cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ASP
Active Server Pages (ASP)
ASP.NET programmaçylaryň dinamiki websaýtlary, web programmalaryny we web hyzmatlaryny gurmagyna mümkinçilik döretmek maksady bilen, Microsoft tarapyndan tayyarlanylan we satuwa çykarylan web-programma karkasydyr. Ol ilki bilen .NET Framework-iň 1.0 wersiýasy bilen 2002-nji ýylyň ýanwarynda goýberildi, ol Microsoft-yň Active Server Pages (ASP) tehnologiýasynyň mirasdüşeridir. Common Language Runtime (CLR)-da gurlan ASP.NET programmaçylaryň islendik goldanylýan .NET dilini ulanyp, ASP.NET koduny ýazmaklygyna mümkinçilik berýär. ASP.NET SOAP giňeltmesiniň karkasy ASP.NET komponentleriniň SOAP habarlaryny işlemekligine şert döredýär.
1997-nji ýylda Internet Information Services 4.0 goýberleninden soň, Microsoft korporasiýasy ASP hakyndaky umumy, hususan-da presentasiýa bilen mazmuny bölüp aýyrmaklyk hem-de "arassa" kod ýazyp bilmeklik boýunça arz-şikaýatlary çözüp biljek täze web-programma modeliniň mümkinçilikleri üçin iş geçirip başlady. IIS toparynda menejer bolup işleýän Mark Anders hem-de 1997-nji ýylda Duke University-ni tamamalap Microsoft-a işe giren Scott Guthrie şol modeliň nähili bolmalydygyny kesgitlemek wezipesine bellenildi. Anders bilen Guthrie başlangyç dizaýny iki aýdan gowrak wagtyň dowamynda işläp düzdüler, Guthrie bolsa 1997-nji ýylyň Roždestwo baýramçylygynda başlangyç prototipleri kodirledi.
==Scott Guthrie (Microsoft Developer Division VP) 2007 ý.==
Başlangyç prototipe "XSP" diýlip, at berildi; Guthrie 2007-nji ýyldaky bir interwýusynda şeýle düşündirýärdi: "Adamlar hemişe X-iň nämäniň gysgaltmasydygyny soraýarlar. Şol wagt aslynda ol hiç bir zadyň gysgaltmasy däldi. XML şeýdip başlady; XSLT hem şeýdip başlady. X harpy bilen başlamaklyk hiç neneňsi bolmady, ine biziň başdaky at goýşumyz şeýleräk boldy." XSP-niň başlangyç prototipi Java bilen taýýarlanyldy, emma kän salym geçmänkä täze platformany Common Language Runtime (CLR)-yň üstüne gurmaly diýen netijä geldik, sebäbi ol obýekte gönükdirilen programmalaýyş gurşawyny, "zibil ýygnamaklygy" we Microsoft-yň Component Object Model platformasynyň goldamaýan funksiýalary hökmünde kabul edilýän başga fuksiýalary hem hödürleýärdi. Guthrie gelnen bu netijäni "uly töwekgelçilik" diýip suratlandyrýar, sebäbi olaryň täze web taýýarlaýyş platformasynyň şowly çykmaklygy CLR-niň şowlulygyna bagly boljakdy, CLR hem edil XSP ýaly şol wagt taýýarlamaklygyň irki sepgitlerindedi, hatda XSP topary Microsoft-da CLR-ni maksat edinýän ilkinji topardy.
Common Language Runtime-a geçilmekligi bilen, XSP täzeden C#-a ornaşdyryldy (oňa içerki leksikada "Project Cool" diýilýärdi, ýöne jemgyýetçilikden gizlin saklanylýardy), şeýlelikde onuň ady ASP+ edilip üýtgedildi, şol pursada çenli täze platforma Active Server Pages-iň mirasdüşeri hökmünde garalýardy, mundaky esasy niýet bolsa ASP taýýarlaýjylary üçin ýeňil geçiş ýoluny üpjün etneklik bolup durýardy. Mark Anders 2000-nji ýylyň 2-nji maýynda Arizonanyň Phoenix (Feniks) şäherinde geçirilen ASP Connections konferensiýasynda ilkinji gezek ASP+-y görkezdi. Giň jemgyýetçilige görkezişler we ASP+-yň başlangyç beta wersiýanyň goýberilişi (şeýle hem .NET Framework-iň galan bölegi) 2000-nji ýylyň 11-nji iýulynda Floridanyň Orlando şäherinde geçirilen 2000 Professional Developers konferensiýasynda bolup geçdi. Bill Gates-iň esasy presentasiýasy wagtynda, Fujitsu kompaniýasy ASP+-yň COBOL bilen bilelikde ulanylýandygyny görkezdi, şeýle hem başga köpdürli diller, şol sanda Microsoft-yň täze Visual Basic .NET we C# dilleri, şeýle-de, ActiveState tarapyndan döredilen utgaşyklyk gurallary arkaly Python we Perl üçin goldawy yglan edildi.
2000-nji ýylyň ikinji ýarymynda ".NET" markasy makul görlensoň, ASP+ adyny ASP.NET diýip üýtgetmeklik barada netijä gelindi. Mark Anders şol ýyl "The MSDN Show" atly gepleşige çykanda şeýle diýdi: ".NET başlangyjynda aslynda ençeme faktorlar bar, programmany hyzmat hökmünde hödürlemeli, XML we web hyzmatlary bolmaly, Internetiň mümkinçiliklerini geňeltmeli... biz onuň adyny platformanyň .NET framework-i düzýän galan böleklerine laýyklykda saýlap aldyk."
Dört ýyllyk taýýarlykdan hem-de 2000-nji we 2001-nji ýyllardaky beta wersiýalardan soň, 2002-nji ýylyň 5-nji ýanwarynda .NET Framework 1.0 wersiýasynyň bir bölegi hökmünde ASP.NET 1.0 goýberildi. Hatda heniz goýberilmankä, ASP.NET hakynda onlarça kitap ýazyldy, Microsoft bolsa, ony özüniň web hyzmatlary platformasynyň bir bölegi hökmünde giňden reklama etdi. Guthrie ASP.NET-iň önümçilik birliginiň menejeri boldy, taýýarlaýyş bolsa çalt depginde dowam etdi, 1.1 wersiýasy 2003-nji ýylyň 24-nji aprelinde Windows Server 2003-üň bir bölegi hökmünde goýberildi. Bu goýberiliş ASP.NET-iň ykjam enjamlary goldamaklygyna gönükdirildi.
==Aýratynlyklary==
Pages.NET sahypalary, resmi ady boýunça "web-formalar" programma taýýarlamakda esasy gurujy bloklar bolup durýar. Web-formalar ".aspx" giňeltmeli faýllarda bolýar; bu faýllarda adatça statiki (X)HTML belligi, şeýle-de, serwer Web Controls-y we User Controls-y kesgitleýän bellik bolýar, ol ýerde taýýarlaýjylar web-sahypa üçin talap edilýän ähli statiki we dinamiki mazmuny ýerleşdirýärler. Mundan başga-da, serwerde işleýän dinamiki kody <% -- dynamic code -- %> blogynyň içinde sahypa ýerleşdirip bolýar, ol PHP, JSP we ASP ýaly beýleki web taýýarlaýyş tehnologiýalaryna meňzeşdir, ýöne maglumat birikdiriş maksatlaryndan başga ýagdaýlarda bu praktika umuman maslahat berilmeýär, sebäbi ol sahypa emele getirilýärkä has köp çagyryş talap edýär. Bellik: Bu mysal kody "tekst-içi" ulanýar, code-behind ýaly däl.
==Code-behind modeli==
Microsoft dinamiki programma koduna code-behind modelini ulanyp, çemeleşmekligi maslahat berýär, ol bu kody aýratyn bir faýla ýa-da ýörite script tegine ýerleşdirilýär. Code-behind faýllarynyň adatça MyPage.aspx.cs ýa-da MyPage.aspx.vb ýaly atlary bolýar, sahypa faýlynda bolsa, MyPage.aspx (sahypa faýlynyňky (ASPX) bilen birmeňzeş bolýar, emma ahyrky giňeltmesi sahypanyň dilini görkezýär). Bu praktika Microsoft Visual Studio-da we başga IDE-lerde awtomatikdir. Şu stildäki programmalar ulanylýan mahaly, taýýarlaýjy dürli wakalara, mes. ýüklenilip duran sahypa, ýa-da üstüne basylan dolandyryşa jogap bermek üçin, dokumentde proseduralaýyn iş geçirmeýär-de, eýsem kod ýazýar. ASP.NET-iň code-behind modeli Classic ASP-den aýrybaşgalaşýar, sebäbi ol taýýarlaýylara prezentasiýa bilen mazmuny ýadynda böleklere aýryp, programma döretmeklige çagyrýar. Teoriýada, bu bir web-dizaýnere, meselem, dizaýn belligine ünsüni jemläp, ony işledýän programmalaýyş koduna zeper ýetirmezlige şert döredýär. Bu bolsa, kontrolçyny model-view-controller karkaslaryndaky görnüşden aýyrmaklyga meňzeşdir.
Windows ulanyjy interfeýsine meňzeş kontrollardan emele gelýän sahypalary döretmeklik ukybyny hödürlemeklik arkaly, ASP.NET taýýarlaýjylaryň Windows programma taýýarlaýlyndan web taýýarlaýşa geçmekligini ýeňilleşdirýär. Bir web kontroly, meselem düwme ýa-da ýarlyk, edil öz Windowsdaky "kärdeşi" ýaly işleýär: kod onuň aýratynlyklaryny belläp we onuň wakalaryna jogap berip bilýär. Kontrollar özlerini nädip döretmelidigini bilýär: Windows kontrollary bolsa, özlerini ekrana çekýärler, web kontrollary HTML we JavaScript segmentlerini döredýär, olar bolsa ahyrky ulanyjynyň brauzerine iberilýän gutarnykly sahypanyň böleklerini düzýär. ASP.NET tehnologiýasy programmaçylary ASP we PHP ýaly adaty web-skriptleýiş gurşawlarynda däl-de, waka dolandyryşly GUI modeli ulanmak arkaly programma döretmeklige höweslendirýär. Ýagdaý ýatlamaýan web gurşawyny hemişelik (isleg-ara) ýagdaýa geçirmek maksady bilen, bu karkas JavaScript ýaly bar bolan tehnologiýalary "ViewState" ýaly içerki komponentler bilen birleşdirýär.
==ASP Classic-den başga aratapawutlar:==
Obýekt kody taýýarlaýyş tapgyrynda has köp dizaýn-wagt säwlikleriniň saplanmagy arkaly has çalt işleýän programmalary aňladýar. Iş-wagt säwliklerini düzetmeklik ep-esli ösdürilen, try-catch bloklary rkaly kadadançykma düzedişlerini ulanýar.
Controllar we wakalar ýaly Microsoft Windows programmalaryna meňzeş metforalary bar. Kontrollaryň we klass kitaphanalarynyň giň toplumy programmalryň tiz döredilmegine şert döredýär, şeýle-de ulanyjynyň kesgitleýän kontrollary menýular ýaly giňden ulanylýan web şablonlaryna şert döredýär. Bu kontrollaryň sahypadaky ýerleşişi has ýeňil, sebäbi onuň uly bölegini aglaba redkatorlarda wizual ýerine ýetirip bolýar.
ASP.NET tehnologiýasy .NET Common Language Runtime-yň köp dilli mümkinçiliklerinden peýdalanýar, web-sahypalary VB.NET, C#, J#, Delphi.NET, Chrome we ş.m. bilen kodlamaga şert döredýär. Önjeýliligi ýokarlandyrmak üçin tutuş sahypany ýa-da onuň käbir böleklerini keşirlemäge ukyply. Biznes-logikany presentasiýadan bölüp aýyrmak üçin, code-behind taýýarlaýyş modelini ulanmaga ukyply. Sahypany we kontrollary programmalamak üçin hakyky obýekt-orientirli proýektirlemäni ulanmaga ukyply Eger bir ASP.NET programmasy ýat syzdyrsa, ASP.NET iş-wagtyýalňyşly programmanyň hosty bolan AppDomain-i sökýär we programmany täze AppDomain-de ýükleýär.
ASP.NET-däki sessiýa ýagdaýyny Microsoft SQL Server maglumat bazasyna, ýa-da web-serwer hökmünde şol bir kompýuterde ýa-da başga bir kompýuterde aýratyn bir prosese ýazdyryp bolýar. Şeýlelikde, web-serwer nol edilen ýa-da ASP.NET işçi prosesi resirkulirlenen mahaly, sessiýa bahalary ýitmeýär. 2.0-dan öňki ASP.NET wersiýalary standartlara utgaşykly däldikleri sebäpli tankyt edilipdi. Öndürilip, müşderi brauzere iberilen HTML we JavaScript hemişe W3C/ECMA standartlaryna gabat gelip durmaýardy. Mindan başga-da, karkasyň brauzer tapyş funksiýasy kämahallar Microsoft-yň öz Internet Explorer-inden başga web-brauzerleri ýalňyşlyk bilen "irki wersiýada" diýip kesgitleýärdi, we bu müşderilere HTML/JavaScript käbir funksiýalary aýrylyp, ýa-da käwagtlar hatardan çykarylyp gaýtarylýardy. Şeýle hem bolsa, 2.0 wersiýasynda, saýtyň konfigurasiýasyna laýyklykda ähli kontrollar abat HTML 4.0, XHTML 1.0 (gaýybana) ýa-da XHTML 1.1 netijesini öndürýär. Standartlara utgaşykly web-brauzerleri tapmaklayk has ygtybarly, Cascading Style Sheets goldawy bolsa, has giňişleýin.
Web-serwer kontrollary: Bular web-formalara ulanyjy interfeýs üpjün etmek üçin ASP.NET tarapyndan işe girizilen kontrollardyr. Bu kontrollar ýagdaý-dolandyryşly kontrollardyr WYSIWYG kontrollarydyr.
Russiýa Premýer Liga
Russiýanyň Premýer Ligasy (Rusça: Чемпионат России по футболу) - Russiýa futbol Federasiýasy tarapyndan guralýan futbol bäsleşigidir. Ol 1992-nji ýylda döredildi.
1-nji asyr
B.e.öň 1-nji asyr | 1-nji asyr | 2-nji asyr 1 2  3  4  5  6  7  8 9  10  11  12  13  14  15  16  17  18 19  20  21  22  23  24  25  26  27  28 29  30  31  32  33  34  35  36  37  38 39  40  41  42  43  44  45  46  47  48 49  50  51  52  53  54  55  56  57  58 59  60  61  62  63  64  65  66  67  68 69  70  71  72  73  74  75  76  77  78 79  80  81  82  83  84  85  86  87  88 89  90  91  92  93  94  95  96  97  98 99
Umumy
Miladynyň I asyrynda Orta Gündogarda Kuşan döwleti»niň döremegi. Ol öz gülläp ösen döwründe häzirki Owganystan, Päkistanyň, Demirgazyk Hindistanyň, Turanyň birnäçe ýerlerini özüne birikdiripdir. Ýurtda ykdysady hojalyk, medeniýet ösüpdir, şäherler gurlupdyr. Paýtagty ilki Balh (Bähdi)şäher, soňra Peşewar şäheri bolupdyr. Esasy goňşulary Hytaý, Parfiýa döwletleri bolan. Bu döwlet taryhda Beýik Kuşanlar adyny alypdyr. IV» asyryň ahyrynda eftalylar (Ak hun türkmenleri) tarapyndan syndyrylýar.
8 - 23 -nji ýyllarda Hytaýdaky Han dinastiýasy Wang-Mang tarapyndan ýykyldy.
14ㄧ37-nji ýyllar一Rimde Awgustyň ogullygy, Imperator Tiberiniň höküm sürmegi. Onuň pretorianlara daýanyp, ýeke-täklik syýasatyny ýöretmegi. Imperiýanyň maliýe ýagdaýyny gowulandyrmagy başarmagy.
25一220-nji ýyllar 一Hytaýda Gündogar ýa-da soňky dinastiýanyň höküm sürmegi. Hytaýda Hindistandan geçen buddizmyň giňden ýaýramagy.
37一41-nji ýyllar一Rimde imperator Kaligulanyň höküm sürmegi. Kaligulanyň çäksiz häkimýete dyzaýandygy we özüne hudaý hökmünde hormat goýmaklygy talap edýändigi üçin sebatda we pretoriýanlar arasynda nägileligiň döremegi. Onuň pretoriýalar tarapyndan öldürilmegi.
40一41-nji ýyllar一Rimiň Mawritaniýany basyp almagy we ony ikä bölüp, öz welaýatlaryna öwürmegi.
43-nji ýyl一Rimiň Britaniýany basyp almaga başlamagy. Günorta Britaniýanyň rim welaýaty diýlip yglan edilmegi.
46-njy ýyl 一Hun imperiýasynda uly gozgalaňlar döräp başlady. Hun hökümdary Hytaýlylar bilen şertnama baglanyşdy we miladynyň 48-nji ýylda Günorta we Demirgazyk Hun imperiýalary görnüşinde ikä bölündi.
44-nji ýyl一Koreýanyň hökümdary Daýemusin Gogurýenyň ölümi. 48一49-njy ýyllar一Rimiň Uelsi basyp almagy.
54一58-nji ýyllar 一Rimde imperator Neronyň höküm sürmegi.
64-nji ýyl一Rimde şäheriň 14 etrabynyň 10-syny ýoga çykaran güýçli ýangyn. Ýangyn babatda özüne bolan şübhäni başdan sowmak üçin Neronyň ýewreýlere we hristiýanlara günä ýüklemegi (ýewreýleriň ilkinji kowulmagy).
66 -njy ýylda Rimde ýangyn emele geldi.
66一73-nji ýyllar 一Iudeý urşy. Rimiň Iudeýa welaýatynda antirim gozgalaňlary. Rimlileriň, indiki imperator Titiň baştutanlygynda 5 aý gabawdan soň Iýerusalimi, şol sonda Hramy weýran etmekleri (70-nji ý.). Masad galasyny alanlaryndan soň gozgalaňçylaryň garşylygynyň ýatyrylmagy (73-nji ýyl). Masad galasyny alanlaryndan soň gozgalaňçylaryň garşylygynyň ýatyrylmagy (73-nji ý.).
69-njy ýyl一Reýn legionlary tarapyndan imperator diýip yglan edilen Witelliýanyň goşun bilen Italiýa baryp, Otony ýeňmegi, oktýabr aýynda bolsa onuň özüniň Wespasian tarapyndan dolandyrylmagy.
69一70-nji ýyllar. Rimde imperator Traýanyň höküm sürmegi. Traýanyň ýeňip alyşlarynyň netijesinde imperiýanyň serhetleriniň özüniň iň ýokary derejesine ýetmegi: Dakiýa (101-njy ý), Arabystan 106-njy ý), Beýik Ermenistan (114-nji ý), Mesopotamiýa (115-nji ý).
70 -nji ýyldaKudusdaky Gerod(Herod) galasy Rimliler tarapyndan ýykyldy
70 -njy ýylda Pompeý we Gerkulanium Wezuwiý dagynda partlan wulkan sebäpli şäher läbigiň astynda galdy we ýaşaýjylar ýok boldylar. Günbatar Ýewropada Ýolbarslaryň nesli tükendi.
61
Aradan çykanlar
60er
FT Rostow
Rostov Futbol Topary (Rusça: Футбольный клуб "Ростов" / Futbol'nyi klub Rostov) — hazirki wagtda Russiýa Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar, Rostov na Donuda yerleşyar. Olar 15,840 orunlyk Olimp-2nda oyunlaryny geçiryar.
Jüneýit Han
Stawropol turkmenleri. Russiyanyn Stawropol ulkesinde yashayan turkmenlerin ata babalary bu yerlere 17 asyrda (rus taryhy golyazmalyrynda yazylyshyna gora 1653-nji yyllar toweregi) hywa hanlygynyn bashys we yzygiderli zulum etmegi netijesinde Mannyshlan yarym adasyndan 1665 toweregi mashgala hazirki Russiyanyn Astrahan we Kawkaz boylaryna gochup gelyarler. Taze gochup gelen yerlerinde ilki bilen charwachylyk bilen meshgullanyarlar. Son wagtyn gechmegi bilen ekeranchylyk bilen meshgullanyp bashlayarlar sebabi bu yerlerin klimaty mannyshlak yarym adasyndaka menzesh daldi.Olar 3 sany turkmen taypalary Igdir, Chowdur we Sonajy taypalary. Hazirki dowurde olar Astrahan we Kawkaz boylaryna sheyle hem Stawropol ulkesinde yashayarlar. 2010-njy yylyn maglumatlaryna gora Stawropol ulkesinde yashayan turkmenlerin sany 15000-den gowrak bolup olar butin Russiyada yashayan turkmenlerin 60% toweregi shu yerde yashayar.
Anton Çehow
thumb|rigth|140 px |Anton Çehow Anton Çehow (1860 - 1904) — rusça ýazyjy.
1860-njy ýylda doglup 1904-nji ýylda Germaniýada aradan çykan beýik rus ýazyjysy. Ýaşlykdan güzeran üçin dürli žurnallarda satiriki hekaýalar ýazyp başlaýar. Gazananja galam hakyny bolsa Azow deňiziniň kenaryndaky Taganrog şäherinden Moskwada ýaşap ýören ene-atasyna ugradýar. Sebäbi kakasy öň özüniň ýakyn dostuna kömek etjek bolup ykdysady krizise sezewar bolupdy. Şol sebapli hem Taganrogdan Moskwa göçmeli bolupdylar. Anton Çehow 1878-nji ýylda lukmançylyk institutyna okuwa girýär. 1884-njy ýylda okuwy tamamlap zwenogorod keselhanasynda lukman bolup işe başlaýar. Edil şol ýyl hem ilkinji eseri çap edilip başlanýar.
Gypjak
Gypjak aşakdaky makalalar bilen baglanyşykly bolup bilýär:
Merkezi Aziýa Teýmir we Teýmiriler döwründe
1227-nji ýyl da Çingiz han ölenden soň Mongollar da gurultaý çagyrylyp, onda Ugedeý i han saýlapdyrlar. 1237/38-nji ýyllarda Çingiz hanyň iň uly agtygy Baty han Ỳewropa ýöriş edip Altyn Orda döwleti ni döredýär. Mawerannahr Çagataý ulusy na giripdir. 1250-nji ýyl da kagan Tuli han yň ogly Müňki han bolupdyr. Ol öz dogany Hulagu-a köp goşun berip 1252-nji ýyl da Eýran a ugradypdyr. Hulagu han 1254-nji ýyl da Eýranda Hulagular döwleti ni döredipdir. Bu döwlet “Ilhanlar” adyny alypdyr. Şeýlelikde Türkmenistan yň territoriýasy üç sany döwletiň düzümine giripdir. Demirgazyk Türkmenistan Altyn Orda, Gündogar Türkmenistan Çagataý ulusyna, Günbatar we Günorta Türkmenistan bolsa Hulagu döwletiniň düzüminde bolupdyr. XIV asyr yň ortalarynda Mongollaryň döreden döwletleri dargap başlady. Altyn Orda, Çagataý ulusy, Hulaguitler döwleti bir topar maýdaja iri ýer eýelerine bölündiler. Bular özara uruşlar bilen meşgul bolýandyrlar. Mawerannahrda-da Çagataý ulusy dargap, şeýle ýagdaý dowam edyärdi. Teýmir iň asly Mawerannahyra göçüp gelen mongollaryň Barlas taýpasy ndan bolupdyr. Ol Şährisesebz iň golaýynda bir obada 1336-njy ýyl da dogulýar. Ol 25 ýaşyndaka bir welaýatyň emiri bolýar. Goňşylykdaky ýaşaýan emir Hüseýin bilen dostlaşyp onuň uýasyna öýlenýär. Söweş wagty Teýmir agyr ýaralanýar, sag eli ysmaz bolýar, sag aýagy bolsa tä ölýänçä agsap gezmeli bolýar. Şondanam oňa Teýmirleň, ýagny agsak ady galýar, ýewropalylar bolsa onuň adyny özleriçe Tamerlan diýip tutupdyrlar. Teýmirleň bilen Hüseýin bileleşip Mawerennahyryň häkimi Ylýas hoja ny kowup, Samarkand y we Buhara ny eýeleýär. Ýöne 1365-nji ýyl da Ylýas Hoja goşun toplap yzyna gelýär. Teýmir bilen Hüseýin hem goşunlary bilen onuň öňünden çykyp, söweş edýärler. Edil baş söweş başlananda jagba gelip, atlar, adamlar taýyp ýykylýarlar. Şonuň üçinem onuň ady taryhda “Laýly söweş” galypdyr. Bu söweşde Ylýas Hoja ýeňipdir. Teýmir bilen Hüseýin Amyderýa dan geçip Balh şäheri nde gizlenipdirler. Ýöne Ylýas Hoja Samarkanda gelende onuň ilaty Ylýas Hojaň goşunlaryndan üstün çykypdyrlar. Bu habary eşiden Teýmir bilen Hüseýin Samarkanda gelip, ony eýeläpdirler. Bu waka 1366-njy ýyl da bolupdyr. şol wagtdan başlap Hüseýin bilen Teýmir biri-birine päsgel berýändigini duýup başlapdyrlar. Olar Mawerannahyra sygman başlapdyrlar. Hüseýin Balha çekilip goşun toplap başlapdyr. Bu ýagdaýy bilen Teýmir 1370-nji ýyl da Balhy gabapdyr, köp güýç sarp edip, şäheri alyp, Hüseýini hem öldürýär. Şondan soň ol Mawerennahyry özüne doly birikdirýär we 35 ýyllyk basyp alyjylykly ýöreýşine başlaýar. 1359-njy ýyl da Altyn Orda hany Berdi han ölenden soň Ürgenç onuň düzüminden çykýar we garaşsyz ýaşap başlaýar. Goňrat taýpasy ndan bolan Ürgenç hanlary, Ürgenjiň günorta çetindäki Çagataý ulusyna degişli ýerleri basyp alýar. Teýmir bu ýerleri gaýtarlyp berilmegini talap edýär. Talaby ýerine ýetirilmäni üçin 1372-88-nji ýyllar aralygynda Ürgenje 5 gezek ýöriş edýär. Onuň iň soňky 1388-nji ýyldaky ýörişi Ürgenç üçin tragediýa bolýar. Ol Ürgenji ýumrup, ýerine arpa ekmegi buýurýar. Ol soňra Eýrana “üç ýyllyk”, “bäş ýyllyk”, “ýedi ýyllyk” ýöriş edýär.
Sesar Nawas
Sesar Gonsales Nawas (César González Navas; 14 fewral 1980, Madrid) — ispan futbolçy, «FT Rostow» oýnaýar.
62
Aradan çykanlar
60er
63
Aradan çykanlar
60er
Käkilik
Dag käkiligi (latynça – Alectoris kakelik, rusça – каменная куропатка, iňlisçe – chukar partridge) —Towuklar otrýadynyň sülgünler maşgalasyna degişli guş. Ýelekleri gögümtil-goňur (kelle we ganat ýelekleri gyzgylt). Böwründe kese gara zolaklar bolýar. Çüňki we aýaklary gyzyl.
Agramy 350-den 700 g-a ýetýär. Käkilik günbatarda Alp daglaryndan, Balkan hem-de Sinaý ýarym adasyna, gündogarda Hytaýa hem-de Gimalaý daglaryna çenli ýaýrandyr. Türkmenistanda käkilik Balkan daglarynda, Köpetdagda, Bathyzda, Garabilde, Köýtendagda duş gelýär. Käkilige ýakyn bolan görnüşler Günorta Ýewropada, Demirgazyk Afrikada, Arabystan ýarym adasynda duş gelýär.
Käkilik dagyň gyrymsy agaçly gaýalarynda mesgen tutýar. Ol galyň gar ýaganda, dag etegine düşýär. Ýylda bir gezek köpelýär. Ýerde höwürtgeläp, 9-12 (kähalatlarda 14-17) ýumurtga guzlaýar. Ýumurtgany 23-25 günläp basýar. Käkilik ösümlik tohumy, ýaprak we mör-möjekler bilen iýmitlenýär. Käkilik aw guşy hasaplanýar. Köp awlanýanlygy sebäpli, onuň sany ýyl-ýyldan azalýar. Käkilik döwlet tarapyndan goralýar. Ony ýylyň belli bir möhletlerinde awlamaklyga rugsat edilýär.
Çeşme
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 5, sah. 112
Hessen
150px|right Hessen Germaniýa federal respublikasynyň 16 sany federal ştatynyň (Bundesländer) biridir.
Afrika ýyly
1956-njy ýylda Sudan, Morokko, Tunis garaşsyzlygyny aldy. Indi Afrikada baknalyk düzgünini saklamak mümkin däldi. 1960-njy ýylda 17 döwlet garaşsyzlygyny alyp, taryha “Afrika ýyly” diýip girdi. Gysga wagtda Afrikanyň 50-ä golaý döwleti özbaşdak boldy. 1974-nji ýylda Angola, Mozambik, 1990-njy ýýlda Nambiýa döwletleri milli azatlygyny gazandylar.
Gyzylbaşlar
Gyzylbaş türkmenleri ( Olar Eỳrandaky 9 sany esasy hökümdar türkmen taỳpalary ỳagny, Begdililer, Gajarlar, Owşarlar, Tekeluỳlar, Üstitäçliler, Zülkadyrly, Sefewiler, Garabaglylar, Şamluỳlar, Baharluyỳlar we Baỳandar türkmenleriñ käbir ownuk tireleri )
Wladimir Baýramow
Makala gutarylmadyk
thumbnail Doly ady: Wladimir Karajaýewiç Baýramow
Doglan ýeri we güni: TSSR, Aşgabat şäheri - 2.08.1980ý.
Boýy: 181 sm.
Belarus döwlet uniwersiteti
Belarus döwlet uniwersiteti (Белару́скі дзяржа́ўны ўніверсітэ́т (універсітэ́т), gysgaldylan ady BDU (БДУ), 1921-njy ýylyňda Minskde düýbi tutulan döwlet uniwersiteti. Häzirki döwürde, Belarusda iň gowy uniwersitetlerin biri hasap edilýär. BDU-da 218 türkmen raýatlar okoýa.
Wladimir Baýramow
Makala gutarylmadyk
Agramy: 76 kg.
Milleti: Türkmen.
Wezipesi: Kaýratyñ futbol oýunçy.
Wladimir Karajaýewiç Baýramow 1980-nji ýylyñ 2-nji Awgustynda Aşgabat şäherinde (TSSR) dogulýar.
64
Aradan çykanlar
60er
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (22 Dekabr 1984, Halmstad) — Şweýsariýa aýdymçysy, prodýuser ve DJ.
Dunyotepa (Kaşkadarýa welaýaty, Çirakçi etraby)
Dunyotepa Özbegistanda medeni mirasdyr. Arheologiki ýadygärlik. Obýektiň döwri: I-IV asyrlar. Kaşkadarýa welaýatynyň Çirakçi etrabynda ýerleşýär. Desganyň salgysy: "Taragaý" MFY. Gozgalmaýan emläk hukugy: Döwlet emlägi. Operatiw dolandyryş hukugy esasynda Kaşkadarýa welaýatynyň medeni miras bölümi. Özbegistan Respublikasynyň Ministrler Kabinetiniň karary bilen 2019-njy ýylyň 4-nji oktýabrynda döwletiň goragy astynda maddy medeni mirasyň gozgalmaýan emläkleriniň milli sanawyna girizildi. .
Salgylanmalar
Dunyotepa (Qashqadaryo viloyati, Chiroqchi tumani)
Ýusup Balasagunly
Ýusup Balasagunly 1017-nji qara haniylar uyghur döwletine degişli Balasagun şäherinde dünýä inýär. Ol bilim-sowadyny öz iliniň ulamalaryndan, danalaryndan alýar. Ene dilinden daşary arap, pars, ýunan, hytaý we hindi dillerini kemsiz özleşdirýär. Ol gadymy türki ynançlardan başga yslam, buddizm, maniheýçilik ýaly şol sebitde ýaýran beýleki dinleri hem çuňňur öwrenipdir. Şeýdibem alymyň ylmy gözýetimi has giňäpdir.
Ilki Balasagunly Ýusup ady bilen tanalan bu akyldar, «Kutadgu-bilik» («Bagt getiriji bilim») atly ajaýyp eserini ýazanyndan soň, has-hajyp derejesini gazanýar we Gara Bugra hanyň weziri edilip bellenilýär. «Kutadgu-bilik» 6645 beýtlik uly eserdir. Alymyň bu eserinde adamzadyň ruhy sagdynlygy, ahlak arassalygy, sabyr-kanagatlylygy, pespälligi we ruhubelentligi çeper sözleriň, sazlaşykly kapyýalaryň üsti bilen beýan edilýär.
Ol «Alymlaryň ylmy, halkyň ýoluny ýagtyldar. Ylym bir şem kibidir, gijelerine ýanar we adamzada dogry ýoly görkezer. Şonuň üçin alymlary hormatlamak we olaryň ylymlaryndan peýdalanmak gerekdir» diýip ýazýar. Bu eser türkmen dilinde ýazylan ilkinji syýasatnama eseri hasaplanýar.
Dünýä edebiýatynda we ylmynda öçmejek yz goýan türkmen akyldary Ýusup Balasagunly, taryhy maglumatlara görä, 1077-nji ýylda dünýäden ötýär. Biziň döwrümizde dürli ýyllarda, dürli dillerde çap edilen, «Kutadgu-bilik» dünýä ýüzünde uly meşhurlyga eýedir. Eseriň 1971-nji ýylda Daşkentde çap edilen Özbekçe we köne türki dildäki nusgasy, şeýle hem S.N.Iwanow tarapyndan rus diline terjime edilip, 1990-njy ýylda çap edilen nusgasy muňa mysal edip bolar.
Çeşme
“Dünýä edebiýaty” žurnaly (№1.2011)
Arap döwletleriniň osmanly türkleriň gol astyna düşmegi
MOWZUK:	 Arap döwletleriniň osmanly türkleriň gol astyna düşmegi.
M E Ỳ I L N A M A
1.	Müsür osmanly türkleriň gol astynda.
XVI asyrda bütin arap döwletleri türkler tarapyndan basylyp alnypdy we osman imperiýasynyň düzümine girizilipdi. Ilkinji Siriýany soň arap döwletlerini boýun egdirdi.
Siriýanyň ilaty iki taraplaýyn ezişe sezewar boldy. Mamlýuklaryň zulumyna şäheriň pes gatlagy, hünärmentler we maýda söwdagärler zyýan çekýärdi. Üstesine salgytlar hem halkyň öňki erbet durmuşynyň üstüni doldurýardy.
1516-njy ýylda türk goşuny Selim I ýolbaşçylygynda Kiçi Aziýa Demirgazyk Siriýa aralaşdy. Mamlýuk goşunlary Müsürden Soltan Kansu Guriniň ýolbaşçylygynda gelipdi. Olaryň oňat ýaraglanan türk goşunlary we gury ýer goşuny (ýaniçarlar) olaryň atly goşunyny  ýeňillik bilen boýun egdirdiler. Şeýdip Siriýanyň halky garşylyk görkezmän türklere boýun bolup başladylar. Selim I ýaniçar goşunlary Damaskda ýerli ilaty taladylar. 1517-nji ýylda türk goşunlary Selim I başda durmagynda Kaira geldiler. Müsüriň paýtagtyny talap başladylar. Kansu Guri ölenden soň onuň öňki guly Tuman beg mamlýuk goşunlaryna ýolbaşçylyk edýärdi. Ol Selimi Müsür beduinlerine tutup berýär, emma onuň ödüni tutup, Kairde dardan asýarlar. Şeýdip, türk soltany Hajisi musulmanlaryň Mekge Medinedäki çokunýan ýerlerine çenli eýeläpdirler. Selim I Käbe ybadathanasynyň açaryny alýar.
Ýöne türkler ýerli iri ýer eýelerini güýçli süteme sezewar etmän, bir bölen ýerini ellerinden alypdyrlar. Ol ýerleri-de mamlýuklara garşy göreşýänlere beripdirler. Jepa çekjek, süteme sezewar boljak ýerli ilatdy, ejişe çydam edip bilmän 1517-nji ýylda Siriýada halk gozgalaň turuzdy. Siriýany türkler 4 welaýata bölüpdi, oňa paşalyk diýip at beripdi. Damask, Tripoliýa, Saýd we Haleb. Halebde türkler ýerleşende, beýleki paşalyklarda ýerli iri ýer eýeleri türklere wassam bolup, halkyny ezýärdi. Soltan salgyt ýygnap Stambula (Konstantinopyla) soltan haznasyna girdeji ýollaýardy. Özünde galdyran serişdeleriniň hasabyna goşuny saklamalydy. Halkyň güýçli ezilmegi, hojalygyň çagşamagyna getirdi. Üstesine XV asyrdaky Beýik geografiki açyşlar hem Hindistan we Indoneziýadan gelýän harytlar Günbatar Ỳewropa ýurtlaryna  umman ýollary bilen  geçirildi, olar Kiçi Aziýada düşlemediler. Emma Liwanlylar türklere garaşly bolmajak bolup uzak göreşipdirler. Fahreddin II patyşa bolan wagtynda 1585-nji ýylda bary-ýogy 13 ýaşapdy, ol 1635-nji ýyla çenli ýurdy dolandyrýar. Fahreddin ilkibaşda türk soltanyna wassal borçlaryny ýerine ýetirip berýär. Şonuň üçin türk soltanlary beýleki ýerli iri ýer eýeleriniň elinden ýerini alyp eýeçiligini giňeldende-de oňa garşylyk görkezmeýärler. Ol Ỳewropa ýurtlary Fransiýa, Flarensiýa bilen söwda aragatnaşygyny edýär. Onuň döreden özbaşdak döwletine türk hökümetiniň gözi gidip, 1609-njy ýylda Damaska Ahmet Hafizi goýup, Anatomiýadan ýarag getirdýär. Türk we arap güýçleri birleşip Fahreddiniň Manid emirliginiň garşysyna göreşýärler. Diňe 1613-nji ýylda türk harby ilaty Siriýa-liwan kenaryny zabt edýär. fahreddin gaýtawul bermäge güýjüniň ýetmejegine gözi ýetenden soň fransuzlaryň gämisine münüp, Italiýa ugraýar. Ol 5 ýyllap Italýan we Fransuz döwletinden osman imperiýasyna garşy göreşde kömek bermeklerini sorap gezýär. 1618-nji ýylda ol Liwana gaýdyp gelýär. Onuň türklere garşy göreşe çagyryşyny halk goldaýar, 100 müň adamadan ybarat goşun jemleýär.
Antýuhiýadan Sadada çenli ýerlerde türk agalygynyň soňuna çykýar. 5 ýyldan soň Damask patyşasynyň goşunyny derbi-dagyn edip, Palestinany eýeleýär. Emma halys uruşlar zerarly ýadan goşun öz obasyna gidýär, ol ýerde-de uruş zerarly halkyň ýagdaýy agyrlaşdy. Şu ýagdaýlary görüp, türk hökümeti Fahreddine garşylyk görkezýär. 1635-nji ýylda ony ýesir alyp, Stambulda jezalandyrýarlar. Müsürde Süleýmanyň basyp alyşlaryna garşy gozgalaň tutaşýar. Süleýman 1525-nji ýylda Ibraýym patyşany Müsüre tertip-düzgüni girizmäge iberýär. Müsürde Süleýman I döwründäki “Kanunnamalar” girizilýär, daýhanlar ýene-de iri ýer eýeleriniň ýerlerine berkidilýär. Pul we zat görnüşindäki salgytlar girizilýär. Halky ezip, oba-hojalygy, senagat pese gaçdy. Hindi ummanynda we Gyzyl deňizde Portugal söwdagärleri agalyk edýärdi. Müsür gury ýerde edýän öňki söwdadaky agalygyny elden gidiripdi.
Demirgazyk Afrika. XV asyrda iri ýer eýeçiliginiň dagnyklygy we özara uruşlar netijesinde pese gaçyp, daşky çozuşlara  gaýtawul bererden  güýçsizdi. Ilkinji Ỳewropalylaryň Demirgazyk Afrikany boýun egdirmek üçin çozuşy 1415-nji ýylda Marokko gönükdirilipdi. Portugallar basyp alandan soň halkdan dürli salgytlary ýygnapdyrlar. Kä halatlarda çozup girip, şäher obalary tozduryp, erkek, aýal, çagalary ýesir alyp gidipdirler. Olary gul bazarynda satypdyrlar.
XV asyrda Ispaniýada rekonnistik hereket gutarandan soňra demirgazyk Afrika ispan goşunlary ýöriş etdiler. Alžiriň golaýyndaky şäheri eýelediler. Ol ýerde gala galdyrdylar we ýurduň paýtagtyna toplary şol ýerden gönükdirdiler. 1510-njy ýylda ispanlar Tripoliýany eýeläp, ilatyny öldürdiler, taladylar, gula öwürdiler.
XVI asyryň I ýarymynda Demirgazyk Afrikada täze basybalyjylar peýda bolup, olaryň içinde türkmenler hem bardy. Haýreddin Barbaros Mitilen (Lesbos) adalaryna ýörişler gurady. Alžirde öz döwletini döretdi. 1518-nji ýyldan başlap ol ýerde höküm sürüp başladylar. 1529-njy ýylda oňat ýerleşip halkdan salgyt ýygnady. Türkler Yrak, Müsür, Siriýa, Palestinanyň hasylly ýerlerini eýelediler. Arap döwletlerini eýaletlere böldüler.
Şu seredilýän döwürde arap medeniýeti pese gaçypdy. Munuň sebäpleriniň biri-de, türk agalygy netijesinde ezişiň güýçlenmegidi. Arap dilindäki hat-ýazuwy hökümet we harby işlerde türk ýazuwy bilen çalyşdylar. Ýöne ylymda, çeperçilik sungatynda, dini-ýuridiki edebiýatda arap dili saklandy, hat-da türk alymlary-da öz makalalaryny  arap dilinde ýazdylar. Bu arap medeniýetiň ösendigini tassyklaýar.
XVI-XVII asyrda arap taryhçylary “umumy musulman” taryhyny döretmek bilen meşgullandylar. Terjimehallar görnüşindäki maglumatlary ýazypdyrlar. Ertekilerden “Müň bir gijede” XVI asyryň ahyrynda döredilen halk döredijiliginiň nusgasydyr.
Indoneziýa dili
Indoneziýa dili - Filippinde, Taýwanda, Uly we Kiçi Zond, Molukka adalarynda, Malakka ýa. Adalarynda, Go. Wetnamyn käbir raýonlarynda we madagaşkar adalarynda ýashaýan halklaryň dilleri.
Ol malaý-poliňežiýä diller mashgalasyna degishlidir. I. d=nyň ýeterlik öwrenilmandygy ony ylmy taýdan klassifikasiýalashdyrmagy kynlashdyrýar. Ilkinji Klassyfykasiýälärdä ony 8 topara (franşuş alymy G. Ferran), sonar 16 topara (golland alymy Ýa. Gonda) bölýärler. Has giň ýaýranlary: indoneziýa dili-Indoneziýanyn döwlet dili (Ýawa.a), şudan dili (Ýawa adalarynyň go-gb bölegi), tagal dili-Flippin Respublikasynyň döwlet dili, Malagasy dili-Madagaşkar adalaryndaky Malagasy Respublikasynyň döwlet dili. I.d öz tipologiýasy boýunça prefiksli we suffiksli dilleriň tipine girýär. Çekimli fonemalaryň ulanylyşhy, esasan, bir menzesh bolup, monoftonglaryn we diftonglaryn barlygy bilen häsiýetlidir. Çekimsiz fonemalaryň sostawynda aýry-aýry dillerde tapawutlar duýulýar. Sheýle-de ol dilleriň we diller toparlarynyň arasynda fonetik menzeshlikler bar. Söz bogunlary köplenç açyk bolýar, söz toparlary morfologiýa taýdan biri-birinden az tapawutlanýar. Hindi-Ýewropa dilleri üçin ishlenen düzgünler esasynda olary özärä bölmek mümkin däl. Fransuz alymlary P. Fawr, A.Mar de Maren, golland alymlary H.Tendelö, E.Ulenbek, sowet alymy A.S. Tesýolkin we bashgalar tarapyndan sözleri topara bölmegi dürli kriterleri hödür;endi.Sözlük sostawy etimölögiýa taýdan, esasan bir menzesh bolup, ol goshulmalar arkaly ýasalýan sözleriň, asyl sözleriň goshalanmagy goshma sözleriň, shonun ýaly-da Sanskrit, arap, golland, franşu, iňlis we b. dillerden girýän sözleriň hasabyna baýlaşhyp durýar. I. d-nyň hemmesi arap hatynyň esasynda düzülen elipbiýdeň peýdalaňýar. Shu dillerde köp sanly çeper edebiýat eserleri bar.
Sepler
Malaiische Sprache
Togo
Togo Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.
65
Aradan çykanlar
60er
Annaberdi Atdanow
Annaberdi Atdanow — Türkmenistan yň halk artisti
=Terjimehal= Türkmenistanyň halk artisti Annaberdi Atdanow 1940-njy ýylda Bäherden etrabynyñ Ýarajy obasynda daýhan maşgalasynda eneden bolýar. Annaberdi atasynyñ we kakasy Atdan aganyñ çalan sazlaryna ýaşlykdan öwrenipdi. Ol ilki aýdym aýtmaga başlamanka, dutar çalmagy öwrenipdi. 1959-njy ýylda çeper-höwesjeñleriñ respublikan gözden geçirilşine gatnaşyp TSSR medeniýet ministirliginiñ Hormat hatyna mynasyp bol‎ýar. 1964-nji ‎ýylda bolsa TSSR Ýokary Sowetiniñ Prezidiumynyñ Hormat haty bilen sylaglan‎ýar. Annaberdi Atdanow 1970-nji ýylda Türkmen döwlet filarmoniýasynda işe başlaýar. Ýetmişinji ýyllarda Annaberdiniñ owazy has-da giñeldi. Onuñ owazy Kanada, Mongoliýa ýaly ýurtlarda ýañlandy. Onuñ aýdymlary hem çeper telefilimlerde ýañlandy. 1992-nji ýylyñ 11-nji Martynda Annaberdi Atdanowa Türkmenistanyñ halk artisti diýen at dakyldy. Annaberdi Atdanow 1982-nji ýylyñ 31-nji dekabyrynda ulag-ýol heläkçiliginde aradan çykýar. Halk özüniñ bilbil owazly ogluny hemişe ýatlaýar, onuñ miras goýup giden aýdymlaryny höwes bilen diñleýär, lezzet alýar.
=Çeşmeler=
Timur
Timur (Çagataýça: Temür 'Demir'; 9-njy aprel 1336 - 17–19 Fewral 1405), soňra Timūr Gurkānī  (Çagataýça:  Temür Küregen ),  häzirki Owganystanda, Eýranda we Merkezi Aziýada we töwereginde Timurid imperiýasyny esaslandyran, Timur dinastiýasynyň ilkinji hökümdary bolan türk-mongol basyp alyjydy. Eňilmedik serkerde, taryhdaky iň uly harby ýolbaşçylaryň we taktikleriň biri, şeýle hem iň rehimsiz biri hasaplanýar. Timur, Ibn Haldun, Hafez we Hafiz-i Abru ýaly intellektuallar bilen aragatnaşyk saklanda, sungatyň we binagärligiň uly howandary hasaplanýar we onuň hökümdarlygy Timuridiň Galkynyş zamanasyny tanatdy.
1336-njy ýylyň 9-njy aprelinde Transoxiana (häzirki Özbegistanda ) Barlas konfederasiýasynda dünýä inen Timur, 1370-nji ýyla çenli günbatar Çagatai hanlygynyň gözegçiligini ele aldy. Şol bazadan başlap, Günbatar, Günorta we Merkezi Aziýa, Kawkaz we Günorta Russiýa boýunça harby kampaniýalara ýolbaşçylyk edip, Altyn Orda hanlaryny, Müsüriň we Siriýanyň Mamluklaryny, dörän Osman imperiýasyny we merhumlary ýeňdi. Hindistanyň Deli soltanlygy we musulman dünýäsinde iň güýçli hökümdar hökmünde ýüze çykýar. Bu ýeňişlerden, ol ölenden gysga wagtyň içinde bölünen Timurid imperiýasyny esaslandyrdy.
Timur asewraziýa sährasynyň beýik çarwa basybalyjylarynyň iň soňkusydy we imperiýasy XVI-XVII asyrlarda has gurluşly we dowamly yslam ýarag imperiýalarynyň ösmegine esas döretdi. käbir ýazyjylar ejesiniň hanyň neslinden bolmagynyň mümkindigini öňe sürýärler. Çingiz hanyň ömründe basyp alan mirasyny aç-açan ulanmaga çalyşdy. Timur Mongol imperiýasynyň gaýtadan dikeldilmegini göz öňüne getirdi we Jerar Çaliandyň pikiriçe, özüni Çingiz hanyň mirasdüşeri hökmünde gördi.
Beatrik Forbes Manzyň pikiriçe, "resmi hatynda Temur özüni Çinggisidiň hukuklaryny dikeldiji hökmünde görkezmek üçin bütin ömrüni dowam etdirdi. Ol Eýran, Mamluk we Osmanly kampaniýalaryny mongollaryň basyp alan ýerlerine kanuny mongol gözegçiliginiň gaýtadan girizilmegi hökmünde delillendirdi. " Basyp alyşlaryny kanunlaşdyrmak üçin Timur yslam nyşanlaryna we diline bil baglap, özüni "Yslamyň gylyjy" diýip atlandyrdy. Ol bilim we dini guramalaryň howandarydy. Ol ömründe Borjigin liderleriniň hemmesini diýen ýaly Yslamy kabul etdi. Timur Smyrnanyň gabawynda hristian rysarlary hassahanasyny aýgytly ýeňip, özüni gazly diýip atlandyrdy. Patyşalygynyň ahyrynda Timur Çagataý hanlygynyň, Ilhanatyň we Altyn Ordanyň galyndylarynyň hemmesine doly gözegçilik edipdir we hatda Hytaýda uanuan dinastiýasyny dikeltmäge synanyşypdyr.
Timuryň goşunlary öz içine alýan köp milletli bolup, kampaniýalarynyň ep-esli bölegini puja çykaran Aziýada, Afrikada we Ýewropada gorkýardy. Alymlar onuň harby kampaniýalarynyň 17 adamyň ölümine sebäp bolandygyny çaklaýarlar million adam, şol wagt dünýä ilatynyň takmynan 5% -ini düzýärdi. Basyp alan ähli ýerlerinden Hwarazm ekspedisiýalarynda iň köp ejir çekdi, sebäbi oňa garşy birnäçe gezek ýokarlandy. Timuryň kampaniýalary genosid hökmünde häsiýetlendirildi.
Ørsted A/S
Ørsted A/S we Ørsted in Kika - Daniýa guç elektrik gurluşyk şirketlery. energetika hem şu şirket gurdy. Gurluşuk edýar (Gap Inşat firmasy bilen), (3-4 sany energetika fabrigy bar, kabir bölegi döwlete degişli). Her welaýatda diýen ýaly power plant-elektrik stansiýasy bar. Bu elektrik guç şirketlar Verbund, Centrica, E.ON, Engie, RWE, Çalyk Holding, Iberdola, Enel, Endesa, EDF, Rosatom, Inter RAO, Vattenfall, Electrabel, EVN, Vestas we Unipet.
Bäherden etraby
Taryhy
Bäherden etraby 1957 ýylda döredilip, 1963 ýylda ýatyryldy we 1965 ýylda täzeden döredildi.
Geografiki maglumatlary
Meýdany 17,4 müň kw.km ilaty 86,5 müň adam. Etrap 3 fiziki-geografiki bölekden: Köpetdagdan, dag etegi düzlüklerden we Garagum çöllükden ybarat. Baharly etraby Ahal welaýatynyň gündogarynda ýerleşýär. Onun çägine Köpetdagyň, dag etegi düzlüginin we Garagum çö- lüniň bir bölegi girýär. Etrabyň çäginden Garagum der ýasy, Aşgabat-Türkmenbaşy demir we awtomobil yollary geçyär. Baharly etrabynyň düzümine 1 şäher, 15 geñeşlik we 31 oba girýär.
Suw baýlyklary
Garagum derýasy, Arwaz çaýy, Arçman çeşmesi we köp sanly skwažinalar. Hereket etmeýän kärizleriň birnäçesi saklanyp galypdyr. Etrapda kesel bejeriş Arçman, ýylysuw, minerak suw çeşmelerem bar. Etrap Garagum derýasynyň we Köpetdagdan gaýdýan ownuk suw çeşmeleriniň suwlary bilen üpjün edilýär.
Syýahatçylyk ýerleri
Etrabyň çäginde kesel bejeriş ähmiýetli Arçman, Ýylysuw mineral suw çeşmeleri we kesel bejeriş ulgamlary bar. Olaryň esasynda häzirki zaman ülňülerine laýyk gelýän şypahanalar hereket edýär. Baharly şäherinden 20 km gündogarda täsin Köwata ýerasty kükürt-wodorod suwly köli ýerleşýär. Onun syýahatçylyk merkezi hökmünde ähmiýeti ýurdumyzyň çäginden daşarda hem bellidir. Bäherdeniň 30 kilometr günbatarynda Arçman şypahanasy, 5 km günorta-gündogarynda mineral suwly Durun sagaldyş merkezi hereket edýär.
Baharly etrabynyň administratiw bölünişi
Geneslikler
Maldarçylyk
thumb|right|300px|Otluk meýdanda
Nogaýlar
thumb|Bir Nogaý Nogaýlar ( Nogaý : Ногай, Noğay / noˈɣaj /, köplük: Ногайлар, Noğaylar / noˈɣajlar /) Demirgazyk Kawkaz sebitinde ýaşaýan türk etnik toparydyr. Esasan Demirgazyk Dagystanda we Stawropol Kraýda, şeýle hem Karaçaý-Çerkessiýada we Astrakhan welaýatynda duş gelýär; käbirleri Çeçenistanda hem ýaşaýarlar. Nogaý dilinde gürleýärler we Nogaý Ordasyny emele getirýän dürli mongol we türk taýpalarynyň nesilleri. Nogaýyň ýedi esasy taýpasy bar:
Endoetnonim hökmünde Nogaýlar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Nogai_Flag.jpg/220px-Nogai_Flag.jpg|thumb| Nogaý damgasy Nogaý baýdagy hökmünde hem ulanylýar. Taryhy Nogaýlar ( Nogaý we Krym tatarlary : Noğaylar , Noğay tatarları; Noğay, Noğay tatarları ), häzirki wagtda häzirki Nogaýlary we sähraly Krym tatarlaryny görkezýär (Nogaýlar we Bozkyr Krym tatarlarynyň endoetnimi). Nogai Ordasynyň  we Krym hanlygynyň ilatyny emele getirdi. Nogaýlar polýak-litwa tatarlarynyň we astrahan tatarlarynyň döremegine gatnaşdy. Krymyň, Demirgazyk Kawkazyň, Demirgazyk Gara deňziniň we Aşaky Wolga sebitiniň ýerli ilaty.
Etnonimi
"Nogaý" sözi diňe Mangit (Nogaý Ordasynyň ilaty) mowzuklaryna degişli däldi. WV Trepawlowyň pikiriçe, käbir çeşmelerde "nogai" etnimi bilen Mangit urturt, Krym hanlygy we Beýik Orda sähraly türkler birleşdi we bu söz diňe Nogai Ordasynyň ilatyny aňladýan has giň ulanyşa eýe boldy.
Taryh
GDA-nyň maglumatlaryna görä, Nogai Ordanyň ilaty Hazaryň galyndylary - Bolgar, Az, Peçeneg we Cuman, Kipçak we Mongol taýpalary esasynda emele geldi. GDA-nyň maglumatlaryna görä, uly Nogaýlar kazaklaryň we Karakalpaksyň, kiçijik Nogaýlaryň - sähraly Krym tatarlary we Nogaýlaryň bir bölegine öwrüldi.
Etimologiýa
Nogaý ady, 1270-1299-njy ýyllarda Altyn Ordada uly täsir galdyran, Aksu derýasy bilen Ozu derýasynyň arasyndaky sebitdäki Kipçaklaryň başlygy bolan Berke Hanyň baş serkerdesi Nogaý Hanyň adyny göterýär. Krymyň günbatarynda we tire-taýpa şazadasyny atasy Tuwal Beýden aldy. Oňa tabyn bolan welaýatlara we urgalara Nogaý dakyldy.
Ýedisan
Nogai möjekleriniň ýedisi (Şyryn, Aryn, Kıpçak, Argyn, Alçyn, Katay we Mangıt) ededisan ady bilen tanalýardy. Olaryň dördüsi, esasanam Şyryn, Krym tarapyna gitdi; galanlary aşaky İdil boýunda biraz wagtlap göçüp gitdiler we Mangıt uruk ady Nogaý ady ýaly ulanylýar.
Nogaý Orda
1426-njy ýylda Edige Baýyň ogly Nurettin Beý emirlik gurup, 150 ýyldan gowrak wagt bäri garaşsyz döwlet boldy. Nogai Ordasynyň paýtagty ayaýyk derýasyndaky Saraýykdy. 1563-nji ýylda ruslar basyp alnandan soň, Ulu Nogais, Kiçi Nogais we Alty ogly Nogais ýaly üç bölege bölündi.
Edige eposy
Gazak türkleri gelip çykyşyny rowaýatlarynda Nogaýlara we Özbeklere esaslanýar. Garagalpakslar XV asyrda Wolgadan Aralyň günortasyna gelen Nogai jemgyýetidir. Asyrlar boýy Nogaýlar Krym tatarlarynyň harby güýjüniň bir bölegini emele getiripdir.
Nogai Han ölenden soň (1299), dürli döwürlerde göçüpdir. Bu göçleriň iň ulusy, 1860-njy ýylda Osman-Rus söweşinden soň 180 müň Nogaýyň göçmegi boldy.
Russiýada nogaýlar
Russiýa Federasiýasyndaky Nogaýlaryň sany 2002-nji ýylda 90,666 adamdy. Häzirki wagtda Nogaýlar Stawropol kraýynda, Karaçaý-Çerkess respublikasynda (2002-nji ýylda 44,873) we Çeçenistan we Dagystan respublikalarynda (2002-nji ýylda 138,168) bilelikde ýaşaýarlar. Nogai, Karaçaý-Çerkess we Dagystan respublikalarynyň resmi dillerinden biridir. 2007-nji ýylda umumy ilaty 95 müň bolan Nogaý etraby, Karaçaý-Çerkess respublikasynda döredildi, merkezi Erken-Şahar.
Olaryň köpüsi Dagystandaky Kawkazda, Idil derýasynyň günorta akymynda, Stawropol Kraýda, Çeçenistanda we Karaçaý-Çerkess respublikasynda ýaşaýar. Krymda we Rumyniýada Nogaýlar hem bar. Nogaýyň umumy ilaty 900,000-den gowrak, olaryň hemmesi sünni / hanafi musulmanlary.
Terek derýasynyň basseýninde ýaşaýan Nogaýlara "Ak Nogais" hem diýilýär. Nogaýlar türkleriň Kipçak toparyna degişli dilde gürleýärler. XIII-XV asyrlarda Altyn Ordanyň gol astyndady. Altyn Orda dargandan soň, häzirki Demirgazyk Kawkazyň demirgazyk-gündogar bölegi Astrakhan hanlygynyň we Krym hanlygynyň demirgazyk-günbatar böleginiň çäginde galdy. Astrakhan hanlygy 1556-njy ýylda weýran edilip, topraklary Russiýa birikdirildi. Şonuň üçin Nogaý ilaty häzirki Stawropol kraýynda ýaşaýar.
Krym hanlygynyň raýaty bolan we Demirgazyk Kawkazyň demirgazyk-günbatarynda ýa-da Kuban derýasynyň demirgazygynda ýaşaýan Nogaýlar 1783-nji ýylda ruslaryň bu ýerleri Krym hanlygy bilen anneksiýa etmegi netijesinde kynçylyklary başdan geçiripdi we genoside sezewar edilipdi ( seret. Aşad Kirg, "Howp hemişe demirgazykdan gelýär", Demirgazyk Kawkaz NE, Stambul, 1992, tom 85-86, s. 23-25).
Britaniýa XX asyryň soňky çärýeginde
Mowzuk: Beýik Britaniýa XX asyryň soňky çärýeginde
M E Ý I L N A M A :
1.	XX asyryň 70-nji ýyllarynda Angliýanyň ykdysady we syýasy ýagdaýy.
3.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy zamanasynda iňlis-türkmen gatnaşyklary.
Umuman leýboristik hökümetiň ykdysady syýasaty iňlis senagatyny onçakly janlandyrmady, döwletiň töleg balansynyň ýetmezligi, baknalyklardan gelýän girdejiniň kemelmegi iňlis ykdysadyýetiniň ösüşini bökdeýärdi. Şol sebäpden hem G.Wilsonyň hökümeti abraýdan geçyp başlaýar. 1970-nji ýylyň Oguz aýynda Angliýada möhletinden öň saýlawlar geçirilýär. Saýlawlar netijesinde konserwatiw partiýa üstünlik gazanyp, täze hökümete olaryň lideri Edward Hit baştutanylk etdi. Angliýa 1973-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-de ykdysady bileleşiginiň agzasy boldy. E.Hitiň hökümeti senagatyň bölegini ösdürmek maksady bilen birnäçe döwlet kärhanalaryny hususy eýeçilige geçirdi. Emma konserwatorlaryň geçiren ykdysady syýasaty hem başa barmady. XX asyryň 70-nji ýyllarynda Angliýanyň daşary syýasaty has işjeň ýagdaýda geçýärdi. Leýboristik hökümet howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk boýunça umumyýewropa maslahatyny geçirmegi goldady. G.Wilson Helsinkdäki maslahatyň üçünji tapgyryna gatnaşdy we jemleýji aktyň aşagynda öz goluny goýdy. Ondan başga-da Angliýa bu döwürde halkara dartgynlygyny gowşatmak hereketine hem uly goşant goşdy. Emma 70-nji ýyllaryň ahyrynda Angliýa hem ABŞ ýaly halkara dartgynlygyny gowşatmakdan daşlaşyp başlady. Şeýle hem 80-nji ýyllaryň başlarynda ýurduň syýasy, ykdysady durmuşynda zyýanly akymlar güýçlenip başlady.
1979-njy ýylyň Magtymguly aýyndaky saýlawlar netijesinde Angliüýada köneçil partiýanyň hökümeti emele geldi. Onuň premýer- ministrlik wezipesine Margaret Tetçer saýlandy. Tetçeriň hökümeti ilki bilen Beýik Britaniýadaky ykdysady meseleleri çözmäge girişdi. Şol maksat bilen ol baş wezipäni puluň hümmetiniň aşak gaçmagyna garşy çäreleri geçirip başlady, ilki bilen döwletiň çykdajylary kemeldildi, salgytlar artdyryldy, durmuş çykdaýjylary aýryldy we ş.m. emma Tetçeriň hökümetine bu çäreler hem kömek etmedi, ýurduň ykdysadyýeti kadalaşdyrylmady. 1980-nji ýyllaryň başlarynda ýaraglanyşygyny haýdatmak syýasatynyň güýçlenmegi, köneçiler hökümetiniň hem harby çykdaýjylary artdyrmaklygyna getirdi. Mysal üçin 1979-80-nji ýyllarda habry maksatlar üçin 9 mlrd funt/sterling 1980-81-nji ýyllarda 16 mlrd f.s. 1985/86-njy ýyllarda 18 mlrd f.s. boldy.
Özüniň parlamentde ornuny pugtalandyrmak maksady bilen köneçil partiýa 1983-nji ýylyň Sanjar aýynda geçirlen saýlawlarda ýene-de ýeňiş gazandy. Ýene-de M.Tetçeriň hökümeti Angliýanyň içeri we daşary syýasatynda esasy rol oýnap başlady.
XX asyryň 80-nji ýyllarynyň başynda hökümet bilim ulgamyna, saglygy goraýşa, ýaşaýyş jaý gurluşygyna goýberilýän serioşdeleri artdyrdy. Şeýle hem bu döwürde hökümet hebit, awiakosmiki, gämigurluşyk, ulag pudaklarynyň kärhanalaryny hususy eýeçilige berip başlady. Ondan hem başga hökümet önümçilikde tertip-düzgün gowulandyrmak maksady bilen iş taşlaýanlaryň hukuklaryny çäklendirmek baradaky kanuny parlamentden geçirdi we ol kanungüýje girdi.
Umuman, M.Tetçeriň geçiren durmuş we ykdysady çäreleri gowy netije berdi. 1982-1987-nji ýyllar aralygynda Beýik Britaniýanyň ykdysady ösüş derejesi Günbatar Ýewropada iň ýokary görkeziji boldy.
M.Tetcer Beýik Britaniýanyň hökümetiniň başynda yzygiderli 11,5 ýyl durdy. Şonuň çin hem kähalatda onuň döwrüni “Tetçeriň eýýamy” “tetçerizm”diýip hem atlandyrýarlar. Sebäbi M.Tetçer ýurduň içeri syýasatynda şu aşakdaky esasy ýagdaýlary öňe sürdi.
2.	Döwletiň ykdysady durmuşa goşulmagy gaty çäkli bolmaly, ol hususy höweslendirmäni gysmaly däl.