cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wasiliý Ýan
Wasiliý Ýan (1875-1954) —Meşhur rus ýazyjysy Wasiliý Grigorýewiç Ýan (hakyky familiýasy - Ýançeweskiý) 1875-nji ýylda, Kiýew şäherinde dünýä inipdir. Onuň kakasy latyn hem grek dili mugallymy bolup işleýän eken, Wasiliý hem onuň okadýan gimnaziýasynda bilim alypdyr. 1897-nji ýylda geljekki ýazyjy Peterburg uniwersitetiniň taryh-filologiýa fakultetini tamamlapdyr. Wasiliý Ýan syýahat etmegi halapdyr. Ol uniwersitetden soň iki ýyllap Russiýada syýahat edip, başyndan geçirenleri barada «Pyýadanyň ýazgylary»(1901) atly ilkinji kitabynda gürrüň beripdir. Soňra ýazyjy bir ýyllap Angliýada ýaşaýar, syýahat edýär, Britaniýa muzeýiniň kitaphanasynda işleýär.
1901-nji ýylda Ýan ilkinji gezek Aşgabada (ol wagt - Ashabad) gelýär. Bu ýerde ol gündogar dillerini we ýerli ilatyň durmuşyny, däp-dessurlaryny öwrenýär. 1902-nji ýylda Ýan ylmy-statistik maksat bilen (kerwen ýollarynyň ugrundaky guýylary barlamak üçin) Hywa ugraýar, Hywa hanynyň diwanynda myhman alynýar. Biziň güneşli ülkämize ýazyjy soň-soňlaram birnäçe gezek gelendir, çünki biziň sada halkymyz ýazyjyda örän uly täsir galdyrypdyr. Ýazyjy birnäçe ajaýyp eserlerini ata-babalarymyzyň miras goýan rowaýatlarynyň esasynda döredipdir.
Wasiliý Ýan soňra ýene birnäçe ýerleri syýahat edýär, Sankt-Peterburgda, Daşkentde, Türkiýede, Birinji Jahan urşy döwri Rumyniýada, soňra Sibirde, Minusinskde, Samarkandda işleýär. Ahyryn 1928-nji ýylda Moskwa dolanyp, taryhy hekaýlaryny we powestlerini ýazmaga girişýär.
Wasiliý Ýanyň iň esasy we iň meşhur eserleri - «Mongollaryň çozuşy» trilogiýasydyr. Onuň birinji bölümi - «Çingiz han» romany 1939-njy ýylda çap edildi. Ýazyjy bu eserinde rehimsiz mongollaryň serdary Çingiz handan ötri, birnäçe edermen türkmen gerçekleriniň, şol sanda Jelaleddin Meňburnuň ýatda galyjy keşpini döredipdir. Trilogiýanyň ikinji kitaby «Baty han» 1942-nji ýylda okyjylara ýetirildi. Bu eserleriň ikisi hem türkmen diline terjime edildi. ««Iň soňky deňze» sary» atly üçinji kitap Wasiliý Ýan aradan çykanyndan soň, 1955-nji ýylda okyjylara gowuşdy.
Uruş döwri ýazyjy Watan goragyna gitjek bolupdyr, emma ýaşy gartaşan ýazyja ýol bermändirler. Ol wagt ýazyjy Daşkentde ýaşapdyr. 1942-nji ýylda ýazyja «Çingiz han» romany üçin birinji derejeli Stalin baýragy berildi.
Uruşdan soň Ýan birnäçe hekaýalar ýygyndysyny, powestlerini, «Aziýanyň mawy alyslyklary»(1947-1948) ýol ýazgylaryny çap etdirýär. Emma soňky ýazan eserleriniň hiçisi hem kämilligi boýunça «Çingiz han» romany bilen bäsleşip bilmez.
Wasiliý Ýan 1954-nji ýylda, Moskwada aradan çykypdyr.
Dagteke
thumb|right|250px|Dagteke
Dagteke – (capra aegagrus).
Hem seret
Türkmen dagtekesi (Capra aegagrus turcmenica)
Chicago
thumb|220px|Chicago
Chicago (Chicago, Chicago, şeýle hem Windy City we The Second City — Gotham City) — ABŞ-da, Illinois ştatynyň günortasynda.
Garaguş (Gajar)
Garaguş – (Aquila rapax). Türkmenistanyň guşlaryň örän seýrek görnüşi. Ol garaymtyl-goňur reňkli iri garaguştyr. Kellesibiň reňki açyk goňur bolup, iki gözüniň arasy bilen eňsesindekäte menek şekilli çyparrak-gyzgylt zolak geçýär. Türkmenistanyň Milli tebigat hazynasyna girýän bu haýwan yurdyna üçin goramaga iň kritik bir sürüsidir.
Aşyrabat
Aşyrabat Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň  Merkez etrapçasynyň  bir obasydyr.
Bu oba etrapçanyň Günorta Caparbaý bölegine tabindir.
Eýranyň hasabat guramasynyň 2006-nji ýyldaky sanawyna görä  Aşyrabat 7 maşgala, 25 raýatly bir obadyr.
Awiasiýa medisinasy
Awiasiýa Medisinasy - medisinanyň awiasiýa uçuşlary medisina hyzmaty bilen üpjün edýän bölümi. Onuň wezipesi harby, sport we transport awiasiýasynyň spesialistleriniň zähmet şertlerini öwrenmekden, olaryň saglygyny gorap saklamak üçin profilaktik çäreleri işläp düzmekden, gigiýena kadalaryny berjaý etmekden ybaratdyr. Awiasiýa ylmynyň ösmegi bilen birlikde awiasiýa medisinasy hem ösüp kämilleşdi. Bu bolsa has ýokary belentliklerden çalt uçmak bilen baglanyşykly problemalary çözmekde awiasiýa ylmyna köp kömek berdi. SSSR-de awiasiýa medisinasynyň düýbi 1918 ýylda Sarisyn (häzirli Wolgograd) şäheriniň goralýan günlerinde tutuldy. Şol wagt lýotçikleriň saglygyna gözegçilik etmek üçin awiasiýa bölümlerine wraçyň ştaty berildi. Häzirki zaman şertlerinde awiasiýa medisinasy atm-nyň ýokary gatlaklarynyň adam organizmine edýän täsirini öwrenýär, atm. basyşy we kislorodyň parsial basyşy peselen halatlarynda lýotçiklere kadaly işlemäge mümkinçilik berýän çäreleri işläp düzýär. Adam organizminiň ýokary tizlige has çydamly bolmagynyň çärelerini, häzirki zaman samolýotlary heläkçilige duş bolan wagtlarynda olaryň inž-tehn. sostawyny, ýolagçylaryny halas etmegiň ýollaryny öwrenýär. Ol awiasiýa gullugyndaky adamlaryň saglyk ýagdaýyna edilýän talaby kesgitlemek, lýotçikler sostawynyň ýaşaýşyny, dynç alşyny we iýmitini öwrenmek wezipelerini ýerine ýetirýär. Awiasiýa medisinasy umumy medisina metodlary bilen bir hatarda özüne degişli metodlary hem ulanýar. Soňky ýyllarda awiasiýa medisinasyndan özbaşdak pudak hökmünde kosmos medisinasy bölünip aýryldy.
Aşgabat stadiony
323x323px|thumb|Aşgabat stadiony|alt= Aşgabat stadiony, - Aşgabat şäherinde ýerleşýän, köp magsatly çäreleri gurnamak üçin niýetlenedir. Şu günlerde stadion baýramçylyk dabaralary we futbol duşyşyklary üçin ulanylýandyr. Jemi 20000 tomaşaçy üçin niýetlenen stadion 28 oktýabr 2011-nji ýylda açylandyr. Onuň düzüminde futbol meýdançasy bar, şol meýdançanyň çäginde ýeňil atletika boýunça ylgaw ýodalary, uzynlygyna bökmek üçin niýetlenen ýerler, şeýle hem gimnastika boýunça ýaryşlaryň we turgenleşikleriň geçirilýän meýdançalary ýerleşýär. Bulardan başga-da, stadionyň binasynda sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmak üçin türgenleşik zallarynyň 17-si bar.
Russiýa XX-XXI asyrlaryň sepgidinde
Mowzuk : Russiýa XX-XXI asyrlaryň sepgidinde.
M E Ý I L N A M A :
1.	Russiýa 90-njy ýyllarda. Bazar ykdysadyýetine geçilmegi.
2.	1993-nji ýylyň konstitusiýasy. Ykdysady kynçylyklar.
3.	Garaşsyzlyk ýyllarynda türkmen-rus gatnaşyklary.
SSSR dargandan soň Orsýetde özgerişler döwri başlandy. Orsýetiň täze döredilen hökümeti bu özgerişleri geçirmegi monitarizima esaslandy. Bu döwlet eýeçilikleri hususylaşdyrmagyň çaltlaşdyrylan görnüşinde ýüze çykdy. Rublyň durnuklylygyna bahalaryň kadalylygyna döwlet gözegçilik edenokdy. Ykdysadyýet meýilnamalaýyn dolandyrylmaýardy. 1992-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynda başlanan özgerişler bahalaryň ýokarlanmagyna getirdi. Eýýäm 1992-nji ýylda bahalar 26 esse ýa-da aýda 31 esse göterim, 1993-nji ýylda 9,4 esse ýa-da aýda 20 göterim, 1994-nji ýýlda 3,2 esse ýa-da aýda 10 göterim, 1995-nji ýýlda 2,3 esse ýa-da 7,3 göterim ösdi. Bahalaryň ýokarlanmagy haryt ýetmezçiligi ilatyň satyn alyjylyk islegleri aşaklatdy. Kärhanalaryň we ilatyň banklardaky goýumlarda pullar hümmetsizlendi. Bahalaryň galmagynyň serhetleriň açylmagy bilen utgaşmagy gündelik sarp edilýän harytlaryň daşary ýurtdan getirilmegi bazarlaryň dolmagyna, ilatdan pullaryň alynmagyna we bazaryň kadalaşmagyna getirdi. Emma ýerli önümleriň bäsdeşsizligi, ukypsyzlygy esasy mesele bolup durýardy. Orsýediň kärhanalarynyň önüm öndürijiligi aşaklandy. Eýýäm 1992-nji ýylda senagat önümçiligi 18 göterim gysgaldy. 1993-nji ýylda 16 göterim gysgaldy. Netijede rubl 5 ýylyň dowamynda (1992 ýylyň bahary, 1997-nji ýylyň bahary aralygy)  300-den  4 müň ýedi ýüz dollara çenli hümmetsizlendi. 1993-nji 1994-nji ýyllarda döwlet eýeçiliklerini hususylaşdyrmak güýçli depginler bilen geçirildi. Özgertmeleri geçirijileriň pikiri boýunça hususylaşdyrmak kärhanalaryň iş öndürijiligini ýokarlandyrylmalydy. Bu maslahatlar üçin çykarylýan býudžet çykdajylaryny azaltmalydy. Bazar ykdysadyýetini döretmelidi. Hususylaşdyrmany geçirmek üçin meýilnama işlenip düzüldi we tassyklandy. Aksiýalar toplumy zähmet toparlary we döwlet arasynda paýlanyldy. Hususylaşdyrmagy goldamak maksady bilen kärhanalaryň ýolbaşçylaryna aksiýalaryň 5 göterimini almaga rugsat edildi. Emma bu meýilnama jemgyýetde deňsizligi döretdi. Hususylaşdyrylan kärhananyň aksiýalaryny alan zähmet toparlarynyň agzalary artykmaçlykdan peýdalanýardy. Önüm öndürmeýän pudagyň işgärleri hiç zat alanokdy. Bu bolsa jemgyýetde düşünişmezligi döretdi. Özgertmeleri geçirijileriň ýene bir ýakymsyz tarapy olaryň Orsýetde orta synpy emeli ýol bilen döretjek bolmaklarydy. Şu maksat bilen söwda jemgyýetçilik iýmiti hyzmat ediş pudagy mugt diýen ýaly şahsy eýeçilige geçirildi. 1993-nji ýylyň başynda söwda jemgyýetçilik iýmiti hyzmat ediş kärhanalarynyň ählisi hususylaşdyryldy. Döwletden daşarky pudaklarda halk hojalygynda meşgullanýanlaryň ýaryna golaýy zähmet çekýärler. Hususylaşdyrylan kärhanalar senagat önüminiň 40 göterimini goýberýärdi.
Aleksandr Dýuma
thumb|Dýuma 1855-nji ýylda 1802-nji ýylda Fransiýanyň Wille-Kotre diýlen ýerinde, general Tom Aleksandr Dýuma (kaka)nyň we Mariýa Luiza Labureniň maşgalasynda dünýä inýär. A.Dýuma diňe ýazyjy däl, eýsem ol dramaturg hemem žurnalistdir. A.Dýumanyň ogly Aleksandr hem kakasynyň adyny göterip, ol hem ýazyjy bolupdyr. Şonuň üçinem ataly-ogluň eserlerinde goşa dyrnagyň içinde “kakasy ýa-da ogly” ýaly ýazgylar ýazylypdyr. Aleksandr Dýumanyň çagalygy, ýaşlygy Wille-Kotrede geçýär. Ol ýokary bilimli bolmandyr, emma hroniki kitaplary köp okapdyr. Ol ilkinjileriň biri bolup, öz döwrüniň durmuşyndan drama ýazýar we “Antoni” diýlip atlandyrylan drama 1831-nji ýylda Port-Sen-Marten teatrynda sahnalaşdyrylýar. Dýuma 1840-njy ýylda artist Ide Ferýere öýlenýär. Emma 4 ýyldan soň, onuň bilen aýrylyşýar. Ýazyjy köp pul karz alyp, öz pullaryny hem goşup, özüniň birnäçe žurnallarynydyr teatryny döredýär. Emma bu zatlar şowsuz gutarýar, şonuň üçinem ol karzdarlaryndan gaçyp, Belgiýa gidýär. Ýazyjy 1858-1859-njy ýyllar aralygynda Sankt Peterburgda ýaşaýar. Ol Rossiýanyň owadan ýerlerne syýahat edip, şol ýerde-de “Täsirli gezelenç” atly kitabyny döredýär. Ýazyjynyň soňky “Graf Monte-Kristo” kitaby hemem “Genrih III we onuň kerwensaraýy” dramasy oňa köp üstünlik getirýär. Dýuma meşhur fransuz taryhçylarynyň eserlerini okap, olardan täsirlenip ýazan “Izabella Bawarskaýa” romanyny Fransiýanyň 15-19-njy asyrlardaky taryhy barada ýazýar. 19-njy asyrda gazetlerde Dýumanyň romanlaryna uly isleg bildirilýär. Dýumanyň “Üç muşketýor”, “Žorž”, “Ýigrimi ýyldan soň”, “Kyrk bäş”, “Gara çigildem” romanlary hasam adygandyr. Onuň köp eserleri başga dillere terjime edilip, köp eserleri sahnalaşdyryldy. Aleksandr Dýuma 1870-nji ýylda 68 ýaşynda Dýeppanyň töwereginde Pýuide aradan çykdy.
Awiasiýa
300px|thumb| Awiasiýa (latyn dilinde avis - guş) - Ýeriň töweregindäki howa giňişliginde howadan agyr enjamlarda uçuş. 20 asyryň 60 ýyllarynda awiasiýada uçarlar, dikuçarlar we planerlar ulanylýar. Awiasiýa raýat awiasiýa hem-de harby awiasiýa bölünýär. Raýat awiasiýasyna transport, sanitar, türgenleşik - sport awiasiýasy hem-de ýörite niýetlenen ( oba hojalyk awiasiýasy, aerofotosýomka, aragatnaşyk, geologiki aňtow, balyk promyselleriniň aňtowlary we ş.m.) awiasiýa girýär. Howa ýollary boýunça ýük daşamak we ýolagçylary regulýar gatnatmagy üpjün etmek üçin raýat awiasiýasynyň ygtyýarynda: turboreaktiw, tubowintli we wintomotorly uçarlaryň, dikuçarlaryň parky, uçuşlary üpjün edýän dolandyryş hyzmatlary hem-de radiotehnik, meteorologik, ýagtylyk tehniki serişdeleri; aerodromlar we aeroportlar bolýar.
Rus alymy M. W. Lomonosow 1754 ýylda pružin bilen tow berilýän dikuçaryň modelini gurupdyr we şeýle enjamyň uçup biljekdigini praktikada subut edipdir. 1881 ýylda Russiýada deňiz ofiseri A. F. Možaýskiniň howada uçýan snarýad diýip atlandyran enjamy üçin patent berlipdir. 19 asyryň ahyrlarynda we 20 asyryň başynda öňde barýan döwletleriň alymlary awiasiýa barada köp sanly teoretiki hem eksperimental gözlegler geçirip başlaýarlar. Rus alymy prof. N. Ýe. Žukowskiý we onuň okuwçysy akad. S. A. :aplygin aerodinamika ylmynyň ösmegine aýgytly goşant goşýarlar. 1902 ýylda Moskwa döwlet uniwersitedinde Žukowskiniň inisiatiwasy boýunça Russiýada ilkinji gezek aerodinamik turba gurulýar. Amerikan mehanikleri doganlar U. we O. Raýt ilkinji bolup, uçara içinden ýandyrylýan dwigatel goýdular. 1903 ýylyň Bitaraplyk aýynyň 17-sine olaryň kerosin bilen işleýän dwigatelli uçarynyň ilkinji uçuşy üstünlikli geçdi. 1904 ýylda Moskwanyň eteginde - Kuçinoda aerodinamik institut döredildi.
1914 ýylda başlanan I jahan urşy awiasiýanyň ösmegine ýardam etdi. Awiasiýany harby maksatlar üçin giň ulanyp boljakdygy belli boldy. Agyr uçarlary gurmak boýunça Russiýa birinji orny eýeledi. Sikorskiniň 1913 ýylda gurlan 4 motorly "Ilýa Muromes" uçary 800 kg çenli bomba, 3-7 pulemet we 8 adamdan ybarat bolan ekipažy göterip bilýärdi. 1918 ýylda Howa flotynyň kollegiýasy döredildi. Şol ýyl Merkezi aerogidrodinamik institut döredildi we oňa N. Ýe. Žukowskiý ýolbaşçylyk etdi. 1930 ýylda Sergo Orjonikidze adyndaky Moskwa awiasiýa inistitudy döredildi. 20 ýyllarda uçar gurluşygy boýunça A. N. Tupolewiň, N. N. Polikarpowyň, D. P. Grigorowiçiň konstruktorlar býurosy döredildi. Ilkinji gurlan sowet uçarlarynda uzak aralyklara birnäçe uçuşlar amala aşyryldy, meselem: Moskwa-Pekin (1925), Moskwa-Tokio-Moskwa (1927), Moskwa- Nýu-Ýork (1929). 20 asyryň 30 ýyllarynyň ortasyna çenli SSSR-de kuwwatly awiasiýa senagaty döredildi. Tizlikleri 450–525 km/s çenli bolan I-15, I-16 (1933) we I-153 (1938) uçarlary we ýük göterijiligi uly bolan birnäçe bombalaýjy uçarlar guruldy. Beýik Watançylyk urşunyň başlanan wagtyna çenli istrebitel uçarlaryň tizligi 600–650 km/s ýetdi we olar 11–12 km beýiklige uçup bilýärdiler.
Awiasiýa Beýik Watançylyk urşy döwründe hem ösdi. Bu döwürde dürli tipli harby uçarlar döredildi. Meselem: La-5, Ýak-1, MiG-3, Pe-2, Il-4, Tu-2 we başgalary. Wintsiz işleýän, kuwwatly we ýeňil reaktiw dwigateliň döredilmegi Awiasiýada tehniki öwrülişigiň başlangyjy boldy. Eýýäm 30 ýyllaryň II ýarymynda SSSR-de, Angliýada, Germaniýada, Italiýada we ABŞ-da reaktiw dwigatelleri döretmegiň üstünde uly işler geçirildi. 1940 ýylyň Baýdak aýynda kosmos gämilerini dörediji S. P. Korolýowyň (serediň) konstruksiýasy boýunça ýasalan SK-9 raketoplanynda lýotçik W. P. Fýodorow SSSR-de ilkinji reaktiw uçuşy amala aşyrdy. Beýik Watançylyk urşundan soňky döwürde SSSR-de awiasiýa has güýçli ösüp başlady. 60 ýyllaryň ortalarynda uçarlaryň uçuş tizligi 3000–5000 km/s ýetdi.
Graždan Awiasiýasy SSSR-iň bitewi transport sistemasyna girýär. Aeroflotyň döredilmegi W. I. Leniniň ady bilen baglanyşyklydyr. 1923 ýylyň Baýdak aýynyň 9-na Graždan Awiasiýasynyň dörän güni hasaplanýar, çünki şol gün W. I Leniniň inisiatiwasy boýunça ýurdumyzda graždan howa flotunyň - Graždan awiasiýasynyň soweti döredildi. Tiz wagtdan Moskwa we Nižniý Nowgorod aralygyna ilkinji kadaly howa ýoly açylýar. 1933 ýylda şol ýol boýunça 229 ýolagçy gatnadyldy. Ondan bäri takmynan ýarym asyr geçdi. Şol döwür içinde ýurdumyz kuwwatly awiasiýaly döwlete öwrüldi. Häzir h. h-nyň pudaklarynda graždan awiasiýasynyň hyzmatlaryndan peýdalanylýar. Beýik Watançylyk urşundan soňky döwürde harby awiasiýa bilen bir hatarda bütin dünýäde graždan awiasiýasy hem güýçli ösüp başlady. 30 ýyllaryň ortasynda 24 orunly Li-2 samolýotyň (Duglas DS-3 firmasynyň amerikan lisenziýasy boýunça) gurulmagy SSSR-de graždan awiasiýasynyň ösmegine ýardam etdi. Ilýuşiniň iki motorly Il-12, soňra kämilleşdirilen Il-14 samolýotlarynyň döredilmegi bilen SSSR-de graždan awiasiýasynyň uruşdan soňky ösüşi başlandy. Reaktiw tizlikli ýolagçy samolýotlarynyň ilkinji uçuşlary iňlisleriň "Kometa" samolýotynda 1949 ýylda, sowet Tu-104 samolýotynda bolsa 1955 ýylda amala aşyryldy. 1957-1959 ýyllarda Il-18, Tu-114, şonuň ýalyda O. K. Antonowyň konstruktorlar býurosynyň kollektiwi tarapyndan An-10, An-24 ýolagçy samolýotlary döredildi.
Fransiýada gurlan turboreaktiw ýolagçy samolýoty "Karawella" iki konturly dwigateli fýuzelýažyň guýruk böleginde ýerleşdirilýän samolýotlary döretmegiň başlangyjy boldy. 1965 ýylda SSSR-de Antonowyň konstruksiýasy boýunça dünýäde iň uly An-22 ("Anteý") transport samolýoty guruldy. "Anteýde" her biriniň kuwwaty 15 müň at g. deň bolan 4 sany turbowintli dwigatel ýerleşdirildi. Ol 80 t. peýdaly ýüki 5 müň km. aralyga 740 km/s tizlik bilen äkidip bilýär. 1967 ýylyň 26 oktýabrynda bu samolýotda 100,4446 T. ýüki 7800 m. ýokary götermek boýunça rekord goýuldy. 1968 ýylda üç reaktiw dwigatelli Tu-154 samolýoty ilkinji uçuşy amala aşyrdy. Bu samolýot 164 ýolagçyny 1000 km/s tizlik bilen 6 müň km çenli aralyga äkitmäge niýetlenendir.
60 ýyllaryň ahyrynda birnäçe ýurtlarda ses tizliginden hem ýokary tizlikli ýolagçy samolýotlary döretmek barada işler dowam etdirildi (SSSR-de Tu-144, Angliýada we Fransiýada "Konkord", ABŞ-da "Boing-2707"). Şeýle samolýotlaryň ilkinjisiniň (Tu-144) uçuşy 1968 ýylyň 31 dekabrynda boldy.
TSSR-de ilkinji howa ýoly 1928 ýylda Türkmenabat - Daşoguz aralygynda açyldy. Aşgabatda birinji gezek 1934 ýylda samolýotlardan 6njy transport otrýady düzüldi. 1935 ýylda "ANT-3" samolýotynda pilot N. S. Mineýew, bortmehanik K. I. Krukowskiý bilen bilelikde Garagumyň üstünden 460 km uzaklygy gonman uçmaklygy başardy. 1934 ýylda Balaşow şäherindäki lýotçikler taýýarlaýan mekdebi gutaran türkmen ýigidi Anjan Amanow howa korabllaryny sürüp başlaýar. Ondan bäri köp ýyl geçdi we samolýotyň şturwalyna ençeme ýaş türkmen ýigitleri geldiler: K. M. Garajaýew, Myrat Aşyrow, Beki Meňliýew, Annaguly Nowruzow we başgalary indi birinji klasly howa laýnerlerini sürýärler. Häzirki döwürde howa ýoly TSSR boýunça ýolagçylary gatnatmakda köp ulanylýan ýollaryň biri hasaplanýar. 1934 ýyldan TSSR-de ýörite ulanylýan kiçi awiasiýa ösüp başlaýar. Respulikada howa transporty çalt depginler bilen ösýär. 1956 ýylda howa transporty boýunça 79 müňe golaý ýolagçy gatnadylan bolsa, 1969 ýylda gatnadylan ýolagçylaryň sany mln-dan hem geçýär. Howa ýolynyň seti ep-esli giňeldi. Täze howa ýollary: Aşgabat-Kiýew, Aşgabat-Leningrad, Aşgabat-Almaata, Aşgabat-Nowosibirsk we beýleki ýollar döredi. Awiasiýa respublikanyň h. h-nyň pudaklaryna giňden ornaşyp, oba hojalygynda, geologlaryň gözleg işlerinde, täze nebitli, gazly ýerleri özleşdirmekde, ilatyň jan saglygyny goramakda we ş.m. giňden ulanylýar. Awiatorlar Uralyň sebagatyny gaz bilen üpjün edýän Ojak gaz çeşmesini özleşdirmekde hem uly goşant goşdular.
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
Mowzuk : XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi.
M E Ý I L N A M A :
Garaguş (Uzynguýruk)
Uzynguýruk garaguş – (haliaeetus leucoryphus)
At güý­ji
|thumb|right|200px|1 PS=1 AG, AG=At güý­ji: At güý­ji – kuw­wat­ly­lyk bir­li­gi. Dün­ýä­de at güý­ji at­lan­dy­ryl­ýan bir­nä­çe öl­çeg bir­li­gi bar. Bi­ziň ýurt­la­ry­myz­da, adat­ça, at güý­ji diý­len­de, tak­my­nan 735,5 watta ba­ra­bar met­ri­ki at güý­ji göz öňün­de tu­tul­ýar. Hä­zir­ki wagt­da ol ka­nu­ny taý­dan ula­nyş­dan gal­dy, ýö­ne he­ni­ze çen­li trans­port sal­gydy­nyň ha­sap­la­şyk­la­ryn­da ula­nyl­ýar. Dün­ýä­niň köp ýurdunda ol he­ni­zem için­den ýan­ýan he­re­ket­len­di­ri­ji­le­riň peýdalanylýan ýer­le­rin­de has giň­den ýaý­ran­dyr. Ol bol­sa, aw­tou­lag­lar­da, mo­to­sikller­de, trak­tor teh­ni­ka­la­ryn­da we beý­le­ki­ler­de ula­ny­lýar. Hal­ka­ra ul­ga­myn­da res­mi su­rat­da kes­git­le­nen güýç öl­çe­gi­niň bir­li­gi hök­mün­de watt ula­nyl­ýar. Iň­lis­ler­de öl­çeg ul­ga­my, güý­ji öl­çe­me­giň bir­li­gi se­kunt­da­ky fun­to-fut ha­sap­lan­ýar, ýö­ne, ha­ky­kat­da, ol Ang­li­ýa­da eý­ýäm­den bä­ri ula­nyş­dan gal­dy, ABŞ-da bol­sa, örän seý­rek peýdalanyl­ýar.
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
1.	Ylmy-tehniki öwrülişik (YTÖ) we onuň ykdysady netijeleri.
At güý­ji
AG=At güý­ji
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
3.	Medeniýetiň ösüşi.
At güý­ji
At güýç­le­ri­niň gör­nüş­le­ri
Ýew­ro­pa ýurt­la­ry­nyň ag­la­ba­syn­da, şol san­da bi­ziň hem ýur­du­myz­da at güý­ji 75 kgs•m/s hök­mün­de kes­git­len­ýär, ýag­ny 75 kg ag­ram­da­ky ýü­ki 1 metr ýo­ka­ry 1 se­kunt­da gö­ter­mek üçin sarp edi­len güýç­dür. Şeý­le hem ol aşak er­kin ga­çy­şyň stan­dart tiz­li­gi­ne (9,80665 m/s²) ba­ra­bar­dyr. Şeý­le ýag­daý­da 1 a.g. gö­ni 735,49875 Wt-dan yba­rat bo­lup, bir­li­giň met­rik ul­ga­my­na gir­me­se-­de, kä­wagt met­rik at güý­ji at­lan­dy­ryl­ýar. (Ol ne­mes­çe. PS, fr. Ch, ni­der­landça pk). ABŞ-da we Be­ýik Bri­ta­ni­ýa­da aw­tou­lag pu­da­gyn­da ýy­gy-ýy­gy­dan hä­zir­ki gün­le­re çen­li at güý­ji 745,69988145 Wt (iň­lis­çe aň­la­dy­ly­şy hp) de­ňeş­di­ri­lip, ol 1,01386967887 met­rik at güý­jü­ne ba­ra­bar­dyr. Şo­nuň ýa­ly hem ABŞ-da elekt­rik at güý­ji we magdan at güý­ji ula­nyl­ýar. (Ol ener­ge­ti­ka­da we senagatda ula­nyl­ýar).
Ta­ry­hy
Tak­my­nan, 1789-njy ýyl­da şot­land in­že­ne­ri we oý­lap ta­py­jy­sy Jeýms Uatt “at güý­ji” adal­ga­sy­ny gi­ri­zip­dir. Ol özü­niň bug ma­şy­ny­nyň de­re­gi­ni nä­çe atyň işi­niň tut­ma­ga ukyp­ly­dy­gy­ny gör­kez­mek is­läp­dir. Hu­su­san hem, Uat­tyň il­kin­ji ma­şyn­la­ry­nyň bi­ri­ni suw na­so­sy­ny he­re­ke­te ge­tir­ýän aty­nyň de­re­gi­ni tu­tar ýa­ly haýsydyr bir pi­wo gaý­na­dy­jynyň sa­tyn alan­dy­gy tas­syk­lan­ýar.
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
50-60-njy ýyllarda YTÖ. YTÖ diýende näme düşünmeli ? Munuň özi ylmyň gönüden-göni jemgyýetiň öndüriji güýjüne öwrülmegidir. Ylmy-tehniki açyşlaryň görlüp-eşidilmedik derejede gysga wagtda ösmegi, olaryň bada-bat önümçligi ornaşdyrylmagydyr. YTÖ-niň manysy maşyn-fabrik önümçiliginden ähli babatda awtomatlaşdyrylan önümçilige geçmekden ybaratdyr.50-60-njy ýyllarda adam önümçilik işiniň esasy agramyny tehnikanyň boýnuna dakyp başlaýar. Işçi diňe önümçilik tehnikasynyň gurbat we saz işlemegine serenjam berip, gerek ýerinde tehnikany bejerýär. 50-60-njy ýyllarda ylym bilen önümçilik gaty ýakynlaşýar. Ylmy açyşlar gaty gysga wagtda önümçilige ornaşdyrylýar. Eger fotosurat hakyndaky ajaýýp açyşyň hasylyna çenli 112 ýyl, radio 35 ýyl, telegörkeziji üçin 12 ýyl garaşmaly bolan bolsa, indiki ylmy açyşlar uzagy 2-3 ýyldan önümçilige ornaşdyrylýardy. Bu bolsa, ylmyň durmuşa ornaşdyrylmagynyň taryhynda ajaýyp öwrülişikdir.
At güý­ji
Ta­ry­hy
Şol wagt­lar Ang­li­ýa­da mag­dan­lar­dan kö­mür çy­kar­mak üçin 140,9-dan tä 190,9 lit­re çen­li sy­gym­ly çe­lek (BAR­REL) haýyrla­ny­lyp­dyr. Bir görnüş­li bar­rel ýü­küniň 400 funt (1 funt – 0,4095 kg) ag­ra­my bo­lup­dyr, ýag­ny 1 bar­rel = 163,8 kg. El­bet­de, şu­nuň ýa­ly çe­le­gi di­ňe blo­guň üs­tün­den zy­ňyp ge­çi­ri­len ur­ga­na bag­la­nan iki at çe­kip, çy­ka­ryp bi­lip­dir. Or­ta­ça iş ulagynyň güý­ji 8 sa­gat işiň do­wa­myn­da onuň ag­ra­my­nyň 15 gö­te­ri­mi­ni düz­ýär ýa-da 500 kg atyň 75 kg ba­ra­bar­dyr. At 8 sa­ga­dyň do­wa­myn­da şeý­le güýç bi­len sa­gat­da 3,6 km (1/m/s) tiz­lik bi­len 28,8 km ge­çip bi­ler. Uatt atyň ga­dym­dan gel­ýän ener­gi­ýa çeş­me­si­ne gö­zeg­çi­lik edip, şah­ta­dan 160 kg ag­ram­ly çe­le­gi di­ňe sa­gat­da 2 mil­lik (3,6 km/s) tiz­lik­li iki atyň çe­kip, çy­ka­ryp bil­jek­di­gi­ni çak edip­dir. Şeý­le ýag­daý­da at güý­ji iň­lis öl­çe­gin­de 1 hp = 1/2 bar­rel * 2 mill/h = 1 bar­rel*mill/h gör­nü­şi­ne eýe bol­ýar. Şol bir ýag­daý has ow­nuk bir­lik­ler­de 180 funt­dan 181 fu­ta ba­ra­bar­dyr. Ol funt-fut ha­sap­la­ry­ny mi­nu­ta te­ge­läp, at güý­jü­niň mi­nut­da 33 000 funt-fu­ta deň bol­jak­dy­gy­ny ha­sap­lap çy­ka­ryp­dyr.
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
50-60-njy ýyllarda ylmyň we tehnikanyň öwrülişikli ösmegine täsir eden şertleriň biri-de dünýä döwletleriniň ylmyň ösmegi üçin harajaty öňkülerden ep-esli artdyrmagydyr. Dünýäniň iri senagat kärhanalary täze açyşlary tejribede barlamak üçin, tejribe-düzüji bölümlerini, täzeligiň synag edilýän bölümlerini döretdiler. Bu ýagdaý alymlaryň we oýlap tapyjylaryň ylmy işleriniň wagtynda barlamagyna we kemini düzetmegine oňaýly täsir etdi. Ol täze açyşlaryň durmuşa ornaşdyrylmagyny tizleşdirdi. Adamlaryň ylmyň mümkinçiliklerine ynamy artdy. Ylmy-tehniki öwrülişige getiren ýagdaýlaryň ýene bir öndürijileriň arasyndaky bäsdeşlik, bazar ykdysadyýetli döwletler bilen sosializm ulgamyna girýän ýurtlaryň arasyndaky gapma-garşylyklaryň güýçlenmegi boldy. 50-60-njy ýyllarda YTÖ-niň esasy merkezleri ABŞ, SSSR we Günbatar Ýewropa sebitleri boldy.
At güý­ji
Ta­ry­hy
Uat­tyň ha­sap­la­ma­la­ry uzak wagt üçin ortaça at güýjüne barabar bolupdyr. Az wag­tyň için­de at güý­ji 1000 kgs•m/s tö­we­re­gi güý­je çen­li ösüp, ol 9,8 kWt ýa-da 33 475 BTU/s-e (magdan at güýji) la­ýyk gel­ýär. Beý­le­ki bir mag­lu­ma­ta gö­rä, pik­de - 15 a,g barabardyr. Bri­ta­ni­ýa­nyň Yl­my as­so­sia­si­ýa­sy­nyň ikin­ji kong­re­sin­de 1882-nji ýyl­da güý­jüň öl­çe­gi­niň tä­ze bir­li­gi – Watt (aň­lat­ma: Wt, W) ka­bul edi­lip­dir. Ol bug ma­şy­ny­ny oý­lap ta­py­jy­nyň hor­ma­ty­na da­ky­lyp­dyr. Şo­ňa çen­li ag­la­ba ha­sap­la­ma­lar­da Jeýms Ua­ttyň gi­ri­zen at güý­ji ula­ny­lyp­dyr.
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
YTÖ-niň esasy ugurlary. 50-60-njy ýyllarda, ilkinji nobatda, XX asyryň birinji ýarymyndaky ylmy açyşlar giňden durmuşa ornaşdyryldy. 30-njy ýyllarda peýda bolan telegörkeziji 50-nji ýyllarda dünýäniň öňdebaryjy ýurtlarynda köpçülikleýin ornaşdy. ABŞ-da 1946-njy ýylda bary-ýogy 17 müň telegörkeziji bardy. 1949-njy ýyldan başlap bolsa, ABŞ-da telegörkezijileriň her aýda 250 müň sanysy satylýardy. 60-njy ýyllaryň başyna çenli amerikan maşgalalarynyň dörtden üçüsiniň öýünde bir telegörkeziji bardy. Häzirki wagtdaky gözümiziň öwrenişen telegörkezijileri 50-60-njy ýyllarda tehniki täsinlikdi.
At güý­ji
He­re­ket­len­di­ri­ji­niň kuw­wa­ty
Aw­tou­lag he­re­ket­len­dirijileriniň kuw­wat­ly­ly­gy üçin di­ňe bir dür­li-dür­li öl­çeg bir­lik­le­ri bol­man, eý­sem, dür­li ne­ti­je­le­ri ber­ýän öl­çe­giň dür­li usul­la­ry bar. Ýew­ro­pa­da ka­bul edi­len kuw­wat­ly­ly­gy öl­çe­me­giň ül­ňü­le­re la­ýyk usu­ly hök­mün­de ki­lo­watt ula­nyl­ýar. Eger-de kuw­wat­ly­lyk at güý­jün­de ber­len bol­sa, on­da öl­çe­giň usu­ly dür­li ýurt­lar­da ta­pa­wut­la­nyp bi­ler. (Hat­da, eger-de şol bir at güýç­le­ri u­la­ny­lan ha­la­tyn­da hem).
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
40-njy ýyllarda radioelektronikada üstünlikler elektron-hasaplaýyş enjamlarynyň (EHE) peýda bolmagyna getirdi. EHE-ler ABŞ-da we SSSR-de bir wagtda diýen ýaly oýlap tapylypdy. EHE-leriň öz döwri üçin kämil-ikinji nesli 50-60-njy ýyllarda, üçünji nesli bolsa, 60-njy ýyllaryň ahyrynda peýda boldy. Olar ykdysadyýetiň ähli uguralarynda giň ornaşdyryldy.
At güý­ji
He­re­ket­len­di­ri­ji­niň kuw­wa­ty
ABŞ-da we Ýa­po­ni­ýa­da he­re­ket­len­di­ri­ji­niň at güý­jü­ni kes­git­le­mek­de öz ül­ňü­le­ri peýdala­nyl­ýar, ýö­ne olar eý­ýäm köp­den bä­ri ama­ly taý­dan bü­tin­leý baş­ga­la­r bi­len bir nus­ga ge­çi­ril­di. Ame­ri­ka­da we Ýa­po­ni­ýa­da gör­ke­zi­ji­niň iki gör­nü­şi bar: Sap ag­ra­my ölçemek (net­to, net) we brut­to­ny ölçemek (brut­to, gross).
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
50-nji ýyllarda sowet alymlarynyň we amerikan fizikleriniň biri-birinden üzňelikde, ýöne bir wagtdaky uly açyşlaryň biri-de lazer şöhlesini açylmagydyr. Lazer enjamlary tehnikada düýpli öwrülişik getirdi.
At güý­ji
At güý­ji trans­port sal­gy­dyn­da
Bi­ziň ýurt­la­ry­myz­da trans­port sal­gydy her­eket­len­di­ri­ji­niň at güý­jün­dä­ki kuw­wat­ly­ly­gy­na bag­ly­dyr. Ozal­lar kä­bir ýurt­lar­da (my­sal üçin, Be­ýik Bri­ta­ni­ýa­da, Ger­ma­ni­ýa­da, Bel­gi­ýa­da, Fran­si­ýa­da, Is­pa­ni­ýa­da) trans­port sal­gy­dy at güý­jün­dä­ki kuw­wat­ly­ly­gy­na bag­ly bo­lup­dyr. Ýö­ne soňky ýyllarda, käbir ýurtlarda ylaýta-da Be­ýik Bri­ta­ni­ýa­da he­re­ket­len­di­ri­ji­niň kuw­wat­ly­ly­gy bi­len bir­lik­de aw­tou­la­gyň ga­ba­ra­sy­ny, Fran­si­ýa­da bol­sa, at güý­ji bi­len bir­lik­de ki­lo­wat­ty hem ula­nyp baş­la­dy­lar.
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
Himiýa ylmyndaky açyşlar önümçilige ornaşdyrylyp, kauçuk, emeli ýüplük öndürilip başlandy. Fizika we himiýa bilen bilelikde, biologiýa ylmy, aýratynda, genetika ösdi. Biologlar genleriň gurluşyny öwrenip, adam üçin gerekli janly organizmleri döretdiler. Muňa mysal edip, dökün, witamin we ş.m. öndürýän maýda jandarlaryň döredilmegini aýtmak bolar.
At güý­ji
Güýç­le­riň gat­na­şy­gy
AG=At güý­ji
XX asyryň II ýarymynda ylymyň we medeniýetiň ösmegi
Kosmosyň özleşdirilmegi. 50-nji ýyllardan başlap SSSR we ABŞ ylmy-tehniki ösüşiň gazananlary esasynda kosmosy özleşdirmäge mümkinçilik tapdylar. Kosmosy öwrenmekde SSSR bilen ABŞ-yň arasynda ýaryş başlandy. Bu bäsdeşlikde SSSR ABŞ-dan öňe geçmegi başardy.
Ýeriň emeli hemrasyny uçurmak Birleşen Ştatlara 1958-nji ýylda başartdy. SSSR-de adamy kosmosa uçurmaga taýýarlyk başlandy. Ilkinji synanyşyklar şowsuz gutardy. 1960-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynda uçmaly raketa ýarylyp, ýüzlerçe adam wepat boldy. Emma bu pajygaly partlama SSSR döwründe halkdan gizlin saklandy. Täze hemralaryň uçurylandygy, Belka we  Strelka atly güjükleriň kosmosa syýahatlary hakyndaky maglumatlar bolsa, sowet halkyna bada-bat ýetirilipdi.
1961-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 12-sinde ilkinji gezek adam Ýuriý Gagarin kosmosa uçdy. SSSR-iň kosmosa adam uçurmagyna jogap edip, ABŞ-yň prezidenti Kennedi tizden-tiz amerikan astronawtyny Aýa gonmagy we  gaýdyp gelmegi üçin mümkin bolan ähli zady etmeklige amerikan alymlaryny çagyrdy. 1962-nji ýylda amerikan astronawty Žon Glenn Ýeriň töweregindäki orbita çykaryldy. 1969-njy ýylyň Gorkut aýynda Ýer togalagynyň ýüzlerçe million teletomaşaçylary Neýl Armstrongyň dünýäde ilkinji bolup Aýyň üstünde gezim edip ýöreniniň şaýady boldular. Yzysüre sowet kosmiki enjamlary Weneranyň we Marsyň topargynyň himiki düzümini öwrenmäge girişdiler. Ýeriň emeli hemralaryna oturdylan ýokary hilli tehniki enjamlaryň kömegi arkaly kosmosdan ýere gözegçilik etmek mümkinçiligi döredi. Ýeriň anyk geografiýasy düzüldi. Emeli hemralaryň kömegi bilen Ýeriň howa şertleri barada anyk maglumatlar taýýarlanylyp başlandy.
Teleradio aragatnaşygynyň ösmeginde Ýeriň emeli hemralarynyň ähmiýeti ulydyr. Umuman, kosmosy özleşdirmek harby bäsleşikde başlansa-da, parahatçylykly maksatlar üçin köp ulanylýar. Soňky wagtlarda kosmosy öwrenmekde bäsdeşlikden özara hyzmatdaşlyga geçilip başlandy. Onuň başyny 1975-nji ýylda sowet we amerikan kosmonawtlarynyň bilelikdäki uçuşy başlady.
YTÖ-niň yldysady, durmuş we tebigy netijeleri. YTÖ-niň başlanmagy bilen senagaty tehnologiki taýdan täzeden enjamlaşdyrmaga şert döredi. Senagat önümçiliginiň ösüşini güýçlendirdi. Az adam bilen köp önüm öndürmäge şert döredi. YTÖ halka öýünde, zähmet ornunda, söwdada, hasap-hesipde, umuman, adamyň ýaşaýyş derejesiniň gowulaşmagynda ajaýyp oňaýlyklar döretdi. 50-60-njy ýyllarda ylmyň we tehnikanyň ösmegi netijesinde, awtoulaglaryň, sowadyjylaryň, telegörkezijileriň, radio we beýleki durmuş tehniki enjamlarynyň öndürilişi we ulanylyşy köpçülikleýin häsiýete eýe boldy. YTÖ netijesinde ylymly, hünärli adamlara isleg artdy.
YTÖ özüniň artykmaçlyklary bilen bir wagtda käbir çözmesi kyn bolan meseleleri-de adamzadyň öňünde mähek daşy kimin keserdip goýdy. Olara mysal edip, YTÖ-niň netijesinde ýaraglaryň barha täze görnüşleriniň peýda bolmagyny, köp girdejä kowalaşyp gurşap alýan tebigata howp salynmagy, howanyň we dünýä suwlarynyň hapalanmagynyň derejesiniň artmagyny we ş.m. ýatlamak gerek.
XX asyryň 70-80-nji ýyllarynda ylmy-tehniki öwrülişigiň täze tapgyry başlandy. Ylym önümçilik bilen birleşdirilip, ol gönüden-göni öndüriji güýje öwrüldi. Oýlap tapyşlar we ylmy açyşlar dessine önümjçilige ornaşdyrylýardy. 1971-nji ýylda “Intel” firmasy kiçi-prosessory döretdi. Bu täzelik 1976-njy ýylda kompýuterleriň oýlanyp tapylmagyna getirdi. Elektron hasaplaýjy enjamlarynyň täze nesli çeýe önümçilik ulgamlary, awtomatlaşdyrylan önümçilikler peýda boldy.
Tebigatda ýok bolan sintetiki süýümler we materiallar döredildi. Atom elektrostansiýalary dünýäniň köp ýurtlarynda möhüm ähmiýete eýe boldy. Radarlar, lazerler, süýümli-optiki aragatnaşyk ulgamlary giňden peýdalanylyp başlandy. Hususy kompýuterler, kosmos stansiýalary, sesiň tizliginden gaty uçýan uçarlar, aşa tizlikli otlular we dünýä habar beriş ulgamy – bularyň hemmesi ýokary enjamlaşdyrylan jemgyýetiň häsiýetli aýratynlyklardy.
Ylmy-tehniki öwrülişik jemgyýeti düýpli özgertdi. Ol ozaly bilen, öndüriji güýçlere täsir etdi. Kämilleşen täze zähmet gurallary (awtomatlar) geljekde “adamsyz önümçiligi” döretmäge bil bagladýardy. Emeli tapylan materiallar belli bir derejede tebigy çig mallaryň ornuny tutmaga niýetlenilipdi. Atom energiýasynyň adaty çeşmeleriniň (nebit, kömür we ş.m.) ýerini tutmalydy. Bu rewolýusion öňegidişlikler häzirki zaman jemgyýetiniň uzak möhletleýin üpjün etjek maddy-tehniki esaslardy. Çig maly harçlaýan önümçilikden ony tygşytlaýyn önümçilige geçmek gün tertibindäki esasy meseledi. Ol bolsa ýokary bilimli, döredijilikli işleýän hünärmenleriň tagallasy esasynda mümkindi.
Ösen döwletlerde bilim ulgamy YTÖ-niň laýýk ösdi. Bilimiň üznüksizligi gazanyldy. Mekdepler, ýörite we ýokary okuw jaýlary kompýuterler, öwrediji okuw enjamlary, ýöriteleşdirilen laboratoriýalar, okatmak we testirleme almak üçin awtomatlar telegörkezijiler, wideomagnitofonlar bilen üpjün edilýär.
Hususy kompýuterler we EHE-ler ösen ýurtlarda ýaşaýan adamlaryň köpüsiniň hemişelik hemrasyna öwrüldi. Ol dürli tehniki we ykdysady bilimleri, dilleri özleşdirmäge, dürli maglumatlary almaga we ş.m. mümkinçilik berýärdi.
Öý hojalygynyň adaty enjamlarynyň (radio, telegörkeziji, magnotofon, sowadyjy enjamlar) ýerini olaryň has kämil nusgalary eýeledi. 70-80-nji ýyllarda öňdebaryjy döwletlerde olaryň öndürilişi 7 esseden gowrak artdy. 1987-nji ýylda Günbatar Ýewropada maşgalalaryň reňki telegörkezijiler bilen üpjünçiligi 85%-den, ABŞ-da bolsa 94-den geçipdi.
“Köpçülikleýin talap ediş” jemgyýeti üçin “köpçülikleýin medeniýet” häsiýetlidi. Medeni önümleriň önümçiligi hem-de “wagtyňy hoş geçirmek industriýasy” girdeji çeşmesine we köpçüligiň aňyna netijeli täsir etmegiň serişdesine öwrüldi. “Köpçülikleýin medeniýet” halkyň aňyny durmuşy, syýasy we ahlak meselelerinden sowmaga-da kömek edýärdi.
Jemgyýetçilik-syýasy pikir. 60-80-nji ýyllardaky YTÖ jemgyýetçilik-syýasy pikire hem täsirini ýetirdi. Jemgyýeti öwrenijiler “habar beriş jemgyýeti” baradaky taglymaty işläp düzdüler. Olar adamzadyň taryhyna tolkunly uçgunlar hökmünde garaýarlar. Şol “uçgunlar” hem siwilizasiýanyň täze görnüşine getirýär. E. Toffer dünýä siwilizasiýasynyň ösüşini şeýle beýan edýär : agrar siwilizasiýadan (birinji tolkun) senagatlaşan jemgyýete (ikinji tolkun), ondan hem habar beriş jemgyýetine tarap (üçünji tolkun).
Syýasy aňyýet. 70-80-nji ýyllarda Günbatarda syýasy aňyýetde uly öwrülişikler bolup geçdi. Aňyýet taýdan gapma-garşy durmak meýli artdy. Sosialistik ýurtlarda başgaça pikirlenýän adamlaryň (dissidentleriň) yzarlanmagy adam hukuklaryny goramak baradaky meseläni örboýuna galdyrdy. ABŞ bu meseläni özüniň döwlet syýasaty derejesine çykardy.
Döwletiň ykdysadyýeti düzgünleşdirmegine garşy çykmak şahsyýetiň azatlygynyň baş kepilnamasy hökmünde hususy eýeçiligi goramak köneçilleriň (konserwatorlaryň) esasy aňyýetidi. Köp ýurtlarda “täze sagçylar”, “täze köneçiller” ýaly akymlar hem döräpdi.
Ylym. XX asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap ylmyň ösüşinde täze tapgyr başlandy. Ol mikroelektronikanyň we täze enjamlaryň ornaşdyrylmagy bilen häsiýetlenýärdi. Bu tapgyra tehnotron öwrülişigi diýilmegi hem ýöne ýere däldi. XIX asyr hem-de XX asyryň birinji ýarymy bilen deňeşdirilende adamyň beden güýjüne garanda onuň akyl (intellektual) güýji artdy. Mikroelektronika adamlaryň barha köp böleginiň zähmetiniň akyl işi bilen baglanyşykly bolmagy üçin sepgitleri açdy. Onuň ösüşi hyýaly möçberlere baryp ýetipdir.
Günbatarly alymlaryň biriniň getiren deňeşdirmesi üns bererlikdir : eger awtomobil gurluşygynyň depgini edil mikroelektronikda ýaly bolsa-dy, onda “Rolss Roýs” kysymly awtomobil bary-ýogy 2 funt sterlinge durardy. Onuň dwigateliniň kuwwaty 3 mln mil uzaklyk üçin  4,5 litr benzin harçlaýan okean gämisiniňkä deň bolardy. Awtomobiliň ölçegi bolsa birnäçe millimetr bolardy.
Mikroelektronikanyň önümçilige ornaşdyrylmagy zähmet öndürijiligini onlarça esse ýokarlanmaga mümkinçilik berdi. Sermaýa, çig mallar, energiýa tygşytlanýardy. Mikroelektronikanyň aragatnaşygyň täze görnüşi bilen utgaşdyrylmagy dolandyryş işgärleriň  ähmiýetini artdyrdy. Günbatar ýurtlarynda gaýtadan işleýji senagata garanda informatika pudagynda işleýänleriň sany agdykdyr. Genetika, biotehnologiýa, gen inženerçiligi dar laboratoriýa galyplaryndan çykdy. Olaryň açyşlary oba hojalygynda, medisinada giňden peýdalanyp başlandy.
Her bir döwlet hem indi ylmy barlaglaryň zerurdygyny inkär etmeýärdi. Strategik gyzyklanmalar hökümetleri ylmy hajatlar üçin çykdajylary artdyrmaga, ylmy barlaglara hemaýat etmäge iterýärdi. Ylym jemgyýetde häkimligini ýöretmegiňem serişdesine öwrülipdi. Emma, gynansak-da ylmyň ösüşi yzagalak sebitleri öz içine almaýardy. Ösen sebitleriň ylymdaky gazananlary gowşaklary özüne tabyn etmegiň açaryna öwrülipdi.
Nury Meredow
Nury Meredow (bilinýän ady bilen Kasoý; 29-njy mart 1973 — 5-nji dekabr 2010, Aşgabat) — türkmen estrada we halk bagşysy. Türkmenistanda ilkinji gezek geçirlen "Ýaňlan Diýarym" bäsleşiginiň ýeňijisi (1992 ý.).
Şahsy durmuşy we kariýerasy
Nurmuhammet Meredow 1973-nji ýylyň 29-njy martynda Aşgabat şäheriniň Köşi obasynda eneden dogulýar. Ol 1992-nji ýylyň dekabr aýynyň 2-ne Merjen Meredowa bilen toý edip durmuş gurýar. Onuň Didarmuhammet (1998) we Hezretmuhammet (2001) atly ogly hemem Dünýä atly (2003)gyzy bar. Onuň ogullary Didarmuhammet we Hezretmuhammet kakasynyň ýollaryny dowam etýärler. Didarmuhammet şu wagt Türkmen döwlet binagärçilik institutynda (politde) bilim alýar.
Aradan çykmagy
Nurmuhammet Meredow 2010-njy ýylyň 5-nji dekabrynda 38 ýaşynyň içinde aradan çykdy. Bagşy 6-njy dekabrda Ak bugdaý etrabynyň Magtymguly daýhan birleşigindäki Seýit Jemaleddin öwlüýäsinde jaýlandy.
= Aýdymlary we diskografiýasy = Nury Meredowyň aýdymlary türkmenleriň arasynda giňden diňlenilýär. Onuň aýdymlarynyň köp bölegi Türkmenistanyň aýdym saýty bolan Aydym.com-da hem ýerleşdirilipdir. Nury Meredowyň aýdymlary onuň ýogalmagyndan 10 ýyl geçendigine seretmezden, 2020-nji ýylda onuň "Biwepa", "Bileje okan gyzlarym", "Klasdaş", "Merjenim" aýdymlary Aydym.com saýtynyň iň köp diňlenýän 25 aýdymynyň arasyna girmegi başardy. Onuň Aydym.com saýtynda hasaba alynan aýdymlarynyň sanawy:
Nury Meredowyň jemi 47 albomy we 380-den gowrak aýdymynyň bardygy aýdylýar.
Lakamy
Nury Meredowyň gözi dar, gysga bolany üçin, oňa heniz çagalyk döwründen, rus dilinde çaşy, gyşyk diýen manyny berýän: "Kasoý" (rus. косой) lakamy dakylypdyr. Bu lakama halypa Nury hiçem gaty görmezdi we şol lakamy bilen hem, ol halk içinde belli boldy.Nury Meredow türkmen bagşylaryñ içinde iñ tanalýanydyr.
Ömer Seýfettin
Ömer Seýfettin
(1884-1920)
Meşhur ýazyjy Ömer Seýfettin 1884-nji ýylda, Türkiýäniň Balykesir welaýatynyň Gönen şäherinde dünýä inipdir. Ilki ol Gönende, ýönekeý mekdepde okapdyr, emma soň harby wezipede işleýän kakasynyň iş ýeriniň üýtgedilmegi bilen maşgala Stambula gelýär. Bu ýerde Ömeri ilki Osmany mekdebine, soňra 1893-nji ýylda harby lukmançylyk rüştiýesine (ýöriteleşdirilen orta okuw mekdebine) ýerleşdirýärler. Geljekki ýazyja harby bilim berlipdir. 1903-nji ýylda okuwyny tamamlanyndan soň Seýfettin Izmirde gulluk edipdir. Bu ýerde 1911-nji ýylda onuň «Täze dil» atly ilkinji makalasy çap edilýär. Balkan uruşlaryndan (1912-1913) soň Seýfettin harby gullugyny taşlaýar, 1914-nji ýyldan başlap Stambulyň ýöriteleşdirilen Kabataş orta okuw jaýynda edebiýat mugallymy bolup işleýär. Ol ömrüniň ahyryna çenli bu wezipede işläpdir, üstesine-de hekaýadyr makalalaryny döredipdir. Onuň eserleri «Yeni Mecmua», «Şair», «Donanma», «Büyük Mecmua», «Yeni Dünya», «Diken», «Türk Kadini» ýaly žurnallarda, «Vakit», «Zaman» we «İfham» gazetlerinde çap edilipdir.
Ömer Seýfettiniň döredijiligi türk edebiýatynda realistik nowellanyň döremegine uly itergi berdi. Ol edebiýatda «Türkçülük» akymynyň gözbaşynda durýar. Onuň eserleri şäher we oba durmuşyndan, jemgyýetiň dürli synpynyň wekilleri, dürli kärdäki adamlar hakda söz açýar. Olaryň ählisi sada dil hem-de joşgunly, şahandaz wäşilik bilen ýazylan. Seýfettiniň gysga ömründe döreden eserleri türk edebiýaty üçin ägirt uly goşant bolandyr.
Ýazyjy aýatda diri wagty onuň diňe «Eremhana»(1918) atly hekaýalar ýygyndysy we «Efruz beý»(1919) romany kitap bolup çykdy. «Beýik ökjeliler», «Gizlin ybadathana», «Ak çigildem», «Asylzadalar», «Bahar we kebelekler» ýaly hekaýalar kitabynyň, «Ýalňyz batyr» romanynyň çap edilendigini görmek ýazyja miýesser etmedi. Ol 1920-nji ýylda agyr kesele sezewar bolup, aradan çykdy.
Paul Heýs
thumb|Heýs 1853-nji ýylda Paul Ýohan Ludwig Fon Heýs (1830-1914)
Galkan gyşgy görnüşleri boýunça sport toplumy
Galkan gyşgy görnüşleri boýunça sport toplumy, Aşgabat şäherinde ýerleşýän, üsdi ýapyk hokkeý oýuny meýdançasydyr.Toplum Türkmenistanyñ İçeri işleri ministrligi institutynyñ territoriýasyna gurylandyr. Jemi 630 tomaşaçy üçin niýetlenendir.Toplum 2014-nji ýylda türkmen Aga Gurlyşyk firmasy tarapyndan gurylandyr.
Paul Heýs
Dünýä belli nemes ýazyjysy Paul Heýs Berlinde, mugallymlaryň maşgalasynda dünýä indi. Italýan edebiýaty boýunça ýokary bilim alyp, doktorlyk işini gorapdyr.
Heýzeniň ilkinji hekaýasy 1852-nji ýylda çap edilipdir.
Onuň “Garalama kitaby”, “Aýdymlar hem suratlar”, “Italiýadan goşgular” atly goşgy ýygyndylary, “Soňky kentawr” powesti, “Dünýä çagalary”, “Jennetde” hem-de “Merlin” romanlary öz döwründe uly meşhurlyga eýe boldy. Emma dünýä edebiýatynyň taryhyna Heýs özüniň ajaýyp nowellalary bilen girmegi başardy. Bulardan ötri Heýs italýan hem-de ispan dilindäki eserlerden eden şowly terjimeleri bilen hem bellidir.
Bütin ömrüniň dowamynda Heýs altmyşa golaý sahna eseri bilen bir ýüz ýetmişden gowrak nowella döredipdir. 1910-njy ýylda oňa Nobel baýragy berildi. Nobel baýragyny gowşuryjy toparyň şol wagtky ýolbaşçysy Wirsel ol hakda: «Germaniýada Gýoteden soň bular ýaly zehin döremändi» diýip belleýär.
Onuň ýazan «Soňky nowellasy» 1914-nji ýylda çapdan çykýar. Şol ýylyň hem 2-nji aprelinde Paul Heýs Mýünhen şäherinde 84 ýaşynda aradan çykýar.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň taryhy taglymaty
Mowzuk : Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň taryhy taglymaty.
MEÝILNAMA :
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen halkynyň taryhyny täzeden we dogruçyl öwrenmegiň zerurlygy.
2.	Türkmen halkynyň taryhyny täzeden öwrenmek ugrunda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň bitiren hyzmatlary.
Türkmen halkymyzyň Ilkinji we Ömürlik Prezidenti Baky Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Garaşsyz we baky Bitarap Türkmenistan döwletiini esaslandyryjy Beýik Şahsyýetdir. Onuň türkmen milletimiziň durmuşynda, ykbalynda bitiren beýik işleri ägirtdir, çäksizdir, sanardan kändir. Olaryň iň esasylary Baky Beýik Serdarymyzyň 8 asyryň zarynlygyndan, horlugyndan, jebir süteminden, kesekä baknalygyndan soň Garaşsyz Türkmen döwletini döremegi, oňa baky Bitaraplyk hukugyny alyp bermekligi, dünýä jemgyýetçiliginde, durmuşynda ösüşiň türkmen nusgasyny döretmekligi, ony dümýä ykrar etdirmekligidir.
Abaý Kunanbaýew
Abaý Kunanbaýew (10 Awgust 1845 - 6 Iýul 1904) - Meşhur gazak şahyry, aň-bilim ýaýradyjysy, jemgyýet işgäri, Çokan Welihanowyň, Ibraý Altynsarynyň öňde baryjy demokratik pikirlerini ösdüriji, gazak edebiýatynyň düýbüni tutujy. Ol Semeýde Ahmet Ryza mollanyň medresesinde okaýar we şol bir wagtda ýerli rus mekdebine-de gatnaýar. Rus syýasy sürgün edilenleriň kömegi bilen rus dilini, öňde baryjy rus edebiýatyny öwrenýär. Rus şahyrlarnyň goşgularyny, rewolýusion-demokratik pikirlerini gazak zähmetkeşleriniň arasynda propagandirleýär. Şeýle ýol bilen rus ýazyjy-şahyrlarynyň eserlerini gazak obalaryna ýaýradypdyr. Gündogaryň köp edebi eserlerini (Şanama, Leýli-Mejnun, Görogly we ş.m.) dil üsti bilen halk köpçüligine ýetiripdir. Ol ajaýyp eserler döredipdir. Onuň käbir liriki goşgulary saza-da geçirilipdir. Abaý Kunanbaýewiň eserleri diňe 1909-njy ýylda ilkinji gezek Sankt-Peterburgda neşir edilipdir. Onuň eserleri dürli dillerde çap edildi. Abaý Kunanbaýew gazak we beýleki sowet halklarynda köp okalýan ýazyjy-şahyrlardan biri bolupdyr. Gazak ýazyjysy M. O. Auezow bolsa Abaý Kunanbaýewiň döredijiligini ebedileşdirmek maksady bilen onuň durmuşyna degişli 2 tomdan ybarat "Abaýyň ýoly" romanyny (1956) ýazdy. Ol roman köp dillere, onuň "Abaý" atlandyrylan 1-nji kitaby bolsa türkmen diline terjime edildi.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň taryhy taglymaty
Mähriban Serdarymyzyň taryhy taglymaty Garaşsyz we baky Bitarap milli döwletimizi, Saparmyrat Türkmenbaşy jemgyýetini dörediji, täze türkmen milletini kemala getiriji, dünýä syýasatynda türkmeniň özboluşly ösüş ýoluny esaslandyryjy, umumyadamzat gymmatlygy bolan Mukaddes Ruhnamany bütin adamzada peşgeş beren, Beýik Dörediji, Beýik Şahyr Serdarymyzyň gadymy we müdimi türkmen taryhymyza garaýyşdyr. Mukaddes Ruhnamadan süzülip çykan – bu taglymat dünýäniň iň gadymy taryhyna, onuň umumyadamzat siwilizasiýasyna goşan ajaýyp goşantlaryna bagyşlanan taglymatdyr. Bu taglymat şahsyýetiň we jemgyýetiň aňyna täsir ediş taglymatdyr. Çünki milletiň Ruhy atasynyň nygtaýşy ýaly : “Adamy – durmuş, şahsyýeti – taryh terbiýeleýär” (1. 64 s.), “Taryh biziň üçin iň gymmatly terbiýe mekdebidir” (1. 146 s.).
Taryhy taglymat milli aňyýetiň möhüm düzüm bölegi bolmak bilen milleti ruhybelentlige, ýaşaýşa, gaýduwsyzlyga, watansöýüjilige galkyndyryjy, tämiz çeşmedir. Bu durmuş hakykatyny nazara alýan Beýik Serdarymyz : “Meniň pikirlerimiň ylham çeşmesi – türkmen taryhydyr” (1.76 s.) diýip nygtaýar.
“Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň taryhy taglymaty” milli taryhymyzy öwrenmekligiň, öwretmekligiň we ony ýazmaklygyň usulyýet esasydyr, ylmy mekdebidir. Mähriban Serdarymyz täze jemgyýeti gurmakda XXI asyry türkmeniň Altyn Asyryna öwürmekde, milli aňyýetde taryhy hakyda, ata-babalarymyzyň ruhy mirasyna uly ähmiýet  berýär. Şonuň üçin hem öz milli taryhymyzy dogruçyl öwrenmekligiň, öwretmekligiň, ýazmaklygyň zerurlygyny, onuň milli Galkynyşyň hamyrmaýasydygyny nygtaýar. Milli taryhymyzy edebiýata, milletimiziň aňynda, dünýägaraýyşynda, gündelik ýaşaýyşynda, Ruhubelntlikde dikeltmegi ündeýär. Sebäbi beýik halkyň beýik taryhy dogruçyl dikeltmelidir, beýan edilmelidir we nesillere miras galmalydyr.
Türkmen taryhy barada müňýyllyklaryň dowamynda, dünýäniň çar künjeginde, onlarça dillerde ýazylan işler sanardan kändir. Olaryň ýazylmaklarynyň sebäpleri-de dürliçedir. Kim ony keseden synçynyň, syyahatçynyň, ýönekeý bilesigelijiniň gözi, dünýäsi bilen ýazsa, kim ony basybalyjylaryň nukdaý nazaryndan beýan etdi. Milletimiz hakynda ýazylan taryhy işleriň arasynda ýek-tük türkmen taryhçysynyň ýazan işleri-de boldy.
Ýöne umuman alanyňda, Mähriban Serdarymyzyň janyndan syzdyryp aýdyşy ýaly “türkmen taryhyny türkmen taryhçysyndan başga her kim ýazdy. Olar türkmeniň taryhyny öz isleýişleriçe ýazdylar” (1. 58 s.).
Baş Mugallymymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy taryhy öwrenmek we öwretmek bilen ondan durmuş sapagyny almagy ündeýär, usulýet edýär.
Milletiň Ruhy Atasynyň Mukaddes Ruhnamasynda türkmen taryhy pelsepewilik nukdaý nazaryndan beýan edilýär. Şoňa görä-de Mukaddes Ruhnama türkmen taryhynyň pelsepewi beýanydyr, taryhy hakydanyň müňýyllyklaryň dowamyndaky nesilden-nesile geçişiniň beýanydyr, gelejegiň ýol görkezijisidir.