Aziýada_Ikinji_Jahan_Urşy
Urşuň jemleri we sapaklary
Ikinji jahan urşy 1939-nji ýylyň 1-nji sentýabryndan 1945-nji ýylyň 2-nji sentýabryna çenli - 6 ýyllap dowam etdi. Uruş döwri 110 mln. adam goşun gullugyna çagyryldy. Uruş şol wagtky 61 döwleti, Ýer togalagynyň 80% ilatyny öz içine aldy. Uruş hereketleri Ýewropada, Aziýada, Afrikada, dünýäniň ähli ummanlarynda alnyp baryldy. Ikinji jahan urşunda soňky maglumatlara görä 62 mln. çemesi adam wepat boldy. Emma uruşda ýogalanlar hakynda anyk, doly maglumat entek hem ýok. 90 mln. adam maýyp ýa-da ýaraly boldy. Uruşda iň köp adam ýitiren SSSR boldy. SSSR-iň ýitiren 27 mln. adamlarynyň 18,3 milliony parahat ilatdy. SSSR-iň ýaragly güýçleriniň hatarynda gulluk edýänleriň 8,7 milliony wepat boldy. Uruşdan gaýdyp gelmedikleriň ýüz müňlerçesi türkmenistanlylardy. Olaryň ählisine Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň permany bilen 2000-nji ýylyň 4-nji maýynda “Türkmenistanyň Milli gahrymanlary” diýen hormatly at dakyldy. Gahrymanlaryň arasynda Nyýazowyň kakasy, Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazow hem bardyr. Uruşda Polşa bilen Hytaýyň hersi 5 mln., Indoneziýa 2 mln., Ýugoslawiýa 1,7 mln., Filippinler 1 mln., Fransiýa 600 müň, Beýik Britaniýa 375 müň, ABŞ 300 müň adam ýitirdi. Bulardan başga-da açlykdan, horlukdan ýogalan entek urşuň pidasy hökmünde umumy hasaba goşulmadyklar-da köp. Mysal üçin, uruş döwri Hindistanda 3,5 mln., Wýetnamda 2 mln. adam açlykdan ýogaldy. Uruşda ýeňlen döwletleriň arasynda iň köp ýitgi çekeni Germaniýa boldy. Ol 13,5 mln. adam ýitirdi. Germaniýa özüniň adam ýitgileriniň 80%-ini (10 mln.adam), harby tehnikasynyň 75%-ini SSSR-e garşy uruşda ýitirdi. Germaniýanyň Ýewropadaky ýaranlary 1.7 mln. adam ýitirdiler. Ýaponiýadan 2,5 mln.adam wepat boldy. Uruş ýyllary millionlarça adamlar Germaniýa işletmek üçin alnyp gidilip, dogduk mekanyndan jyda düşürildiler. Ýewropada ägirt köp ilat uruşdan gaçyp, başga ýurtlara siňdiler. Uruş gutarandan soňra olar köpçülikleýin öz watanlaryna dolandylar. Birnäçesiniň yzyna dolanmaga mümkinçiligi bolman, ýat illerde ömürlik galyp, watanyndan jyda düşdüler. Uruş diri galanlaryň birnäçesini dogan-garyndaşlardan, maşgalasyndan, emläginden mahrum etdi. Uruş döwri adamlary köpçülikleýin gyrýan ýaraglar köpeldi. Urşuň ahyrynda uzak aralyga atýan raketalar, hatda iň bir elhenç ýarag - atom bombasy ulanyldy. Şol ýaraglar bilen ýüzlerçe şäherler, müňlerçe obalar, ençeme senagat kärhanalary, gadymyýetden galan taryhy ýadygärlikler ýer bilen-ýegsan edildi. Diňe bir SSSR-de 1710 şäher, 70 müňden gowrak oba, 31850 senagat kärhanasy, 65 müň km. demirýol, 16 müň parowoz, 428 müň demir ýol wagony, umuman Sowet Soýuzynyň milli baýlygynyň 30%-i ýok edildi. Ikinji Jahan Urşunda faşizmi derbi-dagyn etmekde SSSR-iň goşan goşandy ummasyzdyr. Sowet halkynyň german faşizminden üstün çykmagynda talantly harby serkerdeler G.K.Žukowyň, K.K.Rokossowskiniň, A.M.Wasilewskiniň, I.S.Konewiň, N.F.Watutiniň we beýlekileriň mynasyp paýy bardyr. Uruş halkara möçberinde güýçleriň mynasybetini düýpli özgertdi. Germaniýanyň, Italiýanyň, Ýaponiýanyň öňki täsiri syndyryldy. Beýik Britaniýa we Fransiýa döwletleri-de uruş sebäpli gowşadylar. Uruş netijesinde ABŞ we SSSR dünýä agalygyna dalaş edýän dawagärlere öwrüldiler. Uruşda SSSR birnäçe ýerleri eýeläpdi. Ol Finlýandiýanyň Peçanga (Petsamo) welaýatyny, Çehoslowakiýanyň Zakarpat Ukrainasyny, Germaniýanyň Gündogar Prussiýasyny alypdy. Ol Ýaponiýa garşy gysga wagtlyk urşa goşulyp, Kurill adalaryny, Günorta Sahalini aldy. SSSR Demirgazyk Hytaýda, Koreýanyň demirgazygynda öz täsirini dikeltdi. Bulardan başga-da SSSR Ýewropada we Aziýada birnäçe döwletlerde kommunistleriň häkimiýete gelmegine ýardam berdi. II Jahan Urşy barada Saparmyrat Nyýazow Ruhnamada kitabynda şeýle belleýär. ”Uruş, gör nähili aýylganç! XX asyr adamzadyň ykbalynda awuly, uly ýitgili, köp pidaly, gandöküşikli wagşy asyr boldy. Iki dünýä uruşlary, onlarça sebitara, döwletara agyr uruşlar boldy, olara zorluk bilen, isleg bilen biziň watandaşlarymyz — türkmenlerem gatnaşdy. Diňe ikinji jahan urşunda, nemes basybalyjylaryna garşy söweşlerde 740 müň türkmen wepat boldy, onlarça müň adamlar maýyp boldular. Ol watandaşlarymyzyň ýitgisini mal bilen, pul bilen ölçäp bolmaz, biz uruşda şehit bolanlaryň hemmesine türkmen döwletiniň gahrymanlary diýip at berdik. Goý, olaryň jaýlary jennet bolsun, ýatan ýerleri ýagty bolsun!”(41-42)