Ýerleriň_zaýalanmagy
Ýerleriň zaýalanmagynyň daşky gurşawa we adamlara edýän täsiri
Adamlar agaç, odun we beýleki agaç önümlerini almak üçin tokaýlary, tokaý massiwlerini we gyrymsy agaçlary çapýalar. Bu ýagdaý ösümlik örtüginiň çenden aşa azalmagyna getirýär we tebigat öz-özüni öňki durkuna getirmäge yetişmeýär. Her ýyl biz 13 million gektar tokaýlary ýitirýäris, we gurak etraplardaky ýerleriň hemişe ýaramazlaşmagy 3,6 milliard gektar meýdanly ýerleriň çölleşmegine getirdi. Bu ýagdaý ýarym guran tokaýlarda syn etmek bolýar we şol ýerlerde odun ýetmezçiligi aýdyň duýulýar. Öri meýdanlarynda çenden aşa köp mallaryň bakylmagy hem şol ýeriň ösümlik örtüginiň zaýalanmagyna getirip bilýär. Ýagny başga söz bilen aýdanyňda, eger öri meýdanynda aşa köp mal bakylan ýagdaýynda, şol ýeriň ösümlik örtügi öz durkuny özi düzedip ýetişmeýär we netijede şol ýer ýel we suw eroziýasyndan zaýalanyp başlaýar. Esasan bu mesele Owganystanda hasda ýiti duýulýar. 1980-1990-njy ýyllardaky demografik ösüş netijesinde owal hem az bolan oba-hojalygyna ýaramly ýerleriniň hasda azalmagyna getirdi (Hindistanda 14%, Päkistanda 21% azaldy). Ýer ýüzüniň ilatynyň artmagy hem topragyň ýaramazlaşmagyna belli bir derejede öz täsirini yetirýär. Köp ýerlerde kämil bolmadyk oba-hojalyk metodlary ulanylýar. Meselem, ilatyň çakdan aşa köpelmegi bilen azyk önümçiligine bolan isleg artýar we daýhanlar bir möwsümiň dowamynda 2-3 tapgyr ekin alýarlar. Bu bolsa topragyň hasylsyzlygyna, garyplaşmagyna getirýär, ýagny toprakdaky gerek bolan ýokumly maddalar azalýar. Bu ýagdaýlardan baş alyp çykmak we topragyň hasyllygyny ýokarlandyrmak üçin himiki dökünleri ulanmaly möçberinden has köp ulanýalar. Emma bu ýagdaýlaryň ählisi topragyň ýaramazlaşmagyna getirýär. Eger-de adamlar ene topragy maksada laýyk ulanan ýagdaýlarynda ýerleriň gowulanmagyna we düzüm taýdan ýokarlanmagyna getirip bilerdi. Topragyň ýaramazlaşmagy elmydama ilatyň aşa gürüligi bilen bagly bolup durmaýar. Gaýta adamzadyň gündelik iş tejribesi daşky gurşawyň we landşaftyň gowylanmagyna getirip bilerdi. Ilatyň köpelmegi toprak üçin we onuň hasyllylygyny artdyrmaga, hatda onuň adaty ýagdaýyndan hem ýokarlanmagyna getirip bilerdi. Topragyň ýaramazlaşmagynyň ýakymsyz tarapy, buda Dünýädäki oba-hojalyk we sürüm meýdanlarynyň azalmagy we şonuň netijesinde döwletleriň ekonomiki taýdan ösüşine özüniň oňyn täsirini ýetirýär. Ýerleriň düzüm taýdan üýtgemegi, ýagny olaryň düzümindäki yokumly maddalarynyň azalmagy topragyň hasylsyzlygyna getirýär. Bu bolsa iýmit howupsyzlygynyň ýüze çykmagyna, iýmit ugrundaky konfliktleriň emele gelmegine, köp ýurtlarda bolsa açlygyň ýüze çykmagyna esas bolup durýar. Topragyň ýaramazlaşmagy Afrikanyň we Aziýanyň köp ýurtlarynyň iň möhüm içerki meseleriniň biri bolup durýar. Ýer zaýalanmasy we çölleşme adam saglygyna dürli ýollar bilen täsir edip biler. Çöl giňeýär, iýmit önümçiligi peselýär, suw çeşmeleri guraýar. Netijede, gurakçylyk we açlyk ilaty hasylly topraklara göçmäge mejbur edýär. Azyk we suw serişdeleriniň azalmagy ýalňyş iýmitlenmege alyp barýar. Suw we iýmit üsti bilen geçýän keseller, şemal eroziýasy sebäpli atmosferadan gelýän tozan we beýleki howa hapalanmasy sebäpli dem alyş ýollaryň keselleri we adamlaryň başga ýerlere göçmegi netijesinde ýokanç keselleriň ýaýramagy köpelýär. Geljekki nesilleriň ýaşaýyş üçin ýeriň berýän ähli mümkinçiliklerini ulanyp we peýdalanyp bilmegi üçin, çölleşmäniň we ýer zaýalanmasynyň öňüni alyp göreşmek ugrunda degerli çäreleri alyp barmalydyr. Onuň üçin, durnukly ösüşiň şertlerine laýyklykda, biz geljekki nesillerň mümkinçiliklerini elinden alman, tebigy serişdeleri rejeli ulanmagy başarmalydyr.