Gorkut_Ata
Edebiýatlar
Gorkut atanyň eseri türkmen şahyrlary, ýazyjylary we bagşylary arasynda gahrymançylygyň çeşmesi hökmünde göreldelik roluny oýnapdyr. Şonuň üçin-de watany goramaga, söýmäge tabyn edilen ençeme ajaýyp epos-dessanlar döräpdir. Şeýlelikde, watansöýer, göreşjeň batyrlar ýetişdirmekde bu eserleriň belli bir bahasy ýokdur. “Gorkut ata” eposy türkmen tireleriniň arasynda iň giňden ýaýran eserleriň biri. Umuman, eposda bar hasap edilýän on iki boýuň – şahanyň (çowdur şiwesinde şahamça) hemmesiniň-de türkmen tireleriniň arasynda bar bolmagy bilen barabar, olaryň dürli wariantlary-da bar. Şoňa barabar, olaryň atlary-da dürli-dürlidir. Meselem, “Derse han Bugaç han boýuny” çowdur wariantynda “Bugaçar beg şahamçasy” ýa-da “Yza berilediren nesilsiz”, “Däli Dumrul” boýuna “Makaw”, “Depegöz” boýuna – “Ýekegöz”, “Ganly goja ogly Hantöreli boýuna”- “Töreli beg”, “Baýbugra beg ogly Bamsy Birek boýuny”- “Bamsy Birek” diýip atlandyrylýar. Daşoguz mugallymçylyk institutynyň edebiýat mugallymy ýoldaş Ata Rahmanowyň çowdurlar, igdirler arasynda ýazyp alan folklor eserleriniň içinde “Gorkut ata” eposynyň belli bolan şahalaryndan başga “Igdir” we “Gorkudyň gabry gazylgy” diýen şahamçalar-da bar. “Igdir” şahamçasynda Salyr Gazanyň awa gidişi, ol ýerde peri gyzyna duşup, oňa öýlenişi, Salyr Gazanyň periniň diýen şertlerini bozuşy, gyzyň öýkeläp gidişi hem şol peri gyzyndan bir perzent galyp, şol oglana hem Igdir diýen adyň dakylyşy hakynda gürrüň edilýär. “Gorkudyň gabry gazylgy” diýen şahamçada gürrüň, esasan, Gorkudyň özi hakynda gidýär. Şaha şu hili başlanýar: “Birewi boladyr, birewi-te bolmydyr. Gadymyl zamanda bagşylaryň piri Gorkut pir diýdiren keramatly bir adam boladyr. Bul altky bolup geçeni, keýin bolajagy belidir. Bul türkmen ilinde Hoja Ahmet ýanynda ýaşydyr. Hoja Ahmetden dana, akylly, rehimli boladyr. Bul syra köp ýaşan garrydyr…” Bu boýda hekaýa edilişine görä, soňra Gorkut Türküstandan Ürgenje gelýär, Ürgençden Balakan (Balkan) sebitine ýetişýär, ol ýerde ençe zamanlar eglenip, Alys ili diýen ýere gelýär. Gorkut bu ýurtda hem meýlisde bir ýigit tarapyndan: “Gorkudyň gabry gazylgydyr” diýen sözi eşidýär. Gorkut bu söze: “Ýazgyda elaç bolmydyr-ow...” diýip, ýene Türküstana gidýär. Ahyrda Gorkudyň ölşi we onuň dabara bilen jaýlanyşy beýan edilýär. Bu boý “Gorkut halkyň gowy körediren adamsy boladyr. Şonuň üçin munuň patyýasyna hemme türkmen ilinden, keýinki illerden syra köp adam kelidir” diýen sözler bilen gutarýar. Bulardan başga-da Aşgabat pedinstitutynyň türkmen edebiýaty kafedrasynyň aspiranty Nurmyrat Esenmyradowyň Mary tekeleriniň arasynda toplan, Taryh, dil we edebiýat institutynyň elýazmalar fonduna tabşyran folklor materiallarynyň arasynda “Gorkut ata” eposynyň birnäçe boýlarynyň dürli-dürli wariantlary bilen bir hatarda, şu wagta çenli bellenilmedik “Salyr Gazanyň Itemjegi öldürmegi”, “Salyr Gazanyň öýlenişi” we “Salyr Gazanyň öldürilmegi” diýen ýaly şahalar-da bardyr. Şeýle-de bolsa, ýatlanýan ýazgy materiallaryň doly bolman, diňe türkmen tireleri arasynda ýaýran bu ajaýyp eposyň şahalarynyň hem şoňa degişli rowaýatlaryň bir ujypsyzja bölegidigini aýtmalydyrys. Biziň halkymyz geçmişde ýygnalmaga, çap edilmäge ýüzi düşmedik edebi miraslaryny ýygnap, çap edip çykarmaga başlady. Olar özleriniň hakyky mirasdüşeri bolan zähmetkeş köpçüligine ýetirildi hem maksat ýetirilmekdedir. Eliňizdäki “Gorkut atanyň kitaby” hem jemagata hödürlemäge synanyşylýan ilkinji ädimdir. Şoňa görä, şu saparky neşiriň okyjynyň talaplaryna doly jogap berip bilmejegi tebigydyr. Heniz bu eseriň ähli nusgalary doly toplananok, toplananlary-da heniz ylmy taýdan doly işlenilip ýetişilenok. Her halda respublikamyzyň şanly baýramy mynasybeti bilen, “toýdan topukça” diýen ýaly, kemçilikli-de bolsa, şu nusgany okyjy köpçüligine hödürlemek makul görüldi. Biz bu neşirde XVI asyrda dilden ýazylyp alnan nusgany esas edinip, onuň daşyndan türkmen taýpalarynyň arasynda bolan dürli wariantlardan az-owlak peýdalandyk. Şoňa görä, bu nusganyň başga bir nusga bilen deňeşdirilende, az-kem tapawudy bardyr. Çünki diliň köne elementleri bilen barabar, onda häzirki gepleýiş diliniň täsiri hem ýok däldir.