cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkmenistan XV – XVI asyrlarda
Şa Ysmaýyl I Eýranda sefewileriň nebereleriniň düybüni tutan asly XI – XII asyrlarda Häzirbegjana göçüp giden gadym oguz – türkmen taýpalaryndan bolmaly. Başga maglumatlara görä, Ardebil şyhlaryndan bolup, ony we onuň ata-babalaryny şol ýerdäki türkmenler goldapdyr. Şa Ysmaýylyň goşunlary Maşatdan çykyp, Sarahsyň üsti bilen Mara gelýärler we ony gabap başlaýarlar. Şeýbany galanyň içinde gizlenip, Mawerannahrdan geljek kömege garaşypdyr. Gyzylbaşlar göz baglamak maksady bilen Mary galasynyň Abdyllahan eteginde sap-sap bolup ýola düşýärler we Garaýabyň köprüsinden geçip bukuda durýarlar. Şeýbany hanyň goşuny duzaga düşýär. Şa Ysmaýyl bolsa Mary söweşinden soň eglenmän Hyrada ugraýar we ony ýüzüniň ugrunda basyp alýar. Şeýlelikde XVI asyrda Orta gündogarda iki sany goňşy hanlyk emele gelýär. Türkmenler bu hanlyklaryň ikisinde-de ýaşaýardylar. Olaryň XVI asyrdan soňky taryhy Orta gündogarda emele gelen Hywa we Buhara hanlyklary bilen  bagly bolupdyr.Etrek-Gürgen we Mary türkmenleri bolsa gyzylbaşlaryň Eýran döwletinde ýaşamaly bolupdyrlar.
XVI asyr türkmenleriň, aýratyn hem Horasanda ýaşan türkmen taýpalarynyň taryhynda olaryň üstünde Köneürgenç we Buhara halklarynyň hem-de Eýrandaky gyzylbaşlaryň dönük eden zamanasy bolupdyr.Elbetde,bu wakalar bilen XVI asyryň taryhy tamamlanmady,türkmenleriň Köneürgenç, Buhara, Eýran hanlary we şalarynyň garşysyna alyp baran göreşi dowam edýärdi.
1550-nji ýylda Astrabada gyzylbaşlaryň şahberdi soltan atly dikmesi gelýär.Türkmenler ony gutlamaga gelipdirler.Gutlamaga gelenleriň arasynda Aba atly bir ýaş görmegeý ýigit bar ekeni.Şahberdi  soltan şoňa gözüni dikipdir.Abanyň Şahberdi soltana eden gahary gyzylbaşlara garşy bolan gozgalaň üçin bahana bolýar.Aly soltanyň goşuny bilen birleşip,eyran goşunlary köp adamlary gylyçdan geçiripdirler,Gürgeniň suwuna müň adama çenli gark edipdirler.Aba Serdar ukuda öldürilipdir.Onuň iň soňky gün dildüwüşenleriň ähli peýmanyna ynanyp,arkaýyn ýatandygy,onuň türkmene mahsus bolan sadadan ynanjaň adamdygyny görkezýär.
XIII-XIY asyrlaryň sepgidinde şäher durmuşy janlanyp ugrapdyr. Şäherlerde kem-kemden gurluşyk – dikeldiş işleri ýaýbaňlanyp başlapdyr. Kerwen ýollaryň Gürgenjiň üstünden geçmegi onuň çalt dikeldilmegine mümkinçilik beripdir.XYI asyryň 30-njy ýyllarynda Gürgenç giň köçeli,baý bazarlary,köp sanly owadan ymaratlary bolan,uly,gözel şäher bolupdyr.
XVI asyrda Günorta Türkmenistanyň ýerlerinde medeni taýdan ýokary göteriliş duýulypdyr.Il arasynda Hajymelegiň tamdyry ady bilen meşhur bolan soltangala bilen Abdyllahangalanyň aralygynda çig kerpiçden salnan buzhana ymaratlarynyň biziň günlerimize çenli saklanan galyndylarynyň ikisi hem XV asyrda gurlupdyr.
Teýmiriler döwründe Hyrat köp we berk galaly şähere öwrülipdir.Ol Orta Gündogarda iň uly şäherleriň biri bolup,tutýan meýdany 4 kwadrat kilometre ýetýärdi,daşyna çekilen galanyň 149 sany ululy-kiçili küňňerleri bolupdyr.Galanyň daşyna çuň hendek gazyp,içine suw goýberipdirler,baş derwezesiniň bäşisiniň hem öňünde galdyrylyp-düşürilýän köprüler bolupdyr.Säherde iki gat jaýlar hem az bolmandyr.Hyratda ajaýyp ymaratlar,köşkler,metjitler,medreseler,halkyň gündelik hajaty üçin gerek bolan hammamlary,keselhanalary,howuzlary,köprüleri gurmakda Alyşir Nowaýynyň bitiren işleri kän bolupdyr.Nowaýynyň özi-de ajaýyp sazanda bolupdyr.Birnäçe saz gurallary çalmagy başarypdyr. Görogly begiň eýýamynda türkmen ruhy bürgüt bolup, kertden – kert gaýalara çykdy.Şeýdip ol beýiklik, howalalylyk häsiýetine eýe boldy. Howada, ýeriń ýüzünde öz awyny uçurup, gaçyryp aldy. Şeýdip hereketlilik, janlylyk häsiýetlerini aldy. Güne ýakyn boldy, günüń mährini özüne sińdirdi. Elýetmez, okýetmez, sesýetmez gaýada oturup, şol ýerden bu pany dünýäniń bimanylygyna, ötegçiligine, aşakdakylaryń hars uruşlaryna bakdy. Şeýdip, hem belentlik, hem çuńluk häsiýetine eýe boldy.
Rafael Vitti
Rafael Alencar Vitti (2 noýabr 1995, Rio-de-Žaneýro, Braziliýa), Braziliýaly aktýor.
Halkara Slawýan Kanaly
right|200px|Emblema
Halkara Slawýan Kanaly (rusça: Международный Славянский Канал, ukraýinça: Міжнародний Слов'янський Канал, iňlisçe: Slavonic Channel International) — telewizion kanaly.
Dünýäniň slawýan halklaryny we bütindünýä halkara birleşigini slawýan halklarynyň durmuşynyň dürli ugurlary, slawýan halklarynyň täsin taryhy, baý däp-dessurlary, medeniýeti, gazanan üstünlikleri we bütindünýä ösüşine goşan täsirli goşantlary bilen tanyşdyrmak üçin niýet bilen döredilipdir.
Ak bugdaý etraby
Gäwers etraby 1977-nji ýylda döredilip, 1988-nji ýylda ýatyryldy we 1992-nji ýylda täzeden döredildi. Ak bugdaý etraby Aşgabat şäheriniň gündogar tarapyndaky territoriýalary öz içine alýar. Onuň çägi daglyk, dag etek düzlügi we çöllük böleklerden durýar. Etrabyň ekin meýdanlarynyň esasy bölegi Gäwers düzlüginde ýerleşyär. Onuň territoriýasyny Garagum derýasy, Aşgabat-Mary demir we awtomobil ýollary kesip geçyär. Ilatly ýerler Garagum derýasynyň zolagynda özleşdirilen ýerlerde we ulag ýollarynyň ýakasynda ýerleşendir. Hojalygynyň ýöriteleşdirilen ugurlary: pagtaçylyk, däneçilik, gök we bakja ekerançylygy, üzümçilik, miweçilik, gara mallary ösdürip ýetişdirmek, dowardarçylyk. Etrabyň gündogarynda Berkararlyk (öňki Babadurmaz) şäherçesiniň golaýynda balykçylyk hojalygy bar. Ol Aşgabat şäheriniň ilatyny janly balyk bilen üpjün etmäge ýöriteleşdirilendir. Ak bugdaý etrabynyň düzümine 1 şäher (Änew), 3 şäherçe (Ýaşlyk, Berkararlyk, Bagabat), 14 geňeşlik we 48 oba girýär. Meýdany 6,5 müň kw.km Ilaty 74,6 müň adam. Köpetdag bilen Garagumyň arasyndaky Gäwers düzlüginde ýerleşýar. Etrabyň territoriyasyny Babadurmazdan Aşgabada çenli (70 km. gowrak) demir ýol, awtomobil ýol. Garagum derýasy, elektrik liniýasy, gaz geçirji turbalar kesip geçýärler. Hatly punktlar Garagum derýasynyň zonasynda döredilen täze şäherçelerde we ulag yollarynyň yakasynda ýerleşendir. Hojalygyn ýöriteleşen ugurlary : üzümçilik däneçilik, miweçilik, gök we bakja ekerançylygy pagtaçylyk, maldarçylyk, Babadurmazyň golaýynda doly sistemaly balykçylyk hojalygy bolup, ol Aşgabat şäherini janly balyk bilen üpjün etmeklige yöriteleşendir.
Halkara Slawýan Kanaly
Informasiya
"Halkara "Slawýan Kanaly" ("International "Slavonic Channel") 2008-nji ýylyň sentýabr aýynyň 12-de Ukraýina döwletiniň territoriýasyndan sputnik ugrundan efire çykypdyr (Sirius-4 Satellite 5° East Frequency 12075 MHz (H) Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 3/4 & Astra-2 Satellite 31,5° East Frequency 12090 MHz (H) Vertical Symbol Rate: 27,5 Msymb/s FEC 9/10). SCI gije-gündiz işleýär we öz gepleşiklerini ýaşaýan ilaty 1 milliard 202 million adama barabar meýdanlara ýaýradyp ýetirýär. Gepleşikler (ilki Ukraýina döwletiniň territoriýasyndan) dört ses ugrundan: rus dilinde, ukraýin dilinde, iňlis dilinde we gepleşikleri çykarýan ýurduň dilinde – alnyp barylýar.Gelejekde gepleşikler slawýan ýurtlarynyň dillerinde, şeýle hem fransuz, nemes, ispan, portugal, arap we hytaý dillerinde alnyp barylar.Telekanalyň berýän gerleşikleriň mazmuny - medeni-aň-bilim işlerini geçirmekdir.
Taryhy
"Halkara" Slawýan Kanalynyň " öňki SSSR-ň territoriýasyndan ilkinji gezek spitnik ugrundan efire çykyşy Ukraýina döwletiniň territoriýasyndan çykan tejribe gerleşikleri bolupdyr. Efire tejribe gerleşikleri çykyşy  1994-nji ýylyň dekabr aýynyň 14-den 1995-nji ýylyň maý aýynyň 15-i aralygynda amala aşyrlypdyr. Taslamany düzenler: Iwanenko Wladimir Aleksandrowiç we Iwanenko Waleriýa Wladimirowna.
Edebiýat
Maşenko I.G. Ukraýinadaky telewideniýe. 1-nji kitap " Telewideniýe de facto". — Nikolaýew, 1998. — 341 s.
Salgylar
Telekanalyň saýty
Gusmak
'Gusmak'  (gusmak) - aşgazanyň düzümindäki agzyň içinden çykmagy. Adamlar, maýmynlar, itler, pişikler, doňuzlar, balyklar we guşlar gusup bilerler. Emma syçanlar, syçanlar, towşanlar we atlar gusup bilmeýärler. Sebäbi olaryň uzyn we dar iýmit turbalary bar. Mundan başga-da, gusup bilýän nerwler ýetmezçilik edýär.
Bu hereket, dem alyş myşsalary we garyn boşlugy, şeýle hem hereket bilen baglanyşykly aşgazan myşsalarynyň gysylmagyny utgaşdyrýan ýörite gusmak merkezi bilen kadalaşdyrylýar.
Gusmakdan birnäçe sekunt öň, tüýkülik bezleri aşgazan kislotasynyň dişlere zeper ýetirmezligi üçin köp mukdarda ukusyny bölüp çykarýar.
Gusmak sebäpli çylşyrymly refleks hereketidir
Tom. Dürli organlarda reseptorlary gaharlandyrmak (diliň kökü, ýumşak dodak, aşgazan mukozasy, öt haltasy, deňagramlylyk we başga bir organ.) merkezi beýni gusmagy, Dürli intrakranial basyş, lezýonlar (çişler, trawma, meningit) näsaglarda merkezi nerw ulgamynyň gönüden-göni gyjyndyrylmagy (aşa köp dozada, göwrelilik ganyndan zäherlenmek, uremiýa). Gusmak (aşgazan doly bolsa ýa-da zyýanly maddalar bar bolsa) goraýjy fiziologiki hereket bolup biler.
Gusmak käbir ýokanç keselleriň, peritonyň, aşgazan zeperlenmeleriniň, aşgazan ýarasynyň we başgalaryň kesellerinde ýüze çykýar.
Käwagt psihogen gusmak arassa - gödek, negatiw duýgulardyr. Gusmak sebäpli gusmak merkeziniň joşgunlylygynyň ýokarlanmagy çagalarda, neýrasteniýadan ejir çekýän hassalarda aňsatlyk bilen ýüze çykýar.
Käbir hadysalarda emeli gusma sebäp bolýar. Apomorfini bilkastlaýyn ulanmak (0,5 ml 1% ergini subkutan) (mysal üçin, käbir serhoşluklarda) gusmagy döredýär. Käbir hadysalarda, gusmagyň tebigaty onuň ýüze çykmagynyň sebäbini kesgitläp biler: gusmak gany (ýa-da goýy goňur reňkli massalar) aşgazan ganamagynyň alamaty bolup biler. Gözlenmedik iýmitleriň gusmagy köplenç her nahardan soň ýüze çykýar, bu aşgazanyň stenozyny görkezýär. Aşgazan-içege refleksi gusmak bilen hem bolýar. Zalymlygyň tebigaty: * Iýmit iýiň * Töleg * Durgun mazmun * Hapalanan * Içegäniň mazmuny * Kofe meýdançalary * Gan gelmegi bilen == Gusmagyň ähmiýeti == Käbir guşlar gusmakdan goramak üçin ulanýarlar.
Arap halklarynyň milli azatlyk hereketi
Arap halklarynyň milli azatlyk hereketi.
Birinji jahan urşuna çenli dünýäniň syýasy kartasynda ýekeje-de özbaşdak arap döwleti galmandy. Häzirki Yrak, Iordaniýa, Siriýa, Liwan, Ýemen Türkmen-Osmanly döwletiniň düzümine girýärdi. Häzirki Arabystan ýarym adasynda ýerleşen döwletleriň aglabasynyň ýerlerini Türkiýe, bir bölegine Beýik Britaniýa eýeçilik edýärdi. Müsür, Sudan Beýik Britaniýanyň täsirindedi. Liwiýany, Italiýany, Alžiri, Tunisi, Marokkanyň bir bölegini Fransiýa eýeläpdi. Marokkanyň beýleki bölegi ispanlaryňkydy, bir bölegi (Tanžer) garaşsyzdy. Beýik Britaniýa we Fransiýa araplaryň türk sütemine garşy göreşini goldan bolup, azat edijiniň perdesine duwlanyp, uruş döwri olaryň özlerini goldamagyny gazandylar. Türklerden azat edilen arap ýerleri iňlis we fransuz goşunlary tarapyndan basylyp alyndy. Birinji jahan urşundan soň türk hökümdarlarynyň ornuna iňlis we fransuz hojaýynlary geldiler. Arabystan ýarym adasynda diňe häzirki Saud Arabystanyň ýerleri we Ýemen özbaşdaklygyny gazanyp bildi. Arap Gündogarynyň beýleki halklary baknalyk sütemi astynda galýardylar. Beýik Britaniýa we Fransiýa uruşdan soňra Arap Gündogaryny resmi ýagdaýda-da paýlaşdylar. Bakna halklary özbaşdak ýaşamaga taýýarlamak bahanasy bilen, olara hojaýynçylyk etmäge Milletler Ligasy tarapyndan berlen ýörite haty-mandaty aldylar. Beýik Britaniýa, Iordaniýa, Yrak we Palestina halklaryny, Fransiýa bolsa Siriýa we Liwany aldy. Iňlisleriň we fransuzlaryň Milletler Ligasynyň adyndan dolandyryş düzgüni araplaryň türklere baknalyk düzgüninden kän bir tapawutlanmaýardy. Şonuň üçin iňlis-fransuz agalygyna garşy Arap Gündogarynda milli azat edijilik hereketleri başlandy. Iri gozgalaňlar 1920-nji ýylda Yrakda, 1922-nji we 1925-1927-nji ýyllarda Siriýada bolup geçdi. 1921-nji ýylda Marokkanyň rif taýpalarynyň 12-siniň birleşip, garaşsyzlyk ugrundaky başlan göreşi bütin dünýäniň ünsüni özüne çekdi. Olar Muhammed Abd’ al-Kerimiň ýolbaşçylygynda özbaşdak Rif respublikasyny jar etdiler. Birnäçe gezek ispan we fransuz goşunlaryny derbi dagyn edip, Rif taýpalary baknalyga garşy ýaragly göreşiň ajaýyp nusgasyny görkezdiler. 1926-njy ýylda Fransiýa we Ispaniýa bilelikde harby uçarlary ulanyp, kynlyk bilen Rif respublikasynyň ýaragly göreşini basyp ýatyrmagy başardy. Araplaryň garaşsyzlyk ugrundaky göreşleri käbir netijelerini-de berdi. 1922-nji ýylda Müsüriň, 1932-nji ýylda Yragyň garaşsyzlygy resmi ykrar edildi. Siriýadaky garaşsyzlyk ugrundaky gozgalaňlar fransuz hojaýynlaryny gorkuzdy. 1936-njy ýylda Fransiýa ýene üç ýyldan Siriýa özbaşdaklyk bermek barada şertnama baglaşdy. Emma ikinji jahan urşunyň başlanmagy bilen, Fransiýa 1936-njy ýylyň şertnamasyndan ýüz öwürdi.
Türkiýäniň daşary syýasaty
Türkiýäniň daşary syýasaty, Türkiýe respublikasynyň özünden daşary döwletler, ideologiýalar, guramalar we halkara aktýorlar bilen bolan gatnaşygyna berilen atdyr.
1945 - 1960
1945-nji ýyldan soňra dünýä syýasatynda 2 polýusly ulgam döredi: Gündogar bloky (SSSR baştutanlygynda) we Günbatar bloky (ABŞ baştutanlygynda). Bu 2 bloky 3 nukdaýnazardan öwrenmek mümkindir:
Gündogar blokunyň ýagdaýy
SSSR, Günbatar bilen arasynda serhet hökmünde Gündogar Ýewropany galkan hökmünde goýmak isleýärdi. Ýugoslawiýanyň Josip Broz Tito mysalyndan çekinen Stalin Gündogar Ýewropada SSSR tarapdarlaryny häkimiýete getirdi. Bu döwlet baştutanlarynyň ideologiki taýdan SSSR-e sadyk bolmagy üçin "Kominform" döredildi. 1949-njy ýylda döredilen COMECON arkaly SSSR öz töweregine howpsuzlyk zolagy edindi öz töweregine.
Günbatar blokunyň ýagdaýy
ABŞ-nyň maksady Günbatar Ýewropany SSSR-e gapdyrmazlykdy, Günbatar Ýewropa ykdysady taýdan hem fiziki taýdan hem harabalyk ýagdaýyndady we ABŞ döwleti bu sebiti öz elinde tutmalydy. Gresiýa we Türkiýä abanýan SSSR howpy ABŞ-y tijendirdi. 1823 Monroe doktrinasyndan bäri Ýewropanyň işlerine goşulmaýan ABŞ Ýewropa syýasatyna 3 usul bilen goşuldy:
Psihologiki usul
ABŞ halkyny ABŞ-nyň Ýewropa syýasatyny kabullanmagy üçin psihiki taýdan taýyn bolmagy maksatly Pearl Harbor hüjümi arkaly halkyň gözi gorkuzyldy. ABŞ-nyň daşary işler ministrliginda 205 sany komunistiň bardygyny jar eden Senator Jozef Makkarti halkyň tolgunjyny beýgeltdi. Makkartiniň aýyplamalary bilen köp adam işinden mahrum edildi we "Makkartiçilik" hereketi Türkiýede hem köp "aýdyňlaryň" uniwersitetlerdäki işinden kowulmagyna eltdi.
Harby usul
1947-nji ýyldaky Trumen doktrinasy yglan edildi we munuň netijesinde Gresiýa we Türkiýä harby ýardam berilmek bilen Sowet howpuna çäre görüldi. Mundan soňra "Gurşaýyjy" we "Yza gaýtaryjy" ýaly syýasatlara eýerildi.
Ykdysady usul
NATO-nuň düýbi tutulan ýyl ABŞ kongresi "Eksporta gözegçilik kanuny" çykarmak bilen Gündogar Ýewropa embargo goýdy. Mundan soňra NATO agzalarynyň we Ýaponiýanyň hem bu embargo eýermegini gazandy. ABŞ-nyň asyl baş ykdysady hereketi 1948-nji ýylda hökme giren "Marşal plany" boldy. Marşal plany uruşdan ejir çeken Ýewropa döwletlerine berilen ýardamdy, Marşal planyndan peýdalanan döwletler ykdysady syýasatda ABŞ-y danyşment hökmünde kabul etmeli boldy we munuň netijesinde ABŞ degişli döwletleriň ykdysady politikalaryny täsiri astynda tutup bildi. Bu çarçuwada Marşal planynyň maksatlary: Netijede ABŞ bu ädimler bilen "Täze dünýä tertibi" (Paks Amerikana) döretdi we dünýäniň agdyk güýji boldy.
Marşal plany
1946 - 1953-nji ýyllarda ykdysadyýetde zyýanlar emele gelmäge başlady. 1958-nji ýylda 1945-nji ýylyň 8,4 esse köpeldi. Marşal planyndan soňra Türkiýe ykdysadyýetinde we syýasatynda liberallaşma döwri başlady. 1945-nji ýylda MKP (Milli Kalkınma Partisi) we 1946-njy ýylda DP (Demokrat Parti) döredilmegi bilen Türkiýe köp partiýaly ulgama geçdi. Uniwersitetler awtonomiýa gazandy. IMF-ä agza bolup bilmek üçin dewalýuasiýa geçirildi we 1947-nji ýylda IMF we Dünýä bankyna agzalyga kabul edilinildi. 1947-nji ýylda Truman doktrinasynyň kabul edilen gününde Ismet Inöniniň 12-nji iýul çykyşy netijesinde oppozisiýa ýumşak çemeleşme döwri başlady. 1950-nji ýyldaky ak rewolýusiýa diýilýän oppozisiýanyň häkimiýete gelmegi bilen köp partiýaly döwlet iş ýüzünde amala aşdy.
Günbatar Ýewropa
20-nji asyrda üýtgän halkara söwda netijesinde döwletler täze guramalaşmalara tarap barýardy. Bu gidiş bilen "Ýewropa birleşmegi" pikiri öňe çykmaga başlady.
47
Aradan çykanlar
40er
Seýitjemaleddin metjidi
Ýadygärligiň ýerleşýän ýeri: Ahal welaýatynyň  Ak Bugdaý etraby.
Ýadygärligiň döwri: b.e. XV asyry
Seýitjemaleddin metjidi atlary bilen belli bolan bu ymarat hakykatdan örän çylşyrymly desga bolup, metjidiň, guburhananyň, medresäniň we hanakanyň wezipelerini ýerine ýetiripdir.
Änewdäki metjidi öwrenmegiň başlangyjyny W.A.Žukowskiý (1886-njy ýylda) başlapdyr. 1904-nji ýylda harabaçylygy R.Pompelliniň amerikan ekspedisiýasy gyzypdyr. Sowet Türkmenistanyň şertlerinde, ýagny 1920-nji ýyllarda A.A.Karelin we W.R.Tripolskiý çagşamagyň we ýykylmagyň sebäplerini barlapdyrlar, S.S.Sklýarowskiý bolsa çyzgysyny ýerine ýetiripdir. Dürli wagtlarda rejeleýiş çäreleri (W.R.Tripolskiý, N.M.Baçinskiý) hem amala aşyryldy. 1947-nji ýylda M.E.Massonyň ýolbaşçylygy astynda Günorta Türkmenistan arheologik ekspedisiýasy (GTAKÄ) metjidi çuň we hemmetaraplaýyn öwrenmek işini geçirdi.
Beýleki ýazgylarda “Gözellik öýüni” Muhmammet diýen biriniň öz kakasy Jemal-ed-dünýä-wa-d-diniň ýadygärligi üçin öz serişdeleri bilen 1455-1456-njy ýyllarda gurdurandygy hakyndaky maglumat getirilýär.
Desga gurlup tamamlanmandyr, çünki soltan Babyr ölenden soň (1457) özara uruşlar we weýrançylyklar döwri başlanypdyr. Oňat bişen kerpiçden bina edilen metjit syrça bilen gysganylman bezelipdir. Peştagy demirgazyga bakdyrylypdyr we jaýyň jümmüşinde, günorta diwaryň ýüzünde syrçalar bilen bezelen mährap bolupdyr. Onuň gapdallarynda günorta diwaryň ýüzünde insizje tagçalar edilipdir, olar diwaryň daş ýüzüne çykytly edilipdir. Metjidiň beýleki iki diwarynda, hersinde ikiden, inli, çuň tagçalar edilipdir. Peştagyň syrçaly bezeginiň çeperçilik özboluşlulygynyň uly gymmaty bolupdyr, onda biri-birine tarap kellelerini uzadyp, süýnüşip gelýän iki sany eýmenç görnüşli aždarhanyň şekili çekilipdir. Olaryň sarymtygrak göwresi ownuk ösümlik nagyşly garamtyl-mawy syrça düşegiň  üstünde towlanyp barýar, ol ownuk ösümlik nagyşlary jandarlaryň her biriniň açylan agzyndan başlanýar.
Şuňa meňzeş aždarhalaryň dini ymaratda şekillendirilişiniň nusgasy Orta Aziýada başga ýok. Aždarhalary şekillendirmegiň Orta Aziýa sungatynyň taryhyna çuňdan ornaşyp gidýändigine garamazdan, Änew metjidindäki suratyň gelip çykyşynyň gutarnykly düşündirilişi henize çenli tapylanok. Änew metjidinde aždarhalaryň şekillendirilmeginiň manysyna has ynamlyrak düşündirişi G.A.Pugaçenkowa berýär, ol “munyň özi XV asyrda Änew töwereginde ýaşan esasy türkmen taýpasynyň totemidir, ähtimal, Änewde jaýlanan şyh Jelaleddin hem şol taýpadan bolandyr” diýip hasap edýär.
Totemiň (taýpanyň dini simwolynyň) ýerli gelip çykyşy hakdaky pikir peştagyň  daşyna aýlanan syrçaly nagyşynyň we onuň üstündäki arap ýazgysynyň, şonuň ýaly-da aždarhalaryň hem Orta Aziýanyň arhitektura ýadygärliklerinde başga hiç ýerde  ýoklugy bilen ýene bir gezek berkleşýär. Şonuň bilen birlik-de bu nagyşyň şekilleri türkmen eneolitiniň (mis-bürünç zamanynyň) küýze nagyşlary üçin häsiýetlidir we türkmen haly sungatynda öz ýaşamagyny häzir hem dowam edýär. Şularyň hemmesi Änew metjidiniň bezegine türkmen halkynyň iňňan uzak gadymdaky öz ata-babalaryndan miras edinip alan çeperçilik äheňiniň hut özi diýip hasaplamaga mümkinçilik berýär.
Rowaýat:
Metjidiň töweregindäki ilat muňa özüçe düşünipdirler. Olaryň arasynda şunuň ýaly gurluşygyň peýda bolmagyny düşündirýän rowaýat baryp ir wagtlarda emele gelipdir. Onda şeýle diýilýär:
“Bir wagtlar şäheriň gala diwarynyň düýbünde bir agaç dikilip, ondan uly jaň asylyp goýlupdyr. Başyna iş düşen her bir ýolagçy jaňy kakmak bilen şähere duýduryş berýär eken, ilat bolsa oňa kömege gelip, başyna düşen işden ony halas edýär eken. Bir gezek, adalatly we parasatly Jamalyň ýurdy dolandyrýan wagtynda adamlar jaňyň gaty we howsalaly kakylýandygyny eşidipdirler. Derwezäniň agzyna ylgaşyp gelenlerinde, olar ägirt uly towlanyp duran aždarhanyň jaňy kakýandygyny görüpdirler. Ol aždarha bir zady görkezýän ýaly edip, dag tarapa ümläpdir, soňra bolsa märekäniň arasynda elleri paltaly we pyçgyly duran iki ussa tarap ümläp, daga tarap ugrapdyr. Patyşa aýal Jamal ussalara aždarhanyň yzy bilen gitmegi buýrupdyr. Bular daga baranlarynda, agyr jebir çekip ýatan başga bir aždarhany görüpdirler, ol aždarha uly dag geçisini diriligine ýuwdupdyr, emma onuň buýraly uly şahlary aňryk geçmän, aždarhanyň bokurdagyna ilişip galypdyr. Edermen ussalar aždarhanyň açylyp ýatan agzyna girip, dag geçisiniň şahlaryny pyçgy bilen kesip aýyrypdyrlar we geçiniň etini böleklere bölüşdiripdirler hem-de aždarhany jebirden gutarypdyrlar. Şundan soň birnji aždarha ussalary hazynadan doly bolan bir derä eltipdir we olara şol hazynadan gereklerini hem-de göterip bilenlerini almaga ygtyýar beripdir.
Ertesi irden şaheriň ilatyny ýene-de jaňyň sesi oýarypdyr. Olar galadan çykanlaryndan iki aždarhany hem görüpdirler, ol aždarhalar köp altyn we gymmat bahaly daşlary alyp gelen ekenler. Olar bu zatlary patyşa aýalyň öňünde goýup, özleri ýene daga tarap gidipdirler. Jamal bu gymmat baha zatlardan uly metjit gurmagy we onuň peştagynda şu zatlary peşgeş beren aždarhalaryň şekilini çekmegi buýrupdyr. Rowaýatda aždarhalar Änewiň ilatyna hossarlyk eden jandarlar hökmünde görkezilýär, olaryň şekili bolsa ýykylan metjidiň ýüzündäki ýazgyda atlandyrylyşy ýaly “Gözellik öýuni” gorap saklapdyrlar”.
salgylanma
gollanma maglumat merkezi
Günbatar Ỳewropa IX - XI asyrlarda
MOWZUK:	Günbatar Ỳewropa IX - XI asyrlarda.
M E Ỳ I L N A M A
1.	IX – XI asyrlarda Günbatar Ỳewropanyň iri ýer eýeçilikleri döwletleri.
2.	Araplaryň, Wengerleriň we normanlaryň çozuşlary.
3.	Günbatar Ỳewropa ýurtlarynda iri ýer eýeçilik gurluşyň berkarar bolmagy.
4.	Fransiýa IX – XI asyrda.
Üçden
Kirilda
Üçden (üç boýy) – bir ýaby goşunyñ bir günde sürýän ýeri. Ölçeg birligi barada Mätäji “Bugdaý” diýen goşgusynda: Berk tutup, ýaby goşuny, Günde ekdim üçden bugdaý diýip ýazýar.
48
Aradan çykanlar
40er
Paxtaobod (Syrdarya welaýaty)
Paxtaobod - Özbegistanyň Syrdarya welaýaty Sardoba etrabynde ýerleşýän şäher.
49
Aradan çykanlar
40er
Realist howpsuzlyk ebeteýi
Realist howpsuzlyk ebeteýi, döwletiň howpsuzlygyny öň planda tutýan howpsuzlyk ebeteýidir. Sowuk uruşdan ozal halk howpsuzlygy öň planda bolan bolsa sowuk uruş dowamynda bu ebeteý halkara howpsuzlyga öwrüldi.
Goragçy realizm
Goragçy realizm (Defensive realizm), bu düşünjedäki howpsuzlyk ebeteýi howpa üns berýär. aktýorlar biri-birini ýok etmäge däl potansiýal howplara garşy çäre görmäge ymtylýar.
Hüjümkär realizm
Hüjümkär realizm (Offensive realizm), bu düşünjededäki howpsuzlyk ebeteýi döwletleriň öz güýjüni dowamly artdyrmalydygyny ündeýär.
I.M. Gubkin adyndaky Russiýa Döwlet nebit we gaz uniwersitetiniň Aşgabat şäherindäki Şahamçasy
I.M. Gubkin adyndaky Russiýa Döwlet nebit we gaz uniwersitetiniň Aşgabat şäherindäki Şahamçasy, Türkmenistanda bir uniwersited.
Hünärmenleri taýýarlamagy
Giriş synaglary matematikadan, fizikadan we rus dilinden test, şeýle hem Türkmenistanyň taryhyndan söhbetdeşlik görnüşinde geçirilýär: Dersler boýunça test ýazmaça, rus dilinde; söhbetdeşlik- dilden Türkmenistanyň döwlet dilinde geçirilýär. Test we söhbetdeşlik Türkmenistanyň orta mekdepleriniň okuw maksatnamalarynyň esasynda geçirilýär. Giriş synaglaryna bellenen wagtda esassyz sebäplere görä gelip bilmedikler ýa-da dersleriň biri boýunça synagdan geçip bilmedikler ondan soňky synaglara goýberilmeýär. Giriş synaglarynyň netijeleri boýunça deň mukdarda bal alanlardan diňleýjilige kabul edilmek üçin artykmaç hukukdan Türkmenistanyň nebit - gaz toplumynyň edaralarynda, kärhanalarynda işleýän we onuň ministrliginden, konsernlerinden hem-de korporasiýalaryndan hödürnama alan raýatlar peýdalanýarlar.
Dümew
Dümewiň beden gyzdyrma döwri 2-4 güne çenli dowam edip, ol 5-10 günüň dowamynda tamamlanýar, kä halatlarda bedeniň gaýtadan gyzdyrma ýagdaýlary bolup geçýär. Bu alamatlar bedende bakteriýal floranyň gatyşmaklary, ýa-da başga bir wirusly respirator infeksiýalary bolanda bolup geçýär. Beden dümew keselinden sagalandan soňra, 2-3 hepdäniň akymyna çenli infeksiýadan soňky asteniýa ýa-da bedeniň horlanma döwri bolup geçýär. Ony bedeniň ýadawlyk, gowşaklyk, kelle agyrylar, gyjynyjylyk, ukysyzlyk alamatlary biynjalyk edýär. Beden sowuklamasyndan tapawutlylykda, dümew ýokary beden temperaturasy (38° -dan ýokarylygy bilen) häsiýetlendirilýär. Dümewiň öňüni alyş çäreleri: Pihta ýaglaryny bejergi hökmünde bedeniň “worotnik” zonalaryna arkada, döş kapasalarynda, aýaklarda, reflektor zonalaryna günüň dowamynda 4-5 gezek owkalama geçirmekligi peýdaly hasaplaýarys. Ýokarda görkezilen emlerden soň, bedeni kompres kagyzlary bilen örtmek, ýüň joraplary geýmek, ýyly odeýalo bilen ýapmak we der çykaryjy derman otlary ulanmaklyk maslahat berilýär. Ingolýasiýa geçirmeklik üçin emal gabyň içine, gaýnag suwy guýmaly, pihta ýagynyň 3-4 damjasyny gaýnag suwa damdyrmaly, soň kelläňi polotense bilen örtüp, bejergi bugdan dem almaly. Pihta ýagynyň bir damjasyny burnuň her tarapky boşluklaryna damdyrmaly. Arassalanan pihta ýagyna dil aşagyna 3-5 damjadan günüň irki we agşamky wagtlarynda damdyrmaly. Dümew döwründe ýokarda görkezilen bejergi çäreleri geçirmeklik maslahat berilýär. Adaty möwsümleýin dümewden özboluşly derman serişdeleri ulanmazdan, sagalmaklygy göz öňüne getirip bolmaýar. Özboluşly derman serişdeleri dümewiň alamatlyk bejergilerinde we bedendäki otrisatel (zyýanly) täsirli, wirus toksinleriniň has ýokary derejede peselmegine gönükdirilendir. Sagdyn bedende, hiç bir derman serişdesini ulanmazdan, dümew wirusyna garşy göreşýän biologiki güýçleriň ýeterlik derejede bardygyny edebiýatlardan bilýäris we hiç bir gaýryüzülmeli ýagdaýlary ýüze çykarmaýandygyny hem alymlar maglumatlarda ýazýarlar. Adaty däl dümew wirusy bilen keselleýän adam, haçan lukmana ýüz tutmaly: Dümew wirusy bilen keselleýän adam galagoply, aljyraňly ýagdaýa düşmezden indiki görkezmeleri ýerine ýetirmelidir:
Aspirin derman serişdelerini ulanmak düýbünden gadagan edilýär. Sebäbi gan damar diwarlarynyň geçirijiligini ýokarlandyryp, öýkeniň çişme howpuny döredýär. Çagalarda bolsa dümewiň netijesinde Reýno keselli gaýryüzülmelere getirýär. Şonuň üçin lukmanlar beden gyzgynynyň ýokarlanmalarynda parasetamol ýa-da ibuprofen derman serişdesini ulanmaklyk maslahat berýärler. Bedeniň ýokary gyzgynlygyny gaýtarmak üçin niýetlenen her hili derman serişdeleri bar, olardan Koldreks ýa-da Teraflýu we ýene-de ş.m. ulanmaklyk lukmançylyk tarapyndan maslahat berilmeýär, sebäbi bu derman serişdelerinde ys, tagam berijileri we özüne ünsi çekýän reýkleri ulanýarlar, bu hem näsag bedene siňdirmek we ony dargatmak üçin çagalarda artykmaç ýüklemelere getirýär.
Islendik ýagdaýlarda dümewli näsag özüniň bejergilerinde haýsydyr bir derman serişdesi bilen özüniň saglygyna zyýan ýeetirmeli däldirler. Bejergiler näsagyň özüne, daşyndaky raýatlaryň saglygyna goşmak gurşawyny döretmeklige gönükdirilen bolmaly, dümewe garşy göreşmekde, bedeniň immunitet güýjüni güýçlendirmeklige jemlenen mobilizirlenen bolmaly. Ýene-de dümewiň geçiş döwründe üsgülewüge garşy, gakylyk gopmagy kadalaşdyrmak üçin buýanyň köki ulanylýar, bu bolsa öýken bronhlarynyň drenaž funksiýalaryny gowulandyrýar, gakylygyň dykyzlygyny peseldýär we mukosilýar klirensiniň kemelmegine getirýär. Gakylygy kadalaşdyryjy derman serişdesi, bronhlaryň nemli sekresiýasyny, reflektorly güýçlendirýär. Fitobejergiler gadymyýetden bäri, dem alyş agzalarynyň kesellerinde giňden ulanylýar. Derman ösümlikleri ýumşak bejergi täsirleri bilen, geçirilýän bejeriş çäreleriniň netijeligini güýçlendirýär. Fitobejergileriň bedene gowy täsirleri etmekleri üçin derman ösümlikleriniň çig maly, onuň gaýtadan işleniş we taýýarlanyş tehnolgiýasyna baglydyr. Haçan dümew wirusly näsagy gyssagly hassahana ýerleşdirmeli.
Sagdyn durmuş ýörelgesiniň doly we dogry berjaý edilişinde, berk bedenli, belent ruhda, geljege ynamly, gujurly we gaýratly, Watana, Hormatly mähriban we gahryman Arkadaga wepaly ýaşlaryň we täze bir sagdyn nesliň emele gelmeginde uly ähmiýetiň bardygyny, türkmen jemgiýetiniň doly göz ýetirýändigine biz ynanýarys we göz ýetirýäris.
Türkmenistanyň Milli sport we syýahatçylyk institutynyň, sportuň medisina we biologiki taýdan üpjünçiligi kafedrasynyň mugallymy Garaýew Gadam Saparowiç. Mähriban we gahryman Arkadag Prezidentimiziň jany sag, ömri uzak bolsun, tutýan tutumly işleri mundan beýläk türkmen halkynyň geljeginiň dabaralanýan ýoluna öz ýagty şöhlesini, gün nury kimin çoýsun.
Owuç
Owuç – adamyñ owujynda saklap göwrümine deñ bolan göwrüm birligi takmynan 40—45 millimetre deñ bolan göwrüm birligi.
The Carpenters
thumb|The Carpenters 1972-nji ýylda The Carpenters (Halyçylar) ABŞ-dan gelen pop topary. 1968-1983-nji ýyllarda Downide Riçard Karpenter we Karen Karpenter tarapyndan esaslandyryldy. Gapylar 70-nji ýyllarda meşhurlyk gazandy.
Meýdan birlikleri
Türkmenlerde tanap, ädim (arşyn) ýaly uzynlyk birlikleriniñ atlary meýdan birlikleri hökmünde-de ulanylýar. Ýöne indi tanap diýlende inedördül tanaba daban diýlende inedördül ädime düşünmeýär.
1.	Tanap -inedördül tanap ýagny, 1600 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
2.	Daban - inedördül daban – takmynan, 0,1 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
3.	Ädim – inedördül ädim takmynan 0,5 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
4.	Üçden (üç boýy) – bir ýaby goşunyñ bir günde sürýän ýeri. Ölçeg birligi barada Mätäji “Bugdaý” diýen goşgusynda: Berk tutup, ýaby goşuny, Günde ekdim üçden bugdaý diýip ýazýar.
Ýaşlyk (şäherçe)
Ýaşlyk şäherçesi 1977 ýylda döredildi. Ilaty 4,8 mün adam. Bu şäherçe Gäwers düzlügi özleşdirmek üçin gurluşyk materiýallar we guramaçylyk merkezi bolup hyzmat edýär. Şäherçede Gäwers gurluşyk materiýallar kambinaty, demir ýol stanisiýasy bar. Gäwers etrabynyň düzümine 1993 ýylda döredilen BAGABAT şäherçesi hem girýär.
Goşawuç
Goşawuç – adamyñ goşawujynda saklap biljek suwunyñ göwrümine deñ bolan birligi, takmynan 80–90 mm deñ bolan göwrüm birligi.
Türkiýe respublikasy 20-30-njy ýyllarda
Türkiýe respublikasy 20-30-njy ýyllarda.
1918-1923-nji ýyllaryň milli azat edijilik göreşiniň netijesinde 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda Türkiýe respublika diýlip jar edildi. Türkiýe respublikasynyň ilkinji prezidenti wezipesine türk halkynyň beýik ogly Mustafa Kemal saýlandy. Ýaş respublika öň Türkiýäniň boýnuna dakylan deň hukuksyz şertnamalary, ýurduň maliýe ulgamynyň üstünden gurnalan halkara gözegçiligini ýatyrdy. Soltanlyk we halyflyk düzgüni ýatyryldy. Ýurtdaky özgerişler 1924-nji ýylyň 20-nji aprelinde kabul edilen Türkiýäniň Konstitusiýasynda berkidildi. 1928-nji ýylda din döwletden aýryldy we ýurt dünýewi respublika öwrüldi. 20-30-njy ýyllarda magaryf, sud işleri boýunça düýpli özgertmeler geçirildi. Aýallaryň hukuklary ýerkekleriňki bilen deňleşdirildi, köp aýallylyk ýatyryldy. Aýallar pürenje geýmekden azat edildi. Köp wagtlap ara alyp maslahatlaşylyp, zähmet hakynda kanun kabul edildi. Mustafa Kemala “Atatürk” - “türkleriň atasy” diýen  hormatly ady dakyldy. M.K.Atatürküň ýolbaşçylygynda ykdysady howpsuzlygy gazanmak ugrunda uly işler edildi. Ykdysady babatda döwletçillik (etatizm) syýasatyny ýöredip, iri-daşary ýurt senagat kärhanalary, demir ýollary döwlet tarapyndan satyn alyndy. Milli senagaty ösdürmäge üns berildi. Döwlet bilen hususyýetçileriň bilelikdäki kärhanalary guruldy. Daşary ýurt algydarlary bilen geçirilen gepleşikleriň netijesinde Türkiýäniň döwlet bergisiniň 10 esse gowrak azaldylmagy gazanyldy. Türkiýe daşary syýasatynda Dardanell we Bosfor bogazlary hakynda Lozanna ylalaşygynyň kemsidiji şertlerini ýatyrmak ugrunda göreşdi. 1936-njy ýylda Montrýo maslahaty çagyrylyp, Dardanell we Bosfor meselesine täzeden seredildi. Bu maslahatyň karary boýunça jedelli suw geçelgelerine halkara gözegçiligi ýatyrylyp, ol hukuk Türkiýä berildi. Bu Türkiýäniň uly diplomatik üstünligidi. Bu meselede SSSR Türkiýäni goldapdy. Oňki ýagdaýda beýleki döwletleriň harby gämileriniň Gara deňzi sebitlerine erkin aralaşmagy SSSR-iň howpzyslygynada ters gelýärdi. 1938-nji ýylyň 10-njy noýarbrynda M.K.Atatürk ýogalandan soňra, ýurduň Mejlisi tarapyndan Ismet Inenýu prezident saýlandy. Ikinji jahan urşunyň öňüsyrasynda Türkiýe Beýik Britaniýa we Fransiýa döwletleri bilen-de, Germaniýa bilen hem dostlukly gatnaşyklaryny ýola goýdy. Sowet-türk gatnaşyklary bolsa erbetleşdi. Ikinji jahan urşy başalanandan soňra Türkiýe uruşda bitaraplygyny jar etdi.
Änew
Änew şäheri 1973-nji ýylda döredildi, ilaty 14,2 müň adam. Şäher Akbugdaý etrabynyň dolandyryş merkezi. Änewde geologik-gözleg ekspedisiýasynyň kontorasy, kerpiç zawody, çakyr zawody, ekerançylyk we toprak institutlary, durmuş medeni edaralar, demir ýol stanisiýasy, gurluşyk guramalary ýerleşendir. 2008-nji ýylda oňa etrapdaky şäher derejesi berildi. Änew ýurdumyzyň paýtagty Aşgabat şäheriniň golaýynda ýerleşmek bilen, welaýatyň uly ykdysady we durmuş-medeni merkezine öwrülýär. Şäherde 110-a golaý senagat, ulag we aragatnaşyk, gurluşyk kärhanalary we edaralary bar. Şäherde welaýatyň we Ak bugdaý etrabynyň dolandyryş edaralary ýerleşyär. Änewde senagat kärhanalaryndan çakyr zawody, un-degirmen toplumy, kerpiç zawody, söwda we durmuş-medeni maksatly edaralar bar. Änewde Ak bugdaý muzeýi, onuň golaýynda bolsa uly arheologik toplumy bolan Änew galasy ýerleşýär. Änew 2024-nji ýylda türki dünýäsiniň medeni paýtagty diýlip yglan edildi.
Ynanç
Ynanç-has hem gyzykly. Ynanç adamyň kellesinde otyran kanunlar,kadalar.Mysal üçin düýn men banýa giremde,gapyň agzynda tarakana menzeş mör-möjek bar eken. Men ony öldürmedim,sebäbi yokardan(ynanchdan) mana -Öldürme! diýen perman geldi. Bu ynanjy men bir mollymdan alypdym,ol -Jandarlary öldürmek guna diyipdi.Eger men bu mollymdan ol ynanjy almazymdan oninchaki kellam bolan bolsa men halki mor-mojegi oldurerdim.Sebabi "-Ol kopeler we meng oyume ziyan berer,shong uchin ony oldir." diyen ynanch bardy mende.Yone adamlar bir zat etjek bolanlarynda koplench bu ynanchlar hakda pikir etmeyarler,olar yone ynanja tabyn bolyalar .Men yokardaky ynanja kichi ynanch diyesim gelyar. Sheyle hem uly ynanchalar bar. Mysal uchin komunizm,islamizm,hristiyanlyk,racizm we shmn.Koplench kichi ynanchlar uly ynanchlardan doreyar. Uly ynanchlar kici ynanchlar uchin ylham cheshmesi bolyar.
Ylymly
= «Ylymly» näme? = «Ylymly» – bu türkmen dilinde ylym-bilime, okuw-terbiýeçilik işine, şeýle hem şahsy, maşgala we sosial kämillige degişli maglumatlary öz içine alýan ensiklopedik internet sahypasy. Saýtyň eýeçiligi belli bir şahsa degişli bolman, islendik kişi meýletin ýagdaýda onuň işine ýardam berip bilýär.
= «Ylymlynyň» geçmişi we şu güni = Saýt 2018-nji ýylyň maý aýynda ylymly.tk domeni bilen hereket edip başlady. Soňra has giň gerimli hyzmatlary köpçülige ýetirmek maksady bilen hosting üýtgedileni sebäpli, 2019-njy ýylyň fewral aýynda ylymly.com salgysyna göçürildi.
= Maksady näme? = Diňe bir Türkmenistandaky däl-de, bütin dünýädäki türkmenleri ylmy täzelikler, kitaplar, makalalar, peýdaly we gyzykly maglumatlar, şol sanda okuwçylar, talyplar hem-de mugallymlar köpçüligi üçin niýetlenen dürli dersler boýunça maglumatlar, audio-wideo materiallar, okuw kitaplary, çeper eserler, pedagogiki we metodiki gollanmalar, kompýuter programmalary we şulara meňzeşler bilen üpjün etmek arkaly ylym-bilimimizi kämilleşdirmek we ýurdumyzda ylym-bilim ugrunda alnyp barylýan tutumly işlere goşant goşmak.
= Nähili mümkinçilikler bar? =
= Habarlaşmak üçin =
Saýt göwnüňizden turar diýen umyt bilen…
ADMINISTRASIÝA
Türkmeniñ gadymy ölçeg birlikleri
TÜRKMENIÑ GADYMY FIZIKI ÖLÇEG BIRLIKLERI
1.	Garyş – başam barmak bilen külbikäniñ (külem barmak) doly gören aralygydyr. Ol hemme adamda deñ bolmaýar we takmynan 22-25 sm diýip Kabul edilen.
2.	Sere-süýembarmak bilen külbikäniñ añrybaş gerlen aralygy bolup, ol takmynan 15-18 sm deñ.
5. Tutam – taýagy ýa-da ýüpi gysymlanyñky dört barmagyñ ini, takmynan 7 -9 sm deñ.
7. Gary – ýarym gulaja barabar (1 metre golaý) uzynlyk ölçeg birligi. Uzalan düýbünden kibtiñ üstündäki süñke ýetýänçe aralyk. Munda dokalan önümler, matalar ölçenýär.
8. Adam boýy – adamyñ ökçesinden depesine çenli aralyk, takmynan 150-180 sm deñ.
10. Dyz boýy – ýere degip duran ýerinde adamyñ ökjesiniñ dyz çanagynyñ ortasyna çenli aralyk, takmynan 50-60 sm.
11. Daban – başam barmagyñ ujyndan ökjäniñ ýere degip duran ýeriniñ iñ yzky nokadyna çenli aralyk, takmynan 25-32 sm.
12. Ädim – (özbekçe “kadam”, parsça “arşyñ”) takmynan 70 sm deñ. Türkmenlerde bu birligiñ gäm görnüşde ulanylan ýerlerine hem gabat gelýändir. Mysal üçin: ýöredip toplaryñ, hemmän berlen. Ýörüp çün asta-asta gämbirlen. (Abdysetdar Kazy “Jeñnama”). Orta Aziýada 9000-12000 ädim bir parsak 6–8 km diýlip Kabul edilipdir. Türkmenlerde parsagyñ perşeñ diýlip ulanylan ýerleri hem bar. Mysal üçin: gelipmiş nice persiñ ýol ýörüp bes, ki iş birmez bu ýerde oturyp bes, (Abdysetdar Kazy “Jeñnama”).
14. Tirsek – 160-165 metre deñ bolan ölçeg birligi.
15. Agaç – 6 kilometre deñ bolan aralyk.
16. Tanap – takmynan 40 metre deñ aralyk.
17. Taýagatym – adamyñ taýagy zyñyp bilýän aralygy takmynan 40–60 m.
18. Gez, añra, adaş – tirsek süñküniñ ujundan orta barmagyñ ujuna çenli aralyk, ol takmynan 45-50 sm deñ. Bu ölçeg birligi Türkiýede 65sm, Eýranda 62 sm, Yspyhanda 80sm deñ ölçeg birligi hökmünde ulanylýar.
19. Señrik – adam aýagynyñ duranda, adamyñ aýagynyñ ujundan burnunyñ süñküne çenli aralyk, ol takmynan adam boýuna deñ.
20. Hada – 2 metr.
21. Çakyrym – 0,67 m.
22.Çöket – 1,5–2 km.
23.Çetber –100 gr.
24. Gadak, kirbenke –400 gr.
25. Bir put –16 kg.
26. Bir batman –20 kg.
Rim imperiýasy
thumb|250px|[[Rim respublikasy|Respublika we imperiýa döwürlerinde Gadymy Rimiň serhetleriniň üýtgeýşi{{legend|#C46C5C|Rim respublikasy}}{{legend|#9C649C|Rim imperiýasy}}{{legend|#BCC45C|Wizantiýa imperiýasy}}{{legend|#5CA4CC|Günbatar Rim imperiýasy}}
]]
Rim imperiýasy (Imperium Romanum, Res publica Romana, Βασιλεία Ῥωμαίων) — gadymy rim siwilizasiýasynyň ösüşinde respublikadan soňraky döwür, onuň häsiýetli aýratynlygy häkimiýetiň awtokratik görnüşde bolmaklygy hem-de Ýewropada we Ortaýer deňzinde uly territorial eýeçiligi bolupdyr. Ol döwür ilkinji imperator Awgustyň dolandyran döwründen, ýagny b.e. öň 27-nji ýyldan başlap, 476-njy ýyla çenli aralykda döwam edipdir.
Starověký Řím
Ýaponiýa XX asyryň 50-60-njy ýyllarynda
thumb Ýaponiýa XX asyryň 50-60-njy ýyllarynda – Ýaponiýa 1950 we 1960-njy ýyllarda.
Ýaponiýanyň ykdysady taýdan galkymnagy
Ýaponiýanyň ikinji jahan urşunda ýeňilmegi ýapon halky we bu ýurduň geljegi üçin bähbit boldy. Uruş netijesinde ýapon militarizmi ýok edildi. Ýaponiýanyň dolandyryjy toparlary tarapyndan saýlanyp alnan Günorta-Gündogar Aziýa ýurtlarynyň we Hytaýyň halklaryny ezmek syýasatynyň soňuna çykyldy. Uruş gutaransoň Ýaponiýany birnäçe wagtlap amerikanlar dolandyrdy. Olaryň geçiren ykdysady we syýasy özgertmeleri jemgyýetiň sosial düzüminiň, syýasy gurluşynyň üýtgemegine täsir etdi. Obada pomeşik ýer eýeçiligi, feodal galyndylar ýok edilip, ýer daýhanlara berildi. “Sowuk uruş” syýasatynyň başlanmagy Ýaponiýanyň ykdysady taýdan galkynmagyna itergi berdi. ABŞ Ýaponiýany özüniň esasy garşydaşy SSSR-e garşy ulanmak isleýärdi. Ýaponiýanyň bolsa özüniň demirgazyk goňşusyndan asgyndygy görnüp durdy. Onuň goşuny dargadylypdy. Üstesine-de, ykdysadyýeti gözgyny haldady. Edil Germaniýa babatda bolşy ýaly, ABŞ özüniň Ýaponiýa bolan gatnaşygyny üýtgetdi : ol onuň duşmanyndan SSSR-e garşy göreşinde esasy daýanjyna öwrüldi.
Ýaponiýanyň dünýä ykdysady merkezleriniň birine öwrülmegi
Ýurduň maliýe durmuşyny kadalaşdyrmak üçin 1949-njy ýylda döwlet çykdajylary azaldylyp, salgytlar artdyryldy. Bu çäräniň netijesinde dolanyşykdaky pul azaldy. Puluň hümmetsizlenmeginiň öňi alnyp, ien durnuklaşdy. Amerikanlar öweztölegini almagy bes etdiler. 1950-nji ýylda koreý urşunyň başlanmafy bilen ýapon senagatyna harby buýurmalar hasam artdy. Zähmet öndürijiligi iki esse artdy. 1951-nji ýylda Ýaponiýa onuň uruşdan öňki derejesine ýetmegi başardy. 50-nji ýyllaryň ortalaryndan başlap ýapon ykdysadyýeti haýran galdyryjy ösüşiň zolagyna gadam basýar. Onuň 15 ýyldan gowrak dowam eden ilkinji tapgyrynda ýurduň ösüşiniň depgini Günbataryň ähli döwletlerinden ýokary boldy. 1961-1970-nji ýyllarda bu görkeziji 11 %-te barabar boldy. 1951-1970-nji ýyllarda önüm öndürilişiniň ortaça ýyllyk depgini 14,6 %-te deň boldy. Bu görkeziji şol wagt kapitalistik dünýäde 5,5 %-te deňdi. Jemi milli önümiň möçberi boýunça Ýaponiýa 1968-nji ýylda Fransiýadan, Beýik Britaniýadan we GFR-den ozup, Günbatarda ikinji orna geçdi. Şol bir wagtyň özünde ol polat öndürmek, gämi gurluşygy, radiopriýomnikleri, telegörkezijileri, magnitofonlary we wideomagnitofonlary, kagyz köpeldiji maşynlary we fotoapparatlary öndürmekde dünýäde birinjiligi eýeledi. Hut şu döwürden başlap Ýaponiýanyň dünýädäki ähmiýeti hasam artyp başlady.
Aram demokratlar häkimiýet başynda
Uruşdan soňra Ýaponiýada buržuaz partiýalary özlerini “dargadyp”, liberal we progressiw partiýalary döredýändiklerini yglan etdiler. Emma olaryň reaksion düzgüni saklap galdyrmak, demokratik eglişikleri etmezlik ýaly baş maksatlary öňküligine galdy. Urşuň yzysüre häkimiýet başyna Sideharanyň ýolbaşçylygynda maliýe magnatlarynyň topary geldi. Biraz wagtdan soň hökümete Sigeru Iosida ýolbaşçylyk etdi. 1946-njy ýylyň parlament saýlawlarynda buržuaz partiýalary ýeňiş gazandy. Iosidanyň hökümeti ýapon reaksion dolandyryjy toparlarynyň bähbidini araýan birnäçe özgerdişleri durmuşa geçirdi. Özüniň çäkli taraplarynyň köpdügine garamazdan 1946-njy ýylda ýurtda konstitusiýanayň kabul edilmeginiň ähmiýeti uludy. 1948-nji ýylda Asidanyň kabineti hökümet başyna geldi. Şol ýylyň martynda Iosidanyň ýolbaşçylygynda täze partiýa – liberal-demokratik partiýa döredildi. ABŞ bilen birtaraplaýyn şertnamanyň baglaşylmagyndan soň Iosidanyň hökümeti ýapon harby güýçlerini we flotyny dikeltmäge girişdi. 1954-nji ýylyň martynda ABŞ bilen Ýaponiýanyň arasynda “özara goranmak maksady bilen birek-birege kömek bermek baradaky ylalaşyga” gol çekdiler. Premýer-ministr Hatoýamo Itironyň döwründe-1956-njy ýylda Ýaponiýa bilen SSSR-iň arasynda diplomatik gatnaşyklary dikeltmek hakda bilelikdäki jarnama gol çekildi. Oňa görä kagyz ýüzünde iki ýurduň arasynda uruş ýagdaýynyň bes edilýändigini yglan edilýärdi. Jarnama baglaşylmagynyň öň ýanyndaky gepleşiklerde Ýaponiýa Günorta Kuril adalaryna degişli Iturup, Kunaşir, Şikotan we Habomaýi adalaryny yzyna bermegi talap edýärdi. Ýaponiýa bu adalary SSSR-iň 1945-nji ýylda zor bilen alandygyny öňe sürýärdi. Jarnamada SSSR ýaraşyk şertnamasy baglaşylandan soň bu adalary yzyna berjekdigini aýtdy. Emma bu iki döwletiň arasynda henize çenlem ýaraşyk şertnamasy baglaşylanok, adalar meselesi-de dawaly bolmagynda galýar    Liberal-demokratik partiýanyň öňbaşçylarynyň biri Kisiniň premýer-ministr bolan döwründe Ýaponiýa amerikan ugry bilen ösdi. 1953-nji ýylyň noýabrynda ABŞ-yň wise-prezidenti R. Niksonyň Ýaponiýa “hoşmeýilli” sapary ýaraglanyşygyň haýdadylmagyna badalga boldy. Ýaponiýanyň ABŞ-yň yzyna eýermek syýasaty tä 70-nji ýyllara çenli dowam etdi. Şundan soň bu iki döwletler öz arasyndaky syýasaty 180 gradus başga tarapa öwürdiler. ABŞ-yň Ýaponiýadan bidin Hytaý bilen gatnaşyklaryny dikeltmegi Ýaponiýany hem öz goňşusy bilen gatnaşyklaryny dikeltmäge mejbur etdi. LDP 40 ýyldan gowrak Ýaponiýany dolandyrdy. Premýer-ministr baradaky meseläniň parlamende däl-de, partiýanyň öz içinde çözülmegi birnäçe garşydaş fraksiýalary häkimiýet ugrundaky göreşe öjükdirdi. Bu bolsa häkimiýetden betniýetlilik bilen peýdalanmagyň, korrupsiýanyň ösmegine getirdi. “Lokhidiň” işi partiýanyň abraýyny hasam peseltdi (1976-njy ýylda amerikan awiagurluşyk kärhanalarynyň özüne amatly şertnama baglaşmak üçin ýapon hökümetine para berendiginiň üsti açyldy). Emma LDP häzirem Ýaponiýada esasy dolandyryjy partiýa bolmagynda galýar.
Işçiler hereketi we syýasy garşylyklar
Uruşdan soňky ýyllarda Ýaponiýada demokratik hereket giňden ýaýbaňlandy. Makarturyň ýolbaşçylygyndaky amerikan basybalyjy düzgüni we ýapon hökümeti Ýaponiýanyň Kommunistik partiýasyna açyk işlemäge mümkinçilik bermäge mejbur boldy. Kärdeşler arkalaşyklary öz işini işjeňleşdirdi. 1945-nji ýylda Sosialistik partiýa döredildi. Zähmet hakyndaky kanun 8 sagatlyk iş gününi düzgünleşdirdi. 1949-njy ýyldaky parlament saýlawlarynda Kommunistik partiýa uly üstünlik gazandy : onuň 35 deputaty parlamente girdi. Ýapon hökümetiniň milli garaşsyzlygyň bähbitlerine ters gelýän amerikan ugruny ýöretmegi ýapon halkynyň närazylygyny barha güýçlendirdi. 1952-nji ýylyň 1-nji maýynda Tokionyň köçelerinde milli garaşsyzlygy we parahatçylygy talap edýän adamlaryň gany nähak döküldi. Hökümet işçileriň çykyşlaryny basyp ýatyrmak üçin “bidüzgünçilik hereketleriniň öňüni almak barada” kanun çykardy. Indi ol öz garşydaşlaryny ýok etmek üçin hiç hili gypynçsyz hereket etmäge başlady. Hökümetiň ýapon ýaragly güýçlerini aç-açan dikeltmäge girişmegi ýapon jemgyýetindäki syýasy garşylyklary hasam ýitileşdirdi. Parlamentiň aşaky palatasy hökümete ynam bildirmezlik barada karara geldi. Iş başyndan gitmek islemeýän premýer-ministr Iosida aşaky palatany ýatyrdy. Jeza beriş çäreleri güýçlendirildi. Kompartiýanyň ýurdy ýaragsyzlandyrmak üçin bütewi fronty döretmek baradaky tagallalary netije bermedi. Kisiniň hökümeti ABŞ bilen “howpsuzlyk baradaky şertnamanyň” möhletini uzaltmak isleýärdi. Ol muny parlamente tassyklatmak üçin zorluk ulandy. 500 sany poliseý “diýen etmezek” deputatlary güýç bilen zaldan çykardy.