Türkmenistanyň_taryhynyň_XIX_–_XX_ýüz_ýyllyklary
Gündogaryň iň gadymy halklarynyň biri bolan türkmen halky müňlerçe ýyl mundan ozal häzirki Türkmenistanyň çäklerinde döräp asyrlaryň dowamynda agzybirlik, garaşsyzlyk berkarar döwlet gurmak ugrunda elmydama arzuw edip geldi. Türkmen halky özüniň garaşsyzlygy azat şamagy üçin ençeme asyrlaryň dowamynda taryhy gahrymançylykly wakalary başdan geçirip özüniň erkinligi söýüjiligi bilen bayrlygy bilen we harbylygy bilen tapawutlanýar. Türkmenleriň şeýle halk bolmagy barada. 1914 ýylda çap edilen “Aziýatskaýa Rossiýa” diyen kitabynda şeýle sözler bar: Bu parahat zähmetsöýer, özüniň gowy gahrymançylykly gaýduwsyzlygy, myhmansöýerligi dostuna wepalylygy, mylakatly gürleşmegi başarýan tabyn halklar diyin ýazylypdyr. Türkmen halky özuniň taryhynyň gözbaşyny Oguz handan, Gorkut atadan alyp gaydyp birnäce asyrlaryň dowamynda ýeke – täk merkezleşdirilen döwletiň bolmagy sebäpli goňşy gol astyna duşüp durmuşyň agyr külpetliklerini öz eginlerine çekmeli bolupdyrlar. Geçmiş taryhyň bu gahrymançylykly sahypalary “Gorkut ata”, “Görogly” eposlarynda giňişleýin suratlandyrylýar. XVIII – XIX asyr türkmen klassyk poeziýasyndan gelýän türkmen ruhy halklarynyň kalbynda milli döwleti gurmak garaşsyzlyk ugrunda ata-watany, ene – topragy söýmeklik agzybirlik, erkinlik, jebislik ýaly gymmatlyklary hem külli türkmen gelip XX – XXI asyrlaryň sepgidinde gelip ýetdi diýsek hem ýalňyşmarys. Häzirki döwürde taryhyň köp sahypalaryny täzeden seredip geçmiş taryhymyzy dogruçyl öwrenmeklige uly üns berlipdir. Garaşsyzlyk we berkarar Birtarap döwletimiziň merhemetli Prezidentimiz S. Türkmenbaşy ýaşulularyň IX döwlet maslahatynda sözlän sözünde halklaryň taryhyny bäş eýýäme bölmeklik bilen şolaryň dört eýýämine degişli bolup duran XIX – XX ýylyň sepgidi taryhyň ň agyr döwürleriniň biridir. Bu döwrxüň syýasy taryhyna göz aýlasaň müňýyllyklaryň dowamynda türkmen tire – taýpalry milli özbaşdaklyk syýasy garaşsyzlyk ugrundaky göreşlere baş goşup özleriniň bütewi döwletini döretmek mümkinçiligini gazanypdyrlar. Şeýle mümkinçilikleriň ajaýyp pursatlary 1813-ýylda Etrek – Gürgen türkmenleriniň gozgalaňlary 1822 – 1823 ýylda Lebap türkmenlkeriniň gozgalaňy. 1855 ýylda Sarahs söweşinde ýagny türkmenleriň birleşen güýçleri tarapyndan Saragtyň eteginde Hywa hanyň goşunlary derbi – dagyn edilmegi. Ondan soňra 1858 ýylda Garrygalada 1861- ýylda Maryda Eýran şalarynyň türkmen topragyna guran örän uly agressiýalarynyň puja çykmaklygy. Mundan başga-da Gökdepede Rus ekspidisiýasyna bolan gahrymançylykly söweşler onuň aýratynlygynyň mysalydyr. By taryhy taryhy wakalar hanlyklaryň içinden bütin türkmen rus iliniň birleşip jebisleşip bir döwlete gulluk etmekde baştutanlyk edip biljek tükmen gerçekleri bolan Nurberdi han, Gowşut han, Soltanyýaz beg, Dykma Serdar, Şammy batyr, Jüneýit han ýaly gerçekleri taryhy arena çykaryldy. Emma şol döwürde türkmenleriň baştutanlarynyň birikmegi tire – taýpalaryň arasyndaky agzalalyklar bütewi bir milli döwlet döretmek mümkinçiligine ýol bermedi. XIX asyryň aýaklarynda bolsa Türkmenistanyň Orsýet taryhyndan basylyp alynmagy birbada goňşy feodal döwletleriň zulumyndan azat eden hem bolsa, emma türkmen halky iki taraplaýyn ýagny patşa çinownikleri we ýerli han – begleri tarapyndan ezilişe sezewar edildi. Kolonial döwürde Rus sarizminiň Türkmenistanda alyp baran syyasaty Türkmenistanýn ýer asty we ýer üsti baýlyklaryny peýdalanmada şeýle hem türkmen iliniň jem iki derejeli halk hökmünde eksplutirlenmegine esaslandy. Elbetde kolonial döwürde-de türkmenler birleşip Rus ekspanssiýasyna garşy göresleri guradylar. Rus kolonizatorlary kolonial syýasaty güýçlendirmek bilen onlarça ýyllaryň dowamynda türkmenleri agyr sütümlere sezewar edip ondan soň ykdysdady ýagdaýyna otrissatel täsirini ýetirip ykdysady ösüşine yzda galdyrypdyrlar. Ondan soň türkmen halkynyň ykdysady taýdan talanmagy 1914 ýylyň iýulynda birinji Jahan urşunyň başlanmagy hasabynda güýçlenýär. Munuň esasy sebäbi hem Orsýetiň bu talaňçylykly agalatsyz urşa baş goşmaklygy we taýýarlyksyz gelmegidir. Öz döwletimiziň iň begtbagtly aýylhanç uruşlaryň biri bolan birinji Jahan urşy (1914 - 1918) dünýäni ykdysady we syýasy taydan paýlamak ücin iki sany harby birleşmä girýän imperialistik döwletler tarapyndan döredilip dünýä döwletleriniň 1,5 mld adamly 38 döwletini öz içine alýar. Diňe Orsýetden 15 mln adam formirlendi. Şolaryň içinde 15 müňi türmendi. Şol türkmenler päliçiligi jahan urşy ýyllarynda adambermezlik maksady bilen Türkmenistanyň dürli künjeklerinde milli azat edijilik hereketi ýrady. Türkmen territoriýasynda bu hereketler 1916 ýylyň halk rewolýussiýasy milli azat edijilik hereketi diýip näsiýetlendirilýär. Onuň easy sebäbi hem türkmenleriň urşa çekilmezligi, päliçilik daýhan çaknyşyklarynyň esasy ojaklary Daşaoguz, Tejen, etrek – Gürgen sebitleri. Onuň esasy liderleri Eziz han, Jüneýit han we beýlekileri. 1917 ýylda oktýabr sossialistik rewolýussiýasynyň ýeňmegi bilen türkmenler özleriniň doly syýasy garaşsyzlygyny üpjün edip bilmändirler. 1924 ýylyň Orta Aziýada merkezi döwletr bölünmegi netijesinde türkmenler özleriniň milli territorýal ykdysady medeni umymylyklaryny gazanypdyrlar. Emma 1924 ýyl hem külli türkmen halkyna doly garaşsyzlygy bermedi. Soňundanam gurluşygy ýyllar içinde türkmen ykdysadyýeti medeniýeti tatalitar sistemanyň täsiri netijesinde belli bir ülňä salyndy. Ol tebigy şertleriň gazaplylygy bilen tapawutlanýar. Onuň kontinental klimaty bolup, tomsy yssy, gyşy sowuk, suwa juda garypdyr.