cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paleolit döwri
Tapylan ýadygärlikleriň içinde iň ähmiýetlisi 8-9 ýaşly mustýer çagajygynyň süňkleridir. Öňki SSSR-iň territoriýasynyň köp ýerlerinden neandertal adamlarynyň ýaşan ýerleriniň ýazylyp alynandygyna seretmezden, olaryň hiç birinden hem şeýle gymmatly tapyndy tapylmady. Deşikdaş gowagyndan tapylan tapyndylaryň toplymynyň, beýleki gowaklardan tapylan tapyndylar hem üstüni doldurýar. Şeýle tapyndylaryň biri Daşkentden 100 km-de Obirahmat diýen ýerde gowakdan tapyldy. Bu ýerden mustýer zamanynyň 30 müňe golaý önümleri tapyldy.
Köp sanly tapyndylar Gaýrakgumda Hojent bilen Naukatyň aralygynda syrderýanyň jülgesinden tapyldy.
Bu tapyndylaryň ählisi mustýer zamanyna degişlidir. Günorta Täjigistandan tapylan käbir tapyndylarda Hindistandan hem-de täjigistandan günorta-gündogardaky ýurtlardan tapylan tapyndylara meňzeşlik bar. Şeýle tapyndylar jyllykal posýologynyň golaýynda Wahş jülgesinde Gara-Baradan tapyldy.
Has gadymy döwre degişli tapyndylar ilkinji gezek 1949-njy ýylda Krasnowodskiden gündogarda Aşgabatdan 39 kilometrlikde Ýaňyşa we Garataňňur  stansiýalarynyň aralygynda ýüze çykaryldy. Daşdan nepis edilip ýokulan el kerçewajy alymlaryň çaklamalaryna görä mundan 300 müň ýyl öň adamlar tarapyndan bejerilipdir we peýdalanylypdyr.
1962-nji ýylda Merkezi Köpetdagda, Aşgabadyň golaýynda, Çüli çaýynyň ýokary akymynda ýerleşýän Danjasuw diýen ýerden  iň gadymy  adamlaryň peýdalanan zähmet gurallarynyň köp sanlysy ( kykleuslar, çopperler, gazowlar,  plastinka görnüşli daş gurallary) tapyldy.
1980-1981-nji ýyllarda günorta gündogar Köpetdagda, ýagny Sumbar we Çendir derýalarynyň  jülgelerinde  geçirilen  barlaglar netijesinde b.e.öňki 300 müň ýyl  oňki  döwre degişli daşy iki  taraplaýyn ýarylyp ýasalan uly  nukleuslaryň, pyşbaga şekilli  togalak gurallaryň, gazawlaryň,  ujy ýiti enjamlaryň  üsti açyldy. Garabogaz kölüniň günorta-gündogar kenarlarynda ýerleşýän janagyň golaýynda iň gadymy  adamlaryň ussahanasynyň üsti açyldy. Ol ýerden hem dürli görnüşli  nukleuslar, gazawlar, ujy ýiti, iki tarapy  ýiteldilen gurallar tapyldy. Monjuklynyň golaýyndan, Uzboýyň kenarlaryndan tapylan pil süňküniň bölekleri, aýak süňkleri, syrgaly azy dişleri, Çelekenden tapylan sugunyň şahy  adamzadyň iň irki  durmuşy barada köp maglumatlar berdi.
Irki we ortaky paleolit zamanlarynda ilkidurmuş adamlara Türkmenistanyň köp ýerlerinde, ýagny Krasnowdsk ýarym adasynda, Jananda, Uzboý ýakalarynda, Sumbar-Çendir derýalarynda, Merkezi Köpetdagda Aşgabadyň günbatar demirgazyk tarapynda,  Bathyz baýyrlyklarynda, Çarşaňnyda Bulanderýa jülgesinde, Gowurdakda Balahana dagynda ýaşapdyrlar. Şu ýerlerde iň gadymy adamlaryň peýdalanan zähmet gurallary tapyldy.
Daşdan bejerilen gurallar kämilleşipdir. Mustýer zamanyndaky 3-4 görnüşli daş gurallarynyň ornyna, köp dürli daş gurallary peýda bolupdyr. Leuka subut edilýän maglumatlar Türkmenbaşy-Aşgabat demirýolunyň 39-40-njy kilometrliginden  tapyldy. Şol ýerden tapylan tapyndylar gadymy ussalar daşdan uly bolmadyk gysgyç daşlary,  nepis, ýuka hem ýiti uçly deşewaçlary taýýarlapdyr. Ol gurallar agaç, öýňi kesmek, ýa-da örän inçe zergärçilik işini ýerine ýetirmek üçin amatly bolupdyrlar. Deşewaçlaryň kömegi bilen adamlar awlan haýwanlarynyň derisinden gödegräk hem bolsa ýönekeýje egin-eşik, azyk önümlerini salar ýaly  hasta, meşik tikipdirler.
Ýokarky paleolitde taýpalar kemala gelip bu döwürde kämil enelik urugçylyk obşinasy dowam edip, onda  enelik ugry  boýunça garyndaşlyk  gatnaşyklary saklanyp adamlaryň ekzogam (içki) nika toparlarynyň öňünde jemläpdir.
Giçki paleolitde adamlar daş gurallary bilen bir hatarda süňkden,  haýwanlaryň  şahyndan naýza meňzeş enjamlaryň uglyna geýdirilýän ýiti uçly ýaraglary,  çukur gazmak üçin  niýetlenen gurallary asandyrlar. Adamlaryň arasyndaky ilkinji zähmet  bölünşigide giçki paleolitde ýüze çykypdyr. Erkek adamlar aw awlamak, balyk tutmak, dürli zähmet gurallaryny öndürmek bilen meşgullansa, aýallar we çagalar bolsa ýabany ösümlikleriň miwelerini toplamak, çagalary terbiýelemek bilen  meşgullanypdyrlar. Jemgyýetiň ösüşiniň etabynda toparlaýyn nika gatnaşyklary dowam edip, nesil ugry boýunça  kesgitlenipdir. Aýallaryň we erkekleriň arasyndaky zähmet bölünşigi jemgyýetiň öňe tarap ösmegine  oňaýly täsir edipdir, zähmet öndürijiliginiň  aýtmagyna, aýallaryň  jemgyýetdäki rolunyň ýokarlanmagyna, umuman enelik urugynyň has-da rowaçlanmagyna getiripdir.
Oduň peýdalanylyp başlanmagy adamyň tebigatyň janly güýçlerinden ilkinji iň uly geňeşi hasaplanyp adamzadyň haýwanat dünýäsinden gutarnykly saýlanmagyna getiripdir. Ot adamlary sowukdan, wagşy haýwanlardan gorapdyr. Zähmet gurallary we ýaraglary ep-esli kämilleşdirmeklige mümkinçilik beripdir. Adamlar indi nahary aýratyn-da eti bişirip iýip başlapdyrlar. Munuň özi ilki bilen etiň organizmde oňat siňmegine mümkinçilik bermegi bilen bir wagtda adamyň kämilleşmeginde hem uly  rol oýnapdyr.
Edebiýatlar
1.	A. Gubaýew. Первобытные пмятники южного Туркменистана- Ашгабат.1983
2.	Первобытный Туркменистан Ашг-1976
3.	История древного мира М. «Прывешения» 1985
Sahaba guburhanalary
(XV asyr)
Paleolit döwri
4.	Б.Т. Гапуров. Таджики I книга Душенбе «Ирфон» 1989
Sahaba guburhanalary
Sahabalar (ashablar) ýagny Muhammet pygamberiň ýoldaşlary we “baýdak göterijileri” Al-Hekim ibn Amr al-Gifary we Bureýda ibn al-Huseýb al-Aslamy - yslamy ündemek maksady bilen Mara gelipdirler. Olar arab halypalygynyň Merwdäki ýeňişlerinden soňra bu ýerde hökümdarlyk edip, ençeme ýyl ýaşaýarlar hem-de adamlary yslama uýdurmak boýunça ep-esli işleri alyp barýarlar. Sahabalaryň ilkinjisi 670-nji ýylda, ikinjisi hem 681-nji ýylda Merwde ýogalýarlar hem-de şu ýerde jaýlanýarlar. Olara ýerli ilatyň arasynda meşhurlyk gazandyrmak maksady bilen XV asyrda Marynyň täze hökümdarlary ashablaryň mazarlarynyň üstüne kerpiçden iki sany çuň we gabyrüsti kiosklaryň oklary boýunça ýerleşýän gümmezli eýwan gurupdyrlar. Eýwanlar we olar bilen gurlan gabyrüsti kiosklar hem çagşapdyrlar. Eger-de kiosklar XX asyryň başynda tutuşlygyna gaýtadan örülen bolsa, onda eýwanlary konserwasiýa edipdirler.
Paleolit döwri
5.	Туркменистан ССР-нин тарыхы. Т.1. Ашг.1959
Sahaba guburhanalary
Beýikligi 10 metrden aşýan peştaglaryň ikisi-de forma babatda birmeňzeş bolup, olar esasan 25×25×5 sm. ölçegdäki bişen kerpiçlerden salnypdyr. Hiç hili ýaşaýyş jaý ýa-da beýleki jaý roluny ýerine ýetirmeýän bu ymaratlaryň hersiniň ortasynda ýokary çürelip gidýän ýeke-täk uly arka bar.Eýwanlaryň arhitekturasy meňzeş we olar Teýmiritler döwletiniň paýtaht arhitekturasynyň ýetiren özboluşly täsirini görkezýär. Iki sany gabyrüsti daşdaky ýazgylarda Bureýdanyň we Gigarynyň şahslaryna degişli käbir maglumatlar berlipdir.
Paleolit döwri
6.	Туркменистанын тарыхы I болум. Ашгабат 1994
7.	История Узбекских ССР т.1 кн 1-я Ташкент 1955
Günorta-Gündogar Aziýa
thumb|300px|Günorta-Gündogar Aziýa
Kontinental böleginde Wýetnam, Kamboja, Laos, Mýanma we Taýland, ada böleginde bolsa Bruneý, Gündogar Timor, Indoneziýa, Singapur we Filippinler ýerleşýär. Malakka ýarymadasynyň günorta bujagyny we Borneo adasynyň demirgazyk bölegini Malaýziýa eýeleýär. Wýetnam, Kamboja we Laos ýurtlaryna hindihytaý döwletleri hem diýilýär, ada döwletleriniň umumy ady bolsa Nusantara bolup durýar. Sebit demirgazykdan günorta 3,2 müň km, günbatardan gündogara çenli bolsa 5,6 müň km-e ýaýylyp gidýär.
Gadymy Nusaý
Dünýä medeniýetiniň taryhynda Parfiýa siwilizasiýasyna aýratyn orun degişlidir. Merkezi Aşgabadyň golaýyndaky Nusaýda ýerleşip, Günorta Türkmenistanyň daglary, düzlükleri hem-de sähralary onuň sallançagy bolupdyr.Ony döredijiler türkmenleriň gadymy ata-babalarynyň biri bolan dah-parn taýpalary bolupdyr.
B.E. öň IV asyrda grek-makedon goşunlarynyň zarbasy astynda Ahemenitleriň imperiýasy dargapdyr. Aleksandr Makedonskiniň (Isgender Zülkarneýn) oruntutarlary bolan selewkitleriň döwründe Baktriýa, Parfiýa we Horezm döwletleri döräpdir. B.e. öň III asyrdan b.e. III asyryna çenli 600 ýyla golaý dowam eden Parfiýa döwleti uly imperiýa öwrülip, B.E. I asyryndan başlap Rim imperiýasynyň bäsdeşine öwrülipdir. Özüniň gülläp ösen wagtynda Ortaýer deňzinden Demirgazyk-Günbatar Hindistana çenli ýerleri öz içine alan Parfiýa imperiýasynyň esasy özeni Partawa bolupdyr.
Hut şu ýerde B.E. öň 247-nji ýylda Garagumda ýaşaýan aparn (ýa-da parn) taýpasynyň serdary Arsak Partawy eýeläpdir. Bu ýerdäki selewk satrapy Andragor öldürilipdir. Şondan soň Arsak özüni garaşsyz Parfiýanyň hökümdary diýip yglan edipdir. Parfawnisada Arsakidler neberesiniň mülkleriniň administratiw we ykdysady merkezi gurlupdyr. Köne Nusaýda geçirilen arheologik gazuwlar mahalynda tapylan dokumentler bu galanyň adynyň Mitridatkert bolandygyny kesgitlemäge mümkinçilik berdi. Ol B.E. öň 171-138-nji ýyllarda patyşalyk eden Mitridat I tarapyndan gurdurylypdyr.
Köne Nusaýda demigazyk we günorta atlandyrylýan iki sany arhitektura toplumy bolupdyr. Weýran bolan demirgazyk toplumdan 1948-nji ýylda pil süňkünde (şirmaýydan) edilen meşhur ritonlar tapyldy. Günorta toplumda üç sany desgany - diň şekilli ymaraty, inedördül we tegelek zallary tapawutlandyrmak bolar.
Köne hem-de Täze Nusaý şäherjiklerinde gazuw-agtaryş işleri geçirilende ajaýyp arhitektura, sungat ýadygärlikleri, keramiki gap-gaçlaryň böleklerine ýazylan hojalyk dokumentleriniň deň-taýy bolmadyk arhiwi ýüze çykaryldy. Parfiýa şalarynyň genji-hazynalary saklanylýan gaznalary köp sanly jaýlardan, eýwanlardan hem-de içerki howlujyklardan ybarat ägirt uly dörtgyraň desga bolupdyr. Gaznalaryň jaýlary gymmatbahaly zatlardan dolan badyna olar petiklenip, özboluşly seýflere öwrülipdirler.
Genji-hazynalaryň saklanylýan gaznasyndan şirmaýydan ýonulyp ýasalan ritonlaryň uly toparynyň ýüze çykarylmagy öz wagtynda asyryň tapyndysy diýlip atlandyryldy. Ritonlar bilen doldurylan tutuş bir otagyň üsti açyldy. Ritonlar şirmaýydan ýonulyp ýasalyp, olaryň käbirleriniň detallary altyn çaýylan bürünçden, sap altyndan we bürnçden taýýarlanypdyr. Ritonlarda dürli kompozisiýaly güberçek gazma nagyşlar ýerleşdirilipir. Ritonlar kentawrlaryň, ýolbarsa çalymdaş grifonlaryň, aýallaryň we ş.m. keşbi bilen bezelipdir. Bezeg-haşamlarynyň kompozisiýalarynyň sýužet äheňi esasan grek mifologiýasy bilen baglanyşykly bolup, ýöne grek mifleriniň personažlaryna ýerli, parfiýa häsiýeti berlipdir. Ritonlaryň birinde Parfiýa şalygyny esaslandyryjylaryň biriniň şaýylygyň ýüzündäki “skif” eşigine çalymdaş lybasly parfiýaly gabat gelýär. Beýlekileriniň käbirinde bolsa garamaýak parfiýalylary görýäris.
Gaznadan altyn çaylan gündogar tipli söweşjeň altyn paltajyk, ikiýüzli gysga gamalar, demir sowudyň bölekleri ýaly şa ýaraglarynyň görnüşleri hem tapyldy. Şanyň baýramçylyk galkany-da ussatlarça taýýarlanyp, kaşaň bezelipdir.
Gaznalylar döwleti
Gaznalylar döwleti
1.	Gaznaly döwletiniň döremegi.
2.	Gaznalylar döwletiniň daşary syýasaty. Mahmyt Gaznaly.
3.	Gaznalylar döwletiniň gowşamagy.
Seljerilsin bashy, mazarda her bir öleniň,
Parhy barmy göreliň, hökümdar bilen gulunyň.
Mahmyt Gaznaly
Gadymy Köneürgenç döwleti
Mowzuk: Gadymy Köneürgenç döwleti.
M E Ý I L N A M A
1.	Kangýuý döwleti.
2.	Türkmen ýerleri Afrigitler zamanynda.
Kangýuý ýa-da Kangha patyşalygy Syrderýanyň sähra çöllüklerinden başlap, Orta Aziýanyň belli iki uly derýalarynyň: Amy we Syr derýalarynyň aralygynyň birnäçe ýerlerini eýeläpdir. Horezm, şol sanda Türkmenistanyň häzirki demirgazyk etraplary-Daşhowuz welaýatynyň gadymy ýerleri Kangýuý döwletiniň düzümine giripdir. Bu döwlet gündogarda Fergana, günortada Parfiýa we Baktriýa bilen serhetdeş bolupdyr. Günbatarda öz territorýasyna Horezm we Buhara oazislerini birleşdiripdir.
Hytaý ýazuw çeşmeleriniň maglumatyna görä bu döwlet günortada Ansi (Parfiýa) bilen serhetdeş bolupdyr. Belli taryhçy S. P. Tolstowyň pikirine görä Horezm bilen Kangha ikisi bir ýurt-patyşalyk bolupdyr. Sebäbi bu ýurt gadymy grek-pars ýazuw çeşmelerinde-hä (Horezm) diýlip ýatlanýar, Hytaý çeşmelerinde bolsa “Kangha- Kangýuý-Kanka” diýlip atlandyrylýar.
Kangýuý patyşalygyna degişli galalar – köşkler Orta Aziýada birnäçe ýerde bar. Emma hökümdarlaryň hemişelik köşgi Özbegistanyň Kaşgaderýa sebitlerinde Bitýan gadymy şäheri bolupdyr. Kangýuý döwleti hakynda b.e.öň II asyrda ýaşan Hytaý ilçisi we syýahatçysy Çžan Sýan birnäçe ýazgylar galdyrypdyr. Çžan Sýan Hytaý (Çynmaçyn) patyşasy tarapyndan Orta Aziýa iberilýär. Oňa Hytaý bilen serhetdeş ýaşan gunlaryň garşysyna Orta Aziýa döwletlerinden haraý islemek ýumşy tabşyrylypdyr. Emma ilçi ýolda gunlar tarapyndan ýesir alnyp, 10 ýyl bendilikde oturmaly bolupdyr. Soňra oňa Fergana tarap gaçmaklyk başardýar. Ýany bilen ýola belet bir adamyny alyp, Kangýuý patyşalygyna barýarka, ol ýene-de gunlaryň eline düşýär we täzeden ýene bir ýyl bendilige düşýär. Şeýlelikde Hytaý ilçisi 11 ýyldan soňra öz ýurduna gaýdyp barýar. Emma 126-nly ýylda täzeden Orta Aziýa ilçi edilip iberilýär. Şondan soňra Çžan Sýan Kangýuý döwleti hakynda görüp-eşden zatlaryny ýazypdyr.
Agamuhammet han
AGAMUHAMMET HAN (145, 242)
Eýranda Gajarlar şanesliniň ilkinji şasy, Gajar türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy bolup, ol 1742-1797-nji ýyllarda ýaşap geçipdir. XVIII asyryň ikinji ýarymynda Nedir şa aradan çykandan biraz soňra ýurt çaýkanyp, Eýranda döwlet dagynyklygy başlandy. Bu döwürde Gajarlardan Agamuhammet han, Owşarlardan Nedir şanyň kör agtygy Şahruh, Abdallardan Nedir şanyň öňki serkerdesi Ahmet şa, Zendlerden Kerim han tagt ugrunda göreşipdirler. Sanalanlaryň arasynda has güýçlileri Agamuhammet han hem-de Kerim han Zendi bolupdyrlar. Bu ikisiniň arasyndaky göreşde Agamuhammet han ýeňip, tagty eýeleýär. Ol 1784-nji ýylda Tährany ýurduň paýtagty diýip jar edýär. Onuň sebäbi Eýranyň owganlar tarapyndan tozdurylan günortasy, ykdysady merkez däldi, indi ol ýerler öňki ähmiýetini ýitiripdi, galyberse-de Agamuhammedi goldajak türkmen taýpalary ýurduň demirgazygynda ýaşaýardylar. Zendleriň garşylygyny syndyrandan soňra Agamuhammet han Gürjüstana garşy ýörişe taýýarlyk görüp başlaýar. 1795-nji ýylyň ýazynda başlanan harby ýöriş onuň üçin üstünlikli geçipdi. 1795-nji ýylyň Ruhnama aýynda Agamuhammediň esgerleri Tbilisiniň golaýyna gelýärler we şäheri basyp alýarlar. Ozüniň bu ýörişini ol «din ugrunda uruş» diýip atlandyrypdy. 1796-njy ýylda Eýranyň ähli ýerlerini diýen ýaly birleşdirip, Eýranyň şasy boldy. 1796-nji ýylda Eýranyň iri welýatlarynyň biri bolan Horasana ýöriş guraýar. Horasany bu döwürde Nedir şanyň agtygy Şahruhyň ogly Nedir mürze dolandyrýardy. Nedir şanyň Hindistana ýoriş döwründe eýelän hazynasy şol sanda dünýä meşhyr uly göwher Nedir mürzededi.
center
Köneürgenç
Daşoguz welaýatynda, gadymy Horezm döwletiniň paýtagty bolan Gadymy Ürgenç şäheriniň galandylarynyň ýanynda gurlan şäher.
KÖNEÜRGENÇ [Kö:neürgenç] 1. (150, 210, 211, 248) – Daşoguz welaýatynda etrap we onuň merkezi şäheri. Şäheriň günorta eteginde zaratuştra dininiň kitaby bolan ²Awestada² Gura görnüşinde ýatlanýan Merkezi Aziýanyň iň gadymy şäherleriniň biri, b.e. öň V-IV asyrlarda düýbi tutulan Gürgenç şäheriniň harabalary ýerleşýär. Bu şähere ata-babalarymyz Ürgenç diýipdirler. Hytaý senenamalarynda onuň ady Ýuýe-Gän görnüşinde duş gelýär (I asyr). 712-nji ýylda bu sebite araplar aralaşandan soňra, Gürgenjiň ady Jürjan, döwletiň ady hem Jürjaniýa görnüşinde arapçalaşdyrylýar. 995-nji ýylda Gürgenjiň emiri Mamun ibn Muhammet bu döwletiň özbaşdaklygyny gazanyp, XI asyrdaky wekili Mamun ibn Mamunyň döwründe Köneürgenç döwleti öz ösüşiniň iň ýokary derejesine çykýar, Ürgenç şäherinde onuň adyny göterýän ylymlar akademiýasy işläp, bu ýerde Biruny (973-1050), Abu Aly ibn Sina (980-1037) ýaly görnükli alymlar zähmet çekýärler. 1097-nji ýýlda bu ülke Seljukly döwletiniň ygtyýaryna geçýär.
Gürgenç şäheri 1221-nji ýylda Çingiz han tarapyndan yumrulyar. Soňky döwürlerde bu şäheriň täzeden dikeldilmegine böwet bolan wakalar ýüze çykýar. Birinjiden, XV asyrdan soňra şäheriň eteginden akýan Amyderýanyň akymynyň ugry üýtgedilýär, şäher hem suwsuz galýar. Köneürgenç döwletiniň şol wagtky hany Abylgazy 1646-njy ýylda paýtagty bu şäherden derýanyň ýakasynda, köne paýtagtdan 190 kilometr uzaklykda gurlan täze şähere göçürýär. Şu wakadan soň täze paýtagta Ýengi (täze) Ürgenç, köne paýtagta hem Köneürgenç diýen at dakylýar. Ikinjiden, Ýewropa bilen Hytaýyň hem-de Hindistanyň arasynda deňiz ýoly bilen ýygjam gatnaşygyň ýola goýulmagy, şeýle-de Amerikanyň açylmagy gadymy Beýik Ýüpek ýolynyň we onuň ugrunda ýerleşen şäherleriň, şol sanda Köneürgenjiň ähmiýetini pese gaçyrýar.
Türkmenistan öz Garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra Köneürgenç şäheri we tutuş ülke hakyky, uly ösüşleri başdan geçirýär. Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşy 1985-nji ýylda ýörite karar bilen gadymy Köneürgenji Döwlet taryhy-medeni goraghanasy diýip yglan etdi. 1985-nji ýylda öň şäherçe hasap edilen Köneürgenç şäher derejesine geçirildi. Häzir bu şäher iň köp gelim-gidimli mekana öwrüldi.
Merkezi Aziýada iň beýik minara bolan boýy 60 metre ýetýän minara, Törebeg hanymyň, Tekeş soltanyň, Il Arslanyň atlary bilen baglanyşykly ymaratlar Köneürgenji bezeýän ajaýyp taryhy ýadygärliklerdir.
Angliýa XVII-XVIII asyrlarda
MEÝILNAMA
3.	Angliýada senagat öwrülişigi.
Respublika ykrar edilenden soň, lewelerler täze düzgüni ýiti tankyt edip başladylar. Silbern 1649-njy ýýlyň ilkinji aýlarynda Angliýanyň täze zynjyrlary diýen at bilen 2 sany makala bilen çykyş edýär. Ol esasan hem parlament tankytlap, onuň köpçülige hiç hili hukuklar we azatlyklar bermändigini, köpçüligiň maddy hal ýagdaýýny gowulandyrmak barada alada etmänligini belleýärdi. Hakykatdan hem parlament 100 adamdan gowrak wekillerden ybarat bolup, onuň başynda döwlet maslahaty durýardy, onuň başynda bolsa Kromweliň baştutanlygynda Goşun durýardy. Ýurdy esasan hem birnäçe ýokary wezipeli ýuristler dolandyrýardy. Şonuň üçin hem bu döwürde köpçüligiň ýagdaýy agyrlaşyp başlapdy. Söwda-da, senetçilikde durgunlyk ösýärdi. Esasan hem oba hojalygynda ýagdaý has agyrdy. 3-ýýlyň dowamynda dyngysyz gurakçylygyň bolmagy, çöregiň gymmatlanmagyna getirdi. 1649-nji ýylyň ýazynda hakyky lewelleriň herketi Angliýada has giň gerim bilen ösýärdi. Olaryň başynda Jorj Winskerli durýardy, ol ýönekeý söwdagäriň oglydy. 1650-nji ýýlyň ýazynda diggerler hereketi basylyp ýatyrylýar. Lewelleriňki hem şonuň ýalydy. Iňlis respublikasynyň öňünde ozaly - başdan indepentdentleriň jentrileriň we buržuaziýanyň häkimiýetini pugtalandyrmak bolup durýardy. Şonuň üçin Kromwel 1649-njy ýýlyň Gorkut aýýnda öz goşuny bilen Yrlandiýany basyp almaga girişýär we ony birnäçe aýyň dowamynda basyp alýar. Irlandiýanyň basylyp alynmagynyň 2 möhüm netijesi bardy. Birisi ol basylyp alyş irland ýerlerini talamaga, ol talaňçylygyň netijesinde täze synpynyň baýlaşmaga alyp geldi. Esgerlere we serkerdebaşylara Yslandiýanyň täze eýelerine bölüp bermäge hukuk berilýärdi. Ikinjiden, Islandiýanyň toplanmagy iňlis respublikasynyň goşunyny hakyna  tutulan basybalyjylara öwürdi. Şol bir wagtda roýalistleriň howpy häli doly ýok edilenokdy.
Zero berlen Karl I-ň ogly Karl II-ji Şatlandiýada ähli Angliýa howp demirgazykdan  abandy. Kromwel we onuň goşuny rewolýusiýanyň gazananlaryny ýene bir gezek gaýtaryp almaga girişdi. 1650-nji ýýlyň Ruhnama aýynda ol Şatlandlaryň güýçli goşunyny derbi-dagyn etdi. Şa Karl II-ji daşary ýurda gaçdy. Kromweliň häkimiýeti we abraýy has ýokary galdy. Onuň ýeňişleri iňlis respublikasyny Ispaniýa, Germaniýa, Şwesiýa, Fransiýa ýaly döwletleriniň resmi ykrar etmekleri bilen tamamlandy. Emma respublikanyň içeri syýasy ýagdaýý häli çylşyrymlydy. Ýurt doly diýen ýaly ýykylypdy, söwda we senetçilik has aşak gaçypdy. Ekerançylyk gowşapdy. Mülkdarlar doly erkinligi alandan soň, öz baýlygyny artdyrmaga giňden girişipdirler. Işsizleriň sanynyň çakdan aşa köpelmegi respublikanyň öňünde olary eklemeklik meselesini goýdy. Türmeler öz bergisini berip bilmedik bergidarlardan dolupdy. Ýurtda kanunçylyk çärelerini geçirmek, iň esasay hem iňlis konstitusiýasyny kabul etmek zerurulygy ýüze çykypdy. Emma hereket edýän parlament ol işleriň başyna baranokdy. Parlamentiň agzalary şahsy baýlaşmak, amatly wezipeleri eýelemek ýaly işler bilen meşguldylar. Olaryň esasy maksady mümkin boldugyça öz häkimiýetine uzak möhletleýin saklamak we berkitmekden ybarat. Ýurtda höküm sürýän häkimiýetiň başarnyksyzdygy sebäpli närazylyk ösýärdi. Şeýle şertlerde Kromwel, 1653-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 20-de parlamenti dargadýar we häkimiýetiň täze edarasyny belleýär. Ol parlament ö içine 1653-nji ýýlyň Gorkut aýynyň 4-de başlaýar. Ol 139 sany baý däl şwaýrlardan, dükançylardan, söwdägärlerden we birnäçe dini wekillerden ybaratdy. Häli syýasatda bişişmek bu parlamentiň deputatlary ilkinji hepdelerde birnäçe reformalar geçirdi. Ýagny ata asyrdan galan kansleriň sudy ýatyryldy, agyr jeza bermek gadagan edildi. Buthananikasy raýat nikasy bilen çalşyryldy we ş.m. ondan başga hem täze parlament birnäçe sosial-ykdysady üýtgeşmeler hakynda kanun taýýarlap başladylar. Mysal üçin salgyt ýygnamak ulgamy düzgünleşdirildi.
Hajy Ysmaýylow
Terjimehaly
Hajy Ysmaýylow 1913-nji ýylda Aşgabat raýonynyň Bagyr obasynda din wekiliniň maşgalasynda dogulýar. Ol köne mekdepde ýedi ýyl okaýar. 1926-njy ýylda Moskwa gidip, türkmenler üçin ýöriteleşdirilen «Dompros» («Magaryf öýi») diýen okuw jaýynda 1929-njy ýyla çenli okaýar. 1930-njy ýylda Aşgabatdaky Komintern adyndaky mekdebe girip, ony 1931-nji ýylda tamamlaýar. 1930-njy ýyldan başlap suw edarasynda terjimeçi bolup işläp başlaýar.
Ýazyjynyň öz eli bilen ýazan terjimehalynda şeýle ýazgylar bar:
''«Meniň ilkinji goşgularym we kiçijik hekaýalarym 1929―1931-nji ýyllarda gazetlerde çap edildi. Mekdebi tamamlalym bäri dürli edaralarda terjimeçi bolup yzygiderli işledim. 1935-nji ýyldan «Kolhoznyý aktiwist» žurnalynda, «Sowet Türkmenistany» gazetinde, Dil we Edebiýat institutynda işledim. Häzirki döwürde Türkmen döwlet neşirýatynda zähmet çekýärin. Meniň ilkinji terjimäm M. Pawlenkonyň «Çöl» diýen eseridir. Şondan soň birnäçe okuw kitaplaryny hem hrestomatiýalary terjime etdim. Soň Turgenýewiň «Awçynyň hatlary», L. Tolstoýyň «Kazaklar», W. Gýugonyň «93-nji ýyl», P. Skosyrewiň «Siziň sadyk guluňyz» diýen eserlerini türkmençä geçirdim.
26. X. 40 ý».''
1948-nji ýylyň 6-njy oktýabrynda Aşgabat ýertitremesinde wepat boldy.
Zehinli ýazyjy, ezber terjimeçi Hajy Ysmaýylowa türkmen edebiýatynyň öňünde bitiren hyzmatlary, ýokary hünär ussatlygy üçin, aradan çykandan soň, Garaşsyzlyk ýyllarynda «Türkmenistanyň halk ýazyjysy» diýen hormatly at dakyldy.
Çeşmeler
Çeşme: Edebiýat. umumy orta bilim berýän mekdepleriň 7-nji synpy üçin okuw kitaby.-A.:Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2016 sahypa-203-204
Taýýarlan: Aýlar Nurmuhammedowa
Ispaniýa XVII-XIX asyrlarda
Mowzuk: Ispaniýa XVII-XIX asyrlarda
1.	XVIII asyryň başlarynda Ispaniýanyň ykdysady we syýasy ýagdaýy. Ispan mirasy ugrunda uruş. (1701-1714ý).
2.	1812-nji ýylyň kadis konstitusiýasy.
3.	ispan rewolýusiýalary we ilkinji respublika.
4.	XIX asyryň ahyrynda Ispaniýanyň daşary syýasaty
XVII-XVIII asyrlarda Ispaniýanyň aşak gaçmagy dowam edýärdi. Şa häkimiýeti abraýdan gaçýardy, sebäbi ýurduň dolandyrýan dürli hili “hökümiýet maslahaty” ilatyň ykbalyny çözýärdi. Jemgyýetiň ýokary gatlaklarynyň düzümi şeýledi. Ýagny iň ýokary gatlak granalar, derejeli abraýly adamlar-kabalýdo, aşak derejeler-idalgo ybaratdy. Iň aşakky gatlaklara daýhanlar, senetçiler, söwdägärler, ownuk telekeçiler girýärdi. 4-nji gatlak hakyna tutma işçiler we hyzmatkärlerden ybaratdy.
Ispaniýanyň gaty kän baknalary bardy. Mysal üçin: tutuş Günorta Amerika (Braziliýadan başga) şeýle hem Italiýanyň aglaba bölegi we Niderlandiýa. Ispan hökümeti amerikan baknalaryna çäklendirmeler girizdi. Olar başga (keseki) ýurtlar bilen söwda etmekden mahrumdy. Ol ýurtlarda gaýtadan işleýän senagaty ösdürmek gadagandy. Şol sebäpden hem ösen ýurtlar dünýä bazarlarynda ispan harytlaryny gysyp çýkarýardy. Ispan galtamanlary ispan harytlaryny, esasan hem Günorta Amerikadan getirilýän gyzyly (altynyň) we beýleki gymmatbaha harytlary basyp alýardy. Şeýlelikde gün-günden döwletiň hazynasy başlaýardy.
Goşun we flot iň gowşak ýagdaýýndady. Harby berkitmeler we gämiler, umuman ähli ýaraglar uzak wagtlap täzelenmän soň derde ýaraman galypdy. Has gowşan Ispaniýa şeýle hem halkara gatnaşyklarda pese gaçypdy. Şol sebäpden hem Angliýanyň, Fransiýanyň, Germaniýanyň hökümdarlary ispan miraslygy ugrunda göreşe taýýarlanýardylar. Ispaniýanyň Gabsburglar dinastiýasynyň iň soňky şasy Karl II-niň nesliniň ýoklygy sebäpli fransuz ilçisiniň täsir etmegi bilen ispan tagtyny Lýudowik 14-ň agtygy Filip Anžuýa miras galdyrmagy wesýet edýär. 1700-nji ýylda Karl II aradan çykandan soň Madritde şa tagtyna Filip-5 gelýär. Şonda Lýudowik 14 şeýle diýýär: “Nähili bagt! Indi Prineý ýok, ol ýere girdi, indiden beýläk biz (Fransiýa we Ispaniýa) 1 ýurt bolduk”.
Emma Ỳewropa ýurtlary beýle birleşmäniň asla tarapdary däldi. Ikinji nobatda Angliýa şonuň üçin iňlis diplomatiýasyna uly ýurtlaryň birleşmesini döredip Fransiýa we Ispaniýa garşy uruşa  başlamak başartdy, ol taryhda ispan mirasy ugrundaky uruş diýip atlandyryldy.
Bu uruş uzak dowam etdi (1701-1714). Deňizde iňlis floty agdyklyk edýärdi, 1704-nji ýýlda ol möhüm ispan galasy Günbatara hüjüm edip, ony basyp aldy.
Şol sebäpden hem şa Ispaniýada milli senagatyň we senetçiligiň ösmegini, buthananyň häkimliginiň çäklendirilmegini, ýurtda medeniýetiň ylmyň ösmegini isleýärdi. Emma geçirilen çäre;er (reforma) Ispaniýanyň ýagdaýyny gowulandyrmady. Ispaniýa häli Fransiýa garaşlydy. Ol Fransiýanyň hataryna bölüp, ähli uruşlara gatnaşmaga mejburdy. Bu bolsa Ispaniýanyň ykdysadyýetine has täsir edýärdi. Umuman yza galak agrar ýurtlaryna ykdysady gowşaklygyna galýardy.
Fransuz rewolýusiýasy Ispaniýada uly gyzyklanma döretdi, öňdebaryjy adamlar Fransuz magaryfçylarynyň garaýşlary bilen ylalaşyp,absolýutizmiň şoňuna çykmagy maksat edinýärdi. Emma hökümetiň başynda duran Floridablanka ýurduň syýasy ugruny birden üýtgetdi. Ol Fransiýa bilen araçägi düýbünden ýapdy we onuň bilen diplomatik gatnaşyklary kesdi. Emma Fransiýada Napoleonyň häkimiýet başyna gelmegi we onuň Ispaniýany basyp almagy hem-de 1807-nji ýýlda ol ýurtda 50 müňden gowrak esgeri ýerleşdirmegi şeýle hem Ispaniýanyň şasy edip öz inisi Žozef Bonaty bellenmegi Ispaniýada Napoleon Banapardyň häkimiýetiniň berkarar edilmegini aňladýardy.
Ispan halky basybalyjylara garşy birnäçe gezek gozgalaň turuzdylar. Emma olaryň ählisi fransuz goşunlary tarapyndan basylyp ýatyryldy. Napaleon yzagalyk Ispaniýada birnäçe reformalary geçirmäge girişdi. Ol ilki bilen ýurtdaky ýokary gatlak wekillerini toplap Ispaniýanyň taryhynda ilkinji konstitusiýany aýdyp ýazdyrdy. Onda parlamenti döretmek, içerki gümrükhanalary ýoýdyrmak, kanunlar toplumyny kabul etmek we ş.m maddalar bardy. Emma ispan dap-dessurlarynyň inkär edilmegi ýurduň basylyp alynmagy şa edilip daşary ýurtlaryň bellenmegi Ispaniýada garaşsyzlyk ugrundaky göreşi döredti. Ispan ýerleriniň ählisinde diýen ýaly fransuzlara garşy uruş yglan edildi. Milli duýgy halkyna basypalyjylara bolan ýigrenji has artdyrdy. Ýönekeý ýaraglanan harby tälim almadyk ispanlar Napaleon goşunlaryna gazaply garşylyk görkezdiler. Esasan hem Sarags şäherini goraýjylaryň gahrymançylykly söweşleri ispan taryhynda uly ähmiýete eýe boldy. Fransiýanyň iň görnükli serkerdebaşylaryndan biri Marşal Lann Napaleona iberen hatynda häli şu çaka çenli beýle gahrymançylygy görmändigini belledi. Napaleon Ispaniýa 3000 müňden gowrak esger ibärmäge mejbur boldy. Emma uruş dowam etdirildi.
Diňe Napaleonyň Russiýadan ýeňilmegi onuň goşunlarynyň Ispaniýada hem şowsuzlyklara duçar bolmagyna getirdi. Şeýle ýagdaýda 1810-nji ýýlda absalýut monorhiýany konstitutsion monarhiýa bilen çalşyrmak maksady bilen parlamente saýlaw geçirildi. Parlamentiň ýurduň konstitusiýasyny işläp düzdi we 1812-nji ýylyň Nowruz aýynda ony kabul etdi. Ol kadiss konstitusiýasy adyny aldy. Sebäbi kadise şäheri Ispaniýanyň günorta günbatar ýerleşýär. (Madrid häli fransuzlardady) konstitusiýa ýurtda ýokary häkimiýet halkdyr diýip kesgitledi. Ol häkimiýetiň 3 şaha kanun çykardy. (parlament) ýerine ýetiriji (şa we hökümet) we sud häkimiýetine  bölünýärdi. Olar garaşsyzdy, konstitusiýa boýunça häkimiyeti deputatlaryň aglaba böleginiň razylygy bilen şa döredip bilýärdi. Kabul edilen konstitusiýa şol döwürde progressiw häsiýetdedi. 1813-nji ýýlyň güýzünde bütin Ispaniýa Fransiýadan azat edildi. Garaşsyzlyk ugrundaky gahrymançylykly uruş tamamlandy. Fransuz ýesirliginden şa Ferdinant gaýdyp geldi, ony ispanlar halk gahrymany kabul etdiler. Emma olar ýalňyşýardylar. Ferdinant-7 zalym direktor bolup çykdy. Ol 1808-1813-nji ýýllar aralygyndaky ähli kanunlary konstitusiýany, kortesleri güýçsiz diýip yglan etdi hem-de özüni absolýut monorhiýa diýip yglan etdi. Şeýlelikde ýurtda bir-birine uly güyçler emele geldi. Umuman Ispaniýada XIX asyryň dowamynda absolýut monarhiýa garşy şa häkimiýetine garşy respublikany döretmek ugrunda jemi 5 sany rewolýusiýa bolup geçdi. Birisi 1808-nji ýylda, II-si 1820-1823 ý, III-si 1834-1843-nji ýyl, IV-si 1854-1856-nji ýyl, V-I 1868-1873 ýyllar.
1873-nji ýylyň Baýdak aýynyň 11-de Madridiň ilaty parlamentiň daşyny gabadylar, hem-de  respublikanyň berkarar edilmegini aýgytly talap etdiler. Deputatlar halkyň talabyny kanagatlandyrmaly boldular. Özüniň taryhynda Ispaniýa ilkinji gezek respublika diýlip yglan edildi. Täze kortesler saýlandy. Olar indi täze respublika konstitusiýanyň işläp çykarmalydy. Respublikanyň prezidenti edilip Fransizko Margapi saýlandy. Ol respublikançydy. Özüniň maksatnamasynda ýurtda sosial özgerişleri amala aşyrmagy gulçulygy gadagan etmegi, döwlet ätiýaçlygyny girizmegi we ş.m beýan etdi.
Prezidentiň ýolbaşçylygynda konstitusiýanyň taslamasy taýýarlandy. Şoňa laýýklykda Ispaniýa Federatiw respublika diýip yglan edilýärdi. Az sanly milletlere awtonomiýa bermek we ş.m. emma respublikanyň  arasynda jebislik ýokdy. Olaryň aglaba bölegi Pimargaliýa garşy çykdy we merkezi häkimiýeti ýatyrmagy talap etdi.
1873-nji ýýlyň tomsunda hökümete garşy çykyşlar güýçlendi. Prezident işden gitmäge mejbur boldy. Täze häkimiýet 1874-nji ýýlyň Bitaraplyk aýynda general Martinis komposynyň ýolbaşçylygyndaky goşun Ispaniýanyň şasy edip Alfons  12 ykrar etdi. Şeýlelikde XIX asyryň 5 rewolýusiýasy ýurdy ösüşe alyp gelmegi Ispaniýa öňküsi ýaly yza galak ýurt höküminde galdy.
Mälim bolşy ýaly 1874-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda Ispaniýada Burbonlar monorhiýasy täzeden dikeldildi. 1874-1885-nji ýyllarda korol Alfons-12-ň we 1885-1902-nji ýyllarda onuň dul aýaly Mariýa Kristananyň monarhistik düzgüni kadaly ýagdaýda boldy.
1875-nji ýýlda Ispaniýanyň dolandyryjy toparlarynyň arasynda 2 sany syýasay partiýa konserwatiw we liberal (aram) esaslandyryldy. Köneçiller partiýasyna ilkinji hökümetiň baslygy Konowas del Kostilo ýolbaşçylyk edýärdi. Bu partiýany esasan hem iri ýer eýeleriniň aglaba bölegi we buthana goldaýar. Konserwatorlar öž maksatnamasynda monarhiýanyň kem-kemden konstitusiýa laýýk edip gurulmagyny, ýagny onuň häkimliginiň çäklendirilmegini göz öňünde  tutýardy. Aram partiýa bolsa esasan maliýeçilere we söwdägärlere daýanýardy. Bu partiýanyň başynda Mateo Sagasta durýardy. (Ol 1868-1874-nji ýylyň rewolýusiýasyna işeňňir gatnaşan) Liberal partiýa burbonlar monarhiýasynyň täzeden dilkeldilmegini goldap şol birwagtda häkimiýetinden birnäçe reformalaryň geçirilmegi ugrunda çykyş edýärdiler. Mysal üçin ähliumumy saýlaw hukugyny girizilmegi.
1876-njy ýylda kortesler monarhiýasynyň konstitusiýasyny kabul etdi, karol (şa) ony makullady. Şol konstitusiýa 1931-nji ýýla çenli hereket etdi. Konstitusiýa birnäçe raýat hukuklaryny kepillendirýärdi, ýagny metbugat, ýygnak, azatlygyny, konstitusiýa boýunça kanunçykaryjy häkimiýet kortesler bilen karolyň arasynda bölüşleýärdi, karol (şa) goşunyň we flotyň ýokary Serkerdebaşysy edilip bellenýärdi, şeýle hem ol ýerine ýetiriji häkimiýetiň başlygydy, emma şeýle bolsa-da karola häkimiýetiň razylygy hökmandy.
Monarhistik düzgüni pugtalandyrmak maksady bilen könesil we aram partiýalar öz aralarynda El-Pardo adyny alan ylalaşyk baglaşýar. Ol 1885-nji ýýlyň Sanjar aýýnda Kanowas bilen Sagostanyň arasynda baglaşylýar. (El-Pardo şa köşgi). Şoňa laýýklykda iki tarap hem gezekli gezegine hökümete gelmegini ylalaşýarlar. Umuman XIX asyryň 90-njy ýyllarynda Ispaniýada her 2-3-nji ýýldan hökümet çalyşdyryp durdy. Onuň hem sebäbi şol 2 partiýanyň arasyndaky bäsleşikdi. Bu döwürde ýurtda başgada birnäçe syýasy guramalar döredildi. Mysal üçin 1886-njy ýýlda Federal respublikan partiýasy 1892-nji ýýlda kotalon milli partiýasy hereketi. 1894-nji ýýlda Basklaryň milli partiýasy. 1897-nji ýýlda Milli respublikan soýuz.
XIX asyryň 90-njy ýyllarynda Ispaniýada terrorçylyk hereketi ösüp başlaýar. 1897-nji ýýlyň Alp Arslan 8-de italýan akarhisti tarapyndan hökümetiň baştutany Kastilo öldürilýär. Hökümete ýene-de Sagastonyň ýolbaşçylygynda liberallar gelýär. Bu döwürde Ispaniýa bilen ABŞ-ň arasynda gapma-garşylyk güýçlenýär. Sebäbi häli Kuba, Puerto-Riko, Karolin we Marian adalary, Filippinler şeýle hem Afrikadaky birnäçe ýerler Ispaniýanyň tabynlygyndady. ABŞ we Germaniýa bolsa Ispaniýanyň baknadarlaryna tamakindi.
Indi Ispaniýanyň elinde diňe Afrikadaky eýeçilikleri Gwineýa, Günbatar Sahara galypdy. XX asyryň başynda Ispaniýa Marokkony basyp almak syýasatyny işeňňirleşdirdi. Emma bu hereketde oňa Fransiýa böwet bolup durýardy. 1901-1902-nji ýyllarda Marokkany bölüşmek meselesi boýunça Fransiýa ispan gepleşikleri bolup geçdi, emma ol netije bermedi.
1904-nji ýýlda iňlis-fransuz şertnamasy boýunça Morokko 2 fransuz we ispan Marokkasyna bölünýärdi. Ispan Marokasyna Marokkanyň Demirgazygyň bir bölegi 60-66-ň bir bölegi degişlidi. (onuň meýdany 28 müň km2).
XIX-XX asyrlaryň sepgidinde Ispaniýanyň ykdysadyýeti gaty gowşandy. Ispaniýa esasan hem agrar ýurtlygyna galýardy, onuň içeri bazary çäklidi. Ekerançylyk ýerleriniň aglaba bölegi Latifundistleriň (iri mülkdardan) elindili, Mysal üçin: gersog Alba –96 müň ga, gersog Medinaseli-96 müň ga, gersog- Pinýaranda-52 müň ga ýerleri bardy. Ýer eýeleri Madridtde ýaşaýardy, ýerleri dolandyryjylar edara edýärdi. Şol ýerleriň bir bölegi aw etmek üçin niýetlenendi bir böleginde mal saklanýardyr.
Latufundiýalarda esasan hem oba hojalyk işçileri işleýärdi, olaryň sany takmynan 2-2,5 mln-dy. Şolaryň bir bölegi kärendeçidiler. Umuman, Ispaniýanyň oba hojalygy Ỳewropanyň ösen ýurtlaryndan yzdady. Ýurtda agrar gatnaşyklaryň gowşaklygy senagatyň ösüşini bökdeýärdi. 1900-nji ýýlda özbaşdak ilatyň 68% oba hojalygynda, 16% senagatda, 16% hem hyzmat edişde işleýärdi. XIX asyryň 90 ýyllarynda Angliýanyň, Fransiýanyň, Belgiýanyň işewür adamlary ispan senagatynyň demir magdan, dokma pudaklaryna uly möçberde maýa goýumlaryny goýup başladylar.
Netijede XX asyryň başynda Ispaniýada ilkinji senagat birleşmeleri döräp başlady. 1900-nji ýýlda demirgazyk jemgyýeti, 1902-nji ýýlda “Altos Ornosde Biskaýýa” kompaniýasy Aragom maşyn gurluşygy we demirmagdan jemgyýeti, ispan gämi gurluşygy jemgyýeti we ş.m Şeýle hem Ispaniýanyň senagat we söwda ösüşinde täze banklaryň açylmagy möhüm ähmiýete eýedir. Mysal üçin: 1901-nji ýýlda ispan-amerikan banky 1902-nji ýýlda Ispan kredit banky, Biskdýn banky we ş.m. netijede ýurduň iri mülkdarlary banklaryň senagat  ulag we söwda  kompaniýalarynyň aksiýalaryny satyn alyp başlady.
Umuman ýurduň baý işewür toparlarynyň senagata ýakynlaşmagy Ispaniýanyň ykdysady ösüşinde täsir edip başlady. 1902-nji ýýlyň Magtymguly aýynyň 17-de şa Aldons –13 tagta çykaryldy (1902-1931). Onuň ýurdy dolandyran döwründe-de nobatlaýyn hökümet düzmek dowam edýärdi. Hökümete gelen partiýa karteslerde hem öz tarapdarlarynyň agdyklyk etmegi ugrunda alada edýärdi.
.se
Şwesiýa'nin internet kodu.
Babek
Serediň
Babegiň gozgalaňy
Alfir
Alfir – Kät şäheriń çetinde ýerleşen bir-biriniń içinden gurulan üç berkitmeli, palçykdan we çig kerpiçden bina edilen  galadyr. Olar beýiklik boýunça bir-biriniń yzyndan ýerleşipdir”. VIII asyryń ahyrlarynda IX asyryń başlarynda Köneürgençde ylmyń täzeden ýokary göterilişi başlanýar. Muńa al Horezminiń (783-850 ý) ylmy işleri şaýatlyk edýär. Köneürgençde Merkezi gümmezli köşkler peýda bolupdyr.
.sg
.sg - Singapur'nin Internet kody.
Täze Merwiň galalary
Umumy
1221-nji ýylda Çingiz hanyň leşgerleriniň weýrançylykly çozuşlaryndan soňra birwagtlarky gülläp ösen Merw ülkesi harabaçylyga öwrülýär. Merwiň mongol çozuşlaryndan öňki ýadygärlikleri gadymy ýa-da Köne Merw ady bilen mälimdir. Täze Merw diýen at bolsa ilkinji gezek XV asyryň birinji onýyllygynda Teýmir leňiň ogly Şahruh bilen bagly tarayha girýär. 1396-njy ýylda Horasana häkim bellenen bu ýaş, gujurly hökümdar Gadymy Merwiň ummasyz meýdany tutup ýatan mes toprakly tekiz ýerleri bilen içgin gyzyklanýar. Bir mahallar durmuşyň joş alan ýerlerinde uly oturymly ýaşaýşy ýola goýmak maksady bilen ol ilkinji nobatda mongollar sebäpli Murgap derýasynyň tas 200 ýyllap ýumrulgy ýatan Soltanbent berkitmesini dikeltdirip, gömülen ýäpläry açdyrýar. 1407-1409-njy ýyllarda Şahruh ýörite niýetlenen plan esasynda Gadymy Merw läyer harabalarynyň ep-esli günortasyndan Täze Merwiň, ýagny soňra Abdyllahangala ady bilen biziň günlerimize gelip ýeten galanyň gurluşygyna başladýar.
Abdyllahan gala
Täze Merw galalarynyň ilkinjisidir. Şahruhyň döwürdeşi bolan taryhçy Abdyrazzak Samarkandynyň bellemegine görä Şahruh bu galanyň gurluşyk işlerini dolandyrmak žçin guramaçy emeldarlardan Alaeddin Kukeltaşy, Musany hem-de edenli hökümet işgäri Emiraly Şeýanyny belläpdir. Seýdip häzirki Baýramaly şäheriniň demirgazygyna sepleşip oturan, orta asyr döwrüne degişli Täze Merw galasy - Abdyllahan gala bina edilipdir.
Göwrümi boýunça gadymy Merw galalaryndan has kiçi bolan bu galanyň daş ýüzi 24×24×5 sm. ölçegdäki çig kerpiçler bilen, içi bolsa Soltan Sanjar mawzoleýiniňkä görä kiçeçräk dörtgyraň kerpiçler bilen, diwary her bir metr beýiklikde 5 sm. içe gidýän görnüşde salnypdyr. Galanyň gapdal diwarlarynyň uzynlygy 630 metrden 695 metre çenli bolup, olaryň saklanyp glan ýerleriniň galyňlygy 2,5-3 metrden 6 metre, beýikligi hem 5-7 metre çenli ýerýär.Galanyň daşyndan diwardan omzaşyp daşa çykýan egme görnüşli 44 sany gorag diňleri salnypdyr. Galanyň gündogar, günbatar we günorta diwarlarynda derwezeler bolupdyr.
Baýramalyhan gala
Bu gala Abdyllahangalanyň günbatar diwaryna sapylyp, üň ganat görnüşinde salnypdyr. Onuň salnan wagty barada alymlaryň arasynda kesgitli bir pikir ýok. Galanyň ady Merwe az wagtlyk hökümdarlyk eden (1782-1785 ýý.) gajar hökümdary Baýramaly hanyň ady bilen baglanyşdyrylýar.
Kafein
Kafeyin, yada trimetilxantine, arassa yagdayinda ajymtyk tagamly chage(toz/powder/parashok/?). Kokayin, geroyin yali beyni ishleyish derejesini beygeldyan we nerwiy sistema tasir edyan herekede getiriji. Dunyade in kop ulanilyan narkotiki serishde we kabir chaklamalara gora Amerikadaky adamlaryn 90% her gun ulanyarlar. Birinin ortaca alyan kafeyin mukdary 5 kase(cup) kofya barabardyr.
Adama tasiri
Kafeyinin tasiri, ony kabul edyan adamynyn gowresine gora uytgeyar. Kop kishi ozume-bir-geleyin diyip kabul etsede, ishinizdaki performance yokarladyryp bilshi yali, depressiya, insomniya, nerwinnilik yali tasirler hem getirip biler. Sizi ukydan "danyp saklasada", yadynyzy efficient ulanyp bilmezliginiz mumkin. Hatda kafeyin sizin beylekiler bilen aragatnashygynyza hem zeper yetirip biler.
Zyyanlary
Kafeyinin kabir tasirleri biraz gaharlandyryjy. Beyleki tasirleri duybinden ziyanli. Cilim cekyanlere has beter, nikotin ganyn dowleniyasyny (pressure/basinc/"basyş"turkmence?) beygeldyar we kafeyin meselani has erbetleshdiryar.
Kop mukdarda kofiya icmegin yurege ziyanlidigi aydilyar. (Ejemin cagalara kofiya icmek bolmayar, yurege ziyanli diyyani yadima dushdi, belki siz hem on eshidensiniz). Yurek urush kadalaryny bozyar. Ayal mashgalalarda rak(cancer/kanser) bolma ahtimalyny kopeldyar.
Kop mukdarda kafeyin almagyn ashakdaky tasirleri bolup biler:
Gajarlar döwleti
Mowzugy: Eýran gajar türkmenleriniň şanesli döwründe
Meýilnamasy:
1.	Mukaddes Ruhnamada gajar türkmen döwletiniň taryhynyň beýany.
2.	Eýranda gaarlar şanesliniň häkimiýet başyna gelmegi. Agamuhemmet han.
3.	Eýran XIX asyrda
Faýl:gajarlar.jpg
Mertebesi belent Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Rühnamasynyň 145-nji sahypasynda gajar türkmenleriniň aşakdaky ýaly şejeresiniň bolandygyny ýazýar: Mukaddes Ruhnamanyň 242-nji sahypasynda bolsa gajarlar barada şeýle maglumatlara gabat gelýäris: “Bu Eýranda iň soňky höküm süren türkmen hökümdarlygydyr. Gajarlar oguz türkmenlerindendir. Sefewilerden Şyh Ala bergi üçin degişli diýlip Anadoludan Eýrana giden ýedi türkmen-oguz taýpasynyň içinde gajarlaryň bardygy taryhdaky maglumatlarda geçýär. Ol taýpalar şeýle sanalýar: ustaçly, şamly, tekeli, baharly, dulkadyr, owşar hem gajar. Gajarlaryň taryhda Häzirbegjandan Astrabat, Merw, Horasan taraplaryna, hatda Kazwin hem Yspyhana çenli ýaýrandygy bellidir. Gajarlardan Agamuhammet han 1779-njy ýylda hökümdarlygyny yglan edip tagta çykdy. Ol bu hökümdarlygy esaslandyran adamdyr. Gajarlar tä 1925-nji ýyla çenli Eýranda hökümdarlyk etdi.”
Gajarlar şanesliniň Eýranda alyp baran içeri we daşary syýasaty barada (XIX asyryň ahyryna çenli döwrüni) aýratynlykda seljerip geçeliň!
AGAMUHAMMET HAN (145, 242) – Eýranda Gajarlar şanesliniň ilkinji şasy, Gajar türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy bolup, ol 1742-1797-nji ýyllarda ýaşap geçipdir.
XVIII asyryň ikinji ýarymynda Nedir şa aradan çykandan biraz soňra ýurt çaýkanyp, Eýranda döwlet dagynyklygy başlandy. Bu döwürde Gajarlardan Agamuhammet han, Owşarlardan Nedir şanyň kör agtygy Şahruh, Abdallardan Nedir şanyň öňki serkerdesi Ahmet şa, Zendlerden Kerim han tagt ugrunda göreşipdirler. Sanalanlaryň arasynda has güýçlileri Agamuhammet han hem-de Kerim han Zendi bolupdyrlar. Bu ikisiniň arasyndaky göreşde Agamuhammet han ýeňip, tagty eýeleýär. Ol 1784-nji ýylda Tährany ýurduň paýtagty diýip jar edýär. Onuň sebäbi Eýranyň owganlar tarapyndan tozdurylan günortasy, ykdysady merkez däldi, indi ol ýerler öňki ähmiýetini ýitiripdi, galyberse-de Agamuhammedi goldajak türkmen taýpalary ýurduň demirgazygynda ýaşaýardylar.
Zendleriň garşylygyny syndyrandan soňra Agamuhammet han Gürjüstana garşy ýörişe taýýarlyk görüp başlaýar. 1795-nji ýylyň ýazynda başlanan harby ýöriş onuň üçin üstünlikli geçipdi. 1795-nji ýylyň Ruhnama aýynda Agamuhammediň esgerleri Tbilisiniň golaýyna gelýärler we şäheri basyp alýarlar. Ozüniň bu ýörişini ol «din ugrunda uruş» diýip atlandyrypdy. 1796-njy ýylda Eýranyň ähli ýerlerini diýen ýaly birleşdirip, Eýranyň şasy boldy. 1796-nji ýylda Eýranyň iri welýatlarynyň biri bolan Horasana ýöriş guraýar. Horasany bu döwürde Nedir şanyň agtygy Şahruhyň ogly Nedir mürze dolandyrýardy. Nedir şanyň Hindistana ýoriş döwründe eýelän hazynasy şol sanda dünýä meşhyr uly göwher Nedir mürzededi.
Agamuhammediň goşunlary Maşadyň golaýyna gelende Nedir mürze şäherden çykyp, Owganystana gaçyp gidýär. Kawkaza ikinji gezek ýöriş döwründe dildüwşik netijesinde 1797-nji ýylyň Magtymguly aýynda öz goşunynyň bir harby serkerdesi tarapyndan öldürilýär.
FATH ALY (145) –gajar türkmenleriniň ikinji şasy ( hökümdarlyk ýyllary 1797-1834). 1797-nji ýylda gajar türkmenleriniň döwletini esaslandyran Agamuhammet şa öldürilenden soňra tagta geçen Fath Aly şa tä 1801-nji ýyla çenli tagta dawa edýän beýleki dawagärler bilen häkimiýet ugrunda göreş alyp barmaly bolýar. Esasy garşydaşlary bolan Horasanyň hökümdary Nedir Mürzäni, Kazwin töwereklerine eýelik edýän Sadyk han Şekakini çetleşdirenden soňra ol şa tagtynda ymykly ornaşypdyr. Fath Aly şanyň döwründe Eýranyň içeri syýasatynda-da, daşary syýasatynda-da şowsuzlyklar az bolmandyr. Ýurtda ýerli hökümdarlaryň garşylygy güýçlenipdir. Ol köplenç goşun ulanyp, gozgalaňlary basyp ýatyrmaly bolupdyr.
Fath Aly şanyň dolandyran döwrüniň birinji onýyllygynda baş wezir Hajy Ybraýymyň täsiri uly bolup, şa şonuň bilen maslahatlaşman hiç-hili karar kabul etmändir. Emma Hajy Ybraýymyň abraýynyň barha artmagyndan çekinip, Fath Aly şa 1808-nji ýylda ony hazynany talamakda aýyplap tussag edipdir.
1833-nji ýylda Fath Aly şanyň uly ogly mirasdüşer Abbas Mürze ýogalýar. 1834-nji ýylda Fath Aly şanyň özi hem aradan çykýar. Muhammet (145) - Eýranda döredilen gajar türkmenleriniň döwletiniň ücünji şasy (hökümdarlyk ýyllary 1834-1848). Ol gajar türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Fath Alynyň agtygydyr, şanyň mirasdüşer ogly Apbas Mürzäniň ogludyr.
Muhammet şanyň tagta geçişi barada şulary aýtsak, ol mirasdüşer şazada däldi. Fath Aly şa ýogalandan soňra onuň ogly Abbas Mürze tagta geçmelidi. Emma Abbas Mürze 1833-nji ýylda (entek kakasy dirikä) duýdansyz ýogalandan soň Muhammet Hyradyň daşyny gabamasyny bes edip, Tährana gelip, özüni mirasdüşer şazada diýip jar edýär. 1834-nji ýylda atasy Fath aly şa ýogalandan soň bolsa ol onuň  üç oglundan rüstem çykyp, Muhammet şa tagtyny eýeleýär. Muhammede häkimiýeti eýelemäge iňlisler kömek berýär. Emma iňlisleriň Hyrada dawa etmesi welin Muhammet şany biynjalyk edipdir. Ol ýaşlykdan “Hyrat Eýrana degişli bolmaly” diýen düşunjä uýupdyr. Iňlisler ony öz adamsy hasaplap, Eýran goşunlarynyň üstünden Angliýanyň  gözegçiligini gurnamaga synanyşanlarynda Muhammet şa halkynyň, watanynyň ar-namysyny ileri tutup, öz şahsy bähbidinden geçmegi başarypdyr we iňlisleriň şeýle teklibini dessine ret edipdir. Muhammet şanyň özüni alyp baryşy barha we barha iňlislere ýaramandyr. 1837-nji ýylda Muhammet şanyň Hyrada harby ýöriş guramagy iňlis-eýran gatnaşyklaryny has-da erbetleşdirpdir. Inlis hökümeti eger-de Eýran Hyradyň daşyny gabamasyny bes etmese onda oňa garşy Angliýanyň urşa başlajakdygyny aýdyp haýbat atypdyr. Haýbat diýip düşunmezlikleri üçin Angliýa öž harby gämilerini Pars aýlagyna girizipdir. 1838-nji ýylda Muhammet şa Hyradyň daşynyň gabawuny aýyrmaga we iňlislere kem-käs eglişikler etmäge mejbur bolupdyr. Ýone, iňlisleriň Eýranda ýerli kanunlara boýun egmezlikleri  baradaky talabyny  kanagatlandyurmandygy üçin Angliýa 1838-nji ýylda Eýran bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesip, ilçilerini yzyna çagyrypdyr. Iňlis-eýran urşundan gaça durmak maksady bilen Muhammet şa 1841 –nji ýylda iňlisleriň ähli talaplaryny diýen ýaly kabul etmäge mejbur bolupdyr. Her näme-de bolsa Hyrat dawasy tamamlanyp, urşuň öňüni almak Muhammet şaha başardypdyr. 1847-nji ýylda ol Osman Türkmen döwleti bilen şertnama baglaşyp, iki ýurduň serhedinden geçýän Şatt-el-Arap boýunça döwlet araçägini kesgitlemek barada ylalaşypdyr. Şol şertnama boýunça käbir portlaryň yzyna, Eýrana berilmegini gazanypdyr.
Muhammet şa Eýranyň üstünde Russiýa bilen Angliýanyň hars urýandyklaryna gowy düşunipdir. Şonuň üçin başarsa olaryň ikisinden hem gaça durmaga synanyşypdyr. 1848-nji ýylyň Ruhnama aýynda Muhammet şa aradan çykypdyr.
Nasreddin (145) – gajar türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy (hökümdarlyk ýyllary 1848-1896). Ol üçünji gajarlar şanesliniň üçünji şasy Muhammediň ogludyr.