cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Görnüşleri we populýasiýalary goramak
Görnüşleri we populýasiýalary goramagyň zerurlygy
Dünýä ýurtlarynda aýratyn goralyan tebigy ýerlerde görnüşleri we populýasiýalary gorap saklamak, dikeltmek we sanyny artdyrmak, seýrek we ýitip barýan görnüşleri öňki ýiten ýerlerine gaýtaryp ertmek, täze ýerlere uýgunlaşdyrmak bilen bagly işler, ösümlikleriň seýrek görnüşlerini medeni şertlerde ösdürip ýetişdirmek we olaryň tebigy ýaýran ýerlerini gorap saklamak, Tebigatyň ýyl ýazgysyny yzygiderli ýöretmek, täze ylmy maglumatlary toplamak, wagyz işlerini, ekologik terbiýäni hem-de ilatyň habarlylyk derejesini ýokarlandyrmak boýunça işler alnyp barylýar. Görnüşleri goramagyň çäginde seýrek duş gelýän ösümlikleri ýygnamak we haýwanlary awlamak, olaryň ýumurtgalaryny ýygnamak, tutmak, kolleksiýa üçin toplamak, görnüşleriň we populýasiýalaryň ýaşaýyş mesgenlerine zeper ýetirmek gadagan edilýär. Bütin Ýer ýüzünde bolşy ýaly, biziň ýurdumyzyň hem örän baý tebigaty we tebigy baýlyklary bar. Uçut gaýaly, dereli daglarymyz, aňyrsyna göz ýetmeýän çägeli-çöllerimiz, tolkun atyp ýatan deňiz-derýalarymyz, bal suwly dag çeşmelerimiz Diýarymyzyň tebigatyna özboluşly gözellik berýär.
Türkmen halky asyrlarboýy ylham çeşmesi hasaplanýan gözel tebigatymyzy gorapdyr we tebigat täsinliklerini özüniň medeniýetine, däp-dessurlaryna ornaşdyrypdyr, el işlerinde, aýdym-sazlarynda ajaýyp tebigatymyzy suratlandyryp görkezmegi başarypdyr. Dünýä belli türkmen halylarynyň reňkini dürli ösümliklerden alyp bezäpdir, ýüzlerçe dermanlyk ösümlikleri halk lukmançylygynda ulanypdyr. Şonuň üçin hem türkmenlerde tebigata bolan aýratyn sarpa, hormat asyrlarboýy saklanyp galyp, nesillerimiziň aňyna ornaşypdyr.
Ýurdumyzyň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň ajaýyp genetiki gaznasyny gorap saklamak, köpeltmek, indiki nesillere ýetirmek şu günki günüň iň wajyp meseleleriniň biridir. Şu nukdaý nazardan Türkmenistanyň Gyzyl kitaby örän möhüm ähmiýete eýedir, biodürlüligiň hazynalar çeşmesidir.
Bilim
thumb|220px|||Bilimiň simwoly — açyk [[kitap]]
Bilim — adamyň akyl ýetirmeginiň netijeleriniň barlygynyň we ulgamlaşdyrylmagynyň formasy. Bilim adamlara öz işini oýlanyşykly ýola goýmaga we şol prosesde ýüze çykýan dürli problemalary çözmäge kömek edýär.
Burdur (il)
300px|thumb|Burdur ili
Bilim
Bilim (predmet barada) — predmete ynamly düşünmek, onuň bilen çemeleşmegi başarmak, ondan başyň çykmak, şeýle hem, bellen maksatlara ýetmek üçin ondan peýdalanmak.
Burdur (il)
Burdur, Türkiýe'niň ili.
Almazán
thumb|left|200px|Almazán Almazán Ispaniýa'da bir oba.
Bursa (il)
300px|thumb|Bursa ili
Bursa, Türkiýe'niň ili.
Bilimiň kesgitlemesi
Çeşmeler
Bedia Akarsu
Edebiýatlar
Bedia Akarsu
Tagtabazar etraby
Tagtabazar etraby Mary welaýatynyň günortasynda, Garabil belentliginiň eteginde ýerleşýär. Ilatly ýerler we ekin meýdanlary Murgap derýasynyň jülgesinde jemlenendir. Etrap pagtaçylyk, däneçilik, miweçilik, üzümçilik, dowardarçylyk, ýüpekçilik pudaklary boýunça ýöriteleşdirilendir. Etrabyň çäginden Serhetabada demir ýol, awtomobil ýol, ýokary woltly elektrik ulgamlary geçýär. Etrabyň demirgazyk böleginde ýerleşýän Sandykgaçy şäherçesinde miwe – konserwa we çakyr zawodlary işleýär. Etrabyň düzümine 1 şäherçe, 9 geňeşlik we 18 oba girýär. Etrap merkezi Tagtabazar şäherçesi welaýat merkezinden 290 km. günortada, Murgap we Kaşan derýalarynyň birleşýän ýerinde esaslandyrylan. Şäherçede süýt, ýag zawody, pagta arassalaýjy zawody, pagta egriji fabrigi, oba hyzmat birleşigi, gurluşyk, medeni-durmuş edaralary işleýär.
Abonent telegrafirleme
Abonent telegrafirleme - iki taraplaýyn telegraf habarlaryny gös-göni bermek üçin abonentler (kärhanalar, edaralar, guramalar) arasyndaky elektrik aragatnaşygynyň görnüşi. Telefon aragatnaşygyna meňzeş bolup, onda habarlar hat üsti biln berilýär we kabul edilýär. Ýygylykly telegrafirleme metodynyň ulanylmagy magistral aragatnaşygynyň bir telefon kanalynda köp sanly telegraf kanallaryny döretmäge mümkinçilik berýär. Munuň özü abonent aragatnaşygyny arzanladýar. Telegraflarda abonentleri birleşdirmek üçin el bilen işledilýän abonent telegrafirleme stansiýasy ýa-da awtomatik sistemada işleýän abonent telegrafirleme sistemasy oturdylýar. Bu maksat üçin abonentde awtomatik usulda jogap beriji rulon görnüşli telegraf startstop apparaty hem-de çagyryş pribory bolup, olan stansiýa bilen iki priwodly liniýa arkaly birleşdirilýär. Stansiýada abonentleri awtomatik birleşdirmek üçin Abonent telegrafirlemäniň awtomatik sistemasynda telefon gözleýjili statiwlerden peýdalanylýar. Abonentdäki çagyryş priborynyň nomer ýygnaýyjy diski bolup ol telefonuňka meňzeşdir. Daşary ýurtlarda (ABŞ-da, Angliýada, Germaniýada) Awtomatiki telegrafirleme 20-nji asyryň 30-njy ýyllarynda döreýär. 1947-nji ýylda Moskwadaky Merkezi telegrafda el bilen işledilýän 30 nomerli abonent telegrafirleme stansiýasy guruldy. Soňra awtomatik işleýän has köp nomerli abonent telegrafirleme statsiýasyna geçildi we bu hili stansiýalar SSSR-iň başga ýerlerine giň ýaýrapdyr. Netijede, 1968-nji ýylda SSSR-de gurlan şeýle stansiýalaryň umumy sany 14 müňden gowrak bolupdyr.
Bilim (okuw)
thumb|Başlangyç mekdep, [[Meksika]] Bilim — adamyň, jemgyýetiň we döwletiň bähbitleri üçin terbiýelemegiň we okuw okatmagyň maksada gönükdirilýän prosesi we ýetilýän netijesi.
International Aviation HQ
International Aviation HQ , İngiliz havacılığındaki uzmanların en son havacılık haberleri, analizleri ve görüşlerine odaklanan İngilizceye ait İngiliz havacılık haber sitesidir. International Aviation HQ içeriğini web sitesi ve sosyal medya platformları aracılığıyla dağıtıyor. thumb|International Aviation HQ logosu yaklaşık. 2019 Sitenin amacı, web sitelerini "alıntılamak" gibi düşünen diğer havacılık meraklılarına (bazen "Av Geeks" de denir) en son havacılık endüstrisi olayları hakkında ücretsiz yorum sağlamaktır. sektör uzmanları, meraklıları ve fotoğrafçılar. " bir araya gelmek, fikir alışverişinde bulunmak ve havacılık hakkında konuşmak için geldikleri yer. "
International Aviation HQ Haziran 2019'da Raptor Consolidated Media Group tarafından bir havacılık rehberliği haberleri, analizi ve görüş sitesi olarak kuruldu. Eski F-16, 747 ve 787 pilotu Christopher Harrow baş muhabiri ve baş editör olarak, International Aviation HQ nin başlangıcından bu yana oynadığı rol.
Eylül 2019'da Christopher Harrow ile yapılan bir e-posta röportajına göre, Harrow mekanın adının kökenini açıkladı. Sitenin adının, sitenin arkasındaki ana kavramın birleşimi olduğunu iddia ediyor. "Uluslararası havacılık merkezi" uluslararası havacılığın merkezidir. Dolayısıyla adı "International Aviation HQ"!
International Aviation HQ bir kız kardeşi yayınıdır Politic-Ed.
Goçmyrat ahun
Goçmyrat ahun 1856-njy ýylda öz döwrüniň ylymly adamy bolan Mollaly ahunyň maşgalasynda dünýä inýär. Ol heniz bäş ýaşynda wagty Kurany Kerimiň birnäçe setirlerini ýatdan aýdyp bilipdir. Onda zehin barynyň bardygyny aňan atasy sagadatly perzendiniň kämillik käsesi dolansoň, ony öz döwründe bütin Orta Aziýada ylymlar ojagy hasaplanan Buhara okuwa ýollaýar. Goçmyrat ahun ol ýerde 19 ýyl okap, 29 ýaşda ahunlyk derejesini alýar, Kurany ýat bekläp, kary çykýar. Goçmyrat ahun Buhara medresesinde Faky-Keýdan ylmyndan ýokary alymlyk derejesine ýetipdir. Faky-Keýdan hukukçylyk, ýagny, şerigat kanunynyň içine girýän maşgala, maliýe, döwlet hem-de nika hukuklaryny öwredipdir. Şonuň üçin ahun aga halkyň arasynda ýüze çykýan dürli meseleleri, jedelli ýagdaýlary şerigat kanunyň ýoly bilen çözüpdir. Bir sapar Arabystandan Balkan sebitine baran ulamalar türkmen mollalaryna sowal berip, olaryň dini düşinjelerini barlanlarynda, Goçmyrat ahun berlen sowallaryň ählisine jogap beripdir. Şonuň üçin ulamalar Goçmyrat ahuna ak pbilen petwa bermäge rugsat edip möhür beripdirler. Ahun aga mesele çözende adalatly çözgüdiň kepili hökmünde şol möhüri basypdyr. Ol möhür häzirki günlere çenli ahun agaň hatyraly öýünde saklanýar. Buhara medresäniň garry piri Goçmyrat ahuny medresede şunça işe alyp galjak bolsa-da, ol muňa göwnemädir. Çünki, Goçmyrat ahunyň maksady dogdyk mekakyna dolanyp, çagalara sowat öwrenmek, olary ylymi-bilimi edip ýetişdirmek eken. Onsoň garry pir oňa ak pata berip, ýola salypdyr. Şol günleriň birinde bir sähetli gün garry pir sopularyny ýanyna çagyryp, Hudaýtarapyn berlen tebigy zehini bilen yz galdyran Goçmyrat ahynyň hormatyna hüjre galdyryp, onuň ýokarsyndan ahunyň adyny ýazyp goýmagy teklip edipdir. Garry piriň bu teklibi ders berýan pirdir sopularyň göwnüne makul bolup, işi az salymda ýerine ýetiripdirler. Buhara medresesinde Goçmyrat ahunyň ady ýazylan şol hüjre şu günler hem hormat bilen saklanýar. Goçmyrat ahun obasyna dolanyp, metjit-medrese galdyryp, oglan okapdyr. Onuň ylmyna-bilimine bütin il hormat goýupdur. Şeýdip onuň at-owazasy diňe bir türkmen topragyna däl, eýsem, goňşy döwletlerde-de ýaýrapdyr. Onuň hormaty şol wagtky ýerli Durun pristawlylygynyň ýanynda hem uly eken. Çünki, olar ahyn agaň ylmyna-bilmine, güň dünýägaraýşyna uly hormat goýupdyrlar. Ahun aga mahal-mahal okuw esbaplaryny alyp gelmek üçin olara ýüz tutar eken. Onuň ýüz tutup, ýazan hatlary häzirem ahun agaň öýünde saklanýar. Ine, olaryň biri.
Arydanama
Ahun agaň bu haýyşnamasyna gelen jogap:
“Goçmyrat Molla Aly ogluna Buhara-şerife baryp, esbap alyp gelmäge 3 aý wadasyna munukro hökümet ygtyýaryna bolan şahslardan towakga olonur-ki mezkura mäni gadagan däl läzim olan Guzornama bermeli”.
1898ý. 27-nji oktýabr. Patyşa Russiýa uprawleniýasynyň Durun pristaw naçalnigi.
Goçmyrat ahun hemişe iliň gynanjyna gynanyp, şatlygyny deň-derman paýlaşypdyr. Şonuň üçin il-gün öz kynçylyk çekýän meselesinde oňa ýüz tutupdyr. Takmynan 1905-nji ýyllarda bir gün ol halkyny açlykdan dyndyrmak üçin Baharlynyň bazarynda obadan getiren harytlaryny satyp duran esengululy Nury ahuny obasyna alyp gidýär. Baryp ony bir hepde öýünde myhman alyp, sähel harydynyň öwezine üç wagon ir-iýmiş, azyk-owkat taýýarlaýar. Harytlar Ak patyşanyň Durundaky dikmesi tarapyndan resmileşdirilipdir. Şonda harytlaň resmi ugruny Muhammetguly Atabaýewiň kakasy obanyň arçyny Atabaý aga düzedipdir. Nury ahunyň elten harytlary obadaşlaryna birnäçe ýyl iýmäge ýetipdir. Olaryň bir bölegini satyp, Nury ahun gämi satyn alypdyr we oňa “Goçmyrat ahun” diýip at beripdir. Ol gämi 1955-nji ýyllara çenli esengulululylara hyzmat edipdir. Goçmyrat ahun 1919-njy ýylda 63 ýaşynda ýogalypdyr. Türkmeniň nusgalyk edebiýatynyň görnükli wekili Annagylyç Mätäjiniň ogly Molladurdy ol hakda “Goçmyrat ahun” atly hasratly şygyryny döredipdir. Häzirki günlerde Goçmyrat ahundan miras galan üç sandykdan gowrak gymmatly golýazma, daşbasma eserleri onuň öýünde Garry Nohur obasynda öz neberesinden bolan Remezan Eke we Ýusup Nurahmedowtarapyndanr.
Hindistanyň daşary syýasaty
Edebiyatlar:
1. Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. A; 2001ỳ.
3.Saparmyrat Türkmenbaşynyň bitaraplyk taglymaty. A; 2002 ỳ.
4.Türkmenbaşy türkmeni dünỳä tanadỳar. A; 1999 ỳ.
5.Dünyä ỳurtlary. M;2003 ỳ.
Hindistan özbaşdak döwlet hökmünde dörän gününden başlap parahatçylyk söýüji daşary syýasat ýöredýär. Aslynda-ha Hindistanyň parahatçlyk söýüjiligi halkyň milli aňyýetinden gelip çykýar. Hindi halky öz tebigaty, dini ygtykady boýunça zorlugy, urşy ýigrenýän halk. Taryhda hindi halkynyň öz goňşularynyň üstüne çozmanlygy-da halkyň milli häsiýetinden gelip çykýar. Emma watanyny goramaga gezek gelende welin, hindiler hiç bir halkdan kem durmandy. Jawaharlal Nerunyň goşulmazlyk hereketini döretmek pikiri-de öz çeşmesini halkyň milli däbinden alypdy (seret §41!). Hindistanyň daşary syýasatynda dünýäde parahatçylygy berkarar etmek ugrundaky göreşde birnäçe täze teklipler bilen çykyş etdi. Olaryň it möhümi 1988-nji ýyldaky dünýäni 2010-njy ýyla çenli ýadro ýaragyndan we zorlukdan halas etmek baradaky hereketleriň meýilnamasydyr. Hindistan 1985-nji ýylda döredilen Günorta Aziýa sebitiniň hyzmatdaşlygy bileleşiginiň (SAARK) agzasy bolup, Günorta Aziýa döwletleri bilen gatnaşyklarynyna üns berýär.
Hindistanyň daşary syýasatynda iň bir wawwaly ýeri onuň goňşusy Päkistan bilen gatnaşyklarydyr. Serhet dawalary bu iki ýurduň arasynda birnäçe çaknyşmalara getirdi.
Hindistan özüniň daşary syýasatynda Merkezi Aziýa sebitiniň garaşsyz döwletlerine, aýratyn-da Türkmenistan bilen däp bolan gadymy gatnaşyklary dikeltmäge üns berýär. Döwlet ýolbaşçylarynyň birek-biregiňkd resmi saparlary mahalynda özara bähbitli döwletara hyzmatdaşlygynyň hukuk binýady goýuldy. Iki döwletiň arasynda ykdysady, ylmy-tehniki we medeni babatda ýygjam gatnaşyklar ddbe öwrüldi. Iki halkyň hem göz guwanjyna öwrülen Baýram han Türkmeniň 500 ýyllyk ýubileýi 2000-nji ýylda ýurtlaryň ikisinde-de dabaraly bellenip geçildi. Hindistana türkmen gazyny eltmegiň taslamasy iki ýurduň arasyndaky uzak döwre niýetlenen hyzmatdaşlygyň aýdyň şaýadydyr.
Halat Nebi gubury we gonamçylygy
Halat Nebi gubury we gonamçylygy — Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Kümmet Gowuzyň 90 km. demirgazyk-gündogarynda, Kelala etrabyniň 55 km. demirgazyk-gündogarynda, Marawadepe etrabyna tabyn Geçisu obasynyň 6 km. golaýynda we Aýtemir obasyna ýakyn bir ýerde ýerleşiýär.
Halatnebiniň gubury we ziýaratgasi Gökçedagyň üstündedir we deňizden 700 m. Ýokaryda ýer aýlar. Bu dag Türkmenistanyň serhedindedir.
Türkmen halk röwaýatlaryna görä Halat Nebi bilen ýaranlary duşmanlarynyň elinden gaçyp bu daga gelerler we duşmanlary olara golaýlanda hemmesi taňrydan daş bolmaklaryny islär. Şeýlelik bilen olar ölüp daş bolar we duşmanlarynyň eline düşmez.
Halatnebi guburynyň golaýynda 600-e golaý gubyr daşy bardyr. Bu daşlar erkek adam we zenanlaryn namys organlaryna meňezşdir we Şamanizm döwründen galýändyr diýip arkeologlar tarapından nigtalar.
Erkeklik organyna meňzeýän birnaçe mazar daşynyň ulylygy 5 metre çenli ýetip barar.
Daşlaryn bir näçeside goç şeklindedir.
Halat Nebi
Meskin Gylyç da goşgularynyň birinde Halat Nebini “Belent ýerde ýatan bir peýgambar” diýip ýatlar.
James Farser 1838-nji ýylda neşir eden kitabynda bu ýerde Göklen Türkmenleriniň aradan çykan atalaryny jaýlaýandygyny ýazýar.
Arkeolog David stronach bolsa 1981-nji ýylda iňlis dilinde çykan Iran atly jurnalda bu gonamçylyk barada “Etrek sebitinde dik duran daşlar” atly bir makala ýazar.
Palaw
thumbnail|right Palaw, Tüwiden taýynlanýan naharlaryň arasynda palaw iň saýlanýanydyr.Ol, umuman, Gündogar halklaryň arasynda giň ýaýran nahar bolansoň, ony taýarlamagyň usullary-da dürli-dürli. Türkmen halkynyň arasynda hatda her taýpanyň, her tiräniň öz bişiriş usuly bar diysek-de ýalňyş bolmaz. Meselem, Türkmenistanyň deňiz ýaka raýonlarynda ete derek balyk atybam, balykly palaw bişirilýandigini belläp gecmeli.Şoňa görä palaw taýarlamagyň usulynda umymylyklar-da, ayratynlyklar-da bar, ýöne köplenç bişiriliş usullary bir meňzeş. Esasy aýratynlyk onuň içine atylýan zatlarda we näçe atylýanlygynda.
Gök Tuwili Palaw
Şaly nyň birinji hasyly, ýagny gök tüwi elde dowülmegi bilen taýýarlanylýan palaw görnüşidir.
Mäşli Palaw
Arassalanan we suwda ýumşadylan mäş bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi. Arassalanan tüwi bilen mäş garyşdyrylyp bişirilýär.
Wermişelden Palaw
Tüwi ýerine wermişel ulanylýan palaw.
Beýili Palaw
Beýi gatylan palaw görnüşi.
Şalgamly Palaw
Şalgam gatylan palaw görnüşi.
Towuk Etli Palaw
Towuk eti ulanylmagy bilen bişirilýän palaw görnüşi.
Künji Ýagly Palaw
Künji ýagy ulanylmagy bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi.
Guýruk Ýagly Palaw
Guýruk ýagy ulanylmagy bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi.
Ýilikli Palaw
Sygyr ýilik ýagy ulanylmagy bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi.
Aborigen gowaça
Aborigen gowaça (latynça: Aborigines - ilki başdan) - gadymdan bäri ekilip gelýän ýerli gowaça. Ol ýerli ýagdaýa oňat uýgunlaşandyr. Orta Aziýada, şol sanda Türkmenistanda 19-njy asyryň ahyrlaryna çenli ekilip gelnen gowaça afrika-aziýa (G. herbaceum) görnüşine degişlidi. Onuň gozasy maýda (3,8 g) hem-de çala açylýardy. Süými irimçik we gysga (20 mm) hem-de az çakymlydy (25%). Şoňa görä-de, gowaçanyň bu görnüşi soňra aram süýümli, irimçik gozaly we has ýokary hasylly amerika gowaçasy (G. hirsutum) bilen çalşyryldy.
Kültür
Türk dil institutynyň sözlügine görä, medeniýet düşünjesiniň kesgitlemesi (köne dilde harplar ) :
Sosiologiki taýdan medeniýet, adamlardan öwrenýän daş-töweregimizi gurşap alýan sosial mirasdyr. Medeniýetiň emele gelmeginde iki proses bar; Birinji etapda adamlar passiw we kabul ediji. Belli bir geografiki gurşawda ýaşaýar we iýmitleniş we goranmak zerurlyklaryny şol ýerde kanagatlandyrýar. Tebigat bilen bu deslapky gatnaşyk, ýagny bilim, dil, özüni alyp baryş we maddy önümçilik we zerurlyklaryna laýyklykda gazanylan sarp ediş gurallary medeniýetiň döremeginde ilkinji etap hökmünde görünýär. Ikinji etapda adam kabul ýagdaýdan çykýar we öndürip başlaýar; ýaşaýan gurşawyna basgyn we işjeň güýç hökmünde gatnaşýar. Bu amal ilkinji gurallaryň döredilmegi bilen çäklenip başlandy we täze daş asyry bilen çaltlaşdyryldy. Medeniýet, ýygnamak bilen çaltlaşýan jemgyýetçilik gurluşynyň bir bölegidir. Ýuwaş-ýuwaşdan her nesil miras galan medeniýete maddy we ahlak taýdan goşant goşýar we indiki nesillere miras galdyrýar.
Aýry-aýry adamlar üçin öwreniş we tejribe arkaly ösen höküm, lezzet we tankyt ukyplaryna şol adamyň medeniýeti diýilýär. Medeniýet sözi, şahsyýetiň alan maglumatlaryny beýan etmek üçin hem ulanylýar.
Jebel
Gaýly, Damdamçeşme II we Jebel gowaklaryndan tapylan goýundyr geçiniň, jerendir balygyň süňk galyndylary mezolit döwründe ýaşan adamlaryň awçylyk, ýygnaýjylyk, balyk tutmak bilen bir hatarda maldarçylyk bilen meşgul bolandyklaryny subut edýär. Ilkidurmuş maldarçylygyna geçilmegi oturymly ýaşaýşyň alamatlarynyň ýüze çykmagyna- çatmalaryň gurulmagyna itergi beripdir.
Gazuw-agtaryş işleri wagtynda Gaýly, Damdamçeşme II we Jebel gowaklaryndan bekre, çöke, kepir balyklarynyň süňk galyndylarynyň tapylmagy şol ýaşaýjylaryň balykçylyk bilen meşgul bolandyklaryny, balyklary iýmit hökmünde ulanandyklaryny görkezýär.
Damdamçeşme II-den, Jebelden ýabany haýwanlaryň köp mukdardaky süňk galyndylarynyň tapylmagy hem ilatyň awçylyk bilen meşgul bolandyklaryny tassyklaýat. Uly naýzalar hem-de dürli ölçegli ok-ýaýlar awçylaryň aw we zähmet gurallary bolup hyzmat edipdir.
Iphone 4S 'Apple'
iPhone 4S ‘Apple’ kompaniýasy tarapyndan işlenilip düzülen sensor ekranly (has dogrusy ‘maltitaç’ – birbada iki ýa-da ondan köp barmagyň degirilmegine jogap berýän) akylly telefondyr. Bu enjam iPhone-yň bäşinji neslidir. Özünden öňki çykan iPhone 4- den daş görnüşi üýtgeşik bolmasa-da, apparatüpjünçiligi we programma üpjünçiligi ugrundan birnäçe üýtgeşmeler bardyr.Enjamyň köp funksiýalaryny indi ses üsti bilen işledip bolýar. Bu bolsa ulanyjyny käbir ýumuşlar üçin telefona seredip, basmagyndan azat edýär. iPhone 4S ilkinji gezek oktýabraýynyň 4-ine Kaliforniýa ştatynyň Kupertino şäherinde görkezildi.Satuwyň birinji hepdesinde4 milliondan gowrak iPhone 4S satyldy.Ekrany aýnadan edilen we 3.5dýumdyr. Prosessory we ýady: iPhone 4S-de iki ýadroly A5 prosessory goýuldy (iPhone 4- de ýeke ýadroly A4 prosessor). Wagtlaýyn ýat (RAM) edil öňki ýaly 512 mb. Enjamyň içki ýadynyň sygymy 3 görnüşde çykýar: 16 GB, 32 GB we 64 GB. (iPhone 4-de 16 GB we 32 GB). iPhone 4S-iň grafikasyiPhone 4-iňkiden 7 esse güýçlüdir
Aristotel
thumb|right|
Aristotel (b.e. öň 384-322) — Saloniki şäheriniň ýakynynda Stagirada dünýä inipdir. Öňden bäri köp sanly lukmanyň kemala gelen maşgalasyndan gelip çykandygy sebäpli, filosofa tejribe, synlama, balag geçirme babatynda nusga bolupdyr. Kakasy Nikomah hem Makedoniýa korolynyň maşgala lukmany bolup işläpdir.
1.Aristotel (b.e. öň 384-322) Platonyň akdemiýasynda kemala gelipdir. Aleksandra halypalyk edipdir. Ýaşlygynda halypasynyň ideýalar nazaryýeti we ruhuň ölümsizligine ynanypdyr. Halypasynyň ölüminden soňra özüniň sistemasyny kämilleşdirmäge başlapdyr.
Çeşme
Ariatotel Platonyň okuwçysy bolupdyr. Elbetde bu Aristotele uly itergi beripdir. Platon hem Sokratyň okuwçysy bolupdyr.Aristotel fizikanyň düýbüni tutupdyr.
Çankyry (il)
Çankırı, Türkiýe'niň ili.
Teýlor Swift
Teýlor Alison Swift (Taylor Alison Swift, 1989-njy ýylyň 13-nji dekabrynda doglan) aýdymçy, aýdym ýazyjy, aýdym-saz prodýuseri we aktrisa. Şahsy durmuşy hakda hekaýa aýdymlary bilen tanalýar.
Aborigenler
Aborigenler (latynça: Aborigines - ilki başdan) - ýurduň iň gadymy ýerli ilaty. Bu termin grekleriň "awtohton" sözü bilen manydaş bolup, ol hem ýerli ilaty aňladýar. Gadymy rim rowaýatlaryna görä, Lassiýada Apennin daglarynyň eteginde ýaşan bir gadymy taýpa Aborigenler diýlip atlandyrylypdyr.
Türkmengala etraby
Türkmengala etraby Mary welaýatynyň günorta-gündogaryndaky meýdanlary öz içine alýar. Etrabyň hojalygynyň esasy ýöriteleşdirilen ugurlary, pagtaçylyk, däneçilik we dowardarçylyk. Etrabyň çäginde Zähmet şäherçesiniň golaýynda Garagum derýasyndan göterme (maşyn) kanaly 1965-nji ýylda gurlup işe girizildi. Maşyn kanalynyň suwundan Türkmengala we Baýramaly etraplarynyň daýhan birleşikleri öz ýerlerini suwlulandyrýarlar. Etrap merkezi Türkmengala şäherçesi Mary şäherinden 40 km. günortada ýerleşýär. Onuň üstünden Mary–Serhetabat awtomobil ýoly geçýär. Şäherçäniň senagat taýdan ähmiýeti barha artýar. Bu ýerde Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky ýüplük egriji fabrigi, süýt zawody, tikin fabrigi, naýça öndürýän fabrik, oba hyzmat birleşigi, gurluşyk, durmuş hyzmaty kärhanalary işleýär. Şäherçede 2007-nji ýylda makaron önümlerini öndürýän we un üweýän fabrik işe girizildi. Zähmet şäherçesi 1955-nji ýylda Garagum derýasynyň gurulmagy bilen baglanyşykly demir ýol stansiýasyndan 5 km. günbatarda döredi. Şäherçäniň ilaty Garagum derýasyna, demir ýol we derýa duralgasyna gözegçilik hyzmatyny edýär. Ilatyň bellibir bölegi ekerançylyk we maldarçylyk bilen meşgullanýar. Zähmet şäherçesi derýa we demir ýol ýükleriniň düşürilýän we ýüklenilýän duralgasy hasaplanýar.
Taryhy
Etrap 1965-nji ýylda ýatyrylýar we Ýolöten şäheri bilen birleşdirilýär. 1966-njy ýylda gaýtadan dikeldilýär. Türkmengala etrabynda 2 sany şäherçe bar. Türkmengala we Zähmet şäherçeleri. Türkmengala şäherçesi etrabyň merkezi bolup durýar. Onda Kemine, Täze dünýä, Zähmet we ş.m. geňeşlikleri ýerleşýär. Türkmengala etrabynyň iň owadan obasy Täze ýol geňeşligidir.
Çorum (il)
300px|thumb|Çorumili Çorum, Türkiýe'niň ili.
Kopengagen fond biržasy
Nasdaq Kopengagen, Nasdaq Demirgazyk Birchangalarynyň biridir. Nasdaq Nordic, OMX döretmek üçin 2003- nji ýylda OM AB we HEX plc birleşmesine gaýdyp gelýär we 2008-nji ýylyň fewral aýyndan bäri Nasdaq Inc.
Denizli (il)
Denizli, bir welaýat Türkiýe'de.
Billy Eiliş
Billy Eiliş Pýer Baird O'Konnell (2001-nji ýylyň 18-nji dekabrynda doglan) Amerikaly aýdymçy- Los-An Angeleselesdäki Highland Parkda doglan, ýetginjeklikde aýdym aýdyp başlady.
Abort
Abort (latynça: abortus - çaganyň wagtyndan öň düşmegi) - 1) göwredäki çaganyň öz-özünden düşmegi, aýrylmagy. Göwredäki çaga 12 hepdä çenli düşse oňa irki, 13-28 hepdä çenli düşse-giçki abort diýilýär. Grip, brusselýoz, toksoplazmoz, ýatgynyň kiçiligi, ganyň rezus deň gelmezligi ýaly agyr we hroniki keseller çaganyň öz-özünden düşmegine sebäp bolýar; 2) emeli ýol bilen çaga düşürmek medisina kömegi bilen diňe wraçlar tarapyndan ýörite keselhanalarda geçirilýär. Keselhanadan başga ýerde ýa keselhanada bolsa-da bikanun esasda, ýa-da ýörite medisinia bilimi bolmadyk adam tarapyndan emeli ýol bilen göwreliligi togtatmak howpludyr. Ol çaga bolmazlygyna we her hili aýal keselleriniň döremegine sebäp bolýar.
Çopandepe
Çopandepe Gökdepe etraby nda ýerleşýär. Çopandepe Türkmenistan yň çäklerindäki iň gadymy ekerançylyk obalarynyň biri bolupdyr. Arheologiki tapyndylaryň şaýatlyk etmegine göra, b.e öňki V müňýyllyk da bu ýerde ilat oturymlylyga geçipdir we kem-kemden däneli ekinleri ösdürip ýetişdirmäge başlapdyr. Netijede, ilkinji oturymly ekerançylyk obalary peýda bolýar.
The Last Stand (film)
The Last Stand —Režissýory: Kim Ži-wun Baş keşplerde: Arnold Şwarsenegger, Jonni Nokswille, Forest Witeý­ker, Rodrigo Santoro, Luis Guzman, Jeými Aleksander, Eduardo Noriega, Piter Stormar, Zek Gilford, Genesis Rodriges Ssenariçi: Andrýuw Knauer Prodýusseri: Lorenzo di Bonawentura Kompozitory: Mowg Operatory: Kim Ži-ýon Studiýa: “di Bonaventura Pictures” Paýlaýjy: “Lionsgate” Dowamlylygy: 107 minut Görnüşi: Uruşly Ýurdy: ABŞ Dili: Iňlisçe Býujeti: 30 million $
Düzje (il)
300px|thumb|Düzce ili Düzce, Türkiýe'niň ili.
Pessejikdepe
Häzirki Gökdepe etrabynyň ýerindäki Pessejikdepe Jeýtun medeniýetiniň ortaky döwrüniň esasy merkezleriniň biri bolupdyr. Gazuw-agtaryş işleri wagtynda ol ýerden çakmak daşyndan ýasalan oraklar, gazawaçlar, burawlar, däne owguçlary, süňkden bizler, iňňeler, küýze önümleriniň bölekleri, toýundan ýasalan her dürli monjuklar, daşdan we balykgulakdan ýasalan şelpeler tapyldy.
Pessejikdepäniň ýaşaýyş jaýlarynyň umumy gurluşy, gurluşyk materiallaery Jeýtunlylaryň ýaşaýyş jaýlaryndan känbir tapawutlanmandyr. Oňa garamazdan, pessejikdepelileriň durmuşynyň köp aýratynlyklary bolupdyr. Ol ýerde bütin taýpanyň ybadathanasy bolan jaý gurlupdyr. Bu uly jaýyň bezegini şekillendiriş sungatynyň ilkinji görnüşini hasaplap bolar. Sebäbi onuň ak diwarlaryntň ýüzündd gara we gyzyl reňkler bilen haýwan şeklleri çekilipdir. Pessejikdepeden tapylan gadymy diwar bezegleri Türkmenistanyň gadymy adamlarynyň sungaty barada bize düşünje berýär.
Kybla
Kybla (قِبْلَة‎ — kyble(t) «ugur, tarap», başga manylary «günorta, özüne çekiji merkez») musulmanlaryň ybadatda(namazda) bakýan tarapy. Muhammed pygamber ﷺ Mekkedekä käbä bakyp namaz okaýardylar. Soň Medinede kybla Ierusalimdäki Aksa mesjidi bolýar, soňra aýat inmegi bilen Muhammed pygamber ﷺ sahabalary bilen Mekkedäki Mesjid Harama (Käbä) tarap bakypdyrlar.
(Eý, Muhammed!) Biz seniň (habara garaşyp) ýüzüňi asmana öwürýäniňi görýäris. Biz seni öz razy boljak kyblaňa hökman öwreris. Bes, sen (namazda) ýüzüňi Mesjidi-Harama (Käbä) tarap öwür! (Eý, musulmanlar!) Siz nirede bolsaňyz hem (namazda) ýüzüňizi oňa (Käbä) tarap öwrüň! Takyk, kitap berlenler onuň (kyblanyň Käbä tarap üýtgedilmeginiň) özleriniň Perwerdigärinden (gelen) hakykatdygyny, elbetde, (gowy) bilýärler. Alla olaryň edýän işlerinden gapyl däldir.
Google Maps
Ýeriň şar görnüşde bolany üçin tekiz kartada gök çyzyk egrelip biler.
Matematik usul
Kabäni tapmak üçin Gawersinusyň formulasyny ulanýarys.
Çykan jogaby gradusda bolmaly. Meselem: ≈225°
Gülistan tokaýy
Gülistan tokaýy Eýranyň Türkmensähra sebitinde Gülistan welaýatynyň gündogarynda we Demirgazyk Horasan welaýatynyň günbataryda bir tokaýdyr.
Ozalky ady Alma we gorkut bolan bu tokaý Unesco guramasynyň bütindünýä miras sanawyna alnan 50 gografik ýerden biridir.
Möçberi 90000 gektar bolan Gülistan tokaýy Eýranyň iň uly tebigi parkydyr.
Aksu we Gülistan şarlawugy, gür ağaçlary, 21 çeşmesi, garagon, teňegöl, şaha, ýekegadam, alma, garagaşly, gurgun, gyzgala we gopy gorçy ýaly dağlary bilen Gülistan tokaýy Eýranyň iň gözel tebigi ýerlerinden biridir.
Gürgen we Kümmet Gowuz şäherlerini Maşat şäherine baglayan ýol bu tokaýyň ortasydan geçiyär.
Botanika
thumb|Botanika Botanika (βοτανικός — "ösümliklere degişli", — "ot, ösümlik") — ösümlikler barada ylym, biologiýanyň bir bölümi.
Toparlar
Ösümlik morfologiýasy, umuman ösümlikleriň içki we daşarky gurluşlaryny gözden geçirýär. Ösümlik morfologiýasy köp kiçi şahalara bölünýär. Ösümlik gistologiýasy ösümlik dokumalaryny öwrenýär. Ösümlik sitologiýasy ösümlik öýjügini öwrenýär. Ösümlik anatomiýasy ösümlik dokumalaryny organ derejesinde öwrenýär. Önümçilik morfologiýasy ýaşaýyş siklini öwrenýär Morfogenez ösümlikleriň ösüşini öwrenýär. Agrostologiýa, ösümlik ösümlikleri we esasanam olaryň klassifikasiýasy bilen baglanyşykly botanika şahasy. Ösümlik fiziologiýasy fizika we himiýa kanunlaryna esaslanýan ösümliklerdäki möhüm wakalary öwrenýär. Madda çalşygy (metabolizm), ösüş-ösüş we hereketiň fiziologiýasy üçe bölmek arkaly barlanýar. Ösümlik ekologiýasy ösümlikleriň beýleki janly-jandarlar we olaryň ýaşaýan gurşawy bilen gatnaşygyny öwrenýär. Ulgamlaýyn botanika, ösümlikleri biri-biri bilen tebigy ýakynlyk derejesini we filogenetiki ösüşine esaslanyp, ösümlikleri kiçi ýa-da uly toparlara bölýän şahadyr.
Keýti Perri
Katerin Elizelizaweta "Katy" Hudson (1984-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda doglan), meşhur sahna ady Katy Perri Amerikaly aýdymçy, aýdym ýazyjy, aktrisa we telewideniýe bäsleşiginiň eminidir. Dini aýdym-saz diňläp ulaldy we ýaşlygynda Hoş Habar aýdym-sazy bilen meşgullandy. Red Hill Records bilen albom şertnamasyna gol çekenden soň, ilkinji studiýa albomy Katy Hudson 2001-nji ýylda çykdy.
Ekologiýa
thumb|200px Ekologiýa, bir alymlyk.
Erzurum (il)
300px|thumb|Erzurum ili Erzurum, Türkiýe'nin ili.
Wekilbazar etraby
Wekilbazar etraby Mary şäheriniň gündogar we demirgazyk-gündogar töwereklerindäki meýdanlary tutýar. Etrabyň hojalygynyň esasy ugurlary pagtaçylyk, däneçilik, gök we bakja ekerançylygy, iri şahly mallary ösdürip ýetişdirmek, dowardarçylyk, ýüpekçilik pudaklarydyr. Wekilbazar etrabynyň düzümine 2 şäherçe, 14 geňeşlik, 35 oba girýär. Ilatly ýerleriň Mary şäheriniň alkymynda ýerleşmegi olaryň ilatynyň esasy böleginiň şäherdäki edara kärhanalarynda işlemegine amatly şert döredyär. Etrap merkezi Mollanepes adyndaky şäherçe Mary şäherinden 6 km. gündogardadyr. Şäherçäniň üstünden Mary–Türkmenabat demir we awtomobil ýollary geçýär. Bu ýerde demir ýol stansiýasy, dokma toplumy, demir-beton önümleri zawody, nebit önümleri kärhanasy, gurluşyk, durmuş-medeni edaralary bar. Etrap merkezinden 5 km. demirgazyk-gündogarda Wekilbazar şäherçesi ýerleşýär. Şäherçede etrap hassahanasy, söwda we durmuş hyzmaty edaralary ilata hyzmat edýärler.
Taryhy
Wekilbazar etraby Türkmenistan SSR-niň düzüminde ilkinji gezek 1938-nji ýylyň dekabar aýynda döredildi. Wekilbazar etraby 1939-njy ýylyň noýabr aýynda bolsa täze döredilen Mary oblastyna degişli edildi. Wekilbazar etraby 1957-nji ýylyň dekabr aýynda ýatyryldy. Wekilbazar etraby 1975-njy ýylyň fewral aýynda bolsa täzeden Mary oblastyna degişli edilip dikeldildi. Wekilbazar etraby 1992-nji ýylda Mary welaýatynyň düzümüne Wekilbazar etraby ady bilen goşuldy.
Käbir geňeşlik (oba) we şäherçeleri:
Wekilbazar etraby boýunça gurnalan "Daýhanbank"bankomatlaryň salgylary.Wekilbazar etrap aragatnaşyk ulgamy.Mollanepes şäherçesiniň Türkmenistan köç 2-nji jaýy.
Türkmenistanyň "Daýhanbank" döwlet täjirçilik bankynyň Wekilbazar etrap şahamçasy. Wekilbazar etrap Mollanepes şäherçesiniň Zelili köç 2-nji jaýy.
Mejlisiň karary bilen 2016-njy ýylda bu sebitiň dolandyryş-çäk gurluşyna birnäçe üýtgetmeler girizilýär.
Wekilbazar etraby boýunça: Gökje geňeşliginiň Gökje, Perreňçäge, Pökgen obalaryny Mary şäherine birikdirmek; Gökje geňeşliginiň dolandyryş merkezini Arzuw obasyna geçirmek; Akgoňur geňeşliginiň Golak obasyna Bagtyýarlyk, Gyzylgurama obasyna Ýagtylyk, Goňur geňeşliginiň Ýagyp obasyna Nurana, Täze durmuş geňeşliginiň Mülkdäli obasyna Döwletli adyny dakmak; Mollanepes geňeşliginiň Çotan obasyny Gara obasyna birikdirmek bellenildi.
Wekilbazar etraby 2017-nji ýylda iň gowy etrap saýlandy we Arkadagymyzyň sowgat eden üç milýon bäş ýüz müň manadynyň eýesi boldy.
Ani Lorak
right|250px Doly ady: Karolina Miroslawiwna Kuýek
Doguldy: 27.09.1978. (42 ýaşynda) Ukraina. Çerniwtsi welaýaty. Kitsmaný.
Meşhurlyk gazandy: 1992.
Ýurdy: Ukraina
Käri: Aýdymçy, Şahyr, kompozitor, model, aktrisa, teleýaýlymçy.
Gümenjesi: Fortepiano
Belli tanymal zenan aýdymçy Ani Lorak Ukraýinanyň Kitsman şäherinde 27.09.1978-nji ýylda dünýä geldi (36 ýaş). Kalbyňy gyrýan hem ruhlandyrýan aýdymy bilen ol häzirki wagtda 8-nji ýerde durýar. Onuň hakyky ady Karolina Kuýek. Aýdymçylyk ugrunda Ukrainanyň SSR, SSRB - da başlaýar. Karolina Kuýekiň aýratynam Pop, soul, pop rok, elektropop ýaly sungat ugry bilen hem meşgullanýar. 2008-nji ýylda Eurovision aýdymçylar bäsleşiginde Ukraýinada 24-nji Maýda Shady Lady atly aýdymy bilen ikinji ýeri eýeledi. Adamsynyň ady Myrat. Ol Ani Lorakyň menejerligini edip berýär. Ol Kiýewde Angel (perişde) atly kafeda hem işleýär. Karolina Kuýekiň resmi saýty www.anilorak.com
Aýdymlary
1996 —Хочу летать
1998 —Я вернусь
2001 —Там, де ти є
2003 —REMIX Мрій про мене
2004 —Анi Лорак
2005 —Smile
2006 —Розкажи
2009 —Солнце
2013 —Зажигай сердце
Концерт Ани Лорак в Сочи, 2014 год.
Сборники
2010 —The Best (только на Украине; сборник)
2011 —Избранное (только в России; сборник)
Синглы
1998 —Мне всё равно
2001 —Ангел мрій моїх
2003 —Серця не край
2003 —Я же говорила
2003 —Мрій про мене
2004 —Зеркала
2004 —Полуднева спека
2004 —Три звичних слова
2005 —Car Song
2006 —Розкажи (Расскажи)
2006 —Верни мою любовь (с Валерием Меладзе)
2007 —С первого взгляда
2007 —Я не буду твоей
2007 —Жду тебa
2007 —Я стану морем
2008 —Shady Lady
2008 —Солнце
2009 —Птица
2009 —А дальше…
2009 —Небеса-ладони
2009 —Увлечение (с Тимуром Родригезом)
2010 —Для тебя
2011 —Спроси
2011 —Не дели любовь
2012 —Я буду солнцем
2012 —Обними меня
2012 —Обними меня крепче
2013 —Оранжевые сны
2013 —Забирай рай
2013 —Зеркала (с Григорием Лепсом)
2014 —Мальви
2015 —Корабли
Täjigistan
thumb Täjigistan (Тоҷикистон, ), resmi ady Täjigistan Respublikasy (Ҷумҳурии Тоҷикистон, ) — Aziýa'da bir döwlet, prezidenti Emomali Rahmon. Goňşy döwletler Owganystan, Hytaý, Gyrgyzystan we Özbegistan.
Täjigistan Pamirsiň eteginde ýerleşýär we deňze çykyp bilmeýär. Ululygyndaky iň kiçi döwlet Merkezi Aziýa. Günbatarda we demirgazyk-günbatarda Özbegistan, demirgazykda Gyrgyzystan, gündogarda Hytaý we günortada Owganystan bilen serhetleşýär. Paýtagty Duşanbe şäheridir.
Täjigistan öňki Sowet Merkezi Aziýasynda pars dilli ýeke-täk döwlet. Täjigistanyň ilatynyň aglaba bölegi sünni musulman.
Awstriýa
Tebigaty
Ýurduň meýdanynyň dörtden üç bölegini daglar tutýar. Diňe 7 göterimi düzlüklerden ybarat. Ýurt Alp daglarynyň bir bölegi hasaplanýar. Onuň üçden iki bölegini Gündogar Alp dagy tutýar. Awstriýanyň klimaty aram kontinental. Ýurtda ýanwaryň ortaça temperaturasy -1-4 dereje, iýulyňky +14 +18 dereje bolýar. Ygallar ýylda 500–900 mm, daglarda 1500–2000 mm düşýär. Gyşy maýyl, tomsy salkydyr. Daglyk etraplarynda 7-8 aýlap gar saklanýar. Ýurduň iň uly derýasy Dunaýdyr. Awstriýa köllere baý ýurtdur (580-e golaý).
Ilaty
Awstriýa nemes dilli ýurt. Slowen we horwat dillerinde slawýan azlyklary gürleýär. Olar hem ýurduň günorta we gündogaryndaky Karantiýa, Burgenland we Ştiriýa federal ştatlarynda ýaşaýar. Awstriýalylar-da beýleki ýewropalylar ýaly köp milletli halk. Awstriýalynyň görnüşiniň emele gelmeginde din we medeniýetiniň uly roly bar. Ýurduň ilatynyň 78 göterimi katolik, 5 göterimi protestant, 2 göterimi bolsa musulmanlardyr. Ýurtda 13 resmi baýramçylyk bellenip geçilýär. Olaryň 10-sy dini baýramçylyklardyr. Soňky maglumatlara görä, ýurtda 8 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Olaryň 9 göterimi daşary ýurtlulardyr. Ýurduň paýtagty bolan Wenanyň 1,6 million ilaty bar. Ilatyň agramly bölegi Aşaky Awstriýa ştatynda ýaşaýar. Zalsburg we Insbruk ýaly şäherleri hasaba alynmadyk ýagdaýynda, daglyk yerlerinde az adam ýaşaýar.
Şäherleri
Awstriýanyň iri şäherleri Wena, Graç, Linç, Salzburg we Insbrukdyr. Ýurduň şäherlerinde ilatyň 30 göterimi ýaşaýar. Wena ýurduň iň iri we ykdysady hem-de medeniýet şäheri hasaplanýar. Ol Dunaý derýasynyň iki kenarynda hem ýerleşýär. Onun etekleri bolsa meşhur Wena tokaýlygyna çenli uzalyp gidýär. Owadan köşk-eýwanlar, seýilgähler, kiliseler Wena şäherini Ýewropanyň iň gowy şäherleriniň birine öwürýär. Awstriýanyň meýdany boýunça ikinji uly şäheri Grasdyr. Ol Ştiriýa ştatynda ýerleşýär. Şäher Mur derýasynyň kenarynda ýerleşýär. Ol esasy senagat, söwda we ylym merkezi hasaplanýar. Dunaýyň kenarynda ýerleşýän Lins şäheri bolsa Ýokary Awstriýanyň merkezi bolup, senagat we port şäheridir. Awstriýanyň iň owadan şäherleriniň biri hem Zalsburg.
Awstriýa-federal parlament respublikasydyr Ýurduň ähli raýatlary raýatlyk hukuklaryndan doly peýdalanýarlar. 19 ýaşdan uly bolan ra-ýatlar saýlawlara gatnaşyp bilýärler. Ýurduň prezidenti ählihalk saýlawlary esasynda alty ýyl möhlete saýlanýar. Hökümetiň möhüm ygtyýarlyklary prezidente degişlidir. Ol kanun güýjündäki kararlary kabul edýär. Ýokary kanun çykaryiy organy parlament bolup, ol iki palatadan: milli we federal sowetden ybaratdyr. Federal sowet welaýatlara wekilçilik edýär. Onuň 64 agzasy ştatlardaky geňeşlerden saýlanýar. Aşaky palata bolan milli sowet ilata wekilçilik edýär. Onuň 183 deputaty bar. Ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýetine kansler ýolbaşçylyk edýär. Hökümet agzalary milli sowetdäki belli partiýalardan ýa-da beýleki partiýalardan saýlanýar. Ýurt administratiw tadan dokuz ştata bölünýär. Olaryň her biriniň ilaty öz parlamentini saýlaýar. Ol hem ştat hökümetiniň başlygyny belleýär. Kazylar Adalat ministirligi tarapyndan işe bellenýär. Ýurtda ýerli welaýat we etrap kazy-ýetleri bar. Ol hem raýat hem-de jenaýat işlerine seredýärler.
Goranmak güýji
Milli goranmak ulgamy 1955-nji ýyldaky döwlet ylalaşygy esasynda alnyp barylýar. Ol ylalaşyk diňe bir goşunyň möçberini çäklendirmän eýsem-de bolsa ýadro we şuna meňzeş ýaraglary, edinmegem gadagan edýär. Ýurduň bitaraplyk syýasasatyna laýyklykda onun az sanly guryýer goşuny bar. Erkekler üçin gulluk etmek hökmanydyr. Gullugyň möhleti sekiz aý.Şeýle hem gulluk etmegiň alternatiw görnüşlerem bar. Daşary syýasaty:. Awstriýa 1955-nji ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň agzalygyna kabul edildi. Şeýle hem ol köp sanly halkara guramalarynyň, şol sanda Atom energiýasy boýunça halkara agentliginiň we Ýewropa Bileleşiginiň agzasydyr. Wenada BMG-niň üç edarasynyň ştab-kwartirasy ýerleşýär. 1995-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda Awstriýa Ýewropa Bileleşiginiň agzalygyna saýlandy.
Ykdysdyýeti
Awstriýa senagat taýdan ösen Ýurt. Ýurduň esasy senagat pudaklary: maşyngurluşyk, dag magdany, elektrotehnika, himiýa. elektroenergiýa we ýeňil senagat. Oba hojalyk pudagynda bolsa maldarçylyga uly üns berilýär. Awstro-Wengriýa monarhiýasynyň dargamagyndan soň. emele gelen döwletler käbir ykdysady kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz boldular. Täze Awstriýa Respublikasy şol mahallar esasy girdeji çeşmesi bolan azyk we kömürden mahrum galýar. Ýurduň ykdysadyýetini täzeden gurmak üçin birnäçe ýyl gerek boldy. Üstesine-de, 1929-njy ýylda tutuş dünýäde ykdysady çökgünlik başlady. Şol sebäpli, birnäçe ýyllap daşary ýurduň kömeklerine mätäç galdy. 1937-nji ýylda öz ykdysady bazasyny gurdy. 1938-nji ýylda Awstriýa Germaniýa degişli boldy. Şondan soň bolsa Beýik Watançylyk urşy bilen baglanyşykly ýurtda ýene-de kynçylyklar boldy. Ýurduň ykdysadyýeti 1950-nji ýyldan soň sazlaşykly öşüp başlady.
Işçi güýji we önümçilik ulgamy
Soňky maglumatlara görä ýurduň ilatynyň 3.8 milliony işe ukyplydyr. Ýurtda işsizleriň sany az. 1990-njy ýylyň ikinji ýarymynda Horwatiýa, Sloweniýa we Türkiýe ýaly döwletlerden Awstriýa adamlar işlemäge geldiler. Ýurduň ykdy-sadyýetinde hyzmat pudagy öňdäki orunlarda durýar. Ýurduň işe ýaramly ilatynyň 32 göterimi senagatda, 61 göterimi hyzmat pudagynda we 7 göterimi bolsa oba, tokaý we balyk hojalygynda zähmet çekýär. Awstriýanyň umumy içerki önüminiň 32 göterimini senagat, 2 göterimini oba, tokaý we balyk hojalygy we 65 göterimini energetika, söwda we ulag pudaklary düzýär. Önümçilik guramalary: 1946-njy ýylda ýurduň kärhanalarynyň 70 göterimi döwlete degişli edilýär. Olaryň arasynda iri kommersiýa banklar, agyr, nebit çykaryly we nebiti gaýtadan işleýji senagata degişli kärhanalar bar. 1993-nji ýylda ýurduň hökümeti senagat kärhanalaryny hususylaşdyrmak babatda giň möçberli meýilnamalary durmuşa geçirip ugrady. Ony daşary Ýurt maýa goýumyny çekmek maksady bilen amala aşyryldy.
Oba hojalygy
Orta hasap bilen ýurduň meýdanynyň 42 göteriminde oba hojalygy bilen meşgullanylýar. Ekerançylyga ýaramly meýdanlaryň 43 göterimini miweli we üzüm baglary tutýar. Ýurtda halkyň sarp edýän azyk önümleriniň 90 göterimi öndürilýär. Şonuň üçin Awstriýa daşary Ýurtlara az mukdarda et. süýt önümlerini, bugdaý we mekgejöwen satýar. Ýurtda däne ekinleri köp ekilýär. Bugdaý, mekgejöwen, arpa ýaly däneli ekinler ekilýär. Şeýle hem kartoşka we şugundyr hem ýetişdirilýär.
Tebigy baýlyklary
Awstriýa tebigy baýlyklara we agaç önümlerine baý. Ýurtda demir sink we magnezit ýaly tebigy baýlyklar bar. Awstriýada daş kömür; ýetmezçiligi bar bolsa-da, muňa garamazdan, Ýurtda nebit, tebigy gaz we lignit bar. Gidroelektrik beketlerinden öndürilýän elektrik energiýasynyň bir bölegi daşary Ýurtlara satylýar. 1970-nji ýylyň ahyrlarynda Awstriýa elektrik energiýa mätäçligi sebäpli daş kömri, nebit we gaz satyn almaga başlady.
Dag magdan senagaty
Awstriýanyň umumy meýdanynyň bäşden iki bölegi tokaýlar bilen gurşalandyr. Ýurduň Ştiriýa we Aşaky Awstriýa ştatlarynda agaç önümleri köpräk öndürilýär. Awstriýada demir magdanynyň çykarylyşy 1950-nji ýyldan soň epesli artdy. 1995-nji ýylda ortaça 2,1 million tonna demir magdany çykaryldy. Demir magdanynyň esasy ýatagy Ersbergdir. Karintiýa sebitinde magnezitiň baý gorlary bar. Şeýle hem Ýurtda kaolin, duz, gips ýaly mineral magdanlar çykarylýar. Energetika: Ýurtda energiýa bolan mätäçligiň artmagy bilen daşary Ýurtlardan energiýa resurslaryny satyn almaga başlandy. Awstriýanyň özünde öndürilýän energiýanyň içerki bazarynyň takmynan üçden bir bölegini kanagatlandyrýar. Ýurduň öz nebit gory we daşary ýurtdan getirilýän nebit önümleri ýurduň esasy energiýa çeşmesi bolup hyzmat edýär. Aşaky Awstriýanyň demirgazyk-günbatar böleklerinde nebit ýataklary bar. Awstriýa her ýylda ortaça 3 million tonna daş kömri satyn alýar.Şeýle hem tebigy gaz hem import edilýär. Ştiriýa, ýokarky we aşaky Awstriýada lignitiň gor känleri bar.1990-njy ýyllarda Awstriýa gidroelektro energetika ulgamyny ösdürmek üçin az pul sarp etmedi. Ýokarky Awstriýa we Tirolda gidroelektroenergiýasynyň uly mukdary öndürilýär. Şeýle hem Dunaýyň Inn derýasynyň kenarynda elektrik beketleri guruldy. Gidroenergiýa resurslary Awstriýa elektrik energiýasynyny daşary Ýurtlara ekspert etmäge mümkinçilik berýär.
Ulag ulgamy
Awstriýanyň polat ýollarynyň uzynlygy takmynan 5,6 müň kilemetre barabardyr. Şeýle hem Awstriýa öz garaýollary ulgamy bilen hem meşhurdy. Ýurtda 1600 kilometr uzynlygyndaky giň ýokary tizlikde gatnawly gara ýollar bar. 1957-nji ýylda döredilen „Awstriýa awialiniýa" kompaniýasy dünýäniň dürli Ýurtlaryna uçar gatnawlaryny amala aşyrýar. 1990-njy ýylda oňa bäsdeş tapyldy. Ol hem .Lauda eýr" atly hususy awiakärhana boldy. Dunaý derýasynyň üsti bilen her ýyl 5 million tonna ýük daşalýar. Esasan, metal, kömür, koks, nebit we nebit önümleri daşalýar. Syýahatçylygy: Syýahatçylyk ýurduň iň bir girdejili pudaklarynyň biri hasaplanýar. Soňky ýyllarda ýurda 24 million daşary ýurtly syýahatçy geldi. Olaryň 67 göterimini nemes jahankeşdeleri düzýär.
Durmuş kepillendirmesi
Awstriýada durmuş üpjünçiligi maksatnamasy durmuşa geçirilýär. Raýatlara uly ýeňillikler döredilýär. Häzirki wagtda raýatlar saglyk, işsizlik we adatdan daşary ýagdaýlar ätiýaçlandyrmasyndan peýdalanýarlar. Ýurtda 13 resmi baýramçylyk bar. Işgärler her yýl dört hepdelik iş rugsadyna çykyp bilýärler.
Bilimi
1945-nji ýyldan soň, Wena täzeden öňki medeniyet we ylym merkezine gaýdyp geldi. Bu ýerde ýurduň iň iri uniwersiteti ýerleşýär. Şeýle hem ýurduň Gras. Insbruk, Klagenfurt we Zalsburg ýaly şäherlerinde hem uniwersitetler hereket edýär.Aýdym, saz, teatr we sungatyň beýleki ugurlary boýunça bilim berýän alty akademiýa bar. Soňky maglumatlara görä, Ýurtda 220 müňden gowrak talyp bilim alýar. Mekdep okuwçylarynyň agramly bölegi mekdebi tamamlandan soň, orta hünärment mekdeplerinde okuwyny dowam etdirýärler.
Medeniyeti
Awstriýa gadymdan bäri saz we drama sungatynyň ýurdy hasaplar Zalsburgda Mosart doguldy. Mundan başga-da, Wenada Bethowen, Gaýdi, Şuberi we Brams ýaly dünýä belli kompozitorlar ýaşady Iogann Ştraus-kakasy bu şäheri wals tansynyň paýtagty etdi. Artur Şnisleriň ýolbaşçylygyndaky Wenanyň drama mekdebi XIX-XX asyrlarda Ýewropada uly meşhurlyk gazandy. Gugo fon Gofmanstal belli şahyr we dramaturg. 1917-nji ýyldan bäri geçirilip gelinýän Zalsburg festiwaly saz sungatynyň uly şowhunyna öwrüldi. Maks Reýnhardt Wenany teatr sungatynyň merkezine öwürdi. Sport çäreleriniň merkezi Wena hasaplanýar. Bu ýerde 95 müň orunly uly stadion bar. Insbruk şäherinde gyşky sport oýunlary üçin meýdanlar bar. 1997-nji ýyldan bäri Ýurtda 20-den gowrak gazet neşir edilýär. Ýurduň intelektual durmuşynyň geçmişi häzirki döwre garanyňda örän baý. 1914- nji ýylda Zigmund Freýd we Alfred Adler Wenada psihoanaliz ugrunyň barlag merkezini döretdiler. Awstriýadaky ykdysady mekdepler hem uly abraýdan peýdalanýar. Fridrih fon Haýek dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan liberal ykdysadyýetçi hökmünde tanalýar. Kari Kraus we Robert Muzil Awstro-Wengriýa monarhiýasynyň dargamagyny kyssa eserlerinin üsti bilen teswirlediler. Bütindünýa atom energiýa guramasynyň kömegi bilen Ýurtda iki sany ýadro fizikasy boýunça ylmy-barlag laboratoriýasy döredildi. Awstriýaly Erwin Wredinger fizika boýunça Nobel baýragynyň eýesidir.
Platonyň filosofiýasy
Platon
Platon (Eflatun: b.e. öň 427-347) Platon (427-347), Afinynyň aristokrat maşgalalarynyň birinden gelip çykypdyr. Ýigrimi ýaşlaryndaka Sokratyň şägirtlerinden biri bolup tälim almaga başlan wagty, ep-esli derejede filosofiki malumata eýe bolupdyr. Emma Sokrat bilen tanyşmagy onuň durmuşynyň aýalwly pursatlaryndan birini emele getiripdir, garaýyşlarynda bu halypasynyň uly goşandy bolupdyr. Çünki Platon, ikitaraplaýyn söhbetdeşlik (dialog) görnüşinde ýazan eserlerinde söz nobatyny hususan-da öz halypasy Sokrata berýär, öz garaýyşlaryny bolsa onuň dilinden beýan edýär. Sokratyň aradan çykmagy bilen geljegiň bu uly sistemçi filosofy, öňi bilen Demirgazyk Afrika we Müsüre, has soň günorta Italiýa bilen bir hatarda üç ýyllap syýahata çykypdyr. Müsürde güzeranlary ekerançylyga bagly köneçil özgermezligi, günorta Italiýada bolsa söwdanyň möhüm orun eýeleýän şäherlerdäki işjeňligi we özgermäni synlama, terjirbe etme mümkinçiligi tapypdyr. Şol sanda matematika, medisina we tabigata degişli malumatlary jemläpdir. Günorta Italiýada Pifagorçylar bilen ýakyn arabaglanyşyk saklapdyr. Kyrk ýaşlaryny dolduranda Afiny şäherine dolanyp gelen wagty şol ýerde söweş we syýasy dartgynly ýagdaý dowam edýän döwrüne gabat gelipdir. Bu hili birek-birekden parhly medeniýet we sosial gurşawlardan ýygnan bilimi we tejribeleri, akyldaryň filosofiki sistemasynda görmek mümkin Ömrüniň galan bölegini eser döretmäge we tälim bermäge bagyşlan filosof, belkäm dünýäniň ilkinji uniwersiteti bolan Akademiýany 387-nji ýylda Afinyda düýbüni tutupdyr. Ardan çykýança çenli şol okuw jaýynyň ýolbaşçylygyny alyp barypdyr. Bu ýer ilkinji guramaçylykly tälim we bilim guramasy bolupdyr. Filosofiýa bilen bir hatarda matematika we aýdym-saz esasy derslerden birnäçesi hasaplanypdyr. Platon, gadymy döwür filosoflarynyň arasynda eserleriniň hemmesi diýen ýaly häzirki döwrümize çenli gelip ýeten ilkinji filosof hökmünde tanalypdyr.
Çeşmeler
[Nejip Taýlan]