Merkezi_we_Günorta-Gündogar_Ýewropa_ýurtlary_XX_asyryň_2-nji_ýarymynda
Geliň, indi bolsa Gündogar Ýewropada sosializmiň synmagyna we täze jemgyýetiň kemala gelmegine aýratyn döwletleriň mysalynda seredip geçeliň ! Germaniýa Demokratik Respublikasy. GDR-iň halky sosializm gurluşynyň sütemine garşy birnäçe gezek agzybirlikli göreşe baş galdyrypdy. Emma olaryň ählisi güýç bilen basylyp ýatyryldy (seret § 47.). Ýöne halkyň dowam edýän gurluşdan närazylygyny welin ýok etmek başartmady. Närazylygyň esasy görnüşi gündogar Germaniýadan GFR-e köpçülikleýin gaçmakda aňladylýardy. Şol sebäpli serhet ýapylyp, 1961-nji ýylda Berlin diwary gurlupdy. Brandenburg derwezesi çitenekli simler bilen germeldi. Ony goraýjylar gaçmaga synanyşýanlary şobada awtomat bilen pürreleýärdiler. GDR-iň hökümetiniň 60-njy ýyllarda geçiren özgerdişleri birneme öňegidişliklere getirenem bolsa, ol dowamly bolmady. E. Honekkeriň dolandyran döwründe ýurtda ýagdaý çylşyrymlaşdy. Döwlet bergisi 20 mlrd dollardan aşdy. GFR-e dürli ýyllarda gaçan 2 million adamyň üstüne diňe 1989-njy ýylyň 1 ýarymyndan 350 müň adam goşuldy. GDR-däki rewolýusion wakalar 1989-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň     7-sindäki respublikanyň 40 ýyllygy baýram edilýän güni başlandy. Halkyň köpçülikleýin çykyşlarynyň öňüni almaga synanyşan E. Honekker 1989-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 18-inde iş başyndan aýrylmaga mejbur boldy. Emma onuň ýerine gelen Egon Krenz hem özgerdişleriň ganym duşmanydy. Ol “Germaniýada sosializm bilen kapitalizm hiç wagt oňuşmandyr” diýmek bilen Germaniýanyň birleşdirilmegine garşydygyny görkezipdi. Emma oňa rewolýusion wakalaryň öňüni almak başartmady. Sanjar aýynyň 9-ynda Berlin diwary ýykyldy. Germaniýanyň birleşdirilmegi. GFR-iň kansleri G. Kol Günbatar we Gündogar Germaniýany birleşdirmek barada 1989-njy ýylyň Sanjar aýynyň 28-inde 10 maddalyk bir meýilnamany orta atdy. Ol ozaly bilen iki döwletiň arasynda işjeň hyzmatdaşlygy ýola goýmagy, soňra olaryň konferensiýasy birleşmegini göz öňünde tutýardy. Iň soňunda olar bütewi döwlete birleşmelidi. Birleşmek üçin kesgitli bir wagt süresi bellenmändi. Şuňa meňzeş meýilnama 1990-njy ýylyň Baýdak aýynyň 1-inde GDR-iň täze ýolbaşçysy Gans Modrow tarapyndan-da öňe sürüldi. “Kem-kemden birleşmeli” Germaniýa geljekde bilelişiklere goşulmaýan bitarap döwlet bolmalydy. Emma bu şerti Günbatar Germaniýa derhal ret etdi. Germaniýanyň birleşdirilmegi meselesi, ozaly bilen ABŞ-y, SSSR-i, Angliýany we Fransiýany gyzyklandyrýardy. Sebäbi, Ýalta konferensiýasynyň kararyna layýklykda olar Germaniýanyň geljekgi ykbalyny öz üstüne alypdyrlar. (seret § 32). Ikinji bir mesele Polşanyň kepillendirilmesidi. Çünki, ikinji jahan urşundan soň SSSR Polşanyň belli bir bölegini özüne birleşdirip, oňa Gündogar Germaniýadan ýer beripdi. Oder-Neýs derýalarynyň basseýni Polşanyň we Gündogar Germaniýanyň serhedi diýlip kesgitlenipdi. Eger bu serhet üýtgese, onda Polşa bilen SSSR-iň arasyna-da tow düşjekdi. Geljekde ýüze çykyp biljek serhet dawalaryny öňlemek üçin 1990-njy ýylyň Baýdak aýýnyň 13-inde Osloda “4+2” duşuşygy (SSSR, ABŞ, Angliýa, Fransiýa + Gündogar Germaniýa, Polşa) geçirildi. 1990-njy ýylyň Nowruz aýynyň 18-inde GDR-de geçirilen demokratik saýlawlarda Germaniýanyň birleşdirilmegi ugrunda çykyş edýän demokratik güýçler ýeňiş gazandy. Oguz aýynyň 1-inde GDR-de günbatar german markasy girizildi. Ruhnama aýynyň 12-sinde Moskwada 4 sany ýeňiji döwletler (ABŞ, SSSR, Beýik Britaniýa, Fransiýa) bilen GDR-iň we GFR-iň arasynda Germaniýadaky gatnaşyklary düzgünleşdirmek hakynda şertnama gol çekildi. Onda Ýewropada serhetleriň üýtgemezligi, sowet ýaragly güýçleriniň gündogar Germaniýadan çykarylmagy, Germaniýanyň köpçülikleýin gyryş ýaraglaryny edinmezligi kesgitlendi. Garaşsyzlyk aýynyň 1-inde bolsa agzalan döwletleriň daşary işler ministrleri Germaniýada okkupasiýa düzgüniniň ýatyrylýandygy baradaky resminama gol çekdi. 1990-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 3-inde uly taryhy waka boldy : Germaniýa birleşdirildi. Bismark öň Germaniýany “gylyç syryp, gan bilen” birleşdiren bolsa, Kol diplomatik ýol bilen bu işiň hötdesinden geldi. Polşa wakalary. 1980-nji ýylda Polşada ýagdaý çylşyrymlaşdy. Hökümete garşy güýçler iş taşlaýyş hereketlerine başladylar. Olar “Raýdaşlyk” atly garaşsyz kärdeşler arkalaşygyna birleşdiler. 1981-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda hökümet ýurtda harby ýagdaý girizdi. Emma ol ýagdaýdan çykalga däldi. 90-njy ýyllaryň başynda Polşada demokratik özgerişler amala aşyryldy. Döwlet pudagyna degişli kärhanalar hususylaşdyrylyp başlandy. Demokratik saýlawlaryň netijesinde 1991-nji ýylda Leh Walensa hökümet başyna geldi. Wengriýa. 80-nji ýyllaryň ortalaryndan başlap Wengriýany demokratik özgerişler gurşap aldy. 1988-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 19-ynda Wengriýanyň kommunistik partiýasynyň 76 ýaşly baştutany Ýanoş Kadar iş başyndan aýrylyp, häkimiýete Karoliý Grosz geldi. 1990-njy ýylyň Nowruz aýynyň 25-inde Wengriýada ilkinji gezek köppartiýaly saýlawlar geçirildi. Erkin demokratlar bileleşiginden Arpad Gonsz döwlet ýolbaşçysy boldy. Çehoslowakiýa. II jahan urşundan soňra kommunizm ulgamyna girizilen, emma Günbatar demokratiýasyna eýermäge erjel ymtylan ýeke-täk sosialistik döwlet Çehoslowakiýady. Dubçegiň “ynsanperwer kommunizmi” gurmak synanyşygy 1968-nji ýylyň “ganly Praga bahary” bilen tamamlanypdy (seret § 47). Ýurtdaky syýasy düzgünine garşy bolan adamlar Dubçegiň we ýazyjy Waslaw Gaweliň ýolbaşçylygynda “77-leriň Hartiýasy” atly adam hukuklaryny goraýjylaryň toparyna birleşdi. 1988-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 2-sinde, sowet tanklarynyň Praga kürsäp girenine 20 ýyl dolanda, bu ýerde uly halk çykyşy başlandy. Berlin diwarynyň ýykylmagy Çehoslowakiýadaky demokratik hereketi tizleşdirdi. Kommunistik partiýanyň agalygynyň soňuna çykyldy. Çehoslowakiýanyň Federal ýygnagynyň başlyklygyna Dubçek saýlandy. 1993-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-inde Çehoslowakiýanyň ýerinde iki sany özbaşdak milli döwlet – Çehiýa we Slowakiýa Respublikalary döredi. Rumyniýadaky wakalar. Rumyniýanyň Prezidenti Nilolae Çauşesku goňşy döwletlerde bolýan demokratik özgerişlere göz ýumup, öňki hökmürowanlygy bilen häkimiýeti saklamaga dyrjaşýardy. Ýurt ykdysady kynçylyklary başdan geçirýärdi. Daşary ýurtlara berginiň mukdary artypdy. Azyk we energiýa ýetmezçiligi ýiti duýulýardy. Ykdysady kynçylyklar güýjän mahalynda 1989-njy ýylyň Nowruz aýynda Rumyniýanyň öňki 6 sany döwlet baştutany Çauşeskuwa ýagdaýy düzetmegi talap edýän haty gowşurdylar. Çauşesku olary tussag etdirdi. 1989-njy ýylyň Sanjar aýynyň 20-24-indäki Kompartiýanyň gurultaýynda hiç hili özgerişler hakynda gürrüň gozgalman, gaýtam Çauşeskuwa “Gahrymanlaryň Gahrymany” diýen döwlet sylagy berildi. 1989-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň ortalarynda Timişoar şäherinde öz akymlaýyn halk çykyşlary başlandy. Goşun we howpsuzlyk gullugy ony gana boýady. Çauşesku şool wagt Eýranda resmi sapar bilen gezip ýördi. Eýrandan gaýdyp gelen Çauşesku bu wakalary daşarky duşmanlaryň işi diýip düşündirdi. Halky hökümeti goldamaga çagyryp çykyş etdi. Emma halk hökümete garşy aýaga galypdy. Tertibi ýola goýmaly goşunyň aglabasy hem halkyň tarapyna geçipdi. Çauşeskuwa wepaly güýçler bilen halkyň arasynda ganly çaknyşyklar başlandy. Çauşesku aýalyny alyp, wertalýotly gaçdy. Bitaralyk aýynyň 24-indäki söweş netijesinde Ion Ilieskunyň ýolbaşçylygynda Milli halas ediş komiteti häkimiýeti öz eline aldy. Çauşesku tutulyp, ölüme höküm edildi. Jeza çäresi halkyň gözüniň öňünde amala aşyryldy. Kommunist Ion Iliesku (ol Gorbaçýow bilen bile Moskwa uniwersitetinde okapdyr) demokratik özgerdişleriň   geçirilmegine döwtalap däldi. Emma 1990-njy ýylda saýlawlar hakynda täze kanun kabul edilip, özgerdişlere tarap ugur alyndy. Bolgariýa. Bolgariýa uruşdan soň SSSR-iň sadyk guluna öwrülipdi. Hatda oňa SSSR-iň 16-njy respublikasy hem diýilýärdi. 35 ýyl döwlet ýolbaşçylygynda bolan (1954-1989) Teodar Žiwkow ýurtda “demir düzgüni” ornaşdyrypdy.