cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çinua Açebe
1958-nji ýylda Açebeniň «Ähli zatlar pytraýar» atly ilkinji we iň belli romany çap edilýär. Bu roman Afrika edebiýatynyň iň köp okalýan we iň köp terjime edilýän eseridir. Mundan soň Açebe «Indi rahatlyk ýok», «Hudaýyň oky», «Halkyň adamy» romanlaryny döredýär. Bu eserler hem okyjylar tarapyndan gyzgyn garşylanýar. 70-nji ýyllarda ýazyjy ABŞ göçýär. Bu ýerde ol birnäçe esselerini, goşgylaryny, hekaýalaryny çap etdirýär. «Sawannanyň garynjalary» atly indiki we, şu wagta çenli, iň soňky romanyny ýazyjy 1988-nji ýylda çap etdirdi. 1990-njy ýylda Açebe awtomobil heläkçiligine uçraýar, şondan bäri aýagy maýyp galýar. Soňky döwürde ol çeper eser döretmegini bes edip, diňe makaladyr, ylmy işlerini çap etdirýär. Ýazyjy birnäçe uly baýraklara, şol sanda 2007-nji ýylda Halkara Buker baýragyna hem mynasyp boldy.
Galikarnasdaky mawzoley
Galikarnasdaky mawzoley (b.e. öñ 4 asyryn ortalary). Kariyanyñ patyshasy Mavsol (b.e.oñki 377-353) tarapyndan heniz dirika oz guburhanasyny gurduryp bashlayar.Bu aramgäh Pifer ve Satey atly grek gurlushykchylary tarapyndan bina edilyar. Gurlushyk Mavsolyn agtygynyn dovrunde tamamlanyar. Efesdaki Artemidanyñ ybadathanasy(Kichi aziya b.e.öñki 550 toverekleri) Artemida bu hasylyn hudayy hasaplanypdyr.. Kolos Rodoski (Rodos adasyndaky Geliosyn heykeli b.e.öñki. 292–280 toverekleri.) Olimpiadaky Zevsin heykeli(Grecia, b.e. öñki 430 toverekleri.) Aleksandrianyn Faros adasyndaky Mayak (Musur b. e. ö.).
Ак öý
Ak öýleriň gurluşy
Ak öýleri birnäçe tapgyrda ýygnapdyrlar. Ak öýi gurmak üçin amatly ýer saýlanyp alnandan soňra, öýüň içki bölegi boljak ýere maşgalanyň goşlary goýlupdyr. Ak öý gurlanda ýeliň, esasan, öwüsýän ugry göz öňünde tutulypdyr. Ak öýüň günorta tarapyndan gapynyň çarçuwasy goýlupdyr. Ýerli söwüt agajyndan taýýarlanylan aýratyn gözenek-gözenek ýasy agaçlary düýe ýa-da goýnuň ýüňünden örülen ýüp bilen daňypdyrlar. Ak öýüň diwarlaryna uly bolmadyk halyçalary (keçeleri) belli-bir tertipde günorta-günbatardan günorta- gündogara ýerleşdiripdirler. Iň gowy halyçalary ak öýüň hormatly ýerine - tore düşäpdirler. Ak öýlere mahsus bolan gümmez görnüşindäki üçekler egri agaçlardan ýasapdyrlar. Olar gözenek-gözenek görnüşde bolupdyr hem-de üçegiň merkezinde agaçdan ýasalan "tigir" bilen saklanypdyr. Şeýle hem bu ak öýüň ýokarsynda tomsuň yssy günlerinde tüssäniň çykmagyny we howanyň çalyşmagyny üpjün edýän deşigi, ýagny tüýnügi goýmaga mümkinçilik beripdir. Gyş aýlarynda tüýnügi galyň keçe bilen ýapypdyrlar. Gerek bolan mahalynda bu keçe serpilipdir. Ак öýleri daş ýüzünden ýasy zolak görnüşinde dokalan "öý ýüp" diýip atlandyrylýan mata bilen bezäpdirler. Şeýle hem ol keçe örtügini saklamak üçin ulanylypdyr, öý ýüpiň uzynlygy 10 metrden 15 metre çenli we ini 20 sm-den 40 santimetre çenli bolupdyr. Olar о diýen bezelmedik bolsalar-da, ak öýe owadan görnüşi beripdir. Şeýle hem bu ýüp durmuşy alamatlandyrypdyr. Aк öýleriň biline çekilýän birnäçe öý ýüpler, aýratyn hem, olary toý ak öýlerini bezemek üçin ulananlarynda, örän owadan edip bezäpdirler; köplenç, ýüň bilen bir hatarda, olara ýüpek sapagyny garyp dokapdyrlar. Şeýle-de olara halylaryň nagşy dokalypdyr we açyk reňkler ulanylypdyr. Käwagtlar öý ýüpler ak öýleriň içki bezegi üçin hem ulanylypdyr.
Işik
Işik ak öýleriň girelgesidir. Ol eňsi halysy bilen örtülipdir, bu ak öýleri tozandan, yssydan, sowukdan, ýelden we ýagyşdan gorapdyr. Şeýle hem bu haly howpdan we betbagtçylykdan goraýan doga-tumar hökmünde hem hyzmat edipdir. Türkmen halysyna mahsus bolan in çylşyrymly göller oňa mahsusdyr. Halynyň owadan dokalan ýüzi ak öýüň içine bakýar. Bu bolsa ynsanyň ýagşylygy we kämilligi gözleýändigini alamatlandyrypdyr. Eňsi halysy örän syk dokalýar. Onuň her bir inedördül metrinde 500-e çenli çitim bolýar. Merkezi gönüburçluk meýdany älemiň dört tarapyny beýan edýän dört bölege bölünendir. Şeýle hem onuň ýokarky we aşaky bölegi diametr boýunça bölünendir. Bu bolsa asman ulgamyny we Ýeri alamatlandyrýar. Eňsi halysyna dokalan gölleriň we şekilleriň köpüsi ömür daragtyny we günebakary goşmak bilen hasyllylyk düşünjesi bilen baglydyr. Onuň gyralary, köplenç, üzüm ýapragynyň şekili bilen bezelýär, gölleriň birnäçesi bolsa, ýaz ýagşynyň ýagmagyny dileýän we bol hasyl bolmagyna çagyrýan göller bolup hyzmat edýär. Eňsi halysynyň ýokary gyrasy metjitlerdäki namazlygyň duga görnüşli mährabyny alamatlandyrýar. Ak öý bilen bagly däp-dessurlaryň we dini ynançlaryň birnäçesi bar. Işik mukaddes hasaplanyp, onuň üstünde durmak ýa-da oturmak bolmaýar. Türkmenleriň gadymy ata-babalary "Meniň işigim - meniň mukaddesligim" diýipdirler; işige doga hökmünde, köplenç, atyň naly kakylypdyr.Adamlar ak öýlere girenlerinde onuň içinde adam bardygyna ýa-da ýokdugyna garamazdan, salam berip giripdirler. Şeýle hem gadymy yrymlara görä, ak öýüň ortasyndaky ojaga sežde edilipdir, gelin bolsa adamsynyň öýüne girende, ilki bilen ojaga salam beripdir.
Kümmet Gowuz
Kümmet Gowuz (Parsça: گنبد کاووس, Iňlisçe: Gonbad-e Qabus) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan Welaýatynda Türkmen oturumly bir şäher.
Ак öý
Ak öýleriň içi
Ak öýler gurlanda ynsan bilen tebigatyň arasyndaky aragatnaşyk beýan ediler ýaly gurlupdyr. Ak öýlere gireniňde, ol älemiň iki taraplydygyny alamatlandyrmak bilen, ikä bölünýär. Erkek adamlar öýüň günbatar tarapynda, zenanlar bolsa - gündogar tarapynda ýaşapdyrlar. Ojak ýerde - merkezde ýerleşipdir. Işigiň gabadyndaky ýer tor hökmünde meşhurdyr, bu ak öýdäki hormatly ýerdir. Ol ýerde maşgala başy, şeýle hem hormatly myhmanlar oturyp bilipdir. Halylar ak öýüň içinde dürli maksatlar üçin ulanylypdyr. Diwarlar, köplenç, goşmaça gorag üçin haly bilen örtülipdir, şeýle-de halylar ýere düşelipdir. Diwardan haly ýantorbalary asylypdyr; olaryň her biri aýratyn zada niýetlenilipdir. Uly ölçegdäki torbalarda geýim-gejim saklanypdyr, iýmitler we öý goşlary üçin hem torbalar bolupdyr. Olaryň birnäçesinde senetçilik üçin gurallary saklapdyrlar. Şeýle hem pul we gymmat bahaly şaý-sepleri saklamak üçin uly bolmadyk torbalar bolupdyr. Haly önümleriniň ýüzden gowrak görnüşi bolupdyr we olaryň her biri kesgitli görnüşde we suratda bolupdyr; her bir haly hökmany suratda reňkli seçek bilen tamamlanypdyr. "Çemçetorba" çemçeleri saklamak üçin ulanylypdyr. "Duztorbada" duz, "attorbada" bolsa, iým saklanypdyr, çopanlar "çopantorbany" ulanypdyrlar. Häzirki wagtda Türkmenistanda ýaşamak üçin ulanylan ak öýler seýrek duş gelse-de, olary toy tutulanda, milli baýramçylyklar geçirilende görmek bolýar. Adatça, ak öýler howlynyň içinde jaýlaryň arkasynda ýa-da baglarda gurulýar. Maşgalalar häzire çenli onuň amatlyklaryndan lezzet alýarlar. Aşgabatdaky Turkmen halysynyň muzeýinde ajaýyp ak öýler we ak öýlerde ulanylýan dürli haly önümleri ýerleşdirilipdir. Aşgabatdaky Döwlet muzeýi hem ak öýlerdäki we onuň töweregindäki durmuş barada köp maglumatlara we artefaktlara eýedir.
Kümmet Gowuz
Eýran Türkmenleriniň iň köp ýaşaýan şäheri bolan Kümmet Gowuzuň Inçeburun-Pol atly gümrük geçelgesi bilen Türkmenistana serhedi bardyr.
Kümmet Gowuz şäheriniň gadymy ady Jürjan, Gürgan, Gürgen ýa da Gorgandyr.
Taryhyň iň içinden gelen bu şäher meşhur Hyrkania Welaýatynyň merekzi bolandyr.
Gadymy Gürgen şäheriniň harabalary şu wagtky Kümmet Gowuz şäheriniň 3 kilometr alysyndadyr.
Dünýa medeniýet mirasy sanawyna giren Kümmet diňi bu şäherdedir.
Şäher merkeziniň ilatý 131 müňe golaýdyr.
Kümmet Gowuz etrabynyň ilatynyň sany bolsa obalary bilen 300 müňe golaýdyr.
Şäherde umuman alnanda Ýomut Türkmenleri (Atabaý we Japarbaý) ýaşaýar.
Kümmet Gowuz Eýranda at çapylşık, Woleýbol we Boks yaly sport pudaklarynda meşhurdyr.
Zafarobod
Zafarobod şäheri - Özbegistanyň Jyzzah welaýatynde ýerleşýän şäher.
4
Aradan çykanlar
Kategoriýa:4
0er
Gipotireoz
Gipotireoz (miksedema) – köp duş gelýän kliniki alamatlar toplumy bolup, galkan şekilli mäziň (GŞM) gormonlarynyň täsiriniň ýetmezçiligi sebäpli ýüze çykýandyr.
GŞM-iň işläp çykarýan gormonlaryna tiroksin (T4) we triýodtironin (T3) degişlidir. T4 we T3 gormonlarynyň beden öýjüklerindäki biohimiki alyş-çalyş ýagdaýlaryna gatnaşyp, bedeniň ösüşine we kämilleşmegine täsirini ýetirýänligi üçin, olaryň ýetmezçiligi beden ulgamlarynyň köpsanly bozulmalaryna getirip biler. Gipotireozyň öte geçen görnüşleri zähmete bolan ukyplylygy peseldip, köp ýagdaýlarda näsagy maýyplyga getirýändir. Keseli irki möhletlerde anyklamak bilen, ony doly bejerip hem-de agyr görnüşleriniň öňüni alyp boljakdygyny bellemek wajypdyr.
Häzirki wagtda gipotireozyň köpelmegi ekologiýanyň ýaramazlaşmagy, iýmit önümleriniň hem-de suwuň hapalanmagy, ýod ýetmezçiligiň ýaýramagy bilen bagly bolup biler.
Ondan başga-da, uzaga çekýän psihiki dartgynlylyk bedeniň uýgunlaşma häsiýetini ýaramazlaşdyryp hem-de dowamly ýadawlylyk ýagdaýyny döredip GŞM-iň işiniň peselmegine getirip bilýändir. Genetiki ýetmezçilik hem gipotireozyň nesil yzarlama häsiýetine eýe bolmagyna sebäp bolup biler. Iýmitde witaminleriň we mikroelementleriň ýetmezçiligi, deňiz önümlerini az mukdarda kabul etdilmegi, iýmit siňdiriş ulgamynyň keselleriniň ýaýramagy ýaly faktorlar bedeniň alyş-çalyş ýagdaýlaryna ýaramaz täsir edip, GŞM-iň gormonlarynyň ýetmezçiligine getirýändir. Gipotireozyň başlangyç, ikilenç we periferiki (nerw merkezinden daşky) görnüşleri bolýandyr.
Başlangyç gipotireozyň ýüze çykmagyna dogabitdi bozulmalar, dowamly ýokançlyklar, GŞM-ne edilen operasiýalar, şöhle bilen bejergiden soň GŞM-iň işiniň peselmegi getirip biler. Ikilenç gipotireozda bolsa GŞM-iň işine gözegçilik edýän nerw merkeziniň (gipotalamo-gipofizar) ýokançly keselleri, täze döremeleri we şikeslenmeleri sebäp bolup bilýändir. Bedende tireoid gormonlarynyň alyş-çalyş ýagdaýynyň bozulmagy ýa-da agzalaryň we dokumalaryň olara bolan duýgurlylygynyň peselmegi gipotireozyň periferiki (nerw merkezinden daşky) görnüşine getirip biler.
Gipotireozyň alamatlary aýdyň görnüşde ýüze çykman, dürli keselleri ýada salyp biler. Bu bolsa anyklaýyş çärelerinde ýalňyşlyklaryň ýüze çykmagyna getirip bilýändir. Oňa garamazdan, gipotireozly näsaglara mahsus kliniki alamatlaryň ýüze çykmagy bu keseli güman etmäge esas döredip biler.
Gipotireozyň giňden ýaýran we ir ýüze çykýan alamatlarynyň biri hem çişginligiň döremegidir. Ilkibaşda ýüz irden çişip, agşama çenli çiş aýrylýandyr. Wagtyň geçmegi bilen, bejergi geçirilmedik ýagdaýynda çişginlik tutuş bedene ýaýrap, gipotireozyň agyr görnüşine-miksedema getirip bilýändir. Dokumalarda suwuklygy saklaýan mukopolisaharidleriň köplügi sebäpli çişler „gaty“ bolýar. Gipotireoz üçin mahsus ýene bir alamat-deriniň guramagydyr. Degerli bejergisiz onuň hem ýüze çykma derejesi üýtgäp bilýändir.
Ruse
Ruse - Bolgariýada bir şäher.
Gipotireoz
Deride sarymtyl öwüşginleriň emele gelmegi ýüze çykyp, ol ilki eliň aýalarynda, soň bolsa ýüzde döreýändir. Gipotireozly näsaglar üçin saçyň we gaşyň düşmegi mahsusdyr. Esasan hem aýal maşgalany howsala salýan bu ýagdaý, köplenç başlanýan keseliň birinji alamaty hem bolup biler.
Ruse
thumb|right|500px
Gipotireoz
Näsaglarda ýürek urmalaryň seýrekleşmegi (bradikardiya), gan basyşynyň peselmegi bolup biler. Gipotireozly näsaglar ýadyň peselmegini belleýärler. Ilkibaşda adam otaga näme üçin girenini ýatdan çykarsa, soňundan bir wagt bolup geçen wakalary ýada salyp bilmeýär (meselem, geçen hepdede bolup geçen wakalary). Ýadyň peselmegi dürli ýaşdaky adamlarda bolup bilýändir.
Näsaglarda ýüzüň mimiki üýtgemeleri ýeterlik bolmaýar. Olar haýallyk bilen gepleýärler. Bedende ýylylyk çalşygynyň pesligi sebäpli, gipotireozly näsaglar hemişe üşeýärler. Içiň gatamagy ýüze çykyp, bejergi geçirilmedik ýagdaýynda ol has hem beterleşýär. Merkezi nerw ulgamynyň işinde durgunlylyk ýagdaýynyň döremegi gaharjaňlygyň, dürli ruhy üýtgemeleriň ýüze çykmagyna getirip biler. Ondan başga-da, nerw ulgamynyň bozulmalary el-aýaklarda agyryny, sanjylamalary, damar çekmeleri döredip biler.
Tireoid gormonlaryň ýetmezçiligi ýürek-damar ulgamynyň (ýürek urmalaryň seýrekleşmegi, çişginligiň döremegi), iýmit siňdiriş agzalaryň (aşgazanyň sowuklamagy, içiň gatamagy), direg-hereketleniş ulgamynda (bogun agyrylary) bozulmalaryň ýüze çykmagynyň sebäbi bolup bilerler.
Näsaglaryň ýüzi çişip, "ýellenen" görnüşde bolýar. Dem alyş ýygylygy seýrek bolup, ses gasynlarynyň çişmegi netijesinde sesi ýogynlaşýandyr. Diliň we dodaklaryň çişip "galyňlaşmagy" bolsa sesi has hem üýtgedip bilýändir.
Ýuwdunmagyň kynlaşmagy (disfagiýa) näsaglary has köp biynjalyk edýän alamatlaryň biridir. Onuň döremegine zobuň bolmagy, boýnuň ýumşak dokumalarynyň çişmegi we gyzylödegiň gysylmagy sebäp bolýandyr.
Täze doglan çagalaryň ömrüniň birinji aýlarynda dogabitdi gipotireozy aşakdaky kliniki alamatlar boýunça seljerip bolýandyr: Gipotireoz ýagdaýyny anyklamak üçin ganda umumy T3, erkin T4 we TTG-yň (gipofiziň işläp çykarýan tireotrop gormony) mukdaryny kesgitlemek ýeterlikdir.
Bejeriş çäreleri gipotireozyň görnüşine, sebäplerine, onuň agyrlyk derejesine, näsagyň ýaşyna, bar bolan gaýraüzülmelerine we ugurdaş kesellerine baglylykda bellenilýändir. Gipotireozly näsaglaryň iýmiti ýokumly bolmalydyr, ýöne ondaky ýaglary we holesterin saklaýan önümleri çäklendirmelidir. Goşmaça A, C we B toparyň witaminlerini kabul etmelidir.
Gipotireozyň hemme görnüşlerinde hem esasy bejergi – tireoid gormonlaryny ýörite saýlanan mukdarda kabul etmekdir. Şonuň bilen birlikde hem, gormonlaryň peselmegine getirýän sebäpleri bilip, GŞM-iň kesellerini bejermelidir, gipotalamo-gipofizar ulgamynyň bozulmalaryny aradan aýyrmalydyr.
Ikilenç gipotireozda oňa getiren esasy keseli bejermek bilen bilelikde, başlangyç gipotireozda bolşy ýaly, tireoid gormonlar bilen hem bejergi geçirmelidir. Bedende ýetmeýän tireoid gormonlarynyň öwezini dolma bilen birlikde, GŞM-iň gormonlarynyň ýetmezçiligi netijesinde ýüze çykan ulgamlaryň işiniň bozulmalaryny hem bejermelidir. Onuň üçin ýürege täsir edýän dermanlar, kaliý serişdeleri bilen bilelikde az mukdarda buşukdyryjy dermanlar, bagryň işini kadalaşdyryjy dermanlar ulanylýar. Gan azlylyk ýüze çykanda demriň serişdeleri bellenilýär. Bedende tireoid gormonlarynyň mukdary kadalaşandan soň hem aýallarda aýbaşy bozulmasy dowam etse, aýal jyns gormonlaryny sikliki düzgünde kabul etmek maslahat berilýändir. Näsagda ýüze çykýan psihiki bozulmalar ruhy ýagdaýy kadalaşdyrýan serişdeleriň ulanmagy bilen bejerilýändir.
Sankt-Peterburg
thumb|250px|Döwlet Ermitažy thumb|Sankt-Peterburgyň baýdagy thumb|Newskiý şaýoly, jaý 7-9 Sankt-Peterburg — Russiýa Federasiýasynda şäher.
Fýodor Dostoýewskiý
'''Fýodor Mihaýlowiç Dostoýewskiý (1821-1881)'''
Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiý 1821-nji ýylda, Moskwada dünýä indi.
Ömrüniň soňky sekiz ýylyny ýazyjy Staraýa Russa şäherinde ýaşaýar. Bu ýerde ol birnäçe ajaýyp eserleri döredýär. Olardan «Melgunlar» (1872), «Ýetginjek» (1875), «Doganlar Karamazowlar» (1880) romanlaryny, birnäçe powestdir hekaýalary we «Ýazyjynyň gündeligi» atly essedir hekaýalar ýygyndysyny agzaman geçip bolmaz.
Fýodor Dostoýewskiý 1881-nji ýylda aradan çykýar.
Transplantasiýa
thumb Yslam ynsan saglygyna uly ähmiýet berýär. Beden Allahyň ynsana beren iň gymmatly amanadydyr. Ynsan näsaglan wagty özüni bejertmelidigi barada Pygamberimiziň aýdan ençeme hadyslary bar: «Eý Allahyň gullary, näsaglan wagtyňyz özüňizi bejerdiň. Çünki Allah her kesel üçin bir derman hem döredipdir. Diňe garrylygyň çäresi ýokdur», (Ebu Dawud, Tirmizi). Başga bir hadysynda bolsa: «Garrylyk we ölümden başga her bir keseliň çäresi bardyr», (Buhary, Ahmet b. Hanbel) diýipdir. Şular ýaly hadyslara esaslanyp, yslam alymlary medisinada täze dörän transplantasiýany diniň kadalaryna laýyklykda edilen ýagdaýynda dürs görüpdirler.
Transplantasiýa bilen baglanyşykly käbir meseleler şulardyr:
Transplantasiýa we haşr
Transplantasiýa bilen baglanyşykly iň esasy mesele: öleniňden soň täzeden dirilen ýagdaýynda kişiniň haýsy organy bilen haşr ediljekdigi, şeýle hem şol agza bilen edilen günäniň çözgüdi meselesidir. Yslam ynanjyna görä, munuň ýaly düşünje ýerliksizdir. Çünki yslamda jogapkärçilik irade bilen baglanyşyklydyr. Kişi ölenden soň, alnan agzasy bilen başga biri günä iş etse, elbetde, eden jogapkärdir. Täzeden dirilmek bolan haşr – Allahyň gudraty bilen baglanyşyklydyr. Şonuň üçin ölen kişiniň bir agzasynyň ýitmeginiň, ýanmagynyň, haýwan iýmeginiň, başga birine göçürilmeginiň haşr güni hiç hili päsgelçiligi ýokdur. Ol bir zady (ýaratmak) islän wagty Onuň işi oňa diňe "Bol!" diýmekdir. Ol (zat) dessine (peýda) bolar. — Ýä Sin, №82. . Şeýle hem ynsanyň bedeniniň öýjükleri hemişe täzelenip durýar. Ynsan alty aýdan bir gezek tutuşlygyna täzelenýär. Transplantasiýa edilen agza hem belli wagtdan soň düýbünden täzelenýär. Pygamberimiz bir hadysynda: «Ynsanda bolan organlaryň hemmesi çüýrär. Diňe «ajbüz-zenep» çüýremez. Täzeden ýaradylmak hem şonuň esasynda bolar», (Buhary) diýipdir. Ýagny ahyrete degişli meseleleri şu dünýäniň ölçegleri bilen ölçemek dogry däldir.
Koreýa Respublikasy
XX asyryň II ýarymynda
XX asyryň ikinji ýarymynda Koreýa respublikasynyň dőreýşi, onuň syýasy-ykdysady ősüşi, daşary syýasaty barada düşünje bermek bilen talyplarda watançylyk duýgularyny terbiýelemek.
Koreýanyň ilaty Merkezi Aziýadan, Altaýdan gelen gelmişeklerden düzülipdir. VII asyrda olar bileşip, Koreýany dőredipdirler. 1892-nji ýylda Çeson nesilşalygy Koreýany ýapyk diýip yglan etdi. Koreýa 1904-1905-nji ýyllaryň rus-ýapon urşunda Ýaponiýanyň ýeňmegi bilen bu ýerde őz agalygyny dikeltdi, 1910-njy ýylda Koreýany őzüniň doly baknasyna őwürdi. Koreýa daşary ýurtlylar üçin açyk boldy.
Koreýanyň çäginde 300-e golaý wulkaniki adasy bar.
Ikinji jahan urşundan (1939 – 1945) soň, Ýaponiýanyň derbi –dagyn edilmegi bilen Koreýada Ýapon baknadarlygy puç boldy. (Koreýa 1905 – nji ýyldan Ýaponiýanyň baknasydy, 1910-njy ýylda bolsa ol Koreýany anneksirledi-çägini eýeledi). 1945-nji ýylyň Alp-Arslan aýynyň 15-i Koreýanyň azat edilen güni hasaplanyp, koreý halkynyň milli baýramçylygy diýip bellenilýär. Potsdam maslahatynyň karary boýunça (17. VII – 2. VIII. 1945.) 38 – nji parallel boýunça çäklendirilen çäk geçirildi. (ini 4 km, uzunlygy 250 km.) Günorta Koreýada amerikanlar őz gőzegçiligi astynda bolan raýat edar edişini düzdüler. 1948 – nji ýylyň Magtymguly aýynda BMG – nyň “Koreýa meselesi” boýunça barlag toparynyň gőzekçiligi astynda Milli ýygnaga saýlaw boldy. Alp-Arslan aýynyň 15-de Koreýa respublikasy jar edildi. Onuň prezidentligine 1919-njy ýyldan bäri ABŞ – da ýaşan Koreýa emigranty Li Syn Man saýlandy. Demirgazygyň we Günortanyň partiýalarynyň maslahaty boýunça bütün yurt boýunça ýokary halk ýygnagyna saýlaw geçirildi. (Günortada gizlin) Onuň netijesi esasynda 1948-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 9-da Koreýa halk Demokratik Respublikasy jar edildi. Onuň ýolbaşçylygyna Kim Ir Sen saýlandy. Koreýa resmi ikä bőlündi. Iki dőwletiň arsyndaky gatnaşyklar dartgynly boldy. KHDR –ň ýolbaşçylary “Watanyň birleşdirilmegi we doly garaşsyzlygyň” zerurlygy hakda habar berse, Li Syn Man “Demirgazyga ýőrüş” hakda çykyş etdi. 38 –nji parallelde birnäçe gezek harby çaknaşyklar boldy. 1950-nji ýýlyň Oguz aýynyň 25-de harby hereketler başlandy. KHDR –ň goşuny 3 günden soň Seuly eýelediler we günorta çuňlaşdylar. BMG –ň Howpsuzlyk Geňeşi KHDR –ny agressor diýip belledi. Ruhnama aýynyň 15-de ABŞ goşunynyň 50 müň desanty Inçhona düşürildi. Indi olar KHDR kőp çägini eýeläp, KHR –ň serhedine baryp ýetdiler. ABŞ –a garşy SSSR we KHR –ň goşuny çykyş etdi, olaryň harby uçarlary harby herekete gatnaşdy, olar KHDR-e ýarag we harby enjamlar berdiler. Netijede ýylyň ahyryna BMG –ň goşuny 38 –nji parallele serpikdirildi. 1953-nji ýylyň Gorkut aýynyň 27-de ýaraşyga gol çekildi.
Şäherler weýran boldy, 9 mln adam őldi. Uruş Günorta Koreýanyň ykdysadyýetine kőp zeper ýetirdi. Ol ABŞ –a bakna boldy. Li Syn Man 1960 –njy ýyla çenli prezident boldy. 60 –ýyla çenli yurt agrar ýurtdy. Ýer őzgerdişi geçirildi. Dőwlet iri ýer eýelerinden ýeri satyn alyp, daýhanlara satdy. Senagat gowşakdy. Ýaşaýyş derejesi pes.
1960-njy ýylda Li Syn Man hőkümetden gitmeli boldy. Hőkümete Ýun Bo Son geldi –metbugat, demoketrasiýa azatlygy berildi. Emma 1961-nji ýylyň Magtymguly aýynda dőwlet agdarylyşygy netijesinde harby düzgün dikeldildi, ABŞ-a ýapja syýasat ýőredildi. President Pak Çjon Hi boldy. 1961-1979 ýyl ol demokratiýany gysdy. Emma ykdysadyýetde ősüş gazandy. Harby düzgüniň daýanjy daýhanlar boldy. Goranmak maksady bilen ABŞ bu ýerde goşun saklady.
“Dolandyrylýan bazar gatnaşyklaryny saklaýan ykdysadyýetiň” ősüş ýoluna düşmeklik industrial ősen ýurtlardaky őnümi import etmekden çalyşýan gaýtadan işläp bejerýän pudaklaryň we beýleki őnümçiligiň dőremegini dőwlet giňeldýärdi. Şu maksat bilen daşary yurt puly – esasan ABŞ we Ýaponiýa puly getirilýär. 70-nji ýyllardan eksport ősdi. Zawod – fabrikleriň birnäçesi dőwlete, käbiri monopoliýalara degişlidi. Harydyň hili gowy, nyrhy pes. Ykdysadyýetiň ősmegi ilatyň durmuşyny gowulandyrdy. Başlangyç orta bilim mugt edildi, talyplaryň kőpüsi ABŞ –da we Ýaponiýada okaýar.
Oba – hojalygynda esasy pudak-ősümçilik ősdürmek. G/o Koreýanyň 22 % çägi bejerilýär. Onuň 18 % suwarymly ekin ýeri 2,8 mln mw. m. Däneli ősümlikler –bugdaý, arpa, şaly. Tehniki medeni ekinler – gowaça, temmäki, kenep. Bakçaçylyk alnyp barylýar. Maldarçylykda iri şahly mallar, doňuz, guşçylyk alnyp barylýar. Şeýle hem ýüpekçilik we deňiz hojalygy bilen meşgullanýarlar. Demir ýolunyň uzunlygy 6 müň km, awtomabil ýoly 54 müň km. Uly gämi duralgalary-Pusan, Ulsin, Inçhon, Masan. Howa transporty- ősen harby uçar duralgalarynyň gür seti bar.
ABŞ –ň harby bazalary bar. Eksport –esasan hem senagat őnümlerini edýär: dokma, gämi, polat, çoýun, telewizorlar, magnitafon, hasaplaýýş tehnikasy, aýakgap, faner, himiki őnümler. Ykdysadyýeti esasy ABŞ we Ýapon puluna bagly. Senagatda iri kärhanalar şonuň hasabyna işleýär. 1983-nji ýylda kőmür 19 mln tonna őndürildi, wolfram – 4,7 müň tonna őndürilip, dünýade birinji orny eýeledi, ol wolfram Sandon, Kanwon welaýatlarynda çykýar. Şeýle hem demir, marganes, mis, kümüş, altyn, duz, grafit we ş. m. çykýar. Elektrik energiýa – 50 mlr kwt. Importy – nebiti gaýtadan işlemek – maşyn, electron, dokma őnümleri, awtomobil, gämi, takyk enjamlar, elektro tehnika enjamlary –ősen. Ykdysadyýetde 15 mln adam işjeň gatnaşdy. Oba – hojalygynda balykçylyk we tokaýçylygy- 29 %, senagaty-25 %, sőwdada we hyzmatda 21 % adam, transport aragatnaşygy – 4%, gurluşykda – 5% adam gatnaşdy. Işsizlik – 1,5 mln adamdy.
Koreýa respublikasy industrial ýurda őwrüldi. Yurduň beýle çalt ősmeginiň aýratynlyklary: 1. Taýwandan pul almagy, ABŞ-dan 1,5 mlrd pul almagy, Ýaponiýadan 1965-81-nji ýyllarda 12 mlrd amerikan dollaryny almagy; 2. Arzan işçi güýji ulanmagy.
1979-njy ýylda prezident Soýg Gýu Ha boldy. Emma ol halka őzüni ýigrendirdi. 1980-ň Magtymguly aýynda Kwangjouda gozgalaň boldy. 200 adam őldi, şeýle gozgalaň kőp şäherlerde boldy. 1980-nji ýylda Dőwlet agdarylyşygy boldy. Prezidentlige –general Çon Du Hwan geldi. Ol halk tarapyndan őzüni saýlatmak isledi. 1981-nji ýylyň Baýdak aýynyň 11-da prezident saýlawy boldy. Çon Du Hwan ABŞ–ň goldamagy bilen ýeňdi. Syýasaty 2 bőlünýär.
1. 80-nji ýyllar syýasy ýagdaý kadaly boldy.
2. 87-nji ýyla çenli syýasy ýagdaý çylşyrymly boldy.
Halk gőni prezident saýlawyny geçirmegi we konstitusiýa (1980 ý) üýgeşme girizmegi talap etdi. 1987-ýylda ählihalk referendumy-ses bermesi geçirildi. Halkyň 93,7 % gőni prezident saýlawyna we Konstitusiýa üýtgeşmeler girizmäge ses berdi.
1987 –ýylda prezidentlige Ro De U saýlandy. 1987 – ýylyň Alp-Arslan aýynda milli ýygnak täze konstitusiýany kabul etdi. Onda president hukugy çäklendirildi, harby işgärlere syýasata goşulmak gadagan edildi. 1988-nji ýylda referendum çagyrdy. Ro De U prezident saýlandy. Hususyýetçi demokratik gurluş berkarar boldy. Harby diktutura ýykyldy, hőkümete dalaş edýän toparlar őňki prezident Çon Du Hwany jogapkärçilik suduna bermeli diýdiler. 1989-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 31-de şeýle sud boldy, şeýlelikde ol jezalandyrylyp őldürildi. Netijede dőwlete dalaş edýän topar bilen dolandyryjy topar ýakynlaşdy. Harby diktatura dőwründen hususyýetçi demokratik häsiýete geçildi.
Daşary syýasatda esasy ABŞ, Ýaponiýa, Taýwand, Gankong, Singapur bilen ýakynlaşdy. 1988-da 24-nji olimpiýa oýunlarynyň geçirilmegi onuň daşary syýasatyny has işjeňleşdirdi. Harbylaryň 30 ýyllyk dolanyşygyndan soň 1993-nji ýylyň Baýdak aýynda prezident bolup raýat syýasatçysy Kim Ýen Sam saýlandy. Ol Demolratik liberal partiýanyň (dolandyryjy) wekilidi. Ol giňmasştably őzgerdişler girizmäge başlady. Iki Koreý dőwletiniň arasyndaky gatnaşyklar-1953-nji ýylyň ýaraşygyndan soň 2 Koreýanyň arasy dartgynly boldy. Demarkasion-ýurdy ikä bőlýän çägiň günorta tarapyndan 38 –parallel boýunça demir biton diwary dikeldildi. 1980-nji ýylyň ahyrynda dartgynlyk gowşady. 1991-nji ýylda Bitaraplyk aýynda ýaraşyk, birek–birege çozmazlyk we hyzmatdaşlyk barada ylalaşyk baglaşyldy. Olar Koreýa ýarym adasynyň ýadroýaragsyz sebite őwrülmegi hakda dilleşdiler.
1. ikisi hem syýasy pikir, durmuş-ykdysady häsiýet boýunça tapawudy bar. Goşulmak bu ýakynda mümkin däl.
2. Birek –birege gődek ynanmazlyk, őzara gorky. Phenýan has ýőnekeý gatnaşykdan hem gaça durýar. Ol Demirgazyk Koreýanyň ilatyna Günortadaky doganlarynyň nähili gowy ýaşaýandygyny gőrkezmek islemeýär.
Alaýuntly
Çeşme
[2] A Glossry of Historical place names in Turkey (iňlisçe)
[3] TDK Uly Türkçe Sözlük
[4] Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat 2001. sah-83.
Ser Aleksandr Çempen Fergýuson
Ser Aleksandr Çempen Fergýuson (iňlis. Sir Alexander Chapman Ferguson) 1941-nji ýylyň 31-nji dekabrynda Glazgo şäherinde Şotlandiýada eneden bolýar) Aleks Fergýuson, Ser Aleks, SAF ýa-da Fergi atlary bilen belli – şotland futbolisty we futbol tälimçisi. 1986-njy ýyldan bäri “Mançestr Ýunaýted” toparynyň tälimçisi. Beýik Britaniýada iň bir titully tälimçisi diýilip hasaplanylýar. “The Times” gazedynyň çaklamasyna görä uruş döwürinden soň iň gowy tälimçileriň arasynda 4-nji ýeri eýeleýär. Ser Aleks Şotlandiýanyň “IstSterlingşir” we “Sent-Mirren” toparlarynyň baş tälimçisidi, soň “Aberdin” toparyny türgenleşdirdi we uly sylaglara mynasyp boldy. Jok Steýniň (tälimçi) ölüminden soň Fergýuson az wagtlaýyn Şotlandiýanyň milli futbol toparyny hem türgenleşdirdi, şondan soň 1986-njy ýylyň noýabrynda ol Mançestr Ýunaýted toparynyň baş tälimçi wezipesine bellenilýär. Fergýuson 26 ýyl bäri “Mançestr Ýunaýted” toparyna ýolbaşçylyk edýär, şol wagtyň dowamynda ol rekordlaça titullary eýeledi. 2010-njy ýylyň 19-njy dekabrynda Ser Aleks, Mett Basbiniň baş tälimçi wezipesinde iň uzak dowamlylykda duran wagtynyň rekordyny täzeledi. 1999-njy ýylda Şa aýaly Ýelizaweta II, Fergýusona “rysar” adyny bagyş etdi. Şu gün 2013-nji ýylyň 8-nji maýynda,Ser Aleksandr Çempen Fergýuson 2012/2013 möwsüminiň soňunda “Mançestr Ýunaýted” toparynyň baş tälimçi wezipesinden gidýänligini yglan etdi.
Robert Bosch GmbH
Robert Bosch GmbH- (Bosch) nemes inzener we elektronika kompaniyasy. Esasy ofisi Gerlingen shaherinde, Stuttgartyn yanynda yerleshyar. Bu dunyanin awtomobil boleklerini onduryan in uly kompaniyasydyr. Kompaniya Robert Bosch tarapyndan 1886-njy yylda Stuttgartda doredildi.
San-Paulu
thumb|San-Paulu
San-Paulu (São Paulo) — Braziliýada adybir ştatyň paýtagty. Braziliýanyň günorta-gündogarynda, Týete derýasynyň jülgesinde, Atlantik okeanyň kenarýakasyndan 70 km aradaşlykda ýerleşýär. Şäheri 1554-nji ýylyň 25-nji ýanwarynda missioner José de Anchieta esaslandyrýar.
Stara-Zagora
thumb|right|400px|Stara Zagora saheri
Stara Zagora - Bolgariýada yerlesen bir saherdir. Bu şaherde 161000 adam yaşayar
Lappeenranta
Lappeenranta- Finlandiýa nyn günortasynda yerleshyan bir şäher.
Himiki reaksiýa
Himiki reaksiýa düşünjesine dürli hili kesgitleme bermek bolar.
Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň(atomlaryň ,ionlary,molekulalaryň,adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär
==== Molekulalarda we ionlarda öňki himiki baglanşaklyryň üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen(käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi)  bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär: ==== Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär.
Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary, sistemany düzýän  kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça,geçýän mehanizmi,energetik effekti,ugry, özakymlylygy ,onümiň çykymy we onümiň selektiwligi(seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.
Gomogen reaksiýalara mysal:
(gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler(maddalar) gaz halyndadyr)
(erginde geçäýn reaksiýa)
Geterogen reaksiýalara mysal:
1) BIrleşme -pes molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar
2)Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar
3)Çalyşma
i)Neýtrallaşma
ii)Gidroliz
iii)Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy
Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär.
ekzotermik-ýyylygyň bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar                   (  )
endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar            ( )
Ozakymly reaksaiýalar-berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar
Özakymlaýyn we mejbury diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar.Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk   reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly.Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär.Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys,emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart  şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr.
Regioselektiw we stereoselektiw  diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär
Balkan Daglary
Balkan Daglary, Günbatar Türkmenistanda ýagny Balkan welaýatynda iki dagyň (Uly Balkan we Kiçi Balkan) umumy ady.
Taryhy
Seljuk türkmenleriniň günbatara ýörişi döwründe Kiçi Aziýanyň daglyk ülkelerine (bolgarça Stara Planina, grekçe Hemus diýen dagyň etegine) göçüp baran türkmenler şol daglaryň özleri üçin düşnüksiz atlaryny öňki öwrenişen milli atlary (Balkan) bilen çalşyrypdyrlar (W. W. Bartold). Şeýlelikde, dünýäde Balkan diýen iki sany dag ady emele gelýär. Soňky dagyň ady Ýewropanyň günortasyndaky uly ýarym adanyň ady hökmünde-de ulanylmaga başlaýar. Ýewropa alymlary, köplenç hem rus ýer ölçeýjileri tarapyndan Türkmenistandaky Balkanyň ady biraz üýtgedilip, ol Balhan, Balhany görnüşinde ulanyldy.
Zeytin
"Zeýtun" diýlip atlandyrylýan zeýtun miwesi, Zeýtun ýagynyň çeşmesi hökmünde Ortaýer deňziniň oba hojalygynda örän möhümdir; Ortaýer deňzi aşhanasynyň esasy böleklerinden biridir.
Zeýtun öz adyny agajyna, miwesine, Lilak, asmasmin, Forsitiýa we hakyky kül agajy görnüşlerine (Fraxinus) öz içine alýan ösümlikler maşgalasyna berýär.
Agaç dykylýar we beýikligi 8-15 m (26-49 fut) -dan seýrek geçýär. Diňe Italiýanyň günortasyndaky Kampaniýa sebitindäki Pisciotta sebitinde tapylan 40,000 agaçyň özboluşly görnüşi bolan 'Pisciottana', köplenç degişli magistral diametrleri bilen bu derejeden ýokarydyr.
Uly, egri we tuberli bedeni bar.
Agaç uzak ömür sürýär we takmynan 2000 ýyl ýaşap biler.
Agajyň täji hasylly topraklarda açyk we assimetrik däl, has dykyz we öndürijiliksiz topraklarda tegelek.
Onuň baldaklary çal, tikinsiz we üçburç diýen ýaly.
Kümüş ýaşyl ýapraklary uzyn, görnüşine baglylykda ýapragynyň uzynlygy 20–86 mm, ini 5–30 mm.
"Olea europaea" etli miwesiniň içinde "daş" diýilýän gaty ýadro bar.
Onuň miwesi ownuk, uzynlygy 1-2,5 sm, inçe etli, ýabanylar zeýtun bagynyň görnüşlerinden has kiçi.
Zeýtun reňkleri ýaşyl-gyrmyzy reňkde] üýtgän mahaly saýlanýar.
Konserwlenen gara zeýtun emeli usulda garalyp bilner (gaýtadan işlemek üçin aşakda serediň) we daşky görnüşini gowulandyrmak üçin himiki demir glýukonaty bolup biler. [8]
zeýtun gülleri
Springazyň ahyrynda ýapraklaryň goltuklarynda seýrek toparlarda açylýan ak-sary, hoşboý ysly güller bar.
Güller
Seller tarapyndan göterilýän polen bilen dökünlenen güller etli we ýagly miwelere öwrülýär. Miwe ilki ýaşyl bolýar we bişensoň ýalpyldawuk gara bolýar.
Zeýtun agajy ortaça ýyllyk temperaturasy 15-20 ° C bolan sebitlerde ösýär [9].
Ngugi Wa Thiongo
thumb|230px
Ngugi Wa Thiongo
Keniýaly dünýä belli ýazyjy Ngugi Wa Thiongo 1938-nji ýylda, Naýrobi şäheriniň golaýyndaky Kamiriithu obasynda dünýä indi. Geljekki ýazyjy Uganda döwletindäki Makerere Uniwersitetinde okapdyr.
1962-nji ýylda Ngugi özüniň ilkinji eserini – «Aglama, bala!» romanyny çap etdirýär. Bu eser dessine ýazyja bütindünýä şöhratlygyny getirdi. 1967-nji ýylda çykarylan «Bugdaý dänesi» romany bolsa onuň şöhratyny has berkitdi. 1977-nji ýylda «Ganly ýaprak» romanyny tamamlanyndan soň, Ngugi ABŞ göçmeli bolýar. Ýazyjy bu ýerde Ýell Uniwersitetinde, Nýu-Ýork Uniwersitetinde hem-de Irwaýnyň Kaliforniýa Uniwersitetinde mugallymçylyk edýär, emma edebi döredijilik işini hem togtatmaýar. Keniýa taryhyndan söz açýan birnäçe şygyrlar ýygyndylarynda, hekaýalarynda, pýesalarynda, «Tussaglanan. Zyndan gündeligi»(1981) atly awtobiografik powestinde Ngugi Wa Thiongo özüniň ussat, şahyrana hem realist ýazyjydygyny ýene bir gezek subut etdi. 1983-nji ýylda çap edilen «Haçlanan şeýtan» romany ýazyjynyň iň ajaýyp eserleriniň biri hasaplanylýar. Öz Watanyna küýsäp giden ýazyjy 2004-nji ýylda Keniýa dolanýar we şu wagt hem şol ýerde ýaşaýar.
Ngugi Wa Thiongonyň ady birnäçe ýyl bäri Nobel baýragyna dalaş edýän ýazyjylaryň arasyndan galman gelýär. Ony Günbatar hem Merkezi Afrikanyň iň ussat ýazyjysy hasaplaýarlar. Nguginiň eserleri köp ýurtlaryň ýokary okuw jaýlarynda öwrenilýär. Ýazyjynyň ogly Mukoma Wa Ngugi hem ýazyjy-şahyr bolup ýetişdi.
330. piyade hafif howa tabur
330. piyade hafif howa tabur, Indoneziýanyň tabur we askeriye guramasy.
Plewen
Plewen - Bolgariýada yerlesen bir saherdir.
Seul
thumb|250px|Seul Seul (서울 Soul — "paýtagt") — Koreýa Respublikasynyň paýtagty we iň iri şäheri. Ilaty 10 mln adamdan gowrak.
Ispaniýa XVI asyrda we XVII asyryň birinji ýarymynda
Mowzuk: Ispaniýa XVI asyrda we XVII asyryň birinji ýarymynda.
Meýilnama
1.	XVI asyrda Ispaniýanyň ykdysady ösüşi. Ispaniýa Kare V-niň dolandyran döwründe.
2.	Flipp II onuň içerki we daşarky syýasaty.
3.	XVI – XVII asyrlarda Ispan medeniýetiniň we onuň özboluşlylygy.
Maksady: Ispaniň XVI – XVII asyryň birinji ýarymyndaky ykdysady, syýasy we medeni ösüşi barada düşünje bermek
Wezipesi: Görogly eýýamynyň ahyry Magtymguly eýýamynyň başynda Ispan döwletiniň içerki we daşarky syýasatyny, medeniýetini öwrenmek bilen talyplara Garaşsyz we Baky Bitarap döwletimize buýsanç döretmeli, döwletimiziň baýlyk, berkararlygyny pugtalandyrmaga işjeň gatnaşmak terbiýesini bermeli.
Mukaddes Ruhnamada “Aňrysy 5 müň ýyl mundan ozal milletbaşymyz Oguz han türkmenden gaýdýan türkmen halky Gundogarda Hindistan, Gunbatarda Orta ýer deňzi aralygynda döredilen dünýä gymmatlyklaryna dürli ugurlarda saldamly goşandyny goşdy” (sah 9). XVI asyryň başlarynda Ferdinand bilen Jöbellanyň syýasatynyň birikmegi bilen Ispaniýa Ýewropada iň uly döwletleriň birine öwrülýär. Onuň häkimligi diňe bir reneý ýarym adasyna (Portugaliýadan başga) ýaýraman eýsem Italýanyň birnäçe böleklerine hem ýaýrady. (Sidiliýa, Sardiniýa, Heapol korollygy). Ferdinand ölenden soň 1516-njy ýylda tagta Karl I geçýär. Ol Ferdinand bilen Jabellanyň agtygydy, ata tarapdan imperator Maksimilian I Gabsburgyň hem agtygydy. Şol sebäpli onuň eýeçilikleri Germaniýa we Niderlandlarda hem dowam edipdir. 1519-njy ýylda özüni imperator Karl V diýip atlandyrypdyr. Oňa Burgundiýa, Lýuksemburg gersoglygy, Franş-Konte welaýatlaryny birleşdirýär. Şondan soň Karl Farnsis koroly Fransik I bilen uruşyny Demirgazyk Italýada Milany we birnäçe ýerleri alýar. 1535-nji ýylda Tunisi alýar. Ispanlar 20-30-njy ýyllarda Amerkada Meksikany,Ģilini,Kolumbiýa, Peruwy basyp alýarlar. Bu basyp alyşlar Ispaniýanyň ykdysady ösüşine oňat täsr edýär. Senetçilik, manifaktura ösdi. Şeýlede Ispaniýa ýer şarynyň iki tarapynda hem “Beýik döwlete” öwrüldi. Ispaniýa şeýle uly territoriýa hiç wagt hem eýe bolmandy. Karl I (V) Ispaniýanyň özüniň iň oňat eýeçilik edýän ýeri hasaplanýar. Daşarky ýurtlar bilen bolan köp uruşlary netijesinde köp baýlyk toplaýar. Emma basypalyjylykly hereketler ispan halkynyň ýagdaýyny ýaramazlaşdyrýar. Ģykdaýjylar köp, girdejiler az boldy. Zamandaşlary oňa Karl V-niň eýeçiliklerinde “Hiç wagt gün dogmaýar” diýip aýdypdyr. Syýasy taýdan Ispaniýa birleşse-de. onuň aýry etraplary biri-birinden durmuş-syýasy we ykdysady ösüş taýdan tapawutlanýar. Şonuň üçin daýhanlaryň ýagdaýy ýurduň aýry etraplarynda dürli-dürli boldy. Mysal üçin: Aragoniýada krepostnoý hukuk saklanýar, iri ýer eýeleri öňki ýaly daýhanlaryň üstünden şahsy agalyk edýärler.
-	daýhan nikalaşmak üçin iri ýer eýelerinden rugsat almaly bolýarlar.
-	 olar emläginden mahrum edilýär.
Kataloniýada XV asyryň ahyrynda daýhanlar köpçuligi gozgalaň etmek bilen birnäçe iň agyr borçlylyklary ýatyrmagy hem-de azatlyklaryny satyn almaklygy gazandylar. Ýöne iri ýer eýeleri onuň bilen ylalaşmady. Şonuň üçin ol ýerde krepostnoýçylygyň galyndylary saklanýar. Emma Kastiliýada daýhanlaryň köpüsi öňden bäri azat daýhanlardy. Katoloniýa, Walensiýa Nawarra Araganiniň durmuş-syýasy gurluşy astiliýadan tapawutlanypdyr. Ispaniýanyň oba hojalygynda esasy iri dowardarçylyk (goýundarçylyk) eýeläpdir. Şol esasda Ispaniýada iri dowardarçylyk hojalyklarynyň soýuzy (mestalar) emele gelipir. Mestalar (soýuzlar) XVI asyryň başlarynda ösüşiň ýokary derejesine ýetipdir. Sebäbi Gunbatar Yewropa ýurtlarynda dokma senagatynyň ösüşi netijesinde ýüňe isleg has artypdyr. Şonuň üçin soýuzlar öz haýry üçin olara (Flandriýa, Fransiýa we ş.m.) ýüň çykarýar. Mestalar Korol häkimýetinden hem goldaw alýar. 1489-njy ýyldaky Korolyň karary mestalara obşina ýerlerinde mal bakmaga hukuk berýär. 1501-nji ýylyň dekreti esasynda mestanyň her bir agzanyň islendik ýer uçastogyny hemişelik almaga, onda-da öz malyny bakmaga hukuk alýar. ( iň bolmanda birnäçe aý). Eger-de öňki eýesi şol döwür içinde närazylyk, garşylyk görkezse şeýle ýagdaýda mesta daýhan ýerlerini alýar. Aragon we Kastiliýada daýhanlaryň hukuksyz gatlagyna moriskiler- mawrlaryň nesli degişlidi. olar hrestiançylygy kabul edip, Granada, Andaluziýada we Sewiliýada ýaşaýardylar. Olar hasylsyz ýerde ýaşap öndüren hasylynyň 3/1bölegini salgyt hökmünde senýora töleýärdiler. Olardan döwlet we buthana salgyt alýardy, olara girdeji pudaklarda işlemek gadagandy. XVI asyrda önümçiligiň ösmegi bilen Ispan şäherlerinde we bakna ýurtlarynda azyk önümlerine mätäçlik duýulupdyr. Bu bolsa oba hojalygynyň ösmegini talap edipdir. Daýhan şäheriň işewür adamlaryndan karz pul alyp, üzülişip bilmän ýerlerini taşlap gutmegine mejbur etdi. Bu bolsa soňabaka fermer hojalyklarynyň ol ýerlerde döremegine getirdi. Katoliki buthana ösüşe garşydy. Üstesine dürli salgytlaram girizilipdi, bir topar borçlulyklaryda ýerine ýetirmegi talap edýärdiler. 1510-njy ýylda gönümel salgyt, öň yzygider ýygnalmasa-da indi hemişelik salgyda öwrüldi. Ispaniýa bahadan ejir çeken döwletleriň biridi. XVI asyryň dowamynda bahalar 3,5-4 gezek ýokary galdy. Ģöregiň bahasy gymmatlady. 30-njy ýyllarda köp ýerlere çöregi Fransiýadan getirýärdiler. Ispaniýada haryt-pul gatnaşyklarynyň ösüşi obalarda bazar ykdysadyýetini döretmedi, tersine iri ýer eýeçilik gatnaşyklary ösdi. Oba hojalygyny pese gaçyrdy. Sewiliýa amerikan (koloniýalary) bokkna ýurtlary bilen sowda etmekde esasy söwda merkezi boldy. Iri senagat merkezi Toledo şäherinde XVI asyryň ortalarynda mawut mata we ýüpek mata dokaýan 50 müňden gowrak senetçi we hakynatutma işçisi bardy (1525ý, 10 müň bolýar). Ol ýarag öndürmekde we deri eýlemekde şöhratlanýar. Astruýa we Biskaýy şäherinde gämi gurluşygy ösýär. Sewilýede 130 müň adam dokmaçylyk senagatynda meşgullanýar. Senetçiligiň we senagatyň ösüşi birnäçe ýagdaýlary ýüze çykarýar:
2. Amerikanyň bakna döwletleri ispan harytlarynyň baý alyjylary bolýar. Oňa derek altyn, kümüş töleýär. Şeýlede Ispaniýa kapital toplaýar. Ol bolsa iri senagat guramaçylyga mümkinçilik döredýär.
4.	Ispaniýa azat işçi elleriniň uly topary ýüze çykýar. Sebäbi daýhanlaryň obadan gaçmaklary köpçülikleýin häsiýete eýe boldy. Ýöne ispan senagaty Ýewropanyň ösen ýurtlaryndan yza galýardy. Seýlede welaýatyň ykdysady baglanyşygynyň gowşaklygy netijesinde içki söwdasy örän pesdi. Şonuň üçin hem XVI asyryň 1 ýarymynda ykdysady ösüşine garamazdan Ispaniýa yzagalak agrar ýurtlygyna galýar.
Ispan Monorhiýasy öňki birnäçe özbaşdak korollyklardan durmak bilen olar birleşenden soň hem awtonomlyklygyny saklapdyrlar. Kastiliýa, Aragon, Kataloniýa, Walensiýa, Nawarra bular özleriniň gatlak wekilçilik edaralaryny saklapdyrlar. Özleriniň wise korollary bolupdyr. Ýagny Matorka, Walensiýa, Kataloniýa, Aragon bularyň öz territoriýasyna (daşary Yurt), şol sanda Kastiliýa goşunlaryny goýbermezlige hukuklary bolýar. Asragon daşky çozuşlardan Kastiliýanyň serhedini goramaga özüni borçly däl hasap edýär. Ispaniýanyň şäherlerinde häräzylyk, garşylyk döredýär. Şol wagt Kastiliýa kor tesleri Karl V-iň öňünde 3 sany şerti goýýar.
2.	Ýurtdan altyun çykarmaly däl.
Günbatar Aziýa
thumb Günbatar Aziýa, Köne Aziýa - Aziýa yklymynyň günbatar we günorta-günbatar böleklerinde ýerleşýän sebitleriň şertli ady. Günbatar Aziýa tebigy ýagdaýda Kiçi Aziýany, Arabystany, Sinaý ýarym adasyny we oňa ýanaşyk adalary we sebitleri (Kipr, Kawkaz, Gündogar Toros daglary we Eýran daglyklarynyň uly bölegi, Mesopotamiýa düzlügi we gündogar kenarýaka sebitleri öz içine alýar). Meýdany 7,5 mln. km 2. Tektoniki gurluşa görä Arabystan we Sinaý ýarym adasy Gondwana yklymynyň bir bölegi we platforma gurluşy bar. Beýik Afrika Riftiniň günbatary. bölegi geçdi. Iordan derýasynyň jülgesi, Öli deňiz, Aqaba aýlagy we Gyzyl deňiz bu aralykda ýerleşýär. Günbatar Aziýanyň köp bölegi daglardan durýar. Kiçi Aziýa, Kawkaz. we Alfimalaý geosinklinal ýerindäki Gündogar Toros daglary. Ainer deň däl, beýik ýaş gerişler giň we çuň jülgeler bilen kesilýär. Seýsmiki taýdan işjeň zona, işjeň we ýitip barýan wulkanlar bar. Howasy subtropiki we gurak tropiki. Arap ýarym adasynyň köp bölegi çöl, köp bölegi çägeli çöl we demirgazykda gury sähralar bar. Kiçi Aziýanyň günbatary. bölekleri, Kawkazyň günorta-günbataryndaky howasy çygly subtropiki, hemişe gök öwüsýän tokaýlar we gyrymsy agaçlar bilen örtülendir. Günbatar Aziýa nebit we gaz boýunça iň baý ýurtlaryň biridir. Kad. medeni merkezlerinden. Suwly ýerler köpden bäri ulanylýar we oazise öwrüldi. Uly şäherler bar. Hristian, ýewreý, yslam dinleriniň merkezi.
Ispaniýa XVI asyrda we XVII asyryň birinji ýarymynda
Mukaddes Ruhnama 406 sah.