cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy we türkmen taryhy
Türkmen halkynyň taryhyny öňki SSSR halklarynyň, goňşy döwletleriň, taryhy bilen baglanşyklylykda öwrenilmegi şol halklaryň taryhy ykballarynyň bir-birlerinden otyryp bolmajak derejede  baglanşyklydygy barada ýaş nesillerimizde aýdyň düşünjäniň kemala gelmegine ýardam etmelidir. Taryhy wakalar beýan edilende halk köpçüliginiň döredijilikli zähmeti, olaryň daşky basypalyjylara, sosial we milli zuluma garşy göreşi ilkinji orna çykmalydyr.
Taryh diňe bir sosial-ykdysady prosesleri öwrenmek bilen çäklenmän, halkyň graždan sosial-syýasy medeni we ideologiýa taryhyny hem öwrenmelidir.
Ynha, şu teoretiki düzgünler Türkmenistanyň territoriýasynda adamzat jemgyýetiniň emele gelmegini we ösüşini hemme taraplaýyn öwrenmeklik arkaly Türkmenistanyň taryhynyň predmeti we aýratynlyklary kesgitlenýär.
Sosializm gurluşygy ýyllarynda taryhy ylmy partiýanyň ideologiki işiniň sostaw bölegi hökmünde garaldy. Şol sebäpden hem halkyň taryhy ýazylanda graždanlyk pozisiýasyndan däl-de syýasy nykdaý nazardan ugur alyndy. Häzirki biziň döwrümizde aýanlyk, çuňlaşýan demokratiýa ýagdaýynda ýapyk temalar bolup bilmez, türkmen halkynyň geçmişiniň we häzirki zamanynyň  bir entek meseleleri doly we dogruçyl beýan etmekligi talap edýär. Şeýle şertlerde ýurduň durmuşynda we dünýä arenasynda bolup geçýän proseslere dogry düşünmäge, akyl ýetirmäge, öz pikirlerini subut etmäge, aýtmaga jemgyýetçiligiň islegi artýar, hakykaty gözlemek zerurlyga öwrüldi, wagtyň talaby bolup durýar.
Öňki taryhy teoriýalarda jemgyýetiň maddy we ruhy baýlyklaryny öndürýän esasy güýç bolan halk köpçüliginiň hereketi köp ýagdaýlarda doly derejede göz öňünde tutulmaýardy. Halk köpçüliginiň göreşi jemgyýetiň esasy hereketlendiriji güýjidigi baradaky mesele ünsden düşürilýärdi. Biziň zamanymyzda jemgyýetçilik ösüşinde taryhda halk köpçüliginiň orny barha güýçlenýär. Dünýewi demokratik döwlet guraýan özygtyýarly Türkmenistanda halk köpçüliginiň döredijiliginiň hemmetaraplaýyn ösmegi üçin ähli şertler döredilýär. Taryhy faktlary öwrenmeklige materialistik taglymat, köpçüligiň taryhy durmuşynyň obýektiw kanunlaryny doly we dogry açyp görkezmeklige ýardam edýär. bu taglymat taryhda şahsyýetiň rolyny hem inkär etmeýär. Şol bir wagtda ol taryhy prosesde subýektiw faktorlara uly ähmiýet berýär. Ol faktorlara bolsa synplaryň, partiýalaryň we olaryň baştutanlarynyň işi, guramaçylyk derejesi hem-de köpçüligiň düşünjeliligi, döwletiň guramaçylygy we ş.m degişlidir. Materialistik taglymat taryhda şahsyýetiň roly barada ýeke-täk ylmy garaýyşy döretdi. Bu garaýyş ol ýada beýleki taryhy şahsyýeti orta çykaran synplaryň we partiýalaryň bähbidi bilen organiki bitweilikde seredýär.
Subýektiw faktorlaryň köptaraplylygynyň ýüze çykmasyny öwrenmeklik taryh ylymynyň wajyp wezipesi bolup durýar. Taryha materialistik garaýyş taryh ylymyny diňe bir teoriýa taýdan dälde, ony derňemekligiň ylmy usuly  bilen hem ýaraglandyrdy.
Taryhyň metodologiýasy hökmünde materialistik  dialektikanyň kanunlarynyň we kategoriýalarynyň hem ähmiýeti uludyr. Her bir san taýdan üýtgeme, hil taýdan üýtgemeklige, böküşe, öwrülşige, rewolýusiýa alyp gelýär.Taryhy hasydalara mahsus bolan içki gapma-garşylyklar jemgyýetiň aşaky basgançagyndan ýokarky basgançagyna bolan ösüşini kesgitleýär.
Bu ugurda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnama kitabynda ähmiýeti çäksizdir. Bu ajaýyp kitap taryhçylar üçin şamçyragdyr. Taryhy terbiýäni ylmy taýdan jemlemeklik geljegiň wezipelerini aýdyňlaşdyrmaga mümkinçilik berýär. Taryh ylmy Türkmenistanyň özygtyýarlylyk ýolyndaky rewolýusion özgerişliklerde wajyp orun tutýar.
Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy taryh ylymyny ösdürmek, ony täzeden has dorguçyl we çuň öwrenmek barada yzygider alada edýär. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen taryhçylaryny ylmy problemalary çözmeklige has batyrlyk bilen çemeleşmeklige gönükdirip, şol bir wagtda hem taryhyň metodologiýasy bolup hyzmat edýän materialistik garaýyşyň arassalygy barada gyzyklanýar.
Türkmen halkynyň gelip çykyşyna, dünýä ýaýraýşyna we onuň döwletiniň taryhynyň  problemalaryna bagyşlanyp 1993-nji ýylyň 25-26-njy oktýabrynda Aşgabatda bolup geçen halkara ylmy konferensiýasy türkmen taryhçylarynyň öňünde has uly we wajyp  wezipeleri goýdy.
Geografiki sreda jemgyýetçilik ösüşiniň kesgitleýji şerti hasaplanyp, ol jemgyýetiň ösüşinde elmydama zerurlyk bolup, jemgyýetçilik ösüşiniň çaltlanmagyna ýa-da pes ýagdaýda bolmagyna täsir edýär.
Türkmenistanyň ýerleşýän ýeriniň geografiki aýratynlygy onuň ilatynyň taryhy ösüşine düýpli täsir etdi.
Moldowa
Moldowa (Moldova), Moldowa Respublikasy (Republica Moldova) — Ýewropanyň günorta-gündogarynda bir döwlet. Demirgazykda, gündogarda we günortada Ukraina, günbatarda bolsa, Rumyniýa bilen araçäkleşýär. Paýtagty — Kişineu.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy we türkmen taryhy
Türkmenistan demirgazyk giňlik bilen gündogar uzaklygyň aralygynda ýerleşip, onuň territoriýasy günbatardan gündogara 1100 km, demirgazykdan günorta bolsa 650 km uzalyp gidip, ýarym million kwadrat kilometre golaýdyr. (488,1 müň kw.km). Onuň territoriýasy Angliýanyňkydan bolsa 187 müň kw.km. köpdür.Türkmenistanyň tutýan meýdany GünbatarÝewropada ýerleşýän Daniýa, Belgiýa, Gollandiýa, Awstriýa, Şwesariýa ýaly döwletleriň bilelikdäki territoriýasyndan hem uludyr.
Türkmenistan amatly geografik şertlerde ýerleşýär. Gadymy wagtlarda Türkmenistanyň territoriýasynyň üstünden Hytaýdan we Hindistandan Ýewropa ýurtlaryna, Moskwa döwletinden Buhara, Eýrana we Ýakyn Gündogaryň ýurtlaryna söwda ýoly geçipdir.
Türkmenistan gündogarda Özbegistan bilen Amyderýanyň jülgesi boýunça araçäkleşýär. Türkmenistanyň günbatar ýagny Azerbeýjan bilen araçägi Kaspi deňzi boýunça geçýär. Demirgazykda Gazagystan, Garagalpagystan bilen araçäkleşýär. Günortada Owganystan we Eýran bilen araçäkleşýär. Türkmenistanyň territoriýasy million ýyllaryň dowamynda uly geologik özgerişleri başdan geçiripdir. Geologik ýyl hasaby bilen tretik döwrüň aýagyna çenli (ýeriň ýaşynda bu geologik döwür 55-65 mln ýyl hasap edilýär). Türkmenistanyň territoriýasy Tetis deňzi bilen örtükli bolupdyr. Tretik döwürde başlanan dag emele geliş netijesinde Köpetdag uly we kiçi Balkan daglary emele gelipdir.
Dag gelmegi bilen baglylykda gadymy deňiz kem-kemden kiçelipdir we tretik döwrüň aýagyna çenli Garagum çölüniň häzirki territoriýasynda doly ýitipdir. Çetwertik döwrüň birinji ýarymynda (bu geologik döwür Ýeriň ýanynda 1 mln ýyl hasaplanýar) güýçli sowamaklyk başlanypdyr, buzlyklar emele gelipdir. Soňra ýyly kilimat aralaşyp buzlyklar eräpdir. Netijede Amyderýa emele gelipdir. Murgap we Tejen derýalary Amyderýanyň goşandy hasaplanýar. Çetwertik döwürde Amyderýa öz suwuny Garagumyň bütin territoriýasyndan geçirip, Kaspi deňzine guýupdyr. Çetwertik döwrüň ikinji ýarymynda Amyderýa öz hanasyny özgerdip, Aral deňzine guýup başlapdyr. Bu ýagdaýa ýer gabygynyň aktiw hereket etmegi we derýanyň öňki hanasyny gyrmanga basmagy sebäp bolupdyr. Şeýlelikde Garagumyň häzirki territoriýasy yzgardan mahrum bolupdyr we suwsyz çöllüge öwrülipdir. Türkmenistanyň ýer üsti häsiýeti boýunça deň bolmadyk iki bölege bölünýär. Territoriýanyň takmynan 80 prosentini düzlük, 20 prosentini bolsa daglyk we belent ýerler tutýar.
Türkmenistan çöllükler we oazisler ýurdydyr. Garagumyň meýdany 350 müň kw.km bolup, ol ýurduň köp bölegini tutýar. Ol tebigy şertleriň janlylygy bilen tapawutlanýar. Kontinental klimaty bolup, tomsy yssy, gyşy sowuk, suwa juda garypdyr.
Garagum çöli günortadaky daglardan akan uly derýalaryň suwynyň azalmagy netijesinde  emele gelipdir. Orta Aziýanyň klimaty kem-kemden üýtgäp gurak klimata öwrülipdir, bu ýagdaý Amyderýanyň suwynyň azalmagyna getiripdir. Şeýlelikde derýa demirgazyga Horezm pesligine, Aral deňzine akyp başlapdyr.
Öňden belleýşimiz ýaly Türkmenistanyň territoriýasynda daglyk ýerler hem köpdür. Ol daglar Orta beýiklikdäki daglardyr. Türkmenistanyň günorta serhetleriniň boýuny syryp Köpetdag bilen Kürendag gidýär, ondan aňryk gündogar tarapa Garabil dagy uzalyp gidýär. Amyderýanyň sag kenarynda Köýtendag ýerleşýär. Köpetdagdan demirgazyk- günbatara, Krasnowods ýarym adasyna tarap, kiçiräk dag gerişleri uly we kiçi Balkan daglary aýrylyp gidýär. Daglaryň depelerinde dürli-dürli iri we gyrymsy agaçlar bitýär. Hoz, alma, pisse, üzüm, alça, nar we ş.m miweli ösümlikler hem köpdür.Suwa we ösümlik dünýäsine iň baý ýer Köpetdagyň eňňitleri hem-de Garabil dagynyň günbatar bölegi bolup, ol ýerlerde gowy öri meýdanlary hem köpdür.
Tejen derýasy ( Gerirud) derýasy ululygy we ähmiýeti boýunça Türkmenistanda üçünji orunda durýan derýadyr. Tejen derýasynyň kenarynda hem ekerançylyk üçün amatly ýerler köpdür. Mundan başgada Türkmenistanyň günorta Günbatarynda Eýran, Sumbar derýalary akýar. Ol derýalaryň ählisiniň hem suwy mes toprakly Garrygala subtropik raýonlarynyň ýerlerini suwarmak üçin ýeke döwürlerden bäri peýdalanylýar. Bulardan başgada Türkmenistanda sowet döwründe Garagum derýasy guruldy. Bu ýerde dünýäde iň uzyn emeli derýa hasaplanyp, üç derýasy – Amyderýa, Murgap, Tejen derýalaryna birikdirdi. Kanalyň umumy uzynlygy 1100 kilometrdir.
Türkmenistanyň territoriýasy yssy we gurak, çürt-kesik kontinental klimatyň zonasynda ýerleşýär. Tomusyna ýokary temperaturanyň bolmagy bilen bir hatarda gyşyna howanyň-30 gradusa çenli sowaýan wagtlary hem bolýar. Iň ýokary yssy 49,9 gradusa ýetýär. Ygal örän az bolýar. Gar seýrek ýagýar we maýyl hem-de sowuk howaly günleriň çalyşmagy sebäpli tiz ereýär, daglyk raýonlarda gar birneme köpräk saklanýar. Ösümlikler üçin oňat howaly döwrüň uzyn bolmagy her ýylda iki gezege çenli hasyl ýygnamaga ýol açýar. Şol bir wagtda howanyň iňňän gurak bolmagy ekerançylyk bilen diňe emeli suwaryş arkaly meşgul bolmaklyga mümkinçilik berýär. Suwarymly ekerançylyk dag etegi zolagynda ýüze çykyp, soňra beýleki ýerlere ýaýrapdyr. Soňraklar adamlar uly suwaryş desgalary arkaly Amyderýanyň, Murgap we Tejen derýalarynyň suwyny hem peýdalanyp ugrapdyrlar. Suw çeşmelerini adama tabyn etmek we adamyň bähbidine peýdalanmak üçin kollektiw tagallalaryň zerur bolanlygy, birinjiden, sanaşykly gurama düzgüniniň uzak wagtlap saklanmagyna sebäp bolupdyr, beýleki tarapdan bolsa – Türkmenistanyň territoriýasynda irki döwletleriň emele gelmegini tizleşdiripdir.
Türkmenistanyň ekerançylyk oazisleriniň töweregini maldarçylyk hojalygyny ösdürmek üçin ýaramly giň çöller we ýarym çöller tutýar. Şu sebäbe görä-de türkmenler we olaryň ata-babalary üçin köplenç gatyşyk ekerançylyk we maldarçylyk hojalygy mahsus bolupdyr. Ilatyň bir bölegi oazislerde oturymly (gomra) ýaşap, ekerançylyk bilen meşgullanypdyr, beýleki bölegi bolsa maldarçylyk bilen meşgullanyp, gadym eýýamlardan bäri göçürim durmuşynda (çarwaçylyk) bilen meşgullanypdyrlar. Ýaýla maldarçylygy we ýarym otyrymly hojalygyň dürli-dürli görnüşleri giň ýaýrapdyr. Çomurlara we çarwalara bölünmklik türkmenleriň arasynda XX asyryň başyna çenli saklanýar.
Sowet taryh ylmy halklaryň gelip çykyşy barada köp sanly jedelli meseleleri aýdyňlaşdyrdy.
Häzirki zaman Türkmenleriň iň gadymky ata-babalary Orta Aziýanyň çäklerinde ýaşan oturymly ekerançylyk we çarwaçylyk bilen meşgullanan taýpalar bolup, bu taýpalar ýewropeoit jynsyna degişli ekenler, özleri-de Hindi Ýewropa diller maşgalasynyň Eýran toparyna girýän dillerinde gepleýär ekenler. Çarwa dah, massaget, daýn, derben, apassiak, apark taýpalary Garagumda, Gyzylgumda, şol gumlaryň içinden geçýän derýalaryň jülgelerinde we ýat ýurda oturypdyrar. Şol taýpalaryň bir böleginiň Köpetdag eteklerine aralaşmagy olaryň bu ýerlerde ýaşaýan ýerli ekerançy taýpalar bilen  assimilýasiýalaşmagyna getiripdir. Şýle şertlerde gul eýeçilik gatnaşyklary kemala gelip, türkmen halkynyň emele gelmeginde uly rol oýnan parfiýan halkyýeti döräp başlapdyr. Assimilýasiýalaşmaklyk prosesi diňe bir Köpetdagyň etegindäki ekerançy taýpalar bilen çarwalaryň arasynda bolup geçmän eýsem Türkmenistanyň beýleki ýerlerinde mysal üçin Horezmde hem bolup geçipdir.
B.e.öňki III-I asyrlarda sähra taýplarynyň göçhä-göçlügi Orta Aziýanyň maldarçylyk we ekerançylyk taýplarynyň birek-biregi bilen ýakynlaşmagyna anyk täsir edipdir. Şol bir wagtyň özünde Orta Aziýa, demirgazyk gündogardan Merkezi Aziýanyň türki dilli mongoloid taýplary (Hunlar we beýlekiler) aralaşyp ýerli Hindi ýewropa diller maşgalasyna girýän taýplar bilen  garyşypdyrlar.
B.e. bir müňýyllygynda Günorta we Demirgazyk Türkmenistanda etnogenetiki prosesler dürli ýagdaýda bolupdyr. Gelip çykyşy boýunça alanlaryň we massagetleriň ötenleri hasaplanýan eftalitler- demirgazykda ýaşaýan çarwa taýpalar,  täsirine düşüp, kem-kemden türki dili kabul edipdirler. Bu proses VI-VIII asyrlarda türki halklaryň basyp alyşlary bilen baglanyşykly has güýçlenip, VIII-X asyrlarda türki dillerde gepleýän, Aral ýakalarynyň sähralaryndaky ýerli ilat bilen assimiýasiýalaşan Günbatar- oguz taýplarynyň we  toparlanşyklarynyň emele gelmegi bilen  tamamlanýar. Sähra taýplarynyň bir bölegi Bathyz, Dahystan, Guzan sebitlerine aralaşýar. Günortadaky ekerançylyk bilen meşgullanýan taýpalar we halkyýetler köp babatda özleriniň yewropeid görnüşini saklap Orta Aziýanyň birnäçe ekerançylyk welaýatlary bilen birlikde gadymy täjik dilinde  gepläpdirler. Orta asyr Türkmenistanyň iki sany esasy etniki topary bolan türki dilli oguzlar hem-de täjik dilli Horosanlylar şeýleräk ýagdaýda kemala gelip başlaýar. X asyrda ekerançylyk zolagynyň çäklerinde ýada onuň jümmüşinde täjik dilli ekerançylaryň arasynda ýaşaýan käbir türki dilli sähra taýpalary türkmenler diýlip atlandyrylýar. Türkmen diýen adyň gelip çykyşy baradaky mesele bolsa entek  doly derejede çözülmedik mesele hasaplanýar.
Oguzlaryň Türkmenistanyň çäklerine aralaşmaklygy VI-VII asyrlarda başlanýar. Bu proses Seljuklaryň ýörişi bilen baglanşykly XI asyryň birinji ýarymynda has güýçlenýär. Şeýlelik bilen hem häzirki zaman Türkmenleriniň kemala gelmek prosesi başlanyp, olaryň ata-babalarynyň esasy bölegini oguzlar we horosan täjikleri düzýär. Horosan täjikleri häzirki günorta Türkmenistanyň çäklerinde ýaşapdyrlar. Türkmen halkynyň gelip çykyşynda (etnogenezinde) belli bir derejedäki orny Horezmliler oýnaýarlar.
Demirgazyk Horosan täjikleriniň hem-de Horezmlileriň oguzlar bilen bir halkyýete goşulşmagyny Türkmenistanyň territoriýasyndaky çarwa we oturymly ilatyň geçmişdäki umumylygy  ýeňilleşdirýär. Bu halklaryň etnogenezinde gadymyýetde esasy orny dah-massaget taýplary oýnapdyrlar. Goşulşmaklyk prosesi XII asyrda şahralylaryň (oguzlar, seljuklar, ýazyrlar) gönorta Türkmenistana köpçülikleýin oturymlaşmagy bilen has güýçlenýär. Emma bizde täjikleriň ykdysady we medeni taýdan ösen öňde baryjy, san taýdan köp bolandygy XI-XII asyrlarda oguzlaryň medeniýetini we dilini kabul edendigi barada maglumatlar ýok.
Mongol basyp alyşlarda türkmen halkyýetiniň kemala gelmekliginiň şertlerini düýpli üýtgetdi. Basyp alyjylaryň talaňçylyklaryndan oturymly ekerançylar hem-de şäher ilaty köp heläkçilige sezewar boldy. Türkmenistanyň şäherleri weýran edildi. Köp sanly suwaryş desgalary hatardan çykaryldy. Gadymy ekerançylyk medeniyetine düýpli zarba urulyp, ykdysadyýetde ilkinji orny çarwa we ýarym çarwa maldarçylyk geçip türkmen halkynyň kemala gelmek prosesinde easy orna türki dilli göçme taýpalar geçip başlaýar. Şu taýpalar hem-de oturymly ilatyň türki dilli bölegi XIII – XV asyrlarda türkmenler diýilip atlandyrylýar.
Türkmenistandaky gadymy ekerançylyk bilen mesgullanýan ilatyň gyra çetlerdäki ýaşaýanlary hem-de türkmenler bilen kem-kemden assimilýasiýalaşypdyr.
XIV – XV asyrlarda ýeketäk türkmen dili döräp başlapdyr. Oňa esas bolup, köne derejede gadymy täjik we orta Aziýanyň ýerli ilatynyň beýleki halklarynyň dili bilen baýlaşdyrylan Oguz dili hyzmat edyär.
XVI asyrdan başlap demirgazyk türkmen taýpalary (Ýomutlar, tekeler, ärsarylar, salyrlar, saryklar we beýlekiler) kem-kemden günorta tarap süýşüp başlaýarlar. Olar köp halatlarda günorta türkmen taýpalaryny (Ýazyrlary,, baýatlary, we beýlekileri) patriarhal – feodal gatnaşyklary şertlerinde aýratyn taypa hökmünde seredilen dürli ýerli gatlaklary we territorial toparlanşyklary (Müjewürleri, mahtumlary, hojalary, şyhlary, mehinlileri, nohurlylary, murgaplylary, we beýlekileri) gysyp çykaryp, günorta Türkmenistanda mesgen tutýarlar. Beýle tabyn etmeklik günbatar türkmen taypalaryna täjik - horasan elementleriň giň aralaşmagyna getirýär.
Patriarhal, feodal gatnaşyklarynyň agalyk etmegi türkmen halkyýetine milletiň birnäce elementleriniň (dil, territoriýa, psihologiki birlik, medeniýetdäki umumylyk). Türkmenistan entek orsýete birleşmeginden öň kemala gelip başlandygyna seretmezden, millet hökmünde konsolidasiýalaşmagyna mümkinçilik bermändir. XVI asyrdan XIX asyryň ikinji ýarymyna çenli türkmen halkynyň durmuşy gaty agyr bolupdyr. Türkmenleriň hojalygy patriarhal natural häsiýete eýe bolup, ekstensiw göçme maldarçylyga iň yza galak tehnikaly we öý hünärmençilikli suwarymyl ekarançylyga daýanypdyr.
Şeýle yza galaklyk zerarly tozan we dagynyk türkmen taýpalary, birleşip özleriniň döwletini  döretmeklige  mümkinçilik tapmandyrlar. Dasky basyp alyjylaryň talaňcylyklary arasy üzülmeýän özara we weýran ediji alamançylyklar, agyr zulum müňlerçe garyp ilatyň ýaşaýyş durmuşyna palta urupdyr. Türkmenistanyň orsýete birikdirilmegi özara feodal uruşlaryň soňuna çykypdyr. Emma şondan soň iki taraplaýyn zuluma sezewar edilen halkyň agyr dumuşy ýeňilleşmändir. Türkmenistanyň territoriýasynda senagat kärhanalary düýbünden ösmändir. Diňe birnäçe ujypsyzja ussahanalar hem-de kiçijik zawodlar gurulyp olary bolsa senagat kärhanalary atlandyrmak mümkin bolmandyr. Oba hojalygy gowşak ösüp, zähmet gurallary ýönekeý bolupdyr. bular öz çäginde hasyllylygyň pes bolmagyna getiripdir. Suw ýetmezçilik edipdir. Türkmen daýhanlary gaty agyr şertlerde ýaşapdyr. Dürli salgytlara sezewar edilip tire –taýpa agzalylyklarynyň pidasy bolupdyr. Aýallaryň ýagdaýy has agyr bolup, olar jemgyýetde doly hukuksyz bolupdyrlar. Ilatyň arasynda ölýänleriň sany dogulýanlaryň sanyndan köp bolupdyr. Şeýle şertlerde türkmen halkyna fiziki taýdan ýok bolmak howpy abanypdyr.
Oktýabr sosialistik rewolýusiýasynyň ýeňmegi bilen türkmen halkynyň durmuşynda täze durmuş başlanypdyr. Halk zulumdan agyr horluklardan azat bolup, azatlykda we deňlikde erkin ýaşap başlaýar. SSR halklarynyň bilelikdäki tagallalary netijesinde Orta Aziýanyň halklary asyrlar boýy dowam eden yzagalaklylygy gysga taryhy döwürde ýeňip geçmekligi başarýar. Leninçilik milli syýasat halklaryň doslugyny pugtalandyrdy. Düýpli kemçilikleriň goýberilendigine seretmezden industrilizasiýanyň, kollektiwi zaýanyň we medeniýetde düýpli  özgerişikleriň amala aşyrylmagy aýallaryň azatlyga çykarylmagy bularyň hemmesi gysga taryhy döwürde mumkin boldy.
1941-nji ýylda sowet adamlaryň parahatçylykly zähmeti faşistik germaniýanyň ähtiýalanlyk bilen çozmagy zerarly bozuldy.
Ýurdumyzyň beýleki halklary bilen bilelikde türkmen halky watany goramak üçin göreşe baş galdyrdy. Beýik Watançylyk ýeňiş bilen tamamlandy. Türkmen halky beýleki doganlyk halklar bilen, uruşdan soňky dikeldiş işlerine aktiw gatnaşdy.
60-njy ýyllarda ýurtda dolanyşda komanda buýruk beriji sistemanyň güýçlenmegi bilen  baglanşykly sosial-ykdysady köp sanly  goşmaça kynçylyklar ýüze çykdy. Ykdysadyýetde artdyryp ýazmak, gözbagçyly, badyhowalyk, arkadurmak, parahorluk ýaly sosializmiň köküne palta urýan negatiw ýagdaylar guýçlendi. Bu prosesleriň hemmsi Türkmenistanyň hem sosial ykdysady durmuşyna düýpli täsir etdi. Jemgyýetçilik ösüşiniň depginleriniň ep-esli peselmegine getirdi. Şu we beýleki negatiw hadysalaryň dowam edendigine garamazdan 60-80-nji ýyllarda turkmen halky ýurduň ykdysady we medeni derejsini ösdümekde jan aýamazlykly zähmet çekdi. Beýleki doganlyk halklaryň goldamagy bilen Garagum kanaly, Çärjewdäki Himiýa kombinaty, Mary gresi ýaly uly gurluşyklary amala aşyrdy. Respublikada işçiler synpynyň milli uly toplumy kemala geldi. Oba hojalygynyň mehanizasiýalaşdyrylyş derejesiniň dyngysyz ýokarlanmagy bilen baglanyşykly Turkmenistan ösen industrial agrar ýurda öwrüldi. Köp sanly milli ýokary hünärli alymlar döredijilik işgärleri ösüp ýetişdi. Sisializm gurluşy ýyllaryndaky goýberilen säwlikler, ötegeçmeler, kommunistik Partiýanyň diýdimzorly syýasaty, sosializmiň güýçli deformirlenmegine getirdi. Munuň üstesinede ykdysadyýeti planlaşdyrmakda, milletara gatnaşyklarda goýberilen säwlikler SSR soýuzynyň dargamagyna getirdi. SSSR-iň dargamagy bilen 1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Türkmenistan özbaşdak dünýewi demokratik döwlet diýlip yglan edildi. Türkmenistanyň ilkinji prezidenti Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow saýlandy. 1995-nji ýýlyň 12 dekabrynda Türkmenistan BMG –nyň Baş assambleýasynyň karary bilen Bitarap döwlet boldy.
Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Ataýewiç Nyýazowyň bu syýasaty ähli halklaryň arasynda gyzgyn goldaw tapýar.
Şirbekir kümmeti
(X asyr)
Maşat-Misserian şäherçesinden 7 km demirgazykda Maşat gonamçylygy ýerleşýär. Häzirki wagtda bu ýerde XI-XII asyralara degişli atsyz kümmetleriň ýarym ýykylan harabaçylyklary bar. Şolaryň arasynda iň oňat saklanyp galany Şirkebiriň metjit-kümmetidirdir. Hürärmenleriň kesgitlemegine görä bu metjit IX-X asyrlarda bina edilen bolmaly. Bu bina 11 metr töweregi bolan çaklaňrak gümmezi bilen tapawutlanýar. Bu jaýyň içinde mährap bar. Ähtimal munuň içinde jaýlaýyş dessurlary ýerine ýetirilendir we bu jaý metjidiň wezipesini hem berjaý edendir.
Düýbüne tarap galňaýan diwarly (ortaça galyňlygy 1,5 metr töweregi) inedördül mawzoleý (taraplary 8,1 metr) inedördül çig kerpiçden (23×25×6 sm) gurlupdyr we iç ýüzünden her diwary 40 sm töweregi çuňlukda, beýik göni üç sany tagçaly desga bolupdyr. Gündogar diwarda aýratyn bezelen mährap bar. Mährabyň çeperçilik bezegi sungatyň seýrek duöýan nusgasydyr. Onuň ýitip barýan reňkleriniň yzy saklanypdyr.
Köp gezek edilen rejeleýiş işleri we üýtgedip gurmalar desganyň ilkibaşdaky kompozisiýasyny bozupdyr. Häzirki wagtda jaýyň daş keşbi özüniň çeperçilik mertebesini ýitiripdir, emma onuň iç ýüzüniň bezegi öz täsinligini saklapdyr.
Arap syýahatçysy Al-Makdisi (X asyr) “agaç sütünleriň üstünde” duran, uly ‘öhrat gazanan köne metjit hakynda aýdanda, belki şu ýadygärligi göz öňünde tutandyr.
Günorta Sudan
Günorta Sudan (iňl. South Sudan), resmi ady Günorta Sudan respublikasy (iňl. Republic of South Sudan) — Afrikada ýerleşýän döwlet. Paýtagty Juba şäheri.
Taryh
Günorta Sudan demirgazykda Müsür bilen araçäkleşipdir. Müňlerçe ýyllaryň dowamynda Müsüriň medeniýeti oňa täsirini ýetiripdir. Efiopiýa bilen Nubiýa hrestýan ýurtlary bilen, Müsür araplaşandan soň, yslamlaşandan soň gündogar Sudanda yslamlaşmak prosesi geçýär. Musulman arap taýpalary göçüp-gonup ýöränler bu ýere araplaşyp, II müňýyllyklaryň ortasynda güýçli aralaşýar.
X-XII asyrda iudeý çozuşlary netijesinde tozýar. Emma XIII asyrdan hrestýan dinini saklamak üçin XVI asyra çenli göreşýärler. Oňa täsirli iri ýer eýeleri aralaşyp, her iri ýer eýesiniň eýeçiligi ýarymawtonom knýazlygy aňdypdyr. Olar daýhanlardan alynýan salgydyň hasabyna ýaşapdyrlar. Portugal kolonizatorlary, kontingente mata, aýna, çüýşe monjuklar, metal önümlerini, spirt atyjy ýaraglary getirdiler. Ýewropalylar altyn çägäni, pil süňküni müňlerçe gara reňkli gullary äkitdiler.
Ilkibaşda gul alyp gitmändirler. Amerikanyň açylmagy bilen ýagdaý üýtgedi. Braziliýa, Portugaliýa üçin baýlygyň çeşmesine öwrüldi. Gwineýanyň gündogarynda ýorb etniki gelip çykyşlylar ýaşapdyrlar.
Daşkent
Ilat sany boýunça Merkezi Aziýanyň iň uly şäheri bolan Daşkent, öňki Sowet respublikalarynda Moskwa, Sankt-Peterburg we Kiýewden soň dördünji uly şäherdir. 1966-njy ýylda bolan weýrançylykly ýer titremesinden soň şäher esasan täzeden guruldy.
Şäher giň ýollary, ýaşyl meýdançalary, seýilgäh baglary, yzygiderli oturymly ýerler, yzygiderli we berk infrastrukturasy bilen Sowet şäher meýilnamasynyň iň möhüm mysallaryndan biridir.
Birinji tirýek urşy
Birinji tirýek urşy — Hytaýy 1644-nji yyldan baslap manjurlar dolandyrýardy. Olar Hytaýy daşary ýurtlylar üçin ýapypdylar. Emma Hytaý ýaly uly ýurdy “açyp”, onuň bilen söwda gatnaşyklaryny ýola goýmak üçin dýnýäniň birnäçe döwletleri synanyşdylar. Aýratyn-da Beýik Britaniýa bu beýik ýurda öz täsirini ornaşdyrmak üçin erjel göreşýärdi. Ol 1793-nji ýylda Makartneý diýen adamyň baştutanlygynda ilkinji harby wekilçiligi Hytaýa ugratdy. Makrtneý Hytaýa baryp, iňlis söwdasy üçin Hytaýy açmagy, iňlis-hytaý diplomatik gatnaşyklaryny ýola goýmagy, iňlis söwdagärleri üçin Hytaýda erkin hereket etmek hukugyny girizmegi talap etdi. Emma, Bogdyhan onuň islegini kanagatlandyrmaga-ha beýlede dursun, onuň döwletini äsgermeýändigini açyk bildirdi. Keseki harytlara, keseki adamlara mätäçlik çekmeýändiklerini duýdurdy.
Kyoto
thumb Kyoto (京都市) — Ýaponiýanyň Honshū şäheriniň Kansai sebitinde bellenen şäher. 2023-nji ýylyň 1 -nji maýyndaky maglumata görä, şäheriň ilatynyň sany 1 million 445 müňden geçýär. Ilatyň gürlügi bir inedördül kilometre 1746 adam düşýär.Şäher ýurduň esasy senagat we medeniýet merkezi hasaplanýar. Şäheriň ykdysady mümkinçiliginiň 70 göterimi lomaý we bölek satuw söwdasy, jemgyýetçilik iýmiti we hyzmat pudagyna degişli senagat kärhanalary tutýar.
Birinji tirýek urşy
Hytaý-iňlis garşylyklaryny has-da tirýek sowdasynyň üstünde döreýän dawalar ýitileşdirýärdi. Iňlisler Hytaýa Hindistanda (Bengaliýada) ösdürülip ýetişdirilen tirýegi getirip, ornuna çaý, ýüpek, mata alyp gidýärdiler. Ýöne, getirilýän tirýegiň mukdarynyň barha artmagy bilen baglanyşykly Hytaý harytlary ýetmänden soňra, köplenç tirýegiň bahasyny kümüş pul bilen hasaplaşmak başlanypdy. Hytaý halkynyň barha we barha köp bölegi tirýegiň aldawuna düşýärdi.
XIX asyryň 20-nji ýyllaryndan başlap Hytaýa getirilýän tirýegiň mukdary has-da artdy. 1815-1819-njy ýyllarda her ýylda getirilýän tirýegiň mukdary 4420 ýaşşik bolsa, 1835-1838-nji ýyllarda bolsa onuň möçberi 35445-e ýetdi. Iňlis hökümetiniň tirýek satmakdan alýan girdejisi 1773-1839-njy ýyllar aralygynda, ýagny 66 ýylda 70 esse artdy. 1775-1838-nji ýyllarda Hytaýa jemi 450 müň ýaşşik tirýek getirilipdi ýa-da 27 mln. kg. tirýek Hytaýa getirilipdi.
Kanun ýüzünde 1800-nji ýyldan başlap Hytaýda tirýek söwdasy gadagandy, ýöne ony yzarlap, tirýegiň garşysyna göreşip, onuň söwdasynyň gadaganlygyny ýatladyp ýören hem ýokdy. Tirýegiň gadaganlygy arassa kagyz ýüzündedi. Hytaýda çagalardan başlap aýallara çenli, dükanyň eýelerinden başlap dowlet emeldarlaryna çenli ähli adamlar ir ertirden giç agşama çenli Bu ýigrenji pişe bilen meşgullanýardylar. Dowlet ýolbaşçylarynyň arasyndan hem käbir adamlar bu haram söwdadan baýap, girdejisiniň çeşmesinden dynmazlyk üçin “tirýegi halk öwrendi, indi ony birden ýatyryp bolmaz” diýip imperatory ynandyrmaga synanyşýardylar. Olar tirýek söwdasynyň tarapdarlarydy. Bu toparyň görnükli ýolbaşçysy Çžili welaýatynyň häkimi SI Şan diýen adamdy.
XIX asyryň 30-njy ýyllarynda tirýek söwdasyna garşy topar döredi. Bu toparyň iň görnükli ýolbaşçysy Lin Szesýuý boldy. Ol imperatora “ähli belanyň körügini ýok etmek üçin tirýegi kanun arkaly gadagan etmek gerek” atly hat ýazyp, onda  “tirýegi gadagan etmesek onda ýene birnäçe ýyldan ýurdy gorar ýaly sagdyn adam hem galmaz, hak tölär ýaly kümüş pul hem galmaz” diýilýärdi.
Urşuň başlanmagy, gidişi.
girdi. Iňlisler ilki Guançžou, soňra Sýamen şäherleriniň daşyny gabap oka tutdylar. Harby gämileriň bir bölegi Hytaýyň Günorta-Gündogar kenarlary boýunça harby hereketleri dowam etdirdi. Dinhaý şäherine goşun düşurip, wagşylyk bilen ol şäher basylyp alyndy. Dinhaý eýelenenden soňra Lin Szesýuý eýeleýän wezipesinden çetleşdirilip, oňuň ornuna tirýek söwdasynyň tarapdary Si Şan bellendi.
Si Şan iňlisler bilen gepleşikler geçirip, olaryň talaplarynyň baryny kabul edip ylalaşyk baglaşýar. Emma onuň baglaşan şertnamasyny imperator tassyk etmedi. Çünki baglaşylan ylalaşyk boýunça Hytaý 20 müň ýaşşik tirýegiň bahasyny bermelidi.Emma onça pul tölemäge Hytaýyň hazynasynda pul ýokdy. Ikinji tarapdan “imperator öň Hytaý dünýäniň ortarasynda ýerleşýär” diýip halkyny ynandyryp ýördi ahyryn. Şonuň üçin imperator döwletiň abraýyny gaçyrmakdan gorkup, Si Şany dönük diýip jar etdi, onuň baglaşan ylalaşygyny ýatyrdy we Angilýa garşy resmi uruş yglan etdi. Ýene-de Lin Szesýuýy goldap başlady. Hytaýda pinintuanlar (partizanlar) atly halkyň içinden ýurdy goramak üçin aýaga galan göreşijiler toparlary döredi. Olar iňlis goşunlarynyň bir böleginiň daşyny gabap, 800 adamly bölümçesini tas ýesir alypdylar, ýöne  uzaga çeken gepleşiklerden soňra olary boşatdylar. Şu söweşden soňra iňlisler hiç wagt gury ýerde uruş hereketlerini alyp barmadylar. Urşuň indiki ykbaly diňe suwda, deňizde alnyp baryldy. Iňlisler gury ýere goşun düşürmäge het edip bilmediler.
Hytaýýň Günorta-Gündogar kenarýaka sebitleri iňlis harby gämileri tarapyndan oka tutuldy. Tä Şanhaý şäherine çenli kenarlary oka tutup baryp, iňlisler soňra, Ýanszy derýasy boýunça Hytaýyň jümmüşine aralaşyp başladylar. Çženszýan şäherini goraýjylar tä iň soňky damja ganlaryna çenli, iň soňky mümkinçilige çenli uruşmagy karar etdiler. Ölar şeýle hem etdiler. Eger-de Hytaýyň ähli ýerinde şeýle garşylyk görkezilende iňlisler hiç wagt hem ňankine ýetip bilmezdiler. Emma beýle garşylyk ähli ýerde bolmady. Hytaý uruşda ýeňildi.
Urşuň netijeleri
Hytaýyň uruşda ýeňilmeginiň aşakdaky ýaly sebäpleri bardyr:
1842-nji ýylyň Alp-Arslan aýynyň 29-ynda Nankiniň golaýynda Kornwallis atly iňlis harby gämisinde iňlis-hytaý şertnamasyna gol çekildi.
Guançžou bilen Şanhaýyň arasyndaky 5 sany porty iňlisler üçin açmaly we şuňa meňzeşler.
Birinji iňlis-hytaý urşy Hytaýyň taryhynda öwrülşükli pursat boldy. Hytaý şu döwürden başlap Günbataryň ýarym baknasyna öwrülip başlady. Angliýanyň yzysüre ABŞ, Fransiýa we beýlekiler Hytaý bilen iňlisleriňki ýaly şertnamalar baglaşdylar. Ýurtda daşary ýurtlylaryň sütemlerine garşy watançylyk hereketi başlandy. Ýöne şu ýerde bir zada ünsünizi çekesim gelýar, ol hem Ssin imperiýasynyň dolandyryjylary hem Hytay basyp alan kesekiler bolandygy üçin hytaýlylaryň milli, watançylyk duýgylarynyň ösmeginiň, kesekiler meselesiniň çuňlaşmagynyň tarapdary däldiler. Olar milli azat edijilik hereketini şol sebäpli rehimsizlik bilen basyp ýatyrmakda Günbatarly gelmişeklere ýapja syýasat ýöredipdiler. Emma Hytaý bogdyhanlarynyň azatlyk hereketine garşy göreşýändiklerine seretmezden özakymlaýyn, kähalatlarda guramaçylykly halk çykyşlary, gozgalaňlary bolup durýardy.
Şolaryň içinde iň irileriniň biri-de Taýpinleriň gozgalaňydyr.
Taýpinleriň gozgalaňy
Daşary ýurt sütemine garşy Hytaýda 1841-1849-njy ýyllarda 110 çemesi gozgalaň bolup geçipdir.Emma 1850-nji ýylda 14 ýyl cemesi dowam eden iň iri gozgalaň başlandy. Bu gozgalaňa oba mugallymy Hun Sýusiýan ýolbaşçylyk etdi. Täypinleriň gozgalaňyny 4 döwre bölüp öwrenmek maksada laýykdyr.
1851-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynda taypinler Taýpin týango( “Beýik asudalygyň asman döwleti”) atly döwleti döredýändigini jar etdiler. Olara taýpinler diýen taryhy at hem şol ýerden galypdy. Gozgalaňyň birinji döwründe taýpinler hökümet goşunlaryny birnäсe gezek ýeňlişe sezewar etdiler.1853-nji ýylda Nankini eýelediler, ony täze döwletiň paýtagty diýip jar etdiler. 1850-1853-nji ýyllarda Demirgazyk ýörüşi döwründe Merkezi Hytaý olaryň eline geçdi. Ssin hökümeti 1854-nji ýylda taýpinleriň Pekine çozuşyny yza serpikdirmegi başardy. 1856-njy ýyla çenli taýpinler gorandylar.
Taýpinleriň gozgalaňy gidip duran wagty Angliýa, Fransiýa, ABŞ ytaýa garşy “ikinji tirýek” urşuny alyp bardylar. Bu uruş arakesme bilen 1856-1860-njy ýyllarda bolup geçdi. Uruşda Hytaý ýeňildi. Baglaşylan şertnamalar boýunça Hytaý öňküsinden-de garaşly ýagdaýa düşdi.
Daýhanlar gozgalaňy ýolbaşçylarynyň arasyndaky oňşuksyzlyklar, nädogry ýolbaşçylygyň, şygarlarynyň ýerliksizleriň köp bolmagynyň we ş. m. ýalňyşlyklaryň köp göýberilmegi netijesinde 1864-nji ýylda basylyp ýatyryldy. 14 ýyla çeken daýhanlar gozgalaňy Hytaý halkynyň manjur basybalyjylaryna garşy iň iri gozgalaňlarynyň biridir. Bu gozgalaň halk agzyny birikdirse keseýerli, manjur agalygyny ýok etmegiň mümkindiginisubut etdi
Şamyradow Atageldi Aşyrowiç
Şamyradow Atageldi Aşyrowiç - Türkmenistanyň döwlet işgäri.
Doglan senesi we ýeri
1977-nji ýylda Daşoguz welaýatynyň Görogly etrabynyň «Türkmenistan» obasynda doguldy.
Bilimi we hünäri
Ýokary bilimli. 1999-njy ýylda Türkmen döwlet medeniýet institutyny tamamlady. Hünäri boyunça drama we kino aktýory.
Zähmet ýoly
Zähmet ýoluna 1999-njy ýylda A.Gulmämmedow adyndaky Ýaş tomaşaçylar teatrynda artist bolup başlady. 2000-2001-nji yyllarda harby gullugy geçdi. 2001-2007-nji yyllar aralygynda Alp Arslan adyndaky Milli ýaşlar teatrynda artist bolup işledi. Soňra 2011-nji ýyla çenli Mollanepes adyndaky Talyplar teatrynyň baş ýolbaşçysy boldy. 2011-nji ýylyň fewralynda medeniýet we teleradioýaýlymlar ministriniň orunbasary, şol ýylyň oktýabrynda bolsa medeniýet ministriniň orunbasary wezipesine bellenildi. 2017-nji ýylyň maý aýyndan bäri Türkmenistanyň medeniýet ministriniň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetirdi. 2017-nji ýylyň awgust aýynyň 4-de Türkmenistanyň medeniýet ministri wezipesine bellendi.
26
Aradan çykanlar
20er
27
Aradan çykanlar
20er
Aziýanyň halklary
Aziýa adamynyñ kemala gelen ýerleriniñ biridir. Häzirki wagtda bu territoriýa adamynyñ iñ bir gür ýerleşen ýerleriniñ biridir.
1985 ý ortalarynda çenli bu ýerde 2 mlr 816 mln adam ýaşaýardy. Ol bütin ýer ýüzünden ilatynyñ 58,3% tutýar. Tebigaty adamzat ýaşaýşy üçin amatly. Şeýle hem örän baý haýwanat dünýäsi bar. Bu ýerde ösümlikler hem-de haýwanat dünäysi adamlar tarapyndan ilkinji eldekleşdirlen hem-de öýdenlemdirlen ýerler hasaplanýar. Aziýa materiki adamzadyñ ruhy hem-de medeni gymmarlyklarynyñ ilki ösüp başlama ýerleri hasaplanýar. Şonuñ üçin Aziýanyñ halalary özüniñ köp milletligi bilen hem tapawutlanýar. Meselem, Hindistanda we Indoneziýada 150 den köpräk. Fillipinlerde 100 den gowrak, Wýetnamda, Hytaýda 50-den gowurak, Eýranda, Owganistanda, Birmada, Tailanda 30-den gowurak miller ýaşaýar.
Şeýle hem Aziýanyñ halklarynyñ köpüsi käbir özleri bilen araçäkleşýän döwletlerde ýaşaýarlar. Käbir millerleriñ özbaşdak döwletleri hem ýok. Meselem, Kürtler Türkiýede, Eyranda we Siriýada, buluçlar Eýranda, Pakistanda, Owganistanda, penjablar Pakistanda we Hindistanda we ş.m. ýerlerde ýaşaýarlar.
Aziýanyñ halklary dil topary maşgalasy boýunça birnäçe topara bölünýär. 107 dilde gellýän halklaryñ sanynyñ hersi 1 mln geçýär. Milli hem-de dini gapma garşylyklar. Şonuñ ýaly-da başga ýerlere işlemäge gitmekligi bilen baglanyşykly migrasion prosesine hem bu ýerde has giñ girime eýe bolýar.
Meselem, Hytaýlylar go gd Aziýa, Hindiler bolsa Seýlon (Şri-Lanka), Birma. Olaryñ käbirlerini 999 Aziýanyñ çäklerinden gykly gidenleri hem bar. häzirki wagtda 300 mln gowurak hytaýly öz döwletleriniñ çäklerinden daşarda ýaşaýar. Hindileriñ hem-de Pakistanlaryñ 10 mln golaý go Aziýanyñ çäklerinden daşarda ýaşaýarlar. Bu proses ikinji jahan urşundan soñ has hem güýjeýär. Dünýä sosialistik sistemasy diýilen sistemanyñ dargamagy etniki hem-de migrasion prosesleriñ ýütgemege özüniñ täsirini hasam ýetirdi.
Aziýada mongoloid, ewropoid, awstriýal, negroid uly jynsy toparlarynyñ esasy bölekleri ýaşaýarlar.
Meselem, ewropoid jynsy umumy ilatyñ 29% tutmak bilen olar esasan go gb Aziýada şeýle hem Hindistany dg, ýaşaýarlar. Mongoloid umumy ilatyñ 31% düzmek bilen esasan dg hem-de kontinental (mongolar, tungiýe-manjur halklary) gd hem-de ýuwaş okean (köpeler hem-de dg Hytaýlar). Şonuñ ýaly-da bu jynsa mongoloid hem-de awstroid gatyşyk jynsy toparlaryñ wekilleri bolan go mon topary girýär. Olara esasan go hytaýlylar, indoneziýalylar, filippinler hem-de Hindi-Hytaý halklary degişlidir (şolardan ýapon tipi 4,4% tutýar). Awstroid tipini degişlidir onçakly köp däl bary-ýogy 9 mln. Olar esasan Şri-Lankada ýaşaýarlar(umuman gd Indoneziýada).
Aziýa halklary dini gatnaşyklary boýunça hem güýçli tapawutlanýar. Sebäbi bu erde düñýädäki uly dini toparlaryna degişli halklar aşaýarlar. Olardaky Aziýa materiginde dünýädäki has giñ ýaýrany hristian hem-de islam dini bir hatarda, budizm. Jaýnizm , daosizm, we beýlikler hem bar.
Yslam dini go, gb Azianyñ  ähli ýerinde (Israil we Kiprden başgasynda). Şeýle hem Pakistanda, Bangladeşde, Maliw adalarynda Indoneziýada has giñ ýaýrapdyr.
Hindistanda, Nepalda esasan unduizmiñ ýaýrap ýerleri haçanlanýar. Şeýle-de Şri-Lankada, Bangladeşde, Indoneziýanyñ Bali adalarynda indusleriñ uly bolmadyk toparlary ýaşaýarlar.
Hytaýda, Hindistanda eýle hem Şri-Lankada, Wýetnamda, Koreýda, Mongoliýada umuman Gd Aziýada esasan buddizme uýýarlar.
Hristian dinine Aziýada esasan iki ýurtda Filippinlerde (katolizm) hem-de Kiprda (prawoslaw) uýar, Liwanyñ ilatynyñ 2/5 bölegi hristianlar.
Go gb Aziýa alymlaryñ çaklamagyna gör häzirki zaman adamsynyñ kemala gelen ýerleri hasaplanýar. Biz taryhda Şumer, Urarty, Midiýa, Lidiýa, Baktriýa, Eýran, Parfiýa ýaly döwletleriñ dörändigini bilýäris. Biziñ e öñ 4,3 müñýyllyklarda Alyny Aziýada Şumerler, Filipinlylar, akkadlar ýaşap gelipdir.
Biziñ bilişimiz ýaly dünýäniñ huç birinde arassa haly ýok. Ol halk haýsy hem bolsa bir halkyñ beýleki bir hala bilen garyşmagynyñ netijesinde döredýär.
Go gb Aziýada iñ gadymy halk ermenlir hasaplanýar. Olar halk hökmünde biziñ e/ öñ VII asyrda kemala gelipdirler. Biziñ bilişimiz ýaltyb/e öñki 2 müñýyllygyñ ikinji ýarymyndan başlap birnäçe döwletler döräp başlaýar. Şolaryñ biri hem ýokarda belläp geçişimiz ýaly Urartu döwletidir. (999)
B.e öñ 9 asyrlarda ermeni taýpalaryny Assiriýalaryñ çözüşlaryna gaşy durmak üçin birleşmekleri başlanýar. Dürli dillerde gelýän ermeni taýpalarynyñ birlişmekleri olaryñ ykdysady hem-de medeni taýdan ýakynlaşmaklaryna getirýar. Başga bir ermeni halkynyñ kemala gelmekleri b.e. öñki 9-6 asyrlarda Urarty dölwetleriniñ çäklerinde bolup geçýär. B.e öñ VI asyrlarda para dilindäki çeşmelerde «Armen ýurtlary» diýen azga gatap gelinýar. Ol gadymy grek dililnde Ermenler manysyny berýär. Ermenleriñ özi Aýk diýip atlandyrýarlar. Olar 310 yylda hristian dinini kabul edýär. 405-406-nji ýylda kabul edilen ermeni 999 şu günki çenli ýütgemän gelýär.
Dürli çozüşlaryñ basybalyşykly uruşlaryñ netijesinde ermenler öz ýurtlarynda taşlan başga ýuertlary  hem oalr. Arap basybalyşlarynyñ (VII as.), Seljuklaryñ (11 asyrda) çozuşlaryndan soñ ermenlere Ýewropa hemde Altyn orda, Kryma, Polşa, Ukraina köpçulikleýin goçup gitmekleri başlanýar. 11-14 as-da Wizantiýa, Müsür, Siriýa, Liwana, 17 asyrda Eýrana we ş.m. ýerlere goçup barýarlar.
Ýakyn Gd VII-VII asyrdan başlap arap basybasyşlary ýa-da X asyrdan başlap bu ýere türki dilde gürleýän (seljuklaryñ, türkmenleriñ) halklaryñ goçüp gelip başlamaklary ýakyn gd halklarynyñ kemala gelmeklerine uly täsir edýär. Türkmen taýpalary Yragyñ çäklerinde VII asyrda bri ýaşap gelýärler (abdallar).
Owgan taýpalary hakda maglumatlar orta asyr çeşmelerinde (11 asyr) köp gatan gelinýär. Olar 400 gelen ownukly uirili taýpalardan ybaradyr (häzirki Päkistanyñ territoriýasynda ýa-da Peşewaryñ go gb owganlar bu dagy Puştun we diýip atlandyrydyrlar).
X-Xi asyrlarda Puştunlar oturymly durmuşa geçip başlaýarlar we täjikleriñ käbirleri Hindi halklarynyñ ýäşaýan ýerlerini basyp alýarlar. XIV-XV asyrda owganlar Peşewar jülgelerine çenli bolan aralykda, birleşme soñrak bolsa Dir, Swalt, Başaur çenli ýaýraýar. Owgan halky halk hökmünde 16-18 asyrlarda kemala gelýär. Bu halk 1838, 1842, 1878-1880, 1919 ýy iñlis-owgan urşunda öz garaşsyzlygy ugrunda göreşip bilen halk 1978 ý aprel rewolýusiýasy Odr döreýär. Ýöne ol hem uzaga 999. Owganistanda hazarlar hem ýaşaýarlar. Olaryñ gelip çykyşy, türk, mongol we eýran halky bilen baglydyr.
Trki dilde gepleäýän halklaryñ iñ esasy bölegi özbeklerdir. Olaryñ sany 1,5 mln golaýdyr. Bu ýerdäki özbekler hemiilik ýaşaýan oturymsy halk hasaplanýar. Soñky wagtlarda owgan özbeklerine täjik täsiri güýçlendi. XVII asyra çenli täjik-özbek diýilip bolünmeýärdi. Nika gatnaşyklary güýçli.
Owganistanyñ territoriýasynda ýaşaýan türkmenler oturymly halk. Bärden çup baran halk däl. Olar salyp, saryk, ersary tireleriniñ ýekilleridir. Tekeler hem-de alililer örän az.
Eýranyñ halklary 1985 ý maglumatlaryna görä eýranda 44,7% halk bolup, olardan 20,5 mln perslerdir, ol ilatyñ 45,9% tutýar, 7,5% mln golaý azerbaýjan halky ýaşaýär. Ol ilatyñ 16,8% tutýar. Olar Eýranyñ territoriýasyna biziñ eramyzdan öñki II müñýylykda öñi orta Aziýänyñ hem-de Zakawkasiýanyñ üsti bilen goçup baran halklardyr. VII asyrdan başlap Eýrana arap, türki we mongol taýpalaryny goçup gelmekleri başlanýär we parslaryñ bu halklar bilen biologiki taýdan garyşmaklary başlanýär. Eýranda ýeokarda belläp geçişimiz ýaly parslar bilen bir hatarda, türki dilde gepleýän halklar hem bar. olaryñ iñ köp sanlysy - azerbaýjanlardyr.
Türkiýäniñ halklary - Türkemýede irki döwürlerde we irki orta asyrlarda hetler, medine taýpalary ýaşapdyrlar. Türkler uly ewropoid jynsynyñ balkan-kawkaz maşgalasyna degişlidir. Dili altaý maşgalasynyñ türk toparyna degişli.
Türkler halk hökmünde 16 asyryñ ortalarynda türk çarwa taýpalary bilen oguz trkmenleriniñ garyşmagyñ netijesinde döreýär.
Bu ýerde VII asyrda araplar, birnäme soñra ýagny 11-13 asyrlarda seljuklar we mongol toparlary gelip başlaýar. Şeýlelikde dürli wagtlarda şunuñ ýäly haklaryñ goçup ilmegi esasynda häzirki türk halky halk hökmünde kemala gelmendir.
14-16 asyrlarda Türkleriñ etniki taryhynda go slowyan halklary albanlar, rumynlar, moldowanlar, uly rol oýnaýarlar.
2002
Wakalar
Futbol boýunça dünýä çempionaty-2002
Malta
Malta, Malta Respublikasy — Ortaýer deňzinde bir ada döwleti. Ady gadymy fenike dilindäki malat — "gaçybatalga" sözünden ýa da ýunan we latyn dillerindäki melitta ("bal") sözünden gelip çykypdyr. Gadymy döwürlerde bal Malta adasynyň esasy eksport harydy bolupdyr.
250px|left|thumb|Malta kenarýakasy .
Hawas etraby
Hawas etraby - Özbegistanyň Syrdarya welaýatynde ýerleşýän etrap.
Almaty
Almaty (1921-nji ýyl çenli — Verniý, orta äsir — Almatu) — Gazagystanda ën uly şäher we 1927-1997-çi ýyllärda ýürduñ paytagty. Ilaty 1,4 milliýon adam. (2011).
Ylahy komediýa
thumb|Comencia la Comedia, 1472
Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik italiýan şahyry we ýazyjysy Dante Alighieriň ýazan eseri.
Aktau
Aktau Gazagystanda port şäher.
28
Aradan çykanlar
20er
Demirgazyk Makedoniýa
Demirgazyk Makedoniýa Respublikasy (Република Северна Македонија ) — Ýewropanyň günorta-gündogarynda, Balkan ýarymadasynda ýerleşýän döwlet. Demirgazykda Kosowo we Serbiýa, günbatarda — Albaniýa, günortada — Ýunanystan, gündogarda — Bolgariýa bilen serhetleşýär.
thumb|200px|left|Solunska belentligi
Eýrandaky 1905-1911-nji ýyllaryň wakalary
XIX asyryň 70-nji ýyllarynda Eýran Beýik Britaniýanyň we Russiýa patyşalygynyň ýarym baknasyna öwrüldi. 1872-nji ýylda şa iňlis barony Reýteriň telegraf gullugyna Eýranda ýollary, suwaryş desgalaryny, fabrikleri gurmaga, mineral we tokaý baýlyklaryny özleşdirmäge 70 ýyllyk ygtyýarnama beripdi. Eýran maliýe taýdanam daşary ýurt maýasynyň täsirine düşüpdi. Nasreddin şa üç gezek Ýewropa syýahat edip gelenden soňra döwlet häkimýetini ýewropa nusgasynda döwrebaplaşdyrmaga synanyşdy. Köşkde ýewropaly maslahatçylar köpeldi. Goşun awsriýaly, german, fransuz, italýan harby gözükdirijileriniň garamagyna berildi.
Ýurtda temmäki önümçiliginiň Talbotanyň iňlis kompaniýasynyň ygtyýaryna berilmegi ýurtda daşary ýurtlulara garşy tolgunyşygyň güýçlenmegine sebäp boldy. 1891-nji ýyldaky tolgunyşykda gozgalaňçylar “Eý, musulmanlar! Temmäki öndürmek elimizden gitdi. Karun derýasy elimizden gitdi. Gant önümçiligi, Ahwaz ýoly elimizden gitdi. Bank geldi, tramwaý geldi. Ýurt daşary ýurtlaryň eline geçdi. Şa biziň bähbitlerimize seredenok. Geliň, ähli zady öz elimize alalyň!„ diýip köpçülige ýüzlenipdirler.
Halk hereketinden gorkan Muzaffareddin şa Tähranyň we Kermanyň häkimlerini wezipesinden aýyrdy. Halkyň talaplaryny diňlär ýaly “Adalat öýlerini, açmaga söz berdi. Şanyň wada beren zatlaryny yza çekdirmegi närazylygyň gaýtadan güýçlenmegine getirdi. Gozfalaň tutuş Eýrany gurşap aldy. Şanyň Muşir ed-Döwläni hökümetiň baştutanlygyna bellemegi, mejlise saýlawlar barada buýruga gol çekmegi ýagdaýyň birneme kadalaşmagyna sebäp boldy.
Mejlisiň çagyrylmagy hem-de “Esasy kanunyň„ kabul edilmegi gozgalaňçylaryň ilkinji üstünligidi. “Esasy kanun” ýurtda döwlet gurluşynyň meselelerini doly düzgünleşdirmeýärdi. Täze şa Muhammet Aly halk köpçüliginiň zor salmagy astynda 1907-nji ýylyň oktýabrynda bu kanuna “Goşmaçany” tassyklamaga mejbur boldy. Konstitusiýa laýyklykda şanyň häkimiýeti mejlis tarapyndan çäklendirildi. Ýerli dolandyryş guramalary-enjumenler döredildi.
Eýrandaky gozgalaňlary şa ýatyryp bilmänden soňra, 1911-nji ýylyň güýzünde Beýik Britaniýa we Russiýa Eýrana goşun saldy. Eýranyň demirgazygynda Russiýa, günortasynda bolsa Beýik Britaniýa gozgalaňlary basyp ýatyrdy.
Merkezi Aziýadaky Buhara we Hywa hanlyklarynda milli azat edijilik hereketleri güýçlendi (Türkmenistanyň taryhyndan Hywa we Buhara hanlyklaryndaky türkmenleriň göreşini ýadyňyza salyň!)