Mahmyt_Kaşgarly
Bu şahyrana bölek hakyky halk döredijiliginiň dörtlemesi bolmak bilen aruz äheňini ölçeg normalaryna gabat gelýär. Eserde aruzyň dürli ölçeglerine dos-dogry laýyk gelýän ikilemeler hem ulanylypdyr, olar halkyň nakyllarydyr atalar sözleriniň goşga geçirilen görnüşleridir. Olardaky mysallar gadymy türki dilli edebiýatda tebigat mowzugynyň örän meşhur bolandygyny görkezýär diýip belleýär. Gündogar çeper söz sungatynyň çeper taryhy köklerini, ösüş ýollaryny, şahyrana aýratynlyklaryny, ýerine ýetirilişini we gaýry alamatlaryny öwrenmekde Mahmyt Kaşgarlynyň meşhur sözlüginiň çeşmelik hyzmaty uludyr. Kaşgarlynyň sözlüginde Gündogar eposynyň gadymy nusgasyndan bölekler getirilipdir. Görnükli dilçiniň edermenlik, söweş pursaty baradaky şahyrana mysallary özünden öň daşa ýazylan Gök türkmen ýazuw ýadygärliklerinde, “Oguznamalarda”, “Gorkut atada” soňra “Görogluda” çeper beýanyny tapypdyr. Kaşgarlynyň “Sözlügindäki” gahrymançylykly eposa degişli bölekler gündogar eposynyň özara täsirlenmeleriň esasynda kämilleşendigine güwä geçýär. Altaýlylaryň “Maadaý-Gara”, tatarlaryň “Ak köpek”, başgyrlaryň “Oral Batyr”, gyrgyzlaryň “Är töşdük”, “Manas”, özbekleriň “Rüstem han”, “Alpamyş” gazak bilen garagalpaklaryň “Kyrk gyz”, “Kablanly Batyr” kimin eposlarynda Kaşgarlynyň näbelli gadymy eposdan alan böleklerine mahsus söweş pursatlarynyň, usullarynyň we beýleki aýratynlyklaryna duş gelse bolýar. Kaşgarlynyň sözlügindäki eposa degişli edermenlik gadymy döwürden alymyň ýaşan döwrüne çenli aralygy öz içine alýar. Bu döwürde Gündogar eposy emele geldi, mifologik edermenlikden saplandy. Emma epos mifologiýadan, adatdan daşary gudratlardan üzül-kesil el çekmedi. Žanr mümkinçiligine laýyklykda “Oguznama”, “Gorkut ata”, “Görogly” türkmen mifiniň, rowaýatynyň, şol bir wagtda diliniň edebiýatynyň, pelsepesiniň, ahlak gymmatlyklarynyň, saz sungatynyň ensiklopediýasy, çeşmesi boldy. Gündogaryň beýleki halklarynyň eposlary hem çeper gymmatlyklaryň şu hyzmatyna gulluk edip, döreden halkynyň ensiklopediýasyna öwrülipdir. Kaşgarlynyň sözlügi Gündogar eposynyň XI asyra çenli döreýşine, ösüşine takyklamaga, türkmen eposynyň döredijilikli hyzmatdaşlygyň netijesinde çeper söz sungatyna öwrülendigini ylmy taýdan barlamaga gözli çeşme bolup durýar. Türkmen edebiýaty öwreniş ylmynda liriki sýužet, ýagny şygryýetiň wakasy, onuň häsiýetli aýratynlyklary, şygyr wakasynyň şygyr görnüşine laýyk guralyş häsiýeti we gaýry edebi ýagdaýlary entek dolulygyna öwrenilmedi. Çünki her bir şygyr görnüşiniň özüne mahsus sýužet özboluşlylygy bar. Şol özboluşlylyga laýyk hem onuň çeperçilik sistemasy –gurluşy hem mazmuny emele gelýär. Meselem, gazalda liriki gahryman-şygyr gahryman monolog aýdýar. Ol ýekelikde ýaşaýar hem ýekelikde hasratyny beýan edýär. Ol ýara duşan pursatyny, ýalňyz galşyny, gözýaşlaryny seçeleýşini, rakypdan ezýet çekişini, magşugynyň rakyp bilen bolşyny, ryswa galşyny, pelegiň özüni eňredişini hasratly gürrüň berýär. Şunuň özi waka sýužet bolup, ol romantiki häsiýetlidir, özem onuň gazala mahsus alamatlardygy ylymda subut edilen hakykatdyr. Sebäbi orta asyrlaryň edebiýatynyň döredijilik usulynyň romantizmdigi we oňa ideal gahrymanyň mahsusdygy hem meşhur şygyr görnüşiniň gazaldygy hakyndaky pikir edebiýat ylmymyzda subut edilen hakykatdyr. Eýsem, şeýlekin häsiýetler gazaldan başga şygyr görnüşine mahsus bolup bilmeýärmi ýa-da bolaýanda-da hökmany suratda gazalyň täsir etmeginde döreýärmi diýen sowal bizi gyzyklandyrdy. Eger biz bu sowala “howa” diýip jogap bermekçi bolsak, onda romantiki edebiýatyň döremeginiň esasynda ýatýan romantiki duýguny hem şonuň bilen baglanyşykly romantiki dünýägaraýşy inkär etmeli bolýarys. Sebäbi gazal arap-pars edebiýatynyň döreden şygyr görnüşidir. Ol türki halkaryň, şol sanda türkmen halkynyň edebiýatyna araplaryň musulman medeniýetiniň gelmegi bilen aralaşdy. Emma hiç bir halk hem onuň edebiýaty romantizmsiz oňmandyr. Bolsa-da bu ýagdaý Gündogarda has ýitidir. Sebäbi Gündogar edebiýaty Ýewropa romantizminiň hem watanydyr. Ýeri gelende bellesek, hut şonuň üçinem Ýewropa edebiýaty, bolsa-da rus edebiýaty Gündogary özleriniň edebiýatyny baýlaşdyrjak ylham çeşmesi hökmünde kabul edendiklerini edebiýatçy alym S.L.Kaganowiç “Rus romantizmi we Gündogar”1 atly kitabynda belläpdir. Nygtamakçy bolýan pikirimiz her bir halkyň romantiki dünýäsi onuň haýsam bolsa bir şygyr görnüşinde beýanyny tapmagy kanunalaýyk çeper hadysadyr. Türkmen halkynyň gadymyýetinde şeýle şygyr görnüşi bolup goşuk hyzmat edipdir. Edebiýatymyzyň taryhynda, bolsa-da XVIII-XIX asyr edebiýatymyzda ýörgünli işledilen romantiki döredijilik usula degişli bolan ideýa çeperçilik serişdeleriň köklerini Mahmyt Kaşgarlynyň sözlüginde ýerleşdirilen goşuklardan gözlemek dogrudyr. Biz şu ýerde usul sözüni ýönelige agzamadyk. Käbir okyjynyň ters düşünmezligi üçin gürüňiň çeper usul hakynda barman, şol usulyň –çeper stiliň ulanýan çeperçilik serişdeleri hakyndadygyny tekrarlap aýdýarys. Mahmyt Kaşgarlynyň sözlügindäki goşuklary folklor eseri hasaplaýanymyzda-da ondan romantiki duýgulanmalary yzarlamak edebi ylym üçin hata däldir. Sebäbi her bir edebi täzeçiligiň ilkinji alamatlary halk döredijiligi eserlerinde jemlenendir. Gürrüňi edýän çeperçilik serişdelerimize degişli mysallara ýüzlenmezden öňürti, sözlükdäki goşgularyň edebi çeper hem mazmun gymmaty dogrusynda birki agyz aýtmak gerek. Edebiýat ylmymyz üçin ol goşgular gadymy şygyr nusgalary bolup durýar. Ol eserlere şol döwrüň gözi bilen baha bermek gerek. Ol eserler mazmun hem çeperçilik babatda şeýle seretseň juda sada ýa gowşak görünmegi mümkin. Emma bu beýle däldir. Olar kämil eserlerdir. Olaryň tema ýaýrawy-da juda giň. Bu barada R.Rejebowyň we Ý.Hydyrow bilen Ö.Ylýasowyň öňde agzalan işlerinde çuň maglumat berilýär. Edebiýatçy alymlar Y.Hydyrow bilen O.Ylýasow sözlükde sözüň manysyny düşündirmek maksady bilen ulanylan goşgulary: zähmet, yşky liriki we pasyllar, myhmansöýerlik, bilimli bolmak, edep-terbiýe, söweş wakalary, filosofiki we sosial motiw kimin toparlara bölüp öwrenipdirler. Geliň şu ýerde Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwanynda” adamzat üçin ylym-bilimli ähmiýeti hakynda birnäçe şygyrlara seredip geçeliň.