Şeỳlelik bilen olar 450 ỳyldan soň Ata Watanlaryna eỳe bolmak bilen, öňkileri ỳaly dünỳäniň iň uly ulusyna öwrüldiler…».
Alymlaryň açyklamasyna görä Göktürkleriň bek daglardan çykan wagty tebigatyň al-yaşyla bürenen ỳaza gabat gelipdir. Azerbeỳjan alymy K. Veiyeviň açyklamasyna görä bolsa ol gün 9-njy Marta gabat gelỳär.
Uỳgur bahar baỳramy: ilk ỳaz, Buku Kagan, Köken we Ỳeniden doguş
Bu baỳram hakynda Aktok-Kaşgarly şeỳle ỳazỳar. «… Uỳgur taỳpalarynyň Ỳaradylyş, Ỳeniden doguş we Buku Kagan rowaỳatlary türk mifologiỳasynyň iň ähmiỳetli bölekleriniň biridir… Çin çeşmelerinde bu rowaỳatlara uly orun berilipdir: Ol ỳerde bir agaç bar, gündogardan iki akarsuw akỳar.Tola we Selingan atly iki derỳanyň arasynda ỳerleşen gurap galan bir uly agaçda göwreliligiň alamatyna meňzeỳän bir çiş görülỳär. Gökden dowamly bir yşyk inỳär. 9 aỳ 9 gün soňra agajyň üstündäki çiş ỳarylỳar we bäş sany çaga görünỳär. Bu bäş çaga Uỳgur türkleriniň doguşuny, onda-da olaryň nesilleriniň tebigat ỳaly gaỳtadan direlişini aňladỳar…
Takeo, Buku Kagan mifiniň ỳüze çykmagyny Orta Asyr Uỳgur kalenderlerine esaslanmak arkaly 28. Fewral bilen 21. Mart aralygy hasap edỳär… Buku Kagan mifiniň iki manysy bardyr: Birinjisi Uỳgur türkleriniň köküni, ikinjisi bolsa Gaỳtadan Doguş, Bahar Baỳramy we ỳaşaỳyşyn täzelenmesi… Uỳgur türkleri Budizm, Manizm, Nastury Hyrystiỳanlygy we Yslam ỳaly aỳra-aỳry dinleri kabul edipdirler. Emma bu ynançlarynyň ählisinde-de olaryň milli ynançlary bolan; Göktaňry; ynanjyň öwüşginini ap-açyk yzlamak mümkindir. Agajy göwreli eden Gök Taňrynyň yşygydyr… Bu mifiň ;Bukhan; ady bilen berilỳän Mogul wariỳantynda, bir Hanym Taňry Bukhan bilen öỳlenỳär we ondan bir ogly bolỳar. Hanym Taňry ony bir agajyň gowagynda saklaỳar. Bukuhan çagany şol ỳerden alỳar.»
IELTS
IELTS - International English Language Testing System ýa-da Halkara Iňlis Dili Synama Sistemasy (okalşy “aýelts“), 1989-nji ýylda Kembridj Uniwersitetiniň ESOL synag merkezi (Cambridge University ESOL Examinations, Britaniýa), Britiş Konsul (British Council, Britaniýa) we IDP Edukeýşn (IDP Education, Awstraliýa) tarapyndan döredilýär. Esas niýeti iňlis dili ene dili derejesinde bolmadyklar üçin standart getirmek.
Häzir IELTS 135-dan köp ýurtdaky sany 8000-den geçýän akademik guramalarda kabul edilýär. 2012-nji ýylda IELTS-a gatnaşanlaryň sany 2 milliondan geçdi.
IELTS iki görnüşli synag hödürleýär; biri Akademik, beýlekisem Umumy Barlag. Ýokary okuwa ýa-da işe girjek bolanyňyzda esasan Akademik görnüşiniň netijeleri soralýar.
.iq
Irak'ın internet kodu.
IELTS
IELTS 4 bölekden ybarat (Bu ýerde görkezilenler Akademik üçin degişli, Umumy Barlag synagy has aňsat bolýa):
Ezop
(latynça – Aisopos, iňlisçe – Aesop, rusça – Эзоп) thumb|Aesopus moralisatus, 1485
IELTS
Listening – Diňleme ukyplylygy, dowamlylygy 40 minut, 3 bölümden ybarat. Her diňleme bölümi bir gezek diňledilýär, gaýtaladylanok. Aralarynda jogaplary bellär ýaly wagt berilýär. Ahyrynda synag kitapçasy ýygnalýar.
Ezop
B.e. öň VI asyrda ýaşap geçen, basnýa žanryny oýlap tapan ýa-da kadalaşdyran gadymy grek ýazyjysy. Onuň durmuşy barada dürli rowaýatlar bar. Şeýle rowaýatlara görä, Ezop erkin, azatlyga çykan gul bolupdyr, ol Lidiýa patyşasy Kreziň köşgünde gulluk edipdir we Delfyda gynalyp öldürilipdir. Antiki döwrüň belli basnýalarynyň köpüsiniň sýužeti Ezopyňky hasaplanýar. Şol sýužetleriň gysgajyk ýazgysy b.e. öň IV-III asyrlardan başlap «Ezopyň basnýalary» diýen sözbaşy bilen ýygynda jemlenýär we ol ilki mekdep okuw kitaplary üçin material, aýdyşyklarda gönükme hökmünde peýdalanylýar, soňra giçki antiki we Wizantiýa döwürlerinde «köpçülikleýin edebiýata» öwrülýär. Onuň giçkiräk golýazmalarynda (X—XV asyrlarda) 300-den gowrak «öwüt-nesihat» berýän basnýalary saklanyp galypdyr. Ol basnýalar ideýa taýdan skeptik, pessimistik häsiýetlidir; personažlarynyň (esasan, haýwanlar) şertlidigi açyk duýulýar; ýazylyşy gysgajykdan gönümel, dili ýönekeý we gepleşik diline ýakyn. Ezopyň sýužetleri Fedr we Babriden başlap, Ž. Lafonten we I.A. Krylowa çenli Ýewropa çeper basnýalarynyň sýužetiniň esasy fonduny düzýär.
IELTS
1-nji bölüm – Iki adamyň gürrüňdeşligi. Esasan biri sorag soraýar, beýlekisem jogap berýär. Bul müşderi bilen satyjynyň arasynda geçýän gepleşiklere meňzeş bolýar.
2-nji bölüm – Bir adam gepleýär, we belli bir tema barada çykyş edýär. Muňa mysal bir mugallymyň synpa gireninde täze geçiljek tema barada gysgaça berýän maglumatlary ýaly bolýar.
3-nji bölüm – Belki-de iň kyn bölüm. 3-4 adamyň arasynda geçýän gepleşik. Aslynda bu ýerde-de bir adam sorag berýär, beýlekiler jogap berýär. Muňa bir tele/radio gepleşikde alyp baryjy bilen 2-3 sany myhmanyň arasynda geçýän gepleşige meňzeýär. Ýöne gepleşigiň temasy esasan akademik bolýar.
Reading – Okap düşünme ukyplylygy, dowamlylygy 60 minut, 3 bölümden ybarat, jemi 40 sorag. Jogaplary bellär ýaly aýratyn wagt berilenok. Ahyrynda synag kitapçasy ýygnalýar.
1-nji bölüm – Köplenç bir biografiýa berilýär. Iň aňsat bölüm hasaplanylýar. Ahyrynda 13-14 sorag berilýär.
3-nji bölüm – Iň kyn bölüm. Akademik makala berilýär. Ulanylýan sözler akademik bolýar. Köplenç bir ylmy işi barada ýazylýar. Ahyrynda 13-14 sorag.
Writing – Ýazuw, dowamlylygy 60 minut, 2 bölümden ybarat. Bölümleriň arasynda aýratyn wagt berilenok, ýöne maslahat berilýän wagt bölünşigi 1-nji bölüm üçin 20 minut, 2-nji bölüm üçin 40 minut.
1-nji bölüm – Berilen tablisa ýa-da şekil barada azyndan 150 sözden ybarat ýazuw işi.
2-nji bölüm – Berilen bir pikir barada garaýşyňyzy beýan edýän azyndan 250 sözden ybarat ýazuw işi.
Speaking – Gepleşik/Gürrüňdeşlik, 10-15 minut, 3 bölümden ybarat. Gepleşikler aýratyn otagda IELTS ekzaminatory bilen garşy garşy oturyp geçirilýär. Gepleşik dowamynda hemme zat ses ýazyjy enjama ýazylýar.
1-nji bölüm – Umumy soraglar. Jogabyny bilýän zatlaryňyz soralýar. Pikriňiz soralanok. Çalt jogap bermegiňiz garaşylýar.
2-nji bölüm – Bir tema barada 1-2 minut aralygy geplemek. Gepleşik ne gysga ne-de uzyn bolmaly. Ekzaminator käbir zatlary anyklamak üçin goşmaça sorag berip bilýär. Taýynlanmak üçin 1 minut wagt berilýär we bellik almak üçin galam bilen kagyz berilýär.
3-nji bölüm – Belli bir ýagdaýa garaýşyňyzy bilmek maksady bilen birnäçe sorag berilýär. Bu ýerde pikirleriňizi düşündirip bilmek ukybyňyz synalýar. Taýynlanmana wagt berilenok. Arasynda düşünmedik soraglaryňyz bolsa başga sözler bilen täzeden soramasyny haýyş edip bilýäňiz (paraphrase). Ýa-da düşünmedik söziň manysyny hem sorap bilýäňiz. Synaga gireniňizde ýanyňyz bilen almana hiç zat rugsat edilenok. Galap bilen pozguçlar hem özleri tarapyndan üpjün edilýär. Synagyň Listening, Reading we Writing bölekleri bir günde, arakesmesiz geçirilýär. Speaking bölegi bolsa asyl ekzamenden 7 gün öň ýa-da soň aralykda bellenen wagtda aýratyn çagyrylyp geçirilýär. Ýöne köplenç ekzamenden soňky 1 hepde içinde bolýar.
Soraglar düzülende hem amerikan hem britan şiwelerinde dogry bolýan sözler ulanylýar. Gepleşik böleginde düşnükli bolmak şerti bilen aksendiňize üns berilmeýär.
Netijeler
Meselem:
bolanda Umumy Baha üçin dördüsiniň ortaçasy alynýar, olam 7.375 bolýa. Şol bahany 7.5-e öwürip Umumy Bahaňyz çykarylýar.
Çapady
Çapady — Ýyly suwda hamyrmaýany ezip, onuň üstüne elenen uny, duzy goşup, hamyr ýugurmaly. Hamyr 1,0-1,5 sagat demini alansoň ony böleklere bölmeli we 0,8 - 1,0 sm. galyňlykda, 15-20 sm. diametrde ýaýmaly. Çapadynyň iki tarapyny hem gyzarýança bişirmeli we gyzgynlygyna saçaga äbermeli. Gaýmak we mesge ýagy saçaga aýratyn äberilýär. Islege görä şeker sepmek bolar.
Taýýarlamak üçin 2 kg. una 20 gr. hamyrmaýa, 1,5 nahar çemçesi duz, iki bulgur ösümlik ýagy gerek bolýar.
.ir
.ir - Eýranyň Internet kody.
Krym Awtonom Respublikasy
thumb thumb|Baýragy thumb|Gerbi Krym Awtonom Respublikasy- Krym ýarymadasynda yerleşyär.
Täze ýyl
Täze ýyl — (New year). Gregoriýa kalendary bilen 31.12 wagtynda bir baýram. Islamda gadagan baýramlaryň biri.
Täze ýyl dinde
Bu baýram hiç bir dinde asly ýok zat. Emma döwrüň üýtgemegi bilen adamlaryň aňy üýtgäp ylymy pes bolup öz garaýyşlary bilen ýalňyş zatlary dine goşýarlar. Ony gowy gören dinsizler hem ony edip başlaýar.
Yslam
Yslamda diňe 2 sany baýramçylyk bardyr. Olar: Milady hasabynda 1-nji ýanwarda bellenýän «Täze ýyl» yslam dininde ýok. Hijri ýyl hasabynda täze ýyl Muharram aýynyň 1-ine bolýar, ýöne ol baýram däl.
Hristian
Hristianlarda «Täze ýyl» baýramy ýok. Bu baýramy Isa pygamberden soň takmynan 300 ýyllykda dine goşupdyrlar.
.is
İzlanda'nın internet kodu.
Pomidor
Pomidor gyzyl miweler bilen, hoşboý ysly we şireli ösümlik.Bu Ispaniýanyň kolonial döwründe dünýäniň beýleki ýerlerine geçirilen Günorta we Merkezi Amerikanyň ýerli ösümligi. Bu ösümligiň dürli görnüşleri häzirki wagtda bütin dünýäde ösdürilip ýetişdirilýär.
GOŞA TÜMMEKLI BALDAJYK
Baldajyklar ýa-da taýajyklar otrýady Lonhodidler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň abanmagyna ýakyn görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Köp görnüşden ybarat bolan urugyň bir görnüşi. Gysgaça beýany. Bedeni baldajyk (taýajyk) görnüşli, ýylmanak. Kellesi şar görnüşli, gözleriniň arasy goşa tümmejikli. Bedeni çal reňkli. Bedeniň uzynlygy erkekleriniňki 52–65, urkaçylarynyňky 62– 80 mm. Ýaýraýşy. Köpetdagyň etekleri. Türkmenistandan daşarda- Gazagystan, Özbegistan, Gyrgyzystan, Täjigistan. Ýaşaýan ýerleri. Dürlotly we ýarymgyrymsy agaçly ösümlik örtügi. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Az sanly görnüş. 1965‑nji ýylyň iýunynda Gökdepäniň golaýynda 3 sagatlyk meýdan gözegçilikleriniň dowamynda 4 sany, 1976‑njy ýylyň iýunynda Däneata çeşmesiniň (Kürendag) ýanynda 3, 2009‑njy ýylyň iýunynda Merkezi Köpetdagyň eteklerinde (Giňdiwar jülgesi) dürli otlarda 2 sany goşa tümmekli baldajyk hasaba alyndy. Esasy çaklendiriji sebäpler. Mesgen tutan ýerleriniň özleşdirilmegi, mal bakylmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýylda bir gezek nesil berýär. Liçinka ýa-da ýumurtga ösüş döwründe gyşlaýar. Ýumurtgalaryny topraga ýeke-ýekeden taşlaýar. Ösümlik bilen iýmitlenýär. Alagaraňkyda we gijelerine hereketjeň bolýar. Köpeldilişi. Iş geçirilmedi. Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan mesgenleriniň goralyşyny güýçlendirmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Köpetdagyň eteklerinde biologiýasynyň we ekologiýasynyň aýratynlyklaryny, populýasiýasynyň sanyny öwrenmeli. Düzüji: E. O. Kokanowa
Gaplaňgyr goraghanasy
Goraghana 282,2 müň gektar meýdany eýeleýär, ondan başga-da onuň garamagynda umumy meýdany 821 gektar bolan Şasenem we Sarygamyş zakaznikleri döredildi. Zakaznikleriň wezipesi Sarygamyş kölüniň suw giňişliklerinde ýaşaýan guşlary goramakdan, jerenleriň, aýraklaryň (dag goçlarynyň) we saýgaklaryň sanyny köpeltmekden, şonuň ýaly-da gulanly ozalky mesgenine gaýtadan uýgunlaşdyrmakdan we köpeltmekden ybaratdyr.
Goraghananyň ýer üstüniň özboluşly keşbini gyryň endigan, daşly we eňňit meýdanlary, kert çüňkler, çöketlikler, gury hanalar, aňňat-aňňat gum depeleri ýaly dürli şekiller döredýärler.
Bu ýerde ýylyň ortaça temperaturasy +11° gradus. Iň sowuk aý bolan ýanwarda ortaça temperatura -5° gradusa çenli aşaklaýan bolsa, iýul aýynyň ortaça temperaturasy +28° gradusa barabar bolýar. Ýylyň dowamynda maýyl günleriň sany 210 güne ýetýär. Atmosfera ygallarynyň häsiýeti boýunça goraghana Türkmenistanyň gurak, ygalyň mukdary 100 millimetrden az bolýan meýdanlarynda ýerleşýär. Toprakdaky bar bolan yzgaryň aglabasy eýýäm aprel aýynda harçlanyp gutarýar. Şonuň üçin tomus aýlary otjumak ösümlikler topragyň ýokarky gatlaklarynda yzgaryň ýetmeýänligi üçin ösüp bilmeýärler.
Goraghananyň ösümlik dünýäsi häzirki wagtda ösümlikleriň 300-e golaý görnüşini öz içine alýar. Olaryň ýarpysyndan gowragy selmeler, atanak güllüler, çylşyrymly güllüler, däneliler we kösükliler maşgalasyna degişli bolup durýar. Häsiýetlendirilýän bu meýdan çöllükleriň günorta we demirgazyk aşaky zolagynyň sepgidi üçin mahsus bolan ösümliklerden ybaratdyr. Gaplaňgyr gyrynyň ösümlik örtügi gysga boýly, ýarym gyrymsy ösümliklerden, esasanam boýurgandan ybaratdyr. Otjumak ösümliklerden bolsa birýyllyk selmeler, seýregirägem bolsa gyrtyç, käbir efemerler we beýleki köp otlara duş gelmek bolýar. Gyrda örän seýrek gögeren pes boýluja gara sazaga hem duş gelinýär. Ygalyň köp bolan ýyllarynda Gaplaňgyryň üsti köp görnüşli efemerleriň galyň örtügi bilen örtülýär, ondan başga-da Garaşor çöketligi bolsa hiç hili ösümligiň ýoklugy bilen tapawutlanýar.
Ýokarky Uzboý ugrunyň çägelikleri bolsa ösümlikler bilen berkleşendir. Sarygamyş kölüniň ýakalaryndaky ak çägeliklerde bolsa ýylakly garyşyk-sazaklar giň ýaýrandyr. Çäge depeleriniň aralaryndaky pesliklerde gara sazaklara-da sataşmak mümkin. Goraghananyň meýdanlarynda seýrek duş gelýän ösümliklerden hywa şorasy we Krasnowodsk çägemigi (ýumşak tohumlyja) ösýär. Bular Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen ösümliklerdir. Bu ösümlikler goraghanada ylmy taýdan öwrenilýär we olary tebigy ýagdaýda ösmäge ýaramly ýerlerine göçürmek we medeni zolakda ösdürip ýetişdirmek boýunça işler geçirilýär. Şonuň ýaly-da, goraghanada toýnakly haýwanlaryň ot-iýmler bilen üpjünçiligi we onuň haýwanlara edýän täsiri içgin öwrenilýär.