I_jahan_urşy_we_Aziýa_we_Afrika_ýurtlary
ABŞ birinji jahan urşy döwründe uzak wagtlap urşa goşulmady. Ol uruşýan taraplar bilen amatly söwdadan köp girdeji alýardy. 1914-1916-njy ýyllardaky söweşler jahan urşunyň tamamlanmagynyň ýakynlaşýandygyny görkezdi. Uruşdan soňky dünýäni täzeden paýlaşmakdan gijä galmazlyk üçin, ABŞ urşa goşulmaga howlukdy. German hökümetiniň çäklendirilmedik suwasty urşuny täzeden başlajakdygyny jar etmegi, ABŞ üçin urşa goşulmaga bahana boldy. ABŞ 1917-nji ýylyň 3-nji fewralynda Germaniýa bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesdi, 6-njy aprelde bolsa oňa garşy uruş yglan etdi. ABŞ-nyň yzysüresi Kuba, Panama, Braziliýa, Gonduras, Nikaragua, Peru, Urugwaý, Kosta-Rika, Gaiti, Hytaý, Antantanyň tarapynda durup, Germaniýa garşy uruş yglan etdiler. Emma, agzalan döwletleriň arasynda uruş hereketlerine, esasan ABŞ gatnaşdy. 1918-nji ýylyň başyna çenli ABŞ Günbatar Ýewropada 2 mln. esgerini urşa goşmagy başardy. Germaniýanyň we onuň ýaranlarynyň ýeňşe bolan mümkinçiligi barha azalýardy. 1917-nji ýyldaky söweşler. 1917-nji ýyl tutuşlygyna Antanta bileleşigi we onuň tarapdarlary üçin amatly bolmady. Esgerler uruşdan halys ýadapdylar. Muňa seretmezden, Antanta döwletleri we onuň tarapdarlary 1917-nji ýylda ähli söweş ugry boýunça hüjüme geçmekçidiler. German bileleşigi 1917-nji ýylda goranmakçydy. Russiýadaky fewral rewolýusiýasy netijesinde, rus goşunlary hüjüme geçip bilmediler. Günbatar söweş ugrunda Antantanyň esgerleri 1917-nji ýylyň 16-njy aprelinde Arras şäheri sebtinde şowsuz hüjüme geçdiler. Bu söweşe fransuz generaly Niwel ýolbaşçylyk etdi. Iňlis-fransuz goşuny nemesler tarapyndan partlaýjylar goýulan meýdana çozup girip, aldawa düşdüler. Nemes goşuny olary top okuna tutup derbi-dagyn etdi. Niweliň ýolbaşçylygyndaky goşun 280 müň esgerini ýitirdi. Rus goşunlarynyň 1917-nji ýylyň iýulyndaky Gündogar söweş ugrundaky hüjümi-de şowsuz gutardy. Rus patyşasynyň tagtdan agdarylmagy, bolşewikleriň urşa garşy wagyzlary rus esgerleriniň oňki söweşjeň ruhundan nam-nyşan goýmandy. Uruş döwründe ýekeje-de düýpli ýeňiş gazanmadyk Italiýanyň goşuny 1917-nji ýylyň oktýabrynda masgaraçylykly ýeňlişe sezewar boldy. Bu söweş Izonso derýasynyň kenarynda Kaporetto obasynda bolup geçdi. Italiýanyň ruhdan düşen esgerleri uruşdan halys ýadapdylar. Şonuň üçin-de olar ýeňildiler we dowla düşüp, söweş meýdanyndan gaçdylar. Birinji jahan urşy we türkmenler. Türkmenistan Russiýanyň baknasy bolandygy sebäpli onuň tarapynda urşa goşulmaga mejbur bolupdy. Türkmenleriň gözsüz batyrlygyny gowy bilýän rus patyşasy olardan düzülen Teke atly polkuny duşmanyň gözüni gorkuzmak, oňa elhenç wehim salmak maksady bilen ulandy (resminama seret!). Parahat oturan türkmen ili-de urşuň güzabyny çekmeli bolupdy. Türkmenlerden  uruş bahanasy bilen alynýan atdyr, şaý-sep, telpek, öý salgytlary olary juldan çykarypdy. Emma “durnanyň üstüne urna” diýleni boldy. 1916-nji ýylyň tomsunda rus patyşasynyň permany bilen Zakaspide ýaşaýan türkmen ýigitleriniň 15 müňüsi päleçilige alynmalydy. Muňa garşy Tejen, Etrek-Gürgen uýezdlerinde, Sarahsda, soňra Maryda rus baknadarlaryna garşy milli azat edijilik gozgalaňlary başlandy (Türkmenistnayň taryhynyň degişli döwrüne seret!). 1917-nji ýylyň Oktýabr rewolýusiýasyndan soňra Russiýa iş ýüzünde uruş hereketlerine gatnaşmagyny bes etdi. 1917-nji ýylyň dekabrynda başlanan rus-german gepleşikleri 1918-nji ýylyň 3-nji martynda Brest şertnamasynyň baglanyşylmagy bilen tamamlandy. Brest parahatçylyk şertnamasynyň şertleri Russiýa üçin gaty agyrdy. Emma Leniniň ýolbaşçylygyndaky bolşewikleriň ony ýerine ýetirmek niýeti-de ýokdy. Şertnama boýunça Polşa, Pribaltika, Belorussiýanyň bir bölegi Germaniýa berildi. Rus goşunlary Ukrainany, Finlýandiýany terk etmeli boldular. Ardagan, Kars, Batumi sebitleri Türkiýä berildi. Ustesine-de 6 mlrd. marka möçberindäki puly Russiýa Germaniýa tölemelidi. Täze rus hökümeti ähli şertlere razy bolup uruşdan çykdy. Russiýanyň uruşdan çykmagy bilen indi ýeke-täk söweş ugrunda-Günbatarda uruşmalydy. Emma urşy dowam etdirmek taraplaryň hiç birine hem ýeňil düşmeýärdi. Uruşlar elmydama  ýetmezçilik döredýär. Çünki uruşýan taraplar ykdysadyýetini halkyň däl-de, urşuň bähbitlerine gönükdirýärler. Diňe bir öz ýurtlaryndan däl eýsem, olar özüne garaşly bakna halklary hem mümkin boldugyça öz peýdasyna ulanýarlar. Antanta döwletleri 45 mln., german toparlanyşygy 25 mln. adamy gönüden-göni söweş ugurlarynda ulanypdy. Bulardan başga-da tyldaky işler üçin päleçilige adam toplapdylar. Uruş döwri açlyk-horluk görlüp-eşidilmedik derejä ýetdi. Ýarawly adamlaryň urşa çekilmegi önümçiligi pese gaçyrdy. Ýeter-ýetmezçilikden horlanan halk köpçüligi Fransiýada, Germaniýada, Russiýada, şol sanda Türkmenistanda urşa garşy gozgalaňlar etdiler. Birnäçe uruşýan ýurtlarda içki dartgynlylyk, urşa garşy hereketler ýetjek derejesine ýetip, rewolýusiýalar bolup geçdi. Urşuň tamamlanmagy. Brest ýaraşyk şertnamasy baglaşylandan soňra Germaniýa Günbatar söweş ugrunda ýene-de bir hüjüme synandy. Hatda 1918-nji ýylyň tomsunda nemesler Marn derýasynyň kenaryna çenli aralaşyp, uzakdan Pariži oka tutup başladylar. Emma bu Germaniýanyň iň soňky gezek topulyşydy. ABŞ-dan gelýän täze-täze goşun bölümleri bilen üsti ýetirilen iňlis-fransuz goşunlary 1918-nji ýylyň iýulynda güýçli hüjüme başladylar. Dörtler bileleşigi urşy dowam etdirmegiň netijesizdigine düşündi. German esgerleri Fransiýadan, Belgiýadan kowlupdylar. Balkan ýarym adasynda bolgarlar ýeňlişe uçrap, 1918-nji ýylyň 29-njy sentýabrynda Bolgariýa ýeňlendigini boýun aldy. Siriýada, Mesopatamiýada we Palestinada iňlisler ýerli arap gozgalaňçylarynyň kömegine daýanyp, türkleri 1918-nji ýylyň 30-njy oktýabrynda boýun egdirdiler. Türk esgerleri arap ýerlerinden çykaryldy. Awstro-Wengriýa bilen Germaniýanyň söweş meýdanlaryndaky ýeňlişleri ol ýurtlardaky halk gozgalaňlary, milli azat edijilik hereketleri bilen utgaşdy. Awstro-Wengriýadan Çehiýa we Slowakiýa, Gündogar slawýan welaýatlary bölünip aýryldy. 1918-nji ýylyň 31-nji oktýabryndaky Awstro-Wengriýadaky rewolýusion wakalar netijesinde Awstriýa hem-de Wengriýa respublikalary döredi. Täze dörän Awstriýa hökümeti Awstro-Wengriýanyň adyndan 1918-nji ýylyň 3-nji noýabrynda ylalaşyga gol çekdi. Dörtler bileleşiginden Bolgariýa, Osman türkmenleriniň imperiýasy, Awstro-Wengriýa uruşdan çykanlaryndan soňra, Germaniýanyň hem garşylygy dowam etmäge ýagdaýy ýokdy. Ykdysady ýagdaýyň erbetleşmegi, esgerleriň uruş islemezligi, Ýewropadaky rewolýusion wakalar, söweş ugrundaky ýeňlişler ýeke-täk dogry ýoluň urşy bes etmeklikdigini görkezýärdi. Germaniýa ýeňlipdi. Emma ony boýun almak kyndy. Şeýle şertlerde German hökümeti ylalaşyk barada gepleşiklere başlamaklygy haýyş etdi. Şol bir wagtda özüniň entek ýeterlik harby kuwwatynyň bardygyny görkezmek üçin deňiz söweşini guramaga synandy. Emma German harby flotunyň deňizçi esgerleri ýolbaşçylaryň buýrugyny ýerine ýetirmän, gozgalaňa başladylar. Kil şäherinde başlanan gozgalaň rewolýusiýanyň başlangyjy boldy. 9-njy noýabrda Berlinde hem gozgalaň başlandy. Wilgelm II ýurtdan çykyp gaçdy. Şeýle şertlerde täze dörän German hökümeti 1918-nji ýylyň 11-nji noýabrynda Antanta döwletleriniň öňe süren şertleri esasynda, Kompýen tokaýynda uruş hereketlerini togtatmak hakyndaky ylalaşyga gol çekdi. 1918-nji ýylyň noýabrynda Russiýa hem Brest şertnamasyny ýatyrdy. Uruş tamamlandy. Urşuň jemleri. Kompýen ylalaşygy boýunça Germaniýa Belgiýadan, Farnsiýadan öz goşunlaryny çykarmalydy. Ol 5 müň top, 25 müň pulemýot, 1700 harby uçarlaryny, 150 müň wagon, 5 müň ýük awtoulaglaryny we başga-da birnäçe suwasty gämileridir beýleki harby ýaraglaryny Antanta döwletlerine we Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna bermeli boldy. Birinji jahan urşy adamzat taryhynda şol wagta çenli bolan uruşlaryň iň bir gandöküşiklisi, elhenji boldy. Uruşa 73,5 mln. esger gatnaşyp, olardan 10 mln. adam wepat boldy, 20 mln. adam ýaralandy, maýyp boldy. Birnäçe obalar, şäherler, senagat kärhanalary tozduryldy. Uruşda iň köp adam pidalaryny çeken Germaniýa we Russiýa boldy. B.W.Sokolowyň “Ýüz beýik uruş” atly saldamly işinde (Moskwa, “Weçe”, 2001 ý.) berilýän maglumatlara görä olaryň hersi 2 mln. töweregi adamsyny ýitirdiler. Fransiýa (1,4 mln.), Awstro-Wengriýa (1,1 mln.), Türkiýe (keselden ýogalanlar bilen bilelikde 800 müň), Beýik Britaniýa (715 müň) ýaly ýurtlar uly adam ýitgilerine sezewar boldular. Antantanyň we Üçler bileleşiginiň ýitgilerini deňeşdirenimizde uruşda Antanta köp adamsyny ýitirdi. Bu ýagdaý Germaniýanyň urşa has taýýarlykly gelendigi bilen düşündirilýär. Urşuň baş günäkerleri bolan Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Russiýanyň imperatorlarynyň ählisi-de tagtyndan agdaryldy. Uruş döwri diňe bir söweş meýdanynda däl, eýsem tylda hem parahat ilatyň birnäçesi açlygyň, ýeter-ýetmezçiligiň pidasy boldular. Uruş birnäçe halklaryň milli taýdan oýanmagyna itergi berdi. Birnäçe halklar özbaşdaklyk ugrunda aýaga galdylar. Birnäçe täze döwletler döredi.