Merkezi_Aziýa_XVI-XVII_asyrlarda
Şol döwürde şeýbanylaryň Mawerennahyrdaky döwletinde üznüksiz içki göreşler dowam edýärdi. Bu göreş XVII asyryň ahyrynda kiparlapdy. Şeýbanylaryň döwleti Abdyllahan II gol astyna geçip, Buhara hanlygy emele gelýär. Köneürgenjiň demirgazyk Horasany eýelemegi netijesinde özbek iri ýer eýeleri bütin Horasana talaňçylyk edip durupdyrlar. Şol döwürde öneürgenjiň iň iri mülki günorta Türkmenistanyň çäklerinde-de. Onuň merkezi Durun galasydy. Durun sebitlerine şazada Din Muhammet Soltan hökümdarlyk edýärdi. Din Muhammet beýleki şazadalardan öz gudaman we çaltaman häsiýeti bilen tapawutlanypdyr. Din Muhammet Köneürgenç hanynyň süňňi pes aýalyndan bolany üçin ony göz astynda saklapdyr. Ol 19 ýaşyna ýetende Horasana talaňçylyk etmek üçin gaýdýar we Horasan häkiminiň eline düşýär. Ol ony daňyp Ürgenji ugradýar. Ýolda şazada boşap öz garawullaryny öldürip Ürgenje barýan we kakasynyň goluna meňzeş gol çekip Horasan häkimine ýollaýar. Haçanda ol Ürgenje gelende onuň öňünden çykyp öldürýär. Ondan soň hem Din Muhammet Horasana häkim edip iberýär. Edil şol wagtam Buhara emiri Ubeýdulla han Horasana talaňçylykly çozuş edýär. Eýran şasy Tahmasp (1524-1576) Horasanyň abadançylygyny saklamak üçin Köneürgenç hanlygyna dostlukly goluny uzadýar. Şundan peýdalanyp Din Muhammet we jigisi Aly-soltan 1536-1537-nji ýyllarda şa Tahmaspyň huzuryna barýar. Edil şol ýylam Ubeýdulla han 4-nji gezek Horasana talaňçylykly çozuş edýär. Şa Tahmasp Horasanyň çetki häkimlerini öz tarapyna çekmek we Horasany Buhara emirden goramak maksady bilen Din Muhammedi diňe Durunyň häkimi däl eýsem-de oňa Nusaýy, Abywerdi hem bagyş edýär. Din Muhammet öň Köneürgenjiň häkimi bolan bolsa indi demirgazyk Horasanda şa Tahmaspyň adyndan hereket edýär. Din Muhammet Marynyň Buhara emiri tarapyndan bellenen dikmesi bilen dilleşip ony özüne birikdirýär. Köneürgenç hanlygynyň Eýrana ýakynlaşmagy, Din Muhammediň gös-göni şa Tahmaspyň adyndan hereket etmegi we Maryny öz gol astyna geçirmegi 1539-njy ýylda Ubeýdulla hanyň Köneürgenje ýöriş etmegine getiripdir. Ol baryp Köneürgenjiň ilatyny 4 bolup Buhara, Daşkende, Samarkanda, Gissara göçüripdir. Bu habary eşiden Din Muhammet teke we ýomut taýpalaryndan hem-de Uzboý ýakasynda ýaşaýan türkmen taýpalaryndan atly goşun jemläp Ubeýdulla hany ýeňýär we Köneürgenç ilatyny göçürip getirýär. Din Muhammet Eýran bilen dostlukly gatnaşan bolsa Aly-Soltan onuň tersine hereket edipdir. Ol her ýyl diýen ýaly Horasana çozup durupdyr. Aly soltan Köneürgenç hanlygy ugrundajy üçünji çaknyşykda has adygypdyr. Ol 1548-49-njy ýyllarda Astrabadyň üstüne çozuş edýär hem-de okly taýpanyň we Astrabadyň taýpalarynda ýaşaýan syýahpuşlaryň kömegi bilen agalygyny dikeltjek bolupdyr. Köneürgenjiň tagt ugrundaky 4-nji çaknyşykda bäsdeşler ikä bölünip şolaň bir topary kömek sorap Aly-Soltana ýüz tutupdyrlar. Aly-Soltan olara kömek edip, Hojam hany han saýlapdyrlar. Hojam han bu kömegi üçin Aly-Soltana Ürgenji, Hazaraspy, Kät galasyny berýär. Şeýlelikde Aly-Soltan “daglaryň ýurdunam, derýalaň ýurdunam” soraýan häkimi bolupdyr. XVI asyryň II-ýarymynda Buhara emirligi güýçlenip başlapdyr. 1539-njy ýylda Ubeýdulla han ölenden soň Buharada tagt üstünde çaknyşyklar başlanypdyr. Şol uruşlarda 1567-nji ýylda Abdylla han ýeňip tagta çykýar. Ol 31 ýyllap tä ölýänçä ýagny 1598-nji ýyla çenli basyp alyşly syýahat ýöredýär. Ol Horasany, demirgazyk Eýrany we Köneürgenji basyp alýar. Abdylla II ölenden soň Buhara emirligi synýar we öz Köneürgençdäki we Horasandaky mülklerini elinden gidipdir. Mundan soň Eýran şasy Apbas I (1587-1628) sefewiler döwletiniň güýçli şasy bolýar. Ol hem döwletiň demirgazyk-gündogaryna howpsuzlygy goramak üçin göçürip getiripdir. Bu üç döwletiň alyp baran syýasatynda türkmenleriň roly uly bolupdyr. Olar her gezekki şazadalaň tagt ugrundaky çaknyşyklarynda aktiw hereket edipdirler. Din Muhammet hanyň we Hojam hanyň Buhara emirlerine garşy uruşlarynda esasan hem türkmenlerden atly goşun ýygnapdyrlar. Mundan hem başga türkmenler haýsam bolsa bir hany arkalanyp beýleki hana garşy alyp barypdyrlar. Şeýle gozgalaňlaryň biri hem XVI asyrda Aba serdaryň ady bilen baglanyşyklydyr. Bu Etrek-Gürgen türkmenleriniň taýpa serdary bolup, Eýran şalarynyň zulumyna garşy aýgytly hereket alyp barypdyr. Aba Serdar örän batyr, edenli, watanparaz adam bolupdyr. Ol Durunyň häkimi Aly-Soltan bilen ylalaşyk baglaşyp Astrabat häkimine garşy uruşypdyrlar. Aba serdar 1550-55 ýyllar aralygynda Astrabadyň häkimi bolupdyr. Ýöne onuň häkimligi uzaga gitmändir. Bu döwürde Merkezi Aziýanyň ýagdaýy örän pese gaçypdyr. Sebäbi bir tarapdan Buhara emiri, ýene bir tarapdan Eýran şalary we Köneürgenç hanlary tarapyndan elden-ele geçýän şäherdir, oba-kentlerdir, ülkeler düýbünden diýen ýaly tozupdyr. Mysal üçin : Buhara emiri Abdylla han II ogly 1583-nji ýylda Maşady basyp alanda diňe şäheri ýumurmak bilen çäklenmän eýsem şäher ilatyny hem gyrgynçylyga beripdir. Mundan hem başga Din Muhammet Hanyň we Aly-Soltanyň talaňçylykly çozuşlary netijesinde demirgazyk Eýran bütinleý harabaçylyga öwrülupdir. Bu üç döwlet basyp alan ýerlerini, şäherlerini suw bilen üpjün edýän suw desgalaryny ýumurmak we ekerançylyk ýerlerine ata basgylatmak ýaly weýrançylyklar alyp barypdyr. Döwletleriň ösmeginde esasy rol oýnaýan daşary söwda hem gowşapdyr. Sebäbi her bir han, emir ýa-da tagtdan aganda şazadalaň arasynda bolýan tagt ugrundaky uruşlar arkaýyn söwda etmäge mümkinçilik bermändir. Erkin ilatyň tozdurylmagy olaryň garyplaşmagyna alyp gelipdir.