Gorkut_Ata
Edebiýatlar
Türkmen ruhunyň ikinji eýýamy biziň eýýamymyzyň 650-nji ýyllaryndan başlanýar. Bu eýýan türkmeniň jahankeşdä öwrülen döwrüdi. Şonuň üçinem munda türkmeniň sapardaky, ýoldaky, aýak üstündäki aýan bolan ruhy häsiýetleri ýüze çykdy. Türkmen Oguz hanyň “Bir ýerde durma” diýen pendini ýörelge edindi. Ikinji eýýamda milletiň ruhy ýolbaşçysy Gorkut ata boldy. Bu döwrüň ruhy gopuz bilen beýan edilipdir. Yslamy meýletin kabul eden Gorkut ata türkmen ruhunyň täze bir giňişligini açdy. Özüniň iman, ahyrýet hakyndaky pelsepeleri bilen Gorkut ata ahlagyň täze gymmatlyklaryny işläp düzdi. Indi dünýä öňküsi ýaly üç däl-de, ikä geldi. Bu dünýäde eden işleriňe hasap geçmeli, ahyrýetiň bardygyna iman getirildi. Bu eýýamda türkmeniň ozalky ruhy alamatlary saklanyp galdy. Altyndepede öküz bilen birlikde möjegiň şekiliniň bardygyny, Oguz hana möjegiň ýol görkezendigini bilýäris. Munuň özi ikinji eýýamda öküziň deregine böriniň geçmegine sebäp boldy. Çünki birsydyrgyn, parahat hem imisala ýaşaýyş tamam boldy. Yslam türkmene täze ýoly geçmäge, ol ýollarda özüňi görkezmäge böriniň kuwwaty, garadangaýmazlygy hem böriniň ýyndamlygy gerekdi. Türkmen ruhy öz ozalky kenarlaryndan daşyna agdy-da yslam dünýäsine ýaýrap gitdi. Ol ruh çölleriň gurdy bolup giň sähralary gezdi, aw awlady. Ol şeýdip giňlik, uç-gyraksyzlyk häsiýetine eýe boldy. Ol gaýduwsyzlyk, mertlik häsiýetine eýe boldy. Özünden güýçlüleriň, özünden ejizleriň bardygyny gördi. Güýçliniň minnetini çekmedi, ejiziň awuna el gatmady. Sährany ýurt tutundy, nesli örňedi, ýurt mährini duýdy. Öz ýurduna kesekini goýbermedi, özgäň ýurduna dawa etmedi. Onuň tüýleri, ýallary gök asmanyň – bakylygyň hem elýetmezligiň reňkindedi. Hoş gününde eselmedi, hor gününde peselmedi. “Gurt ýüzi-mübärek!” diýdirdi. Özüni kapasa saldyrmady, ýolbarsyň giren kapasasyna girmedi, gaplaňyň oýunlaryny etmedi. Birnäçe halatlarda, käbir çeşmelerde “Däde Gorkut kitaby” ýa-da “Kitaby däde Gorkut” atlandyrylýan eser köpden bäri Gündogary öwrenýän alymlaryň ünsüni özüne çekip geldi. Türkmen halk döredijiliginde bolsa bu kitap “Gorkut ata” ady bilen has meşhurdyr. Türkmenler Gorkut atany diňe bir ýazyjy, şahyr, bagşy diýip tanaman, aýdan zady hökman bolaýýan, keramatly bir adam hasaplaýar. Şeýle-de bolsa, Gorkut atanyň taryhy şans bolup-bolmanlygy heniz anygyna ýetilmedik meseleleriň biridir. Emma bu hakda Gündogaryň alymlarydyr ýazyjylary däde Gorkut ýa-da Gorkut ata atly bir adamyň bolandygy hakynda ähtibarly hem ynandyryjy maglumatlar berýärler. XV asyryň bir taryhçysy: “Muhammet pygamberiň zamanyna ýakyn bir döwürde oguzlaryň (türkmenleriň) arasynda däde Görkut (Gorkut ata) atly bir adam döräp, oguzlaryň dilinde bir kitap ýazypdyr. Ol kitabyň adyna “Kitaby däde Gorkut” diýip at berilýär” diýen maglumaty berýär. Mundan başga-da Gündogaryň meşhur taryhçysy Reşideddin Tebip (XIV asyr), Alyşir Nowaýy (1441-1501), görnükli türkmen taryhçysy Salyr baba Gulaly ogly (XVI asyr) hem belli taryhçy Abulgazy Bahadyr han (VII asyr) dagy oguzlardan bolan Garahoja diýen adamyň Gorkut ata diýen oglunyň bolandygyny, onuň haýsy hanyň döwründe ýaşandygyny, hat-da, Gorkut atanyň oguz türkmenleriniň baýat tiresinden bolandygyny-da aýdýarlar. Mysal üçin, nusaýly türkmen taryhçysy Salyr baba Gulaly ogly özüniň taryhy kitabynyň “Oguz we öwlad we etbag we bari etrak taryhyndan” atly bölüminde Gorkut hakynda şeýle ýazýar: “Gorkut Garahoja ogly…örän akylly, dana we keramatly bolupdyr. Onuň döwründe Ynal syrmawkoýhan bolupdyr. Bu hekaýany rowaýat edeniň aýtmagyna görä, Gorkudyň ömri ýüz togsan bäş ýyl bolan eken. Onuň ýagşy sözleri, keramatlary köpdür. Bu sözler we keramatlar özbaşdak beýan ediljekdir.”. Bu sözlerden soň, Salyr baba öz türkmenleriniň arasyndaky gürrüňlere salgylanyp, şol gadymy döwürlerde bolan wakalardan habar berýär. Daşary ýurtly arheolog alym P.Lerh Türkmenistanda geçiren arheologik ekspedisiýasy döwründe Syrderýanyň kenarynda Jankent (Ýaňy Kent) diýen şäherjigiň ýanynda Gorkut atanyň mazaryna gabat gelendigini habar berýär. SSSR Ylymlar akademiýasynyň habarçy çleni A.Ýu.Ýakubowskiý oguz türkmenleriniň orta asyrda esasy ýaşan ýerleri bolan Kazalinsk (Kazaly) bilen Gyzyl Ordanyň ortasynda Gorkudyň mazarynyň ýatandygyny aýdýar. Gündogary öwreniji meşhur alym, akademik W.W.Bartold 1900-nji ýylda bu eseri rus diline terjime edip, türkmençe teksti bilen çapa taýýarlapdyr. Akademik bu eseriň on iki bölümini hem terjime edipdir, emma onuň diňe dört bölümi çap edilipdir. Bu hormatly işi W.W.Bartold özüniň talyplyk ýyllarynda ýerine ýetiren hem bolsa, eseriň tekstini dogry bermäge jan çekendigini, ony rus diline terjime edende, eseriň milli aýratynlyklaryny, göçme-çarwaçylyk durmuşyň häsiýetlerini öz tagamy bilen berip bilendigini, şeýlelikde, tekstiň hem terjimäniň diňe bir ylmy taýdan bolman, çeperçilik taýdan hem ägirt ähmiýete eýe bolandygyny aýtmalydyrys. Akademigiň bu hyzmatyny türkmen halky hiç wagt ýadyndan çykarmaz. W.W.Bartold “Gorkut atanyň kitabynyň” taryhyna degişli-de birnäçe işler edýär. Ol işlerde eposdaky esasy gahrymanlaryň oguz türkmenlerdendigi, şonuň ýaly-da “Gorkut ata kitabynyň” dürli şahalarynyň hut Türkmenistanyň özünde köp asyrlardan bäri aýdylyp gelinýändigi bellenilip geçilýär. Mysal üçin, W.W.Bartold “Türkmen halkynyň taryhyndan oçerk” atly eserinde (rus dilinde) XIV – XV asyrlarda dörän “Akgoýunly”, “Garagoýunly” türkmen dinastiýalary barada gürrüň açyp, “Gorkut” hakynda şu zatlary ýazýar: “Bagşy we ýaşuly, halk parasatlylygyny beýan ediji, saklaýjy Gorkudyň ady bilen baglanyşykly bolan hekaýalaryň topary, belki-de, Akgoýunly türkmenleriniň döwründe ýüze çykandyr; bu hekaýalarda ähli oguzlaryň baştutany Baýandyr handyr. Mälim bolşy ýaly, Gorkut hakyndaky rowaýatlar Türkmenistanyň hut özünde hem saklanypdyr…” 1334-nji hijri (1915) ýylynda bu eser “Kitaby däde Gorkut” ady bilen Stambulda neşir edilýär. Emma bu neşirde kitabyň dili, stili erbet ýoýlupdyr. Ençeme sözler ýalňyş ýazylypdyr, köp sözlerine bolsa düşünilmändir, iň ýamany hem başga sözler bilen çalşyrylypdyr. Bu hakda edebiýat taryhçysy, professor Ýe.E.Bertels: “Göçüriji kitabyň dilini täzeleşdiren hem bolsa, her halda onda türkmeniň dürli şiwelerinde häzire çenli ulanyp ýörlen gaty köp sözler galypdyr, bu bolsa kitabyň türkmenleriňkidigini açyk görkezýär” diýip ýazýar. Türkmenleriň “Gorkut ata” eposy X-XI asyrlarda, hat-da käbir bölümleri VI-VII asyrlara degişlidir. Şonuň üçin-de türkmen halkynyň gadymy taryhyny, jemgyýetçilik gurluşyny, adat, ykdysady, ahlaky durmuşlaryny öwrenmekde bu eseriň örän uly ähmiýeti bardyr. Kitap “Boý” diýip atlandyrylan birnäçe bölümden ybaratdyr. Eger, umuman, türkmenleriň epos-dessanlaryna has bolan kyssa (gürrüň) bilen goşgyny gezekleşdirip bermek usulynda düzülipdir. Şahyrana türkmen halky aýdym-sazy örän oňat görýär. Özüniň şatlygyny, gaýgysyny aýdym bilen beýan edýär, her bir kynçylyga, hat-da duşmanyndan hem şygryň, aýdym-sazyň güýji arkaly üstün çykýar. Bu eserde şu mesele has hem görnükli orny tutýar. Munda gatnaşan her bir gahryman urşa girjek bolanda aýdym aýdýar, özüniň ajaýyp obrazly, belent sözi, ýiti aýdymy bilen duşmana ýüzlenýär. Şeýlelikde, onuň howuny alýar, sussyny basýar. Şu ýagdaýlar bagşydyr şahyrlaryň bu eserde ymykly yz galdyrandyklaryny görkezýär. “Gorkut rowaýaty, gürrüňsiz, gadymy oguz aýdymçylary- ozanlary tarapyndan düzülipdir” (Ýe.E.Bertels). Bu dogry gürrüň. Edil Gorkut atanyň özi hem kitabyň başyndan tä aýagyna çenli wakany gyzyklandyryjy, bölümleriň arasyny birleşdiriji şahyr-bagşy roluny oýnaýar. Çünki, bu kitap durmuş bilen başdan-aýak belli bir wakany beýan etmän, her bölümi aýry-aýry wakalardan gurnalýar. Diňe Baýandyr han, Salyr Gazan we Gorkut ata ýaly baş gahrymanlar kitabyň hemme bölümlerinde gatnaşýarlar. Şeýlelikde, eser bitewi görnüşe eýe bolýar. Eserdäki baş ideýa gahrymançylykdyr. Bölümleriň aglabasynda türkmen taýpalarynyň keseki ýurt basybalyjylaryna garşy gaýduwsyz göreş alyp baryşlary, şol aýgytly söweşlerde ýigitleriň gahrymançylyk bilen öz eziz ýurtlaryny gorandyklary suratlandyrylýar. Kitapda Watana, il-güne söýgi, ýoldaşa wepalylyk, mertlik, uruş hünärini türgen bilmek ýaly durmuşyň talap edýän ýagdaýlary örän ýiti goýlupdyr. Hatda, oglan ýigit ýetip, bir gahrymançylyk görkezmese, oňa at hem dakmaýarlar. Meýlislere gatnaşyp, gürrüňe goşulýan ýigitden haýsy-da bolsa bir ugurdan göz görkezmeklik talap edilýär. Meselem, “Owşan goja ogly Segregiň hekaýasynda” şeýle bir waka bolýar: Owşanyň uly ogly Egrek, Gazan begiň diwanynda örän hörelsireýär. Emma özüne göwni ýetýän ýigitler ýeke bu däl. Bir oturyşykda Tersuzamyş diýen hem bir kelenhir ýigit bolýar. Egrek töre geçiberende ýaňky ýigit oňa ýüzlenýär-de: - How, Owşan gojanyň ogly şu oturan begler-ä öz orunlaryny gylyjynyň zarby bilen ýa-da çöreklilikleri bilen gazandylar, sen näme, baş kesdiňmi, gan dökdüňmi, ajy doýurdyňmy ýa-da ýalaňaja don etdiňmi? – diýip, gyjytly sözler bilen soraýar. Şundan soň, Egrek Gazan begden goşun alyp, döwrüne mynasyp şöhrat gazanmak üçin duşmanyň üstüne atlanýar. Eposda aýal-gyzlar hem edil erkekler ýaly köp meselelere erkin gatnaşýarlar. Eposyň maglumatlaryna görä, feodalizmiň hem yslam dininiň aýal-gyzlara gul-gyrnak hökmünde garaýan çüýrük kanun-däpleri ol zamanda olaryň üstüne heniz öz labyryny doly indermän eken. Mergenlik bilen ok atmak, at münüp, gylyç çalmak, sugun, keýik awlamak, duşman bilen söweşmegi başarmak, ýoldaşyňa wepaly bolmak ýaly asylly terbiýäniň özi erkekler bilen barabar aýallara-da berlipdir. Edil öýlenmek meselesinde-de ýokarky işlere kimiň nähili çulum bolandygy, kimiň nähili ukyp-güýjüniň bardygy iki tarapdan hem barlanýar. Eger bir ýigit öýlenjek bolsa, ol gyzyň ýanyna barýar, onuň şertleri bilen tanşyp, güýç synanyşmaga başlaýar. Ýigit at çapmakda ozsa, ok atmakda nyşanany hatasyz ursa ýa-da göreşip ýyksa, diňe şonda gyz ony özüne mynasyp ýoldaş diýip hasap edýär. Emma bir wada berenden soň welin, öldürseňem gyz öz ähtinden dänmeýär (“Bamsy Birek bilen Banu Çeçegiň ýaryşy”). Ýoldaşa wepaly bolmagyň ajaýyp göreldesini “Salyr Gazanyň öýüniň talanmagy” diýen hekaýada duşman eline ýesir düşen kyrk sany oguz gyzynyň bolşundan hem görýäris. Bu bölümde Gazanyň öýi talanyp, bütin emlägi bilen birlikde aýaly Burla hatyn, ogly Oraz, garry enesi hem kyrk sany oguz gyzy duşmanlar tarapyndan zor bilen äkidilýär. Duşmanlar öz meýlislerinde Burla hatyny getirip, oňa şerap süzdürip, Gazany namys astynda galdyrmak isleýärler. Olar aýallaryň arasyna gelip: “Gazan begiň aýaly kim?” diýip soraýarlar, kyrk gyzyň kyrkysy hem kyrk ýerden “Men” diýip jogap berýär… Şonuň üçin duşman öz maksadyna ýetip bilmeýär. Aýallar köp meselelerde ärlerine maslahat berýärler, ärleri olaryň beren geňeşlerine gulak asýarlar. Meselem, Dersehan öz aýalynyň maslahaty bilen uly toý tutýar. Oguz iliniň daşynyň garawulbaşysy bolan Bekel Baýandyr hanyň meýlisinde otyrka, Salyr Gazan Bekeliň awanlygy (batyr awçylygy) ärlikden bolman, atyň hünäridir diýeni üçin, ol öýkeläp öýüne gaýdýar. Aýaly ýaşulylardan öýkelemegiň zyýanlydygyny aýdyp, awa gidip, göwün açmagy oňa maslahat berýär. Bekel aýalynyň maslahaty bilen awa gidýär. Kitapda köp aýallylyk, dakylma, adaglylyk ummasyz galyň almak ýaly zatlar hem göze ilmeýär, hat-da galyň kesmek däbine-de diňe bir boýda duş gelýäris, emma ol ýerde-de galyňy akyly ýerinde adam talap etmän, däli Garçar aljak bolýar. Oguz tireleriniň şol wagtdaky esasy kesbi-käri çarwaçylyk bolupdyr. Şol sebäpden oba ýygy-ýygydan ýazlaga, gyşlaga göçüp durupdyrlar. Olaryň mallary, esasan, diýe, goýun, ýylkydyr. Dabaraly toýlarynda hem şu mallary soýýarlar. Emma süri gylýallardan başga söweş üçin, awçylyk üçin ýörite saklanýan atlar hem bar. Göroglynyň “Gyr aty” ýaly her atyň “Goňur at”, “Boz at” diýen ýaly belli bir lakamy bar. Hatda duşman kim bilen iş salyşýanlygyny garşysyndakynyň atyny göreninden tanaýar. Aşak gatlagyň wekillerinden – çopanlara eserde görnükli orun berlipdir. Çopanlar sada, daýaw hem örän güýçli sypatda berlipdir. Meselem, Salyr Gazanyň öýi talananda, duşmanyň alty ýüz atlysy onuň goýun sürüsiniň üstüne at goýýar. Garaja çopan özüniň Gabangüýji, Demirgüýji diýen inilerini ýanyna alyp, äpet sapany bilen duşmanyň garşysyna söweş edýär. “Garaja çopan sapanyň aýasyna daş goýdy, atdy, birini atanda, ikisini-üçüsini ýykdy, ikisini atanda üçini-dördini ýykdy, duşmanlaryň gözüne gorky düşdi. Garaja çopan ýagynyň üç ýüzüni sapan daşy bilen ýere sokdy. Iki gardaşy oka düşdi, şehit boldy. Çopanyň daşy tükendi, goýun diýmez, geçi diýmez – sapanyň aýasyna goýar, atar duşmany ýykar…” Ine, şeýle gaýduwsyzlyk bilen göreşýän mert çopandan duşman gaçýar. Soňra çopan Gazan bilen gidip, duşmandan rehimsiz öç alýar. Biziň bu aýdanlarymyz “Gorkut atanyň”, umuman, gurluş-düzüliş ýagdaýyna degişli maglumatlardyr. Eger eposyň aýry-aýry şahalaryna geçsek, onda ol şahalar babatda şu aşakdakylary aýtmak bolar. “Bugaç han Derse han oglunyň boýy”. Bu boý – hekaýa perzentsizligi näletlenmekden başlanýar. Munuň sebäbi düşnüklidir. Çünki ol şol wagtlarda oguz türkmenleriniň daş-töweregi duşman bolupdyr. Duşmanlar häli-şindi bularyň üstüne hüjüm edip durýarlar. Ine, şol sebäpden ýurdy gorap, ili abat saklaýan edermen ýigitler gerek bolupdyr, çagalarynyň köp bolmagyny arzuw edipdirler. Oglana ilki at dakylmazlygynyň hem sebäbi şu ýokardaky ýagdaýlar bilen baglanyşyklydyr. At dakmak meselesi her bir ýigidiň at gazanmak üçin çalyşmagyna sebäp bolupdyr. Hekaýanyň baş ideýasy hüşgärlik, hak işiň adalatsyzlykdan üstün çykýandygyny tassyklamakdan ybarat. Derse hanyň kyrk sany haýyn nökeri arkaly hemişe hüşgär bolup durmasaň, duşmanyň aýak astyndan hem döreýändigi görkezilýär. Garry Derse hanyň bolsa hüşgärligi elden berip aldanandygy, netijede, uly heläkçilige sezewar bolandygy beýan edilýär. Emma her halda hakykat üstün çykýar, ýaşlar (Bugaç we onuň ýigitleri) edermenlikleri bilen ol agyr ýagdaýdan gutulýarlar, haýynlar jezalandyrylýar. Eserde aýal-gyzlara uly orun berilýär. Aýallar her bir meselede akylly, parasatly we edermen edip görkezilipdir. Derse hanyň aýaly ärine oňat maslahat berýär, äri onuň beren maslahatyna gulak asýar. Ol eger ogly duşman eline düşen bolsa, goşun çekip, duşman üstüne atlanjakdygyny, tä ölinçä yzyna dönmejekdigini beýan edýär. Derse hanyň aýalynyň kyrk sany gyz bilen atlanyp, daglaryň, derýalaryň arasyndan ogluny tapyp gelmegi hem şol edermenlikleriň nyşanydyr. Oglunyň ýarasynyň ene süýdi bilen bejerilmegi enäniň mährini, enäniň çaga bolan çäksiz söýgüsini görkezýär. Bulardan başga - da Baýandyr han, Derse han arkaly şol wagtyň toýlaryny, agalygyny berkitmek üçin tutma nökerleri saklandyklary mälim bolýar. Derse han ogulsyzlykdan zeýrenýär, emma ikinji aýal alyp önelge öndürmegiň pikirini edenok. Munuň sebäbi şol wagtda köp aýallylygyň bolmandygydyr. Bu hekaýa bizi ol döwrüň awçylyk meselesi, öküz uruşdyrmak, aşyk oýnamak, bagşy aýtdyrmak ýaly däp-dessurlary bilen hem tanyşdyrýar. “Salyr Gazanyň öýüniň ýagmalandygy boýy”. Bu hekaýadan duşmanyň hilegärligini, oguzlaryň üstüne häli-şindi hüjüm edýändiklerini, mallaryny, öýlerini talaýandyklaryny, gelin-gyzlaryny ýesir edip alyp gidýändiklerini görýäris. Şu ýagdaýlaryň özem ýigitleriň batyr, edermen, gaýduwsyz pälwan bolup ýetişmeklerini talap edipdir. Şu hekaýada zähmetkeşleriň wekili Garaja çopanyň obrazy örän açyk berlipdir. Ol ar-namysyň üstünde örän berk durýar, gaýduwsyzlyk bilen söweş edip, aldajy duşmany yzyna kowýar. Soňra Gazanyň at-ýaragyny diläp, ýeke özi duşmanyň yzyndan gitmekçi bolýar. Emma urugçylyk, aksakgalçylyk tertibine eýeren hem feodallaryň ulumsy wekili bolan Gazan çopana göwnüýetmezçilik edýär, ony özi bilen alyp gitmäge namys edýär. Eseriň başyndaky, ahyryndaky toýlarda şerap içilip, mes bolmaklyk hem-de namaz, oraza, metjit ýaly sözleriň gabat gelmezligi we ş.m. ýagdaýlar yslam dininiň şol wagtda halk arasynda gowşak ornaşandygyny görkezýär. Emma düýşe, ýorguda, ykbala ynanmak ýaly gadymy diniň alamatlary duýulýar. Hekaýanyň soňunda açgöz duşmanlaryň ýeňlendikleri, “özi salan teşeleriniň öz aýaklaryna düşendigi” beýan edilýär. “Baý-Bugra beg ogly Bamys Birek boýy”. Bu hekaýada-da ogul-gyza bolan höwes güýçli görkezilýär. Munda hem ýigit gahrymançylykly işler görkezýär, şondan soň at dakylýar. Eserde esas edilip, öýlenmek meselesi alynýar, emma öýlenmek meselesi hem gahrymançylyk esasynda çözülýär. Öýlenjek ýigit aljak gyzyny her tarapdan synlaýar, edil şonuň ýaly-da äre barjak gyz hem özüniň ömürlik ýoldaşy boljak ýigidi döwrüniň talabyna görä, at çapmakda, mergenlikde we pälwanlykda synap görýär. Ol wagtyň gyzlary döwrüniň talabyny ödäp bilýän ýigitleri özlerine mynasyp ýoldaş diýip hasap edipdirler. Birek duşmanyň zyndanynda on alty ýyllap ýatýar. Ahyrda bolsa Gözel şanyň zyndanynda ýatan Ýusup bilen Ahmedi zyndanbanyň gyzy Garagözüň söýüp, olara kömek edişi, Birek hem duşman hanyň gyzynyň söýgüsi arkaly azat bolýar. Birekde ýoldaşa wepalylygyň ýokary göreldesi görkezilipdir. Ol öz ýoldaşlaryny boşadyp, olar bilen birlikde myrat-maksadyna ýetýär. Çeçek ärine wepaly, sabyrli türkmen gyzynyň obrazydyr. Ol on alty ýyllap Birege garaşýar. Şu hekaýada söwdagärlik, bagşy aýtdyrmak, nyşana atyşmak, tans etmek ýaly däpleriň hem bolandygyny göryäris. “Gazan begiň ogly Oraz begiň tussag bolmagy boýy”. Şol zamanda belli bir derejä, hormatly orna, hatda ataň mirasyna eýe bolmak üçin hem gahrymançylykly hünäriň gerek ekendigi şu hekaýadan mälim bolýar. Daş-töwerek duşman, Gazan ogluna tälim berip ýörkä, tötänden bularyň üstüne duşman leşgeri dökülýär. Söweşde Gazanbegiň örän güýçlüligi we gaýduwsyzlygy görkezilýär. Beýleki begler hem oňat uruşýarlar. Munda aýallaryň hem gahrymançylykly häsiýetleri görkezilýär. Ençeme oguz gyzlaryna baş bolup, Burla hatyn urşa girýär, batyrlarça söweşip, duşman hanlarynyň birini öldürýär. “Döwhe goja ogly Däli Dumrul (Makaw) boýy”. Bu hekaýa durmuşda bolmadyk we bolup-da bilmejek hyýaly zatlardan – fantastika bilen başlaýar. Bu eseriň baş gahrymany Dumrul özüne göwni ýetýän, batyr adam. Dumrul gorkunç zat hasap edilen Ezraýyla sezewar bolýar. Däli Dumrul: