Haram
Yslamda haram kylynan iýmitler
Kurany Kerimde dört sany iýmitiň haramdygy aýdylýar. «Ol (Allah) size diňe meýtäni (maslygy), damak gany, doňuz etini we Allahdan özgäniň adyna kesilen haýwanyň etini haram kylandyr...», (Bakara, 173). 1. Meýte (maslyk). Kuranyň iýilmegini haram kylan iýmitleriniň iň esasylaryndan biri maslykdyr. Ol iýmek üçin damagy çalynmadyk ýa-da awlanmadyk, özi ölen haýwanyň we guşuň maslygydyr. Näsaglyk ýa-da zäherlenme sebäpli ölen haýwanyň etini iýmek saglyk üçin howpludyr. Maslygyň haram kylynmagynyň iň esasy sebäbi şudur. Damagy çalynman boglup ölen, urlup öldürilen, ýokardan gaçyp ölen, başga bir mal tarapyndan öldürilen haýwan maslyk saýylýar. Ýöne bu mallaryň jany çykmanka ýetişilip, damagy çalynsa halal bolýar. Cuwda özi ölen balyk hem maslyk saýylýar. Maslygyň şahyny, süňküni, ýüňüni peýdalanmak mubahdyr. Derisi bolsa eýlenenden soň, arassa saýylýar. 2. Damakgan. Malyň damagy çalnanda ganynyň köpüsi daşyna akýar. Muny iýmek-içmek haramdyr. Ýöne inçe damarlarda akman galan gan ýa-da dalak we bagyr ýaly agzalarda galan ganyň iýilmeginde zelel ýokdur. Ganyň haram edilmeginiň esasy hikmeti onuň hapalygy, içinde adama zyýanly dürli mikroblaryň we bakteriýalaryň barlygy sebäplidir. 3. Doňuz. Bu jandaryň etiniň haram edilmegi Kurany Kerimde (Bakara, 173; Maide,3; En'am, 145; Nahl, 115) hem-de hadyslarda anyk, kesgitli görnüşde aýdylypdyr. Pygamberimiz bir hadysynda: «Allah we Onuň Resuly hamryň, maslygyň, doňzuň we çokunmak üçin ýasalýan butlaryň alyp-satylmagyny haram edendir», (Buhary, Ebu Dawud, Tirmizi) diýýär. Doňzuň içýagynyň azyk üçin we başga maksatlar üçin ulanylmagy hem haram edilipdir. Doňuz eti ýahudi we hristian dininde hem haramdyr. Töwratda doňzuň murdardygy bellenip, etiniň iýilmegi we maslygyna degilmegi gadagan edilipdir (Tesniýe, 14/8). Häzirki döwre gelip ýeten Injillerde doňuz pes jandar hasap edilse-de, etiniň iýilmegini gadagan edýän anyk maglumat ýokdur. Ýöne hristianlygy giňden ýaýratmak maksady bilen Pawlos doňuz etini gadagan edýän aýatlary Injilden aýryp «Ynsany agzyndan giren däl-de, agzyndan çykan hapalar», (Matta, 15/11,18) we «Bazarda alnyp-satylýan her bir zat iýlip bilner», (Korintoslylara birinji hat, 10/25) diýen ýaly deliller getirip täze düzgün girizipdir. Yslam alymlary doňzuň etini-ýagyny iýmegiň gabanjaňlyk, namysjaňlyk ýaly duýgulary küteldip, ynsanyň ahlagyna erbet täsir edýändigini belleýärler. Şeýle hem häzirki döwrüň ylmy we medisinasy doňuz etiniň ynsan saglygyna zyýanlydygyny subut edýär. Ösen tehniki enjamlar bilen doňzuň eti we ýagy işlense-de, dürli azyk önümleri üçin goşmaça garyndy hökmünde ulanylsa-da, ol haramlygyna galýar. 4. Allahdan özgäniň adyna kesilen mal. Jahyliýet döwründe araplar çokunýan butlarynyň adyna gurban niýeti bilen mal soýar eken. Şonuň üçin Kuran Allahdan başganyň adyna damagy çalnan haýwanlary haram hasaplapdyr. «Eger Allahyň aýatlaryna ynanýan bolsaňyz, diňe Onuň adyny aýdyp kesilenlerden iýiň», (Engam, 118). Başga bir aýatda «Allahyň ady aýdylman kesilen haýwanlaryň etini iýmäň», (Engam, 121). Şular ýaly aýatlara daýanyp, malyň damagy çalnanda «Bismillah» diýmegi şert goşupdyr. Bu yslamyň towhyd akydasyna berlen ähmiýetiň we şirke bolan ýigrenjiň anyk netijesidir. Hanefi we Mäliki mezhebine görä, «Bismillah» diýmek hökmandyr. Bilgeşleýin diýilmese, şol haýwanyň eti iýilmeýär. Unudylyp diýilmese, hiç hili zeleli ýokdur. (Buhary, Ebu Dawud). «Bismillahi Allahu Ekber» diýmek, mustahap görülýär. Şafygylar bolsa damak çalnanda «Bismillah» diýmegiň sünnetdigini, kesen wagty besmeläniň aýdylyp-aýdylmandygy bilinmese, besmele aýdyp şol malyň etini iýmek bolýandygyny aýdýarlar. Haýwanyň damagy çalnanda besmeläni terk etmek mekruhdyr. Olaryň daýanýan delilleri şu hadysdyr: «Pygamberimiz Mekgede ýaşan döwründe töwerekdäki taýpalardan musulman bolan bir jemagat sowgat hökmünde et iberýär. Besmele aýdylyp damagy çalnandygy näbelli bolan bu eti iýmek meselesi Pygamberimizden soralanda, Ol: «Besmele aýdyp iýiň» diýipdir. (Buhary). Ymam Şafygy bu hadysa mutlak many berip, haýwan besmelesiz kesilen bolsa hem iýen wagtyň besmele aýtsaň ýeterlik boljakdygyny aýdýar. Ymamy Agzam bolsa, «eti iberen taýpanyň musulmandygy üçin, besmele aýdylmandygyna diňe şübhe edilipdir. Allahyň Resuly (s.a.w.) bolsa, musulman hemişe Allahyň adyny aýdyp malyň damagyny çalandyr diýen düşünje bilen şol etiň halaldygyny» aýdýar. Ymamy Agzam: «Bu hadysa besmelesiz damagy çalnan malyň etiniň iýiljegine delil däldir» diýip höküm edýär.