cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abdulla Kahhar
Abdylla Kahhar — Özbek edebiýatynyň ösmegine uly goşant goşan Özbegistanyň halk ýazyjysy Abdylla Kahhar 1907-nji ýylda Kokan şäherinde demirçiň maşgalasynda dünýä inýär. Orta bilimi Kokan şäherinde alan Abdylla 1925-nji ýylda Daşkente gelip "Gyzyl Özbegistan" gazetinde işleýär. Ol Orta Aziýa döwlet uniwersitetiniň pedagogika fakultetinde (1930) okaýar. Abdylla Kahhar "Sowet edebiýaty" žurnalynda jogapkär kätip, Özbegistan döwlet neşirýatynda redaktor (1954-1956) wezipelerinde işleýär. Abdylla Kahharyň döredijiligi 1924-nji ýylda başlaýar. Ilki "Mushtum" žurnalynda, "Yangi Farg'ogana" gazetinde onuň hekaýa, feleton habarlary neşir edilýär. Ýazyjynyň "Olam yasharadi" atly ilkinji hekaýalar ýygyndysy 1935-nji ýylda çap edilýär.
Baýraklary
Abdylla Kahhar Hamza adyndaky Özbegistan döwlet baýragynyň (1966) laureaty. Şeýle hem 2000-nji ýylda "Beýik hyzmatlary üçin" ordeni bilen sylaglanypdyr.
Maýa Kulyýewa
Ma­ýa Ku­ly­ýe­wa (d. Maý 1, 1920) Türk­me­nis­ta­nyň Gah­ry­ma­ny, Türk­me­nis­ta­nyň halk ar­tis­ti Aş­ga­bat şä­he­ri­niň Büz­me­ýin et­ra­byn­da ene­den do­gul­dy. 1938 — 1941-nji ýyl­lar­da Mosk­wa­nyň P.I.Çaý­kows­kiý adyn­da­ky döw­let kon­ser­wa­to­ri­ýa­syn­da okap, ope­ra teat­ry­nyň aý­dym­çy­sy hü­nä­ri­ni ele al­dy.
Ma­ýa Ku­ly­ýe­wa­nyň aja­ýyp se­si, ar­tist­lik ze­hi­ni, dra­ma uky­by aý­dym­çy ze­na­na uly meş­hur­lyk ge­tir­di. Ol öz aý­dym­la­ry bi­len dün­ýä ýü­zü­ne aý­la­nyp, türk­men aý­dym-saz sun­ga­ty bi­len ta­nyş­dyr­dy.
Ol zäh­met ýo­lu­na 1941-nji ýyl­da Mag­tym­gu­ly adyn­da­ky Türk­men döw­let aka­de­mi­ki ope­ra we ba­let teat­ry­nyň ikin­ji de­re­je­li ar­tis­ti bo­lup baş­la­dy. 1945 — 1992-nji ýyl­lar­da şol teat­ryň ýo­ka­ry de­re­je­li ope­ra so­lis­ti, 1992 — 2001-nji ýyl­lar­da baş re­žiss­ýo­ry, oýun go­ýu­jy re­žiss­ýo­ry, 2010-njy ýyl­dan bä­ri Türk­me­nis­ta­nyň Mag­tym­gu­ly adyn­da­ky mil­li saz­ly dra­ma teat­ry­nyň sah­na us­sa­dy de­re­je­si bo­ýun­ça dra­ma ar­tis­ti we­zi­pe­le­rin­de iş­le­di.
Hormatly atlary we baýraklary
Türk­me­nis­ta­nyň Gah­ry­ma­ny, Türk­me­nis­ta­nyň halk ar­tis­ti, saz­ly sah­na­da aja­ýyp keşp­le­riň en­çe­me­si­ni dö­re­dip, hal­ky­my­zyň çyn ýü­rek­den söý­gü­si­ne, ab­ra­ýa hem-de hor­ma­ta my­na­syp ho­lan ar­tist, türk­men ope­ra­sy­nyň ady ro­wa­ýa­ta öw­rü­len aý­dym­çy­sy Ma­ýa Ku­ly­ýe­wa 2018-nji ýy­lyň 27-nji ap­re­lin­de 98 ýa­şyn­da ara­dan çyk­dy.
Nejati Şaşmaz
Möjekler Jülgesi Duzak(Kurtlar Vadisi Pusu) seriýalyň Polat Alemdar atly baş gahrymanydyr. Doly ady Muhammet Nejati Şaşmazdyr(Necati Şaşmaz). 1971-njy ýylyñ 15-nji Dekabyrynda Türkiýeniñ Elagyz welaýatynda dogdy. Asyl käri syýahatçylyk bolan Necati Şaşmaz, okuwyny Kanada-da okady. ABŞ-da 6 ýyl galan Nejati Şaşmaz 2001 ýylynda maşgalasyny gömek üçin gelende yzyna gidiş üçin uçar biletini 11 sentýabyr 2001 gününe aldy. Amerikada bolup geçen atyşmalar sebäpli (ýagny Bin Ladenin adamlarynyn ABŞ-da 2 etažy uçarla (samalýot) ýykan güni) uçar ABŞ-laryna girmeden yzyna gaýdan Necati Şaşmaz maşgalasynyn maslahaty bilen Amerika gitmegi goýbolsun etýär. Durmuşuna Türkiýede ýaşamaga dogam eden Nejati Şaşmaz Ankarada özüne bir iş açyar. Kän wagt geçmeden Osman Synaw bilen bir iş görüşmäne başlady. Osman Synaw bir seriýal (kino) planlaýan senem baş gahryman etmäge karar berdim, sözlerine "pikirlenip göreýin" diýen Nejati Şaşmaz bir aý soñra razy boldy. Durmuşyny doly üýtgetdigini önki durmuşunyñ galmadygyny aýtdygy Kurtlar Vadisi ( Möjekler Jülgesi ) seriýalyna şeýle başlan Nejaty Şaşmaz, öñki durmuşunyñ galmadygyny: " Meni diñe Ankarada öz adym bilen çagyrýalar, Istanbulda hemme kişi maña Polat diýýär" sözleri bilen dile getirdi. Raji Şaşmaz (Kurtlar Vadisi seriýalyñ senaristi/ ýazyjysy) we Zübeýir Şaşmaz atly iki dogany bardyr.
Hoja Ahmed Ýasawy
ARYFLARYŇ SOLTАNY − HOJA AHMET ÝASAWY
Hoja Ahmet Ýasawy
Aryflaryň soltany diýen beýik hem mertebeli ada eýe bolan alym, şahyr, pelsepeçi Ýaşan ýyllary    -(takm. 1100-1166) Doglan ýeri      -Gazagystanyň günorta sebitleri Aradan çykan ýeri -Ýasy şäheri
Alymlar halka berlen rehmetdir
Ýedi ýaşda Arslan Baba kyldym salam
diýen şahyryň öz goşgy setirinden hem görmek bolýar. Hoja Ahmet 8-10 ýyl töweregi bilim-terbiýe alansoň, Arslan baba aradan çykýar. Arslan babanyň mazary mongol çozuşyndan öň gülläp ösen, häzirki wagtda harabalyklary galan Otrar şäheriniň golaýynda, Türküstan (Ýasy) şäherinden 55-60 km günortada ýerleşýär. Halk arasyndaky dessura görä, Türküstandaky Ýasawynyň kümmedine zyýaratdan öň, ilki onuň pirine hormat goýlup Arslan babanyň mazaryna zyýarata barylypdyr. Ahmet Ýasawynyň kakasynyň ady dakylan Ybraýym Şeýhzada atly ogly bolup, ol ýaşlykda ýogalýar. Çeşmelerde Ýasawynyň Göwheri Hoştäç atly gyzynyň bolandygy barada hem maglumat berilýär. Görnüşi ýaly, Ahmediň gyz dogany bilen öz gyzynyň atlary utgaşykly gelýär: Göwheri Şanäz – Göwheri Hoştäç. Ýasawynyň gyzy Göwheri Hoştäçden bolan Süzük Ata, Gaýyp Ata diýen kişiler ýaşap geçipdirler. Ýasawynyň agtygy Süzük Atanyň hakyky ady Mustapaguly Hoja bolupdyr. Babasy söýüp-söýgüläp, oňa «Süzügim» diýip ýüzlener eken («Süzük» – «gözüňi süzmek» söz düzüminiň bölegi bolup, umuman, «ünsli diňlemek, üns bermek, ünsli bolmak» manylaryna ýakyndyr). Hezreti Hoja Ahmet şeýle diýmek bilen, agtygynda ünslüligi, her bir zady ýagşy diňlemekli terbiýelemek islän bolmaga çemeli. Süzük lakamly Mustapaguly Hoja öz eýýamynyň bilimli, parastly adamlarynyň biri bolup ýaşap geçipdir. Onuň hem mazary Seýramda yerleşýär. Hoja Ahmet Ýasawynyň:
diýen setirlerine görä, şahyryň 125 ýaşdan geçenligi bellidir, onuň 130 ýaş töwereginde – 1166-njy ýylda aradan çykanlygy çak edilýär. Ol şahsyýetiniň kemala gelen, ömrüniň esasy bölegini geçiren Ýasy şäherinde (häzirki Türküstan şäheri) jaýlanýar. Hoja Ahmede «Ýasawy» diýilmegi hem şu şäheriň ady bilen baglydyr. Meşhur aryflaryň biri Jüneýit Bagdadynyň: «Alymlar Allatagaladan halka berlen rehmetdir» diýen sözüne görä, beýik alym Hoja Ahmet Ýasawy öz döwrüne, öz halkyna rehmet nury bolup geldi. Özüniň mübärek ömründe bütin adamzada haýyrly pikir-garaýyşary, öwüt-ündewleri bilen halka hakykatyň, ýagşylygyň dogry ýoluny görkezdi. Onuň rehmetden doly öwüt-hikmeti, parasat-ylmy adamzat nesli üçin baky galdy.
Ýasawy hakda ýazypdyrlar...
Kamilligi, keramaty, ylahy sözi bilen entek aýatda dirikä öz döwürdeşleriniň arasynda beýik mertebä ýeten Ahmet Ýasawynyň ady we taglymaty indi on asyr töweregi wagt bäri halk hakydasynda ýaşap gelýär. Umumyadamzada haýyrly taglymat galdyran bu beýik akyldar hakdaky maglumatlar onuň öz döwründen bäri ýazylan ençeme eserlerde mynasyp beýanyny tapypdyr. Şol eserlerde Hoja Ahmet Ýasawynyň ady «Aryflaryň soltany», «Türküstanyň piri» ýaly beýik hem mertebeli atlar bilen tutulýar. Sopy Muhammet Danyşmendiň «Mirat ul-kulub» («Köňülleriň küýsegi») atly kitaby Ýasawy we onuň sopuçylyk taglymaty hakda ýörite ýazylan ilkinji eserleriň biridir. XII asyrda ýazylan bu eser Ýasawynyň öz döwründe ýazylanlygy we ony ýazan alymyň beýik piriň hut nebere ugrundan bolanlygy üçin uly ähmiýete eýedir. Çünki eseriň awtory Sopy Muhammet Danyşment Ahmet Ýasawynyň inisi Sadyr Hoja Şemseddin müftiniň ogludyr. Eser Ahmet Ýasawynyň sözleri esasynda ýazylypdyr. Onda beýik piriň sopuçylyk taglymatynyň kada-kanunlary düşündirilýär, sopuçylyk tälim-taglymatyna degişli parasatly pikirler beýan edilýär. Sopy Muhammet Danyşmendiň ogly Seýfeddin Kuýlaky Ýasawynyň, ýagny özüniň ata arkalarynyň şejeresini – «Nesepnamasyny» ýazypdyr. Ol köp sanly «Nesepnamalaryň» arasynda iň gadymysy we ygtybarlysy hasaplanýar. Çeşmeleriň berýän maglumatlary boýunça, ol 1145-nji ýylda, Hoja Ahmet Ýasawy entek aýatda dirikä düzülipdir. Şol «Nesepnamada» ýazylyşyna görä, Ylýas Hoja Şeýhiň ogly Ybraýym Şeýh bolupdyr, onuň hem iki ogly bolupdyr, biriniň ady Ahmet Hoja (Ýasawy), biriniň ady Sadyr Hoja. Sadyr Hojanyň hem iki ogly bolup, biriniň ady Abdylmälik, ýene biriniň ady Danyşment Hoja – onuň ogly hem Möwlana Seýfeddin bolupdyr. Bulardan başga-da, Hoja Ahmet Ýasawynyň omür-durmuşy, ylymda, danalykda, keramatda ýeten derejesi, eýe bolan belent mertebesi, halypalary we şägirtleri barada Alyşir Nowaýy «Nasaýym ul-muhabbet» («Muhabbet şemallary») (XV asyr), Fahreddin Aly Safy «Raşahat aýnyl haýat» («Dirilik çeşmesinden syzyndylar») (XVI asyr), Hasan Nisary «Muzakkiri ahbob» («Dostlar ýatnamasy») (XVI asyr), Tahyr Işan «Tezkirei ul-Nagyşbendiýa» («Nagyşbendiýa tezkiresi») (XVIII asyr), Gulam Serwer Lohuryý «Hazynat ul-asfiýo» («Saýlantgylaryň hazynasy») (XIX asyr) we beýleki alymlar öz eserlerinde ýazyp geçipdirler. Olaryň köpüsinde Muhammet pygambere Ahmediň doguljagynyň öňünden aýan bolşy, pygamberiň teperrik hurmasynyň Arslan babanyň üsti bilen Hoja Ahmede gowşuşy baradaky rowaýat-gürrüňler beýan edilýär. Olaryň umumy mazmuny Muhammet pygamber bilen Hoja Ahmet Ýasawynyň arasyndaky ruhy-ylahy ýakynlygy, pygamberiň oňa özüniň gaýypdan ruhy terbiýeçi bolup, ony ylahy yşaraty esasynda Arslan babanyň üsti bilen amala aşyryşy, Ahmet Ýasawynyň ylym-hikmediniň gözbaşynyň resulalladan gaýdýandygy baradaky maglumatlary saklaýar.
Hemedanydan hyrka geýen...
Türküstan şeýhleriniň ulusy Arslan baba wepat edende, Ahmet Ýasawy eýýäm hakykata ýetmegiň hak ýoly bolan sopuçylygyň şerigat hem tarykat basgançaklarynda dereje we mertebe ululygyna eýe bolupdy. Hoja Ahmede ylmyň indiki basgançaklaryna – magryfata we hakykata ýetirjek piri-ustat gerekdi.
...Syr işigin ýassananlar myrat tapar, Tapsa bolmas, pir hyzmatyn kylmagynça...
...Pirsiz hergiz şowk şerabyn dadyp bolmas, Datsa bolmas, pir hyzmatyn kylmagynça
diýen Ýasawynyň öz hikmet setirlerindäki mazmuna görä, ol mynasyp pir gözlegi bilen Buharaýy-şerife sary gadam goýýar. Bu şäherde «Şeýhleriň şeýhi», «Zamananyň beýigi», «Horasanyň Käbesi» diýlip ezizlenen Hoja Ýusup Hemedanyý (1048-1140) bardy. Hoja Ýusup Hemedany 37 gezek Käba pyýada gidip haj eden, 1000 gezek «Gurhany Kerimi» hatm eden (başyndan aýagyna çenli okap gutaran), 700-den gowrak şägirdi welilik derejesine ýeten, 8000 butparazy yslama çagyryp, musulman eden beýik pirdi. Ahmet Ýasawy, ine, şeýle beýik weliniň Hoja Abdylla Barkydan, Hoja Hasan Andakydan soň üçünji halypasy (halypa – bu ýerde oruntutar, şägirt, mürit manyda) bolmak mertebe-nesibesine eýe bolýar. Hemadanynyň dördünji halypasy bolsa, Abdylhalyk Giždiwanydyr. Sopuçylyk ylmynyň ýollaryny doly geçenligiň, onuň talaplaryny birkemsiz bitirenligiň alamaty bolan hyrkany Hemedanynyň mübärek elinden geýen Hoja Ahmet biraz salym Buharadaky hanakada piriniň ýerine talyplara ylym berýär. Soňra Ýasy şäherine gaýdyp, bu ýerde sopuçylykdaky özüniň ýoluny esaslandyrýar. Müritlere sapak berip, wagyz-nesihatlary, hikmetleri bilen halky dogry ýola gönükdirýär. Aýdyşlaryna görä, Hoja Ahmet Ýasawynyň togsan dokuz müň müridi bolupdyr. Elbetde, piriň şonça köp mürit bilen ýüzbe-ýüz bolup, olaryň hemmesine özüniň okuw öwretmedigi belli. Bu ýerde Hoja Ahmediň esaslandyran sopuçylyk mekdebiniň Merkezi Aziýa, Kawkaza, Türkiýä, Hindistana we beýleki sebitlere ýaýran şahalaryndaky müritler barada gürrüň gidýär. Ýasawynyň örän uzyn sopuçylyk silsilesine (silsile – bir pire baglanan mürşitleriň pir-mürşit zynjyry) degişli müritleri sanap hem tükedip bolmaz. Ýasawynyň ylym beren ilkinji müritleriniň – halypa-oruntutarlarynyň birinjisi Arslan babanyň ogly Mansur atadyr. Ikinjisi Seýit ata, üçünjisi Sopy Muhammet Danyşment, dördünjisi bolsa, Hekim atadyr (Gul Süleýman Bakyrgany).
«Ne sebäpden altmyş üçde ýere girdim...»
Ýasawynyň pygamber ýaşa – 63-e ýetensoň, ýer astyna girip ýaşanlygy hakynda rowaýat-gürrüňler bar. Ýer ýüzündäki ýaşaýyşdan çete çekilmek, hylwatda bolmak, ýer astyna girmek – bu sopuçylykda sopularyň çillä girmek düzgünidir. Çillä giren sopular hiç kimiň barmaýan ýerinde, çola hüjrede, ýerzemin, gowak ýaly ýerlerde «Gurhan» okamak, Alla hamdu-sena aýtmak, mynajat, tagat-ybadat etmek bilen meşgullanypdyrlar. Aslynda çillä girmegiň möhleti kyrk gün bolsa-da («çille» sözi kyrky aňladýar), her sopy ony ruhy güýjüne, yhlasyna görä, bir hili berjaý edipdir. Käbir sopular ýyllap çillede oturypdyrlar. Ýasawy hem öz ömründe, sopuçylyk ýolunyň menzillerinde «çillä girmek» düzgünini birkemsiz, birnäçe gezek berjaý eden bolmaly. Ýöne onuň altmyş üç ýaşdan soň, ýer astyna girip ýaşamagy aýratyn ýagdaýdyr. Muhammet pygamberiň ruhy taglymatyna jany-teni bilen berlen Ýasawy özüniň pygamber ýaşyndan soňky ömrüni çillede geçirmegi karar edipdir. Şahyr munuň sebäbini:
Eý-a dostlar, gulak salyň aýdanyma, Ne sebäpden altmyş üçde ýere girdim
diýip başlanýan ýigrimi iki bentli hikmetinde:
Ol sebäpden altmyş üçde ýere girdim
diýip, giňden beýan edip geçýär. Onuň mazmunyndan Ýasawynyň ömrüniň ahyryna çenli çillä girmeginiň Hak ýoluna, pygambere wepaly bolup, oňa ömrüni bagyş edendigi, sopuçylygyň esasy şertleriniň biri dünýäniň wagtlaýyn eşretlerine bolan nebsi öldürmek bilen baglydygyny görmek bolýar. Beýik piriň ömründäki bu aýratyn hadysanyň beýany onuň beýleki birnäçe hikmetlerinde-de şöhlelenýär. Ýasawynyň ýer astyna girip ýaşamagy Allanyň beren ömründen ýüz döndermek däldir, ol ömri, wagty başga görnüşde geçirmekdir. Wagtyňy ybadata sarp etmek, bu gaýtam, Ýasawynyň sopuçylyk taglymatyna görä, ömri manyly geçirmerkdir. «Ýasawy ýer astyna girip ýaşapdyr» diýlende, muňa birtaraply düşünmeli däl. Ol ýer astynda gurlan, adam ýaşamagy üçin ähli mümkinçilikleri bolan jaýda, talyp okatmak üçin zerur şertleri bolan hüjrelerde ýaşapdyr. Ýasawynyň ýaşan, talyp okadan şol ýer astyndaky jaýy şu günlere çenli hem saklanyp galypdyr. Ol häzirki wagtda doly rejelenip bejerilen görnüşde adamlaryň zyýarat we syýahat edýän ýeri bolup durýar. Öňki döwürde Ýasawanyň hikmetleriniň mazmunyndaky pikir-garýyşlar, manylar kesä çekilip ýa-da onuň ýer astyna girip ýaşamagy göz öňünde tutulyp, oňa «terkidünýä şahyr» diýlip baha berildi. Aslynda meselä sagdyn pikirlenme bilen çemeleşseň, şahyryň hikmetlerindäki mazmunyň terkidünýälik däl-de, eýsem, Gündogaryň sopuçylyk pelsepesiniň öňe sürýän ynsan kalbynyň päkligi, ynsan ruhunyň kämilligi, halallyk, ýagşylyk baradaky ýörelgeleridir. Bu ýörelgeler türkmen edebiýatynyň owalda-ahyrda beýan edip, ündäp gelýän taglymatydyr. Beýik pir ýer astynda ýaşanda-da terkidünýälige, gol gowşuryp oturmaklyga garşy bolup, zähmet çekmek bilen meşgullanypdyr.
Alym ol kim, bilmişige amal kylsa, Her ne oksa, ony aýdyp, ony kylsa, Alym ýüzi ryýazatda saryg bolsa, Ýagşy alym oşol durar, dostlarym-a
diýen alym-şahyr özüniň alymlyk kesbine wepaly bolup, oňa amal edipdir, ýer astyndaky jaýynyň hüjrelerinde oglan okadypdyr, mürit ýetişdiripdir. Adamlary halallyga, terbiýä çagyrýan hikmetlerini düzmegi dowam etdiripdir. Ahmet Ýasawynyň öz ömrüni diňe akyl zähmeti bilen geçirmän, gün-güzeran üçin çybykdan süzgüç dokap, agaçdan çemçe, susak ýasap satmak bilen meşgullanandygy hakynda hem maglumatlar bar. Şulardan görnüşi ýaly, beýik pir altmyş üç ýaşdan öňem, soňam ynsan ýaşaýşy üçin zerur bolan dünýewi işlerden daşda durmandyr.
«Hikmet aýtgyl, dürler damsyn sözleriňden...»
Hoja Ahmet Ýasawynyň edebi-ylmy mirasyny, esasan, «Hikmetler diwany» tutýar. Aslynda akyldaryň Gündogaryň sopuçylyk taglymatynda esasyny goýan Ýasawyçylyk ugrunyň (ordeniniň) beýleki sopuçylyk ugurlardan özboluşly tarapy onuň hikmetleri bilen bagly ýüze çykýar. Beýik pir özüniň yslamyň kada-kanunlary, sopuçylygyň düzgün-nyzamlary bardaky ylym-bilimlerini, parasat-pähimlerini «hikmet» diýen düşünjä ýükläp, şygyr bentleriniň üsti bilen beýan edipdir. Şol ylym-bilimler, parasat-pähimler, ýagny hikmetler bolsa, öz gözbaşyny «Gurhanyň» aýatlaryndan we Muhammet pygamberiň hadyslaryndan alypdyr. Bu barada Ýasawynyň özi şeýle diýýär:
...Meniň hikmetlerim permany Suhan, Okap bilseň hemmä, magnyýy Gurhan.
…Meniň hikmetlermiň käni Hadysdyr, Kişi boý etmese bilgil, hebesdir.
Beýik pir özüniň hikmet düzmegini we aýtmagyny ylahydan berlen nygmat hasaplaýar:
Sekizimde sekiz ýandan ýol açyldy, «Hikmet aýt!» diýp, başlaryma nur saçyldy.
Bu älemde meniň dört depderim bar... Erer her depterim ýüz-müň hekaýat...
Muňa seretseň, onuň hikmetleriniň sany dört ýüz müň bolmaly. Biziň pikirimizçe, şahyryň hikmetleriniň sany barada getirýän maglumatlary göçme manylary aňladýan şertli sanlar bolmagy hem ahmal, olaryň syryny açmak gerek. Hernäme diýsegem, alymlaryň maglumatlaryna görä, hikmetleriň biziň günlerimizde gelip ýeteni, ylma, okyjylara bellileri 300-e golaý. Alymlar Ýasawynyň şygyrlarynda getirýän maglumatlary boýunça, onuň şol dört sany hikmet depderiniň atlaryny kesgitleýärler: «Derýaýy şerigat» («Şerigat deňzi»), «Rahy tarykat» («Tarykat ýoly»), «Gulzumy hakykat» («Hakykat gulzumy (derýasy)») we «Derýaýy rehmet» («Rehmet deňzi»). Şundan ugur alyp, Ýasawynyň «Hikmetler diwanynyň» ýokardaky atlar bilen atlandyrylan dört bapdan durýandygyny aýdýarlar. Görnüşi ýaly, depderleriň-baplaryň her biri sopuçylykda geçilmeli uzak hem kynçylykly ýoluň basgançaklaryna – şerigata, tarykata, hakykata we rehmete (magryfata) bagyşlanypdyr. Bu aslynda şeýle bolan bolmagy mümkin, häzirki wagtda weli, hikmetleriň bize gelip ýetenjeleri bilen olary görkezilen baplar boýunça tertipläp saýhallaýmak aňsat bolmasa gerek. Ýasawyçylyk ordeniniň aýratynlyklarynyň biri jähriýa-zikire esaslananlygydyr. Jähriýa-zikir – belent ses bilen Allany ýatlamak, Onuň soňsuz tarypyny ýetirmek, Onuň ýalkawy üçin yalbarmak – mynajat etmek. Ýasawy öz müritleri bilen sopuçylygyň jähriýa-zikir dessuryny berjaý edende, hikmetlerini belent heň we özboluşly labyz bilen aýdypdyr. Beýik pir hikmetler bilen zikir etmegi özüne ylahydan berlen borç hasaplapdyr:
Hoş gaýypdan owaz geldi gulagyma, «Zikr et!» diýdi, zikrin edip, ýördüm men-ä.
Ýasawy hikmetlerinde yslamyň we sopuçylygyň taglymaty esasynda ynsan ruhy, päklik, jemgyýet, dünýä hakynda pikir ýöredýär. «Hikmet aýtgyl, dürler damsyn sözleriňden» diýen Hoja Ahmediň hikmetleriniň bütin süňňüne ýagşylyk, mähir, haýyr, halallyk, sabyr-kanagat ýaly ynsana zerur duýgy-düşünjeler siňendir. Ýasawynyň sopuçylygyň düzgünnamasy bolan «Pakyrnama» kltaby hem okyjylara bellidir. Mundan başga-da onuň «Gudratnama», «Kyýamatnama», «Rysalaýy der adabi tarykat» («Tarykat edebi hakynda rysala»), «Kelimeti Hoja Ahmet Ýasawy» («Hoja Ahmet Ýasawynyň sözleri»), «Mynajaty Gul Hoja Ahmet Ýasawy» («Gul Hoja Ahmet Ýasawynyň mynajatlary»), «Nejat az zakirin» («Zikir edijileriň halas bolşy») we «Tenbihu az zallyn» («Ýoldan azaşanlara gözükme») atly eserleriniň bolandygy hakynda alymlar habar berýärler.
Donesk
Donesk (Донецьк, Донецк (Donesk)) bir şäher Ukraina'da.
Abdylhekim Gulmuhammedow
Abdylhekim Gulmuhammedow 1880-nji ýyllaryň ortalarynda häzirki Lebap welaýatynyň Halaç etrabynyň Akdere obasynda doglupdyr. Ol ilki öz obasyndaky mekdebi, soňra Gyzylaýakdaky medresäni tamamlapdyr. Abdylhekim Buharanyň "Çar minar" medresesinde okap, ahunlyk dini derejänem alypdyr.
Ýöne Abdylhekim dindar bolup gitmän, dünýewi ylym alyp, dünýewi ugurdan gidipdir. Ol 1910-njy ýylyň başynda Türkiýä gidip, Stambulyň Darulfunun uniwersitetine okuwa girýär. Ol Türkiýede okaýarka Türkiýäniň görnükli syýasy liderleriniň hem harby ýolbaşçylarynyň biri Enwer Paşa bilen ýakyndan tanşyp, onuň bilen soňam ýakyn gatnaşykda bolupdyr.
Abdylhekim Gulmuhammedow döwrüniň syýasy hereketine hem işeňňir gatnaşypdyr. Ol 1918-nji ýylyň sentýabrynda Buharada döredilen kommunistik partiýanyň ilkinji döredijileriniň hem ýolbaşçylarynyň biri bolupdyr. Abdylhekim Gulmuhammet 1920-nji ýylyň sentýabrynda Buhara emirine garşy gozgalaňa gatnaşyp, täze döredilen Buhara Halk Respublikasynyň harby neziri (ministri) bellenýär. Ol Buhara respublikasynyň milliligini ýitirip bolşewikleşmegine garşy protest bildirip, hökümetden çekilip, Owganystana gidýär.
Ol 1921-nji ýylyň ortalaryndan 1922-nji ýylyň aýagyna çenli “basmaçylara” goşulyp, eli ýaragly Gyzyl goşuna garşy göreşýär. Abdylhekim 1921-nji ýylyň 9-njy noýabrynda Täjigistanyň Jylyköl etrabyndaky giň howluly öýünde Enwer Paşany myhman alypdyr. Enwer Paşa Abdylhekim Gulmuhammediň öýünde Owganystandan gelen ilçiler, hatda şol döwürde basmaçy hasaplanan toparyň ýolbaşçylary bilen duşuşypdyr.
Abdylhekim Gulmuhammedow 1923-nji ýylyň başyna Buhara gaýdyp gelen badyna, ony 20-nji ýanwarda tussag edipdirler, emma ol şol ýylyň 4-nji oktýabrynda tussaglykdan gaçyp, ýene Owganystana gidýär.
Abdylhekim Gulmuhammedow 1925-nji ýylyň başynda hut Gaýgysyz Atabaýewiň çagyrmagy boýunça Owganystandan gelýär, ol täze döredilen Türkmenistan respublikasynyň1925-nji ýylyň fewralynda saýlanan ilkinji Merkezi Ispolnitel Komitetiniň düzümine girizilýär. Ol “Türkmenistan”, “Daýhan“, gazetleriniň, “Tokmak“ žurnalynyň redaktorynyň orunbasary we redaktory bolup işläpdir.
Abdylhekim Gulmuhammedow 1927-nji ýylda Leningradyň uniwersitetine okuwa gidýär, soňra şol uniwersitetiň aspiranturasynyň zehinliler üçin gysgaldylan kursuny tamamlap, 1930-njy ýylyň başyna Aşgabada gaýdyp gelip, Türkmen medeniýeti institutynyň ylmy işgäri bolup işläpdir.
Onuň “Metbugat” atly ilkinji makalasy 1924-nji ýylda çap edilen bolsa, rus dilinde ýazan “Orta Aziýa edebi ýadygärlikleri” atly kitaby 1931-nji ýylda çap edilipdir. Ol 1925-nji ýylda Nowaýynyň “Muhakymat ul lugataýn“ (pars we türki dilleriň deňeşdirmesi) atly kitabyny arap elipbiýinde sözbaşy ýazyp, çap etdiripdir.
Abdylhekim Gulmuhammedow 1926-njy ýylda klassyk şahyrlarymyz Seýitnazar Seýdiniň hem Gurbandurdy Zeliliniň goşgularyny ilkinji gezek kitap edip, halka hödürläpdir. Onuň öz goşgulary 1927-nji ýylda “Umut ýalkymlary” at bilen çap edilipdir. Abdylhekim Gulmuhammedow şol ýyl “Saýat ile Hemra” dessanynam halk köpçüligine ýetirýär.
Ol ylmy işgär bolup işleýärkä, il arasyndan 70-e ýakyn golýazma kitaplary ýygnap, rus dilinde çap etdiren kitabynda ol golýazmalaryň teswirini, sanawyny beripdir. Şeýle hem ol Hywa hany hem taryhçysy Abylgazynyň “Türkmenleriň nesil daragty“ kitabyny neşire taýyn eden eken.
Abdylhekim Gulmuhammedow 1931-nji ýylyň 11-nji iýulynda Pöwrizede dynç alyp ýörkä, bolşewikleriň “garşylyk görkezmän ele düş“ diýen talabyny ýerine ýetirmän, esgerler bilen mertlerçe söweşip, wepat bolýar. Emma ol ölenden soňam bolşewikler Abdylhekim Gulmuhammedow hakyndaky hakykaty ile äşgär etmekden gorkupdyrlar.
Şonuň üçinem 1932-nji ýylyň başynda “hamana Abdylhekim Gulmuhammedow Eýrana gaçyp geçjek bolanda, serhetçileriň eline düşmekden howatyr edip, öz şahsy sapançasyndan özüni atyp öldürdi“ diýip, metbugat arkaly  ýalan habar ýaýradypdyrlar. thumb|400px Ol öz ideýasy üçin basmaçylara goşulyp, Gyzyl goşuna garşy göreşmekdenem çekinmändir. Abdylhekim Gulmuhammedow Türkmenistanda ilkinji sowat ýaýradyjylaryň hem döwlet ýolbaşçylarynyň biri bolupdyr. Emma Sowet döwründe ony halkyň duşmany hökmünde görkezmäge ýykgyn etdiler.
Garaşsyzlygymyzyň başky ýyllarynda Abdylhekim Gulmuhammedow hakynda metbugatda ýazylyp başlandy. 1996-njy ýylda alym Myratgeldi Söýegow Abdylhekim Gulmuhammedowyň pajygaly, ýöne halkyna bagyş eden manyly ömri hakynda „Täleý tupany“ ady bilen çaklaňja kitap çap etdir
Abdylhekim Gulmuhammedow türkmen halkynyň, galyberse-de, tutuş Orta Aziýa halklarynyň kolonial baknalykdan azat bolmagy üçin mümkinçiliginiň çäginde, zerur bolsa eli ýaragly göreşen adamdyr. Hatda 1923-nji ýylda Moskwada çykýan “Nowyý Wostok” žurnalynda ol hakda ýazylan makalada ony "türkmeniň hakyky intelligent ogly" diýip atlandyrypdyrlar.
Madagaskar (film)
Madagaskar (Madagascar) “DreamWorks” tarapyndan surata düşürilen we 2005-nji ýylda surata düşürilen animasiýa filmidir.
Spaklerweg metro bekedi
Spaklerweg — Niderlandiýanyň Amsterdam şäherindäki metro bekedi. Beket 1982-nji ýylda açyldy we 3 ugur boýunça hyzmat edýär: 51 (Amsterdam Centraal–Isolatorweg), 53 (Amsterdam Centraal–Gaasperplas) we 54 (Amsterdam Centraal–Gein).
Metro bekedine diňe OV-chipkaart ýa-da GVB Travel Pass bilen girip bolýar.
Äwliýä
Äwliýä (أَوْلِيَاء — ýakyn). Türkmençe öwlüýä (ewliýa). Yslamda öwlüýä diýip Allanyň dostyna aýdylýar. Pygamberler hem öwlüýädir we pygamberdir. Pygamberler özüniň pygamberdigini mälim etmeli bolýar, emma öwlüýäniň özüni mälim etmegi şert däldir. Tä birinji doglan öwlüýäden başlap, kyýamatdaky iň soňky öwlüýä çenli näçe öwlüýä geçjek hem bolsa ol öwlüýäleriň hemmesiniň derejesini bir ýere üýşüreniňde hem — iň kiçi pygamberiň derejesine ýetmez. Öwlüýäler tä kyýamata çenli ýaşajak musulmanlarda bolmalydyr. Hiç kim özüne men iň soňky öwlüýä diýmeli däldir. Öwlüýälerde keramat bolup biler we bolman hem biler, sebäbi öwlüýä bolmagy üçin keramat şert däldir. Täsin zatlary başarmak kapyrlarda hem bardyr, şonuň üçin öwlüýä bolmagy üçin şertler bardyr.
Öwlüýälerden mysal: Ebu Bekr, Omar ibn Hattab, Osman ibn Affan, Aly Abu Talib, Merýem bint Imran, Adam pygamberiň aýaly Hawa (Howene), Faraonyň aýaly Asiýa (Musa pygamberi ýetişdiren), Muhammed pygamberiň birinji aýaly Hadija (Hatyja), Muhammed pygamberiň aýaly Aişa, Muhammed pygamberiň gyzy Fatima bint Zähra. Başgada öwlüýäler bardyr (kändir).
62. Habardar boluň! Allanyň dostlaryna (ahyrýet azabyndan) gorky-howp ýokdur we olar gamgyn hem bolmazlar. 63. Olar (Allanyň dostlary) iman getirip, takwa bolanlardyr.
Pir
Pir ( goja, garry) sufistlerde tarykatçy. Köp asyrlaryň dowamynda pir diýilse, hökman öwlüýä bolmaly diýilýän ýalňyş düşünjeler ýaýrap gelýändir. Iň bolmanda fykh mezhebindäki dört sünni imamy hem hiç wagt pirçilik we sopyçylyk eden däl. Pirleriň we sopylaryň edýän ýalňyş zatlaryna dinden diýmek, dinden çykaryp biler.
Pygam Azymow
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi, filologiýa ylymlarynyň doktory, professor, Türkmenistanyň ylymda at gazanan işgäri. Ol 1915-nji ýylda Çärjew oblastynyň Saýat raýonynyň Çowdur obasynda garyp daýhan maşgalasynda dogulýar.
Onuň, çagalyk ýyllary agyr geçýär. Ýaşlyk ýyllarynda baýlaryň gapysynda batrak bolup gezýär.
Türkmenistanda Sowet häkimiýeti berkarar edilenden soň, sowet mekdebinde okap başlaýar. Ol öz obalaryndaky mekdebi gutarandan soň, 1929-1931-nji ýyllarda Çärjewdäki (häzirki Türkmenabatdaky) pedagogik tehnikumda okaýar.
1931-1933-nji ýyllar aralygynda ol obada mugallymçylyk edýär, komsomol işinde işleýär. 1933-nji ýylda Pygam Azymow Aşgabat döwlet pedagogik institutynyň dil we edebiýat fakultetine okuwa girip, 1937-nji ýylda ony üstünlikli tamamlaýar. Ony instituta mugallymçylyga işe alyp galýarlar.
1940-njy ýylda ol, önümçilikden aýrylmazlyk şerti bilen, aspiranturanyň kursuny gutarýar. 1942-nji ýylyň ýanwarynda bolsa, filologiýa ylymlarynyň kandidaty diýen alymlyk derejesini almak üçin dissertasiýa goraýar.
Pygam Azymow hem otuzynjy ýyllaryň ortalaryndan mugallymçylyk işi bilen utgaşykly, türkmen diliniň praktiki meselelerini işläp düzmeklige, stabil okuw kitaplaryny ýazmaklyga aktiw gatnaşyp başlaýar. Onuň Türkmen diliniň sintaksisi boýunça taýýarlan gönükmeler ýygyndysy 1938-nji ýylda özbaşyna kitap bolup çykýar.
P. Azymowyň belli türkmen dilçisi merhum H.M. Baýlyýew bilen bilelikde türkmen diliniň sintaksisi boýunça ýazan kitabynyň birinji neşiri 1939-njy ýylda çapdan çykýar. Bu kitabyň P.Azymow tarapyndan täzeden işlenen görnüşi 1948-nji ýylda Türkmen Halk Magaryf ministrligi tarapyndan yglan edilen konkursda birinji baýraga mynasyp bolýar.
Onuň professor A. A. Gurbanow bilen bilelikde ýazan «Harplygy» Türkmen Halk Magaryf ministrligi tarapyndan yglan edilen konkursyň baýraklaryna (1951, 1962) mynasyp bolýar.
Bu «Harplyk» ondan öňki dowam edip gelen «Harplyklardan» özüniň oňat hilli ýazylanlygy, okuwçylara harp öwretmegiň ýeňil usulynda düzülenligi bilen tapawutlanýar.
1940-1945-nji ýyllarda ol SSSR Ylymlar akademiýasynyň Türkmenistan filialynyň alym sekretary we Prezidiumynyň çleni, Taryh, dil we edebiýat institutynyň direktory wezipelerinde işleýär.
1945-1948-nji ýyllarda SSSR Ylymlar akademiýasynyň doktoranty, şol bir wagtyň özünde-de pedinstitutyň dosenti, Taryh, dil we edebiýat institutynyň uly ylmy işgäri bolýar.
Ol akademik W.A.Gordlewskiniň ýolbaşçylygynda Moskwanyň Gündogary öwreniş institutynyň Alymlar sowetiniň mejlisinde «Türkmen dilinde sözleriň ýasaýjy goşulmalar arkaly ýasalyşlary» diýen tema boýunça doktorlyk dissertasiýasyny (1948) goraýar.
1948-1963-nji ýyllarda alym ilki A.M.Gorkiý adyndaky Aşgabat döwlet pedagogik institutynyň direktory, soňra Türkmen döwlet uniwersitetiniň rektory wezipelerinde işleýär. 1951-nji ýylda döwletde Ylymlar akademiýasy açylýar. Şol ýyl hem ol Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademikligine saýlanýar.
1963-1965-nji ýyllar aralygynda ol A.M Gorkiý adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň Türkmen dili kafedrasynyň professory, TYA-nyň Jemgyýetçilik ylymlary bölüminiň akademik-sekretary bolup işleýär. 1966-njy ýylyň ýanwaryndan bolsa akademik Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň prezidentligine saýlanýar. Akademik birnäçe gezek TKP raýon komitetiniň, şäher komitetiniň çlenligine saýlanýar.
Akademik Pygam Azymow jogapkär wezipelerde işlemek we döwlet ähmiýetli jemgyýetçilik işlerine aktiw goşulmak bilen bir hatarda, ol respublikanyň ýokary okuw jaýlary üçin türkmen dili boýunça okuw kitaplaryny döretmäge, şonuň ýaly-da mugallymlar, studentler hem-de metbugat işgärleri üçin türkmen diliniň orfografiýasy, punktuasiýasy boýunça gollanma taýýarlamaga hem aktiw gatnaşýar.
Okuw kitaplaryny döretmek bilen birlikde alym türkmen diliniň ýazuw kadalaryny, onuň grafikasyny işläp düzmek, olary kämilleşdirmek ugrunda birnäçe işleri etdi. Onuň 1951-nji ýylda çykan «Türkmen diliniň häzirki orfografiýasyna käbir üýtgeşmeler we goşmaçalar girizmek hakynda» diýen işleri hem-de Türkmenistanyň II lingwistik gurultaýynda (1954) eden «Türkmen diliniň orfografiýasyna girizilýän käbir üýtgeşmeler we goşmaçalar hakynda» atly doklady onuň aýdyň mysallarydyr.
Professor P. Azymow türkmen diliniň praktiki meselelerini işläp düzmekde, olary kämilleşdirmekde, ösdürmekde, türkmen diliniň aýry-aýry meselelerini ylmy nukdaý nazaryndan derňemekde, çözmekde hem örän köp işleri bitirdi.
Alymyň «Türkmen dilinde hallaryň ýasalyşlary», «Türkmen dilinde affiksleriň özara tirkeşip geliş düzgünleri», «Affiksleriň goşulyşyp ulanylyşlary», «Türkmen dilinde sowet-internasional affiksleri», «Türkmen dilinde ýasama sözlerdäki fonetiki üýtgeşmeler», «Dodak çekimlileri we affiksler», «Türkmen dilinde prefiksasiýa», «Türkmen dilinde affiksleriň hilleri we olaryň emele gelişleri», «Isimdeş işlikleri ýasaýan suffiksler» ýaly dürli ýyllarda çap bolup çykan işleri Türkmen dilinde affiksler arkaly söz ýasalyşyň hemme taraplaryny derňemeklige bagyşlanandyr.
Akademik P. Azymow Türkmen diliniň leksiki düzümini öwrenmek, ony ylmy esasda derňemek boýunça hem köp işleri etdi. Onuň «Türkmen dilinde arap-pars elementleri», «Türmen diliniň leksiki sostawy», «Häzirki zaman Türkmen dili» (Giriş we leksika) atly işler türkmen diliniň sözlük sostawyny derňemeklige bagyşlanandyr. Türkmen diliniň orfografik sözlüklerini taýýarlamak we düzmek boýunça hem professoryň alyp baran işleri ýörite bellenmäge mynasypdyr.
Onuň merhum H.M. Baýlyýew bilen bilelikde düzen ilkinji orfografik sözlügi 1947-nji ýylda çap bolup çykdy. Ol sözlük Türkmenistanyň birinji lingwistik gurultaýynyň we ondan soňky döwürlerdäki orfografiýa we terminologiýa baradaky kararlar esasynda duzülipdi. Soňra onuň gatnaşmagy we ýolbaşçylyk etmegi bilen Türkmenistanyň ikinji lingwistik gurultaýynyň orfografiýa düzgünleri baradaky kararlary esasynda türkmen diliniň ikinji orfografik sözlügi düzüldi we ol 1953-nji ýylda P.Azymowyň redaksiýasy bilen neşir edildi.
Akademik soňky ýyllarda türkmen diliniň we dil biliminiň dürli meselelerini öz içine alýan teoretiki makalalar bilen gazet-žurnallaryň we soýuz masştabynda çykýan ýygyndylaryň sahypalarynda çykyş edýär. Olaryň arasynda «Türkmen edebi diliniň dialekt esasy hakynda», «Türkmen edebi diliniň normalary hakynda», «Dil gatnaşygynyň käbir formalary hakynda», «Türkmen dil biliminiň käbir meseleleri», «Türkmen diliniň sowet häkimiýeti ýyllary içinde ösüşi hakynda», «Türkmenistanyň dilçileriniň wezipeleri» atly we başga-da birnäçe makalalary bar.
Akademik türkmen dil bilimi boýunça ökde hünärli kadrlary taýýarlap ýetişdirmek meselesine-de aýratyn ähmiýet berip gelýär.
A.M. Gorkiý adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň professorlary Gumman Saryýew, Jumamyrat Amansaryýew, dosent Ata Myradow, Ýazmuhammet Çöňňäýew, Akmämmet Annamämmedow, Bike Jumageldiýewa, Haýdar Muhyýew, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň uly ylmy işgärleri Häsiýet Gafurowa, Sabyr Arazgulyýew we başga-da bir topar alymlar hut akademigiň yzygiderli halypalyk etmegi netijesinde ösüp ýetişdiler.
Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň akademigi Pygam Azymow halkara masştabynda geçirilýän çäreleriň hem birnäçesine gatnaşdy.
Partiýa we hökümet P.Azymowyň bitiren hyzmatlaryna ýokary baha berdi. Ol iki gezek Lenin ordeni, Oktýabr rewolýusiýasy, Zähmet Gyzyl Baýdak, «Hormat nyşany» ordenleri, birnäçe medallar, TSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň Hormat hatlary bilen sylaglandy.
Salgylanma
Görnükli türkmen dilçisi – Pygam Azymow ÝELHARAZ
Alp är Töňňe
Töňňe - Tunga — sózi aslynda ýolbars jynsyndan bolan ýyrtyjy bir haýwanyń adydyr. Alp Ár Tóńńe (Alp Er Tunga) gadymy túrki hanlarynyń biridir. Saklaryń hany[1]. Alp Ár Tóńńe uzyn saçly, gaýduwsyz adam bolupdyr. Bu şahsyýet tutuş Túrki dúnýásinde dál eýsem Eýran-parslarda hem belli tanalan adam bolupdyr. Seljuklylaryń 33-nji arkasyndan (atalaryndab) biri bolup tanalandyr. Ol óz dówrúnde Ýerzemindáki 100 sútúnli demir saraýda ýaşapdyr. Kábirleri ony Alpar diýip tanapdyrlar, eýran migologiýalarynda bolsa Afrasiýab ady bilen meşhurdyr. Ýaşan dówrúne degişli maglumatlar dińe bolupbilmejekliklere (fantastika) bagly bolan Alp Ár Tóńńe, Turançylaryń pikirine górá gadymy Túrkileriń ilkinji ata-babalarynyń neslinden gelip çykandygyny óńe súrúpdirler. Diwany Lugati-túrk eserinde Kutadgu Biligi [2], Eýran dessany Şanamanyń gahrymanlaryndan Afrasiýabyń hut Alp Ar Tóńńedigini açyk edipdir. Şanama eserine górá Eýran-Turan sóweşlerinde Zal ogly Rústem bilen bolan çaknyşykda helák bolupdyr. Orhon ýazgylarynda «Alp Ár» we «Tóńńe» atlary. ................. «Tunga tigin ýoghinda kiri ólùrtimiz»[3]. Alp Ár ady Altaý daglaryndan tapylan kóne runik ýazgylarynda-da açyklanypdyr[4]. Orhan ýazgylarynda Kúl Tegin 714-nji ýylda Oguzlara garşy 5-nji gezek eden ýórúşleri netijesinde bu kitaba şeýle ýazylypdyr.
1. Diwany lugatit turkde Alp Ar Tunga
Kaşgarly Mahmytyń kitaby «Diwany Lugat-itturk» eserinde şeýle ýazgylar bar: «Çúnki Kazynyń kakasy bolan (parsça okalşy - Tunga Alb Ar) - Tóńńe alp Ar «Afrasiýab» diýmekdir.«Merw» şáherini gurupdyr» ýazgylary bilen Efrasiýab we Alp Ar Tunganyń ikisiniňem bir adam bolandygyny açyklaýar[5].
1. «Kutadgu Biligde Alp Ar Tunga». Ýusup Ha:s Hajybyń Garahanly hókúmdary Tabgaç Bugra hana degişli bolan «Kutadgu Bilig» atly eserinde dúnýá hókúmdarlary içinde iń adalatly bolanlaryń Túrk hókúmdarlary içinde iń adalatly bolanlaryń Túrk hókúmdarlary bolandygyny we olaryń içinde meşhur bolan Tájikleriń (Eýranlylaryń) Efrasiýab diýmekligi Alp Ar Tóńńe diýmekligi ańladypdyr[6].
«Kent, şáher. Bu kelemeden alinaraq Qaşqar úçún Ordu, Kend derlár. Hanin oturdugu şeher demektir. Çúnki, Afrasiýab howasy gózel oldugu úçin burada otururdy». Aly şir Nowaýynyń «Arjasb» (Arjásp) şeklinde geçen harakteriń Alp ártóńńe bolandygyny [çeşme górkezilmedi]. Aly şir Nowaýynyń «Taryhy múlki Ajem» (Eýran Patyşalarynyń taryhy) atly eserinde «Ajrasp Binni Efrasiýab kim, Túrki patyşasy dy»[7] şekilinde. Wasiliý Rodlofuń işlerinde : XIX asyryń sońunda eserleri açyklan Rus kompozitory Rodloff Alp Ar Tóńńániń «Gahryman bir adam» manysynda umumy bir keleme bolandygyny bellápdir[çeşme berilmedi].
Çeşme
[1]-Clements. William M. (ińlisçe) The Green wood Encyclopedia of World Folklore and East Asia, Middle East (2006 bas.) Greenwood Press ss.432 The first examples of this verbal tradition include the Alp Ertonga Legend, which relates how Alp ErTunga, The Saka khan who is thanght to have lived in the seventh sentury prevailed against the Iranian armies.
[2]- «Bu túrk beglerinde atı belgúlúg tonga alp er erdi kutı belgúlúg» - Bu túrk begleriniń arasynda ady meşhur ykbaly aýan - beýan edilen Tunga Alp Er di. Kutadgu Bilig - Ýusup has Hajib.
[4]- Atalaý. Besim (2006) basmasy. Diwany lugatitturk. Ankara ş. Túrk tarıh kurumu basimevi ISBSN 975-16-0405-2. Jilt III. sahypa 149-150. [5]- Kyzlasov. 2003 sssf 42.
[6]- Ýusup Has Hajyb. Kutadgu Bilig I Metin taýynlan R.R.Arat. Ankara 1991. sahypa 43.
[7]- Aly Şir Nowaýy. Taryhy Múlk i Ajam. Jilt XIV sahypa191-195.
Gelin kürtesi
Kürteler - durmuşa çykýan gyzyň esasy toý eşikleriniň biri bolup, ol gyzlyk dünýäsi bilen gelinlik döwrüniň arasyny birikdirýär. Çeper elli zenanlaryň iňňäni ýerbe-ýer sanjyp, sünnäläp çekýän keşdelerinden döreýän ajaýyp nagyşlaryň dürli görnüşlerini özünde jemleýän gyzyl kürtäni toý tutýan gyz ejesiniň öýünden gaýynlaryna atynyp gidýär. Zenan kalbynyň syrly nagyşlaryndan bezelen kürteler öwşün atýan älemgoşar ýaly owadan. Aklyňy haýran edýän täsin kürteleriň täsirinden çykmak welin aňsat-aňsat başardaýanok. Şol owadan kürteleri taýýarlamak hem aňsat iş däl. Onda çeper elli zenanlaryň çeken irginsiz zähmetiniň miwesi ýatyr. Zenanlaryň ussatlygyndan döreýän bu kürteler hiç bir adamy biparh goýmaýar. Ýaşyl ýaýladaky güläleklerden nusga alyp, ýerbe-ýer salnan nagyşlary synladygyňça Biribaryň turkmen zenanlaryny zehin bilen başarnykdan asla kemsitmändigine akyl ýetirýärsiň. Muny kürtelerde, çyrpydyr çabytlarda, ýakalarda sünnälenip ýerleşdirilen çaňňa, çigildem, dagdan, kürtegoçak, günebakar, çyrpygül, gülýaýdy, tegbent, şelpegoçak, erikgül, çympytrak, gül we beýleki nagyşlaryň keşdede sim ýaly inçeden çekilişi hem görkezýär. Kürteleriň gyralarynyň ýygnanyp, ykjam durmagy üçin jäheklenip, nepis pugtalmagy bilen hem oňman aldymgaçdyr alajalar aýlanyp bezelişini synladygyňça synyň oturýar. Gözbaşyny has irki döwürlerden alyp gaýdýan inçe we nepis keşdelenen el işleri zenanlaryň zehininiň önümi bolman, eýsem, olaryň ýürek owazlarydyr.
Yanuş Korşak
Henrik Goldşmit (22 iýul 1878 - 6 awgust 1942) Polşanyň çaga-çuga awtor we magaryfçy.
Faraon Menes
Menes (Arapça: مينا; gadymy ýunança Μήνης; Müsürçe: Meni), käbir taryhçlara görä Müsür iň gadymky hanedanlyk döwrüniň ilkinji hökümdarlarynyň (faraon) biri bolupdyr. Ol takmynan Miladydan öňki XXXII, XXXI ýa-da XXX asyrlaryň haýsy hem bolsa bir eýýamynda höküm süren hasap edilýär. Menes aşaky we ýokarky Müsüri birleşdiriji manyda lakam berlipdir. Ol hakynda hiç bir Müsür papiruslarynda ýa-da ýazgylarynda gabat gelinmedi. Şonuň üçin bu şahsyýet hakynda düşünişnezlikler döräpdir. Ýöne täze gazuw-agtaryşlaryň netijesinde Narmeriň ilkinji faraonlaryň biri bolandygy ýüze çykdy. Taryhy çeşmeleriň ýetmezçilikleri netijesinde Menesiň Narmer ýa-da Horaha degişli atdygyny orta atýanlar hem bar. Ol gadymy Müsüriň Memfis şäheriniň gurujysy hasap edilýär. Käbir faraonlaryň yzygiderli sanawynda Min ýa-da Meni diýip atlandyrylan Menesiň Manethon yň kitabynda 62 ýyllap höküm sürendigi we janyna kast edilip öldürilendigi hakynda ýazylypdyr. Aýratynam Nil derýasynyň hanasyndaky işlerde onuň buýrugy bilen edilendigi hem çak edilýär.
Edebiýat
Edwards, I. E. S. (1971). "The early dynastic period in Egypt". The Cambridge Ancient History. 1. Cambridge: Cambridge University Press. Beck, Roger B.; Black, Linda; Krieger, Larry S.; Naylor, Phillip C.; Shabaka, Dahia Ibo (1999). World history: Patterns of interaction. Evanston: McDougal Littell. ISBN 0-395-87274-X.
Çeşme
1.^ Edwards 1971: 11
2.^ Beck et al. 1999
Lwiw
Lwiw (Львів, Львов (Lwоw)) bir şäher Ukraina'da.
Ýakob Bronowşki
Ýakob Bronowşki (18 ýanwar 1908 - 22 awgust 1974) Iňlis matematigi, teatr awtor, şahyr we inwentor.
Bahreýn
Bahreýn, Demirgazyk-günbatar Aziýada, Pars aýlagynda adada ýerleşýän iň kiçi Arap döwletdir.
left|300px left|300px
Teoman
Hanedany: Hun hanedanlygy
Doguldy: ....
Özünden öň: ...
Özünden soň: Mode han (Mete han)
Öldi: b.e. öňki 209.
Höküm sürdi: b.e.öňki 220—b.e.öňki 209-njy ýyllar.
Aýaly:...
Çagasy: 1) Mode han, 2) ....
Umumy maglumat
Ol şol Şejereýi teräkime kitabyny ýazan Abulgazy Bahadurhanyň Oguznamasyndaky Garahan diýlip hasap edilýär. Ol miladydan öňki III asyrda ýaşap geçen ilkinji Hun hökümdarydyr. Onuň Beýgu atly lakamy beýik diýmekligi aňladýar. Ol miladydan öňki 221-220-nji ýyllarda tagta geçip Hun taýpalarynyň baştutany boldy. Teoman hanyň ata-babalary Türküstan (Turan) topraklaryndan Çynmaçynyň demirgazyk çäklerine gelip birnäçe öýli bolup oturupdyrlar. Hunlar Çynmaçyna tarap çozup olja talap gezipdirler. Teoman hanyň her iki aýalynda iki ogly bolupdyr. Uly aýalyndan Mete han (Motun) kiçi aýalyndan hem bir ogly bolupdyr. Teoman han Mode hany tagta mirasdar etmekligi rowa görmedi. Şonuň üçin ol kiçi ogluny tagta geçirmek isledi. Emma Mode kakasynyň ýalňyşýandygyny bilýärdi. Teoman han Modeni Düýeçi taýpalarynyň (ýueçji) eline girew diýip berdi. Teoman han kiçi ogluny tagt mirasy etmekçidigini duýan Mode tussaglykdan gaçyp gaýdyp, özüne 10.000 adamlyk goşun toplady we kakasy bilen uly çaknyşygy başlatdy. Netijede miladydan öňki 209-njy ýylda Kakasy we onuň kiçi aýaly hem ene başga jigsi şol uruşda öldürildi. Tagta hem Mete han geçdi.
Garaşsyz Türkmenistanyň daşary gatnaşyklary
Garaşsyz Türkmenistanyň daşary syýasaty. Türkmenistanyň "hemişelik bitaraplyk" yglan etmegi Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan 1995-nji ýylda resmi taýdan ykrar edildi. Öňki prezident S.Niýazow bitaraplygyň Türkmenistanyň köp milli goranyş guramalaryna gatnaşmagyna päsgel berjekdigini, ýöne harby kömege ýol açýandygyny aýtdy. Bitarap daşary syýasaty ýurduň konstitusiýasynda möhüm orny eýeleýär. Türkmenistan hökümeti ABŞ we Türkiýe bilen söwdany we eksporty goldaýandygyny öňe sürse-de, iň uly söwda hyzmatdaşy Hytaýdyr, Türkmen tebigy gazynyň esasy bölegini Merkezi Aziýa Hytaý gaz geçirijisi arkaly satyn alýar. Türkmenistan Russiýa we Eýran bilen möhüm söwda gatnaşyklaryna we Owganystan bilen serhetaşa söwda gatnaşyklaryna eýe.
Tebigy resurslar
Türkmenistan tebigy gaza baý we häzirki wagtda gazyň köp bölegini Hytaýa satýar. Russiýa 2016-njy ýylda Türkmenistandan gaz satyn almagy bes etdi, ýöne 2019-njy ýylda turbageçiriji gazyny ownuk satyn almagy täzeden başlady. Owganystan ýük ulaglary bilen ugratmak üçin demir ýol arkaly Ymamnazar we Torghundi şäherine iberilýän suwuk nebit gazyny satyn alýar. Pakistan, Eýran we Russiýa ýaly Türkmenistany ýyly suw bilen üpjün edýär.
Guramalar
Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň, Halkara Walýuta Gaznasynyň, Bütindünýä Bankynyň, Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Ýewropadaky Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Yslam Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Yslam Ösüş Bankynyň, Aziýanyň Ösüş Bankynyň, Ýewropa Bankynyň agzasydyr Dikeldiş we ösüş, Azyk we oba hojalygy guramasy we Halkara Türk Medeniýeti Guramasy.
Türkmenistan Birleşen Milletler Guramasynyň Nýu-Ýork şäherinde, Wenada we Genewada hemişelik wekillerini saklaýar.
Birleşen Milletler Guramasy, Aşgabatda BMG-nyň käbir edaralarynyň wekilleri bilen bir hatarda hemişelik koordinator bilen işleýän hemişelik wekilçiligini saklaýar. Aziýanyň Ösüş Banky, Ýewropanyň Dikeldiş we Ösüş Banky, Ýewropadaky Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasy we Ýewropa Bileleşiginiň Aşgabatda wekilhanalary bar.
Diplomatik gatnaşyklar
Türkmenistan bilen diplomatik gatnaşyklary bolan ýurtlaryň sanawy:
Çakyýew Mämmethan Berdimyradowiç
Çakyýew Mämmethan Berdimyradowiç - Türkmenistanyň döwlet işgäri.
Doglan senesi we ýeri
1977-nji ýylda Balkan welaýatynyň Magtymguly etrabynyň Akkel geňeşliginde doguldy. Milleti turkmen.
Bilimi we hünäri
Ýokary bilimli. 1997-nji ýylda Türkmen döwlet ulag we aragatnaşyk institutyny inžener-ykdysadyýetçi-menejer hünäri boýunça tamamlady. 2017-nji ýylda Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy adyndaky Harby institutynyň ýanyndaky Ýokary serkerdeler düzümi üçin akademiki fakulteti tamamlap, döwlet we harby dolandyryş hünärini ele aldy.
Birleşen Arap Emirlikleri
Geografiýa
Birleşen Arap Emirlikleriniň territoriýasy Arap ýarym adasynyň demirgazyk-gündogar böleginde ýerleşýär. BAE günortada we günbatarda Saud Arabystany, gündogarda Oman bilen serhetleşýär. Demirgazyk kenary, Eýranyň garşysyndaky Pars aýlagynyň boýunda. Katar demirgazyk-günbatarda bary-ýogy 50 km. BAE ýedi emirden ybarat - Abu Dabi, Ajman, Dubaý, Fujaira, Ras al-Haýma, Şarja we Umm al-Kaiwain. Bu emirler bilelikde Portugaliýa bilen deň meýdany eýeleýär. Abu Dabiniň emiri BAE-nyň umumy meýdanynyň 85% -ini tutýar. Emirlikleriň iň kiçisi Ajman bary-ýogy 250 km².
BAE geografiýasynyň özboluşly aýratynlygy, Birleşen Arap Emirlikleriniň çäginiň köp böleginiň çöl (Rub al-Hali) tarapyndan eýelenmegi. Dünýädäki gum bilen örtülen iň uly meýdan. Birleşen Arap Emirlikleriniň kenarýaka sebitleri duz gatlagy bilen örtülendir, bu ýerde duz känleri bar, ýurduň demirgazyk we gündogar sebitleri bolsa ýaşyl meýdan (tebigat) bilen örtülendir. Respublikanyň demirgazyk we gündogar sebitleri üçin dag ýerleri möhüm ähmiýete eýe.
Saturn
thumb|250px|Saturn
Birleşen Arap Emirlikleri
Howa
Ýurduň howasy gaty yssy we gurak (tropiki çöl). Gum tupanlaryny şu ýerden tapyp bilersiňiz. Tomus aýlarynda kölegeli-sowukda ortaça iň ýokary temperatura 40-47 ° C, ýöne köplenç 50 ° C-e ýetýär. Gyşyň temperaturasy: gündizine 20-23 ° C, gijelerine sowuk, ýöne aýaz seýrek bolýar. Fallagyş möwsümi, esasan, noýabr aýyndan maý aýyna çenli ýyllyk ortaça 100 mm töweregi.
Saturn
Saturn (simwoly: ) — Günüň altynjy planetasy we Gün ulgamynyň Ýupiterden soň ikinjy uly planetasy. Ol gaz planetasy bolup durýar. Saturnyň ady rimlileriň ekerançylyk hudaýynyň adyndan gelip çykýar. Saturnyň simwoly — orak (Ýunikod: ).
Sewastopol
thumb|Sewastopol Sewastopol (Севастополь, Севастополь) — Ukraina'da. bir şäher.
Tutuş Drama adasy
tutuş drama adasy (käwagt TDI diýilýär), Kanadada gülkünç komediýa temalary bilen öndürilen serial animasiýasy, köp janly dillere terjime edildi we köp ýurtda ýaýlyma berildi. . Bu oýun we ondan soňky baplar tutuş dramanyň esasy seriýasyna degişlidir.
Gysgaça mazmun
Bu Porogramda, adadaky gatnaşyjylaryň iki topary üç günden bir gezek bäsleşer .Netijede, oýundaky topar agzalaryndan birini aýyrmaly bolar
Jyns gatnaşygyň kadalary (Yslam)
Jyns gatnaşygy diňe nikadan geçip, maşgala bolan är - aýala rugsat berilýär. Mundan beýlekilere bu uly günä hasaplanýar. Oňa zyna diýilýär. Ýene-de aýbaşy döwründe, çaga doglandan soňky döwürde, kesellä, oraza tutulanda we uly meýdan edilýän deşige jyns gatnaşyk etmek bütinleý gadagan edilýär. Bular hem uly günäleriň hasabynda durýar.