cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gusl
Jünüplik
e) Eger-de düşeginden turan kişi düýşünde ihtilam bolandygy ýadyna düşse, emma öl görmese gusl gerekmez. Ymam Muhammede görä, şeýle ýagdaýdaky aýal ätiýaçlyk üçin ýuwunmalydyr.
ä) Jyns organlaryna barmak sokulmagy sebäpli gusl gerekmez, emma lezzet alsa, onda gusl hökmandyr.
Haýz
Haýz – aýbaşynyň tamamlanmagy we nifasyň – çaga dogulmagy sebäpli çilesiniň dolmagy bilen aýalyň gusl almagy farzdyr. Jünüp, haýz we nifas ýagdaýynda musulman bolan biriniň gusl etmegi farzdyr. Bu ýagdaýlardan arassa haldaka musulmanyň ýuwunmagy bolsa mendupdyr.
Guslyň hikmetleri
Gusl almagyň ruhy we maddy peýdasy ummasyzdyr. Ynsan farzy ýerine ýetirende, hem Allahyň söýgüsine, hem-de razylygyna naýyl bolar. Şeýle hem gusl almak kiçi günälere-de keffaretdir. Pygamberimiz Enes b. Mälik hezretlerine ýüzlenip: «Eý, Enes! gusl alanyňda mubalaga et. Şeýdip ýuwunsaň, günä we hatalardan saplanarsyň» diýdi. Hezreti Enes «Eý, Resulallah mubalaga nähili bolýar?» diýip soranda, Pygamberimiz: «Saçlaryň düýplerini doly ölle we endamyňy hapadan arassala» diýip jogap berýär.
Jünüplik – ybadat etmäge päsgel berýän magnewi bir hapalyk bolany üçin, ilkibaşda mü’mine agyr degýän, ony birahat edýän, ruhuny gysýan haldyr. Ýeriň jünüp gezýän adamlara bolan ýigrenji hakynda Allaha şikaýat edendigi hadyslarda aýdylýar. Jünüp adamlaryň ýanyna rahmet melekleri gelmez. Şonuň üçin salyh we takwa adamlar jünüp bolan ýagdaýynda, bu haldan gutulmaga howlugypdyr. Bütin gijäni jünüp geçirmekden örän gaça durupdyrlar. Bu işiň takwalyk tarapydyr.
Jünüp bolan adamy bişowlyk getirýän, hapa we nejis saýmak bolmaz. Onuň bilen gürleşmek dogry däl diýmek ýalňyşdyr. Esasy üns berilmeli zat – namaz wagtyny geçirmän ýuwunmakdyr. Şol aralykda jünüp bolan adam haram bolan zatlardan başga ýagdaýa görä nahar taýýarlap, iýip-içip, uklap biler. Ýer ýüzüniň ýigrenip, rahmet melekleriniň gaçýan adamy jünüplige ähmiýet bermeýän we bu ýagdaýa endik bolup, ony häsiýet edinen adamlardyr.
Guslyň ynsan saglygyna peýdasy barada şeýle aýdylýar: Jynsy gatnaşykdan soň, ynsanyň ähli nerw sistemasy gowşaýar. Şol wagt bedende birgiden öýjükler ölýär. Güýçli ýadawlyk döreýär. Ýuwunmak bolsa bu ýadawlygy we gowşaklygy aýyrýar we bedene dynç berýär.
Guslyň sahyh bolmagynyň şertleri
Guslyň sahyh bolmagy üçin aýallarda haýz we nifas ganynyň, erkeklerde bolsa meniniň doly kesilmegine garaşmak zerurdyr.
Erkek kişi meniniň doly kesilmegi üçin inzaldan (orgazmdan) soň ýa uklamaly, ýa-da az salym ýöremeli, ýa-da sähelçe bolsa-da buşugmaly. Bu çärelerden soň gusl alan kişiden ýene-de meni gelse, täzeden ýuwunmak gerekmez. Ýöne, bu çäreleri etmän ýuwnanyňdan soň meni gelse, şol gusl dürs däldir, täzeden gusl almak gerekdir.
Guslyň syhhatynyň ikinji şerti bolsa endamyňda iňňäň ujy ýaly hem gury ýeriň galmazlygyna üns bermekdir. Eger galaýsa, gusl dürs bolmaz.
Plomba goýlan we gapladylan diş gusla zyýan berermi?
Hanefi mezhebine görä agyz bedeniň daşky bölegine girýär. Şonuň üçin farz bolan gusly berjaý edeniňde agzyňy suw bilen doly çaýkamalydyr. Ýöne çüýrän dişe plomba goýlan, ýa-da gapladylan ýagdaýynda onuň aşagyna suw barmaýar. Bu meselede zerurlyk we te’amül sebäpli Ymam Muhammediň fetwasy esas alynýar. Oňa görä agzyň içindäki gaplanan we plomba goýlan dişler gusla zyýan bermeýär. Çünki bular zynat üçin däl-de, zerurlyk sebäpli edilendir. Ýöne zynat üçin diş goýdurylsa, ýa-da gapladylsa, gusl dürs bolsa-da, kişi günäkärdir. Bu hökümi öň bilmän eden biriniň soňra ol dişlerini aýyrtmagy hökman däldir. Eger-de, gaplanan we plomba goýlan dişleriň aşagyna guslda suw geçirmek hökman diýlip kabul edilse, saglyk taýdan zyýanly we azaply bolardy. Saglygy goramak hem farzdyr. Şonuň üçin bu mubah derejesine girer. Netijede, gaplama ýa-da plomba goýlan dişler gusluň sahyh bolmagyna zyýan bermez.
Ymam Serahsy «Mebsut» atly kitabynda Ymamy Muhammediň altyn diş goýdurmagyň ýa-da altyn gaplatmagyň hiç hili zyýanynyň ýokdugyny aýdyp geçendigini belläpdir. Häzirki döwrüň medisinasy hem kümşüň ýerine altyn diş goýdurmagyň saglyga has ýaramlydygyny aýdýar. Sebäbi kümüş agzyňy yslandyrýar.
Guslyň farzlary
Guslyň farzlary üçdür:
Guslyň sünnetleri
Ymam Mälik we Ebu Ýusufa görä, guslda owkalanyp ýuwunmak farzdyr. Bir adam agzyna we burnuna suw alyp arassalanyndan soň, akyp duran suwa, ýa-da howza, ýa-da deňze çümse, gusl aldygy bolar. Suwuň içinde bede-nini elleri bilen ýuwsa, guslyň ähli sünnetlerini berjaý etdigi bolar.
Guslyň adaby
Taharetiň adaplary şol bir wagtda guslyň adabydyr. Ýöne taharetdäki kybla bakmak we doga okamak adaby guslda berjaý edilmez. Owrat ýeriň açyklygy sebäpli, beýle etmek mekruhdyr.
Guslyň iň möhüm edebi ýuwunýan wagtyň owrat ýeriňi örtmekdir.
Pygamberleriň ählisi haýa-şerimiň ynsanyň iň uly zynatydygyny nygtapdyr. Haýaly ynsan tenini aýratyn hem owrat ýerlerini başgalara görkezmegi halamaz. Onuň edep-terbiýesi muňa ýol bermez. Sahabalardan biriniň «Asmandan aşak gaçyp, parça-parça bolmaga razydyryn, emma owrat ýerlerimi başga birine görkezmäge razy däldirin» diýmegi bize nusga alarlyk mysaldyr.
Taharetde bolşy ýaly, gusl alanyňdan soň hem iki rekagat namaz okamak. Bu namaz okalanda nafile ýa-da kaza niýet etseňem bolar.
Guslyň mekruhlary
Taharetde mekruh bolan zatlar guslda hem mekruhdyr. Ýöne ýokarda belläp geçişimiz ýaly, guslda doga okamak we kybla öwrülmek mekruh hasap edilipdir.
Guslyň ýerine ýetirilişi
Gusl iki hili ýerine ýetirilýär.
Farz bolan gusl
Jünüplik ýa-da aýallaryň haýz, nifas hallary kesilenden soň gusl almak farzdyr.
Sünnet bolan gusl
a) Juma namazy üçin gusl almak sünnetdir. Juma agşamy ýuwnanyň hem bu sünneti berjaý etdigi bolar. Alymlar dyrnak aýyrmak, goltuk we uýat ýerleriň gyllaryny aýyrmak işini şol gün berjaý etmegi maslahat beripdirler. b) Baýram namazlary üçin ýuwunmak; ç) Haj we Umra üçin ihrama girmezden öň ýuwunmak; d) Arafatda wakfe üçin ýuwunmak hem sünnetdir.
Mustahap we mendup bolan gusl
a) Jünüp ýa-da haýz, nifas däl ýagdaýda yslamy kabul eden biriniň gusl almagy. b) Bulug çagyna ýetse-de, ihtilam we haýz bolmaýan gyz we oglanyň gusl almagy. ç) Mekge we Medine şäherlerine girmek we Müzdelifede wakfa üçin gusl almagy. d) Çaşyp özüňe geleniňden soň gusl almak. e) Gadyr gijesi ýaly mübärek gijeleriň hormatyna gusl almak. ä) Gan aldyranyňdan soň gusl almak. f) Ölini ýuwanyňdan soň gusl almak. g) Ýagmyr dogasyna çykmak üçin gusl almak. h) Sapardan geleniňden soň gusl almak. i) Günäsine toba etmek üçin gusl almak. j) Jünüplikden tiz halas bolmak üçin gusl almak. ž) Adaty ýuwunanyňda gusl almak.
18 maý
18-nji maý, Gregorian senenamasyna laýyklykda ýylyň 138-nji güni (böküş ýyllarynda 139-njy gün). .Ylyň ahyryna çenli 227 gün galdy.
Mirzaobod etraby
Sydarya etraby - Özbegistanyň Syrdarya welaýatynde ýerleşýän etrap.
40
Aradan çykanlar
40er
20 maý
20-nji maý, Gregorian senenamasyna laýyklykda ýylyň 140-nji güni (böküş ýyllarynda 141-njy gün). .Ylyň ahyryna çenli 225 gün galdy.
Kontinent
thumb|300px|Kontinental modeller Kontinent (continens) — daş-töweregi suw bilen gurşalan iň iri gury ýer bölegi; oňa materik hem diýilýär.
Kontinentler
thumb|300px|Meýdan we ilat deňeşdirmesi
Ähli kontinentleriň doly gury ýer meýdany 148 647 000 км², ýa-da Ýeriň meýdanynyň 29%-i (510 065 600 km²).
Gençlerbirligi
Gençlerbirliği Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Türkmen jemagaty
Mowzug: Türkmen jemagaty.
Meýilnamasy:
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen jemagaty barada.
2.	Türkmenlerde jemgyýetiñ dolandyrylyşy.
3.	Türkmenleriñ hojalygy.
4.	Türkmenleriñ esasy kärleri we zähmet gurallary.
Ýer eýeçiliginiñ görnüşleri:
Ýer suw paýlamak we oña gözegçilik etmek işleri hem oba jemagaty tarapyndan amala aşyrylypdyr. Türkmen jemgyýetçilik hojalyk durmuşynyñ esasyny ýer – suwa bolan eýeçilik düzüpdir. Onuñ sanaşyk, mülk, atlyk, wakyf ýaly görnüşleri bolupdyr. Ýer – suw oba jemagatynyñ agzalarynyñ sanyna görä öz aralarynda bije atmak arkaly paýlaşylan görnüşine köplenç sanaşyk ýer eýeçiligi diýipdirler. Türkmen adatyna görä jemagatyñ her bir agzasyna onuñ kimligine garamazdan diñe bir ýer-suw paýy berilipdir. Ölçeg birligi hökmünde ýer däl-de suw hasap edilipdir. Her obanyñ hany, serdary, miraby işany, mollasy bolup, olaryñ ilat arasynda sarpasy uly bolupdyr, şonuñ ýalyda olaryñ jemagatyñ tabşyrygyny ýerine ýetirýänligini nazarda tutulyp olara goşmaça ýer-suw paýy berlipdir. Oña sylag suwy diýipdirler. Mülk ýerler sanaşyk ýerler bilen berk baglanyşykly bolupdyr. Ýurt ýeri hökmünde berilýän ýerlere mülk ýeri diýlip atlandyrylypdyr. Mülk ýeriniñ möçberi hemme ýerde birmeñzeş bolmandyr. Hywa we Lebap türkmenlerinde ýer-suw eýeçiligi başgarak görnüşde bolupdyr. Sebäbi ol ýerlerde ähli ekerançylyk we öri meýdanlary hökümdarlaryñky – döwletiñki hasaplanypdyr.
Turgut Özal
Turgut Özal (1923-1993).
Germaniýa XVI we XVII asyryň başlarynda
MOWZUK: Germaniýa XVI we XVII asyryň başlarynda
Turgut Özal
1950-nji ýylda Stambul tehniki uniwersitetini tamamlaýar. Üç ýyllap ABŞ halkara bankynda işleýär. Birnäçe ýyllap Turkiýäniň Döwlet planlaşdyryş guramasyna ýolbaşçylyk edýär. Bazar ykdysadyýetiniň işjeň tarapdary. 1979-njy ýylda Süleýman Demireliň hökümetiniň düzümine girdi. Türkiýäni soňky 20 ýyllykda düýpli ösüşlere getiren, 1980-nji ýylyň 24-nji ýanwaryndaky özgerdişler baradaky kararyň awtorlarynyň biri. Harby hökümetde (1980-1982) premýer-ministriň orunbasary boldy. Onuň esaslandyran Ene Watan Partiýasy (ANAP) 1984-nji ýylyň noýabryndaky saýlawlarda ýeňiş gazandy. Ol harby hökümetiň ýerine raýat hökümetini düzdi. Saýlawlaryň öň ýanynda T.Özal asyryň aýagynda Turkiýäniň öz ösüşi boýunça Günbatar Ýewropanyň yzyndan ýetmelidigi baradaky sygary öňe sürdi. Öňde goýlan maksada ýetmek üçin onuň hökümeti 6 ýylyň içinde köp işleri etdi. 1989-njy ýylda ol Turkiýe Respublikasynyň prezidentligine saýlandy. 1980-nji ýylyň 24-nji ýanwarynda kabul edilen “ykdysadyýeti durnuklaşdyrmagyň maksatnamasy” şu aşaky zatlary amala aşyrmagy göz öňünde tutýardy: a) bazar ykdysadyýetiniň ýörelgelerine eýerip, hususy pudaga artykmaçlyk bermeli, senagaty ösdürmek arkaly ýurduň ykdysady kuwwatyny artdyrmaly. b) hususy maýanyň senagat pudagyna içgin aralaşmagyna ýol arçamaly. ç) zähmet öndürijiligini artdyrmagyň hasabyna türk milli önümini beýleki ýurtlaryň önümi bilen bäsleşip biljek derejä çykarmaly. “Harydymyzy daşarky bazara çykarmaly ya-da tozup, ýok bolup gitmeli!” - ine, diýen şygar 80-nji ýyllaryň başynda gaty meşhurdy. d) daşary ýurt maýasynyň Türkiýäniň ykdysadyýetine goşandyny höweslendirmek. Bu babatda T.Özal “Ertirki gün Ýaponiýa deňleşmek üçin, bu gün karz alanyň aýby ýok” diýmegi gowy görerdi. e) bazar ykdysadyýeti şertlerinde döwlet pudagynyň kärhanalaryny üýtgedip gurmak, olara göýberilýän býujet serişdeleriniň azaldylmagy. Puluň hümmetsizlenmegi, iş üpjünçiligi we daşarky bergiler 80-nji ýyllarda Türkiýäniň öňünde duran iň ýiti meselelerdi. Puluň hümmetsizlenmeginiň derejesi 40%-te ýetipdi. 1989-njy ýylda 1980-nji ýyl bilen geňeşlendirilende harytlaryň bahalary ortaça 20 esse ýokarlandy. 80-nji ýyllaryň sepgidinde ýurtda 3,5-4 mln. adam işsizdi. 1989-njy ýylda Türkiýäniň daşarky karzlary 41 mlrd dollara ýetdi. Ähli girdejileriň 50%-ti bu bergileriň üzülmegi üçin sarp edilýärdi. Ine şu agyr ykdysady ýagdaýdan Türkiýäni alyp çykmak Turgut Özala başartdy. Geçirilen özgerdişleriň netijesinde 1980-1989-nji ýyllar aralygynda türk ykdysadyýetiniň ortaça ýyllyk ösüşi 4,2% boldy. 90-njy ýyllaryň başynda Türkiýedäki ykdysady özgerdişleriň depgini birneme gowşady. Onuň esasy sebäbi ýurduň içindäki syýasy dartgynlylyk we gatyşyk hökümetleriň oňşuksyzlygydy.
Häzirki wagtda Halkara Walýuta Gaznasy Türkiýedäki özgerdişleri goldamak üçin 4 mlrd. dollar karz berdi. Hususy pudagyň ösdürilmegi netijesinde türk ykdysadyýeti daşarky bazara niýetlenen ýokary hilli önümleri öndürip başlady. Häzir Türkiýe bir ýylda 65 müň maşyny eksport edýär. Umuman, Turgut Özalyň döwründe Türkiýäniň ykdysady pese gaçyşlygynyň öňi alnyp, indiki ösüşler üçin dogry badalgalar tapyldy. Aslynda türk milleti örän watançy halk. Olaryň watansöýüjiligini ýerlikli ulanyp, döwründe Atatürk Türkiýäniň garaşsyzlygyny gazanypdy. Turgut Özal hem türk halkynyň şol duýgularyna daýanyp, ýurdy galkyndyrmagy başarypdy.
Gutlug Timuryň minarasy
Bu minara Soltan Tekeşiň ýadygärliginiň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýär. Dünýäde Delidäki Kutub minaradan soňra ikinji ýerde durýan bu minaranyň uzynlygy 60 metre barabardyr. 7 metr belentlikden girelgesi bolup, 145 sany töwerekleýin basgançak bilen ýokary gupbanyň aşagyna çykylýar. Minarada kerpiç örüminden edilen ýazgy bu desgany Altyn Ordanyň Horezm welaýatynyň hökümdary Gutluk Timuryň we Altyn Ordanyň soltany Özbek hanyň atlary bilen baglanyşdyrýar. Minaranyň 1930-njy ýylda prof. A.Ý. Ýakubowskiý tarapyndan okalan kufa stilinde ýazylan ýazgysynda şeýle diýilýär: “Iki dünýäniň şalaryndan iň bagtly patyşa, Allah onuň rehimdarlygyna keremdarlyk etdi we oňa hakykatyň işigini açdy hem-de ol kuwwatly patyşa araplaryň we arap dälleriň penakäri, älem-jahanyň we diniň şöhlesi, yslamyň we musulmanlaryň beýigi Gutlug Temur, Nejim-ed-deul-un-diniň ogly, Allah yslamyň ýeňşini, arasynda... we kuwwatly solatn Özbek hanyň häkimiýeti günlerinde bu jaýyň gurluşygyny uzaltsyn, Allah onuň patyşalygyny uzaltsyn”.
Germaniýa XVI we XVII asyryň başlarynda
M E Ỳ I L N A M A:
Gutlug Timuryň minarasy
Ýazgynyň teksti minaranyň bina edilen wagtynyň takyk çäklerini 1320-1330-njy ýyllar diýip bellemäge mümkinçilik berýär. 60 metr töweregi beýiklikdäki minara köpçilikleýin ybadathana metjidiniňki bolupdyr. Muny arap syýahatçysy ibn Batuta hökümrdar Gutlug Temuryň - Törebeg hanymyň ady bilen baglanyşypdyr.
Germaniýa XVI we XVII asyryň başlarynda
1.	XV asyryň ahyry, XVI asyryň başlarynda Germaniýanyň ykdysady ösüşi.
Gutlug Timuryň minarasy
Ýylmanak, oňat kerpiçlerden (30x30x5sm) nagyşly örülen aýlawlar belent desganyň bütin gabarasyny gelşikli edip bölüşdiripdir. Minaranyň depesinde agaç pürsleriň öýjükleri saklanypdyr, onuň üstünde bir wagtlar hemme taraplary açyk bassyrmajyk bolan eken, ol bolsa dekoratiw karniz bilen tamamlanypdyr. Şol bassyrmajykda durup, azançy adamlary namaza gelmäge çagyrmak bilen azan aýdýar eken. Minaranyň üstüne çykmak üçin, içerki aýlawly merdiwan bolup, onuň 145 basgançagy bolupdyr. Onuň basgançaklary işigiň ýanyndan ýeriň derejesinden 7 metr töweregi belentlikden başlanýar.
Germaniýa XVI we XVII asyryň başlarynda
2.	XVI asyrda sosial garşylyklaryň güýçlenmegi we synpy göreşler.
Gutlug Timuryň minarasy
Minaranyň göwresinde kerpiçlere nagyş salnan 18 sany dürli inlilikdäki bogun-bogun halkalary bolupdyr. Halkalaryň üçüsi birwagtlar zaýalanypdyr.Ýerden 7 metr belentlikde ýene-de bir hatar kufi hatly ýazgy bar. Olarda Kuranyň ikinji süresiniň 252-nji aýatynyň, ýagny “Aýatu-l-kürsiniň” sözleri bar. Halk arasyndaky rowaýatlarda, galyberse-de “Ýusup-Ahmet dessanynda minaranyň gümmeziniň altyn gupbasynyň bolandygy barada aýdylýar.
Germaniýa XVI we XVII asyryň başlarynda
3.	Reformasiýa ugrunda göreşiň başlanmagy. Marten Lýuter, Tomas Mýunser.
Gutlug Timuryň minarasy
Orta Aziýada iň belent bolan bu minara diňe bir weýran ediji uruşlary başdan geçirmän, eýsem ýer titremegi bilen bagly tebigy betbagtçylyklary hem başdan geçiripdir. Hürärmenleriň aýtmagyna görä minaranyň ozalky beýikligi 65 metre golaý bolupdyr. Ol XIV asyryň gurluşykçylarynyň we migmarlarynyň Ürgenç mekdebiniň adaty bolmadyk ýokary ussatlygynyň ajaýyp şaýadydyr.
Germaniýa XVI we XVII asyryň başlarynda
4.	Germaniýa XVII asyryň ikinji ýarymynda we XVII asyryň başlarynda.
Sapagyň maksady:Mukaddes Ruhnamada “Döwletde agzybirlik bolsa halklar baý bolup biljek” (268 s.) diýlişi ýaly şu tema arkaly Germaniýanyň ykdysady ösüşi, ondaky sosial garşylyklar we synpy göreşleri beýan etmeli.
Sapagyň wezipesi:Mukaddes Ruhnamada synp baradaky dogry düşünje bermek hem-de Germaniýadaky XVI-XVII asyrlarda bolup geçen synpy göreşlere göz ýetirmek we Germaniýanyň XVI-XVII asyrlardaky medeni ösüşini talyplaryň aňyna ýetirmek.
Şäher plebeýleri üýtgeşikdi. Olary Engels 3 topara bölüpdi:
1.	Tozan garyplaşan şäherlige jemgyýetde öz ýerini tapmadyk;
3.	Obadan kowlan daýhanlar we şäherde prolitariatyň şineleridi. Şu gatlak daýhanlara soýuz bolup biljekdi.
XVI asyryň başlarynda “Başlamak gizlin jemgyýetiň işinde duýuldy. Bu gizlin jemgyýetiň wezipesi gozgalaňçy toparlanyşyklary döredip, şäheri eýelemelidi. Ýöne gizlin jemgyýete gatnaşyjylar we ýolbaşçylary tussag edildi.
1513 we 1517 ýyllarda Germaniýanyň köp şäherlerinde şäher ýolbaşçylaryna garşy brýurgerler bilen plebeýleriň göreşi aktiwleşipdi. Olaryň talaby diňe imperator hökümetden başga hökümetleri dargatmakdy.
XVI asyrda katolik buthana bütin feodal gurluşyň ideologiýasynyň daýanjydy. Alla garyby garyp, baýy baý edip döredipdir. Şonuň üçin boýun bolmakdan başga çykalga ýokdur diýip öwredipdir. Diňe buthana gutuldar, ýetmedik zadyny ýetirer, oňa daýanmak zerurdyr diýip Papa hökümeti hem milletleri özüne çekmeklige gyzyklanypdyr. Bu hereketiň şineleri Ỳewropa şineläp Germaniýada halky birleşdirdi. Knýazlar özbaşdaklygyny saklamaga çalşypdy, ýöne şeýle şertde imperiýadaky edaralary  harby we arinons serişdeleri bilen üpjün edip boljak däldi.
Nemes halky papanyň närazylyklaryndan dynmak üçin reforma geçirilmegi talap edipdir. Şeýdip jemgyýetçilik hereket ýokary galdy. Germaniýanyň şäherlerinde döräp başlan buržuaz gatnaşyklar täze ýüze çykan gumanistik herekete öz täsirini ýetiripdir. Eýýäm XV asyrda nemes uniwersitetinde ylymly adamlar üýşüp gadymy awtorlaryň işini öwrenýän kružoklar döredipdirler. Dürli düşünjeli adamlar buthana we dürli dini akymlara garşy çykyş edipdir. Olar Germaniýanyň milli ösüşi ugrunda göreşip, Rim papasynyň agenturalaryny  Germaniýany ýok etmek üçin edýän synanşyklaryny  paş edipdirler.
Ylmy bilimleri propogondirläp, şu dünýäden aňyrda behişdiň ýokdugyny görkezipdirler. XV asyrda Rudolf Agrikoly (1444-1485), Ỳanow Wimpfeşing (1450-1528), şahyr gumanist Konnau Seltis (1459-1508) liriki eserleri adam tebigaty, azat durmuşy, medeniýetiň üstünlikleri taryplapdyrlar. XV asyrda 1444 ýylda nemes dilinde ýazylan “Dälileriň gämisi” atly goşgy Bodel uniwersitetiniň professory Sebostýan Bront (1457-1521) tarapyndan ýazylypdyr. Eradm Ratterdamskiý (1466-1536) asly gollandiýaly bolup, ýaş wagtyny ybadathanada geçirýär. Soň Fransiýada, Angliýada, Italiýada ýaşap, Germaniýanyň dürli şäherlerinde ýaşap italýan akyldarlarynyň eserlerini, iň irki edebiýaty öwrenýär. Ol nemes akyldarlary bilen bagly bolýar. Öz işlerinde-de nemes ynsanperwerligi  nemes şäherindäki öňdebaryjy aspekt  möhüm rol oýnaýar. Adam aňy, adam häsiýetiniň mazmuny, şeýle-de syýasy-medeni buthana durmuşyndaky formallyklary açyp görkezdi. Ol şorta eserlerde dindarlaryň, kardinallaryň, papalaryň eden-etdiligini açyp görkezýär. Ol dürli hili reformasion agdaryşyklara garşy bolupdyr. Iogani Reýhein (1455-1522) hristian aňyýeti bilen öňdebaryjy aňyýeti aralaşdyrjak bolupdyr. Ol din adamyň özüne bolmaly. Ol hristiançylygy, ilkinji çeşmeleri bilen tanyşyp gorap öwrenmeli diýdi. Ol katolik buthana bilen tersleşmejek bolupdyr. Ol ömrüniň ahyryna çenli reforma geçirilişine garşy bolupdyr. Ỳaşlar kružoklary-da özlerini “Reýhlinçiler” diýip  atlandyrypdyrlar. Ol Ỳewropanyň kitaplarynyň hemmesini ýok etmäge garşy  bolupdyr, hristiançylygy öwrenmekde ähmiýetli hasap edipdir. Erdgurd uniwersitetinde gumanistleriň kružogy bolup Ultrihrgon Tulten (1488-1523) kružogynyň görnükli agzasy bolupdyr. Ol ýaşlykda ybadathana berilýär. Ol ýerden 16 ýaşynda gaçýar. 151-nji ýylda Italiýada bolup gelenden soň Rime garşy edebi göreşe başlapdyr. Ol Germaniýada Italiýadan Lorenso Wallynyň ýygyndysyny getirip çap edýär. XV asyrdaky Rim papasy Konstantin aýyplanýar. Ol bu eseri Rim papasyna garşy göreşde ýarag edip ulanýar. Gutteniň syýasy maksatnamasynyň tapawutly tarapy ol dworýanlaryň tarapyny tutýar. Soňabaka Tutten reformalar ugrunda göreşijileriň görnükli adamsyna öwrülýär.
XVI asyryň başlarynda German ýerleriniň ykdysady sosial syýasy ösüşine käbir zatlar ters täsirini ýetirdi. Senýorlaryň ezişi güýçlendi, ýurt syýasy taýdan dagnykdy, katoliki buthananyň täsiri güýçlidi. Şu zatlar reforma geçirmegiň sebäbi boldy. 1517-nji ýylda Lýuter Indulgensiýa garşy 95 tezisi bilen çykyş etdi. Şondan başlanýar. Martin Lýuter (1483-1546) Eýslenber (Soksaniýada) dogulyp, atasy demir işläp bejerýän senagatda ýokary wezipede işleýär. Bu kärhana knýaz häkimýetine degişli bolany üçin kynçylyk çekýär. Öndürilen demiriň esasy bölegi durmuşyndan nägile bolan brýuger maşgalasynda önümçilik ösýär. 18 ýaşynda Erdgurd uniwersitetine girýär. Akyldarlar kružogy bilen tanyşýar, olaryň täsirinde bolýar. Ol uniwersiteti gutaryp awgustin  ybadathanasyna girýär. Şol ýerde dünýä garaýşy jemlenýär. Adamy hiç hili buthana gorap bilmeýär. Onda ynam bolmaly diýýär. Dini garaýyşlary döwlete tabşyrman ol daşky dinden adamy dyndyrýar. Onuň hereketiniň maksady katoliki buthana öz ýurduny dyndyrmakdy. Ýurduň syýasy dagynlygynyň öňüni almakdy. Lýutleri Tutten we beýlekiler hem goldady, 1522-nji ýylda tri arhiepiskopna garşy göreşde rysarlar närazy boldy. Gozgalaňy guran Tutten Zikkenä ýaralanýar. Tutten bolsa Şweýsariýa gaçyp, şol ýerde ölýär. Rysar hereketi ýeňilýär. Lýuter reformalar ugrundaky göreşini dowam etdirýär. Ol mukaddes Rim imperiýasynyň imperatory Karl V bilen çaknyşýar. Karl V ol ýerde Tasburglaryň katoliki monorhiýasyny dikeltmek isleýär. 1521-nji ýylda Lýuter çagyrylyp, öz işinden dänmekligini talap edýärler. Emma ol dänmändir. Warm reýhstagynda imperator edikt çykaryp Lýuteri tussag edýär. Onuň ýazan ýakmagy, onuň we egindeşleriniň jaýlaryny alýarlar. Ony Fridrih Saksanskiý köşk goraýar. Onuň işini Swilling dowam etdirýär. Ol buthanany düýpli üýtgetmegi ruhanylaryň eýeçiligindäki ýerleri dargatmagy, olara edilýän eglişikleri ýok etmegi talap edýär.
Halkyň rewolýusion ýollary göterişini Tomas Mýunser reformalary geçirmekde görýär. Ol ilki Lýuteriň tarapdarydy. Ol diniň täze görnüşini ornaşdyryp syýasy agdarlyşyk etmek isleýär. Ol şeýdip knýazlara garşy göreşmegi planlaşdyrýar. Germaniýa knýaz dworýan ýurdy bolmaly däl, ol hususy eýeçilige garşy, hemme zat deň bolmaly. Ol halky rewolýusion ezişden azat edip, olaryň islegini kanagatlandyrmaly diýýär. Germaniýada jemgyýetçilik hereketi 1524-1525-nji ýylda daýhan hereketinde özüniň ýetjek nokadyna ýetdi. Halk täze düzgüniň girizilmegine garşy ezişe garşy aýaga galýar. Daýhanlar 1525-nji ýylda öz meýilnamalaryny düzdüler. Ýörite hat-da daýhanlaryň talaby we närazyçylygy aňladyldy.
Aýaga galan daýhanlar “12 maddany” esasy maksatnama öwürdiler. Bu iri ýer eýelerine garşy göreşiň meýilnamasydy. Emma gozgalaň uzaga çekmedi. 1425 ýylyň Gurbansoltan aýynda ýokary-şwabsda daýhanlaryň esasy bölegi derbi-dagyn edilipdir. Frokkoniýa we orta Germaniýada hereketiň täze ojaklary peýda bolupdyr. Ỳöne bu hereketleriň hemmesinde 1525-nji ýylyň ahyrlarynda ýatyryldy. Ýewropada reforma ugrundaky hereket buržuaz rewolýusiýasynyň birinji etapyny aňlatdy. Iri ýer eýelerine garşy daýhanlaryň iň pes gatlagynyň çykyşydy. Ýeňilen daýhanlaryň hereketi nemes halkyna agyr täsir etdi. XVI asyrdaky nemes daýhanlarynyň gozgalaňynyň ýeňilmeginiň sebäbi daýhan biri-birinden aýrady. Hat-da daýhan plebeýler hem göreşde doly birleşip bilmediler. Beýleki synpyň goldawy zerurdy. Olaryň öňünde 2 wezipe durdy. Feodal ezişi ýok etmek we ýurduň dagynlygynyň soňuna çykmakdy. Frýugerler feodallardan ýeňiş gazanmaga heniz taýýar däldi (güýçsüzdi). Täzeden knýaz häkimýeti güýçlendi. Lýuteranlar Augsburg ýygnagynda 1530-njy ýylda “Augusburg dine uýujylaryň” hatynda knýaz we papa buthana ýolbaşçy bolup, katoliki şahslara garşy dine uýmagy öňe sürdi.
Daýhan urşy ýatyrylandan soň yzarlama başlady. Tofman hristiň ýeňişinden soň, adamlaryň gatnaşmagynda hudaýlar deňleşýärmiş diýen pikirli adamlara anabapdistler diýip at beripdirler.
Anabapsistleriň agalygy mýunsterlerde 14 aý dowam edipdir, şäher “täze iýerusalim” diýlip yglan edilipdir. Altyn kümüş gymmatbaha zatlar alnyp, hemme ýerde alyş-çalyş dowam edipdir. Mýunster kommunasy synpsyz jemgyýetiň käbir sypatlaryny özünde jemläpdir.
XV asyryň 30-40-njy ýyllaryndaky ykdysady ýokary göteriliş XVI asyryň ikinji ýarymyndaky daýhan uruşlaryndan soň beýik geografiki açyşlardan soň dünýä söwdasynyň täze ugurlary peýda bolupdyr. Emma Germaniýada ýaňy döräp başlan kapitalistik önümçilikler, manufaktura görnüşinde mundan beýläk ösmedi. Saksaniýa, Garsa, Týuringiýa, Gitriýa, Karintiýa we Kraýnada öňki gülläp ösen dag-magdan senagaty pese gaçdy. Bu oba-hojalygyna-da öz täsirini ýetirdi. German senagat önümleri bilen bäsleşip bilmeýärdi. Manufaktura önümçiligini ösdürmeklik üçin senagat kärhanalaryny diňe şäherde däl-de obalarda-da gurmalydy.
Her knýazlygyň özbaşdak eýeçilikli ýerleri bolupdyr, ýöne olar döwlet hasap edilmändir. Ýöne özara uruşlar dowam edipdir. Nemes knýazlary imperator gowşadyp, güýçlenmegi niýetlenipdirler. Kurfýunslaryň täsiri güýçlidi. Döwletiň iň iri knýazlyklary awstriýaly Gabsburglaryňkydy. Olar döwlet täjini elinde saklapdyr. Ýöne Gabsburglaryň bäsdeşi Bawariýa knýazlygy güýçlenipdir. XVI-XVII asyrlarda protestantlar bilen katolikleriň arasynda garşylyk ýitileşýär.Karl V-den soň iki dolandyryjynyň döwründe Ferdinand I (1556-1564) we Maksimilan II (1564-1576) ikisi-de katoliki diniň tarapdarydy.
Ýöne Rudolf II (1576-1612) Fillip II-niň Ispan howlusynda terbiýelenýär. Ol iýezitler şeýdip katolikleriň hüjümi Günorta we Günbatar Germaniýada Maksimilýan Bawarskiniň ýolbaşçylygynda bolupdyr. 1609-njy ýylda katolikleriň soýuzy döredi. Şu göreşler iri daşary ýurt döwletlerini gyzyklandyrdy. Bu 30 ýyllyk uruşda göründi.
Türkmenistan gadymy zamanda
M E Y I L N A M A S Y :
1. Mukaddes Ruhnamada Oguz han Türkmeniň eýýamynyň taryhynyň beýany.
4. Iskender Zülkarnaýynyň Türkmenistana basybalyjylykly ýörişi we onuň netijeleri.
5. Parfiya döwleti.
6. Gadymy Köneürgenç. Beyik Kuşan döwleti.
7. Sasany döwleti. Gök türkmenleriniň döwleti.
"Türkmen Ruhunyn birinji eyyamy bizin eyyamymyzdan önki III münyyllykdan bizin eyyamymyzyn 650-nji yylyna çenli aralygy tutyar. Bu eyyamda milletin ruhy gözbaşysy Oğuz handyr" (Mukaddes Ruhnama 290 sah). Bürünç asyryn irki döwürlerinde yagny b.e. önki III münyyllygyn ortalaryndan başlap, Günorta Türkmenistandaky oturymly yerlerin arasynda, hâzirki Kaka etrabynyn Mâne obasynyn 3 km gündogarynda Köpetdag gerişlerinin günorta-gündogar tarapynda yerleşyân Altyn depedir. Ol b.e. önki 3-nji münyyllykdan başlanyp, b.e. V asyryna çenli dowam edipdır. Hemişe bolşy yaly, bu döwürde-de, Türkmenistanyn çâklerinde yaşan gadymy ilatynyn, dürli tebigy - geografiki sertler bilen baglanyşykly, jemgyyetçilik ösüşinde gyradensizlik dowam edipdir. Ülkamizin çöllük böleginde yaşan ilatyn durmuşynda urugçylyk gatnaşyklary pugta saklanypdyr. Munun tersine eteklerin derya jülgelerinifi suvvarymly ekerançylyga yöriteleşen oturymly ilatyn durmuşynda gülleyânligine esaslanan döwlet baglangyçlary dörâpdir hem adamlar emlâk densizliğine yugrulan synpy jemgyyetinin sertlerinde yaşap başlapdyrlar. Bu barada pikir ündânimizde, hökmany suratda, ilki bilen Altyndepe medeniyeti barada aytmaly. Onun tutyan meydany 50 ga barabar bolupdyr. Geçirilen apheologik gazuw - agtaryş işlerinin netijesinde, şâheri gurşap alan divvarlaryn, münlerçe yyllap biri-birini çalşyrylyp gelen yaşayyş jay gatlaklarynyn üsti açyldy. Alymlaryn çaklamalaryna görâ, uzak döwürlerin dowamynda biri-birlerinifi üstüne düşen yaşayyş jay gatlaklary Altyndepânin 20 metr galynlygyndaky medeni gatlagyny emele getiripdir. Altyndepânin ilatyn yokary we has bay gatlagyny serdarlar we ybadathana hyzmatkârleri, ruhanylar düzüpdir. Adatça, olaryn yaşayyş jaylary şâherin merkezi böleginde yerleşip, ötlem-ötlem otağlardan duran ymaratlardan ybarat bolupdjr. Ol ymaratlaryn içki we daşky diwarlaryn sünnâlenip bezelipdir, yokary gatlaga degişli bir maşgalabaşynyn yaşan jayynyn tutan meydany 100 kw. metre çenli yetipdir. Altyndepânin ilatynyn ikinji gatlagyny hususy alyp baran gurply maşgalalar düzüpdir. 01 maşgalalaryn her birine iki-üç, has gurplularyna bolsa dört baş otagly yaşayyş jaylar degişli bolupdyr.Ilatyn ikinji gatlagyny degişli adamlaryn mazarlaryndan kop mukdarda dürli monjuklar bürünçden yasalan yüzükdir. Heykeljikler tapylypdyr. Altyndepânin ilatynyn üçünji gatlagyny şâher ilatynyn esasy köpçüligini düzen senetçilerdir ekerançylar emele getınpdirler. Altyndepe şâheri güllâp ösen döwründe, onun ilaty 5 mün adamdan agdyk eken. ilatynyn köpüsi bolsa syratly, uzyn boyly adamlardan ybarat bolupdyr. Altyndepânin çâklerinden tapylan birnâçe bürünç we kümüş möhürler, daş we bürünçden yokary ussatlyk bilen yasalan gap-çanaklar we bezeg şaylary, sol döwüre layyklykda, hünârmentçiligin uly üstünliklere eye bolanlygyna güwâ geçyâr. Şâherin daşy berk diwarlar bilen gurşalyp, onun içinde bolsa birgiden yaşayyş jaylar bilen barabar ybadathanalar we beyleki jemgyyetçilik çâreleri üçin çaklanan ymaratlar hem yerleşipdir. Sol ymaratlardan belentligi 12 metre barabar bolan basgançakly minara görnüşindâki ykjam düybi tutulan monomental desga özünin tâsinligi bilen ayratyn tapawutlanyar.
Gadymy döwürlerde Marguş yurdy barada yakyn Gündogarda hakykatda âhli jelegaylarda hakykatda mâlim ekeni. Bu patyşalygyn halkara aragatnaşyklary Tigr we Yefrat deryalarynyn aralygyndaky çâklerinden Hind jülgesine we Amyderyanyn Pars aylagyna çenli yayrapdyr. Elbetde, bu gatnaşyklary tutuşlygyna doly göz önüne getirmek mümkin dal, yöne şeyle gatnaşyklaryn bolandygynyn halaty hiç bir ikirjinlenme döretmeyâr. Megerem, sol gatnaşyklar kenveni söwda etmeği, medeni syyasy gatnaşyklary özünde jemlândir. Marguşy Owganystan, Eyran we Hindistan yarymadasy bilen has yakyn gatnaşyklaryn baglaşdyrandygyny çaklamak mümkindir.
Gadymy Türkmenistan, ilkinji nobatda Murgap deryasynyfi geçmişde mes toprakly, gür ilatly bolan jülgesinin Mesopotamıya, Müsür, Hindistan we Hytay bilen bir hatarda, dünyâ medeniyetinin bâşinji merkezi bölüp duryar.
Mary welayatynyn Garaguın etrabynyn çâklerinde yerleşen Gonurdepe Marguşyfi paytagty bolupdyr. Gazuw-agtaryş işleri yolbaşçylyk eden alym-arheolog W. Sarianidi işleri geçirilen wagtynda Gonurdepânin merkezi böleginde ululygy 125-130 metr bolan töweregi berk diwarlar gurşalan, burçlary bolsa mınaralar bilen kuwwatlandyrylan ymaratyn üstünden baryldy. Bu ymarat, dogrusy, köşk Marguş yurdunyn dolandyryş merkezi bölüp hyzmat eden bolara çemeli.
Massagetlerin şasy Tomiriş diyen ayal bilen Kirin arasynda elhenç çaknyşyk bolupdyr. Bu 530-njy yylda bolupdyr/Kir döwletinin merkezi Pasargat şâherinde jaylanypdyr.Sonra onun ogly Kambis (b.e. ön 530-522 y.) patyşa bolupdyr. Sol döwürde Orta Gündogar Kirin kiçi ogly Bardiya hökümdar edilup bellenilipdir. Kambis ölenden sonra Dariy I (522-486 y.) tagta çykypdyr. Ona garşy bolan gozgalanlary yatyrypdyr. Gozgalana margi-yanaly Frada yolbaşçylyk edipdir. Bu gozgalan Margiyanada bolupdyr, Dariy I 35 yyllap patyşalyk edipdir. Sofi döwleti ogly Kserks dolandyrypdyr. Türkmenistanyn territoriyasynda Ahemeniier döwrüne degişli yadygârlikleriri birnâçeleri bar. Margiyanadaky Erkgala, Kakadaky Yelkendepe, Ahemeniler zamanynyn şâher görnüşli obalary hasaplanylyar. Galalygyr - I demirgazyk Türkmenistanda yerleşyâr.
Bisütün "Baga-stana" sözünden gelip çykyar.(b.e. ön I-njı münyyllygyn ortalary) Yagny "hudayyn yeri" (Abura - azda hudayynyn yeri). Son bu ilat tarapyndan bisütün sözüne öwrülyâr. Bu yazgylar Kermenşah şâherin golayyndaky beyik gayada yazylypdyr. Elam (mesopatamiya) we akkad (wawilon) dilinde yazylypdyr. Yazgy şeyle sözler bilen başlanyar "Men, Dariy, beyik Patyşa, patyşalaryn patyşasy, Parsda yurtlarda patyşa, Wistaspyn ogly, Arsamyn agtygy, Ahemenid". Ol öz nesil daragtyny beyan edipdir. "Bizin ugrumyzdan, menden ozal 8 patyşa bolyar. Men olaryn dokuzynjysy".
Harby yörişleri ona garşy gozgalanlar we olaryn basylyp yatyrlyşy barada yazylyar. Bisütün yazgylarda Orta Gündogar degişli gös-göni magiumatlar bar. Yazgylarda Parfiya yurdunda iki şâherin Patigrabanyn we Wişnauzatiş şâheriniü ady tutulyar. Doly ykrar edilmese-de alymlaryn kâbiri Pafigraban şâlıeri Gowşut demiryol duralgasynyn yakynyndaky Yelkendepe bolmagy mümkin diyip hasaplanyarlar. Başga-da Baktriyanyn, Sogdy yurdunyn Parfiyanyn,	Gadymy Köneürgenjin we Margiyananyn Alıemeniler döwletin iri ayry-ayry satrapdygy barada maglumatlar berilyâr. Bu yazgylarda soweşdâki şowsuzlyklar yitgiler barada hiç zat aydylmandyr. Bisütün yazgylarynyn zayalanmazlygy barada Dariy I wagtynda çâre görüpdir.
Yazgylary yerine yetirmek üçin biri-birinin üstünde goylan daşlaı son ayrylypdyr. Yagny hiç kimin yazgylara eli yetmesin, bozmasyn, zayalanmasyn diyipdir. in sonky ahemenit hökümdary Dariy Il-in goşuny yzly-yzyna yenlişe sezewar bolupdyr. Onun goşuny dört yyla çeken garşylykdan son grek-makedon leşgeri tarapyndan doly derbi-dagyn edilipdir.
Dariy III-i öz yakyn adamlary	Baktriyanyn satrapy Beşsin yolbaşçylygyndaky Eyran han-begleri tarapyndan yesir alnyp öldürilipdir.
"Aleksandr (Makedonskiy) Girkaniyanyn âhli şâherlerini basyp almak bilen, "Bagtly ilat diyilyân yere yetdi. Dünyânin hiç bir yurdy özünin baylygy hem-de tâsin miweleri bilen ona tay gelip bilmez Girkaniya kop şâherli, gaty uly mes toprakly düzlük yurt" (Mukaddes Ruhnama 179 sah.).
iskender Zülkerneyiniri musulman yurtlarda yörgünli ady Isgender Zülkarneyindir. Ona bu ady araplar dakypdyr. Aleksandr Makedonskiy -makedoniyaly Aleksandr dymekligi anladyar. Makedoniyaly Gresiyanyfi bir çetinde yerleşen özbaşdak kiçirâk yurt bolupdyr. Emma b.e. ön IV asyrda Makedoniyanyn patyşasy Filip II (359-336 y.) Gresiya yerlerini özüne birikdiripdir. Sol wagt Makedon patyşalygy bilen pars (Eyran) patyşalyklarynyn arasynda yurt basyp almak uğrunda yygy-yygydan çaknyşyklar bolupdyr. Dariy II grek - makedon yerlerini kop bölegini basyp alypdyr. Filip ölen wagty Isgender 20 yaşynda eken. B. e. ön 334-333-nji yylda Isgender Alıemen goşunyna berk zarba uryar. Kiçi Aziyany, Siriyany, Palestinany, Finikiyany, Müsüri basyp alyar. Wawilon, Süz, Persopol Isgenderin eline geçyâr. Merkezi Aziyany boyun egdirenden sonra, Isgender Zülkernayyn b.e. ön 327-nji yylda Hindiguş daglarnyn üsti bilen Hindistana tarap yöriş edipdir. Sol yörişden son, uly imperiyanyn merkezi şâheri Wawilonda 323-nji yylda 33 yaşynda aradan çykyar. Merkezi Aziyanyn ilaty grek-mekedon basybalyjylaryna garşy göreşe ayağa galypdyr. Sogd yurdunyn merkezi bolan Marakant /grekler Samarkandy şeyle atlandyrypdyrlar/ şâherini eyelemâge uly üns beryâr. Samarkandy eyelâp, Isgender Sogdun Demirgazyk-Gündogar tarapyna yöriş edyâr. Söweşde yerli adamlardan 22 mimi gyrlypdyr. Isgender Yaksart (Syrderya) deryasynyn kenarynda saklanyar. 2 günün içinde kenar yakasyndaky şâherlerin 5-sini eyeleyâr. Kripol şâherinde aygytly söweş bolyar. Yerli ilatdan 8 mün adam gyrylyar. Ol taze şâherin düybüni tutyar. Gala berkitmesi şâheri Isgender Eshady çetki Aleksandr şâheri diylip atlandyrylyar. Sebâbi Isgender sondan anryk gitmân yzyna dolanypdyr. Ol şâher Tâjigistanyn Hojent welayatynda yerleşyâr. Yaksart deryasynyn cep tarapyndaky yerlerin hemmesi Isgenderin tarapyna geçipdir. Dine Gadynıy Köneürgenjin grek-makedon basyba-lyjylykdan çetde galypdyr. Ol basyp alan yerlerinde galalar gurupdyr. Dine bir Orta Aziyada we Owganystanda Isgenderin adyny göteryân 8-12 şâherin bolanlygy barada maglumatlar bar. Türkmenistanda Isgender döwründe salnan gala şâherlerden biri Gadymy Menvdâki Gâwirgaladyr. Isgenderin hut özünin bu yerde bolandygy barada maglumat yok. Belki onun goşunlary gelendir. Gâvvirgala yazuw çeşmelerinde "Antioh" ady bilen yatlanyar. 360 ga meydany bolupdyr. Şâher Isgender Zülkarneyin goşun serkerdelerinin biri bolan Antioh - I ady baglanyşykly (b.e. ön 281-261 y.). Şâherin göni diwarlary, 4 sany denvezesi we uly köçeleri bolupdyr.
B. e. ön 324-nji yylda Isgender paytagty Suzi şâherine geçiripdir. Onun Gündogara yörişi 10 yyl (334-324 y.) dowam edipir.
Parfiya öz döwründe dünyânın in güyçli döwletlerinin : günbatarda Rim imperiyasynyn ; gündogarda Beyik Kuşan döwletinin in gazaply bâsdeşi bolupdyr. Arşakitler Rim bilen 40 yyllyk (122-162 y.) "Hoşpyetli gonşuçylyk" yaraşygy baglaşylypdyrlar. Parfiya Hytay diplomatik gatnaşyklary yola goylupdyr. Beyik Kuşan döwleti Hytayyn hem Orta Gündogaryn we Gazagystan şerbetlerine howp salyardy. Parfiya^ döwleti bilen Hytayyn arasyndaky diplomatik gatnaşyklar b.e. II asyryndan başlayar. Hytay Parfiyadan üzüm we yorunja tohumyny âkidipdir. Hytaydan Parfiya yüpek, polat, yaly zatlar getirilipdir.
Arşakitlerin ata Watany günbatarda Girkan (Hazar denzi); gündogarda Aziya (Hyrat oazisi); günortada Köpetdagyn ilersindâkiDestikebir çöllügi we demirgazykda hem Garagum çöllügi bilen serhetdeşdir. Eger-de bu yerleri hâzirki zaman geografiki kartasyna geçirsek, onda Türkmenistanyn günorta-günbataryndaky etraplaryny, Owganystanyn demirgazyk-günbatar etraplaryny, Eyranyn bolsa demirgazyk - gündogar çâklerini öz içine alypdyr. Parfiyanyn paytagty Nusay, ol hem 2 gala; gündogarkysy Köne Nusay; günbatarkysy Taze Nusay bolupdyr. Köne Nusay galasynda köşk ymarat jaylary, onda döwlet diwany, ybadathana, hazyna, patyşalaryn maşgalasynyn, köşke yakyn adamlaryn yaşayyş jaylary yerleşipdir.
Taze Nusay - esasan şâher ilatynyri yaşan yeri bolupdyr. Köne Nusayy öwrenmekde M.Ye. Massonyn hyzmaty uly. Köne Nusay galasyndan gazuw-agtaryş işleri netijesinde ayal-gyzlaryn şekilleri bolan heykeller, pil sünkünden yasalan riton—bulgurlar tapyldy. Bu döwürde hatlar eylenen derinin-teletinin (pergament) yüzüne yazylyar. Yöne Nusay dan pergament hatlar tapylanok. Belki olar çüyrâp gidendir. Küyze böleklerinin yüzünde "Mitridatkirt" diyen yazgy bolupdyr. Alymlaryn pikirine görâ, bu köne Nusay galasynyn sol wagtky ady bolmaly. Maryda we Köpetdag eteklerinde hem Parfiya zamanynyfi şâherleri we obalary tapyldy.
Medeniyeti : Parfiya medeniyetinde 2 akym göze ilyâr. Yerli medeniyet we ellinistik (grek-rim) medeniyetinin tâsiri. Binagârçilik ösüpdir. Şâherlerde yaşayyş we jemgyyetçilik jaylary, ybadathanalar, suw howuzlary bolupdyr. Ritonlar ellinistik medeniyetin gös-göni önümi bolupdyr. Arşakitler döwletinde bütin döwlet üçin yeke-tâ\k dil bolmandyr. Parfiya dili esasy orny eyelâpdtr. Ol Eyran dilleri toparyndan bolupdyr. Yeke-tâk demlet dini hem bolmandyr.
iskender Zülkerneyin, Çingiz hanyfi, Teymir agsak we başga-da birnâçe basybalyjylaryn yowuz sütemlerine, gyrgynçylygyna, weyrançylygyna türkmen milleti doz gelmeği, Oğuz han Türkmenden miras alan mukaddesliklerini, adyny, mertebesini, dâp-dessuryny, medeni mirasyny şu günki şöhratly gürrünlerimize yetlirmegi başardy. (Mukaddes Ruhnama 151 sah.) v Gad. Koneur. 1)Türkmenistanyn demirgazygy hem öz döw-ründe güyli güleyeçilik döwletlerinin biri bolupdyr. 01 Jeyhunyn (Amyderyanyn) aşak akymynyn sol sanda hazirki Daşoguz welayatynyn yerini hem öz içine alypdyr. Gadymy Türkmenistanyn demirgazygynyn ilaty esasan ekerançylyk bilen meşgullanypdyr. Uly suwaryş desgalary gurulypdyr. llatyn beyleki bölegi maldarçylyk bilen meşgullanypdyr. Türkmenistanyn demirgazygynyn tâjirleri Gara denzinin kenaryny, hat-ad Müsüre çenli baryp yetirpdirler.
Türkmenistanyn demirgazygynyn güyçli ösen döwri b.e.ön IV asyrdan b.e.ön III asyr aralygy bolupdyr. Sol döwürde Türkmenistanyn demirgazygy kop yerleri özüne tabyn edipdir. Meselem: Kaspi denzinin kenarlary onun tabyniygynda bolupdyr. Sonun üçin Türkmenistanyn demirgazygynyn durmuşy barada taryhy yazgylar bize gelip yetipdir. Türkmenistanyn demir-gazygy öz metal puluny hem zikgelâpdir. Onun öz elipbiyi hem bolupdyr. Türkmenistanyn demirgazygynyn ymaratçylarvfceydalanar yaly berkitmeler gurupdyrlar. Beyik minaralar we ybadathanalar gurulypdyr. Diwarlary owadan nagyş bilen bezelipdir. Kop wagtyn geçmeği bilen Türkmenistanyn demirgazygy gowşap başlayar, sonra onun merkezi Beyik Kusanlara boyun bolupdyr.
v Kusan	Beyik Kuşan döwleti: bu döwlet Owganystanyn çâginde dörâp, b.e.öâ I-IV asyrlarda yaşapdyr. Onun merkezi ilki Kabul şehitlerine son bolsa demirgazyk Hindistanyn (hazirki Pakistan) Peşwar şaherine geçipdir. Beyik Kuşan döwletinin dili baktriya, dini budda bolupdyr. Döwletin ady "Gowşuan" diyen sözden bolupdyr. Bu taypalar ilki Ilytayda, son Gazagystanyn, Merkezi Aziyanyn çâgi bilen Owganystana aralaşypdyrlar. B.e. başlarynda sol taypanyn ady bilen baglanyşykda Amyderyany hem Gowşuy diyip atlandyrypdyrlar. Beyik Kuşan döwletini esaslandyryan - gowşuanlaryn ilkinji patyşasy Kudzul Kadfız bolupdyr. Ol 85 yaşynda ölüpdir. Beyik Kuşan palyşalygy Baktriyany, Hindistanyn demirgazyk etraplaryny, Merkezi Aziyanyn kop bölegini, Türkmenistanyn demirgazygyny we Lebap welayatynyn çâgini öz içine alypdyr. KatJfız ölenden son, ogly Wima Kadfız bolupdyr. 01 30 yy l dolandyrypdyr. Ol pul reformasyny geçiripdir. indi döwleîin öz puly zikgelenip başlanypdyr. Altyn we mis pullary zikgelenipdir. Ayry-ayry welayatlarda satrap dolandyryş sistemasyny girizyâr. Beyik Kuşan döwletinin ösen döwri patyşa Kanişkanyn edara eden yyllary bolupdyr. Kanişka döwründe Beyik Kuşan imperiyasynyfi çâgini Hindistandan Aral denzine çenli genelipdir. Bu döwürde döwletin paytagty Peşewara geçirilipdir. Kanişka "Şalaryn-şasy" diyen ada eve bolupdyr. Türkmenistanyn çâginin demirgazyk etraplary Beyik Kuşan döwletinin düzümine giripdir. Muna Türkmenistanyn demirgazygyndan tapylan Beyik Kuşan pullary hem şayatlyk edyâr. Kanişka döwründe Amyderyanyn orta we yokary akymlary Beyik Kuşan döwletinin düzüminde bolupdyr. Beyik Kuşan döwründen başlap buddizm Türkmenisîanyn günorta-gündogar etraplarynda yeterlik derejede yz galdyrypdyr, Gadymy Menvin Gawürgalasyndan budda ybadathanasyny tapypdyrlar. Ybadaîhana b.e.ön I-II asyryna degişli. Bu yerden Budda hudayynyn âgirt uly kelle skulpturasy (beyikligi 0,75 m) tapyldy. III asyrda Sasanylar döwleti Baktriyany eyelemek bilen bütcwi Beyik Kuşan döwletini dargadyar. III-IV asyrlar ona Beyik Kuşan Sasany döwleti diyip atlandyrylyar. Beyik Kuşan patyşalygynyn öz hat yazuwy we edebiyaty bolııpdyr.
2)	Şasaniler döwleti: bu döwleti esaslandyryan Sasani diyen serdar barada anyk maglumat yok. Parfıya döwletini dargadyp, 22^-njy   yylda tagta Ardaşir geçyâr we "şalaryn şasy" diyen ady alyar. Ol özüne yranlylaryn we Eyran dallerin şasy" diyen at beripdir.
Şasaniler döwletinin rayatyna Eyranyn daş-töweregini gurşap alan Merkezi,. Aziyanyn gün orta- günb atar bölegi, Owganysîanyn hâzirki yerleri, Mesopatamiyanyn bir bölegi, şeyle hem Kawkazyn gündogar taraplary giripdir. Margiana, Köpetdagyn demirgazyk etekleri, Etrek deryasynyn aşak akymlary, şeyle hem Amyderyanyii orta akymynyn cep kenary sasaniler tarapyndan basylyp alynypdyr. Şasaniler zamanynda pars dili welayatlar Ahemenitler döwründaki rim imperiyasyna garşy başlanan uruş onun ogly, 24 1 -nji yylda tagta çykyar. Sol uruş Şapur I döwründe tamamlanyar. Ahemenitler döwletinde bolşy yaly, bular hem harby-yörişi barada gaya-daş yazgylar edipdirler. Döwleti dolandyryş sistemasynda in yokary ygtyyar patyşa degişli bolupdyr. Dürli möhürleri patyşa Hosrow I (531-578) döwründe ilatdan alynyan salgyt belli bir möçberde kesgitlenilyar. Ruhanylar, dövvlet işgârleri, katipler we goşun gullugyndaky adamlar jan başyna düşyan salgyîdan boşadyar. Hosrow I harby reformalar gcçiripdir. Döwletin paytagty Ki^esifon bolyar. Ol Tigr deryasynyn iki tarapyna (Siriyada) hem yayrayar. Türkmenistana Sasani döwründe degişli yadygârliklerin gowy öwrenileni Artyk demir yol duralgasynyil yanyndaky Akdepedir. Zoroastrizim-sftsanilerin döwlet dini bolupdyr. Sasani patyşalary tagta geçenlerinde keramatly ot yakypdyı- we ol patyşa ölyânçe söndürilmândir. in sonky sasani patyşasy Yezdigert III (632-651) araplar gelende gaçyp Merwe gelyar we sol yerde öldürilipdir.
3)	IV asyryn ortasynda Altayyn,  Gazagystanyn  we  Merkezi  Aziyanyn dürli taypalary birleşyârler we Türk hanlygyny döredyârler.  Bu hanlygyn düzümine giren taypalaryn gatyşmaklarynyn netijesinde, yakyn gepleşik dillerinden olaryn hemmesi üçin umumy "türki" dili dörapdir. Alymlaryn aydyşy boyunca   (Barîold, A. Yakubowskiy, Tolstow) türk sözi dürli taypalaryn syyasy birleşiğini anladyar. Hytaylylar bu taypalary "tuku" diyip atlandyrypdyrlar. Son bolsa bu sözden "türk" sözi emele gelyar we güyçli, berk diyen manylary anladyar. Yöne bu sözün gelip çykyşy barada gutarnykly pikir yok.
Türk halkynyn bir bölegi ekerançylyk bilen, başgalary maldarçylyk bilen meşgullanypdyrlar. Ondan başga-da olaryn arasynda senetçilik hem bar eken. Demirden, kümüşden hojalyga gerekli zatlary yasapdyrlar. Altay sebitlerindaki türkler altyn, mis magdanlaryny işlâpdirler we şay-sepler, yaraglar, gap-gaçlar yasapdyrlar. 552y- binyat edilyar Bumun han tarapyndan 745y-garlyklar, uygurlar tarapyndan yykyldy Bilge han-683y dogulyar, 33 yasynda dow-in Beyik hany bolyar Dini-goktancy 630-dargayar- Gundogar hanlygy, son gunbatar cokyar.
Darwinizm.
Ewolyusiyanyň kritikalary:
Türkmenistan gadymy zamanda
Asmana - tanra sejde etmek, sadaka bermek dâp bolupdyr. Asman ruhuna çokunyp, ony huday diyip atlandyrypdyrlar. Ölen adamyn hyzmatkâr-lerini, gowy göryân ayalyny, atyny öldürip bile jaylapdyrlar. Türklerde ayallara uly hormat goyulypdyr. 555-nji yylda türkler Arala çenli yetipdirler. Wolga boylaryndaky taypalary özlerine boyun egdiripdirler. 565-nji yylda eftalitlere berk zarba urupdyrlar. Eftalitler Owganystana, Hindistana gaçyarlar. Netijede Hytaydan Wolga çenli aralykda, Merkezi Aziyany hem öz içine al y an Türk hanlygy dörâpdir. Ol barada Bartold yazyar: "VI asyryn ortalarynda türkler in güyçli döwlet döredipdirler". Eyan şasy Hosrow Anuşirwan VI asyrda Eyran bilen Türk hanlygyn şehitlerinde bişen kerpiçden Hytay diwaryna menzeş diwar saldyrypdyr.
Darwinizm.
1) Biologlar janlylaryň arasyndaky meňzeşligi şol janlylaryň birbirinden dörändigine subutnama hökmünde görkezerler. Ýöne bu düýbünden ýalňyş düşünje. Sebäbi meselem şempanze bilen gorillalarda 48 hromosoma bar wagty, kartoşkanyň hromosoma sany hem 48-dir. Ýöne ählimiziň bilşimiz ýaly, şempanze bilen kartoşkanyň meňzeş tarapy ýokdur.
Türkmenistan gadymy zamanda
Kümüş dere diyen eyran şaherinin yakynynda sol diwar şu güne çenli sakîanypdyr. Türk jemgyyetinde syyasy krizis we özara uruşlar (582-603y.) başlanyar. Türk hanlygy 2-â: Gündogar (Merkezi Aziya) we Günbatar (Orta Aziya) bölege bölünipdir. Günbaîar Türk hanlygy Kaspi denzinden Demirgazyk Hindistana çenli aralygy öz içine alypdyr. Emma VII asyrda Hytay bilen çaknyşykdan son günbatar Türk hanlygy onun tasirine düşüpdir. Gadymy türki taypalary türkmen halkynyn etnoginezinde ep-esli yz galdyryar. Altay we Mongol sebitlerindâki türki halklaryn Orhon —Yenisey yazgylaryndaky hatlarda hazirki zaman türkmen sözlerinin duş gelmeği muna şayatlyk edyâr. Türk jemgyyetine gurluşynda in yokary hâkimiyet yaşulylar maslahaty (gurltay) tarapyndan saylanan kağan (patyşa) -- hanyn elinde bolupdyr. Kağan yaşyl yüpek matadan don geyyârler. Saçlary goyberilgi, kellesi uzynlygyna 3 m çenli bolan yüpek mata orapdyrlar. VI asyryn ahyryna - VII asyryn başlary türk döwletinin ösen dowri bolyar. 01 türk hanlygyn köpüsi Hytay gyzlaryna öylenipdir. Türk döwletinin Merkezi Aziyada döremeginin âhmiyeti Merkezi Aziyany keseki döwletlerden gorapdyrlar. Yöne türkler basyp alan döwletlerin içki işlerine gatnaşnıandyrlar.