cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Poliomielit keseline garşy köpçülikleýin öňüni alyş çäreleri
Türkmenistanda poliomiýelit keseline garşy köpçülikleýin öňüni alyş waksina damja çäreler TSGweD'SM-ň 2009-njy ýylyň 17-nji fewraldaky «Ýiti gowşak ysmazlyga geçirilýän epidemiologiki gözegçiligi güýçlendirmek we ýurdumyzy poliomiýelit keselinden azat ýagdaýynda saklamak barada» 51 belgili buýrugyna esaslanyp. poliomiýelit keseli boýunça ýagdaýy dartgynly bolýan döwletlerden ýurdumyza getirilen ýagdaýynda bu keseliň gaýtadan ornaşdyrmagynyň öňüni almak maksady bilen geçirilýär. .Türkmenistanda- poliomiýelit keseline garşy köpçülikleýin waksina damja çäreleri guramaçylykly we sazlaşykly geçirmek üçin welayat şäher etrap toparlary döredilip. jogapkär hünärmenler bellenilýär. Poliomiýelit keseline garşy waksina damja çäreler iki tapgyrlaýyn: 2011-nji ýylyň 25-30-njv aprel we 30-njy maý-4-nji iýuri aralygynda ýurt boýunça 0-5 ýaşly (2006-nj} ýylyň 1-nji ýanwar aýyndan şu wagtda çenli dogulan) çagalaryň arasynda geçirilýär. Çagalara köpçülikleýin waksina damjasy öňki alan waksina damjalaryna we sanjymlaryna garamazdan goşmaça geçirilýär. Poliomiýelit keseline garşy waksina damjasyny alan çagalara,meyilnama boýunça geçirilýän sanjymlaryň möhleti täsir etmeýär (waksina damjasyn'dan soň meyilnama boýunça geçirilýän sanjymlara we poliowaksina damj asyna gars}' görk ezme bolmah däfl Ýöne köpçülikleýin waksina damjas> geçirilýän^ döwründe meyilnama boýunça poliowaksina damjasy gabat geleninde ony köpçülikleýin waksina damja çäresi gutaranyndan soň geçirip. hasaba almah . Köpçülikleýin wakşina damja çäresi geçirilýän döwründe çaga dogrulýan öyleriňde/bölümlerde täze doglan çagalara meyHlnama boýunça edilen poliomiýelit keseline garşy waksina damjasyny "köpçülikleýin waksina damjasy" diýip hasaba almah. Köpçülikleýin w-aksina damja çäreler geçirilende waksinanyň göziikdirijisindäki 2arsN' sörkezmelere sollanmah": ýiti. gyzgyny 39 °C-dan ýokary bolup agyr geçýän kesellerinden. durnukly diareýadan ýa-da gaýtarmadan ejir çekýän adamlar. Şol bir wagtyň öziinde. ýeňil geçýän infeksiýaly ýagdaýlar immunizasiýanýň geçirmegine garş> görk ezme bolup durmaýar: v immunogYtçylyk ýagdaýyndan ejir çekýän adamlar. , 2011-nji ýylyň aprel aýynyň 22-e çenli "goşmaça waksina damja çäreler geçirilmezden öň her bir degişli bejeriş-öňüni alyş edaralaryň derejesinde şu-aşakdaky işler geçirilmeli : - köpçülikleýin waksina damja çärelerine degişli 0-5 ýaşly çagalaryň sanyny kessitlemeli:
Aaronisiň trihostomopsisi
Pottiler maşgalasy (Trichostomopsis aaronis (Lor.) Agnew et Townsend. 1867)Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Türkmenistanyň florasynda maşgalanyň ýeke-täk urugy we urugyň ýeke-täk görnüşi. Gysgaça beýany. Bajaklary ýumşak, tutuksy- ýaşyl reňkli. Baldagy sadaja, oýukly şahalanan, esasan rizoidli, merkezi dessesi oňat ösen. Ýapraklary göni, dik, gury, egrelen, iň ýokarkylary has iriräk, spirala meňzeş towlanan. Iki öýli ösümlik. Sporogonlary ýok. Ýaýraýşy. Uly Balkan; Demirgazyk-Günbatar Köpetdag (Kürendag); Günorta- Günbatar Köpetdag (Aýydere); Merkezi Köpetdag (Sünçe, Rybaçýa, Germap dereleri); Badhyz (Ýeroýulanduz). Türkmenistandan daşarda — Sinaý ýarym adasy, Ysraýyl, Iordaniýa, Yrak, Owganystan. Bitýän ýerleri. Daşly eňňitler, çygly külke topurly ýerler, gaýalaryň tagçalary we jaýryklary, hek daşly çykyntgylar. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Uly bolmadyk bajaklary (dykyz düýpjagazlary)bilen seýrek duşýar. Uly örtük emele getirmeýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Ösüş şertleriniň üýtgemegi (çyglylygyň ýetmezçiligi). Biologiýasynyň aýratynlyklary. Gysgalan goltuk şahajyklary, döwülýän ýaprajyklaryň uçlary we oturymly ösüş bedenjikleri arkaly wegetatiw köpelýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Ösýän ýerleriniň bir bölegi Bathyz, Köpetdag we Sünt-Hasardag döwlet goraghanalarynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Populýasiýasynyň ýagdaýyna gözegçilik etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Täze ösýän ýerlerini gözlemeli. Düzüji Z. Joraýewa
WhatsApp
WhatsApp( türkmençe okalyşy: wats app) internet arkaly sensorly(akylly) telefonlarda tiz habarlaşmak üçin ulanylÿan sosÿal mediÿa aplikasÿonasydyr. Bu sosÿal ulgam arkaly sizde kontakty we WhatsApp hasaby bolan dostyñyza ÿada başga bir ulanyja tiz wagtda surat, wideo, ulanÿan mekanyñ we her hili awdiÿo sms'leri ugrady bolÿandyr. WhatsApp häzirlikçe diñeje iOS,Android,BlackBerry OS,BlackBerry 10, Windows Phone, Nokia Series 40,Symbian we Tizen ÿaly ulgamlarda ulanylyp bilinÿändir. WhatsApp Korporasiÿasy 2009-njy ÿylda Brian Acton we Jan Koum atly 2 sany öñki Yahoo! işgärleri tarapyndan gurulandyr. 2015-nji ÿylyñ ÿanbar aÿynda 800 milÿon ulanyjysy bolan WhatsApp, 19 fewral 2014-nji ÿylda başga bir sosÿal mediÿa ulgamy Facebook tarapyndan satyn alynÿar.
Türkmenistanyň Inžener-tehniki we ulag kommunikasuýalar instituty
Türkmenistanyň Inžeňer-tehniki we ulag kommunikasiýalary instituty — Türkmenistanyň iň ýaş ýokary okuw jaýy. 2017-nji ýylda Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedow tarapyndan açylyp ulanylşa berildi. Düzümi 5 sany baş fakultetlerden ybarat. Rektory Muhammetöwez Kakabaýew
Taryhy
Täze instituty döretmek hakyndaky karara Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedow tarapyndan 2015-nji gol çekilip we şol ýyl täze institutyň gurluşygyna başlanylda. 2017-nji ýylda "Türkmenistanyň Jemagat hojalygy instituty" diýilip esaslandyrylyp, ýokary okuw jaý Türkmenistanyň Jemagat hojalygy ministrliginiň tabynlygyna berildi. 2018-nji ýylda bu ministrliginiň ýok edilmegi bilen institut Türkmenistanyň Bilim ministrligine tabşyryldy.
2019-njy ýylyň 12-nji iýunynda Ylymlar güni, Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow ýurduň sanly ykdysadyýetiň ösmegi we inženerçilik, ulag we jemagat infrastrukturasynyň hünärmenleriniň taýýarlanyşynyň ýokarlanmagy maksady bilen "Türkmenistanyň Jemagat hojalygy instituty" — "Türkmenistanyň Inžener-tehniki we ulag kommunikasiýalary institutyna" üýtgedildi.
Häzirki wagtda institutda 20-den gowrak ugur boýunça 1390-a golaý talyp ýokary bilim alýarlar.
Düzümi
Institut 5 sany esasy fakultetlerden durýar:
• Jemagat infrastrukturasy we inženerçilik ulgamlary fakulteti;
• Ulaglar fakulteti;
• Demirýol ulaglary fakulteti;
• Ykdysadyýet we sanly tehnologiýalar fakuleteti.
Okuw binasy
2017-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda Aşgabat şäheriniň Büzmeýin etrabynda 25 gektar meýdanda ýokary okuw jaýyň binasy gurulyp ulanylşa berildi. Institut şol bir wagtda 2000 sany talyby okatmaga mümkinçiligi bar. Institutyň meýdanynda 3 sany okuw korpusy, dolandyryş binasy, 350 adamlyk kitaphana, mejlisler zaly, çaýhana, sport kompleksy, 4 sany 350 adamlyk umumy ýaşaýyş jaýy, mugallymlar üçin 32 sany bir we iki otagly ýaşaýyş jaýlary we okuw ýyladyş tejribehanasy ýerleşen. Ýokary okuw jaýynda 44 sany dünýä standartlaryna gabat gelýän we häzirki tehnologiýalary bilen ornaşdyrylan laboratoriýalary bar. Insitut Türkmenistanyň "Aga gurluşyk" hususy gurluşyk firmasy tarapyndan guruldy.
Gandeliniň entostodony
Funariler maşgalasy (энтостодон Ганделя: ( Entosthodon handelii (Schiffn.) Lazar. 1913)) Ýagdaýy. Derejesi IV Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Alynky Aziýa görnüşi, ýaýrawynyň çetinde ýerleşen. Gysgaça beýany. Pes düýpjagazly (bajakly) ösümlik. Baldagy gysga, göni, dik. Aşaky ýapraklary ownuk, ýokarkylary iriräk, rozetka görnüşinde jemlenen, ters ýumurtga şekilli, ujy çowly, gysgajyk ýitilenen, içine egrelen. Inçe damarlar ýapragyň depe ujunda ýitýär. Aýajygy göni, posjumak- goňur reňkli. Gozajygy çala gyşaran, bükük, süýrümtik–armyt şekilli. Sporalary goňur reňkli, gödeňsi joýajykly. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Sülükli obasy, Neftonowskiý); Günorta- Günbatar Köpetdag: Aýydere jülgesi. Türkmenistandan daşarda — Türkiýe, Iordaniýa, Yrak, Eýran, Owganystan [1, 2]. Bitýän ýerleri. Külke topurly gaýalar we hek daşlary. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Uly bolmadyk az sanly bajaklary selçeň duş gelýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Ýerleriň hojalyk taýdan özleşdirilmegi, çyglylygyň ýetmezçiligi. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Bir öýli ösümlik. Sporalar arkaly köpelýär. Maý we oktýabr aýlarynda sporalary emele gelýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Ýaýran ýeriniň bir bölegi Sünt-Hasardag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerini gorap saklamaly. Barlaglar boýunça teklipler. Täze ösýän ýerlerini gözlemeli. Düsüji: Z. Joraýewa
Bobi Fişer
thumbnail|Fischer 1960-nji ýylda
Robert Jeýms "Bobi" Fişer (9-njy Mart, 1943 – 17-nji ýanwar, 2008), Amerikaly küşt ussady we küşt boýunça dünýäniň 11-nji çempiony. Köpleriň pikirine görä ol adamzat taryhyndaky iň beýik küştçi.
13 ýaşynda wagty asyryň oýuny diýip ykrar edilen oýunda ýeňiş gazandy. Ilkinjisi 14 ýaşynda bolmak bilen jemi 8 gezek ABŞ çempionatynda oýnady we ählisinde iň az 1 bal öňde bolmak bilen ýeňiji boldy. 15 ýaş wagty şo wagta çenli aralykdaky iň ýaş grosmeýster we dünýä çempionlygyna dalaşgär bolan iň ýaş küştçi boldy.. 20 ýaş wagty ABŞ çempionadynda mümkin bolan 11 baldan 11 bal toplamak bilen çempion boldy, çempionat taryhyndaky ýeke-täk kämil netije..
1970 we 1971-nji ýyllarda ozal we soňra görlüp eşidilmedik derejede beýleki küştçilerden öňe saýlandy/. 1970-nji ýylda sebitleýin çempionatlar taryhyndaky 3.5 bal aratapawut bilen ýeňiji boldy we dalaşgärler çempionatynda çärýek final we ýarym final oýunlarynyň hersinde 6-0 hasaby bilen ýeňiji boldy. Grosmasterlere garşy yzly yzyna 20 oýunda ýeňiji boldy. BUlar ählisi ozal we soňra gaýtalanmadyk görkezijiler 1972-nji ýylda Islandiýanyň reýkýawik şäherinde SSSRli Boris Spaskä garşy oýunda dünýä çempionlygy sepdiginde ýetdi. Bu taryhdaky iň köp gyzyklanma bildirilen dünýä çempionatydyr.
1990-njy ýylda küşt wagt hasaplaýjy ulgamyny oýlap tapdy we şuwagt ol ýaryşlarda ulanylýar. Mundanam başga,  küşt960 diýip bilinýän Fişerrandom küşt görnüşini döretdi.
Oba hojalyk inženerligi
thumb|[[Deere & Company|John Deere kampaniýasynyñ 8110 nusga döwürdeş traktory]] thumb|daýhan traktory bilen ýer sürýär thumb|Case IH Module Express 625 pagta maşynyñ suraty thumb|CTM Johnson pomidor çöpleýän maşynyñ suraty thumb|kip maşynyñ hereketli suraty thumb|noýba ýygýan maşynyñ suraty Oba hojalyk inženerligi ekerançylyk ösümlüklerini,senagat ösümlüklerini,öri we öri meýdanlaryny,miweçiligi,bakja önümçülügü,bagbançylygy,biýotehnologiýa,ekologiýa oba hojalygy, ösümlük hassalyklaryny we zyýanlaryny we bulara karşy göreşmäniñ usullaryny,oba hojalyk binalaryñ proýektirlemesini we ösdürülmesini,suwarym,nagym,toprak we suw zapas sistemalaryñ proýektirlemesi we planaşdyrmasyny,toprak,suw we ösümlük arabaglanşyklaryny,daşky gurşaw kirliligi,ösümlük iýmitlendirme we dersleme ,oba hojalyk kuwwat maşynlary,oba hojalyk gural we maşynlaryny,aryçylyk, oba hojalyk önümleriñ genetikasy,oba hojalyk ykdysadyýeti,oba hojalyk syýasaty,bilen giñişleýin gyzykýan inženerligiñ pudagydyr.
Bobi Fişer
Küşte başlamagy
6 ýaş wagty uýasy bilen küşt oýnamagy öwrendi.Uýasy Ýoan küşte gyzyklanmagyny bes etmeginden soňra Bobi öz özi bilen oýnaýardy.
Körpe çempion
1956-njy ýylda Bobi meteor tizligindäki ösüşe ýetdi. Maý aýynda onuň reýtingdäki görkeziji 1726-a deňdi we bu san ilkinji orundaky Samuel Reşewskiden 900 bal aşakdady(2663).
Al-Utby
ABU NASYR MUHAMMET ibn Abdal-Jepbar al-Utbi (eng:al-'Utbi, Abu al-Nasr Muhammad ibn 'Abd al-Jabbar) (961-1022/36) - Orta Aziýa taryhçysy. Ol Horasanyň hökümdary Abu Aly Simjurynyň (983-993) mürzesi bolupdyr. Soňra Gaznanyň hökümdary Söbükteginiň, 997-nji ýylda ol ölensoň, onuň ogly Ysmaýylyň, soňra ikinji ogly Mahmydyň mürzesi bolupdyr. Ol bu ýerde işlän döwründe syýasy taýdan-da möhüm rol oýnapdyr. Al-Utby öz eýelän ýokary wezipesini, bütin edebi talantyny peýdalanyp, 1021 ýylynda Soltan Mahmyt Gaznawynyň taryhyny - "Döwletiň sag goly kitaby" ("al-Kitab al ýemini") diýen kitabyny ýazyp gutarypdyr. Al-Utbynyň bu kitaby stil taýdan örän oňat we çeper ýazylypdyr. Ahmet ibn Aly al-Manini 1144-47 ýyllarda şol kitaba düşündiriş ýazypdyr. Ol 1286 ýylda düşündirişi bilen bilelikde Kairde çap edilipdir. Al-Utbynyň ol kitaby Orta Aziýa taryhynyň 975-1021 ýyllar aralygyndaky döwri barada möhüm çeşme hasaplanýar. Ol öz kitabynda terjimehalyny hem ýazyp galdyrypdyr.
Beýik Seljuk Türkmen döwleti Mälik şa döwründe
Mälik şa zamanynda Aziýa çöllüklerinde we sähralyklarynda hojalyk ýöretmegiň esaslarynyň biri hökmünde ilatyň çarwa hojalygy ýöredendigini bellemelidir. Olardan birinjisi üznüksiz çarwaçylyk diýlen görnüşde bolupdyr. Munda tutuş taýapa ýa-da urug sözüň doly manysynda mallary bilen möwsümleýin ýagdaýda örülerine, meýdanlaryna göçe-göç ýagdaýda baryp, özleriniň durmuş-hojalyklaryny ýöredipdirler. Türkmenleriň sähralyklarda ýaşaýan çarwalarynda atçylyk hem ösüpdir. Taryhçy Baýhakynyň ýazmagyna görä, XI asyrda uly gylýal sürüleri bolan türkmenleriň sany juda köp bolupdyr. Oguzlaryň köp sanly at sürülerinde pes boýly sähra gylýallary ösdürilip ýetişdirilipdir. Aslynda VII asyrdan başlap Merkezi Aziýa ýerlerinde: – uly kelleli, pes boýly, daýaw, gysga boýunly atlary ösdürip ýetişdirmeklik juda uly ähmiýete eýe bolupdyr. Taryhçy awtor Beýhakynyň türkmenleri düýedarlar diýip atlandyrmagy juda ýakymlydyr. X-XII asyrlarda türkmenlerde iki örküçli baktrian düýeleri ösdürilip ýetişdirilipdir. Ibn Fadlan hem baryp 922-nji ýylda öz syýahatynda şeýle düýelerde gezipdir. Düýäniň şol görnüşi ol türkmenleriň düýeleri diýip atlandyrypdyr. Oguz düýeleri hazarlylaryň düýelerinden özleriniň pes boýlary bilen tapawutlanypdyr. Seljuklylaryň iki örküçli düýeleriniň araplarda “buhtu” diýlip atlandyrylandygy alym al-Isfihany ýazypdyr. XII asyrda şeýle atly düýeleri Saragt welaýatynda has-da köp ösdürip ýetişdiripdirler. Türkmenleriň durmuş-ykdysady durmuşynyň düýp esaslarynda ýatan ugurlaryň biri-de hünärmentçilikdir. Türkmenler keçe taýýarlapdyr, ýüňden eşikleri tikipdirler. Süňkden bolsa peýkam oklarynyň ujuny taýýarlapdyrlar. Türkmenleriň Semireçýe, Horezm, Mawerannahr, Horasan aralygyndaky söwdasynda Syrderýanyň jülgelerindäki şäherler uly rol oýnapdyrlar. Şu söwda ugrunda möhüm ýer Ýaňykent bolup, Horezmden bu ýere Syrderýa boýunça üsti bugdaýly, arpaly, daryly, taýýar bugdaý önümli kerwenleriň gämileri gelipdir. Horezmiň paýtagty bolan Kyýat şäheri “Türkmenistanyň söwda” derwezesi bolup hyzmat edipdir.
Mälik şanyň döwründe içeri syýasatyň dowamy bolup duran daşary syýasat işleri hem üstünlikli ýöredilipdir. Alp Arslan soltan ölenden soň tagta geçen Mälik şa gös-göni ýagdaýda Kermany we Parsy eýeläp, özbaşyna döwlet döredip oturan Gurt beg bilen bir näçe sapar gapma-garşylyga giripdir. Gara Arslan Gurt soltan Çagry begiň ogly bolup, Alp Arslan soltan aradan çykmanka Alp Arslanyň wesýeti bilen Eýrandaky Kerman we Pars ýerlerini özüne mülk hökmünde alypdyr. Döwletiniň Mälik şanyň döwletine baglylygy ýarym garaşsyz ýagdaýda bolupdyr. Alp Arslan soltanyň ölümi Mälik şanyň daşary syýasatda juda erjellik bilen iş alyp barmagyna getirdi. Hut öz seljuklaryndan içinden Gara Arslan Gurduň baştutanlygynda ýüze çykan bölünmek meýillarini ýoga çykaran soltan Mälik şa ahyrynda Mawerannahra hem ýörişleri gurnamaly boldy. Sebäbi, Garahany (bu döwlet 840-1042-nji ýyllarda dowam etdi) hany Şemselmülk Nasyr emele gelen pursady öz peýdasyna peýdalanmak isläpdir. Seljuklylaryň gowşandygyndan ýerlikli utuş gazanmaga ymtylypdyr. Şu maksatlary bilen ol basym Termizi gabaýar hem ony basyp alýar. Soňra seljuklylaryň Mälik şa zamanynda gülläp oturan şäheri bolan Balhy hem basyp alýar. Emma bu şowlulyklar gysga wagtlaýyn bolupdyr. Sebäbi, erjel soltan derrew ýaňky agzalan şäherleri garahanly hökümdarynyň elinden gaňryp alýar. Munuň özi ullakan syýasy wakady. Şu hili ýagdaýda dowam edip duran syýasy durmuş seljuklylaryň entek juda kuwwatlydygyny alamatlandyrýan bolsa, beýleki bir tarapdan edil şol wakalaryň yz ýanyndan daşary we içeri syýasat ugrundaky ähli başlangyçlaryň soltan Mälik şanyň eline geçendigini hem aňladyjy alamat hökmünde orta çykýar. 1089-njy ýylda Mälik şa gutarnykly ýagdaýda Garahanylaryň üstüne ugrapdyr. Şonda ol Buharany we Samarkandy alypdyr. Mälik şa Samarkandy we Buharany basyp alanda Samarkant häkiminden närazy bolan adamlar ullakan gozgalaň turuzypdyrlar. 1090-njy ýylda Mälik şa şol gozgalaň netijesinde Mawerennahra ikinji gezek gelipdir. 1089-1092-nji ýyllar Mälik şanyň aýratyn kuwwatlanan döwri bolupdyr. Häzirki Türkmenistan, Özbegistanyň, Täjigistanyň, Owganystanyň uly bölegi, Eýran, Zakawkazýe, Siriýa, Yrak onuň golastynda bolupdyr. Bu onuň daşary syýasatynyň üstünligidi.
XI-XII asyrlaryň sepgidi Türkmenistan üçin ykdysady we medeni durmuşyň iň bir beýge galan döwri boldy. Şeýle ýagdaý seljukly soltan Mälik şa döwri has hem uly ähmiýete eýe boldy. Gaznawy – seljuk uruşlarynda tozup galan şäherler, ylaýtada Saragt we Abywert derrew aýak üstüne galypdyr. XI-XII asyrlaryň sepgidinde Horasanyň we Horezmiň şäherleri has ösüp başlaýar. Şäherleriň tutýan meýdanlary gnelipdir. Kerwensaraýlar gurulýar. Metjitler we aramgähler, köne hem hünärmentçilik mähelleleri täzeden gurulýar we dikeldilýär. Merw şäherinde küýzegärleriň, aýna taýýarlaýjylaryň, kerpiç bişirijileriň aýratyň mähelleleri gurlupdyr. Arheologik maglumatlaryň tassyklamagyna görä, ýurdumyzyň çägindäki orta asyrlaryň şäherleri öz ösüşleriniň iň bir ýokary derejesine şu döwürde ýetipdir. Şeýle kuwwatly ösüşlere eýe bolan ýerleriň biri hem edil beýleki welaýatlary ýaly, ýurduň merkezi Merw şäheridi. Soltan galanyň tutýan meýdany 4 kw km golaýdyr. Galany Soltan Sanjar gurdurypdyr diýilýän maglumatlar asla ýeterlikli dogry däldir. Sebäbi, onuň tagta geçen mahalynda 1118-nji ýylda gala doly öz güýjünde işläp duran galady. Gala Mälik şa we Alp Arslan soltanyň döwründe gurlupdyr. Soltangalany suw bilen üpjün edýän Majak kanalyny hem gurduran Mälik şadyr. Ol kanalyň galyndylary şu günler hem “Taňrygazan” ady bilen ýerli ilatyň arasynda mälim bolup galypdyr. XI asyryň aýagynda Mälik şa mahalynda galanyň demirgazyk-gündogar burçunda ullakan ýurtda ýerde aýratyn bir desga salnypdyr. Onuň içinde häzirki Şähriýar-erk diýlen ýerde köşk galyndylary ýüze çykaryldy. Mälik şa döwri ýer eýeçilik gatnaşyklary esasy mesele bolup öňe çykypdyr. “Döwletiň abadanlygy” diyen hormatly derejäni alan beýik akyldar wezir Nyzamylmülküň tagallasy bilen XI asyryň 70-nji ýyllarynyň başynda pese düşen seljuklylaryň döwletinde ýer özgertmesi geçirilipdir. Ýagny, goşunda gulluk edenlere ýerleri ykta hökmünde paýlamaklyk güýçlenipdir. Mälik şa üstünlikli daşary syýasat alyp barypdyr. Içeri syýasatdaky üstünlikler, durmuş-ykdysadyýagdaýyň gowulanmagy Nyzamylmülkiň geçiren ýer özgertmesiniň netijesidir. Daşary syýasat meselesinde-de Mälik şa mydama akyldar wezire daýanmaly bolupdyr. Bu hakda alym Ýe. Bertels şeýle ýazýar: “Merkezi Yspyhan bolan Seljuklylaryň iň bir güýçli döwri Mälik şanyň zamanydyr. Munuň şeýle bolmagynda seresaply hem ýiti paýhasly wezir Nyzamylmülkiň täsiri juda uludyr. 1092-nji ýylda Mälik şanyň imperiýasy has giňelipdir. Emma beýik döwletiň ahyry gelip başlaýar. 1092-nji ýylyň güýzünde hakyna tutma adamlar tarapyndan Nyzamylmülk we bir aýdan Mälik şa öldürilipdir. Mälik şanyň niýeti mydama dogrulyk we adalatlylyk bolupdyr. Ýüreginde sahylyk hem jomartlyk ataşy ýanypdyr. Soltan öz emirinden bidin welaýatda hiç kimiň öz öýlerini gulplamazlygyny, zähmet gurallaryny bolsa ogurlanar öýdüp çekinmezden, arkaýyn eken meýdanlarynda galdyryp gaýtmagyny gazanmagy talap edipdir. Seljuklar döwletiniň baý taryhy bar. Onuň Mälik şa döwri has hem taryhy baýdyr. Geljekde Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda onuň biz – talyp ýaşlar üçin edýän aladasyny duýup okamak, işlemek, döretmek biziň borjumyzdyr. Shasenem B
Siriýa
Siriýa Arap respublikasy diýlip hem atlandyrylýan Siriýa Aziýada Lewantin döwletidir. Demirgazykda Türkiýe, günorta-günbatarda Liwan, günortada Iordaniýa we Ysraýyl, günorta-gündogarda Yrak bilen serhetleşýär. Siriýanyň paýtagty Damask, iň uly şäher Halapdyr.
"Siriýa" ady taryhy taýdan Lewant bilen manydaş we arap dilinde al-Şam ady bilen tanalýan has giň sebite degişlidir. Häzirki zaman döwleti, miladydan öňki 3-nji müňýyllygyň Eblan siwilizasiýasyny goşmak bilen birnäçe gadymy patyşalygyň we imperiýanyň ýerlerini öz içine alýar.
Şirk
thumb|Käbir ýurtlarda we şol sanda Türkiýede, Türkmenistanda köp ýaýran şirk. Güzmonjuk, dagdan, doga, tumar we ş.m.lar. thumb 150px|thumb|Şaman ruh çagyrýar. thumb|Gözden doldurylan bag. Araç, gulp, mata we ş.m.lardan doldurylýan agaçdyr baglar hem bar. thumb|Satylýan gözler. Yslamda şu we şuňa meňzeş zatlary ýasamak, satmak, satyn almak we peýda görmek, ynanmak [[haramdyr.]] Şirk (شِرْكَ — butparazlyk, köp hudaýlylyk) aňladýan arap sözi. Şirk göniden-göni Alla bilen birini ýa-da bir zady deňemek, Alladan başga ybadat etmek, Alladan başga haýsydyr bir perişdäni, jyny, ölen adamy we şuňa meňzeşleri çagyrmak. Alla şirk goşýana muşrik diýilýär. Oňa Kuranda Alla şärik goşmak diýilýär. 106. Saňa Alladan özge peýda hem bermeýäne, zyýan hem ýetirmeýäne ýalbarma (olary kömege çagyrma). Eger şeýtseň, onda sen hakyky zalymlardan bolarsyň. 107. Eger Alla saňa zyýan ýetirse, ony Özünden başga aýyrjak ýokdur. Eger saňa ýagşylyk islese, Onuň pazly-keremini yzyna gaýtarjak hem ýokdur. Ony bendelerinden islän kişisine nesip eder. Ol Bagyşlaýjydyr, Rehimşepagatlydyr. — Kuran sura №10. Şirk öz gezeginde 2 topara bölünýär. 1. Uly şirk (الشِّرْكَ الأَكْبَر äş-şirkäl ākbär) — köphudaýlylyk iň uly günä, bagyşlanmaýar eger-de bu günäni eden günädigini bilip ökünmese, toba etmese we köphudaýly bolup dünýeden geçse. Şirk islam dini bilen hiç hili gabat gelmeýär. 48. Takyk, Alla Özüne şärik goşulmagyny bagyşlamaz. Emma ondan (şärik goşmakdan) başga islän kişisiniň günälerini bagyşlap biler. Kim Alla şärik goşsa, örän uly günä (bilen) töhmeti etdigi bolar. — Kuran sura №4. Uly şirk dinden çykarýar.
Siriýa
Taryh
left|thumb|Damaskdaky Umaýýad metjidi. Takmynan 10,000-nji ýyldan bäri Siriýa dünýäde ilkinji gezek oba hojalygy we maldarçylyk peýda bolan täze daş asyry medeniýetiniň merkezlerinden biri bolupdyr. Aşakdaky täze daş asyry döwri (PPNB) Mureybet medeniýetiniň gönüburçly jaýlary bilen aňladylýar. Küýzegärçilikden öňki täze daş asyry döwründe adamlar daşdan, gyplardan we ýakylýan hekden (Vaisselle blanche) ýasalan gap-gaçlary ulanýardylar.
Şirk
2. Kiçi şirk (الشِرْكَ الأَصْغَر äş-şirkäl åsgår) — öz din üçin edýän işiňi göz üçin etmek, başgalaryň ýanynda aýtmak, ýa-da başgalara bildirjek bolmak (farz amallary halk bilmeli we ile gowy işlerde görelde bolmak şirke girmeýär). Kiçi şirk hem agyr günä bolup, ýöne ol adamy dinden (islamdan) çykarmaýar. Oňa Riýä (رِئَاء ikiýüzlülik, ýasamalyk, ýaranjaňlyk) diýilýär. Ýagny onuň şol eden sogaby puç, ýagny edil şol sogap işi etmedik ýaly bolar.
Siriýa
Taryh
Sebitde iň irki hasaba alnan ýerli siwilizasiýa häzirki Idlibiň golaýyndaky Ebla şalygydyr. Ebla takmynan miladydan öňki 3500-nji ýylda esaslandyrylan ýaly bolup, kem-kemden Mesopotamiýa Sumer, Assiriýa we Akkad döwletleri, şeýle hem demirgazyk-günbatarda Hurrian we Hattiýa halklary bilen Kiçi Aziýada söwda arkaly öz baýlygyny kem-kemden gurupdyr. Gazuw-agtaryş işlerinde tapylan faraonlardan gelen sowgatlar Eblanyň Müsür bilen gatnaşygyny tassyklaýar. Mari bilen uzak wagtlap dowam eden söweş sebäpli Ebla gowşady we Akkadyň Sargony we agtygy Naram-Sin ýeňişleri biziň eramyzdan öňki 23-nji asyryň birinji ýarymynda Eblanyň Siriýa agalygyny tamamlandan soň tutuş Siriýa Mesopotamiýa Akkad imperiýasynyň bir bölegine öwrüldi. left|thumb|Palmyradaky Bel ybadathanasy, Homs gubernatory. 2015-nji ýylda YDYD guramasy tarapyndan bölekleýin ýok edildi. Miladydan öňki 21-nji asyra çenli Hurrianlar Siriýanyň demirgazyk gündogar bölegini mesgen tutupdyrlar, sebitiň galan böleginde amorlar agdyklyk edýärdi, Siriýa Assiriýa-Wawilon goňşulary tarapyndan Amurrunyň ýurdy diýlip atlandyryldy. Amorlaryň demirgazyk-günbatar semit dili Kengan dilleriniň iň irki subutnamasydyr.
Şirk
Şirkiň döremeginiň sebäpleri
Şirk Nuh pygamberiň döwründe döräp başlapdyr. Şol halka Nuh pygamber iberildi. 23. Olar (biri-birlerine): «Siz hudaýlaryňyzy taşlamaň! Wäddä, Suwä, Ýägusä, Ýäuka we Näsra (bularyň hiç haýsyny) taşlamaň!» diýişdiler. — Kuran sura №71. '''Nuhyň halkynyň tagzym edýän butlary soň araplaryň arasynda döredi. Wäddä — Kiläb kowmy, Suwä — Huzäýl kowmy tagzym edip başlady. Ýägusä — başda Murad kowmy, soň Jäufda (Säbiň ýanynda) ýaşaýan Bänu Gatyf kowmy tagzym edip başlady. Ýäuka — Hamdan kowmy, Näsra — Zul-Kila maşgaladaky. Bu atlar öň Nuhuň kowmundan bolan dindarlaryňkydy. Olar ölenden soň şeýtan olaryň kowmuna olaryň köplenç oturýan ýerinde heýkel gurmagy, ol heýkellere şol dindarlaryň atlaryny dakmagy pikirlendirdi (aňlaryna guýdy). Olar muny etdiler, ýöne olar heýkele tagzym edmeýärdiler. Olar we olaryň döwürdeşleri öldi we ylym ýitdi, onsoň heýkellere tagzym edip başladylar. — Sahih Buhari, hadys №4920'''
Siriýa
Taryh
Ugarit, Kengan dilleri bilen düýbünden baglanyşykly semit dili bolup, dünýäde iň gadymy elipbiý hasaplanýan Ugarit elipbiýini ösdüripdir. Ugarit şalygy miladydan öňki XII asyrda garakçy Hindi-Europeanewropa deňiz halklary tarapyndan weýran bolýança diri galypdyr, şuňa meňzeş patyşalyklary we döwletleri deňiz halklarynyň elinde şol bir weýrançylyga şaýat bolan Giç bürünç asyrynyň çökmegi diýlip atlandyrylýan ýerde.
Şirk
Din
Allahyň ähli iberen pygamberleri adamlaryň diňe Alla ybadat, sežde, tagzym, dua etmekleri, Alla şirk goşmazlygy we günä etmezligi, haýr iş etmekleri üçin duýduryjy we begendiriji hökmünde iberildi, bu bolsa Allahyň adamlara bu dünýäde rehimdar bolşy ýaly ol dünýäde hem olary hemişelik azapdan alyp galmak we olary jennete salmak islegidir. 65. Takyk, saňa we senden öňki ötenlere: «Kasam bolsun! Alla şärik goşsaň, eden amalyň biderek bolar we zyýan çekenlerden bolarsyň» diýip wahyý edilipdi. — Kuran sura №39.
Siriýa
Taryh
Biziň eýýamymyzdan ozalky XIV asyrda gündogarda Wawilon bilen şowsuz konflikte giren ýarym çarwa suýtanlar we ozalky amorlary goldaýan günbatar semit dilli arameýler ýaly sebitde dürli semit halklary peýda bolupdyr. Olar hem asyrlar boýy Assiriýa we Hititler tarapyndan boýun egilipdir. Müsürliler günbatar Siriýany dolandyrmak üçin Hititlere garşy söweşdi; söweş miladydan öňki 1274-nji ýylda Kadeş söweşi bilen iň ýokary derejesine ýetdi. Günbatar weýran bolýança Hit imperiýasynyň bir bölegi bolup galypdyr. Miladydan öňki 1200-nji ýyl, gündogar Siriýa esasan 1114-1076-njy ýyllar aralygynda Tiglat-Pileser I döwründe Günbataryň köp bölegini basyp alan Orta Assiriýa imperiýasynyň bir bölegi bolupdyr.
Şirk
Islam
Islamda şirk iň uly günä hasaplanýar. Şeýle öleni Alla bagyşlamaýar, eger-de tobasyz ölse. Islama ýaňy giren ýa-da başga sebäpler bilen şirk bilinmän galmagy ähtimal. Şeýle ýagdaýda ony bildirmek beýleki bilýän musulmanlaryň boýnuna düşýär. 121. (Damagy çalnanda) Allahyň ady aýdylmadyk (malyň) etinden iýmäň! Çünki bu (malyň etini iýmek) pasyklykdyr (Allahyň ýolundan çykmakdyr). Takyk, şeýtanlar siziň bilen söweşmekleri üçin öz ýoldaşlaryna (al-hile bilen ters zatlary) öwredýärler. Eger olara boýun bolsaňyz‚ takyk, siz hem (Alla) şärik goşanlardan bolarsyňyz. — Kuran, sura №6.
Siriýa
Taryh
Soňra Siriýa we Nearakyn Gündogaryň günbatar ýarysy giň Neo Assiriýa imperiýasyna (miladydan öňki 911-nji ýyl - 605-nji ýyl) degişlidir. Assiriýalylar imperiýa arameýini imperiýasynyň lingua franky hökmünde tanatdylar. Bu dil biziň eramyzyň VII we VIII asyrlarynda arap yslamlary basyp alandan soň Siriýada we tutuş Nearakyn Gündogarda agdyklyk etmeli we hristiançylygyň ýaýramagy üçin ulag bolmalydy. Assiriýalylar Siriýa we Liwan koloniýalaryna Eber-Nari diýip at berdiler. Assiriýanyň agalygy, Assiriýalylar gazaply içerki söweşlerde, soňundan hüjümler bilen özlerini ep-esli derejede gowşadandan soň tamamlandy; midiýalylar, wawilonlylar, babyllylar, parslar, skifler we kimmerler. Assiriýa ýykylanda skifler Siriýanyň köp bölegini weýran etdiler we taladylar. Assiriýa goşunynyň soňky duralgasy miladydan öňki 605-nji ýylda Siriýanyň demirgazygyndaky Karçemişde bolupdyr. thumb|Oturan siriýaly abraýly adamyň heýkeli. 2-nji asyrda Siriýanyň demirgazygynda baý we käwagt güýçli arameý dilli şalyk Palmyra döräpdir; Palmyren şäheri Rim imperiýasynyň iň baýlarynyň birine öwürýän söwda ulgamyny döretdi. Ahyrynda, biziň eramyzyň 3-nji asyrynyň ahyrynda Palmyren şasy Odaenathus Pars imperatory Şapur I-ni ýeňdi we Rim gündogaryna gözegçilik etdi, mirasdüşeri we dul aýaly Zenobiýa Müsüri, Siriýany, Palestini, Aziýanyň köp bölegini basyp alan Palmyrene imperiýasyny döretdi. Kiçi, Judahahuda we Liwan biziň eramyzyň 273-nji ýylda Rimiň gözegçiligine alynmazdan ozal.
Şirk
Islam
Emma balygyň eti halaldyr, ony Muhammed pygamber ﷺ hem iýendir.
Siriýa
Taryh
Wizantiýa imperiýasynyň gülläp ösen döwründe esasan arameý dilli Siriýanyň ilaty XIX asyra çenli ýene-de köp bolmazdy. Biziň eramyzyň VII asyrynda Arap Yslam ýeňişinden ozal ilatyň aglaba bölegi aramlardy, emma Siriýada grek we rim dolandyryjy toparlary hem ýaşaýardy, assiriýalylar henizem demirgazyk gündogarda, kenarýaka finikiýalylar, ýewreý we ermeni jemgyýetleri ýaşaýardy. Nabateýalylar we Yslamdan öňki araplar ýaly Lakmidler we Gassanidler Siriýanyň günortasyndaky çöllerde ýaşaýardy. Siriýa hristianlygy esasy din hökmünde kabul edilipdi, beýlekiler henizem ýahudylyga, Mitraizm, Manikanizm, Grek-Rim dinine, Kengan dinine we Mesopotamiýa dinine uýýarlar. Siriýanyň köp we abadan ilaty Siriýany Rim we Wizantiýa welaýatlarynyň iň möhümleriniň birine öwürdi, esasanam 2-nji we 3-nji asyrda (biziň eýýamymyz). left|thumb|Damaskdaky upupiter ybadathanasy. Biziň eramyzyň 640-njy ýyla çenli Halid ibn al-Walidiň ýolbaşçylygyndaky Arap Reşidun goşuny Siriýany basyp aldy. VII asyryň ortalarynda imperiýanyň hökümdarlary bolan Umaýýad neberesi imperiýanyň paýtagty Damaskda ýerleşipdir. Soňky Umaýýad döwründe ýurduň güýji pese gaçdy; bu esasan totalitarizm, korrupsiýa we ýüze çykan rewolýusiýalar bilen baglanyşyklydy. Soňra Umaýýad neberesi 750-nji ýylda imperiýanyň paýtagty Bagdada göçürilen Abbas dinastiýasy tarapyndan agdarylypdyr.
Şirk
Hristian
Hristianlaryň Isa pygamberi hudaý diýip ýa-da ol Allahyň ogly diýip ynanmalary şirk bolýar. 171. Eý, ähli-kitap! Diniňiz hakda (nädogry zatlary aýdyp) hetden aşmaň, Alla garşy hakdan başga zat aýtmaň! Märýäm ogly Isa Mesih diňe Allahyň ilçisidir we Märýäme ýetiren («Bol») kelemesidir (sözüdir) hem-de Ondan (Alladan) gelen bir ruhdur. Bes, Alla we Onuň ilçilerine iman getiriň, «(Hudaýlar) üçdür» diýmäň! Öz bähbidiňiz üçin (mundan) ýüz öwrüň! Takyk, Alla ýeketäk Hudaýdyr. Ol perzent edinmekden päkdir. Asmanlardaky we ýerdäki (ähli) zat Onuňkydyr. Wekil (hemaýatkär) hökmünde Alla ýeterlikdir. 172. (Isa) Mesih hem, (Alla ýakyn) perişdeler hem Alla bende bolmakdan çekinmezler. Kim Oňa (Alla) bende bolmakdan çekinip, tekepbirlik etse, (Alla) olaryň hemmesini Öz huzurynda jemläp (soraga çeker). — Kuran sura №4.
Siriýa
Taryh
Osmanly administrasiýasy parahatçylykly ýaşaşmaga alyp barýan sistema eýerdi. Her bir etno-dini azlyk - arap şaýy musulmanlary, arap sünni musulmanlary, arame-siriýa prawoslawlary, grek prawoslawlary, maronit hristianlary, assiriýa hristianlary, ermeniler, kürtler we ýewreýler millet emele getirdi. Her jemgyýetiň dini ýolbaşçylary ähli şahsy status kanunlaryny dolandyrýardy we käbir raýat wezipelerini ýerine ýetirýärdi.
Osmanly administrasiýasy parahatçylykly ýaşaşmaga alyp barýan sistema eýerdi. Her bir etno-dini azlyk - arap şaýy musulmanlary, arap sünni musulmanlary, arame-siriýa prawoslawlary, grek prawoslawlary, maronit hristianlary, assiriýa hristianlary, ermeniler, kürtler we ýewreýler millet emele getirdi. Her jemgyýetiň dini ýolbaşçylary ähli şahsy status kanunlaryny dolandyrýardy we käbir raýat wezipelerini ýerine ýetirýärdi. thumb|Assiriýa dilindäki karta, Assiriýa genosidi döwründe ýörişler we öldürmeler barada jikme-jik maglumat. 1920-nji ýylda Haşimitler maşgalasynyň Faýsal I döwründe gysga möhletli garaşsyz Siriýa Patyşalygy döredildi. Şeýle-de bolsa, onuň Siriýa hökümdarlygy Maýsalun söweşinden birnäçe aý soň tamamlandy. San Remo konferensiýasy Milletler Bileleşiginiň Siriýany fransuz mandatyna tabşyrmagy teklip edeninden soň, şol ýylyň ahyrynda fransuz goşunlary Siriýany basyp aldy.
Siriýa bilen Fransiýa 1936-njy ýylyň sentýabr aýynda garaşsyzlyk şertnamasy baglaşdy we Haşim al-Atassi häzirki Siriýa respublikasynyň ilkinji keşbine laýyklykda saýlanan ilkinji prezident boldy.
1960-njy ýyllaryň ahyryna çenli garaşsyzlykdan Siriýanyň syýasatynda tolgunyşyklar agdyklyk etdi. 1948-nji ýylyň maý aýynda Siriýanyň goşunlary beýleki arap döwletleri bilen bilelikde Palestina çozdy we derrew ýewreý ilatly nokatlaryna hüjüm etdi. Olaryň prezidenti Şukri al-Kuwwatli frontdaky goşunlaryna "sionistleri ýok etmegi" tabşyrdy. Şeýle-de bolsa, Ysraýyl döwletini ýok etmek meýilnamasy başa barmady we Ikinji jahan urşundan bäri sebitde ilkinji agdarlyşyk boldy.
Dowam edýän Siriýa raýat urşy "Arap bahary" ynkylaplaryndan ylham aldy. 2011-nji ýylda parahatçylykly protestleriň zynjyry hökmünde başlandy, soň bolsa Siriýanyň goşuny tarapyndan basyş edilendigi aýdylýar. 2011-nji ýylyň iýulynda goşun goraýjylary Erkin Siriýa Goşunynyň döredilendigini yglan etdiler we söweş bölümlerini döretmäge başladylar. Oppozisiýada sünni musulmanlar agdyklyk edýär, öňdebaryjy hökümet işgärleri köplenç alawitler bilen baglanyşykly. Uruş gozgalaňçy toparlara (YD we al-Nusra) hem-de dürli daşary ýurtlaryň gatyşmagyna degişlidir, ikinjisini Siriýada wekilçilikli söweş hökmünde häsiýetlendirip bolar. thumb|Siriýanyň raýat urşunyň ýagdaýyny görkezýän karta.
Demografiýa
left|thumb|Halap galasynda däp bolan eşikli siriýalylar. Adamlaryň köpüsi upewfrat derýasynyň jülgesinde we kenarýaka düzlüklerde, kenarýaka daglar bilen çöl arasynda oňat zolakda ýaşaýarlar. Siriýada ilatyň umumy gürlügi her inedördül kilometre 99 töweregi (inedördül kilometre 258). ABŞ-nyň Bosgunlar we immigrantlar komiteti tarapyndan neşir edilen Bütindünýä bosgun gözleginiň 2008-nji ýyldaky maglumatlaryna görä Siriýada bosgunlaryň we gaçybatalga gözleýänleriň sany takmynan 1,852,300 adam boldy. Bu ilatyň aglaba köplügi Yrakdan (1,300,000), emma Palestina (543,400) we Somaliden (5200) köp ilat bu ýurtda ýaşaýardy.
Siriýalylar Liwanlylar, Palestinalylar, Iordaniýalylar we Jewsewreýler ýaly ýakyn goňşulary bilen ýakyndan baglanyşykly ýerli Lewantin halkydyr. Siriýanyň takmynan 18,500,000 ilaty bar (2019-njy ýylyň çaklamasy). Siriýaly araplar, 600 000 palestinaly bilen bilelikde, daşary ýurtdaky 6 million bosguny öz içine almaýar. Ilatyň takmynan 74% -ini araplar düzýär.
Asserli Assiriýalylar we Günbatar Arameý dilinde gürleýänler takmynan 400,000 adam, Günbatar Arameý dilinde gürleýänler esasan Mauloula, Jubb'adin we Bag'a obalarynda ýaşaýarlar, Assiriýalylar esasan demirgazykda we demirgazyk-gündogarda ýaşaýarlar (esasanam Homs, Halap, Kamişli we Hasakah). Köpüsi (esasanam Assiriýa topary) henizem täze we arameý şiwelerini gürleýiş we ýazuw dilleri hökmünde saklaýarlar. left|thumb|Assiriýa halky Täze ýyly belleýär. Assiriýalylar Siriýada we Türkiýede hristian azlygydyr. Siriýada ikinj orunda durýan etnik topar kürtlerdir. Ilatyň takmynan 9% -den 10% -ine ýa-da takmynan 1,6 million adama (şol sanda 40,000 idazidi [197]) degişlidir. Kürtleriň köpüsi Siriýanyň demirgazyk-gündogar burçunda ýaşaýar we köpüsi kürt diliniň Kurmanji görnüşini bilýär. [196]
Üçünji uly etnik topar, türk dilli siriýaly türkmenler / türkoman. Jemi ilaty barada birnäçe ýüz müňden 3,5 milliona çenli bolan çaklamalar ýok.
Şeýle hem albanlar, bosniýalylar, gürjüler, grekler, parslar, puştunlar we ruslar ýaly kiçi etnik azlyk toparlary bar. Şeýle-de bolsa, bu etnik azlyklaryň köpüsi belli bir derejede araplaşdy, esasanam musulman dinine uýýanlar. left|thumb|Damaskdaky Al-Hamidiýe bazary. Arap dünýäsiniň daşyndaky Siriýa diasporasynyň iň köp konsentrasiýasy millionlarça arap we beýleki Nearakyn Gündogardan bolan Braziliýada ýerleşýär. Braziliýa Amerikada siriýaly bosgunlara ynsanperwerlik wizalaryny hödürleýän ilkinji ýurt. Arap argentinalylaryň aglabasy Liwanly ýa-da Siriýaly.
Sünni musulmanlar Siriýanyň ilatynyň 69–74% -ini, sünni araplar bolsa ilatyň 59-60% -ini emele getirýär. Kürtleriň köpüsi (8,5%) we türkomanlylaryň (3%) sünni mezhebine uýýanlar we sünni araplaryň arasyndaky tapawudy hasaba alýarlar, siriýalylaryň 13% -i şaýy musulmanlary (esasanam alawitler, on iki adam we ysmaýyllar), emma araplar, kürtler we Türkoman), 10% hristian (aglaba bölegi Antiokiýa grek prawoslawlary, galanlary Siriýanyň prawoslawlary, grek katolikleri we beýleki katolik däp-dessurlary, gündogaryň assiriýa kilisesi, ermeni prawoslawlary, protestantlar we beýleki dinler) we 3% druze. Druze 500,000 töweregi bolup, esasan Jabal al-Druze sebitinde jemlenýär.
Medeniýeti
Siriýa uzak medeni taryhy bolan adaty jemgyýet. Maşgala, din, bilim, öz-özüňi terbiýelemek we hormat goýmak möhümdir. Siriýalylaryň däp bolan sungata bolan islegi, al-Samah, Dabkeh ýaly tanslarda we gylyç tansynda beýan edilýär. Nika dabaralary we çagalaryň dünýä inmegi halk däp-dessurlaryny janly görkezmek üçin pursatlardyr.
Siriýanyň edebiýaty arap edebiýatyna goşant goşdy we dilden we ýazuw şygryýetiniň buýsançly däbine eýe. Köpüsi Müsüre göçüp gelen siriýaly ýazyjylar XIX asyryň nahda ýa-da arap edebi we medeni galkynyşynda möhüm rol oýnady. Häzirki zaman siriýaly tanymal ýazyjylar, beýlekiler bilen bir hatarda Adonis, Muhammet Maghout, Haýdar Haýdar, Ghada al-Samman, Nizar Kabbani we Zakariýa Tamer bar. Şeýle-de bolsa, Baas hökümeti edebiýata berk senzura girizdi. left|thumb|Musulmanlaryň arasynda meşhur bolan Dabke tansyny ýerine ýetirýän aýallar. Telewideniýe Siriýa we Müsür bilen 1960-njy ýylda, ikisi hem Birleşen Arap Respublikasynyň bir bölegi bolupdy. 1976-njy ýyla çenli ak-gara reňkde ýaýlyma berildi. Siriýanyň sabyn operalary gündogar arap dünýäsinde bazara aralaşdy.
Siriýanyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň hemmesi diýen ýaly döwlete degişli we Baas partiýasy ähli gazetlere diýen ýaly gözegçilik edýär. Häkimiýetler birnäçe operasiýa işleýän Şubat al-Mukhabarat al-Askariýa atly birnäçe aňtaw gullugyny işleýär. Siriýanyň raýat urşy döwründe Siriýanyň köp sanly suratkeşi, şahyry, ýazyjysy we aktiwisti tussag edildi, käbirleri öldürildi, şol sanda meşhur karikaturaçy Akram Raslam.
Siriýanyň aşhanasy, belli bir tagamyň dörän sebitleri bilen baglanyşykly, düzüminde baý we dürli-dürli. Siriýanyň iýmitleri esasan Günorta Ortaýer deňzi, grek we günorta-günbatar Aziýa tagamlaryndan durýar. Käbir siriýaly tagamlar türk we fransuz naharlaryndan hem emele geldi: şiş kebap, doldurylan nahar / kurget we yabraʾ (üzüm ýapraklary). thumb|Eastakyn Gündogarda iň meşhur tagamlardan biri bolan Kebab. Suratda et taýýarlanýar.
Siriýalylar Liwanlylar, Palestinalylar, Iordaniýalylar we Jewsewreýler ýaly ýakyn goňşulary bilen ýakyndan baglanyşykly ýerli Lewantin halkydyr. Siriýanyň takmynan 18,500,000 ilaty bar (2019-njy ýylyň çaklamasy). Siriýaly araplar, 600 000 palestinaly bilen bilelikde, daşary ýurtdaky 6 million bosguny öz içine almaýar. Ilatyň takmynan 74% -ini araplar düzýär.
Humarbaz
thumb|200px|Humarbaz romany Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik rus ýazyjysy we akyldary Fýodor Dostoýewskiýiň ýazan romany.
Fanny Cadeo
199
Genoa welaýatynyň Lavagna, Cadeo tebigatyndaky Stefanie, Beatriks Brako aktýorlyk tälimini aldy. “Striscia ” “ la notizia” şüweleňindäki ilkinji gyzjagazlaryň biridir. 2013-nji ýyldan bäri “ Rai Due” teleýaýlymynda “ Il Cercasapori” programmasynyň alyp baryjysy. [1] [2] 2014 - nji ýylda telekeçi Stefano Kawiglýanyň bir gyzy bardy.
Egeý deňzi
Koordinatlar: [//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=ru&pagename=Ege%C3%BD_de%C5%88zi&params=39.2594_N_24.9525_E_type:waterbody <span class="geo-dms" title="Bu ýer üçin dürli kartalar we shemalar"> 39°15′34″ dg. g. 24°57′09″ gd. u.  ﻿ / ﻿ <span class="geo-dec" title="Bu ýer üçin dürli kartalar we shemalar">39.2594° dg. g. 24.9525° gd. u. ﻿ / 39.2594; 24.9525   ] <sup class="geo-google noprint" title="Bu ýer Google Kartalarda">[//maps.google.com/maps?ll=39.2594,24.9525&q=39.2594,24.9525&spn=0.03,0.03&t=h&hl=ru (G)] <sup class="geo-osm noprint" title=" Bu ýer OpenStreetMap kartasynda">(O) Egeý deňzi (Grekçe: Αιγαίο Πέλαγος: "Egeo Pélagos", Türkçe:Ege denizi), Balkan ýarymadasy we Anatoliýa aralygynda ýerleşýän, Ortaýer deňzi deňizine bagly bir deňizdir.
Geografik ýerleşişi
Egeý deňzi golaýda bolan “Aegeis” ýa-da “Egeid” atly gury ýeriň uly böleginiň suwyň aşagynda galmagy netijesinde emele gelipdir.
Dawid Guetta
Dawid Pierre Guetta (noýabr 7 1967, Pariž), Fransuz DJ ve produser. 1980-90-njy ýyllarda klublarda DJ-lik eden Guetta, Gum Productions-y gurýar we ilkinji albomy Just a Little More Lovey 2001-nji ýylda şireketiň ady bilen halka çykardy, soňra  Guetta Blaster (2004) we Pop Life (2007)  albomlaryny çykardy. Soňra bolsa 2009-njy ýylda One Love adyny göterýän dördünji albomuny çykardy. Bu albomdan "When Love Takes Over" (Kelly Rowland bilen), "Gettin' Over You" (Chris Willis, Fergie we LMFAO bilen) we "Sexy Bitch" (Akon bilen) ýaly aýdymlary çykardy. Bu aýdymlaryň biri Amerikada top 5-e çenli galdy, mundan başga-da Angliýada bu aýdymlar 1-lige girmegi başardy. Albomda bolan "Memories"  (Kid Cudi bilen) atly aýdym halkara derejede at gazandy. Guettanyň dünýäde on bäş milýona golaý albomy satylandygy çaklanylar. d.<
Şahsy durmuşy
Guettanyň kakasy Fas immigranty Ýewreý, ejesi belgiýaly. Ýoldaşy Cathy Guettabilen 2014-nji ýylda aýryşýar. Gyz dogany Natalie Guetta aktrisa bolup işeýär.
Pelopannes urşy
Mowzuk: Polonnepes urşy.
Meýilnama:
1.	Urşuň sebäpleri
3.	Afinanyň ýeňilmegi. Onuň sebäpleri.
1.	B.e.öň 431-nji ýylda başlanan we 27 ýyl dowam  eden Afiny bileleşigi bilen Peloponnes bileleşiginiň arasynda  bolan urşa Pelopannes  urşy diýilýär. Bu iki bileleşigiň ykdysady, durmuşy we syýasy taydan tapawutlary uly bolupdyr. Has-da syýasy garşylyklar ýiti bolupdyr. Afiny Gresiýada demokratiýanyň daýanjy hökmünde görlüpdir. Spartakda bolsa aristokratik topar dolandyrypdyr.
Afinyň esasy bäsdeşiniň biri Korinf bolupdyr. Günbatarda onuň ykdysady  bähbitlerine Afiny päsgel  beripdir. Şonuň üçinem ol b.e. öň V asyryň 30-njy ýyllarynda Afinyny harby taýdan ýok etmegi talap edipdir. Pellopanes bileleşiginde  Afiny bilen uruş hereketlerini  alyp barar  ýaly ýeterlik güýji, taýýarlygy bolmandyr. Ýöne ol urşa başlamaga mejbur bolupdyr. Korinf, eger uruş  yglan edilmese, bileleişikden çykjakdygyny  yglan edipdir.
Urşuň hakyky sebäbi Afiny tarapyndn Pelopannes bileleşigine howp abanmagy bolupdyr. B.e.öň V asyryň 30-njy ýyllarynyň ahyrynda urşuň başlanmagyna bahana bolup hyzmat eden üç sany waka bolupdyr. Birinjisi Kerkirada demokrtik we aristokratik toparlaryň arasynda başlanan raýatlyk urşuna Korinf  bilen Afiny hem çekilmegidir. Bu işe Afinynyň goşulmagyna Korinfiň juda gahary gelipdir. Ikinjisi Afinynyň Magara şäherine garşy geçiren  çäreleridir. Magara öň Afiny deňiz bileleşigine girip, soňra pelopnistileriň tarapyna geçen ekeni. Ol Afinyda söwda etmegini dowam edipdir. B.e.öň 432-nji ýylda Afiny özüniň we  bileleşigiň agzalarynyň bazaarlaryna magara  harytlaryny  getirmegi  gadagan edipdir. Bu bolsa Magaranyň  ykdysadyýetini uly ugry bolupdyr we ol uruşmagy talap  edipdir.
Üçünji bahana bolsa, Afinynyň garşydaşlarynyň Afiny  deňiz bileleşiginden Halkidikanyň iri şäherleriniň biri bolan  Patideýanyň  bölünip aýrylmagyny gazanmaga çalşandyklarydyr. Muny basyp ýatyrmak üçin uly deňiz güýçlerini we güçli goplit goşunyny ibermeli bolupdyr. Polonnepes bileleşigi urşa 60 müňli gowy tälim berlen gury ýer goşunyny, 300 töweregi gämini çykaryp  bilipdirler. Afiny bolsa 400 s any gowy  enajmalaşdyrylan triýer, 32 müň  goplit, 1200  atly  goşun çykaryp bilipdirler.
Spartaklylar Afiny çozup girip, afiny goplitlerini galadan çykaryp, aýgytly söweşde ýok etmegi meýilnamalaşdyrdylar. A finy bolsa Pelopanesi deňizde gabap, gury ýere  goşunlary düzüp,  garaşylmadyk ýerlerden çozmak we goňşy adalary basyp  alyp, duşmany ýok  etmek  meýilnamasyny düzupdirler.
2.	Pelopennes urşuny esasy iki d öwre  bölýärler:
1.	Arhidam urşy  (b.e.öň 431-421 ý)
2.	Sisiliýa ýöriş we Dekeleýa  urşy (b.e.öň 415-404 ý)
Bu urşuň aýratynlygy uruş hereketleriniň bir wagtyň  özünde Gresiýanyň dürli ýerlerinde alnyp  barylmagydyr.
Pelopannes urşunyň döwri Sparta  patyşasy Arhidamyň ady bilen atlandyrylypdyr. Ilki Spartanyň tarapdary fiwulylyar Plateýa çozupdyrlar. Oňa Afiny kömek beripdir. Gabaw bäş ýyllap çekipdir. Arkidam öňki düzülen meýilnama esasynda Attika çozupdyr. Ilatyň köp bölegi Afinynyň diwarlarynyň aňyrsynda gizlenipdirler. Spartalylar Attikanyň oblastyny tozdurypdyrlar. Olar şeýdip duşmanyny aýgytly söweşe çykarjak bolupdyrlar. Afinynyň ilaty Pireý porty arkaly perekli zatlar bilen üpjün edilipdir. Spartalylaryň galany gabamak tejribesi bolmandyr. Arhidan Attikada bir aý bolmansoň, Peloponnese gaýdypdyr. Spartalylar b,eöň 427-nji ýyla çenli her ýyl (diňe b,e,öň 429-njy ýylda däl) Attikany tozduryp maksadyna ýetmäge çalşypdyrlar. Ýöne netije bolmandyr.
B,e,öň 430-njy ýylda Afinyda garaşylmadyk ýagdaýda garahassa keseli ýaýrapdyr. Ilatyň dörtden bir bölegi gyrlypdyr. “Kesel adamlaryň bedenine-de, ruhuna-da zyýanly täsior etdi” diýip Plutark ýazypdyr. Perike hem keselden ölüpdir. Sparta bu ýagdaýdan peýdalanyp. Afiny deňiz bileleşigini dargatmaga synanşypdyr. Potideýada gozgalaň turupdyr, Lesber adasay bölünip aýrylypdyr. Olar Spartadan kömek sorapdyrlar. Ýöne 100 gämiden ybarat afiny deňiz güýçleri Peloponese baryp, spartalylary çykalgada saklapdyrlar. 1000 goplitli beýleki bir Afiny eskadrasy bolsa Lesbasyň esasy şäheri Mitilenyny gabapdyr we boýun egdiripdir. Gozgalaňçylara agyr harby töleg salnypdyr, ýeriniň bir bölegi alnyp, oňa 2700 Afinylyny göçürip eltipdirler. 1000 mitileny aristokratyndan az alnypdyr.
Afiny duşmanyň ähli çozuşlaryny yza serpikdirmegi başarypdyr. Afinylylar Peloponnesi töwerekleýin gabamak işini hem durmuşa geçiripdirler. Baryp Perikliň döwründe b,e,ö 431-430-njy ýyllarda 150 triýel Peloponnesiň kenarlaryny tozdurypdyr, Kefalleniýa, Zakinf adalary, Solliý şäheri eýelenipdir. Korinfiň günbatar deňiz, ýoluna gözegçilik edýän Nawpakt şäheri berkidilipdir. Gresiýanyň günbatar kenarynda Sfinynyň täsir ediş zology emele gelipdir. Şolara daýanyp, Afiny geljekde üstünlikli uruş hereketlerini geçirip biljekdi. Afinynyň Halk ýygnagynda urşuň ilkinji bäş ýylynyň kynçylyklary döwründe iki toparyň arasynda gazaply syýasy göreş gidipdir. Kleonyň baştutanlygyndaky topar aýgytly hüjüm etnegiň, ähli güýçli, serişdeleri ulanmagyň tarapdary bolupdyr.
Iki ýer eýesi Nikiniň topary bolsa goranyň hereketlerini alyp barmagyň we Spar bilen ýaryşyk baglanşmagyň tarapdary bolupdyr. Iri gan ussahanasynyň eýesi Kleonyň tarapdarlary üstüň çykypdyrlar.
B,e,öň 426-njy ýyldan başlap, Afiny hüjüme geçip ugraýar. B,e,öň 426-424-nji ýyllarda esasy uruş hereketleri Gresiýanyň günbatar welaýatlarynda bolupdyr. B,e,öň 426-njy ýylda afinylylar starteg Demosfeniň baştutanlygynda Solliniň ýanynda pelonneslileriň 3 müň goplitli goşunyny ýeňýär. Sisiliýada käbir üstünlikler gazanylypdyr.
Afinylylar Günbatar Messeniýada Spartany güýçli ýeňlişe sezewar edipdirler (b,e,öň 425ý) Starteg Demosfen Pilos diýen ýerjagazy eýeläpdir. oňa messeniýanyň ilatlary hem gelip goşulypdyrlar. Sparta Attikadan we beýleki ýerlerden hem goşunlaryny çagyryp getiripdir we Pilos duralgasyny bekleýän Sfakteriýa adajygyny eýeläpdir. şeýle-de bolsa afinylylar spartalylaryt zabt edip alypdyrlar. Gresiýanyň taryhynda spartalylar ilkinji gezek ýesir alnypdyrlar. 292 goplit we 120 spartaly begzada Afinä iberilipdir. B.e,öň 424-nji ýylda afinylylar harby taýdan möhüm ähmiýeti bolan Kifery adasyny eýeläpdirler. Spartanyň ýagdaýy ýaramazlaşypdyr.