cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkmen halkynyň kemala gelmegi
Türkmen halkyýetiniň kemala gelmek prosesiniň tamamlanmagy XIV-XV asyrlara degişlidir. Oturymly ýagdaýa geçen sähraly taýpalaryň we Günorta Türkmenistandaky oturymly gadymy ilatyň galyndylarynyň birikmegi, esasan şol wagtda tamamlandy.
Türkmenleriň esasy ata-babalary oguzlar we demirgazyk Horosanyň şolar bilen gatyşan oturymly ilaty hasaplanýar. Bulardan başga-da türkmenleriň sostawyna abdal, aram galmyk, gypjak, garlyk, mongol, tatar,  merkit, mukry, agar, keraýly, halaç ýaly häsiýetli atlardan bolan uruglary we öz wagtynda Türkmenistanyň territoriýasynda ýaşap, türkmen halkyna  goşulan beýleki halklaryň atlary bilen  atlandyrylýan uruglary hem görýäris.
Käbir türkmen taýpalary (meselem seýit, şyh, hoja taýpalary) özleriniň gelip çykyşy boýunça ähtimal, musulman ruhanylary bilen baglanyşykly bolmaly.
Halkyň kemala gelmeginde onuň özen kökleriniň hemmesiniň täsiri ýetýär. Täze kemala gelen halka öňki oturymly hasaplanýan ilatdan  antropologik  keşp geçýär.
Türki dilli taýplaryň türkmen halkynyň kemala gelmeginde esasy orun tutandygy sebäpli olaryň dili türkidir. Şeýlelikde, türkmen halky ýewropapisint  keşpli-süýri kelleli, türki dilli halk bolup, etnos höküminde kemala gelipdir. Emma welin türkmenlerde mongol jynysynyň sypatlarynyň galyndysy-da mese-mälim duýulýar. Türkmen dili gaty köp taýplaryň miwelerine bölünip gelen bolsada, ähli türkmen taýplary üçin düşnükli dil hem şol wagtda emele geldi. Ol dile horosanlylaryň, horezmlileriň dillerinden we türkmenleriň sostawyna  giren başga-da köp taýpalaryň hem-de halkyýetleriň dillerinden gelip goşulan kän sözler bilen  baýlaşdyrylan oguzlaryň dili esas boldy.
Alymlaryň bir topary XIV-XV asyrlarda Tire-urug birleşmeleriniň emele gelmegi bilen  baglanyşykly türkmen halkynyň kemala gelmegi baradaky garaýyşlar bilen ylalaşmak “türkmen halky X-XI asyrlarda oguz, seljuk hereketleri, seljuklar dinastiýasynyň ýolbaşçylygynda merkezleşen türkmen döwletiniň esaslandyrylmagy türkmen halkynyň  kemala gelmeginiň  deslapky şertidir” diýip “eýýam şol döwürde X-XI asyrlarda umuman milli düşünje hem-de umumy dil döräpdi” diýen  pikire uýýarlar. Emma biziň pikirimize entek X-XI asyrlarda Horosanyň we Horezmiň ýerli ilatynyň türkileşmek prosesi doly bolup geçmändi. Bu prosesiň bolup geçmegi üçin Seljuklaryň bary-ýogy 100 ýyl gowrak agalyk eden  döwri ýeterlik däl  diýip hasap edýäris. X-XI asyrlarda Alynky Aziýa göçüp giden dürli taýpa-tireleriň özlerini “türkmenler” diýip atlandyrmakda umumy milli düşünjäniň, ýagny türkmen  halkynyň kemala gelendigine esas bolup hyzmat edip bilmez. Sebäbi entek bu döwürde ýokarda belleýşimiz ýaly gelmeşen oguzlaryň we seljuklaryň özlerini “türkmenler” diýip atlandyrylmagyna garamazdan  entek ýerli  ilatyň arasynda  türkleşmek prosesi tamamlanmandy.
Alymlaryň bir toparynyň X-XI asyrlarda türkmen halkynyň halk höküminde kemala gelmegi onuň içgin ösüşiniň netijesidir diýen meselesinde hem  jedele ýer goýýar. Sebäbi bu ýerde hem edil ýokardaky agzalan delili gaýtalamak ýerlikli diýip hasap edýäris. Sebäbi entek horosanlylaryň, horezmlileriň  gelmeşek taýpalar watanyna täzeden dolanypdyr diýip hasap edeli, oguzlar bilen assimilýasiýalaşmak prosesi doly bolup geçmändi. Şu pikirdäki alymlaryň türkmen “halkynyň kemala gelmeginde daşky faktor höküminde oguzlaryň, seljuklaryň uruşlary halkyň  döremek prosesini  çaltlandyrdy” diýip gelen netijesinde hem jedele ýer kän. Sebäbi her bir uruş tozgunçyltga getirýär. Tozgunçylyk bolsa halkyň kemala gelmegine  elmydama tersine täsir edýär. Ýöne şu ýerde meselä başgarak çemeleşilse ýagny  oguzlaryň, seljuklaryň Türkmenistana  aralaşmagy, olaryň merkezleşen döwlet döretmegi Türkmenistanyň çäklerinde ýaşaýan taýpalarda  halkyýetiň emele gelmegine  täsir edip, ýerli ilatyň  goşluşmak, türkleşmek prosesini çaltlaşdyrdy diýip hasap edilse biziň pikirimizçe dogry bolýardy.
Taryhy edebiýatlarda ykrar edilişine  görä, oguzlar mangolpisint (mongoloid)  jynsyna degişli diýip hasap edilýär. Bu pikir IX-X asyrlarda ýaşan al-Masudyň: “Türkmenleriň oguz tiresiniň adamlarynyň boýlary pesdir we gözleri kiçidir” diýen ýazgysyna esaslanýar. Emma alymlaryň esasy bölegi bu pikire uýmaýarlar. Oguzlaryň Syrderyanyň aşak akymlarynda, Horezm sebitlerinde ýaşan toparlary X asyrda süýri kelle görnüşli bolupdyr. Ony arap geografy Mukaddesiniň (Mandisiniň – X asyr) işleri we arheologik maglumatlar subut edýär. Biz hem şu pikir bilen ylalaşmak isleýäris. Şol bir wagtda hem edil beýleki halklarda boluşy ýaly oguzlarda mongolpisint jynsly toparlaryň bolandygyny pikir etmek kyn. Sebäbi iki eýyamyň sepgidinde  Tura - Altaý ugurlary boýunça halklaryň beýik göçüp gonşy dowam edende,  mongoloid sypatly adamlaryň Altaýdan Turana gelmegi seýrek bolmandyr.
Arçabil etraby
Çandybil etraby Aşgabat şäherinde bir etrap.
Türkmenistandaky etraplar we şäherler
Türkmenistanda 57 etrap, 25 şäher bar. Aşgabatda 1 şäher, 5 etrap, Ahalda 9 etrap, 5 şäher, Balkanda 6 etrap, 7 şäher, Daşoguzda 9 etrap, 2 şäher, Lebapda 16 etrap, 5 şäher, Maryda 12 etrap, 5 şäher.
Alamberdaryň kümmeti
ALAMBERDARYŇ TÜRBESI (XI asyr) Atamyrat (Kerki) şäherinden 12 kilometrlikde Muitasiriň türbesi ýerleşýär. Ýerli ilat ony Alamberdaryň ýa-da Alamdar tugçynyň - “baýdak göterijiniň” mazary diýip atlandyrýar. Rowaýata görä ol halyf Alynyň harby serkerdesi bolupdyr.
Taryhy çeşmeler orta asyrlarda Zemm etrabynda 1004-1005-nji ýyllarda Samany hökümdary Abu Ybraýym Ysmaýyl Muntasiriň öldürilendigine we şu ýerde jaýlanandygyna şaýatlyk edýär. Alamberdaryň mawzoleýi Türkmenistanda XI asyr migmarlygynyň (arhitekturasynyň) iň oňat nusgalaryndan biridir. Planynda inedördül (10,35 metr) bolan bu uly jaý arka paruslarynyň üstünden gümmez bilen örtülen otaglydyr. Inedördül (27 × 27 × 4,5 sm) bişen kerpiçden we figuraly kerpiçden nagyşalanypdyr. Örüm bilen edilen öň ýüzüniň timarlanyşy aýratyn gyzyklydyr. Çüňkleri sekiz gyraňly sütünler bilen berkidilipdir. Girelgesi çaklaňrak peştag (portal) bilen, onuň taraplary bolsa üsti arkaly nagyşly örülen tagçalar bilen haşamlanypdyr
Rowayat
“Bir gezek Alamberdaryň nökerleri çölde suwsuzlykdan horlanypdyr. Alamberdar guýy gözlemäge ugrapdyr hem-de özi azaşmaz ýaly esgerlerinden gije ot ýakmagy haýyş edipdir. Suw tapyp Alamberdar ýalňyşlyk bilen duşmanlaryň oduna barypdyr we olar tarapyndan öldürilipdir”. Arslan Alaýew
Astronomiýa
thumb|right|250px
Astronomiýa (grekçe astron (ἄστρον), "ýyldyz" we nomos (νόμος), "kanun" sözlerinden) asman jisimlerini, meselem ýyldyzlary, planetalary, kometalary hem-de galaktikalary öwrenýän ylymdyr. Ol ewolýusiýa, fizika, himiýa, meteorologiýa hem-de asman jisimleriniň hereketleri bilen gyzyklanýar.
Astronomiýa iň bir gadymy ylymlaryň biri bolup durýar. Irki siwilizasiýalaryň astronomlary gijeki asmanyň metodik gözegçiliklerini amala aşyrypdyrlar. Teleskopyň oýlanyp tapylmagyndan soňra astronomiýa häzirkizaman ylym derejesine ösüp ýetipdir. Taryhy nukdaýnazardan, astronomiýa astrometriýa, gözegçilik astronomiýasy, kalendar düzmek, hatda astrologiýa ýaly dürli ugurlary öz içine alan bolsa, häzirki döwürde professional astronomiýa astrofizika ylmy bilen manydaş hasap edilýär.
Gurbanmämmet Mollaniýazow
Terjimehaly
1963-nji ýyl da Nebitdag yň nebitçilik tehnikumyna okuwa girdi we 1967-nji ýyl da tehnik-gurallayjy hünäri boýunça okuwyny tamamlady. 1966-njy ýyl da “Türkmennebit” Döwlet konserni niň “Burnebitgaz” trestiniň buraw-agtaryş edarasynda burawlaýjynyň kömekçisi bolup zähmet ýoluna başlady.
1967-1969-njy ýyl larda harby gullukda boldy.
1969-1973-nji ýyl larda “Türkmennebit” Döwlet konserniniň Gaz edarasynda gaz işleri boýunça abatlaýjy, “Türkmennebit” Döwlet konserniniň “Burnebitgaz” trestiniň elektrik bilen burawlamak eksperimental edarasynda burawlaýjynyň kömekçisi, “Nebitgazylmytaslama” institutynda nebitpromysel geologiýasy institutynyň laboratoriýasynyň uly tehnigi, “Türkmennebit” Döwlet konserniniň nebit we gaz guýularyny berkitmek boýunça müdirliginiň maşinisti bolup işledi.
1973-1991-nji ýyl larda “Türkmennebit” Döwlet konserniniň “Nebitdagnebit” nebitgaz çykaryş müdirliginde dürli wezipelerde, şol sanda guýulary ýerasty we düýpli abatlaýan sehiniň burawlaýjysy, guýulary düýpli abatlaýan sehiniň burawlaýjysy, ussasy, çylşyrymly işler boýunça ussasy, guýulary düýpli abatlaýan ussa bolup işledi.
1990-njy ýyl da Türkmen politehniki instituty nyň Balkanabat daky bölümine okuwa girdi we ony 1995-nji ýyl da “Nebit we gaz ýataklaryny işläp taýýarlamak hem-de ulanmak” hünäri boýunça tamamlady.
2010-njy ýyl dan bäri “Türkmennebit” Döwlet konserniniň “Nebitgazdüýpliabatlaýyş” trestiniň dolandyryjysy wezipesinde işleýär.
“Watana bolan söýgüsi üçin” medaly hem-de “Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 20 ýyllygyna” ýubileý medaly bilen sylaglandy.
Maşgalaly, iki çagasy bar.
Bagtyýarlyk etraby
Bagtyýarlyk etraby (öňki ady Ruhabat etraby) Aşgabat şäheriniň günbatar we de mirgazyk-günbatar tarapyndaky territoriýalary tutýar. Ol ykdysady-durmuş taýdan çalt ösýän etrapdyr. Etrabyň oba hojalygy pagtaçylyk, däneçilik, gök ekerançylyk, miweçilik pudaklary boýunça yöriteleşdirilendir. Soňky ýyllarda Bagtyýarlyk etraby Aşgabadyň senagat hemrasyna öwrülýär. Onuň çäginde birnäçe häzirki zaman senagat kärhanalary guruldy. Türkmenbaşy jinsi toplumy, dokma toplumy, me- tallurgiýa, turba we mermer zawodlary, panbarhat ýüpek matalaryny, garyşyk ýüplükleri öndürýän fabrikler, ýag za- wody ýerleşýär. 2012-nji ýylda etrapda uly un üweýän toplum işe girizildi. Etrapda 4 şäherçe, 11 geňeşlik, 76 oba bar.
Ibn Hajyp medresesi
( XIV asyr)
Gadymy Ürgenjiň häzirki harabaçylygynyň günbatar gyrasynda örän gyzykly bir ymaratyň galyndylary ýerleşipdir. Onuň adyny ýerli ilat ibn-Hajybyň medresesi diýip tutýar. ibn-Hajybyň gabry diýlip görkezilýän keşananyň syrçaly ýazgylarynyň XIV asyra degişlidigi şeksizdir. Bu jaýa ýagty düşýän penjire goýulmandyr diýse-de boljak. Gümmezli jaýa bir wagtky ýykylan ymaratyň deregine gurlan bolmagy mümkin. Şol keşanaly jaýyň ýanynda zyýarata gelýänler üçin 6x6 metrlik zyýarathana bina edilipdir. Wagtyň geçmegi bilen bu ýerde ýazky metjit bilen birnäçe hüjreler we howuz döräpdir. Soňra ähli gurluşyklaryň töweregini palçykdan edilen haýat aýlapdyrlar.
Ýadygärlige demirgazyk tarapda ýerleşen gapydan girilýär. Giren ýeriňde dälizden öňdäki we çepdäki üsti açyk howlujyklara, däliziň üstündäki gümmezjige gözüň düşýär. Eger dälizden dogry ýöräp içerki 8x12 metrlik howla girsek, hüjreler bilen peştaby synlap bolýar. Peştak gündogar tarapa bakyp dur. Köneürgençde täze medrese gurulýança bu ýerde oglan okadylandygy mälim.
Singapur
thumb|right|Singapur gijesi
Singapur Respublikasy (Republic of Singapore; Republik Singapura; ; சிங்கப்பூர் குடியரசு Ciŋkappūr Kudiyarasu) — Günorta-Gündogar Aziýada bir adada ýerleşýän şäher-döwlet, ol Malakka ýarymadasynyň günorta çetinden insiz Johor bogazy arkaly bölünip aýrylýar. Ol Malaýziýanyň düzümine girýän Johor soltanlygy hem-de Indoneziýanyň düzümindäki Riau adasy bilen serhetleşýär.
Taryhy. Singapur baradaky ilkinji ýatlamalar III asyrdaky hytaý ýazgylarynda bar. ada Şriwidjaýa imperiýasynyň daýanç nokady bolup, merkezi Sumatrede bolupdyr we Tumasik diýip ýawan adyny göteripdir. Tumasik belli bir wagtda esasy söwda merkezi bolupdyr, emma soň çöküp galypdyr. Bu şäher barada arheologiki tapyndylardan başga maglumatlar az.
XV-XVI asyrlarda Singapur Johor soltanlygynyň düzümine giripdir. 1617-nji ýyldaky golland-portugal urşunda Singapur portugal goşuny tarapyndan çozulypdyr.
1819-njy ýylyň 6-njy fewralynda Britan Ost-Ind kompaniýasynyň wekili ser Tomas Stamford Rafflz Singapurda dürli entiki toparlaryň arasynda söwda nokadyny gurmaklyk barada Joharyň soltany bilen razylaşyk baglaşýar.
1867-nji ýylda Singapur Britaniýanyň koloniýasy bolup, iňlisler Singapura Hytaýa barýan ýolda daýanç nokady hökmünde uly baha beripdir.
Ikinji jahan urşy döwründe Ýaponiýa Malaýýany eýeläp, Singapury iňlisleriň elinden aldy. Iňlisler diri güýç sanynyň artykmaçlygyna garamazdan, ýaponlar taktiki usul bilen eýeläpdir. Ýagny iňlisler duşmalary deňizden çozar diýip ähli güýjini diýen ýaly ol ugra serpikdirýär. Ýaponlar bolsa tutuş adadan aýlanyp, gowy berkidilmedik gury ýerden çozýarlar. Singapur 1942-nji ýylyň 15-nji fewralynda Ýaponiýanyň eline geçip, tä 1945-nji ýylyň sentýabryndaky Ýaponiýanyň utulyşyna çenli dowam edýär.
1951-nji ýylda Singapur Britan imperiýasynyň düzüminde öz-özüni dolandyrýan döwlet bolýar. Li Kuan Ýu saýlawlardan soňra premýer-ministriň derejesini göterýär.
1963-nji ýylda referendumyň netijesinde Singapur Malaý Federasiýasy döwleti we öňki britaniýanyň koloniýasyna degişli bolan Demirgazyk Borneo we Sarawak bilen Malaýziýa Federasiýasyna goşulýar.
1965-nji ýylyň 7-nji awgustynda konflikt esasynda Singapur Malaýziýanyň düzüminden çykýar we 9-njy awgustda öz garaşsyzlygyny yglan edýär. singapuryň düzümden çykmagy Malaýziýa hiç hili täsir etmeýär, çünki federasiýanyň ýolbaşçylary bu ýurdyň düzümde bolmagy hytaý halkyna tarapyň peýdasyna etniki balansyň bozulmagyna getirýär diýip pikir edipdirler.
1959-1990-njy ýyllar aralygynda dürli resurslardan kesilen Singapur ( hatda içilýän agyz suwuny hem Johordan we Malaýziýadan getirlipdir) içgi meselelerini çözmäni başarypdyr we üçünji dünýä ýurtlaryň hataryndan ýokary derejeli durmuş ýurduna öwrülmäge başardy.
2004-nji ýylyň 10-njy awgustynda 14 ýyllap Singapuryň premýer-ministri bolan Go Çok Tong respublikanyň prezidenti S.R. Natandan bu derejeden ony aýyrmagy barada resmi haýyştnama ýazdy. Häkimýeti Li Kuan Ýuň uly ogly 52 ýaşly Li Sýan Lun dolandyryp başlaýar.
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli – 1492-nji ýylda Amerika açylanda Pirineý adasynyň döwletleri, Ispaniýa, Portugaliýa Günbatar Ỳewropanyň iň güýçli döwletleri hasap edilýärdi. Şonuň üçin olar XVII asyryň başlarynda çenli Amerikada, Afrikada, Aziýada bolup geçen geografik açyşlaryň we bakna edinmek hereketiniň başynda durýardylar. XVII asyrda berklenen Golland, Zansiýa we Angliýa, Pirineý baknaçylaryny gysyp başlaýarlar. Umuman, XVIII asyryň ahyryna ýokardaky döwletler amerikanlaryň baknalyklaryny öz aralarynda paýlaşyp gutarýarlar.
Baknalyklary işletmek ulgamy ähli amerikan eýeçiliklerinde birmeňzeşdi. (Ispaniýa, Portugaliýa, Angliýa, Fransiýa, Gollandiýa üçin hem).
Olar esasan hem Ỳewropa şalarynyň esasay başlanýan eýeçiligi hökümünde bolup, täze jahanyň ähli tebigy we adam baýlyklary şolara degişlidi. Baknalyklaryň eýeleri bilen baknalaryň arasyndaky söwda dolanşygy berk gözegçilikdedi. Munuň üçin Ispaniýa bilen Amerikanyň arasyndaky söwda 1503-nji ýýlda döredilen söwda palatasynyň üsti bilen amala aşyrdy. Onda-da ilki Sewilýa gämi duralgasynda, 1717-nji ýýldan Kadisde, Fransuz baknalyklarynda 1664-nji ýýlda söwdada West Hind kompaniýasy esasy orundady, 1674-nji ýýldan Fransiýanyň şa hökümeti latyn amerikan işlerine aralaşyp başlaýar.
Umuman, Ỳewropa ýurtlary üçin baknalyklarda söwda işini alyp barmak amatlydy. Şonuň üçin hem Ỳewropa täjirleri gaty tiz baýlaşdyrýardy. Sebäbi şol baknalyklaryň alynýan çig mal Ỳewraziýa ýurtlarynda gaýtadan işlenip, taýýar önümler ýene-de baknalyklara satylýardy. Munuň üçin Amerikadan äkidilýän şeker çig maly hökmünde Ỳewropada taýýar şekere öwrülýärdi. Amerika dürli Ỳewropa döwletleri tarapyndan özleşdirilsede, baknalyklardaky sosial-ykdysady gurluş olaryň tebigy howa we demografiki aýratynlyklary esasynda emele gelýärdi.
Mysal üçin: Karib basseýniniň adalaryndaky Wenesuela, Kolumbiýa kenar, Braziliýanyň Gwiananyň kenarlarynda Ỳewropalylar gelýänçä, indeý taýpalary ýaşaýardy. Şonuň üçin hem ol ýerlerde iňlisleri, italýan-fransuzlaryň ýa-da gollandealaryň gelenligine garamazdan. Ol ýerleriň ykdysady esasyny plantasiýa hojalyklary düzdi hem-de ol ýerlerde öndürilýän şeker gamyşy, pagta, kakao, kofe we beýleki önümler Ỳewropa iberilýärdi. Şol plantasiýa hojalyklarynda işlemek üçin bolsa Afrikadan gara gullar getirilýärdi.
Şeýle hem Amerikan ýerlerinde, ylaýtada Za-Platada, Ģilide, Braziliýanyň käbir ýerlerinde Meksikanyň demirgazygynda çarwa indeý taýpalary köpçülikleýin gyrylýardy. Şol ýerlerde iberiýalylaryň (Prineýlileriň) höküm sürmegine garamazdan maldarçylyk, gallaçylyk merkezleri döredildi. Ispaniýa tarapyndan basylyp alynan ýerler bolan merkezi we günorta Meksika, Täze Granada, Gwatemala, Salwador, Pery, Boliwiýa özüniň tebigy baýlyklary ýagny altyny,kümüşi, zümerret we ş.m tapawutlanman eýsem ýerli ilat ýokary derejede ösen indeý taýpalary maýýa, astek, çibge we ş.m.
Olar özüniň jemgyýetçilik ösüşiniň derejesi boýunça Gündogaryň gadymy ýurtlaryna mahsus görnüşindedi. Ýagny olarda ekerançylyk, senetçilik usulynyň 1000 ýyllyklaryň dowamynda emele gelen görnüşi hereket edýärdi. Umuman, XVII-XVIII asyrlarda Amerikan baknalyklarynda işleýän ilatyň sosial düzümi hem emele gelipdi. Ýangy şol ýerlere göçüp gelen aklaryň arasynda garyplaşanlar hem bardy, şol bir wagtda indeýleriň, negrleriň arasynda iri mülkdarlar we baý plantatorlar hem bardy.
Togrul beg
250px|right|thumb|Togrul beg minarasy, Reý, Eýran
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Emma baknalyklaryň dolandyryş edaralarynda ýokary wezipelere bellenende ak reňkliler aýgytlaýjy ähmiýete eýe bolýardylar. XVIII asyryň ahyry XIX asyryň başlarynda Latyn Amerika baknalyklarda sütemiň gerçlenmegi zerarly Negrleriň köpsanly bölegi ö hojaýýnlaryndan gaçyp, baryp ýetmegi kyn ýerlere göçýärdiler we şol ýerlerden şahsy şäherlere we plantasiýalaryna çözuş edipdurýardylar. Esasan hem indeýler baknalaryň eýelerine garşy göreşmegi olary şol ýerlerden kowmagy we ýitirilen erkinligi isleýärdiler.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Hüküm sürdi 1037-1063
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Şol sebäpli hem aýry-aýry baknalyklarda häkimýete garşy gozgalaňlar bolup olar uly gandöküşikli söweşler bilen tamamlanýardy. Latyn Amerikasynyň ilatynyň gahar-gazaby şol ýerlerdäki altynyň-kümüşiň we gymmatbaha daşlaryň Ỳewropa äkidilmegi bilen baglanşykly has artýardy. 1799-1804-nji ýýlda iri neme alymyAl-r Fon Gumbold Latyn Amerikany çuňňur öwrenip şeýle ýazýar: “Täze Ispaniýa şa hazynasyna iňlislere seredende 2 esse köp girdeji getirýär”. Beýle dilýilmegi her birmeksikalynyň hindistanla seredende goşmaça önüi 10 esse artyk berýär.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Ýurdy: Seljukly Hökümdarlygy
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
XVIII asyryň ortalarynda Latyn Amerikasy ýurtlarynda önümçiligiň täze görnüşi ýagny çig maly gaýtadan işleýän kärhanalaryň emele gelmegi bilen baglanşykly. Indi baknalykda senagat kärhanalaryň döredilmegi şol ýerleriň ilatyny hem artdyrdy.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Özünden soň: Alp Arslan
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Mysal üçin: Günorta Amerikada (Boliwiýada) Potosi ýerinde kümüş käniniň işläp başlamagy netijesinde 1570-nji ýýlda ilat 120 müňdi. Şonuň üçin eýýam XVIII asyryň II ýarymynda Ispaniýa we Portugaliýa Amerikada söwdanyň erkinliginiň reformasyny geçirdiler. Netijede olaryň alýan girdejileri hem artdy. Mysal üçin: 1778-1784-nji ýýllarda Ispaniýa Amerikadaky Baknalyklardan 9 mln-dan 143 mln peso mukdarynda girdeji aldy. Şeýle hem baknalykda haryt önümleriň artmagy bilen ýerli täjirleriň emele gelmegi we berkligi duýulýardy. Emma amerikan baknalygynyň aglabasyndaky ilat göçüp gelenlerdi. Şonuň üçinhem olar ol ýa-da beýleki ýagdaýda Ỳewropalylar bilen garyşyk gatyşykdy. Eýýam 1-2 nesilden soň olar ýerli ilatyň hasabyna girýärdi. XIX asyryň başlaryna şolaryň esasy böleginiň elinde söwda jaýlary, känleriniň ýarysyna golaýý, iri hususy ýerleriň aglabasy jemlenipdi.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Aýallary: Altynjan hatyn, Seýýide Fatima
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Söwdanyň we telekeçiligiň erkinligi söwda bäsleşiginiň erkinliginiň esasyny emele getirýärdi. Latyn Amerikasy ýurtlarda beýle ýagdaý Gündogar Ỳewropa ýurtlarynyň söwdagärleriniň we fabrik eýeleriniň täsiriniň gowşamagyna alyp gelýärdi.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Lakamy: Rukneddin. Ebu Talyp. Dini ady: Muhammet. Öz ady: Togrul beg.
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Şeýle ýagdaýda Latyn Amerikan baknalyklarynda azat edijilik hereketleri ýaýbaňlanýardy. XVIII asyryň ahyry XIX asyryň başlarynda ýagny Ỳewropa ýurtlarynda rewolýusialar we uruşlar bolup geçýän şertlerinde, şol hereketler Latyn Amerikan ýurtlaryna hem täsir edýär.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Doguldy: 990-njy ýyl. Horasan
Öldi: 04. 09. 1063.
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Mysal üçin: 1780-1781-nji ýýlda Peruda indeýleriň güýçli gozlaňy bolup, ol milli azatedijilik hereketi häsiýetdedi. Emma 1822-nji ýýlda Braziliýada bolup geçen rewolýusiýa buržuazhäsiýetdedi. Sebäbi bu ýurt bütin XVIII asyryň dowamynda ilatyň 10 esse artmagy sebäpli onuň öndüriji güýçleri hem has ösüpdi. Ondan başga-da 1815-nji ýýlda Braziliýa täze syýasy dereje ýagny Portugal şalygynyň deňhukukly bölegi derejesini alypdy. Şeýle bolsada Portugal şalygy ol ýerde köne düzgünleri saklap galjak bolýardylar. Emma 1822-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 7-ne Braziliýada täsirli güýçleri ýurduň garaşsyzlygyny ykrar etmegi hökümetden talap etdiler. Hökümet ony kanagatlandyrdy.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Dini: Yslam, Sünni
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Braziliýa konstitusion monarhiýa görnüşinde ykrar edildi. Şeýle hem Ganti adasynyň Fransuz bölegi San-Domingo, hakyky gul eýeçilik görnüşindäki baknalyk bolup, ol dünýäde şeker öndürilýän esasy ýurdy, ol Fransiýa üçin iň möhüm ýerdi. Umuman XVIII asyryň ahyry XIX asyryň başlarynda Latyn Amerikasy ýurtlarynyň köpüside rewolýusiýalar bolup geçdi. Diňe Kuba we Puerto-Ruko XIX asyryň ahyrlarynda bakna ýurtlar bolup galdy.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Togrul beg ýa-da Togrül, Tugril, Togrïl beg görnüşinde dürli dillerde ýazylýar. Doly ady: Rukneddin Ebu Talyp Muhammed Togrul beg bin Mikaýyl. (Arapça: طغرل بك; Parsça: طغرل بیک)
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Latyn amerika baknalyklaryndaky garaşsyzlyk ugrundaky göreş Demirgazyk Amerikadaky garaşsyzlyk ugrundaky uruşdan tejribe aljak bolýardy. Olar giňişlik birligi dil, din, urp-adatlarynyň birmeňzeşligi üçin Demirgazyk Amerikan urşuny gaýtalajak bolýardy.
Togrul beg
Gysgaça maglumat
Toğrul Beg (990 – 4 sentýabr 1063) Seljuk dinastiýasynyň ikinji, Beýik Seljuk Imperiýasynyň bolsa ilkinji resmi hökümdarydyr. Togrul beg Uly Ýewraziýa Sähralarynda ýaşaýan Türkmen taýpalaryny bir ýere jemläp, olary gündogar Eýrany eýelemeklige gönükdiripdir. Ol soňra tutuş Eýrany we 1055-de Abbasylaryň paýtagty bolan Bagdady basyp alyp, Beýik Seljuk Imperiýasyny döretdi. Ýigrimi üç ýyllap (1040-1063) Beýik Seljuk Imperiýasyna hökümdarlyk etdi. Oguz türkmenleriniň Kynyk boýundan bolan Seljuk begiň agtygydyr. Kakasy - Mikaýyl.
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Latyn Amerika ýurtlarynda garaşsyzlyk ugrundaky uruş 2 döwri öz içine alýar:
1.	1810-1815-nji ýyllar.
Togrul beg
Wezirleri
Ebul Kasym Buzgany (Juweýni, Kewbany, Salary Buzgan)
Ebul feth Razy
Reisurruesa Mikaýyl (Şaheb Ebu Abdulla Huseýin bin Aly bin Mälik)
Ebu Ahmet Dihistany Amrek
Amidul mülk Ebu Nasr el-Kunduri
Atabegleri
Dogan Awçyoglynyň Türkleriň taryhy kitabynda aýtmagyna görä professor Altan Köýmen «Togrul begiň Kürt, Arap, Eýranly, Deýlemli we ş.m. 26 sany Atabeginiň bolandygyny» aýdypdyr.
Çeşme
[1] Islam: An Illustrated History by Stuart Christopher Munro-Hay, G S P Freeman-Grenville, sayfa 51. ISBN 0-8264-1837-6
Bulardan başga-da şu çeşmelerden hem maglumat alyp bilersiňiz.
Ferishta, History of the Rise of Mohammedan Power in India
adr-al-Dīn osaynī, Abār al-dawla al-saljūqīya,ed. M. Eqbāl, Lahore, 1933, pp. 4–10, 13, 17-18, 22, 26-29.
Latyn Amerikasy XVII asyrdan XIX asyryň ortalaryna çenli
Netijede: Rio-de, La-Plata-Argentina, Boliwiýa, Paragwaýa, Urugbaýa bölündi.
Kolumbiýa –Wenesuella, Ekwador we Täze Granada. 1823-nji ýýlda Meksikadan bölünip aýryl;an Merkezi Amerika 1838-1841-nji ýyllar aralygynda Gwatemala, Gondurasa, Puýerto-Rika Nikaragua, Salwadora bölündi.
1844 –nji ýýlda Gaitidäki ispan baknasy Dominokan Respublikasyna bölündi.
Şeýlelikde Peru, Ģili, Braziliýa we Gaitini hasaba alsak Latyn Amerikasynda 18 garaşsyz döwlet emele geldi. Emma olaryň garaşsyzlygynyň emele gelmegi Demirgazyk Amerika bilen deňeşdirende Latyn Amerika ýurtlarynda dyngysyz gandöküşikli uruşlar, tagt ugrundaky dawalar we ş.m. netijede bolup geçdi.
Latyn Amerikada garaşsyzlyk ugrundaky hereketiň netijesinde emele gelen radikal braziliýa liberal adyny aldy. Olaryň geçirýän reformalarynyň düýp mazmuny ýurtda emele gelýän täze gatnaşyklaryň ygtyýarlyklaryny giňeltmek. Olara ýer paýlap bermek, olar üçin amatly şertler döretmek ýaly çäreleri amala aşyrmakdan  ybaratdy.
Olardan: She-Lýu Meksiko, Arizona, Kaliforniýa Newada, Ỳuta böleklerini Kolorada, Oklohomiýa, Konzas, Baýoming. Şeýle ýagdaýlaryň netijesinde aramçylaryň ýerine XIX asyryň 30 ýyllarynyň ortalarynda köneçiller geldi.
Xojeli
Xojeli şäher. Garagalpagystan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
Iýun
Oguz
Uly partlama
thumb|Uly partlama modeline görä, [[älem çakdanaşa dykyz hemde gyzgyn ýagdaýdan giňemek arkaly döräpdir we ol häzirki döwürde-de giňemekligini dowam etdirýär.]]
Uly partlama älemiň başlangyç şertleriniň we soňraky ösüşiniň kosmologik modelidir. Ol häzirkizaman ylmy subutnamalar hem-de gözegçilik esasynda iň kämil we takyk düşündirişler arkaly goldanylýar. Kosmologlaryň ulanyşy ýaly, Uly partlama adalgasy umuman älemiň ilkibaşdaky gyzgyn we dykyz başlangyç şertden giňemek bilen dörändigi we heniz hem giňeýändigi baradaky pikirden ugur alýar.
Otto Fon Bismark
Otto fon Bismark 19-njy asyrda gowşak bir konfederasýon bolan Germaniýanyň güýçli bir imperiýa öwrülmesinde iň uly rol oýnandyr we ilkinji Germaniýanyň  Premýerministridir. Doly ady Otto Eduard Leopold Fon Bismark-Schönhausen bolan Bismark, 1815-nji ýylyň 1-nji Aprelinde Prusýada Branderburgyň kiçijik bir obasynda Junkeriň ogly bolup dünýä geldi. Berlinde lisseýi tamamlandan soňra Göttingen Uniwersitedinde hukuk okaýar. Güýçli bir şekili bolan Bismark wagtyny awa gitmek we at münmek bilen geçirýär. 1847-de Federal Mejlis parlamentine saýlanýar. 1859-da Russiýa, 1862-de Fransiýa ilçi edilip goýulýar. 1861 ýylda tagta çykan Prusýa patyşasy 1-nji Wilhelmiň goldamagy bilen Bismark Premýerministr bolýar. 1862-nji ýylyň 22-nji Sentýabrynda iş başyna geçen Bismark, mejlisdäki birinji aýdan sözi, uly meseleleriň “gan we gylyç bilen” çözülip bilinjekdigini bildirendir. Bismark birinji işi edip mejlisi dagatdy we patyşanyň özüne hiç hili täsir edip bilmejegini aýtdy. 1863-nji ýylda Polşa çykan bir aýaga galyşlykda Russiýany goldan Bismark, bu ýurt bilen gatnaşyklarda bir ýumşaklyk gazandyrdy. Germaniýanyň halkara birligini gurmak üçin ýola çykan Bismark, Awstriýanyda ýanyna alyp, “German Konfederasýony” adyna 1864-de Daniýa söweş yglan etdi. Yz ýanyndan 1865-de Holsteini basyp alan Bismark German Konfederasýonynyň gutardygyny jar edip Prusýa goşunlaryny Bohemýana sürýär.
Beýik geografik açyşlar
XV-XVI asyrlarda Ýewropa täze söwda ỳollarynyň we ỳurtlaryň açylmagy bilen Afrika we Amerikanyň, Aziỳanyň halklary baknalyk sütemine duçar boldylar. XVI asyrda Günbatar Ýewropada haryty önümlerine bolan islegiň artmagy Ýewropa bilen Gündogaryň ỳurtlarynyň arasyndaky alyş-çalyşy sazlaşdyrỳan pula bolan islegi hem artdyrdy. Pul baỳlygyň esasy görnişine öwrüldi. Sebäbi altyn we kümüş teňňeleri ulanypdyrlar. Olaryň hem köpüsi söwda arkaly Ýewropadan daşary ỳurtlara çykarylỳardy. Ýewropanyň özünde gymmat bahaly metallar ỳeterlik däldi, olar Afrikany baỳ ỳurt diỳip hasap etdiler, orta ỳer deňziniň ỳakasyndaky şäherlerden ỳweropa. Senegal, Nigeriỳa, Gana, Mali Songam ỳaly baỳ döwletler döredi. Bu ỳurtlaryň şäherleri Yslamyň hem medeni merkezleridi. Olar orta ỳer deňziniň üsti bilen altyn çägäni daşary ỳurda çykardylar. Sowdagärleriň berỳän maglumatlaryna görä Afrikanyň altyn çäge zapasy adatdan daşary köp bolupdyr. Hytaỳ, Hindistan, Hindi-Hytaỳ, Indoneziỳa baỳ ỳurtlar diỳlip, olara käwagyt Hindistan diỳip at berỳärdirler. . Haỳsy ỳerden ỳupek, oňat haryt getirilỳän bolsa, şoňa Hindistan diỳip düşünipdirler. Haçly ỳörişlerden soň Aziỳa döwletleri bilen söwda ösỳär. Sowda ỳolunda ỳerleşen Italiỳanyň Wenesiỳa we Genua ỳaly şäherleri has ösỳär. Ol ỳerlerden hoşomaỳ ysly, nahara lezzet, tagam berỳän ösümlikler, parfimer önümleri. Hindistan, Arabstandan, gündogaryň altyndan ỳasalan şaỳ-sepleri, Hindi, Hytaỳ ỳüpek matalaryna Ýewropada isleg uly bolỳar. Hindistan, Hytaỳ, Yaponiỳa altyn we beỳleki gymmat daşlara baỳ ỳurt hasaplanypdyr.
Wenesiỳaly sowdagär Marko Polo XIII asyrda Hytaỳ we gündogaryň köp ỳurtlarynda bolup öz ỳatlamalarynda bu ỳerde altynyň çenden aşa kändigi barad maglumat berỳär.
Otto Fon Bismark
1882-de Prusýany, Awstriýa we Italiýa bilen üçli alýansda birikdirdi. 1888 ýylyň Mart aýynda I. Wilhelm ölensoň ýerine III. Friedrik Imperator täjini geýendir. Iýun aýynda şa ölenden soňra ýerine II. Wilhelm imperator bolýar. 1890 ýylda antisosýalist kanunlarynyň wagtynyň uzadylmagy meselesinde mejlis dykylanda saýlawlara gidilendir. Bar güýçini ýitiren Bismark parlamentden aýrylýar Wezipesini hem goýýar. Friedrichsruhdaky şaköşkine çekilýär we 1898-nji ýylyň 30-njy iýýulynda aradan aýrylýar.
Beýik geografik açyşlar
Deňiz ỳollarynyň Hytaỳ we Hindistana açylmagyny döwür talap edipdir. Mongol döwletiniň (imperiỳasyndan) dargamagy we osmanlylaryň basyp alyşlary netijesinde bu döwletler bilen sowda gatnaşyklaryny alyp barmak kyn;aşypdyr. Sonuň üçin täze deňiz ỳollaryny tapmak meselesi ỳuze çykypdyr.
Otto Fon Bismark
Ýazan: Serdar Orazow. Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersiteti.
Kärende ýerleri
Kärende ýerleri – XIX asyrda Lebapda, Ahalda, Etrekde kärende ýerleri (ýagny) kişiniň ýerini kärendesine alyp ekmek düzgüni giňden ýaýrapdyr. Kärende ýerlerine ýer, suw, tohum, el güýji, zähmet guraly gerekdi. Ýer, suw, tohum ýer eýesiniňki bolmalydy. Kärendeçi diňe ýerde zähmet çekip hasylyň 4/1 bölegini alýardy. Buhara emirliginde bu düzgüne “çärýekkärlik” diýilýärdi,  ýagny 4/1 –ni aňladýan düzgün. Lebap boýlarynda kärendeçi daýhana käbir halat-da hasylyň 3/1 hem berlipdir. Kärendesine ýer alýanlar köplenç ýagdaýlarda kembogal adamlar bolupdyr, ýagny garyp-daýhanlar. Olar ömür boý, gurply hanlaryň öňünde bergili bolup, olaryň  gapysyndaky guluna öwrülipdirler. Mundan başga-da baýyň gapysynda hyzmatkärler hem bolupdyr. Olara “ýetimler” hem diýipdirler. Kärendeçileriň arasynda azrajyk ýerli, ýek-tük  maly barlar hem bolupdyr,  olar 2 owara birleşip kärendesine  ýer alyp hasylyň 3/1-ni özlerine alyp güzaranyny görýänler hem bar eken. Olara goşak diýip atlandyrypdyrlar. Maryda kärendeçilik düzgüni bolmandyr. Bu düzgüniň ýörgünli ýerleri Lebap, Ahal we Etrek bolupdyr.
Beýik geografik açyşlar
Beỳik geografiki açylyşlara gämi gurluşyndaky üstünlikler hem mümkinçilikleri açypdyr.
Portugallar we Ispanlar has kämilleşen gämileri gurupdyrlar. ỳelkenli gämilerde uzak syỳasatlara gidip bilipdirler.
Ýewropanyň deňizde ỳüzüjileri gündogar bilen edilỳan söwdalardan gelỳäň ummasyz köp girdeỳjileri tutuş öz eline almak üçin Aziỳa ỳurtlary bilen gatnaşyk etmeli bolupdyr. Asyrda Ýewropalylar gözlemek üçin baryp görmedik uzak ỳurtlaryna ekspedisiỳalar gurap başlapdyrlar.
XV-XVII asyrdaky Beỳik geografiki açyşlar Ýewropada ilkinji kapitalyň döräp başlamagy bilen hem baglanyşyklydyr.
Täze söwda ỳollarynyň we ỳurtlarynyň açylmagy, täze açylan ỳurtlaryň talanmagy bu işi has hem tizleşdirỳär. Kapitalizmiň (kolonial sistemasynyň) baknaklyk gurluşynyň hem başyny başlaỳar dünỳä bazaryny ỳüze çykarỳar.
Pirineỳ döwletleri bolan Ispaniỳa we portugaliỳa XII asyrda Araplardan öz ỳerlerini gaỳtaryp alanlaryndan soň, XIV-XV asyrlarda Demirgazyk Afrikada araplar bilen urşy dowam etdirỳarler. Şol sepäpli harby ploty güỳçlendirỳärler.
Umuman alsak Beỳik geografiki açyşlar 3 ugur boỳunça alnyp barylỳar.
1.	Afrikanyň Günorta daş- töweregi.
2.	Günbatara Atlantik ummanynyň üsti bilen.
3.	Demirgazyk Ýewropa Polỳar guşagy arkaly.
Portugallaryň açyşlaryda 3 döwre bölünỳär:
2.	(1434-1487) bu döwrürde esasan söwda we altynyň gözlegine çykylỳar.
3.	(1487-1498) hind ỳapyk basseỳin diỳlen ỳalňyň pikir anyklandy.
Plants vs. Zombies 2
Plants vs. Zombies 2 (ozal Plants vs. Zombies 2: Wagt hakda ) PopCap Oýunlar tarapyndan işlenip düzülen we Elektron Sungat tarapyndan neşir edilen 2013-nji ýyldaky mugt diň gorag wideo oýny. Ösümlikleriň we dowamyň dowamydyr. Zombies, 2013-nji ýylyň 15-nji awgustynda Apple App Store -da we 2013-nji ýylyň 23-nji oktýabrynda Google Play -de dünýä ýaýradyldy. Oýunçy dürli ösümlikleri ýerleşdirip gazony goraýar. Oýunçy dürli döwürlerde, şol sanda Gadymy Müsür, XVI-XVII asyrlar, Buz eýýamy, Uzak Gelejek, Orta asyr we 1980-nji ýyllarda zombi bilen söweşmeli.
Meýilnama
Oýunyň baş gahrymany, Deýni takosyny tapmak üçin goňşusy Crazy Dave bilen dürli pseudo-taryhy şertlere syýahat etmek üçin Penni atly wagt maşynyny ulanýar. Baş gahryman, gapma-garşylygyň öňüni almaga synanyşýan öňki oýnuň esasy garşydaşy doktor Zomboss bilen wagtyň geçmegi bilen ýaryşa gatnaşýar.
Awgust
Alp Arslan
Plants vs. Zombies 2
Oýun
Plants vs. Zombies 2 Öňkülerinden tapawutlylykda mugt oýun, belli bir güýç götermek ukyplaryny ulanmak üçin programma içindäki mugt teňňeleri goldaýar: Täze güýçlendiriji ösümlik iýmitleri ösümliklere dürli wagt işlemäge mümkinçilik berýär. Ösümlik iýmitleri berlende her ösümligiň öz ukyby bar. Oýunçylar bu ukyplary satyn almazdan tutuş oýny tamamlap bilerler, käbiri satyn almagyň ýerine oýnuň dowamynda gazanyp bolar. Mundan başga-da, ulanyjylar öz ukyplaryny hemişelik ýokarlandyrmaga mümkinçilik bermek üçin “Tohum paketleri” (oýunda hakyky pul ) ulanyp ösümliklerini tekizläp bilerler. Oýunçylar, oýunçynyň öýüniň öňünde bolup geçýän goşmaça sapak berip bilerler. Ondan soň, oýunçy Gadymy Müsüre syýahat edýär we goşmaça döwür sazlamalarynyň ("dünýäler") gulpuny açmak üçin 6-njy güni tamamlap, dünýädäki Dünýä açarlaryny gazanyp biler; bu öňki täzelenmelerde belli bir mukdarda ýyldyz talap edýärdi. Dünýäde urura batgasy, Garakçylyk deňizleri we ostiten şäher bar. Hytaý wersiýasynda “Kungfu World”, “Sky City”, “ Bug Age”, “ Heian Age” we “ Galkynyş zamanasy” ýaly bäş sany goşmaça dünýä bar. Oýunçylar derejelerden geçip barýarka, artykmaçlyklary we üýtgeşik güýçlendirijileri bilen täze ösümlikleri açýarlar.
Ösüş
2012-nji ýylyň awgust aýynda “PopCap” öňki oýny “ Plants vs. Zombies ” -iň dowamynyň üstünde işleýändiklerini habar berdi. we "täze aýratynlyklar, sazlamalar we ýagdaýlar" -y öz içine alar. Soňraky bildirişde kompaniýa täze oýnuň 2013-nji ýylyň 18-nji iýulynda çykjakdygyny tassyklady. 2013-nji ýylyň 26-njy iýunynda PopCap öz twitter sahypasynda oýnuň öň yglan edilişinden has giç boljakdygyny mälim etdi. 9-njy iýulda oýun Awstraliýada we Täze Zelandiýada iOS App Store-da goýberildi we 2013-nji ýylyň 15-nji awgustynda dünýä boýunça çykdy. “Android” wersiýasy 2013-nji ýylyň 23-nji oktýabrynda bütin dünýäde çykdy.
Boşat
Oýun ilkinji gezek 2013-nji ýylyň 18-nji iýulynda iOS -da başlar diýlip garaşylýar. 26-njy iýunda oýnuň resmi Twitter hasabynda oýnuň tomsuna çenli yza süýşürilendigi habar berildi. Serweriň kuwwatyny barlamak üçin 9-njy iýulda Awstraliýa we Täze Zelandiýa dükanlarynda ýumşak oýun başlandy. IOS-da 15-nji awgustda bütin dünýäde işe girizildi we bäş günüň içinde 137 ýurtda mugt programma sanawynda birinji boldy. 12-nji sentýabrda “PopCap Games” ýumşaklygy “Baidu AppSearch” -de Hytaýda “ Android ” üçin oýny başlady we ýylyň ahyrynda bütin dünýäde “Google Play” -e çykjakdygyny mälim etdi. 2-nji oktýabrda Awstraliýa we Täze Zelandiýa Google Play dükanlarynda ýumşak oýun başlandy.
Kabul edişlik
Oýun, programma içindäki satyn alyşlaryň ulanylmagyna garamazdan, ulanyjylardan we tankytçylardan esasan oňyn seslenme aldy. Tankytçylar esasan oýun oýnamagy we grafikany wasp etdiler. 36 syn esasynda 86/100 Metacritic baly bar. “PopCap” oýunlary 2013-nji ýylyň 20-nji awgustynda “ Gamescom ” -da bu oýnuň 15 million gezek göçürilendigini habar berdi we bu EA ykjam oýun oýnunyň iň üstünlikli başlangyjy boldy. On günden soň oýnuň 25-e göçürilendigi habar berildi million gezek, ilkinji oýnuň ömürlik göçürmelerinden ýokary. Apple Plants vs. “ Zombies 2 ” 2013-nji ýylyň “iPhone” oýunynyň ýeňijisi hökmünde.
Aleksandr Solomin
Biografiýa
2007 ýylda Russiýa döwlet gumanitar uniwersitetiniň din bilimi fakultetini gutarýar. Professor L. G. Hruşkowaň we Ý. W. Pçelowyň şägirdi.
Daýahatyn kerwensaraýy
DAÝAHATYN KERWENSARAÝY
Daýahatyn binagärlik ýadygärligi - Gündogar bilen Günbataryň arasynda söwdanyň gülläp ösen döwründen bäri durky gowy saklanyp galan kerwensaraýlaryň biridir.
Lebap welaýatynyň demirgazygynda Türkmenabatdan 170 kilometr aralykda ýerleşýän kerwensaraý müň ýyl töweregi mundan ozal Beýik Ýüpek ýolunyň demirgazyk böleginde gurlupdyr. Onuň diwarlarynyň bezegi, arkanyň-aýlawly örümleri, güberçekleri we gümmezleri bişen kerpiçden gurlupdyr.
Eglenmez wagtdyr ýagyş-ýagmyr hatda şeýle berk kirpije-de ýaramaz täsirini ýetirýär. Kerwensaraýyň mundan beýlägem dargap gitmeginiň öňüni almak üçin Türkmenistanyň Medeniýet ministrliginiň ýanyndaky Taryhy we medeni ýadygärlikleri goramak, öwrenmek we abatlamak boýunça milli müdirýet ABŞ-nyň ilçisiniň Medeni mirasy gorap saklamak boýunça gaznasynyň goldamagynda abatlaýyş işleriniň birinji tapgyryny amala aşyrdy. Ejiz diwarlar, ötükler we syrçaly ýerleri konserwasiýa edildi. Galereýanyň demirgazyk-gündogar tarapyndaky howlynyň öň tarapy bölekleýin abatlaşdyryldy we esasy girelgäniň dargan ýokarky böleginiň içi-daşy dikeldildi. Orta asyrlardan galan kerpiçleriň ulanyp bolanlary ulanyldy we olaryň nusgasynda täze kerpiçler taýarlanyldy. Taslamanyň başlangyç tapgyryny taryh ylymlarynyň kandidaty Muhammet Mämmedowyň ýolbaşçylgynda aşgabatly binagärler Derkar Dowletow, Ruslan Myradow, Maksatmyrat Amanow we lebaply abatlaýjy ussalar Rahmanguly Ýazhanow bilen Halykberdi Annaguluýew dagy ýerine ýetirdiler.
Kerwensaraýdan öň bu ýerde IX asyryň başynda dörtgyraň gala (arapça-rabat) gurlupdyr. Şu kysmy harby galalar Merkezi Aziýanyň alys sebitlerindäki musulman dünýäsiniň çäklerini goramaga niýetlenipdir. Şol döwürde Tahyr ibn Hüseýn Arap Halyfatynyň Horasandaky emiri eken.Galanyň ilkinji adyny irki yslamyň taryhynda belli yz galdyran şu şahsyýetiň ady bilen baglanyşdyrýarlar.
Kerwensaraýa golaýlaşdygyňça Daýahatynyň kaşaň girelgesi we biziň günlerimize çenli saklanmadyk toýun diwarlaryň bölekleri bile gurşalyp duran beýleki binalary göze ilýär. Gadymy kerwensaraýyň 112х125 meýdany hem haýran galdyrýar.
Onuň dörtgyraň içerki howlusynyň girelgesinde simmetriki bezemen pannolaryň üçüsi belent arkany töwerekleýär. Olarda kerpiç bilen“Allahu ekbar“ diýen ýazgy hem-de Pygamberimiz Muhammet aleýhiessalamyň we dört çaryýarlar: Ebubekiriň, Omaryň, Osmanyň we Alynyň atlary ýazylypdyr.
Kerwensaraýyň girelgesi Amyderýa golaý demirgazyk tarapdan goýlupdyr. Şeýtmek bilen ussalar ony gyzgyn çägeli şemaldan gorap, ötegçiler üçin ýakymly howanyň bolmagynyň aladasyny edipdirer. Depesi gümmezli dürli ölçegdäki otaglar myhmanlaryň ygtyýarynda bolupdyr. Kaşaň bezelen myhman jaýlary-da bolupdyr, bu bolsa Daýahatynyň diňe bir täjirleriň dynç almagy üçin däl, eýsem öz mülküne seýil-seýrana çykan ýokary wezipeli emirleriň saklanan ýeri hem bolandygyna şaýatlyk edýär.
Gapylaryň bolmazlygy we gapdalky otaglara inçejik ötükleriň bolmagy kerwensaraýyň diňe tomus günleri şu maksat üçin ulanylandygyny görkezýär. Binanyň tutuş perimetrinde howa tämizleýjiler bar. Gadymy „myhmanhananyň“ eýeleri ambarlar we kömekçi jaýlaryň hem aladasyny edipdirler, ýük daşaýan haýwanlar we olaryň iými üçin ýerler kerwensaraýyň daşynda iki girelgeli giňiş ýerde ýerleşipdir. Uçardan düşürülen suratlar esasynda döredilen Daýahatynyň nusgasy bu orta asyr ýadygärliginiň her bir böleginiň oýlanşykly gurlanlygy we kämilligini görkezýär.
«Daýahatyn kerwensaraýynyň binagärligi kämilligiň nusgasy bolup, onda gurluşynyň maksada laýyklygy, çeperçilik kämilligi we funksional degerliligi aýrylmaz bütewilikde jemlenipdir» - diýip Galina Pugaçenkowa nygtaýar.
Türkmen restawratorlary orta asyr ”myhmanhanasyny“ täze keşbe saldylar, abatlaýyş işleriniň başlangyç tapgyry tamamlanandan soň ÝuNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawyna hödürlenen Dýahatyn kerwensaraýyny saklap galmak boýunça indiki işleriň tapgyry kesgitleniler.
Gaplaň gerekmi?! (çeper eser)
right|thumb|[[Täçmämmet Jürdekowyn "Gaplan gerekmi diyen kitaby"]] Awtory:Täçmämmet Jürdekow
Kitabyn ady:Gaplan gerekmi?!
Cykan yyly: 2000 y.
Ygnamaga berildi 5.05.2000.
Cap etmage rugsat edildi 16.06.2000.
Formaty 60x84/16
Sentýabr
Ruhnama
Başlyk aga bagyşla (çeper eser)
thumb|right|[[Täçmämmet Jürdekowyn "Bashlyk aga bagyshla!" diyen kitaby]] Awtory:Täçmämmet Jürdekow
Kitabyn ady: Bashlyk aga bagyshla!
Cykan yyly: 1991y
ISBN 5-8320-0500-7
Injil
INJIL (iňlisçesi gospel) diýmegiň Türkmençe terjimesi Hoş Habar diýmekdir, grek dilindäki Ewangelion sözünden gelip çykandyr. Injil diýip eramyzyň ilkinji asyrlarynda Nasyraly Isa nyň durmuşy we taglymaty barada ýazylan kitaplara at berilen. Bu injillerden 10-larçasy bar bolup olaryň iň meşhurlary Täze äht kitaby na girizilen, beýleki ady bilen kanonik injiller, 4 injil bolsa gerek.
Başlyk aga bagyşla (çeper eser)
Suratcy: N.Berdiyew
Injil
Kanonik injiller
Täze äht kitabyna girizilen (kanonik injiller) 4 sanydyr. Bu injiller kim tarapyndan ýazylandygy näbellidir we kimdir biri tarapyndan ýazylandygy barada hiç bir esas ýokdur injiller özünde hem taryhy maglumatlarda hem. Täze äht kitabyndaky injiller şulardyr :
Mata injili: 70-100-nji ýyllar arasynda ýazylan, iň ir 70, iň giç 100-nji ýyl.
Başlyk aga bagyşla (çeper eser)
Surat redaktory N.Eyeberenow
Injil
Kanonik injiller
Markos injili: iki çaklama, 68-73-nji ýyllar aralygynda we 65-70-nji ýyllar aralygynda.
Başlyk aga bagyşla (çeper eser)
Teh.redaktor D.Emenowa
Injil
Kanonik injiller
Luka injili: 80-100nji ýyllar aralygynda. Köpler munuň 80-85, 85-nji ýyllar töweregi ýazylandygyny öňe sürýär.
Başlyk aga bagyşla (çeper eser)
Korrektor A.Hojagulyyewa
Injil
Kanonik injiller
Ýahýa injili: 90-100-nji ýyllar aralygynda. Agdyklyk edýän çaklama görä bu injil dürli eralarda ýazylan, diýmek belli bir wagt ýok.
Kanonik däl injiller
Bulardan hem birnäçesi bardyr, olardan kanonik injiller bilen döwürdeş bolanlary şulardyr(diňe bular bilen çäkli däldir):
Başlyk aga bagyşla (çeper eser)
TSSR Metmugat baradaky dowlet komitetinin "Turkmenistan" respublikan neshiryat—caphana birleshigi 744013. Ashgabat shaheri, O.Kulyyew kocesinin 31-nji jayy.
Altaý dilleri
Altaý dilleri maşgalasyna Türki dilleri, Mongol dilleri, Tungus dilleri, koreý dili, ýapon dili we belki aryha dili  girýär.
Injil
Kanonik däl injiller
1. Passion Narratiwe: 30-60-njy ýyllar arasynda ýazylan. Nazaretli Isa haja çüýlenen wagtlaryna ýakyn wakalary barada gürrüň berýär. Üns çekýän zat, hristýanlaryň ynanýan 4 injilinden hem ir ýazylan. belkäm Nazaretli Isa dirikä ýazga geçirilen ýeke-täk injil
3. "Aýatlar injili"- ýa-da yşaratlar injili. Nazaretli Isanyň ömür beýany barada. 50-90-njy ýyllar arasynda ýazylan.
4. Didaçi: Nazaretli Isanyň 12 şägirdiniň öwredenleri barada, ol 12 şägirt Isanyň taglymatyny öwredendigini pikir etsek bu hem injil diýilse bolar. 50-120 ýyllar arasy.
5. Tomas injili: Tomas Nazaretli Isanyň şägirdi hökmünde görkezilen Isa hakdaky ähli ýazgylarda hem. Isanyň aýdanlary, taglymaty barada. 50-140 ý.
8. Markosyň gizlin injili: 70-160 ý. Isanyň durmuşy barada, taglymaty barada.
9. Piter injili: Piter hem Täze äht kitabynda Isanyň şägirtlerinden 1-i hökmünde görkezilen. 70-160 ý. Isanyň durmuşy we taglymaty barada.
10. Egerton injili: 70-120 ý. Isanyň durmuşy barada, taglymaty barada.
12. Müsürlileriň injili: Ýaradylyş, Hudaýyň ýeri nädip ýaradandygy barada we Nazaretli Isa adamlary günaden, ýerýüzi diýlip bilinýän erbetlikler zyndanyndan halas etjek biri hökmünde wagyz edýär. 80-150 ý.
13. Ybranylaryň injili: Isa dogulmazyndan öňki durmuşy, älem ýaradylmazdan ozal bar bolandygy, baptiz edilmegi, Isanyň Inkarnasiýasy (Ylahy barlykdan, Hudaýlykdan adamlyga geçişi) we dirikä aýdan sözleri, taglymaty barada. 80-150 ý.
14-15. Ebionitler Injili we Nazarenler injili: 100-160 ý. Bular hem injil hökmünde görülýär.
16. How injili: How adam ady hökmünde, How ene ýaly. 100-200 ý.
18. Filip injili: Bu Nazaretli Isanyň taglymaty barada üýtgeşik garaýyş bilen üpjün edýär we bu Magdalenli Merýemiň nukdaýnazaryndan ýazylan. Ýagny, Magdalenli Merýemiň Nazaretli Isa'a garaýşy, oňa nähili düşünişi, pikirlenişi barada. 180-250 ý.
19. Merýem injili: Isanyň ýetginjeklik we ýaşlyk durmuşy barada.
20. Halasgäriň injili: Bu kitap ady Halasgäriň injili,Halasgär kimdigi anyk görkezilmedik, bellenilmedik kitapda. Hristýanlar Nazaretli Isa'a halasgär hökmünde ynanýandygyny gözöňünde tutup bu hem Isa baradadyr öýdülýär. Injil diýip anyk aýdyp bolmaz.
Yslama görä injil
Gurhanyň bir aýatynda bolsa Allah, Gurhany özüniň gorajagyny habar berdi. Bu barada 10 ýyl işlän Türkiýe döwletiniň 13-nji müftüsi Taýýar Altykulaç hem hakyky 4 Kuran bilen günümizdäki Kurany Kerimi sözme söz, harpma harp gözden geçirip aralarynda hiçbir tapawudyň bolmadygyny orta goydy.
Göňurat
Göňurat şäher. Garagalpagystan respublikasinda ýerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
Oktýabr
Garaşsyzlyk
Ody özüňe bas (çeper eser)
thumb|right|Tacmammet Jurdekowyn "Ody ozune bas..." diyen kitaby Awtory:Täçmämmet Jürdekow
Kitabyn ady:Ody özüňe bas...
Cykan yyly: 1992 y.
ISBN 5-7270-0107-2
Ýygnamaga berildi 10.04.1991
Çap etmäge rugsat edildi 4.XII.1991y.
Formaty: 60X84/16
Tiražy: 30.000
Wengriýa
Wengriýa ýa da Majarystan (Magyarország — "Majar ýurdy"; resmi ady Wengriýa (Majarystan) Respublikasy, Magyar Köztársaság) — Merkezi Ýewropada bir döwlet, ol Awstriýa, Slowakiýa, Ukraina, Rumyniýa, Serbiýa, Horwatiýa we Sloweniýa bilen serhetleşýär. Ýurda halkynyň — wengrleriň/majarlaryň etnonimi boýunça at berilýär. thumb|250px|[[Budapeşt|alt=|center]]
Ýanka Kupala
thumb|Ýanka Kupala Ýanka Kupala (hakyky ady Iwan Dominikowiç Lusewiç, Іва́н Даміні́кавіч Луцэ́віч; 1882—1942) — belorus şahyry, dramaturgy we publisisti.