cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rimiň taryhy
B.e.öň II asyryň aýagynda Rimde populýarlaryň täsiri güýçlenip başlapdyr. Muňa Gaý Mariniň 6 gezek konsul saýlanmagy hem şaýatlyk edýär. Sebäbi ol ilatyň orta gatlaklaryndandy. Populýarlaryň hereketi b.e.öň 103-101-nji ýyllarda Apuleý Saturniniň halk tribuny saýlanansoň güýçlenýär. Ol birnäçe kanun taslamalaryny teklip edipdir. Onuň teklibine görä, Gaý Mariniň goşunynda 7 ýyl gulluk eden esgerlere ýer bölüp bermek göz öňünde tutulypdyr. II kanunyna görä wsadnikleriň sudunyň ygtyýarlyklary giňeldilmelidi. Onuň III kanunyna görä gallanyň bahasy mugta ýakyn peseldilmelidi.
Kanunlaryň taslamalary kabul edilensoň konsul Gaý Mariý ähli senatorlara olary durmuşa geçirjekdigi barada kasam kabul etdiripdir. B.e.öň 99-njy ýylda Saturnin ýene-de halk tribunlygyna saýlanypdyr. Ýöne Saturniniň güýçlenmegi we populýarlaryň üstünlikleri Gaý Maride görüplik duýgusyny oýarypdyr. Ol aýgytly pursatda Apuliý Saturnini goldamandyr. Senat Gaý Mariniň populýarlardan sowaşandygyny göz öňünde tutup, Saturnini adam  öldürmekde aýyplapdyr we ölüm jezasyna höküm edipdir. Gaý Marini bolsa onuň jellady edip belläpdirler. Ýöne Gaý Marä bu masgaraçylykly işi ýerine ýetirmek miýesser etmändir. Saturnin we onuň tarapdarlary senatyň jaýynda gabalgy mahaly optimatlar tarapyndan öldürilipdirler. Saturniniň kanunlary bolsa ýatyrylypdyr, tarapdarlarynyň birnäçesini Rimden kowupdyrlar. Gaý Marini bolsa uruş etmek bahanasy bilen Kiçi Aziýa ugradypdyrlar. Soň az wagtlyk döwletde optimatlaryň täsiri güýçlenipdir.
Parfiýa bilen 114-nji ýyla çenli parahatçylygy  saklapdyr. Soňra Ermenistana girip, basyp alypdyr  we ony rim welaýaty diýip yglan  edipdir. 115-nji ýylyň ýazynda Demirgazyk Mesopotamiýanyň aýry-aýry  patyşalaryny  we  satraplaryny  boýun egdirip, Tigre baryp ýetipdir. 115-nji ýylyň güzünde Traýan  dynç bermek üçin  goşuny  Siriýa  äkidipdir.
B.e.öň II-I asyrlarda, beton oýlanyp tapylansoň, gurluşyk güýçli depginde alnyp barlypdyr. Rimde suw geçirijileri, köprüler, termler, amfiteatrlar, willalar, köpgatly ýaşaýyş jaýlary, ammarlar we gämi duralgalarynyň binalary gurlupdyr.
Imperatora şahsy hyzmat edýän köşk  wezipeleri Imperiýada  iň ýokary  wezipeler  hasaplanypdyr.Diokletianyň  girizen  bezemen  we dabaraly  köşk durmuşy  Konstantiniň  döwründe  has-da  güýçlenipdir. Dominus ýokary harby serkerde hem bolupdyr.
B.e. öň 16-njy ýylda germanlar günbatar Reýnden  geçip rimlilere  zarba urupdyrlar.
Şäher we oba  plebsiniň  arasynda  wagyz  edýän   kinikler bolupdyrlar. Kinikleriň uzyn saçlary, sakgallary,  hasasy we torbasy bolup,  köplenç ýyrtyk ýapynja bilen  örtünipdirler. Olar baý begzadalary garşy sözler bilen   çykyş edipdirler. Olar baýlygyň we tanymallygyň  adamy  bagtly etmeýändigini düşündiripdirler.
Katalaun ýeňşinden soň, Imperiýanyň  içerki dagynyklygy  güýçlenip başlapdyr. Wagşy korollyklar rawenna imperatorlaryna  gulak asmagy bes edýärler. Olar özbaşdak syýasat ýöredipdirler. Westgotlar Günorta Galliýanyň  we Ispaniýanyň  köp ýerlerini eýelemek  üçin  ýörişler edipdirler.
Rimde “halasgär” hasaplanýan  hudaýlar has  meşhur bolupdyrlar.
II umumy okuw
1.395-nji ýylda Rim imperiýasy syýasy taýdan  ikä: Günbatar Rim imperiýasyna  we Gündogar Rim imperiýasyna  (Wizantiýa) bölündi. Bu döwletleriň ikisini-de  Feodosiniň  doganlary  we ogullary  dolandyrýardy. Iki imperator tarapyndan  dolandyrylýan  bitewi Imperiýa  düşünjesi  saklanyp galýan hem bolsa, hakykatda bular  syýasy  taýdan   öz paýtagtlary (Rawenna we Konstantinopol), imperator  koşkleri,  hökümetleriniň  öňünde  dürli meseleleri , birmeňzeş bolmadyk  durmuş-ykdysady  ýagdaýlary bolan  iki  döwletdiler. Olar taryhy taýdan dürli ýollar bilen  ösýärdiler. Gündogar Rim imperiýasynda imperatoryň  güýçler merkezi häkimýeti saklanyp galýardy.
Öň Siriýada prokonsul bolansoň, Gündogaryň  ýagdaýy bilen  gowy tanyş bolan  Adrian Parfiýa  garşy uruş alyp barmagyň  mümkin däldigini bilip,  Parfiýa patyşasy bilen  Tigr derýasyny  araçäk edip ylalaşyk baglaşypdyr. Ol parfiýa begzadalaryny, şol sanda , parfiýa şasynyň  gyzyny hem  gaýtaryp beripdir. Sebäbi imperiýanyň dürli welaýatlarynda  tolgunyşyklar we gozgalaňlar dowam  edýärdi.
1.	Diokletianyň özgerdişleri
Gündogarda basybalyşlardan  el çekilmegi uly serkerdeleriň  närazylygyny  döredipdir. Troýanyň egindeşleri Adriana  garşy dildüwşük edipdirler. Ýöne Adrian olardan  gazaply öç alypdyr. Bu bolsa senatyň  gaharyny  getiripdir. Senat Adriany 118-nji ýylda  ykrar edipdir. Adrian senatorlary  sudsuz  öldürmezlige  söz beripdir. Adrian döwründe  Rimiň  basybalyjylykly  ýörişi  ýatyrylypdyr. Onuň döwründe Rim  basybalyjylykly  syýasatyndan goranyş syýasatyna  geçipdir. Ol gozgalaňlary basyp ýatyrypdyr. Soňra esasy ünsi döwlet   apparatyny berkitmäge  beripdir. Ol Prinsepsiň maslahatyny  döwlet guramasyna  öwrüpdir. Oňa kanuny gowy bilýän adamlary  girizipdir. Sud işlerini alyp barmak barada  düzgünnama kabul edilipdir, oňa “baky ediht” diýilýär. Döwlet edaralarynyň sany artypdyr. Dürli welaýatlaryň arasynda  döwlet poçtasy  ýola goýlupdyr. 132-135-nji ýyllarda Judeýada  gozgalaň turupdyr. Oňa “Bar Kohba” (ýyldyzyň ogly) lakamly Simon  baştutanlyk  edipdir. Gozgalaň gazaply  basylyp ýatyrylypdyr. Gozgalaňçylaryň köpüsi gulçulyga satylypdyr.
Bu teklipler kabul edilipdir, ýöne içerki dartgynlyk gowşamandyr. Optimatlar teklipleriň ýatyrylmagyny we Liwiý Druzyň heläk edilmegini gazanypdyrlar.
Rimiň iň soňky imperatory Rim  şäherini esaslandyryjy Romul bilen atdaş  bolupdyr. Ol ýaş bolansoň, oňa  Romul awgustul (awgust däl-de) diýipdirler. 16 ýaşly Romul awgustuly 476-njy ýylda  imperator  gwardiýasynyň  baş serkerdesi Odoark (asly germanlaryň  skir taýpasyndan) tagtdan  düşüpdir. Günbatar Rim imperiýasyny ýatyrypdyr. Imperatorlyk nyşanlary bolsa Konstantinopola iberipdir. Ol Italiýada öz korollygyny  - Odoakryň  döwletini döredipdir.
Ol ilki bilen Imperiýanyň umumy ýagdaýyny  berkitmäge synanyşypdyr. Salgytlary ňilleşdirmek üçin köşkdäki  çykdajylary  azaldypdyr.
Troýanyň goşuny pars  aýlagyna  baryp ýetipdir. Rimliler ol ýerde gämileri gurupdyrlar. Assiriýa, Mesopotamiýa, Wawilioniýa rim welaýatlary diýlip  yglan edilipdir. Olar ýerli ilaty  talap,  olaryň öz-özüni   dolandyryşyny ýok  edipdirler.
Rimde senat Gündogardaky basybalyjylykly  urşy tamamlandy hasaplap, Traýana  hormatly derejeler beripdir. Ýöne birdenkä gozgalaňlar başlanypdyr. Traýan Tigrden  aňyrda basyp alan ýerlerini  ýitiripdir (117-nji ýyl). Ol täzeden ýoriş etmek isläpdir. Munuň üçin imperiýada  parahatçylygy  üpjün etmek  we goşuny  güýçlendirmek   gerekdi. Şonuň üçin Traýan  Rime  ýola düşüpdi. Ýöne ol ýerde keselläpdir we ölüpdir (117 ý. Güýzi).
Sulla optimat hem bolsa, populýarlaryň käbir talaplaryny ýerine ýetiripdir. Ol umumy döwlet bähbitlerini arap hereket edipdir. Sulla ilkinji bolup goşuny özüniň syýasy maksatlary üçin ulanypdyr.
Mowzuk:Hristiançylygyň döremegi
1.	Imperator Traýanyň daşarky syýasaty
443-nji ýylda günorta – günbatar Galliýada  burundlaryň  korollygy  451-nji ýylda  Britaniýanyň  günorta – gündogar böleginde  anglosakslaryň  korollygy  döräpdir. Täze dörän  ýarym  özbaşdak döwletler imperator köşgüniň  buýruklaryny  eger öz bähbitlerine  laýýk  gelýän  bolsa  ýerine  ýetiripdirler. Imperatorlara olary tabyn etmek başartmandyr. Olar köplenç içerki we daşarky syýasatyny özbaşdak alyp barypdyrlar.
3.Adrian  nesilsiz ekeni. Ol Galliýadan bolan  belli senatorlaryň  biri Tit Awreliý Antonini  mirasdar edipdir. Ol Antonin Piý ady bilen imperator  bolupdyr (138-161ý). Antoniý Piýiň prinsipatyny  soňra rim  we ýewropaly  taryhçylar “altyn asyr”  diýip atlandyrypdyrlar. Häzirki wagtda bu at diňe  şertli kabul edilýär.
Desebal wagt utup, täzeden uruşmakçy bolupdyr. Rim goşuny giden bada  ol urşa  güçli taýyarlanyp başlapdyrlar. Ol rimden gaçyp gelenleri kabul edipdir. Goňşy taýpalary Rime garşy  goýmak isläpdir. Ol goňşy taýpalara  sapar iberipdir, ýöne  ony  rimliler tutup öldüripdirler. Täzeden uruş başlanypdyr. Bu gezek Dunaýyň deňze  guýyan  ýerinde  ullakan  daş köpri gurupdyrlar. 105-nji ýylda daklar   bu ýerdäki  rim  goşunyna  uly güýç bilen  çozuş edipdirler. Ýöne yzyna  serpikdirilipdir. 106 –njy ýylda Traýan Dakiýa çozup, güýçli ýeňiş gazanypdyr. Desebal özüni öldüripdir. Traýan uly triumf geçiripdir. Dört aýlap baýramçylyk gurapdyr. Kolizeýde uly oýunlar  guralypdyr. Ol öz ýeňşi üçin  ýadygärlik hökmünde  täze  forum döredip, onuň  ortasynda  40 m beýiklikdäki daklar bilen  uruş sahnalaryny   beýan edýän  şekiller ýerleşdirilen  sütün  gurlupdyr. Onuň ýokarsynda  Traýanyň  heýkeli  oturdylypdyr.
Diňe imperator  Ýuliý Maýorian  (457-461) Imperiýany  dikeltmäge  çalşypdyr. Oňa Galliýadaky we Ispaniýadaky  çylşyrymly ýagdaýy kadalaşdyrmak başardypdyr. Imperiýa gaýtadan dikeläýjek ýaly  hem bolupdyr. Ýöne onuň  dikeldilmegi  welaýat begzadalary we wagşy korollar üçin bähbitli däldi. Maýoriany öldürýärler. Şonuň bilen  Imperiýany dikeltmäge  edilen  iň soňky synanyşyk hem  puç bolýar. Şondan soň oýnatgy hökümdarlar biri-birini tiz-tizden çalşyrýarlar.
4. Demirgazyk taýpalaryna garşy göreşmek üçin Rim welaýatlardaky goşunlarynyň uly bölegini yzyna çagyrmaly bolupdyr. Bu bolsa welaýatlarda özbaşdaklyga bolan meýilleriň güýçlenmegine, ýaragly gozgalaňlaryň turmagyna getiripdir.
3. Demirgazyk Afrikadaky wakalar bilen bir  wagtda Rim özüniň demirgazyk serhetlerinde has howply duşmanlar gelip çykyşy boýunça german taýpalaryndan bolan  kimwrler  we tewtonlar bilen çaknyşmaaly ýasap,  näbelli sebäplere görä, b.e.öň II asyryň ahyrynda tewtonlar günbatara – Galliýa tarap, kimwrler bolsa günorta tarap hereket edip başlapdyrlar. Sany 150 müňe ýetýän kimwrler Günorta Germaniýa ýetip, b.e.öň 113-nji ýylda Alp geçelgelerine gelipdirler we Italiýanyň demirgazyk – gündogar araçäklerine howp salypdyrlar. Konsul Papiriý Karbon üýçli goşun bilen Noreýa şäheriniň ýanynda kimwrlere garşy urşup, güýçli ýeňlişe sezewar bolupdyr. Şondan soň Italiýa ýol açylypdyr. Ýöne kimwrler Alplardan demirgazyga – Galliýa tarap öwrülipdirler. B.e.öň 109-njy ýylda rimliler Galliýada hem uly ýeňlişe sezewar bolupdyrlar. Kimwrler bilen bilelikde günbatara tarap ýörişe gelwetleriň taýpalary hem gatnaşypdyrlar. Bular Galliýada tewtonlar bilen birleşipdirler.
B.e.öň 107-nji ýylda knosul Kassiý Longiniň baştutanlygyndaky goşun Akwitaniýada gelwetler tarapyndan gabalyp ýok edilipdir. Rimlileriň iň aýylganç ýeňlişi b.e.öň 105-nji ýýlda Günorta Galliýada Aranzionyň eteginde bolupdyr. Olar 80 müň urşujyny söweşde ýitiripdirler. Şonda Italiýa ýok bolmak howpy abanypdyr. Ýöne kimwrleriň goragsyz galan Italiýa däl-de Ispaniýa tarap öwrülmegi ony halas edipdir.
Gaý Mariý goşuny bikär goýmandyr. Her esgeriň 20 kg golaý goşy bolan. Olara rimliler “Gaý Mariý eşekleri” diýipdirler.
Senatdan salgyt ýygnamak hukugyny alyp, welaýatlaryň   ilaty talanypdyr. Senat gullar barada hem gazaply syýasat ýöredipdir. 61-nji ýylda Rimiň prefekti Redaniý Sekundy öz  guly öldüripdir. 10-njy ýylda çykarylan kanun ulanylyp, hojaýyn  öldürilen wagty  öýde ýerleşen  ähli gullar, ýagny P.Sekundyň  400 guly jezalandyrylyp öldürilipdir. Neron bolsa wagty keýpi-sapada geçiripdir, köşk teatrynda aýdymçy we artist hökmünde  çykyş edipdir, goşgy ýazypdyr. Klawdini öldürip Agrippina Imperiýany dolandyrmakçydy. Ýöne Burr bilen Seneka Nerony ejesine garşy goýup, ony öldürdipdirler. Şondan soň Neron aýaly Oktawiýany öldürdipdir. 62-nji ýylda Barr hem ölýär. Onuň ýerine  Ofoniý Tigellin pretorianyň  prefekti bolupdyr. Ol islendik jenaýata ukyply  bolupdyr. Seneka hem  çetleşdirilipdir.
Mitra ynanýanlar arassa suwa  ýuwunypdyrlar. Keramatly çörek we çakyr  iýip-içipdirler. Bitaraplyk aýynyň 25-nde  onuň doglan gününi  belläpdirler. Mitra çokunylýan ýerlerde  onuň öküzi  öldürip duran heýkeli  goýlupdyr. Oňa esasanam,  urşujylar,  gullar we erkinlige  goýberilen  adamlar çokunypdyrlar.
Antoniý Piý ölenden soň Parfiýanyň  patyşasy Wologaz III Ermenistany eýeläpdir. Oňa garşy Kappodokiýanyň dikmesi çykyş edip 162-nji ýylda  Elegei şäheriniň  ýanynda gabalyp ýok edilipdir. Parfiýalylar Siriýa giripdirler. Rimiň dürli ýerlerinde  goşunlar bu ýere  getirilipdir. Olara Awidiý Kasiý, Stasiý Prisk baştutanlyk edilýär. Olar parfiýalylary Ermenistandan, gysyp çykaryp, Selewkiýa we Ktesifona çenli süýşüripdirler (165ý). Ýöne derýaaralygynda  mergi keseli döräp, olar tiz  ýaraşyk baglaşypdyrlar. Kesel Rim  imperiýasyna-da  ýaýrapdyr.
Rimiň Randeýada ýeňilmegi Ortaýer deňziniň   gündogarynda  imperiýanyň  we Neronyň  abraýyny  peseldipdir. 63-nji ýylda täzeden  ýöriş edip, rimliler ýene-de  doly ýeňiş gazanyp bilmän, ylalaşyk baglaşylypdyr. Rimliler Tiridaty Ermenistanyň patyşasy diýip ykrar edipdirler, ýöne  Tiridat patyşa täjini Nerondan  almaly bolupdyr.
Oktawian ilatyň garyp  gatlagyna  mugt çörek, pul sowgatlaryny  berip we   gladiator  oýunlaryny  görkezip, olaryň  meýillerine gözegçilik edipdir. Awgust köşkler, ybadathanalar gurdurypdyr. Awgust seresaply daşary syýasat ýöredipdir. Ol Gündogardaky başybalyşlar üçin  diplomatik  serişdeleri has köp ulanypdyr. Ol parfiýa şasy Fraativ  onuň bilen  ýaraşyk baglaşypdyr. Frat IV Rime Krassyň ýörişinde, siriýa dikmesiniň   derbi-dagyn  edileninde, Mark Antoniniň örişinde alnan  ýesirleri, harby nyşanlary  gaýtaryp beripdir. Fraat IV öz ogullaryny hem  ýerli begzadalar özüne garşy göreşdfe   ulanarlar diýip  howatyrlanyp, Rime girew  hökmünde  iberipdir. Bu zatlar Rimde Parfiýanyň üstünden  gazanylan  ýeňiş hökmünde  görlüpdir. Oktawian Gündogarda  basybalyjylykly  syýasat ýöretmek üçin  köp serişde gerekligi üçin  we ýeňşe kän ynamsyzlygy  sebäpli, Pireneý ýarym adasynyň   demirgazyk-günbataryndaky  baý magdanly ýerleri  we Adriatik  deňzinden   demirgazyk gündogardaky  ýerleri basyp almagy  göz öňünde tutupdyr.B.e. öň 12-nji ýyla çenli  Dunaýyň bütin jülgesinde  rim agalygy  ýola goýlupdyr.
Rim imperiýasynyň ilki gündogar  böleginde, I asyrdan  bolsa Italiýada  hem,  iudeý hudaýy Ýahwani  hormatlamak  giň ýaýrapdyr. Judeýalylar nirede ýaşasalar-da Ýahwani ýeke-täk hudaý  hökmünde  hormatlapdyrlar. B.e. başlaryna çenli Judeýada  “Töwrat” ýa-da “Keramatly” ýazgylar emele gelipdir. Keramtly kitaplarda hudaý Ýahwaniň Älemi, Ýeri, ösümlik we haýwanat  dünýäsini,  Adam atany we How  enäni ýaradyşy, legendar ata-babalar we  we serdarlar barada  gürrüň berlipdir. Olarda halasgär – Messanyň  gelip, “Ýahwäniň halkyny”  keseki  zulumdan  halas edip, ony “Yerde birinji halk”  etjekdigi barada  welilik bilen  aýdylypdyr. Messanyň gelmegine Judeýa  ellinçilik döwründe  ilki Ptolemeýleriň, soňra  Selewkidleriň  golastyna  düşen  wagty has-da  garaşypdyrlar.
Gaý Mariý goşunda özgerdişler geçirensoň, rimliler kimwrleriň we tewtonlaryň hötdesinden gelmegi başarypdyrlar. B.e.öň 102-nji ýylda Akwa Sekstiý diýen ýerde tewtonlaryň köpsanly taýpalary derbi-dagyn edilipdir. B.e.öň 101-nji ýylda bolsa Demirgazyk Italiýada Wersellynyň ýanynda kimwrleriň köpsanly goşunlary ýok edilipdir.
Magistratlaryň senata baglylygy ýokarlanypdyr. Işleriň köpelmegi sebäpli Sulla magistratlaryň sanyny artdyrypdyr, 2 pretora derek 8,8 kwestora derek – 20 sany saýlanypdyr. Şol bir wezipä ikinji gezek diňe 10 ýyldan soň saýlanmaga rugsat edilipdir. Konsullar we pretorlar wezipesiniň möhletidolansoň, 1 ýyl (ony uzaldyp hem bolupdyr) möhlet bilen welaýatlara dikme hökmünde iberilipdirler. Sulla olardan rim salgyt ýygnaýjylarynyň eden-etdiliklerini ýok etmegi talap edipdir.
Jowian hem tizden ýogalypdyr. Günbatarda Walentinian  I (364-375ýý), Gündogarda  onuň  dogany  Walent  (364-378ýý) imperator  bolupdyrlar. Walent ariançylygyň tarapdary bolup, nikeýaçylary yzarlapdyr. Şol bir wagtda Dunaýyň  çep kenaryndaky  wagşylar, esasanam, westgotlar Balkan  welaýatlaryna  çozuşlar edipdirler. 365-nji ýylda Ýulianyň işini dowam  edip, onuň ýegeni Prokopiý gozgalaň  turzupdyr. Prokopiý 366-njy ýylda Frakiýada  derbi-dagyn  edilýär we  jezalandyrylýar.
Emma şeýle-de bolsa ýurtda dartgynlyk höküm sürýärdi. Ýer meselesi çözülmändi. Italikler raýatlyk hukuklarynyň berilmegine garaşýardylar. Şäher garyplary bolsa ýene-de galla baradaky kanunyň dikeldilmegini talap edýärdiler. Bu ýagdaý Rimiň içerki durnuklylygyny gowşadypdyr. Onuň geljekde raýatlyk uruşlarynyň howpuny saljakdygyna käbir adamlar düşünipdirler. Şonuň üçinem özgerdişler arkaly dartgynlylygy gowşatmaga synanyşyk edilipdir.
Sinna bolsa ýene-de 3 ýyl yzly-yzyna konsul saýlanypdyr.
1.Awgust we ondan soňky imperatorlar gadymy rim dinini  goldamaklyga  öz  häkimýetini  berkitmegiň  serişdesi hökmünde  düşünipdirler. Olar Rim şäheriniň we Rim döwletiniň  baş ruhanysy bolupdyrlar. Imperatorlary hem hudaýlaşdyrypdyrlar.
Iri halk hereketleriniň biri Galliýada  bagandlaryň  gozgalaňy bolupdyr. Bagandlaryň hereketi III asyrda  ýüze çykyp, V  asyrda  täze güýç bilen  gaýtalanypdyr.
Günbatar Rim imperiýasy ýykylansoň, onuň ýerinde  täze  döwletler emele gelipdirler. Bütindünýä taryhynda  476-njy ýyl gadymy döwrüň ahyry,  orta syrlaryň  bolsa  başlangyç senesi hökmünde  kabul edilýär.
Senat Sullany çäklendirilmedik möhlet bilen diktator bellemeli bolupdyr.
B.e.öň 79-njy ýylda Sulla diktatorlyk wezipesinden el çekipdir. Ol b.e.öň 78-nji ýylda 60 ýaşynda aradan çykypdyr. Şondan soň onuň güýçlendiren senat oligarhiýasy häkimiýet başynda bolupdyr.
Neron gadymy rim  patrisiý uruglaryndan  gelip çykan iň  soňky imperator  bolupdyr.
116-njy ýylyň ýazynda  harby  hereketler dowam  etdirilipdir. Tigriň kenary  bilen  günorta  tarapa  hereket  edipdir. Parfiýanyň bir paýtagty bolan Ktesifany, soňra  Togr boýundaky Selewkiýany  eýeläpdirler.
Bu gozgalaň gullaryň sanynyň artmagynyň howpludygyny görkezipdir. Ol Rim gul eýelerine özleriniň daýanjy bolan Rim döwletini berkitmäge ýardam etdi.
Iýerusalimiň ýerinde  Eliýa  Kapitalina  atly rim  harby koloniýasy esaslandyrylypdyr. Arheologlar Öli deňziniň gowaklaryndan  gozgalaňçylara  denizli  zatlary we ýazuw  ýadygärliklerini  tapypdyrlar.
Italiýada neolit döwrüniň medeniýeti ligurlar tarapyndan döredilipdir diýip hasaplanylýar. Demir asyry wagtynda olary beýleki taýpalar Italiýanyň demirgazyk-günbataryna gysyp çykarypdyrlar. Olar bu ýerde b.e.öň I asyra çenli özboluşlylygyny saklapdyrlar.
4.	I triumirat. B.e.öň I asyryň  50-nji ýyllarynd halkara gatnaşyklary.
Rimde häkimiýeti basyp alansoň, Sulla ilki bilen Sulpisiý Rufdan we onuň tarapdarlaryndan öç alypdyr. Gaý Mariý tutulyp, ölüme höküm edilipdir. ýöne ol Afrika gaçypdyr. Sulla Rufuň kanunlaryny ýatyrypdyr. Halk tribunynyň hukuklaryny çäklendirip, senatyň hukuklaryny giňeldipdir. Senata öz tarapdarlaryndan 300 adamy girizipdir. Sullanyň geçiren kanuny boýunça halk tribunynyň hödürlän kanuny ilki senatda makullanyp, soň halk ýygnagyna berlipdir. Sulla halk ýygnagynda ses beriş tertibini hem üýtgedip, Serwiý Tulliniň düzgünini dikeldipdir. Az emläkli raýatlaryň goldawyny gazanmak üçin süýthorçylyk göterimini çäklendiripdir we koloniýalar çykarmagy teklip edipdir.
Gozgalaňlaryň iň ulusy Sisiliýada b.e.öň 104-nji ýylda başlanypdyr we 4 ýyl dowam edipdir. Bu ýerde gulçulyk öňki ýaly ösen derejede bolup, gullar güýçli ezilipdirler. Rimiň Sisiliýadaky dikmesi bikanun gul edilenleri boşatmak baradaky senatyň buýrugyny ýerine ýetirmändir. Bu bolsa gozgalaňyň turmagyna bahana bolupdyr. Sisiliýada bergidarlyk sebäpli gul bolanlar köp ekeni. German taýpalaryna garşy göreşmek üçin senat olary boşatmagy we goşuna almagy karar eden eken. Bu bolsa gul eýeleriniň närazylygyny döredipdir. Olaryň zor salmagy netijesinde gullaryň boşadylmagy bes edilen mahaly bolsa, güýçli gozgalaň turupdyr. Olar öz basyp alan ýerlerinde dolandyryşy ýola goýupdyrlar. Olar gozgalaňyň baştutany Salwini Trifon ady bilen patyşa saýlapdyrlar. Salwiý içerki Sisiliýada hereket edýän mahaly, Lilibeý şäheriniň golaýynda Afinionyň baştuyanlygynda ýene bir gozgalaň turupdyr. Bularyň goşunlary birleşdirilipdir. Afinion Salwiniň 1 kömekçisi bolupdyr. Bütin Sisiliýa diýen ýaly bularyň golastyna geçipdir. Gozgalaňçylaryň paýtagty Triokal şäheri bolupdyr.
Nerwa senatorlary yzarlamagy bes  edipdir. Domisiana şugulçylyk  edenleri jezalandyrypdyr. Ol uly ýerleri kiçi böleklere bölüp iň garyp raýatlara  paýlap bermegi karar edipdir. Ýeke we ýetim  galan  çagalary  saklamak we  terbiýelemek üçin  gazna  döredipdir. Nerwa okarky Germaniýanyň dikmesi Mark Ýuliý Traýany ogullyga  alypdyr. Traýan rim  goşunynda  meşhur  serkerde   bolupdyr.
Klawdiniň döwründe  imperiýany   dolandyrmak has amatly  bolar ýaly aýratyn  konselýariýalar  döredilýär. Olaryň başynda özüniň  erkinlige goýberen  adamlaryny  fgoýupdyr. Olaryň iň esasylary I – hatlar barada,   II-arza  şikaýatlar barada, III-Maliý barada , ýagny  imperatoryň   emlägini  dolandyrýan  merkez bolupdyr.
Mowzuk: Biziň eýýamymyzdan öň I asyryň  70-50-nji ýyllarynda  Rimde respublika  gurluşynyň çökgünligi
Adrian welaýatlara  syýahat edipdir. Ol şonda Afinyda  birnäçe  gezek bolupdyr. Akropoldaky  gadymy  binalary  dikeldipdir we Zewsiň  täze uly  ybadathanasyny  saldyrypdyr. Müsüre baranynda  Aleksandriýada, Fiwyda  bolupdyr, dikeldiş işlerini geçiripdir. Frakiýada Adrianopol  şäherini gurdurypdyr. Ol ömrüniň ahyryny  Rimiň  etegindäki willasynda  geçiripdir. Adrian agyr keselläp, 138-nji ýylda  aradan  çykypdyr. Ony uly mowzoleýde jaýlapdyrlar. Mowzoleý orta asyrlarda papanyň  galasyna  we türmä öwrülipdir. Oňa “keramatly  perişdäniň  köşk-galasy”  diýip at beripdirler.
B.e.öň 91-nji ýýlda halk tribuny saýlanan Liwiý Druz  (kiçisi) şu aşakdaky kanunlary hödürläpdir:
Walentinian we Walent  “kiçi” adamlary “güýçlülerden” goraýan ediktler çykarypdyrlar. Plebsi goraýan defenzor wezipesini girizipdirler.
Mowzuk: Rim imperiýasy II asyrda
4.	Imperator häkimýeti bilen  hristiançylygyň  II-III asyrlardaky özara  gatnaşyklary
Westgotlar bu ýerde maşgalalary bilen ornaşyp, ýerli ilatyň  ýerleriniň  üçden birinden  ikiden birine  çenlisini   ellerinden   alypdyrlar. Ýerli ilat bilen aýratyn kesgitli aragatnaşyklar ýola goýlupdyr. Şeýlelikde Günbatar Rim imperiýasynda  418-nji ýýlda  ilkinji wagşy korollyk emele gelipdir. Wesgotlaryň korollygy  imperiýanyň  arkadaşy hasaplanan hem bolsa, olara basybalyjylar hökmünde  garalypdyr. 429-njy ýylda dikme Bonifasiýniň  çagyrmagy we Rawennanyň ylalaşmagy  netijesinde  Ispaniýada   ornaşyp bilmedik  wandallar Afrika  barypdyrlar we korol   Genzeriniň  baştutanlygynda  wandal korollygyny  döredipdirler. Westgotlardan tapawutlylykda  wandallar ýerli rim  ilatyna  juda gazaply darapdyrlar.
451-nji ýylyň Oguz aýynda  Katalaun   meýdnlarynda aýgytly söweş bolýar. Got taryhçysy Jordanyň sözlerine  görä, iki tarapyň  ýitgisi 165 müň adam  bolupdyr. Gunnlar ýeňlipdirler. Tiz wagtdan Atilla ölüpdir. Onuň döwlet birleşmesi bolsa dargap başlapdyr.
Mitridatyň buýrugy boýunça Kiçi Aziýanyň şäherlerinde ýaşaýan rimlileriň we italikleriň bir günde 80 müňi (Plutarha görä 150 müňe) gyrlypdyr. Soňra Mitridat Gresiýany we Makedoniýany basyp almaga girişipdir. Ol Gresiýanyň uly bölegini alyp, Afinyny esasy daýanç nokadyna öwrüpdir. b.e.öň 87-nji ýýlda Sulla 30 müňli goşun bilen Epire gelip, Afinä hüjüm edýär. Afinyny gabaýar we birnäçe aýdan ony syndyrýar. Soňra Pireýi hem eýeleýär. Mitridat Gresiýa 100 müň peýada, 10 müň atly goşuny kömege iberipdir. Sulla ony hem derbi-dagyn edipdir (Horoneýde).