cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rimiň taryhy
Goşunyň hili pese düşüpdir. Serhet goşunlary harby gullukdan ötri  özüniň  kiçijik  hojalygy  bilen  has köp gyzyklanypdyr. Ilat harby gullukdan  boýun gaçyrypdyr. Rim goşuny köplenç  öz harby  serkerdeleriniň  meýillerini  amala aşyrýan  ýa-da öz  ilatyny  talaýan  serişdä öwrülipdir. Döwleti daşarky duşmandan goramak ukyby peselipdir. 140 müň serhet we 125 müň meydan goşunlary üçin  köp serişde   gerek bolupdyr. Harby taýdan berkleşmek üçin  günbatar rim  imperatorlary  baryp IV asyrdan bäri  wagşy taýpalaryň  serdarlary  bilen şertnamalar  baglaşypdyrlar. Olar Rimiň hakynatutma  goşun birleşmelerine  öwrülipdirler. Munuň üçin imperatorlar olara göçüp gelmek üçin ýer, azyk, ýarag-esbap beripdirler we yzygider hak  töläpdirler. Ýöne beýle  goşun  howply bolupdyr. Öz konunglary(korollary) bolan wagşy goşunlar  imperatoryň  buýrugyna  elmydama  gulak  asyp durmandyrlar, olar özbaşdak syýasat ýöredipdirler.
B.e. öň 54-52-nji ýyllarda Galliýada  birnäce gozgalaňlar bolupdyr.
Pompeý Ortaýer deňzini 30 etraba bölüp,  olaryň  hersine degişli  sandaky harby gämileri  iberipdir. Olar garakçylaryň  ähli gämilerini  ele  salyp, ýok edipdirler. Olaryň galalaryny ýumrupdyrlar we birleşmelerini hem dargadypdyrlar. Pompeýiň abraýy has-da  artypdyr. Ol mundan peýdalanyp, Pont patyşasy Mitridata  garşy III  urşa  baş serkerde  bolmagy gazanypdyr. Mitridat bilen II uruş b.e. öň 83-82-nji ýyllarda bolan ekeni.
V asyrda Günbatar Rimiň  durmuş-syýasy ýagdaýynyň  möhüm  taraplarynyň  biri-de  imperatoryň  hökümeti bilen  rim papasynyň  töweregine  jemlenen  hristian  buthanasynyň  bähbitleriniň  kem-kemden  çapraz gelmegidir. Günbatar buthanasy  ägirt  baýlyklary  we ruhy täsiri bilen  bir hatarda  syýasy  täsire  hem eýe  bolýar. Günbatar rim imperatorlaryna  onuň  täsirini  ýok etmek we öz  gözegçiliginde  saklamak başartmandyr. Günbatar buthanasynyň merkezi şäheri – Rim, imperator köşgüniň  merkezi bolsa ilki Mediolan, 402-nji  ýyldan  başlap – Rawenna bolupdyr.Buthananyň  garyplara  edýän  haýyr – sahawaty merkezi  häkimýetiň  salgyt syýasatyna  ters  gelipdir. Imperiýanyň abraýy gaçdygysaýyn, buthananyň  durmuş – ykdysady we syýasy  täsiri artypdyr.
Awrelian özüni “jenap we hudaý” diýip atlandyrmaklaryny  isläpdir we köne  respublika  däplerini  doly ýok  etmäge  çalşypdyr. Muňa garşy senatorlaryň arasynda  birnäçe  dildüwşükler  bolupdyr. Awrelian olardan gazaply öç alypdyr. Ahyry 275-nji  ýylda  ony gündogara  ýöriş wagtynda öldüripdirler. 276-njy ýylda goşunlar awrelianyň  egindeşleriniň biri  bolan illeriýaly Proby imperator diýip jar edipdirler. Prob franklaryň alemanlaryň  Galliýa, Blemmiý taýpalarynyň  Ýokarky Müsüre çozuşlaryny  yzyna serpikdiripdir. Senat bilen  gowy gatnaşyklary  ýola goýupdyr. 282-nji ýylda parahatçylykly  wagtda  gurluşykda  işledýändigi  üçin  gahary gelen  urşujylar topalaň  turzup, Proby öldüripdirler.
Sulla Kompaniýa geçip, Konsul Norbanyň goşunyny ýok edipdir. Beýleki konsul Sullanyň sahylyk bilen beren wadalaryna imrigip, onuň tarapyna geçipdir. B.e.öň 83-82-nji ýyllaryň gyşynda harby hereketler bes edilipdir. Garşydaşlar täze uruşlara taýýarlyk görüpdirler. Demokratlaryň goşuny Rimiň golaýynda ýerleşipdir. Signiý şäheriniň golaýynda Sulla olary ýeňip, Rimi eýeläpdir. Onuň gaşydaşlarynyň bir bölek goşuny Preneste şäherinde eken. Sulla ony gabap, Etruriýa ugrapdyr we ol ýerde b.e.öň 82-nji ýylda konsul Karbonyň goşunlaryny ýeňipdir. Prenestedäki populýarlaryň goşunyna samnitleriň 70 müňli goşuny kömege gelipdir. Olar birleşip, Rime ýöriş edipdirler. B.e.öň 82-nji ýylyň Sanjar aýynyň 1-de Rimiň Kolliý derwezesiniň ýanyndaky diwarlaryň eteginde iki rim goşunlarynyň ölmekýada ýeňmek ugrundaky söweşi tutaşypdyr. Söweş 1,5 gün dowam edipdir. Ýesir alynmandyr diýen ýaly. Ahyry Sullanyň goşuny ýeňipdir.
2.	Rimiň Pant patyşalygy bilen urşy.
Gamilkar rimlileriň Karfogeniň öz ýerinde uruş alyp barmakçy bolýandygyna gowy düşünipdir. Eger şeýle bolaýsa, Karfogen Rime olja boljakdy. Sebäbi onuň Karfogen we Utika şäherlerinden başga berkidilen şäheri her ýokdy. Diňe duşmanyň gowşak ýerinden hüjüm edip, üstünlik gazanyp boljakdy. Rimiň Italiýada iň gowşak ýeri Sizalpin Golliýasy bolupdyr. Gamilkar Rime gury ýol arkaly Iberiýadan çozmagy niýet edipdir. Ol b.e.öň 237-nji ýylda Iberiýa ugrapdyr. Gamilkar we onuň oruntutarlary Ebro derýasyndan günortada ýerleşen ýerleriň uly bölegini güýç we diplomatiýa arkaly eýeläpdirler. Güýçli berkidilen Täze Karfogen şäherini esaslandyrypdyrlar. Gamilkar Barka iberler bilen bolan söweşde wepat bolupdyr. Onuň işini giýew Gastrubal dowam edipdir. Ýöne Gastrubal hem iberler bilen söweşde wepat bolupdyr. Şondan soň Karfogen goşunlary Gamilkar Barkanyň uly ogly Gannibaly (247-183ý) Serdar diýip jar edipdir.
Mitridat täzeden uly goşun döredipdir. Munuň üçin ol Kiçi Aziýanyň halkyna öňki beren ýeňilliklerini yzyna almaly bolupdyr. Şonuň üçinem Kiçi Aziýanyň köp şäherleri ýene-de Rime tarap ýüz öwrüp başlapdyrlar. Täze pont goşuny bilen Sullanyň goşunlarynyň arasyndaky aýgytly söweş b.e.öň 85-nji ýylda Orkomen (Beotiýa) şäheriniň ýanynda bolupdyr. Rim goşunlary ýeňlip gaçyp ugrapdyrlar. Sulla gaçyp barýan urşujynyň elinden baýdagy kakyp alyp, rimlileri hüjüme äkidipdir we gaçyşlygy saklapdyr. Söweşiň gidişinde öwrülişik bolup, Sulla ýeňipdir.
Gresiýa bilen deňeşdirende Italiýanyň ekerançylyk üçin ýaramly ýerleri köpräk olupdyr. Etrusiýa, Kampaniýa, Apuliýa topraklary iň hasylly ýerleri ekeni.
Özgerdişlerini doly tamamlamak üçin Tiberä ýene bir ýyl halk tribuny bolmak zerurdy. Ýöne bu ýagdaý kanun taýdan gadagandy. Tiberiý we onuň tarapdarlary ses berişiň gidişine täsir etmekçi bolanlarynda gandöküşikli çaknyşyk emele gelipdir. Tiberiý we onuň ýüzlerçe tarapdarlary wepat bolupdyrlar.
Kiçi Aziýada hereket edýän II rim goşuny Mitridatyň esasy daýançlarynyň biri bolan Pergamy alypdyr.
Diokletian hristiançylyk babatda gazaply syýasat ýöredipdir. Ol bu dini döwletiň bitewiligini gutarnykly berkitmäge  päsgel berýän  güýç  hökmünde görüpdir. 303-nji ýylda hristiançylyk dininiň düzgünlerini ýerine ýetirmek gadagan edilipdir.Hristian buthanalaryny we kitaplaryny ýakmak buýrulypdyr.Hristianlaryň her biri, şol sanda Diokletianyň aýaly we gyzy hem , imperatora we butparazçylyk hudaýlara sadaka bermeli we öz dininden ýüz öwürmeli bolupdyrlar. Bu buýruklary ýerine ýetirmedik hristianlary gynapdyrlar, zyndana taşlapdyrlar. Hat-da öldüripdirler.Bu gazaply çäreler hristiançylygy ýok edip bilmändir, gaýtam, olaryň guramalary has-da jebisleşipdir.
Rimliler öz hudaýlaryny aýdyň göz öňüne getirmändirler we mifologiýa döretmändirler. Rimde epiki poemalar hem bolmandyr. Olaryň şahyrana döredijiligi dogalar, aýatlar, atalar sözleri ýaly  görnüşde ýüze çykypdyr. Bu arssa italiýa ölçeglerindäki halk poeziýasy bolup, hudaý Saturnyň ady boýunça  saturniki şygyrlar diýip at alypdyr. Drama hem örän gadymy bolup, oba baýramçylyklaryndan, şol sanda Saturnaliýlerden gözbaşyny alyp gaýdýar.
2.	 Ownuk hojalykdan iri hojalyga  geçilmegi.
(XIX-XX asyrlaryň T. Mommzen, Ed.Meýer, M.I. Rostewsew ýaly alymlary şol döwürde Rimde haryt pul gatnaşyklary şeýle bir ösen, hat-da kapitalizm derejesine baryp ýeten diýip hasap edýärler. Emma bu pikir nädogrudyr. Sebäbi şol döwrüň hojalygy natural (öz-özünde öndürýän) görnüşde bolupdyr. Her mülkde öz hojalygy üçin oba hojalyk önümleriniň ählisi öndürilipdir. Ýöne olaryň  bir görnüşi, meselem, üzümçilik, zeýtunçylyk, haryt görnüşinde öndürilipdir. Iri mülkler bilen bir  hatarda oba plebsiniň  ownuk hojalyklary hem bolupdyr. Bu hojalyklarda ýerleri plebeýiň özi maşgalasy bilen işläp bejeripdir. Şeýle maşgalalaryň käbirlerinde 1-2 sany gul bolar. B.e.öň II-I asyrlaryň sepgidinde Italiýada hünärmentçilik güýçli ösüp başlapdyr. Oba hojalygyndan tapawutlylykda hünärmentçilikde erkin hünärmentler uly orun tutupdyr. Ussahanalaryň işgärleriniň sany 10-20 adama çenli ýetirpdir. Hünärmentçilikde hem gul zähmetinden peýdalanypdyrlar. Hünärmentçiligiň ösmegi bilen çig mala bolan zerurlyk güýçlenipdir. Italiýanyň öz magdan känleri ýetmezçilik edipdir. Italiýadan çykýan metallardan başga-da Gresiýadan mermer, Müsürden Granit daşyny gurluşyk materialy hökmünde getiripdirler. Ýöne arzan berk hem amatly gurluşyk materialy ýetmezçilik edipdir. Şonuň üçinem b.e.öň II asyrda Rimde  beton oýlanyp tapylypdyr. Şeýle hem rimliler bişen kerpiçleri öndürip we ulanyp başlapdyrlar.
Onuň döwründe Rimiň dürli  serhetýaka  welaýatlarynda  uruş alnyp barlypdyr. Britaniýa, Mawritaniýa ýörişler edilipdir. Daklaryň  gozgalaňy  basylyp ýatyrylypdyr. Germanlaryň çozuşlary yza serpikdirilipdir. Ýertitremeler we ýangynlar bilen bir wagtda  Müsürde,  Ahaýýada, indeý ilatynyň  arasynda   gozgalaňlar turupdyr. Rimde azyk  ýetmezçiligi  sebäpli  tolgunşyklar döräpdir. Antonin garyp ilata çakyr, un, ýag paýlamaly bolýar.
Gury ýer söwdasynyň hem uly ähmiýeti bolupdyr. Şäher bazarlarynda oba we şäher ilatynyň arasynda alyş-çalyş bolupdyr. Ýarmarkalar guralypdyr. Rimiň dürli welaýatlarynyň arasynda söwdanyň ösmegi Italiýada döredilen ajaýyp ýollaryň ulgamy ýardam edipdir. Ýollar diňe Italiýada gurulman, soňra welaýatlarda hem gurlupdyr.
Tiz wagtdan senatyň  yglan  eden  iki imperatory  hem öldürilipdir. Pretorionlaryň we halk  köpçüliginiň  talap  etmegi bilen ýaş  Gordian  III imperator  bolupdyr. Ol töweregini gurşap  alanlara  bagly bolupdyr. Gordianyň gaýynatasy Timesteý onuň  adyndan  dolandyrypdyr. Timesteý ölensoň, onuň  ornuna  Arabystandan  bolan  serkerde  Filipp geçipdir. Ol 244-nji ýyldan özüni Imperiýanyň  ýeke-täk hökümdary diýip yglan  edipdir. 249-njy ýylda aşaky   dunaý serhetlerinde  ýerleşen  goşunlarda   tolgunyşyklar ýüze çykyp, Filipp Arabystanly  ol ýere  gujurly senator  Desini  iberipdir.Ýöne goşunlar Desiniň  özüniň imperator  bolmagyny  talap edipdirler. Desiniň goşuny Italiýada  Weronyň  ýanynda  Filipp Arabystanlyny  derbi-dagyn  edipdir. Desiý hemmelerden özüne  çokunmagy  talap  edipdir. Beýleki dinlere uýmak jenaýat  hasaplanypdyr. Hristianlar gazaply yzarlanypdyr.
Gullaryň sanynyň artmagy we güýçli ezlişe sezewar edilmegi Italiýada we Sisiliýada gozgalaňlaryň turmagyna getiripdir. Gullaryň iri gozgalaňlarynyň biri baryp b.e.öň 260-njy ýylda etrusk şäheri Wolsiniýada bolupdyr. Gullar şäherde häkimiýete basyp alypdyrlar. Olaryň garşysyna goşun iberilip basyplyp ýatyrylypdyr.
2.	Seniorlar – 30-47 ýaş
Keramatly dominisyň  ýnynda  ýokary maslahat – konsistorium bolupdyr. Konsistorium diýilmeginiň  sebäbi imperatoryň  ýanyndaky adamlaryň  maslahat wagtynda  dik durmaly bolandyklary bilen düşündirilýär.
Rim şäheri Lasiýada, Tibriň aşak akymynda ýerleşýär. Onuň dörän wagty b.e.öň 754-753-nji ýyllar töweregi hasaplanylýar. Şäher Palatin, Eskwilen, Seliý, Kapitoliý we beýleki baýyrlyklarda emele gelipdir. Lasiýanyň iň gadymy rowaýatlaryna görä, bu ýer her hili gelmişekleri (gahrymanlary) özüne çekipdir. Şolaryň biri-de troýaly bosgunlara baştutan bolup gelen troýa gahrymany Eneýdir. Ony ýerli patyşa Latyn mähirli garşy alypdyr. Eneý onuň gyzy Lawiniýa öýlenip, soňra onuň ady dakylan şäheri gurupdyr. Latyn ölensoň Eneý patyşa olupdyr. Latynyň halky bilen troýalylar irleşip, latyn halky diýen ady alypdyrlar. Eneýiň ogly Askaniý-Ýul Lasiýanyň tokaýlyk ýerinde täze şäher Alba-Longany döredip, ol ýerde patyşa bolupdyr. Onuň nesillerine Silwiýalar (Tokaýlylar) diýlipdir. Alba-Longanyň 14-nji patyşasy Numitory zalym dogany Amuliý agdarypdyr. Onuň gyzy Reýa Silwiýany bolsa tagta we durmuşa çykmaz ýaly aýal hudaý Westanyň aýal žresi edipdir. Ýöne Reýanyň ýanyna hudaý Mars gelipdir we onuň Romil we Rem atly ekizleri dünýä inipdir. Amuliý çagalary sebede salyp, Tibre zyňmagy buýrupdyr. Sebet kenara çykypdyr. Çagalary ilki möjek, soňra patyşanyň çopany Faustul bakypdyr. Oglanlar güýçli we owadan bolup ýetişipdirler we özleriniň gelip çykyşyny bilipdirler. Olar oşun ýygnap, Tibriň ýanyndaky Palatin baýrynda öz şäherini esaslandyrypdyrlar. Ýöne doganlar tersleşip, Romul Remi öldüripdir. Romil şäheriniň ilkinji patyşasy bolupdyr. Şonda Rimiň ähli ilaty Romil dostlary – ýaş ýigitler ekeni. Goňşy şäheriniň ýaşaýjylary olary ýigrenipdirler we gyzlaryny ermändirler. Şonda Romul mekizlige ýüz urup, Neptunanyň hormatyna baýramçylyk gurapdyr we oňa goňşy sabinleri maşgalalary bilen toýa çagyrypdyr. Baýramçylyk gyzyşan mahaly Romulyň yşarat etmegi bilen, onuň ýigitleri sabinli gyzlary ogurlap başlapdyrlar. Ogurlanan gyzlar atalary bilen älerini ýaraşdyrypdyrlar. Rimliler we sabinlerbir jemagaty irleşip, olara rimli Romul we sabinli Tit Tasiý patyşa bolupdyr.
Tiberiý Grakh (b.e.öň 162-133 ý) rim nobilitetiniň iň tanymal uruglarynyň birinden bolupdyr. Ol döwletiň kuwwatyny artdyrmak, rim jemgyýetini jebisleşdirmek isläpdir. Ol döwletiniň kuwwatynyň pese düşmegini goşunyň esasyny düzýän ownuk daýhanlaryň ýersizleşmegi bilen düşündiripdir. Onuň bilen gaýyn atasy Appiý Klawdiý, konsul (133ý) Musiý Ssewola, Lisiniý Krass we beýlekiler pikirdeş bolupdyrlar.
Iri ýer eýeleriniň uly bölegi «jemgyýetçilik ýerlerinden» uly ýerleri eýelänsoň, ýer özgerdişiniň geçirilmegine garşy bolupdyrlar. Rimiň şäher ilaty hem bu özgerdiş bilen gyzyklanmandyr.
b.e.öň 134-nji ýylyň Bitaraplyk aýýnda Tiberiý Halk tribuny wezipesini ýerine ýetirip başlapdyr. Ol agrar özgerdişler barada kanun taslamasyny hödürläpdir. Onda raýatlaryň 500 ýugerden artyk ýeri döwletden kärendesine almagy gadagan edilipdir. Şondan artyk ýerler döwlete gaýtarylyp berilmedi. Ýersiz we az ýerli daýhanlara 30 ýugerden ýer paýlamalydy. Ownuk daýhanlaryň tozmagynyň we ýersiz galmagynyň öňüni almak üçin, olara ýerini satmak we peşgeş bermek gadagan edilýär. Olara döwlete uly bolmadyk salgyt tölemek girizilipdir. Gyş aýlary bolansoň, bu kanuny goldap, ähli ýerlerden daýhanlar Rime gelipdirler. Tiberiniň dosty, iň iri ýer eýeleriniň biri bolan halk tribuny Mark Oktawiý bu kanunyň taslamasyna «weto» girizipdir. Halk köpçüliginiň goldamagy bilen Tiberiý onuň wezipesinden aýrylmagyny gazanypdyr. Şondan ýer hakyndaky kanun tassyklanyp, ony amala aşyrmak üçin Tiberiý we Gaý Grakklardan, Appiý Klawdiýden ybarat topar işe girişipdir. Tiberiý öz ýurduny Rime wesýet eden Pergam patyşasy Attalyň gaznasyny ýer alan daýhanlara kömek üçin paýlamagy girizmekçi bolanda ony  patyşa bolmaga synanyşyk etmekde aýyplapdyrlar.
Serhetýaka uruşlarynda gazanylýan  uruşlar netijesinde  ýesir  alnan  wagşylary kolonlara  öwrüpdirler. Şeýdip imperiýanyň wagşylaşmagy  çaltlanypdyr.
B.e.öň II asyryň 40-njy ýyllaryna çenli gullaryň uly bölegi Sisisliýada jemlenipdir. Bu ýerde gozgalan zalym gul eýeleriniň biri Damofeliň öldürilmegi bilen başlanypdyr. Dildüwşüge siriýaly gul Ewn baştutanlyk edipdir. Olar Enn şäherini basyp alyp, ýarag ussalaryndan başga erkin ilaty gyrypdyrlar. Ewn Antioh ady bilen patyşa diýlip jar edilipdir. Ol öz döwletini Täze siriýa patyşalygy diýip atlandyrypdyr.sililiýanyň günbatarynda ýene bir gozgalaň tutup, oňa Kleon baştutanlyk edipdir. Kleon Ewn bilen birleşip, onuň goşunlarynyň strategi bolupdyr. Diodoryň maglumatlaryna görä gullar ownuk willalara we daýhanlara azar bermändirler. Täze siriýa döwleti 6 ýyl dowam edipdir. B.e.öň 132-nji ýýlda gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin Publiý Rupiliniň baştutanlygynda konsul goşuny iberilýär. Olar ilki gozgalaňçylaryň esasy berkitmeleriniň biri bolan Tawromenini, soňra paýtagty Enn şäherini gabapdyrlar. Gozgalaňçylaryň arasynda dönükler tapylyp, rimlileri Enni almaga kömek edipdirler. Patyşa Ewn – Antioh ýesir alnyp, gynalyp öldürilipdir. Rupiliniň goşuny Sisiliýany gozgalaňçylaryň galan toparlaryndan hem arassalapdyr. 3. Ownuk daýhanlaryň tozmagy halk köpçüliginde närazylyk döredipdir. Rim goşunynyň söweşe ukyplylygyny berkitmek üçinem özgerdişler geçirmek zerur bolupdyr.
1.Imperator Neron ölensoň, Rimde  syýasy çökgünlik emele gelip,  raýatlyk uruşlary bolup geçipdir. Welaýatlarda gozgalaňlar turupdyr. Tagt ugrunda uruşlar alnyp barlypdyr. 60-njy ýyllaryň ahyryndaky  raýatlyk uruşlary 70-nji ýylyň  başyna çenli  tamamlanypdyr. 69-njy ýylda gündogar welaýatlaryň  dikmeleri Beritde (Beýrut) ýygnanyp, Judeýadaky gozgalaňa  garşy hereket  edýän  rim goşunynyň  baştutany ýaşuly we tejribeli  serkerde  Wespasian  Flawini (69-79) imperator  saýlapdyrlar. Soňra ýurdy onuň ogullary Tit Flawiý (79-81) we Domisian (81-96) dolandyrypdyrlar. Bular esasanam welaýat begzadalaryna daýanyp, olary wezipelere çekipdirler. Domisianyň daşary  syýasaty üstünlikli bolmandyr. Ony köşkde dildüwşük  netijesinde  öldüripdirler. Şondan soň köne  senatorlaryň  biri Mark Kokseý  Nerwa imperator  saýlanypdyr.
L.Druzyň teklibi kabul edilmänsoň, italikler gozgalaňa başlapdyrlar. Ol “Arkadaşlyk urşy” adyny alan iň gandöküşikli uruşlaryň biri bolupdyr. Uruş b.e.öň 91-88-nji ýyllarda bolupdyr. Oňa samnitler we marslar has işjeň gatnaşypdyrlar. Gozgalaňçylar 100 000 adamly goşun döredipdirler. Olar öz döwletlerini hem döredipdirler. Ol bileleşik (fedarasiýa) görnüşinde bolup, Italiýa diýlip atlandyrylypdyr. Paýtagty Korfiniý şäheri. Olaryň döwlet dolandyryşynyň düzümi Rimiňkä meňzeş bolupdyr. Gozgalaňçylar b.e.öň 90-njy ýylda uly üstünlikler gazanypdyrlar. Olar öň goşulmadyk birnäçe grek şäherleri we beýleki taýpalar hem goşulypdyrlar. Etruriýa, Umbriýa ýaly welaýatlar hem ikirjiňlenip ugrapdyrlar. Rim senaty ähliumumy goşuna almaklygy yglan edipdir. Goşuna ýolbaşçylyk etmek üçin has ukyply serkerdeler bellenipdir. Gozgalaňa gatnaşmaýanlara rim raýatlygyny bermek hakynda karar kabul edilipdir. bu bolsa ikirjiňlenýänlere uly täsir edipdir. B.e.öň 90-89-njy ýylda bu kanun has çuňlaşdyrylypdyr. Kim ýaragyny 2 aýyň dowamynda taşlan bolsa raýatlyk hukugy wada berlipdir. Netijede gozgalaňçylaryň arasynda agzalalyk döräpdir, bir topary hereketi bes edipdir. Rim goşunynyň aýgytly hüjümi netijesinde b.e.öň 89-njy ýylda Korfiniý alnypdyr. B.e.öň 88-nji ýýlda gozgalaň basylyp ýatyrylypdyr. Şondan rimliler italiklere raýatlyk hukuklaryny beripdirler. Rimiň taryhynda I gezek ýeňen ýeňlenleriň talabyny ýerine  ýetiripdir.
Howply ýagdaý emele gelensoň, rimliler parasatly goja, tejribeli we seresaply Fabiý Maksim diktator saýlapdyrlar. Gannibal Rime gitmän, Apuliýa baryp, goşunyna dynç beripdir. Fabiý Maksim uly söweşden gaça durupdyr. Ol karfogen goşunynyň yzy bilen hereket edip, ownuk çaknyşyklarda onuň güýjüni kem-kemden gaçyrypdyr. Gannibalyň ýagdaýý ýaramazlaşyp ugrapdyr. Fabiniň haýal-ýagallygy we ownuk ýer eýeleriniň tozmagy Rimde närazylyk döredip başlapdyr. Halk ýygnagy aýgytly hereketleri talap edipdir. B.e.öň 216-njy ýylda tejribeli serkerde Lusiý Emiliý Rwel we aýgytly hereketleriň tarapdary Gaý Ferensiý Warron konsul saýlanypdyrlar. Olaryň 80 müň pyýada we 6-7 müň atly goşuny bolup, Kanny diýen ýerjagazda b.e.öň 216-njy ýylyň tomsunda  Gannibalyň goşuny bilen duşyşypdyrlar gannibalyň 40 müň pyýada, 14 müň atly goşuny bolupdyr. Gannibal keltleriň has gowşak goşunyny ortada saýlama goşunlary gapdallarda ýerleşdiripdir. Rimliler öňe çykyp duran karfogen goşunynyň merkezini gysyp, näçe öňe hereket etdigiçe, şonçada iki gapdaldaky goşunlaryň ortasyna gabalypdyr. Karfogeniň atly goşunlary Rimiň atly goşunyny serpikdirip, gabawy tamamlapdyrlar. Daşy gabalan rimliler gysylyp, biri-birine päsgel berip başlapdyrlar. Tizden söweş ýumruklaşma geçipdir. Rimlileriň köpüsi öldürilipdir we ýesir alnypdyr. Kanny söweşi az sanly goşun tarapyndan köp sanly goşuny doly gabamagyň we ýok etmegiň nusgawyň nusgawy hasaplanýar.
Tribunlar senatyň gözegçiligi astyna geçirilipdir. “Wetony” öz erkiňe ulanmak çäklendirilipdir. Halk ýygnagynyň hem häkimiýeti çäklendirilipdir. Sud işleri onuň ygtyýaryndan alnypdyr. Proskribsiýa edilenleriň 10000 guluny Sulla erkinlige goýberipdir. Olarakorneliýler diýilýär. Olar Sulla wepaly bolup, halk ýygnagynyň kararlaryny kesgitläpdirler.
Sulla garşydaşlaryny jezalandyryp, tarapdarlaryny sylaglapdyr. Ol proskripsiýalary, ýagny öz garşydaşlarynyň we olara duýgudaşlyk edenleriň sanawlaryny düzdürip, oňa ady girenleri öldürdirdir we emlägini elinden alypdyr. Olaryň nesilleriniň hukuklary kesilipdir. Köp şäherler, aýratynam Samniý we Etruriýa ýerleri, taýpalar terrora sezewar edilipdir. olardan alnan ýerleriň hasabyna Sulla öz tarapdarlaryna ýer paýlapdyr.şondan soň Sullanyň sowgady bilen iri ýer eýeleri emele gelipdir. 120 müň urşuja 30 ýugere çenli ýer paýlanypdyr. Sulla döwlet gurluşyna özgerdişler girizdi. Döwletiň başynda diktator hökmünde özi oturýardy. Senatyň hukuklary giňeldilip, sany 300 bolanyndan 600-e ýetirildi. Sud işleri senata gaýtarylyp berildi. Halk tribunynyň ähmiýeti peseldilipdir. Bu wezipäni bir gezek eýälän adama soň ýokary wezipä saýlanmak gadagan edilipdir.
III Makedon urşy (biziň eýýamymyzdan öňki 171-1684) netijesinde erkin daýhanlaryň sany azalypdyr, şäherler boşapdyr. Makedon begzadalarynyň bir bölegi Rime tarap ýykgyn edipdir. Ýöne ilatyň demokratik gatlaklary Rimiň täsirinden we ýerli begzadalaryň Rim paraz syýasatyndan närazy bolupdyrlar. Mundan peýdalanyp Filipp V-ň ogly Perseý Antirim bileleşigini döretmegi karar edipdir. Ol köpçüligi özüne çekmek üçin bergileri ýatyrmagy, ähli jenaýatkärleriň günälerini geçmegi wada beripdir. Ýöne Perseý Rime garşy bileleşik döredip bilmändir. Biziň eýýamymyzdan öňki 171-nji ýylda III Makedon urşy başlanyp, diňe odrisleriň Patyşasy Makedoniýanyň ynamdar arkadaşy bolupdyr. Biziň eýyamymyzdan öňki 168 –nji ýylda Pidne diýen ýerde Makedon goşuny ýeňilipdir. Perseý gaçypdyr. Ýöne soňra rimlileriň eline düşüpdir we ýesirlikde ölüpdir.
B.e.öň VI asyrda etrusk şäherleri has ýokary göterilende bolsa, olar b.e.öň 524-nji ýylda Kompaniýada we Lasiýada, 474-nji ýylda bolsa Kumynyň ýanynda deňiz söweşinde ýeňlip, täsirini ýetiripdirler. Şondan soň etrusk şäherlerine keltler çozup giripdirler. Etrusklaryň Italiýada agalygynyň ýykylmagyna olaryň içerki gowşaklygy, agzalalyklary, şäherleriň arasynda aragatnaşyklaryň gowşaklygy we özara bäsleşikleri, grek-pars uruşlary netijesinde ykdysadyýetiň zyýan çekmegi sebäp bolupdyr.
III. Karfogen ýaşamagyny dowam edýärdi. Ol ykdysady, söwda, harby taýdan Rime howp salmaýardy. Şonda rimliler Gannibalyň Italiýa ýörişini ýatdan çykarmandyklary üçin Karfogeni ýok etmegi niýet edinipdirler. Ýazyjy Senzor Mark Porsiý Katon biziň eýýamymyzdan öňki 153-nji ýylda Karfogene baryp gören wagty onuň ykdysady ýagdaýynyň gowulaşandygyny görüp haýran galypdyr. Karfogen oba hojalygyny ösdürmeklige uly üns beripdir. Ýag we çakyr öndürilişini artdyrypdyr. Hünärmentçilik ösüpdir. Ýerli taýpalar bilen söwda gatnaşyklary alnyp barlypdyr. Katon Karfogeni ýok etmek üçin çäreler görmegi senatdan talap edipdir. Ol ähli çykyşlary: “Karfogen ýok edilmelidir” diýen jümle bilen tamamlapdyr. Biziň eýýamymyzdan öňki 149-njy ýylda Rimiň barlamagy bilen III Puni urşy barlapdyr. Urşuň bahanasy bolup Numidiýanyň we Karfogeniň arasyndaky dawa  hyzmat edipdir. Rim senaty Karfogeni biziň eýýamymyzdan öňki 201-nji ýyldaky ýaraşygyň şertlerini ýerine ýetirmezlikde aýyplapdyr. Karfogenliler islendik şertler bilen ýaraşyk baglaşmaga razy bolupdyrlar. Olar Rimiň talap etmegi bilen ýaraglaryny bermelidirler, rimlileriň talaby  bilen karfogenliler şäherden çykyp 15 kilometr uzakda ýerleşmelidiler. Ikinji şert karfogenlileri kanagatlandyrmaýar, şonuň üçin olar ahyryna çenli söweşmegi maksat edinipdirler. Olar gullary azatlyga goýberipdirler. Ýarag öndüripdirler, şäheri berkidipdirler. Azyk, suw üpjünçiligini gowulandyrypdyr-lar. Rimliler şäheri gabapdyrlar. Biziň eýýamymyzdan öňki 149-147-nji ýyllar aralykda ony alyp bilmändirler. Ahyry Afrika konsul Publiý Korneliý Ssipion Emilian gelipdir. Ol Karfageni doly gabapdyr ony meýdan uruşlarynda ýok edipdir. Biziň eýýamymyzdan öňki 146-njy ýylyň tomsunda Karfogeni zalt edip almaga başlapdyr her bir öý üçin 6 gün söweş edipdir. 50 müň karfogenli Rime boýun egipdir. Olary gulçulyga satypdyrlar. Şäher talanypdyr we ýakylypdyr. Karfogene degişli talan ýerler Rimiň Afrika welaýatyna öwrülipdir.
Italikler raýatlyk hukugy ugrunda çykyş edip başlapdyrlar. Çünki olar medeniýeti, gelip çykyşy dili taýdan rimlilerden kän tapawutlanmandyrlar. Emma olar syýasy we ykdysady taýdan kemsidilýärdi.
Ykdysadyýetiň pese düşmegine  döwletiň  salgyt  syýasaty  hem täsir  edipdir. Imperator köşgüni, dolandyryş ulgamyny, goşuny saklamak üçin  ägirt uly serişdeler gerek bolupdyr. Köpsanly salgytlar, döwlet borçlary, dürli ýygymlar ilaty tozdurypdyr.
Rimde halk  gozgalaňlary, dini hereketler hem giň  gerim  alypdyr.
Mowzuk: Giçki Rim imperiýasy (dominat döwri)
Traýanyň asly Ispaniýadaky   rim koloniýasy  Italikiden  bolupdyr. Ol 96-98-nji ýyllarda Nerwa bilen bile dolandyrypdyr. 98-nji ýylda Nerwa  ölensoň, Imperiýanyň  hökümdary bolupdyr. Traýan senat bilen  dostlukly  gatnaşyklary ýola goýupdyr. Olara welaýatlaryň häkimleri  bellemäge we olara  sud gözegçilik  etmäge, erkin sözlemäge  hukuk beripdir.
B.e.öň 87-nji ýylda Korneliý Sinna konsul saýlanypdyr. Şol ýyl Sulla 6 legiona baştutanlyk edip, Gündogara gidipdir. Mundan peýdalanyp, populýarlar, täze raýatlar Sullanyň girizen düzgünlerine garşy çykyp ugrapdyrlar. Korneliý Sinna halk ýygnagyna, täze raýatlaryň ähli triblere bölünmegi we Sullanyň tussag edenleriniň hukuklarynyň döredilmegi barada kanuny hödürleýär. Ýöne beýleki konsul Gneý Oktawiý Sullanyň tarapdary bolany üçin bu teklip geçmändir. Dawa-jenjeller ýaragly çaknyşyga geçipdir. Sinna Rimden gaçmaly bolupdyr. Ol italikleriň şäherlerine aýlanyp, öz tarapdarlaryndan goşun ýygnapdyr. Gaý Mariý hem öz weteranlaryndan düzülen goşuny bilen oňa goşulypdyr. Sullanyň edişi ýaly, bularam Rimi gabap, basyp alypdyrlar. Soň olar Sullanyň tarapdarlarynyň köpüsini öldüripdirler. Sullanyň düzgünini ýatyrypdyrlar. Halk tribunynyň häkimiýeti doly dikeldilipdir, halk ýygnagynda öňki ses beriş düzgünini girizipdirler. Täze raýatlaryň hukuklary öňki raýatlaryňky bilen deňleşdirilipdir we olary ähli triblere ýazypdyrlar. Bergileriň bir bölegi ýatyrylypdyr. Ýer we galla paýlanypdyr. Tiz wagtdan Mariý ölüpdir.
3.	Korneliý Sullanyň hökümdarlygy.
1. Arkadaşlyk urşy netijesinde italiklere raýatlyk hukuklary berlen-de bolsa, optimallar olaryň hukuklaryny çäklendirmekçi bolýardylar. Italikleri 35 tribiň diňe 8-ne ýazypdyrlar. Senat şeýle etmek bilen täze raýatlaryň halk ýygnagynda syýasy täsirini çäklendirmek isläpdir. Täze raýatlyk we populýarlar bolsa italikleriň ähli triblere ýazylmagyny talap edipdirler. Uruşdan soň ýurduň ykdysady ýagdaýy ýaramazlaşypdyr. Ýene-de içerki syýasy göreş gazaplaşypdyr.
Içerki syýasy göreşiň gaýtadan güýçlenmegi b.e.öň 88-nji ýýlda halk tribuny bolan Sulpisiý Ruf bilen baglanyşykly bolupdyr. Ol birnäçe kanunlary teklip edipdir. Bu kanunlar durmuşa geçirilende optimatlara gowy zarba uruljakdy. Ol täze raýatlaryň 35 tribe hem ýazylmagyny, 10 müň sestersiden köp bergisi bolan senatorlary senatdan çykarmagy, ýurtdan kowlan populýarlaryň gaýtarylyp getirolmegini teklip edipdir. Optimatlaryň garşylygyna garamazdan, b.e.öň 88-nji ýylda Rufuň kanunlary kabul edilipdir. sulpisiý Rufuň ýene bir teklip eden kanuny hem Pont patyşasy Mitridat VI bilen urşa gitmäge taýýar bolup duran serkerde Sullanyň serkerdelikden aýrylmagydy. Sebäbi ol ýeňiş gazanyp geläýse, ýurdy almagy mümkindi. Ruf Sullanyň ýerine ýene-de populýarlaryň tarapyna geçen Gaý Marini goýmakçy ekeni. Sebäbi Sulla senatyň tarapdary bolupdyr. Bu teklip halk ýygnagynda geçipdir, ýöne Sullany goşundan çetleşdirmek mümkin bolmandyr. Urşyjylar Sullany goldapdyrlar. Sulla goşuny Rimiň üstüne äkidip, şäheri basyp alýar. Rimiň taryhynda ilkinji gezek Rimi rim goşuny eýeläpdir. Kanun boýunça Rime goşun girizmek gadagan ekeni. Onuň goşunlary şäher diwarlaryndan daşarda saklanypdyr.
Ermenistanda, Judeýada gozgalaňlar  bolupdyr. Germanlaryň serdary Marobod  Dunaýdan  demirgazykda  uly taýpa  bileleşmesini  döredipdir. Rimliler oňa çozmak üçin  illiriýadan  we  pannoniýadan  goşun  ýygnapdyrlar. Bu bolsa gozgalaňa  getiripdir (6-9 ýyllar).
Söwda – süýthorçylyk bilen meşgullanýan gatlak üçinem bähbitli bolan kanunlar girizilipdir we olaryň goldawyny gazanypdyr. Gaý Semproniý Grakh agrar meseläni Kompaniýa, Tarente, Karfagene koloniýalar çykarmak arkaly çözüpdir.
Tiberiniň işini b.e.öň 132-nji ýylda konsul bolan Popiliý Zenat hem dowam edipdir. Ýer paýlanan topar işini dowam edipdir. Demokratik we agrar özgerdişler ugrundaky hereketiň täzeden ýokary göterilmegi Tiberiniň inisi Gaý Grakhyň ady bilen baglanyşyklydyr. Ol agrar özgerdişleri tamamlamak we doganyny öldürenlerden ar almak üçin senatda jemlenen rim oligarhiýasyna zarba urmagy maksat edinipdir. Ol rim raýatlarynyň dürli gatlaklaryny jemläp, nobilitete garşy goýmak isläpdir. Oba plebsi ony goldapdyr. Şäher ilatyny öz tarapyna çekmek üçin ol döwlet ammaryndaky galladan şäher ilatyna örän arzan bahadan satmagy ýola goýupdyr.
Ýene bir uly gozgalaňlaryň biri Lasiýadaky Setiý şäherinde b.e.öň 199-njy ýylda bolupdyr. Bu ýerde II Puni urşundan soň satyn alnan gullaryň sany köpelipdir. Gullar dildüwşik gurap, birnäçe şäheri eýelemegi maksat edipdirler. Ýöne bulary dönükler satypdyrlar. Rim pretory bu barada bilen dessine 2000 urşujy bilen ýörişe çykyp, olaryň birnäçesini tutupdyr we hoja çüýläpdir.
1. II Puni urşundan soň Rim respublikasy ellinçilik döwletler babatda hem işjeň syýasat ýöredip başlapdyr. Şol wagtlar gündoxgarda iki sany uly we güýçli ellinçilik döwlet – Selewkidler döwleti we Makedoniýa agdyklyk edipdir. Ellinçilik döwletlere garşy göreşde Rim olaryň özara bäsdeşligini we grekler bilen oňşuksyzlygyny  peýdalandy. Rimiň gündogara ýöriş etmeginiň birnäçe sebäpleri bolupdyr. Şu döwre çenli Rimiň ykdysadyýeti çalt depginler bilen ösüp başlapdyr. Ykdysadyýetde haryt önümçiligi ösüpdir. Munuň üçin köp çig mal, çykdajy talap edilipdir. Gul edinmek, basylyp alnan ýerleriň baýlyklaryny almak uruşlaryň baş maksady bolupdyr. Ilki Illeriýa basylyp alynýar. Rim illeriýa kenarlaryny eýelemek bilen Balkan ýarym adasynyň günbatar bölegindäki birnäçe grek şäherdlerinde öz syýasy täsirini berkidipdir.
Rimde agaç işläp bejermeklik, metal işläp bejermek, keramika önümçiligi, dokmaçylyk, gön önümçiligi kem ösüpdir. Rim, Tarent, Puteoly şäherleri iň iri hünärmentçilik merkezlerine öwrülipdirler. Hünärmentler öz meselelerini çözmek üçin birleşmeler döredipdirler.
Rim agranomlary Katon we Warron gul zähmetini ulanmazdan girdejili hojalygy göz öňüne getirmändirler. Olar guluň işläp biljek ýerini hasaplap çykarypdyrlar. Guluň işledilmegi üçin, olara gözegçiler belläpdirler. Gullaryň gowy işlänlerine köp iýmit we gowy eşik beripdirler. Hat-da biraz emläk (iki goýun, öý goşlary) hem birilýän ýagdaýlary bolupdyr. Şeýle emläge pekuliý diýlipdir. Italiýada gullardan başga-da erkin işçileri hem hakyna tutupdyrlar. Bu ýagdaý gyssagly işler ýüze çykanda bolupdyr.
Neron ilkibaşda rim senat   aristokratiýasynyň  umytlaryny ödäpdir. Ol imperator bolan badyna  ähli döwlet  işlerini  çözmegi senata  tabşyrýandygyny, özüniň  bolsa goşunlaryň  ýerleşen  ýeri bolan  welaýatlaryň  işi bilen  meşgullanjakdygyny  aýdypdyr.
B.e. öň I asyryň ortalarynda  häkimýet ugrundaky göreş netijesinde  iudeý hökümdarlary Pompeýe ýüz  tutupdyrlar. Rim goşunlary Polestina girip, Iýerusalimi basyp alypdyrlar. Judeýa Rimden  garaşly ýurda  öwrülipdir. Rimliler dini durmuşyny we  içerki dolandyryşyny Ýahwe ybadathanasynyň  ýokary ruhanylaryna  goýup,  Judeýa  öz dikmelerinden  patyşalary  goýupdyrlar. Şeýle patyşalaryň  birem  Judeýanyň  goňşusy Idumeýden  bolan Irod ekeni. Ol Awgustyň döwründe  Siriýadaky   rim legatynyň  gözegçiliginde  “Judeýanyň  prokuratory” bolupdyr. Judeýada üç sany dini toparlanşyk emele  gelipdir.
2.	Uruş weteranlaryna ýer bermek.
Awgust senatyň agzalarynyň  sanyny 600-e  getiripdir.Ol senat gatlagy üçin  emläk derejesini  girizip,  onuň möçberi  1 mln  sestersä deň  bolan. Ol wsadniklere daýanyp, olar üçin 400 müň sestersiý  emläk senzini girizipdir.
Sulla diktator bolansoň, manarh ýaly hökümdarlyk edipdir. Ol hat-da öz çykaran kanunlaryna ters gelýän işleri hem edipdir. Onuň alyp barýan işleri döwleti manarhiýa görnüşinde dolandyrmaga şertler döredipdir. Ol özüniň hökümiýetini hat-da tarapdarlarynyň hem ýigrenýändigine düşünipdir. Sebäbi respublika däpleriniň güýçleri entek güýçli bolupdyr.
Hojaýynlaryň gula bolan hukuklaryny   çäklendiripdir. Guly öldürmek adam öldürmek bilen  hasaplanypdyr. Ybadathanada gaçybatalga  gözlän  guly  hojaýyna gaýtaryp  bermeli däl  diýip yglan edipdir. Antonin daşary syýasatynda  gündogar goňşulary bilen seresaply bolupdyr. Ol parfiýalylaryň Ermenistana  girmeginden  hüşgär  bolupdyr. Olwiýanyň ýaşaýjylaryna  alanlaryň  çozuşlaryna  garşy kömek beripdir. Bospor, Iber, Kolhida patyşalyklarynda ýagdaýa  gözegçilik edip, işlerine  goşulypdyr. Antonindensoň ýurdy ogullygy  Mark Awreliý (161-180ýý) dolandyrypdyr.
284-nji ýylda goşun  illiriýaly  Gaý Waleriý AwreliýDiokletiany  imperator  saýlapdyr. Şondan soň imperiýanyň  dominat  döwri başlanypdyr.
Imperator gwardiýasy döredilip, oňa pretorianlaryň   gwardiýasy  diýilýär. Başga-da Müsüri dolandyrýan  Müsür  prefekti, Rimi azyk bilen  üpjün  edýän  annon prefekti, ýangyna we gijeki tertip-düzgüne seredýän  wigiller prefekti döredilipdir. Welaýat prokuratorlary salgytlaryň  ýygnalyşyna, goşuna hak tölenişine  gözegçilik edipdirler. Olar welaýatdaky dikmäniň  işine gözegçilik edip, şübheli zat bolsa  Rime habar  bermeli  ekenler.
Awgust gaçgak gullary gaýtaryp getirdipdir.
1.B.e. öň 30-njy ýyldan başlap, Oktawian  Rimiň  ýeke-täk hökümdary bolupdyr. B.e. öň 29-njy ýylda ol Rime gelip,   uly triumf  geçiripdir. Senat we komisiýalar oňa imperator adyny beripdirler. Oktawiana ömürlik halk tribuny wezipesi hem  berlipdir. Ol Senzor hökmünde  senaty  Antoniniň  tarapdarlaryndan  we beýleki   duşmanlaryndan  arassalapdyr. Urşujylaryň köpüsine  ýer berip,  öýlerine  goýberipdir.
Ylymda XVII asyrdan başlap, etrusklaryň gündogardan gelip çykandygy baradaky pikir agdaklyk edipdir. XIX-XX asyrlaryň sepgidnde bu çaklamany rus alymy W.I.Modestow gorapdyr. Bu ugry goraýan alymlar Gerodotyň we Tasitiň tirenleriň Lidiýadan gelip çykandygy baradaky habarlaryna we olaryň medeniýetiniň gündogar alamatlaryna salgylanýarlar. Ýöne XVIII asyrda käbir nemes alymlary rasenleriň adyny Alplarda ýaşaýan retleri ady bilen meňzeş hasaplap, olary demirgazykdan getirip çykarypdyrlar. Bu çaklamany XIX asyrda Nibur we Mommzen güýçli goldapdyr.
Konstantiniň döwründe  Diokletianyň  başlan harby  özgerdişi hem  tamamlanypdyr. Serhet we hereketli goşunlara  bölmeklik saklanyp galypdyr, ýöne  dominatyň  esasy daýanjy bolan  hereketli  goşunlar iki topara  bölünipdir. Has öňe saýlanan  goşun  bölümlerini  köşk goşunlary edipdirler.. Olar Rimde we beýleki paýtagtlarda  ýerleşipdirler. Öňki pretorian  goşunlary dargadylypdyr. Olaryň ýerine  köşk goşunlary ýerleşdirilipdir. Konstantiniň döwründe  goşunyň  wagşylaşmagy  has-da  artypdyr. Rimde harby gulluk edýän wagşylara  raýatlyk  hukuklary  berlipdir. Olara uly  wezipeleri eýelemäge  mümkinçilik döräpdir.
1.	V asyrda Günbatar Rim imperiýasynyň umumy ýagdaýy
Oba hojalygynyň we hünärmentçiligiň ösmegi bilen söwda hem janlanypdyr. Deňiz söwdasy gülläp ösüpdir. Rim, Sirakuzy, Puteoly şäherleri iri söwda merkezleri bolupdyrlar. Italiýadan çakyr, ýag, keramika, metal önümleri çykarylypdyr. Metal, daş, reňk, aýna, bezeg zatlary, gullar, azyk önümleri bolsa getirilipdir.
Ol Domisianyň döwründe  pese düşen  rim ýaragynyň  abraýyny  dikeltmek üçin, dolandyryp başlan  aýlaryndan  başlap,  basybalyjylykly  uruşlara  taýyarlanyp başlapdyr. 101-nji ýylda Dakiýa garşy  harby hereketlere başlapdyr. Uly rim goşuny Dunaýdan  geçip,  daklaryň  paýtagty  Sarmizegetuzä ugrapdyrlar.Daklar her obany, dagy, dag geçelgesini mertlerçe gorapdyrlar. Ýolda Apula  galasynyň  ýanyndaky söweşde  rimliler ýeňip, paýtagta ýol açylansoň, Desebal  boýun  egipdir (103ý). Desebal agyr  ýaraşyk  şertlerine  boýun bolmaly  bolupdyr. Dakiýada wagtlaýynça  rim goşunlary ýerleşdirilipdir.
4.	B.e.öň 83 –nji ýylda Sulla Brundiziýada gelip düşüpdir. Sullanyň 40000 goşuny bolupdyr. Onuň arkasynda gündogar welaýatlar durupdyr. Ýöne döwletiň merkezi Italiýa we günbatar welaýatlar onuň garşydaşlary tarapyndan dolandyrylypdyr. Populýarlaryň hökümeti iki sany güýçli goşun toplap kompaniýada sullanyň hüjüm etmegine garaşypdyr. Bularyň hereketsizliginden peýdalanyp, Sulla Apuliýany garşylyksyz eýeläpdir we özüne geljekki hereketler üçin daýanç döredipdir. Ol güýçleri öz tarapyna çekip ugrapdyr. Oňa tejribeli Metell Peý, ýaş Lisiniý Krass we Gneý Pompeý öz goşunlary bilen gelip goşulypdyrlar.
1.	Rimiň basybalyjylykly-daşary syýasaty.
67-nji ýylda Rimiň  ilaty güçli epidemiýa   duçar bolupdyr. Neron Gresiýa gidip,  ol ýerde  68-nji  ýyla  çenli bolupdyr. Ol ýerde Neron şahyrlaryň, aýdymçylaryň   bäsleşiklerinde çykyş edipdir. Olimpiýa oýunlarynda  bolsa oňa  grekler  sansyz  ýeňijileriň  wenohlaryny   gowşurypdyrlar. Muňa minnetdarlyk hökmünde Neron Gresiýany  “erkin” diýip yglan  edipdir we  birnäçe  salgytlary ýatyrypdyr.
1.	I asyryň 80-nji ýyllarynyň başynda Rimde raýatlyk urşy.
Rim imperiýasynda ýagdaý ýaramazlaşypdyr. Britaniýa bölünip aýrylypdyr. Judeýada gozgalaň  turupdyr. Rimde täze dildüwşük ýüze çykypdyr.
Neron ýanan paýtagty öňküsinden has kaşaň  edip gurmagy  maksat edipdir. Munuň üçin ägirt uly serişdeler gerek bolupdyr. Ol salgytlary artdyrmak  bilen bir wagtda  welaýat dikmeleriniň  etmişleri üçin  emlägini elinden  alyp başlapdyr.Welaýat dikmelerini  bolsa senat belläpdi. Netijede Neron senat bilen arasyny üzüpdir. Senatorlaryň köpüsi  55-nji ýylda  Ermenistan  üçin Parfiýa garşy başlanan urşuň  uzaga  çekmeginden  närazy bolupdyr. 60-njy ýylyň ahyrynda  rim goşunbaşysy  Gneý Domiriý  Korbulon  Ermenistandan  parfiýa goşunyny  gysyp çykarypdyr. Ýöne tiz wagtdan ermeniler gazaplylygy üçin rimlileri  ýigrenipdirler. Olar ýene parfiýalylaryň  tarapyna geçipdirler. Rimden täze goşun gelipdir. Ol Ermenistanyň esli ýerini basyp alyp, Randeýa şäherçesiniň  ýanynda  gyşlapdyr we urşy gutardy hasaplap, Rime ýeňiş habaryny  iberipdir. Ýöne 62-nji  ýylda  parfiýalylar duýdansyz umumy hüjüme geçipdirler. Olar rimlileri gabap, boýun egdiripdirler. Rimliler harby emläklerini goýup we ýesirleri boşadyp Ermenistandan  gitmeli bolupdyr.
4.	Italiklere Rimiň raýatlyk hukuklaryny bermek.
2.	Günbatar Rim imperiýasynyň  ýykylmagy
109-njy ýylda rimliler Kawkaz daglarynyň  günortasynda  kolhlary, iber we sarmat  patyşalaryny  boýun egdiripdir. Bosporyň patyşasy hem  imperatora  wepalylyga  kasam edipdir. 111-nji ýylda Sinaý ýarym adasyny, Arabystanyň   demirgazyk – günbatar bölegini  basyp alypdyr.
3.	Gadymy hristian jemagatlary we olaryň  II-III asyr larda  ösüşi
68-nji ýylyň başynda  Neron  Italiýa  dolanyp gelipdir. Ol triumf ýaly edip gelipdir. Rime girende onuň öňünden   88 sany wenogyny geçiripdirler. Tiz wagtdan Akwitaniýadaky dikme  ÝuliýWindeks  gozgalaňa başlap, oňa Pireneý ýarym  adasynyň  welaýatlary hem goşulypdyr. Neron Müsüre gaçjak bolýar. Pretorianlar muny bilip, gozgalaňçylaryň tarapyna  geçipdirler. Neron Rimden gaçypdyr. Senat onuň häkimýetden  çetleşdirilip, sud   jogapkärçiligine  çekilýändigini  yglan edipdir. Hemmeler tarapndan ýekirlen Neron  özüni öldüripdir.
Gullaryň bahasy üýtgäp durupdyr. Üstünlikli uruşlar mahaly guluň bahasy 4 denariý, adaty bahasy bolsa 400-500 denariý bolupdyr. Ýokary hünärli gullar has gymmat bolupdyr.
Triumwirler dildüwüşijileri proskribsiýa  edip  başlapdyrlar, 300 senator, 2000 wsadnik öldürilipdir. Olaryň ilkinjileriniň biri Siseron  bolupdyr.
2. B.e.öň 80-nji ýyllarda Kiçi Aziýadaky mülklerinde Rimiň ýagdaýy öwerlik bolmandyr. Gresiýada, Makeoniýada, Aziýada (Pergam patyşalygy), Kolikiýada we Rime garaşly patyşalyklarda (Wifiniýada, Kappadakiýada, Paflagoniýada) ilatyň rimlilere garşy meýilleri güýçlenipdir. Italiýanyň öz çindäki dartgynly durmuş syýasy ýagdaý rim senatyna gündogar işlerine gatyşmaga mümkinçilik bermändir. Pont patyşasy Mitridat VI Ýewpator mundan peýdalanmak isläpdir. Ol gujurly hökümdar we ökde diplomat bolupdyr. Ol kakasyndan miras alan Gara deňziň günorta – gündogaryndaky uly bolmadyk patyşalygyny b.e.öň 90-njy ýyllaryň ahyrlaryna çenli ep-esli giňeldipdir. Ol Kolhidanyň kenarýakalaryny, Taman ýarym adasyny, Krymy, öňki Bospor patyşalygynyň ýerlerini we Hersonesi eýeläpdir. Ol Kiçi Ermenistany özüne tabyn edipdir. Kappadakiýa we Paflagoniýa täsirini ýetirip Rimiň kiçi Aziýadaky mülklerine ýakynlaşypdyr. Ol 250 müň pyýada, 40000 atly goşundan, 400 söweş gämisinden ybarat goşun düzüpdir. Wifiniýanyň öz serhetýaka etraplaryna çozmagyny bahanalap, Mitridat Rime uruş yglan edipdir (b.e.öň 89 ý). Ol Aziýa welaýatyny basyp alypdyr. Ol ähli ýerde öz-özüňi dolandyryşyň, demokratik düzgünleriň girizilýändigini, salgytlar boýunça bergidarlygyň ýatyrylýandygyny 5 ýyllap salgyt alynmajakdygyny yglan edip, kiçi aziýa ilatynyň goldawyny tapypdyr.
Italiýanyň gazylyp alynýan peýdaly magdanlary köp bolmandyr. Allarda – mis we altyn, Etrurýada – demir, mis, galaýy, slanes, Bruttiýada – demir, mis, kümüş, Apenninlerde – gurluşyk daşy, mermer, Tibriň deňze guýýan       ýerinde – duz, Kampaniýada ýokary hilli toýun bar ekeni. Daglarda agaçlaryň dürli görnüşleri ösüpdir. Günorta Italiýada ösümlikler hemişe ýaşyl öwsüpdir. Italiýada alma, armyt, üzüm, nar, zeýtun, badam agaçlary, däneli ösümliklerden arpa, bugdaý, dary, polba, kösükli we bakja ekinleri, zygyr ösdürilip ýetişdirilipdir.
B.e. 9-njy  ýylyň  güýzünde  germanlaryň  ? taýpasynyň serdary Arminiý Kwintiliý Waryň  3 legionyny  aldap Tewtoburg tokaýynda  ýok  edipdir. Bu habar Rimde aljyraňňylyk döredipdir. Germanlaryň Galliýa  çozmagyndan  gorkupdyrlar. Yöne bu ýagdaý  ýüze  çykmandyr. 2.Awgust ömrüniň ahyrynda ogullygy  Tiberini (14-37ýý) mirasdar belläpdir. Rimde birnäçe  gozgalaňlar bolup,  olar baslyp ýatyrylypdyr. Tiberiý 37-nji ýylda Kapreýa  adasynda  ölensoň,  senat we prefekt  Tiberiniň   ýegeni  Germanigiň  kiçi ogullarynyň biri  kaligula  lakamly gaý Sezary mirasdar belläpdirler. Ol hem ýurdy dört ýyl dolandyrypdyr. Ol Tiberiniň tygşytlan  serişdelerini   tomaşalara,  pretorianlara, garyplara sowup,  tiz gutarypdyr. Soňra ol gaznany doldurmak üçin  sähelçe   etmişi üçin  senatorlary  we baý  rimlileri  jezalandyryp, emlägini  talap  başlapdyr. Ýöne ol çalt keselläpdir we  dildüwşük netijesinde  öldürilipdir. Senat we pretorianlar onuň daýysy Klawdini imperator  saýlapdyrlar.
Ol harby özgerdişler hem geçiripdir. Ol harby gullugyň anyk möletini kesgitläpdir. Rim raýaty üçin hökmany gatnaşmaly ýörişleriniň sanyny azaldypdyr. 17 ýaşdan kiçi raýatlary gulluga almagy gadagan edipdir. 46 ýaşdan ulular gullukdan doly boşadylypdyr.
Klawdiniň prinsipaty  döwri (41-54ýý) imperator  dolandyryş  ulgamynyň  berkidilen  wagty bolupdyr. B.e. öň 42-nji ýylda Illirik welaýatynyň  dikmesi  Kamill Skribonian  Respublikany  dikeltmek  üçin  Rime goşun  çekipdir. Ýöne üçünji gün diýlende  urşujylar ony ýok edip,  Klawdiýa wepalydyklaryny  aýdypdyrlar. Şol bir wagtda hem  Rimde  senatorlaryň   arasynda Skribonianyň  tarapdarlarynyň  dildüwşüginiň  üsti  açylýar. Klawdiý olardan öç alýar. Senatorlara Rimden  çykmak gadagan  edilýär.Käbirleri jezalandyrylýar, köpüsi sürgün  edilýär. Bu wakalar respublikanyň tarapdarlarynyň   goşunda-da, plebsde-de  ýokdugyny  görkezýär. Sebäbi urşujylar we garyplar imperatordan   paýlanýan  sowgatlara imrigipdirler. Welaýatlaryň ýokary gatlaklary  bolsa imperatorda  özleriniň  emlägine  bolan  hukuklaryny  görüpdirler. Klawdiý we onuň Narsist Pallant ýaly ýakyn  adamlary syýasy  ýagdaýy  hasaba alyp senat  oppazisiýasy  göreşde  goşuna we welaýat begzadalaryna  daýanýar. Klawdiý hem  welaýatlardaky  begzadalardan  köpüsine  Rimiň  raýatlyk hukuklaryny  beripdir.
Goşunda düýpli özgerdiş zerur bolupdyr. B.e.öň II asyryň II ýarymynda emläk derejesi 11 müňden 4 müň assa çenli azaldylyp, rim goşunynyň üsti doldurylypdyr. Emma Rimde düýpli harby özgerdişleriň geçirilmegi Gaý Mariniň ady bilen baglanyşyklydyr. Gaý Mariý rim raýatlarynyň orta gatlaklaryndan bolup, ömrüniň esasy bölegini goşunda geçiripdir, onuň gowşak we güýçli taraplaryny öwrenipdir. Ýönekeý urşujylaryň ýagdaýyna gowy düşünipdir. Onuň özgerdişleriniň başlangyjy b.e.öň 107-nji ýyl hasaplanýar. Şonda ol emläk ýagdaýyna garamazdan, islendik raýaty goşuna almak barada senatdan rugsat alypdyr. Meýletin alnan her urşuja döwlet tarapyndan ýarag, hak berlipdir. Gullukdan soň bolsa ýer paýy wada berlipdir. Watany goramak hormatly hukuk bolanlygyndan, peýdaly käre öwrülipdir. Öňki goşunda ilkinji hatarlarda has barly adamlar gulluk eden bolsalar, indi urşujynyň (legioneriň) söweşjeň ukyplaryna görä, harby baştutan ornuny kesgitläpdir.
3.	B.e.öňki 100-nji ýýlda Apuliý Saturniniň işi boýunça kowlanlary gaýtaryp getirmek.
Wandallar öz flotuny döredip, Sisiliýanyň, Sardiniýanyň , Korsikanyň  kenarlaryny  tozdurýarlar. 455-nji ýylda wandallar 14 günüň  dowamynda  Rim şäherini  görlüp-eşidilmedik talaňçylyga   sezewar edipdirler. Özleri bilen äkidip bilmejek  zatlaryny  weýran  edipdirler. Şol döwürden başlap, “wandalizm” sözi  medeni gymmatlyklary çendenaşa  rehimsizlik bilen ýok etmegi  aňladýar.
Sud işlerine hem özgerişlikler girizipdir. Işi gowy bilýän hemişelik sud komissiýalary döredilipdir. Sebäbi bir ýyllyk saýlanýan pretorlar işi gowy bilmändirler we olaryň az sanly bolany üçin köpsanly sud işlerini seljermäge mümkinçiligi bolmandyr.
Meýilnama.
1.	Irki respublika döwründe Italiýanyň oba hojalygy, hünärmentçilik we söwda.
3.	Triadlar – bular iň çözüji ýagdaýda urşa girizilýän topar (ýa almaly, ýa ölmeli wagtynda).
Dakiýany eýeläp,  oňa  weteranlary  üçin koloniýalary  çykaransoň, Parfiýa  döwletine  garşy urşa taýyarlanypdyr.
Antoniý Piý ölensoň, tiz wagtdan  Parfiýa  bilen  agyr uruş başlanypdyr. Urşuň sebäbi Ermenistan  baradaky jedelli mesele  bolupdyr.
Neron meşhurlyk gazanmak üçin gaznany paýlap boşadypdyr. Ol hem gaznany doldurmak üçin  baýlary jezalandyrypdyr. 64-nji ýylyň tomsunda Rimde 6  günläp ýangyn  bolupdyr. Rimiň 14 etrabynyň üçüsi doly kül bolupdyr. Müňlerçe adam heläk bolupdyr. Neron ýangyn bolan ýeriň adamlaryna  köşgüň baglaryny  açyp berip,  azyk paýlapdyr. Ýöne Rimde ýangyn döretmegi  imperator  buýruk berenmiş, ol Troýanyň  heläk bolşy baradaky   polmasyny  ýazmak üçin  ýangyna  tomaşa edip,  ylham almakçy bolupdyr diýen  gürrüňler ýaýrapdyr. Imperatoryň şäheri doly gaýtadan gurmak baradaky  meýilnamasy  äşgär bolansoň, ol  myş-myşlar has-da  güýçlenipdir. Imperator betbagtlygyň “sebäpkärlerini” köpçülikleýin  jezalandyryp başlapdyr.
b.e.öň 85-nji ýylda Sulla öz flotyny döredip, Mitridatyň flotyny gysypdyr we Egeý deňzinde agalyk edip başlapdyr. Mitridat çykgynsyz ýagdaýda galypdyr. Ol ýaraşyk baglaşmagy sorapdyr. Sulla üçin hem ýaraşyk zerur bolupdyr. Ol gündogar işlerinden çaltrak dynyp, tizräk Italiýa gaýtmaga howlugypdyr.ol Mitridatdan Kiçi Aziýany basyp alan ýerlerinden çykmagy, ýesirleri we gaçgaklary bermegi, rimlilere 80 gämi, 3000 talant pul bermegi talap edipdir. B.e.öň 85-nji ýylda baglaşylan bu ylalaşyga Dardan ýaraşygy diýilýär.
1.	I-II asyrlarda Rim  imperiýasynyň  dini durmuşy
2.	Hristian dininiň  döremegi
Konstantiniň döwründe  adamlaryň  işleýän  ýerlerine  berkidilmegi dowam etdirilipdir.
65-nji ýylda Nerona  garşy  dildüwşügiň  üsti açylyp,  köp senatorlar, Pizon, Seneka, Lukan, Petroniý dagylar öldürilipdir.
B.e.öň 103-102-nji ýyllarda Gresiýada Lawrion magdan känlerinde işleýän gullaryň gozgalaňy turupdyr. Ýöne ol hem basylyp ýatyrylypdyr. Iri gozgalaňlaryň biri b.e.öň 107-nji ýylda Baspor patyşalygynda Sawmagyň baştutanlygynda bolup geçipdir.
Gneý Pompeýiň gündogar ýörişlerinden  soň,  eýran  hudaýy Mitra, Awgustyň  prinsipatynyň  ilkinji  ýyllaryndan  bolsa Rim imperiýasynyň  günbatar welaýatlarynda  Isida we Osiris kabul  edilip başlanypdyr.