cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nikole Kidman
Umumy
Ol 1967-nji ýylyň 20-nji iýunynda ABŞ-nyň Gawaý ştatyndaky Gonoluluda eneden doguldy. Emma onuň çagalygy Awstraliýada geçýär. Kakasy Antony Kidman biohimiýaçy, psiholog, ýazyjy; ejesi Janelle Kidman bolsa şepagat uýasy, ol öz adamsynyň kitaplaryny neşir etdirýär. 2006-njy ýylyň 23-nji iýunynda Keýt Urban (bagşy) bilen öýlenen Kidmanyň Tom Kruzdan Izabella Jane Kidman Kruz we Konnor Antony Kruz atly iki sany çagasy boldy. Keýt Urbandan Sundaý Rose atly bir gyzy boldy. 2010-njy ýylyň 28-nji dekabrynda gyzy Faýt Margaret Kidmam Urban dünýä geldi. Käri Ilki ol mekdebini tamamlap Teatra girmäge höwes edýär. Öz boýdaşlaryndan uzyn boýly, gyzyl saçlary we mähirli ýüz, gözleri bilen tapawutlanyp Golliwuda çenli at-owazasy meşhur boldy. Özüni ilkinji gezek Dead calm (1989) kinoda Sam Neilliň ýaş aýalynyň keşbini janlandyrýar. Soňra Days of Thunder (bu kinoda Tom Kruz bilen tanyşdy) Tom Kruz bilen tanyşyp onuň bilen toý tutýar. 1990-njy ýylda Tom Kruz bilen durmuş guran Nikole öz başarnyklaryny Flirting, Far And Away, My Life, Portrait Of A Lady ýaly kinolarda görkezdi. Aýratynam bir zenanyň portreti (Portrait of a Lady. filminde ýüzüni gadymy zenan profilinde çekipdirler. Tom Kruz bilen birlikde oýnan Stanley Kubrickyň goly bilen Eyes Wide Shut (1999) filminden soň, ýagny 2000-nji ýylda Tom Kruzdan aýryldy 2010-njy ýylda Moulin Rouge (Gülgüne degirmen) kinofilminde hem özüniň başarnyklygyny görkezipdir we ilkinji gezek ömründe Oskar baýragy bilen hem iň ökde zenan oýunçysy adyna mynasyp boldy. Oňa Oskar baýragyny gazandyran The Hoursdaky Wirginiýa Wolf harakteridir. Awstraliýanyň ilkinji ökde zenan oýunçysy diýlen at hem şol wagt berlipdir. Soňra Dogwille, Cold Mountain, The Stepford Wiwes,The Golden Compas ýaly filmlerde oýnasa-da beýleki kinolary ýaly üns berilmedi.
Jeýms Joýs
thumb|200px|Joýs 1915-nji ýylda
Jeýms Joýs (1882-1941)— Irlandiýanyň beýik ýazyjysy, XX asyryň iň täsirli ýazyjylarynyň biri Jeýms Joýs 1882-nji ýylda, Dublin şäherinde dünýä indi. Maşgalasynyň agyr ýagdaýyna garamazdan, Jeýms örän gowy bilim alypdyr. 1902-nji ýylda ol Dublin uniwersitetini tamamlapdyr. 1900-nji ýylda, Dublin iň «Iki hepdelik maglumatlar» gazetinde Joýsyň ilkinji eseri, Ibseniň «Biz, ölenler, oýananymyzda» atly pýesasyna bagyşlanan esse çap edildi. Şol wagtlar hem Joýs liriki goşgylar ýazyp başlapdyr. 1916-nji ýyldan başlap ýazyjy «Little review» atly amerikan žurnalynda çykyş edýär. 20 ýaşynda Joýs Pariž a göçýär. Ol ýerde žurnalist, mugallym we başga-da birnäçe kärlerde işläp görýär. thumb|upright|Dubliners, 1914
1914-nji ýylda Joýsyň 15 hekaýadan ybarat «Dublinliler» kitaby neşir edildi. Birinji Jahan urşu nyň öňýany ýazyjy Sürihe göçýär, şol ýerde hem «Suratkeşiň ýaşlyk portreti» romanyny tamamlaýar. Bu eser 1916-nji ýylda aýratyn kitap bolup çykýar. Joýsyň ikinji we iň belli «Uliss» romany ilkinji gezek Parižde, 1922-nji ýylda çap edildi. Täze, eksperimental usulda ýazylan bu agyr eser XX asyryň iň naýbaşy eserleriniň biri hasaplanylýar. Bu eserinden soň ýazyjy bütindünýä meşhurlygyny gazanýar. Emma 1939-njy ýylda çap edilen iň soňky romany – «Finneganyň ýasy» okyjylaryň tamasyny ödemeýär.
Ýazyjynyň bu eseri biziň döwrümizde-de edebiýatçy alymlaryň arasynda gyzgyn jedeller döredýär.
Ömrüniň soňunda batyl bolan ýazyjy keseli sebäpli gaty bir öndümli işläp bilmändir. Ikinji Jahan urşy başlananyndan soň Joýs Fransiýa dan Sürihe göçüp, şol ýerde hem 1941-nji ýylda dünýäden ötýär.
Bussunda
Claudio Bessrman Viana (25 iýun, 1962 Braziliýa - 17 iýun, 2006 Germaniýa) Braziliýanyň komik, žurnalist we aktýor.
Yangiqishloq
Yangiqishloq şäheri - Özbegistanyň Jyzzah welaýatynde ýerleşýän şäher.
Alyşir Nowaýy
Alyşir Nowaýy 1441-nji ýylda häzirki Owganystanyň Hyrat şäherinde eneden bolýar. Onuň kakasyna Kyýasetdin Kiçgene diýär ekenler. Ol Horasan şasy Ebulkasym Baburyň emeldarlarynyň biri bolupdyr. Alyşir eýýäm 4-5 ýaşlaryndaka oňa pars, türki dillerdäki eserleri okamagy öwredipdirler. Ol 6 ýaşdan başlap, Hüseýin Baýkara (Soltansöýün 1437-1505) bilen bir mekdepde okaýar. Ol Gündogar edebiýatynyň görnükli şahyrlarynyň eserlerini işdämenlik bilen okaýar. Mundan başgada, şol döwrüň güýçli sazandalaryndan sapak alýar. Nowaýynyň ilki gowy gören şahyry öz döwründe türki dilde eser ýazan meşhur şahyr Lutfy bolupdyr. Nowaýy türki dilde ýazan goşgularyny oňa okap berer eken. Şu zeýilli goşgularynda Alyşir “Nowaýy” (owazly) lakamyny ulanypdyr we soňra onuň ýörgünli ady Nowaýy bolup galypdyr. Nowaýy 12-13 ýaşlaryndaka kakasy ýogalyp, şol döwrüň däbi boýunça patyşa Ebulkasymyň hyzmatynda bolmaga mejbur bolupdyr. Şol mahal Hüseýin Baýkara hem Ebulkasymyň gullugynda eken. 1456-njy ýylda Ebulkasym Nowaýyny hem-de Hüseýin Baýkarany Maşada alyp gidýär. Nowaýy bu ýerde okuwyny dowam etdirip, belli alymlar bilen tanyşýar. 1457-nji ýylda Ebulkasym Maşatda ýogalýar. Tagtdan hantama Hüseýin Baýkara Mara gaýdýar. Emma Nowaýy Maşatda galyp, okuwyny dowam etdirýär. Ol diňe edebiýat bilen meşgul bolman, matematika, filosofiýa, taryh ylymlaryna-da üns berip ugraýar. Nowaýy bu ýerde şol döwrüň görnükli şahyry hem-de alymy Abdyrahman Jamy (1414-1492) bilen tanyşýar. Onuň bilen ýakyn aragatnaşyk saklaýar. 1464-nji ýylda Nowaýy Maşatdan Hyrada gaýdýar. 1469-njy ýylda Hüseýin Baýkara özüni Horasanyň şasy diýip yglan edýär we Nowaýyny özüne möhürdar edip alýar. 1483-1485-nji ýyllar aralygynda şahyryň iň göwrümli eserleriniň biri bolan “Perhat-Şirin” eserini öz içine alýan “Hamsany” (arap dilinden “hams”- bäş) ýazýar.
1487-nji ýylda bolsa Alyşir Astrabada “häkim edip bellenýär”. Nowaýy bu ýerde türki dilde ýazan goşgularyny toplap, “Manylar hazynasy” ady bilen ýygyndy (diwan) döredýär. Nowaýy Astrabatdan Hyrada dolanyp gelenden soň, agyr kesele sezewar bolýar we 1501-nji ýylyň başlaryna dünýäden ötýär. Nowaýynyň gubury Hyrat şäherinde ýerleşýär.
Türkmenler arasynda Nowaýynyň eserleri, ol barada döredilen rowaýatlar we şorta sözler “Myraly we Soltansöýün” (1941) we “Myraly” (1948) atlary bilen ýörite kitapça görnüşinde çap edildi.
Alyşir Nowaýynyň döredijilik mirasy uly göwrümli we köpugurly: ol 30 sany uly eseri öz içine alýar — diwanlar, dessanlar, ylmy we filosofiki eserler. Orta Aziýanyň we Ýakyn Gündogaryň musulman halklarynyň köpasyrly medeni däp-dessurlaryny ulanmak bilen, Nowaýy diýseň özboluşly eserleri döretdi. “Dindarlaryň gozgalaňy” (1483), “Leýli we Mežnun” (1484), “Şirin we Perhat” (1484), “Ýedi dünýä” (1484) we “Isgender galasy” atly bäş sany epiki dessany öz içine alýan “Hamsa” (Bäşlik), şahyryň döredijiliginiň ýokary derejesini eýeleýär. “Dindarlaryň gozgalaňy” — “Hamsanyň” birinji dessany bolup, ol ahlak-filosofiki ähmiýetli eserdir. Ol Nyzamynyň “Syrlar hazynasy” dessanynyň mazmuny esasynda ýazylýar. Onda dine, ahlaklylyga we terbiýä degişli meseleler gozgalýar we ol 64 bapdan ybarat bolup durýar. Dessanda feodal gapma-garşylyklar, döwlet eýeleriniň hyrsyzlygy, begleriň delilsizligi, şyhlaryň ikiýüzlüligi äşgär edilýär. “Leýli we Mežnun” — ýaş şahyr Kaýsanyň gözel Leýlä bolan hasratly söýgüsi hakynda orta-asyr arap rowaýatynyň mazmuny esasynda ýazylan dessan. Onuň täsirliligi we ajaýyp şahyrana setirleri gündogaryň okyjylarynyň arasynda giň meşhurlyga eýe boldy. Bu dessan Gündogar edebiýatyna we özbek folkloryna uly täsirini ýetirdi. “Şirin we Perhat” — batyr ýigit Perhadyň ermeni perizady Şirine bolan söýgüsi hakynda dessan. Dessanyň mazmuny Nyzamy Gänjewi tarapyndan düzülen, emma Nowaýy öz eserinde Şirine göz diken şa Hosrowa däl-de, batyrgaý Perhada ünsi çekýär we ony hakyky epiki gahryman hökmünde görkezýär. “Ýedi dünýä” — ýedi hekaýany özünde jemleýär. Dessan Nowaýynyň daş töweregindäki adamlary, hökümdarlary, Soltan Husaýyny we onuň köşgündäkileri tankytlaýar. “Isgender galasy” — adalatly dana hökümdar Isgenderiň (Aleksandr Makedonskinyň) ömri barada ýazylan “Hamsanyň” soňky dessany.
Myrat V
Höküm sürdi: 30.05.1876 –31.08.1876
Özünden öň: Abdulaziz
Özünden soň: Abdulhamid II
Ýurdy: Osmanly hökümdarlygy
Kakasy: Abdulmejit
Ejesi: Şewfeka soltan
Wiliam Jeýms Sidýs
thumb|200px|Sidýs 1914-nji ýylda Wiliam Jeýms Sidýs (1 aprel, 1899 - 17 iýul, 1944) Amerikaly intelligent çaga.
Myrat V
Öldi: 29.08.1904. (63 ýaşynda) Stambul
Dini: Yslam
Myrat V (33 )مراد خامس-nji Osmanly patyşasy we 112-nji Yslam halyfy. Kakasy Soltan Abdulmejit, ejesi Megrel (Gürji一Gürzin) asylly Şewfeka hatyn. Öňki Osmanly patyşasy Abdulaziziň ýegeni we soňky Osmanly patyşasy Abdulhamit II dogany. Soltan Abdulaziziň saraýa urlan zarba netijesinde Tagtdan agdarylandan soňra, onuň ýerine tagta geçip 93 günläp tagtda höküm süreninde «Akly-çaşan» diýlip 1876-njy ýylda patyşalyk tagtyndan agdaryldy. Osmanly taryhy boýunça iň az wagtlyk höküm süren patyşa boldy. Tagtdan indirileninden soňra birnäçe syýasy toparlar tarapyndan täzeden ýurt başyna getirilmäge synanşyk edilse-de, netije bermeýär.
Patyşa bolmazyndan öňki durmuşy
Soltan Myrat 21.09.1840-njy ýylda Stambulda Çyragan Saraýynda eneden doguldy. Patyşa Abdulmejit bilen Şewfeka hatynyň uly oglydy. Kakasy patyşa Abdulmejit ony örän gowy görüpdir. Şonuň üçinem ol Abdulmejit tarapyndan özünden soň tagt mirasdüşeri edip bellemekdi. Şahsy maglumat: Kakasynyň ilkinji erkek zürýady bolan Myrada, meşhur bolan gündogar medeniýetini öwredýärdi. Okuwda üstünlikli bilim almagy üçin elinden gelenini ederdi. Öň Ethem paşşadan soň Kemal paşşa bilen Gardet atly bir Fransuzdan sapak alyp 14 ýaşynda Fransuz dilini öwrenip başlady we fransuz dilini özleşdirdi. Myzykaýy Humaýun serkerdesi Guatelli paşşa we Awgusto Lobardi atly ýene bir Italýandan pianino sapaklaryny aldy. Ol saz çalmagy öwrendi. Pianino notalaryndan birnäçe sazlary özi düzdi.
Weliähtligi kabul etmegi (Tagta geçmegi)
Soltan Abdulaziz bilen birlikde Ýewropa syýahata çykan wagtynda daş-töweregindäki ajaýyplyklara haýran galdy we bu onuň üçin örän täsindi. Syýahat wagtynda Angliýada tanyş bolan Galler şazadasy bilen ýakyndan dost boldy. Agasynyň saýasynda arkaýyn ýagdaýda Kurbagalydaky köşkündäki (häzirki Mermer uniwersiteti) maşgalasy bilen birlikde çagalygyny geçirdi.
Tagta çykmagy
Soltan Myrat V tagtdan agdarylan Soltan Abdulaziziň ýerine 1876-njy ýylyň 30-njy Maýynda patyşa boldy. Jules (Iýul) we weliäht taryhynyň ýerine ýetirilmeginden bir gün öň tagta geçjekdiginden bihabar wagty esgerler tarapyndan tussag ediljekdigi gorkusy bilen depressiýa girdi. Esger baştutany Hüseýin Awny Paşşanyň paýtunyna müneninde paýtunyndan düşmän uly protokola gol çekdi. Soňra Hüweýin paşşa gorky bilen bilindäki sapançany çykaryp Myrat V beripdir. Bu ýagdaýa tolgunan Myrat V gorkusy has hem artypdyr. Soňra ony Saraýburnyna ugradyp paýtun bilen Baýezitdäki Seresgerlik binasyna (häzirki IÜ umumy Mekezi) äkidilip şol ýerde ähtnama gullugyna başlaýar. Soltan Abdulaziziň Topgapy Saraýyna ugradylandygy habaryny eşidip howlukmaçlyk bilen Dolmabakça Saraýynda bardy. Gysga wagt içinde başyndan geçiren wakalardan soňra ony gorka gaplamagyny dowam edýärdi. Daşyna ýygnanan adamlar bilen birlikde huzura girip gaýry musulman jemagatynyň Mollalary onuň öňünden garşylamak üçin çykanlarynda gaçmakçy bolupdyr. Seresgerlikde we saraýdaky atalarynyň tagtynda oturmandyr. Patyşalaryň adamlar bilen birlikde Juma namazyndan soň adamlar bilen salamlaşykda Saraýyň howzuna özüni oklamak isläpdir. Pikiriniň dagynykly bolandygy üçin patyşalyk tagtyna oturdylyp gylyç dakma däbi hem berjaý edilmändir. Birnäçe günden soň Soltan Abdulaziziň ölendigi hakyndaky habarynyň gelmegi we onuň yz ýany Hüseýin Awny Paşşanyň Çerkez Hasan atly ýaş subaý tarapyndan öldürlendigi hakyndaky habarlara akly-çaşyp ýatakhanasynda gözlerini bir nokada dikip ýatypdyr. Maşgala lukmany Doktor Kapolýon oňa elli sany sülük goýberip gan alanda bu ýagdaýa has hem ruhy çökgün bolup, 93 günden soň Osmanly tagtyndan 1876-njy ýylyň 31-nji Awgustynda tagtdan agdaryldy.
Ömrüniň galan pursatlary
Abdülhamit II tarapyndan maşgalasy bilen birlikde bir ýerde galdyrylmaga mejbur edildi. Ruhy ýagdaýy birneme soň düzelişdi. Iki ýyl soň Aly Suari wakalary başlanynda maşgalasy bilen birlikde Çyraganyň, häzirki Beşikdaş Anadoly liseýi binasyna göçürildi. Şondan soň erkinlikde öňki patyşa maşgalasy bilen birlikde köp zatlardan mahrum edilýär. Bu ýagdaý aklynyň gowlanandygy hakyndaky habarlar ýaýranyndan soň mahrum edilipdi. Maşgalasy bilen birlikde maşgala köpçüliginde bolandygy üçin olara «Çyraganlylar» ady berildi. Bütin günlerini pianino çalyp, agtyklaryna saz çalmagy öwretmek bilen geçirdi. 28 ýyla çeken mahrumiýet ýyllarynda maşgalasynyň köpelmegi bilen ýitgiler hem çekdi. «Çyraganlyk» ýyllarynda iki gyzy, sekiz agtygy we Şeýhzada Ahmed Nihat Ependiniň ogly bolan agtyk çagasy Şeýhzada Aly Wasyp Ependi dünyä indi (1903). Soňra Fahyma Soltanyň ejesi Meýliserwet hatyn, gyzy Aliýe Soltan, agtygy Jelile soltan, Salahaddin ependiniň öli dogan iki ogly we üç gelini wepat bolýar. Soň söýüp ulaldan ejesi Şewfeka Walide soltanyň wepat bolmagy bilen hiç kim bilen görüşmändir. Naharlanmagyny hem kesipdir. Şeýdip öňki günlerinden soň bize şulardan başga maglumat galmandyr. Gyzy Hatyja soltanyň Abdulhamidiň garyndaşy Kemaleddin paşşa bilen durmuş guranynda süýji keseline ýolugyp, şol keselinden saplanyp bilmän 1904-nji ýylyň 29-njy Awgustynda dünýeden ötdi. Soltan Abdulhamit II tarapyndan gizlinlikde Täze mesjit Türbesinde ejesiniň ýanynda depin edilmegi emr edilipdir. Jynazasy Topkapy saraýynda bolupdyr. Buýruk Abdulhamit II aýdyşy ýaly ýerine ýetirlipdir.
Myrat V çagalykda örän gowy bilim alypdyr, fransuzçany öwrenipdir. Okamaga we edebiýata diýseň aşykdy. Pursat tapsa Fransiýadan getirlen kitaplary, daşary ýurt gazetlerini okaşdyrýar eken. Weliähtlik wagtlary Zyýa paşşa, Namyk Kemal ýaly şol döwrüň şahyrlary bilen gepleşikler geçirer eken. Saz çalmaga höwesli bolup günbatar medeni-sungatyna degişli sazlary döredipdir. Şotland (Schottich) we Wals eserleri onuň meşhur eserleridir. 2014-nji ýylda Türk ýaýlymynda jablandyrylan köpbölümli «Filinta» kinosynda onuň keşbini artist Ugur Uludag janlandyrdy.
Maşgalasy
Aýallary
1. Elru Mewhide baş hatyn
2. Reftary Dil Walide soltan
3. Şaýan Kösem soltan
4. Meýli Serwet Haseki soltan
Ogullary
2. Şeýhzada Süleýman ependi
3. Şeýhzada Seýfeddin ependi
Gyzlary
1. Hatyja soltan
2. Fehime soltan
3. Patma soltan
4. Aliýe soltan
Çeşme
Nejdet (1999). Bu ýurduň soltanlary. Stambul. ISBN 875-329-299-6. sah.464-475
Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. Stambul: ISBN 0-224-01379-8. (iňlisçe)
Garri Kasparow
thumb|200px|Kasparow 2007-nji ýylda Garri Kimowiç Waýnşteýn (13 aprel, 1963 Baku) Rus küştçi.
Türkmen sowet ensiklopediýasy
Türkmen Sowet ensiklopediýasy (Түркмен совет энциклопедиясы), 1974 we 1989 ýyllary arasynda Aşgabatda çap edilen 10 kitaplyk krill harplary bilen çap edilen ilkinji türkmençe ensiklopediýasydyr. Goşmaça kitaby bolsa 1983-nji ýylda türkmen we 1984-nji ýyllarynda rus dillerinde çap edilendir.
Bu sözlükler (fr. Encyclopedie, gr. Enkyklopaideia – bilimler topary) köptaraply bolup, bilimleriň ähli ugurlaryny öz içine alýar. Ensiklopedik sözlükde ol ýa beýleki söz bilen atlandyrylan predmetler, şahslar, hadysalar barada giňişleýin maglumat berilýär.
Haýsydyr bir predmet, hadysa, şahs barada ýazylan makalalar gürrüň berýän meselesi dogrusynda gysga, emma çuň düşünje berýär. Ensiklopediýany düzmäge ylmyň dürli ugurlary boýunça iň taýýarlykly alymlar çekilýär we umumy talaba laýyklykda belli ölçegde, norma laýyklykda çuň mazmunly makalalar ýazylýar. Şol ylmy makalalaryň jeminden hem ensiklopedik sözlük emele gelýär.
Mont-ras
Mont-ras Ispaniýanyň Girona welaýatynda ýerleşýän Kataloniýanyň bir şäheridir.
Taryh
Şäher 1062-nji ýylda esaslandyryldy. Ybadathanasy 1599-nji ýyldan başlaýar. 1840-nji ýylda özgerdildi. XVI-XIX asyrlarda başga binalar bar.
Geografiýa
Onuň meýdany 12,13 km2. ,
Imran Han
Imran Han (urdu : عمران احمد خان نیازی , Iňlis: Imran Khan ; 1952-nji ýylyň 5-nji oktýabrynda doglan) Pakistanyň 22-nji we häzirki premýer-ministri. Şeýle hem, öňki professional kriketçi we Adalat Hereket Partiýasynyň ýolbaşçysy. Premýer-ministr wezipesini 2018-nji ýyldan bäri dowam etdirýär.
Terjimehaly
Imran Han 1952-nji ýylyň 5-nji oktýabrynda (başga bir çeşmä görä, 25-nji noýabr ) Lahorda dünýä indi. Kakasy inžener-gurluşykçydy. 1971-nji ýylda 18 ýaşly Imran Päkistan milli kriket toparynda Angliýa garşy oýnady. Angliýa göçenden soň, 1973-75-nji ýyllarda Oksford uniwersitetiniň toparynda oýnady we 1974-nji ýyldan başlap toparyň kapitany boldy. 1982-nji ýyldan 1992-nji ýyla çenli Imran Han Pakistan milli kriket toparynyň kapitanydy. Adalat hereketi partiýasyny esaslandyrandan soň, Pakistanyň iň meşhur syýasatçylaryndan birine öwrüldi. Onuň üýşmeleňlerine 100 müň adam ýygnandy. Ol Imran, “ All-Round View ”, “Warrior Race” -iň awtory.
Germaniýa 1918 – 1939-njy ýyllar aralygynda
Germaniýa 1918 – 1939-njy ýyllar aralygynda
Meýilnama:
1.	XX asyryň 20-nji ýyllarynda Germaniýanyň ykdysady we syýasy ýagdaýy.
2.	Germaniýada häkimiýete faşistleriň gelmegi we faşistik hökümetiň hukuk ulgamy.
3.	XX asyryň 30-njy ýyllarynyň 2-nji ýarymynda Faşizmiň içeri we daşary syýasaty.
Döwlet monopilistik (ýekebara) önümçilik ähli umumy häsiýete eýe bolup, has guramaçylykly, mekrezleşen, köpçülikleýin häsiýetli önümçiligiň gurnalmagyna şert döretdi. Iri-iri önümçilik we söwda birleşmeleriniň işiniň ösmegine döwlet ýardam berdi. Emma ykdysady dartgynlylyk, döwletiň kadalaşdyryjylyk we gözegçilik wezipesini güýçlendirmegi gün tertibinde goýdy. Dünýä ykdysady dartgynlygyndan öz ýurtlaryny tizräk alyp çykmaklykda döwlet düzgünleşdirişiniň esasan iki ýoly ylanyldy. Olaryň birinjisi, aram demokratik täzeçilik ýoly; ikinjisi-de, döwletiň zorlugyna daýanýan faşizm ýoly.
Birinji ýol bilen ABŞ, Beýik Britaniýa, Skandinaw ýurtlary, Kanada, Merkezi döwletler össe, Italiýa, Germaniýa, Ýewropanyň käbir beýleki ýurtlary dürli sebäplere görä, ikinji ýola düşdüler.
Faşistik düzgüniňä häkimiýet başyna gelmeginiň düýp sebäpleri. 1919-njy ýylda Italiýaly sosialist Benito Mussolini öz pikirdeşleri bilen “Göreş birleşmesi” (Faşodo Kombatimento) atly guramany döredipdi. Guramanyň agzalaryny “faşistler” diýip atlandyryp başladylar. Faşizm tizlikde syýasy akyma öwrüldi. Bu akym demokratiýanyň ganym duşmany, baryp ýatan milletçi, jynsparaz, hokum rowan döwletiň tarapdary, uruşbaz häsiýetleri bilen dünýä özüni tanatdy.
Täsin ýeri, şeýle elhenç tutumly faşistler dünýäniň ösen sebitinde Ýewropanyň birnäçe ýurtlarynda häkimiýet başyna geldiler. Faşistler nädip döwlet ýolbaşçylygyna geldilerkä? Ýewropanyň syýasy düşünjeli halky olary näme sebäpden goldadyka? Bu soraglaryň jogaplaryny faşizmiň döremegine sebäp bolan, iki jahan urşunyň aralygyndaky dünýäniň ykdysady – syýasy ösüşinden agtarmaly bolýarys.
Birinji jahan urşunda Germaniýanyň ýeňilmegi we Wersal şertnamasynyň agyr şertleri Germaniýanyň ilatynyň durmuşynyň erbetleşmegine getirdi. Italiýa hem özüni “ýeňijileriň içinde ýeňilen” hasaplaýardy. Çüňki, Mustafa Kemal Atatürküňýolbaşçylygyndaky milli azatlyk hereketi netijesinde Italiýa Türkiýede almaly ýerlerini alyp bilmän, tersine, berk almytyny alypdy. Şonuň üçin, bu ýurtlaryň ikisinde-de halk düzgün-tertibi ýola goýjak, halkara möçberinde ýurduň abraýyny goraýjak döwlet ýolbaşçysynyň arzuwyny edýärdi. Şeýle ýolbaşçylar hökmünde Italiýada Benito Mussolini, Germaniýada Adolf Gitler syýasy göreş meýdanyna çykdylar. Mussolini “faşizm hakynda taglymat”, Gitler “Meniň göreşim” atly kitaplarynda öz matlaplaryny wagyz etdiler. Nemesler halk hökmünde “kemsidildi” diýip düşündirip, Gitler özüni milletiň ar-namysyny, mertebesini goraýan beýik watançy hökmünde görkezmäge çalyşdy.
German faşizmi özüniň öte milletçiligi bilen tapawutlanýardy. Gitler nemes halkyny ýeke-täk arassa gelip çykyşly (ariý ganly) millet diýip düşündirýärdi. Şeýle halk onuň pikiriçe dünýä agalyk etmelidi. Ol “birinji jahan urşunda ýewreýler dönüklik etmän, kommunistlar hem rewolýusiýa baş galdyryp, ýeňseden urmadyk bolanda Germaniýa ýeňilmezdi” diýip düşundirip, halky ýewreýleriň we kommunistlariň täsirinden halas etmek şygaryny öňe sürdi.
Adolf Gotleriň döreden milli-sosialistik nemes işçiler partiýasynyň täsiri barha güýçlenýärdi. Gitleriň ökde dilewarlygy we berk düzgün-tertibiň tarapdarlygy ony goldaýanlaryň her saýlawda artmagyna getirdi. Eýýäm 1930-njy we 1932-nji ýyllardaky saýlawlar Gitleriň milletçi partiýasynyň iň iri syýasy güýje öwrülendigini görkezdi.
Germaniýada beýleki syýasy partiýalaryň, aýratyn-da, sosial-demokratik we komunistik partiýalaryň özara oňşüksyzlygy, olaryň faşizme garşy wagtynda birleşip göreşmezligi Gitleriň häkimiýete gelmegini ýeňilleşdirdi.
Faşistleri Italiýanyň we Germaniýanyň iri ýekebara (monopolistik) kapitaly goldady. Muňa mysal: Gitler 1932-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynda Germaniýanyň görnükli işewür adamlarynyň üç ýüzüsiniň öňünde owadan sözläp, kömek sorandan soňra, oňa iri baýlaryň göwni ýetdi we goldap başlady. Gitler entek häkimiýet başyna gelmänkä, harby bölümleri döretdi. Olaryň kömegi bilen syýasy garşydaşlaryny gorkuzdy.
Demokratik güýçleriň gowşak ýeri bolan Italiýada faşistler üçin amatly şertler döäp, 1922-nji ýylda olar zorluk we gorkuzmak ýoly bilen häkimiýete geldiler. Mussolinniniň 1924-nji ýylyň saýlawlarynda sesleriň köplügini almagy başardy.
1933-nji ýylyň 30-njy Türkmenbaşy aýynda Germaniýanyň Prezidenti Gindenburg Gitler hökümete ýolbaşçy-kanslar wezipesine belledi. Gitler ýurduň konstitusiýasy esasynda, köpçüligiň goldamagy bilen açykdan – açyk häkimiýete gelmegi başardy. Ýewropanyň öndebaryjy, ösen, dünýä medeniýetine ägirt uly goşant goşan nemes halky faşizmiň häkimiýete gelmegine guramaçylykly garşylyk görkezmegi başarmady. Bu taryhy ýalňyşlygy üçin olar häzirki günlerde-de dünýä jemgyýetiniň öňunde özlerini günäkär duýýarlar.
Gitler Reýhstagyň deputatlarynyň goldamagy bilen, 1933-nji ýylyň Nowruz aýynda ozone adatdan daşary hukuklaryň berilmegini gazandy.
Ösen üýurtlaryň arasynda garşylyklaryň ýtileşmegi 30-njy ýyllarda dünýä jemgyýetçiligi ädimme-ädim täze jahan urşuna ýakynlaşyp başlaýar. Wersal-Waşington ulgamy uzak wagtlap dünýäni parahatçylykly ýagdaýda saklamaga ýardamsyz çykdy. Wersal-Waşington şertnamalary boýunça özüni kemsidilen hasaplaýan ýurtlar, aýratyn-da Germaniýa bilen birinji jahan urşunda ýeňiji bolan ýurtlaryň arasynda garşylyklar ýitileşip başlady. Ýkdysady taýdan ösen ýurtlaryň aralarynda düňýä bazarlary we bakna ýurtlaryň üstünde garşylyklar güýçlenip başlady. Iňlis – german, german – fransuz, german – amerikan, amerikan – ýapon, iňlis – ýapon garşylyklary güýçlendi. Hytaý ugrundaky göreş ol garşylyklary has-da ýitileşdirdi. Dünýä döwletleri 1929 – 1933-nji ýyllaryň dünýä ykdysady dartgynlygy döwründäki kynçylyklardan agzybirlikde, çykmagy başarmadylar. Her döwlet diňe öz ýurdunyň bähbitlerinden ugur alyp ykdysady gatnaşyklary gurnamak isledi. Kynçylyklary biri-biriniň üstüne ýuklemäge edilen synanyşyklar döwletleriň arasyndaky garşylyklary ýitileşdirdi. Käbir ýurtlarda häkimiýete milletçi ýa-da faşistik güýçleriň gelmegi bilen halkara gatnaşyklary has-da ýaramazlaşdy.
1929 – 1933-nji ýyllaryň ykdysady dartgynlylygynyň zarbasyndan özüni dürsemäge ýetişmedik dünýä ýurtlaryny 1937-nji ýyldan başlap täze ykdysady pese gaçyşlyk gurşap aldy. Ýene-de dünýä döwletleriniň hersi aýratynlykda ykdysady pese gaçyşlyga garşy göreşjek boldular. Ýene-de biri-biriniň hasabyna ykdysady pese gaçyşlykdan çykmak islediler.
B.e öň 1-nji asyr
Miladydan öňki I asyrda Amyderýanyň aşak akymlaryny öz içine alýan Horezm döwleti döredi. Uly, bol suwly derýanyň deltasynda, giň sähralyklaryň ortasynda ýerleşen oazisiň ykdysady ösüşi üçin mümkinçilikleri örän giň bolmagy. Aral deňziniň we daş töweregi gurşap alan suwsuz çölleriň Horezm üçin ygtybar gala bolup hyzmat etmegi. Köneürgenjiň ýurduň uly we merkezleriniň biri bolmagy. Bu ikinji Horezm döwleti miladynyň III asyryna çenli ýaşapdyr.
Germaniýa 1918 – 1939-njy ýyllar aralygynda
30-njy ýyllarda halkara gatnaşyklaryny üç sany esasy güýç kesgitleýärdi. Olaryň birinjisi – Germaniýa, Ýaponiýa, Italiýa ýaly basybalyjy döwletleriň bileleşigidi. Günbataryň demokratik döwletleri – Beýik Britaniýa, Fransiýa, ABŞ ikinji topary düzýärdiler. Halkara gatnaşyklarynda SSSR aýratyn orun tutýardy. Halkara gatnaşyklaryň ýagdaýy esasan şol “üçburçlugyň” döwletleriniň alyp barýan syýasatyna baglydy. Dünýä döwletleri köplenç özleriniň daşary syýasatlarynda şol üç ugruň yzyna eýerýärdiler. Günbataryň demokratik döwletleri bilen SSSR halkara gatnaşyklaryny kadalaşdyrmakda basybalyjy topara garşy agzybir göreşi gurap bilmediler. Bu ýagdaý basybalyjylykly meýilli döwletler üçin amatlydy.
Ýewropada uruş ojagynyň emele gelmegi. Mälim boluşy ýaly 1933-nji ýylda Germaniýada Gitleriň ýolbaşcylygynda faşistler häkimiýete geldiler. Faşistler Wersal şertnamasynyň Germaniýanyň ýaragly güýçlerine çäklendirmesini äsgermezlik edip, gödek bozup başladylar. Halkara gözegçiliginden halas bolmak üçin 1933-nji ýylda Germaniýa Milletler ligasyndan çykdy. Ol 1935-nji ýylda ähli umumy harbu borçlulyk girizdi. Şol ýyl Wersal şertnamasy boýunça ýaragsyzlandyrylan sebit diýip jar edilen. saar welaýatyna goşun girizdi. Wersal şertnamasy boýunça Germaniýa 100 müň adamly goşun edinmäge rugsat berilipdi. Oňa harby uçarlar, tanklar, iri harby gämileri edinmek gadagandy. Emma bu şertleriň ählisi indi diňe kagyz üstünde galdy. 1935-nji ýylyň güýzünde faşistik german höküneti baş harby merkez döretdi. Bu mekrez basybalyjylykly uruşlaryň meýilnamalaryny işläp taýýarlamak bilen meşgullanyp başlady.
Uzak gündogarda uruş ojagynyň döremegi. Ýaponiýany iki jahan urşunyň aralygynda diňe harby serdeleriň ýolbaşçylygynda düzülen hökümetler dolandyrypdy. Bu ýagdaý Ýaponiýanyň daşary syýasatynyň aýratyn basybalyjylykly häsiýetli bolmagyna getirdi. XIX asyryň ahyryndaky hytaý-ýapon we XX asyryň başyndaky rus-ýapon uruşlaryndaky ýeňşlerden ruhy göterilen ýapon harby ýolbaşçýlary Ýaponiýanyň ýeňilmezekligi baradaky toslamany ýaýratdy.
Ýewropada köpçülikleýin howpsuzlyk ugrunda göreş. 1934-nji ýylda SSSR-iň Milletler ligasynyň düzümine girmegi bilen Ýewropada köpçülikleýin howpsuzlygy guramaga mümkinçilik döredi. 1934-nji ýylda sowet-fransuz gepleşikleriniň gidişinde köpçülikleýin howpsuzlyk ulgamyny döretmek meselesi maslahatlaşyldy. Sowet-fransuz teklibini Beýik Britaniýa, Germaniýa, Güngogar Ýewropa döwletleri goldamady.
1935-nji ýylda Fransiýa we SSSR birek-birege kömek bermek hakynda iki taraplaýyn şertnama baglaşdylar. Şertnama boýunça Ýewropa döwletleriň biri ylalaşýan taraplaýyn üstüne çözsa, beýlekisi öna harby köek bermelidi. Şeýle şertnama SSSR bilen Çehoslowakiýanyň arasynda-da baglaşyldy. SSSR eger-de Çehoslowakiýanyň üstüne başga yurt çozsa we Fransiýa oňa kömege gelse, köek berjekdigi baradaky şerti şertnama girizilmegini gazandy. Bu şert şertnamanyň ähmiýetini peseldýärdi.
Beýik Britaniýanyň döwlet ýolbaşçylary Germaniýa bilen ylalaşyp, ony köşeşdirmek syýasatyny öňe sürdüler. ABŞ bolsa Ýewropa dawalaryna goşulyşmazlyk syýasatyny alyp barýardy. Olaryň bu syýasaty Germaniýa üçin amatlydy.
Faşistik döwletleriniň uruşparaz syýasatlary. Faşistik döwlet halkara möçberinde uly garşylyga sezewar bolmansoňlar, açykdan açyk uruşparaz syýasat ýöredip başladylar. Italiýa 1935-nji ýylda Afrikadaky garaşsyz döwlet bolan Efiopiýany basyp almaga girişdi. ABŞ we Beýik Britaniýa bu uruşda goşulyşmazlyk syýasatyny alyp bardylar. Milletler ligasy Italiýany basybalyjy diýip atlandyrmak bilen çäklendi. Afrikadaky fransuz baknalyklaryna özara bermeýändigini üçin Fransiýa Italiýa garşy çykmady. SSSR Milletler ligasynda Italiýa garşy çykyş etmek bilen çäklenendi. Umuman, Italiýanyň Efiopiýany basyp almagyna iri döwletleriň hiç biri-de düýli garşylyk görkezmedi. 1936-njy ýylyň Magtymguly aýynda Efiopiýa Italiýa tarapyndan doly basylyp alyndy.
Günbatar döwletleri özleriniň haýal-ýagallygy, faşistik basybalyjylara garşy açyk göreşmek islemezlikleri we goşulmazlyk syýasatyny ýöretmekleri bilen Ispaniýada respublikaçy düzgüniniň agdarylmagyna, faşistleriň häkimiýete gelmegine ýardam berdiler. Germaniýa we Italiýa ýaly döwletler bolsa, respublikaçy Ispaniýa garşy harby tehnika hat-da goşun kömegini berip ispan faşistleri goldadylar.
“Berlin-Rim-Tokio” bileleşigi. Faşistik döwletleriň uruşparaz syýasatlary, aýratyn-da Ispaniýadaky respublikaçylara garşy bilelikde göreşen Italiýa bilen Germaniýany has-da ýakynlaşdyrdy. 1936-njy ýylda olar halkara meselelerinde bilelikde çykyş etmek we Ýewropany paýlaşmak meseleleri boýunça ylalaşyk baglaşdylar. 1936-njy ýylda Germaniýa we Ýaponiýa Kommunistik Internasionala garşy bilelikde göreşmek barada (antikomintern) ylalaşyk baglaşdylar. 1937-nji ýylda bu ylalaşyga Italiýa hem goşuldy we “Berlin-Rim-Tokio” harby bileleşigi döredi.
Awstiýanyň Germaniýa birleşdirilmegi. Nemesleriň ýaşaýan ýerleriniň ählisini Germaniýa birleşdirmek Gitleriň arzuwlarynyň biridi. 1938-nji ýylyň Nowruz aýynyň 12-nde Germaniýanyň harby güýçleri Awstriýa çozup girdi we onuň özbaşdaklygy ýok edildi. Awstriýa Germaniýanyň bir welaýatyna öwrüldi. Awstiýa halkynyň esasy bölegi bu birleşmäni goldady. Belki olaryň aňyna Gitleriň ata watanynyň Awstriýa bolandygy täsir edendir.
Mýunhen dildüwşigi. Awstriýany ýeňillik bilen birleşdiren Gitleriň barha işdäsi açyldy. Indi ol Çehoslowakiýanyň Sudet welaýatynyň Germaniýa berilmegini talap edip başlady. Bahanasy-da Sudet welaýatynda nemesleriň köpçülikleýin ýaşaýanlygy boldy. Ol welaýatdaky nemesler hem faşistik meýillileriň ýolbaşçylygynda Çehoslowakiýa döwletinden bölünip aýrylmak talabyny öňe sürüp başladylar. Ine, şeýle şertlerde Beýik Britaniýa we Fransiýa Çehoslowakiýa meselesinde Gitleriň tarapdary boldular oturyberdiler. Olar Çehoslowakiýa hökümetinden Sudet welaýatynyň Germaniýa berilmegini talap etdiler. Çehoslowakiýanyň döwlet ýolbaşçylaryda milli dönüklik ýoluna düşüp Germaniýanyň talabyny kanagatlandyrmaga razy boldular. Olar ýurduň ýeterlik harby kuwwatynyň bardygyna seretmezden, Çehoslowakiýa halkynyň yurt bütewiligi, garaşsyzlygy ugrundaky göreşini guramak islemediler. Çehoslowakiýa SSSR-den (1935-nji ýylyň şertnamasyna laýyklykda) kömek soramady.
1938-nji ýylyň 29 – 30-nji Ruhnama aýynda Beýik Britaniýanyň, Fransiýanyň, Germaniýanyň, Italiýanyň döwlet ýolbaşçylary Mýunhende Çehoslowakiýanyň Sudet welaýatyny Germaniýa bermek barada ylalaşyga gol çekdiler. Eýýäm 1938-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 1-de Germaniýa Sudeti eýeledi. Sudet welaýatynyň ähli harby-goranyş desgalary, ösen senagaty Germaniýanyň eline geçdi. Bu ýagdaý Germaniýany öňküsinden-de güýçlendirdi.
Aý (hemra)
thumb|250px|Dolan aý.
Aý (astr. simwoly: ) — Ýeriň tebigy hemrasy. Ol Güne iň ýakyn planeta hemrasydyr, sebäbi Güne has ýakyn planetalar bolan Merkuriý bilen Weneranyň hemrasy ýokdur. Ol Ýerden görünýän asman gümmezinde Günden soň ikinji iň ýagty obýekt bolup, şol bir wagtyň özünde Gün ulgamynyň tebigy planeta hemralarynyň arasynda ululygy boýunça bäşinji orunda durýar. Ýer bilen Aýyň merkezleriniň arasyndaky ortaça aradaşlyk — 384 467 km (0,002 57 a.b, ~ 30 Ýer diametri).
Ýerden görünýän asmandaky dolan Aýyň görüp bolýan ýyldyz ululygy −12,71m. Dolan Aýyň açyk howada Ýeriň ýüzünde döredýän ýagtylma derejesi 0,25 — 1 lk bolup durýar.
Aý Ýeriň daşynda adamzadyň aýak basan ýeke-täk asman jisimidir
Inter
thumb|right|150px|[[Zanetti ]] Inter (Milan, Italiya) - 1908 yylda esaslanyar.
Formasy-gok-gara,stadiony: San-Siro, bashgacha Žuzeppe Meassa,85.433 adam orunlyk,gurulan wagty-1926 y,Italiýanyn chempiony 19gezek(1910,20,30,38,40,53,54,63,65,66,71,80,89,2006,07,08,09,10,19/20,),Italiýanyn kubogynyn yenijisi-7 gezek(1939,78,82,2005,06,10,11), Italiýanyñ suber kubogynyñ yenijisi-5 gezek(1989,2005,06,08,10), Uefa çempionlar ligasynyn eyesi-3 gezek(1964,65,2010), Uefa kubogynyn eyesi-3 gezek(1992,94,98),Mezhkontinental kubogynyn eyesi-2 gezek(1964,65),Klublar ara dunya chempionatynyn yenijisi-1 gezek(2010). Serie A chempionatynda in uly yenish oyde-6:0(1934,Kazale),in uly yenish mehmanchylykda-6:0(1961,Udineze,1989, Bolonýa),in uly yenilish oyde-0:4(2000, Fiorentina),in uly yenilish mehmanchylykda-1:9(1961,Ýuwentus),chempionatda in kop gechiren golun sany-107(1951),chempionatda in az gechiren golun sany-26(1975),chempionatda in kop oyun gechiren futbolist-Zanetti(756),chempionatda in kop gol uran futbolist-Meassa(197),Yewrokuboklarda in uly yenish-7:0(1960,Lion),in uly yenilish-0:4,1:5(1986,Real Madrid,1960,Barselona),Yewrokuboklarda in kop oyun gechiren-Zanetti(144),in kop gol uran-Altobelli(35).
Oýunçy taryhynda
Toparyn taryhynda iň gowi oýunçylary:
Kümüşdepe
Kümüşdepe şäheri (Parsça: گمیش تپه, گمیشان) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir etrap we şäherdir.
Kümüşdepe Bender Türkmen şäheriniň 19 km. demirgazygynda we Türkmenistanyň serhedinde yerleşyär.
Şäher Türkmenistanyň serhediniň  30 km. alysyndadyr. Türkmenbaşy şäherinden hazar deňizi üsti bilen diňe günorta dogry ýol alynsa öwünçäk kümüşdepä, soňra Hojanepese soň bolsa Bender Türkmene barylar.
Kümüşdepaniň halky ekerançylyk, balykçylyk we dokmaçylyk bilen ugraşýar. Şäheriň raýatlarynyň  sany 2006-nji ýylda 15639 adamdyr. Etrabyň raýatlarynyň  sany bolsa 58725 adamdyr.
Bu şäher Eýran türkmenleriniň iň gadymy şäheridir we takminen 300 ýyl mundan ozal hazar deňiziniň golaýynda gurlandyr.
Orslaryň Türkmenistany basyp almagyndan öň  Kümüşdepäniň Türkmenleri Eýran bilen başga ýurtlaryň  arasynda deňiz üsti bilen söwda ediýärdi.
Gertrude Bell
Doguldy: 14. 07. 1868. Waşington Hall. Kounty Durham. Angliýa
Milleti: Britaniýaly.
Eden işleri we wezipesi: Okkupirleýji, syýasatçy ofiser, Iýordaniýany we Yragy bölüji, Arheolog, Beýik Siriýanyň, Mesopotamiýanyň, we Arabystanyň kartagrafiýaçy
Umumy
Gertrude Margaret Lowtgian Bell (14.07.1868 一12.07.1926) Angliýa (Beýik Britaniýa) Durhan Kounty şäherinde bir maşgalanyň gyzy bolup dünýä inen meşhur iňlis zenan syýahatçysy we jansyzydyr. Belliň kakasy meşhur maşgaladan bolan Thomas Hugh Bell. Gertrude Bell heniz üç ýaşyndaka ejesi wepat boldy. Onuň yz ýany kakasy Thomas birnäçe ýyldan soň Florens Oliffe bilen durmuş gurdy. Ilkinji we orta bilimini Londandaky mekdep okuwlarynda tamamlan Bell, Taryhy okamak öwrenmek üçin Oksford uniwersitetine gitmäge karar berdi. Bu yerde synaglardan başarnykly geçip okuwda ilkinji talyp bolmaklygy başardy. Okuwda talyp bolanyndan soň syýahat etmeklik kararyna gelen Bell, Ýewropa we ondan Orta gündogara birnäçe ýerlere syýahat etdi. Daglyk ýerlere jahankeşdelik eden Bell, 1897-1898-nji we 1902-1903-nji ýyllarda iki sapar dünýä turuna çykdy. 1899-njy ýylda Kudusa bardy we soňra Araplar bilen ýakynlyk we aragatnaşyk saklamagy başardy. Arap çöllerinde syýahat etdi we günbatardaky ýurtlar üçin çöl durmuşyny suratlandyrýan ýazgylar ýazdy. Araplar oňa «Çöl gyzy» we «Yragyň täçsiz şazenany» lakamyny berdiler. Bell 1907-nji ýylyň martynda arheolog dosty William Ramsaý bilen birlikde Anadola geldi we az wagtlyk yzyna Angliýa dolanyp bardy. Soňra 1909-njy ýylda Mesopotamiýa (Derýaaralygy) syýahat etdi. Ol şol ýerde Hett (Hitit) döwrüne degişli bolan Gargamyşda barlag gazuw-agtaryş işlerini geçirdi. Soňra Yrakdaky meşhur antik şäher bolan Wawilona gitdi. Soňky ýyllarda Orta gündogar Angliýanyň çykalgasy üçin Gertrude Bel orta gündogar syýasatynyň gurujysy we planlaýjylarynyň biridir. Mesopotamiýa taraplaryndaky Arap kabylalary Osmanlylara garşy öjükdiren hem şol Gertrude Beldir. Aýratynam 1919-njy ýyldaky Pariž ýaraşyk şertnama Konferensiýasyna delegat bolup goşuldy we Yrak döwletiniň çäklerini çyzmak üçin işleýär. Gertrud Bel Çanakgala söweşinde öz ýan-ýoldaşyny ýitirýär. Ýalňyzlyk we tukatlyk gurşap alan Gertrud Bel 1926-njy ýylyň Iýulyň 12-sine dünýeden ötdi we ony Bagdadyň Bab el-Şarji ilçiliginde, Iňlis mazarlygynda jaýladylar[1]. Jynazasy öz dostlary, Iňlisler we Yrak patyşasy tarapyndan ýerine ýetirildi. Mazarlyga tabydy goýulanda halyf Faýsal I üçekden seredip durupdyr[2]. Gertrude Bel şol adamsyndan başga hiç kime durmuşa çykmandyr we çagasy hem ýok eken. Ol taryhy maglumatlary, eserleri öz syýahaty wagtynda toplapdyr.
Warner Herzoguň ýazan 2015-nji ýyldaky ABŞ-nyň çykaran «Queen of the desert» atly kinosynda Gertrude Beliň roluny Nikole Kidman janlandyrypdyr.
Çeşme
[1] Buchan, James (12 mart 2003). "Miss Bell's lines in the sand". The Guardian. 30 Iýun 2013-nji ýyldan başlap arhiwlendi. Ýaýraw. 29. Awgust. 2009.
[2] Lukitz, 2006. p. 235
Horwat dili
Horwatça — Horwatiýa resmi dili. (7,000,000)
9
Wakalar
9-njy ýylda 一Germanlaryň herus taýpasynyň serdary Armininiň rim dikmesi Kwint Wary aldawa salyp, onuň üç legion goşunyny Tewtoburg tokaýlygyndaky batgalyga eltip batyryp heläklemegi we olary bölekleýin gyrmagy.
Aradan çykanlar
Kategoriýa:9
0er
Debora Blok
Debora Blok" (29 maý, 1963 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Sogd welayaty
Sogd welayaty (Täjigçe: Суғд) Täjigistanda ýerleşýan  welaýatlaryñ biri. Uzynlygy 26,100 kilometr, Ilaty 2000 ýyl 1,870,000 adam.
Ben 10: 10.010
Ben 10: 10.010, Ben 10 2016-njy ýyldaky seriallaryň 5-nji. Bu möwsümiň 173, 174, 175 we 176 bölümini öz içine alýan 44 minutlyk filmdir. 2021-nji ýylyň 20-nji fewraly Türkiýede 2021-nji ýylyň 27-nji fewraly Europeewropada çap ediler.
Mowzuk
Gwen ABŞ-nyň prezidenti bolanda uzak geljekde dünýä keseki topar tarapyndan hüjüm edilýär. Gwen howpuň garşysyna ýolbaşçylyk edýär. Beýleki tarapdan, Ben köp wagt bäri maşgalasy bilen aragatnaşyk saklamaýar. Pensiýa gitmäge razy bolan uly ýaşly Ben ýaş Ben-den kömek sorap geçmişine gaýdyp gelýär. Diňe bilelikde geljege howp salýan hüjümi duruzyp bilerler.
Ýasunari Kwabata
thumb|rigth|Ýasunari Kwabata Ýasunari Kwabata, 1899-njy ýylyň 11-nji iýunynda Ýaponiýa nyň Osaka şäherinde dogulan,1972-nji ýyl wepat bolan Ýaponiýaly ýazyjy.
Menteşogullary begligi
Ady: Menteşogullary begligi
Ýaşan ýyllary: 1290-1424
Guran: Menteşe beg
Wenera
thumb|Wenera + Suw
Wenera (simwoly: ) — Gün ulgamynyň ikinji içerki planetasy, ol Günüň daşyndan 224,7 gije-gündiziň dowamynda aýlanýar. Oňa Rim panteonynyň söýgi hudaýy Weneranyň ady berlipdir.
Oňa Zöhre ýyldyzy, Aşgam ýyldyzy ýa-da Daň ýyldyzy hem diýilýär.
Wýetnam
Wýetnam ýa-da Wetnam, resmi ady — Wýetnam Sosialistik Respublikasy — Günorta-Gündogar Aziýada döwlet, ol Hindi-hytaý ýarymadasynda ýerleşýär. Günbatarda Laos we Kamboja, demirgazykda — Hytaý bilen serhetleşýär. Onuň kenarlaryny gündogarda we günortada Günorta Hytaý deňzi ýuwýar. Paýtagty Hanoý.
Traktor
thumb|190px|Güýji 500 at güýjinden ýokary bolan traktor. ([[Claas)]] Traktor (tractor — tirkeg çekiji). Traktorlar awtomobilden gymmatdyr we peýdalydyr.
Balandçakir
Balandçakir şäheri - Özbegistanyň Jyzzah welaýatynde ýerleşýän şäher.
MetaTrader 4
MT4 ady bilen meşhur MetaTrader 4 onlaýn-treýderler tarapyndan giňden ulanylýan elektron söwda meýdançasydyr. Elektron söwda meýdançasyny “MetaQuotes Software” kompaniýasy işläp düzdi. Programma üpjünçiligi müşderi, şeýle hem serwer böleklerinden ybaratdyr. Serwer bölegi broker tarapyndan dolandyrylýar, müşderi programma üpjünçiligi bölegi bolsa brokeriň müşderilerine berilýär, olar ony bahalary we tertipnamalary hakyky wagtda görmek, buýurmalary ýerleşdirmek we öz hasaplaryny dolandyrmak üçin ulanýarlar. Müşderi Microsoft Windows binýadyndaky priloženiýe bolup durýar. Mac OS üçin MetaTrader 4-iň resmi görnüşiniň ýokdugyna garamazdan, käbir brokerler Mac OS üçin özleriniň işläp düzen MT4 görnüşlerini berýärler. MetaTrader 4 maržinal söwda üçin niýetlenilendir. Käbir iri broker kompaniýalary CFD söwdasy üçin MetaTrader 4-i ulanýarlar, ýöne şeýle-de bolsa, ol gazna bazaryndaky hemişelik iş üçin niýetlenilendir:
Ulanyjynyň hususy söwda skriptlerini ýazmak mümkinçiligi we söwdany awtomatlaşdyryp biljek robotlar arkaly MetaTrader 4 meşhur boldy.
Söwdany awtomatlaşdyrmak üçin MetaTrader 4 ulanyjy indikatorlaryny we söwda programmalaryny ulanyp bilýär. 2019-njy ýylyň sentýabr aýynda geçirilen barlaga görä, MetaTrader 4 dünýä boýunça Foreksiň iň meşhur söwda meýdançasydyr.
Akdepe etraby
Akdepe etraby welaýatyň merkezi böleginde, Daşoguz şäherinden demirgazyk-­günbatar tarapdaky meýdanlary öz içine alýar. Etrap pagtaçylyga, däneçilige, iri şahly mallary ösdürip ýetişdirmeklige, dowardarçylyga ýöriteleşdirilýär. Etrabyň ekerançylyk meýdanlary Şabat we Şamyrat kanal­lary arkaly suwarylýar. Etrabyň çäginde 1 şäherçe, 15 oba geňeşligi we 62 oba ýerleşýär. Etrap merkezi Akdepe şäherçesi welaýat merkezinden 60 km günbatarda ýerleşýär. Şäherçede pagta arassalaýjy zawod, haly dokalýan seh, gurluşyk kärhanalary, medeni­ ­durmuş edaralary işleýär.
Türkmenistanyň Baş Baýdagy
260px|right Aşgabatdaky pasyrdaýan baýdagyñ uzynlygy 133 metr bolup, ol dünýäde pasyrdaýan iñ uly 4-nji baýdakdyr.Ol 2008-nji ýylda açylandyr"
Wakaýama (prefektura)
Wakaýama prefekturasy — Ýaponiýada Ýerleşýän prefekturalaryñ biri bolyp durýar.Paýdagty - Wakaýama şäheri.
Natalie Portman
thumb|200px|Portman 2009-nji ýylda
«Oguzhan we onuň ogullary» fontan kompleksy
Aşgabatda ýerleşýän, Aşgabat suw çüdürimleri meýdançasy dünýäde iñ uly suw çüwdirim meýdançalaryndan biridir..
Bartatua
Bartatua
Miladydan öňki 673一miladydan öňki 654-nji ýyllarda höküm süren Sak hökümdary. Bartatua一Gadymy Sak-Skif (içoguz) serkerdesi bolupdyr. Geredotyň berýän maglumatlaryna görä Mannada ýaşan Skifleriň baştutany bolan Bartatua miladydan öňkiVII asyrda Midiýa çozup giripdir. Aşşur gadymy ýazgylarynda onuň ady Partatua görnüşinde ýazylypdyr. Bartatua Midiýa hüjüm edeninde Assiriýanyň ýarany bolupdyr. Ol miladydan öňki 673-nji, miladydan öňki 654-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir. Alymlaryň soňky seljerme işleri bu şahsyýetiň Turan hökümdary Alp-är-töňňedigini tassyklady (Alp ar Tunga). Ol şahsyýet Abulkasym Ferdöwsiniň eserindäki Afrasiýapdyr. Bartatua adynyň soňundaky «Tua» sözi Tua-Tunga-Töňňe düşnükli bolup, Barta sözi düşnükli bolmasa-da türkçe «Berta» sözi Günbatardaky görünýän Kuýaşa, gyzyl şapaga aýdylýar. Bartatuany一 Alp är Töňňe diýýänler, onuň döwürdeşi Kiýaksaresi (Kiaxsares) Şanamadaky Keýhüsrew diýip düşündirýärler. Şonuň üçin Bartatua - Alp är töňňedir (Afrasiýap).
Bartatua一Alp är Töňňe Kiaksares一Keýhusrew
Merezýel
right|frame Merezýel keseli (sifilis) – dowamly weneriki kesel bolup, deriniň, nemli örtükleriň, içki agzalaryň, süňkleriň we nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär. Ýokuşma wagtyndan başlap, umumy ýokançly kesele öwrülýär we bejergi alynmadyk halatlarynda gaýtalama we gowşama döwürleriniň gezekleşmegi bilen geçýär.
1500-nji ýylda epidemiýa tutuş Ýewropany öz içine alyp we onuň çäginden çykyp, Demirgazyk Afrika, Turkiýa, Hytaýa, Hindistana ýaýrapdyr.
Ýewropadan gelip çykma çaklamasy boýunça, bu kesel bu ýerde gadymy wagtlardan bäri belli bolup, Gippokratyň, Galeniň, Dioskoridiň işlerinde hem beýan edilýär. Bu keseliň alamatlaryna meňzeş şikeslenmeler barada Bibliýada hem aýdylyp geçilipdir. Iňlis porty bolan Kingston-Apon-halladan demirgazyk-gündogarda ýerleşýän ybadathanasynyň takwa adamlarynyň hem süňkleriniň galyndylarynda merezýel keseline meňzeş şikeslenmeleriň bardygyny radiouglerod barlagy görkezdi.
Gadymy şäher bolan Pompeýiň ýaşaýjylarynyň galyndylarynyň käbirinde hem dogabitdi merezýel keseline meňzeş alamatlaryň tapylandygyny bu çaklamanyň tarapdarlary belleýärler.
Merezýel keselini öçügsi treponema döredýändir. Ol aýlawly (spiral) görnüşde bolup, bölünme netijesinde köpelýändir. Treponemalar 41-42 Cº gyzgynlykda we guradylanda ölýändirler. Şeýle hem ol myşýagyň, simabyň, wismutyň birleşmeleriniň täsir etmegi netijesinde hereketjeňligini ýitirip ölýändir. Ýaşaýyş üçin amatsys şertler ýüze çykanda ol wagtlaýyn "goragly ýagdaýy" emele getirip, sista görnüşe geçip bilýändir.
Merezýel ýokançlygy özünde saklaýan ganyň adama guýulmagy netijesinde hem adama kesel geçirip biler.
Lukmançylyk işgärlerine näsaglary barlan halatlary, bejeriş çäreleri, operatiw bejergini geçirenlerinde, jesetleri, has hem dogabitdi merezýel keselli çagalaryň jesetleri kesilende ýokyşyp biler.
Bejergi almadyk näsaglarda, merezýel keseliniň geçişinde dört döwri tapawutlandyrýarlar: inkubasion döwri (keseliň ýokuşyp, birinji alamaty bolan gaty şankr emele gelýänçä geçýän wagt aralygy), birinji, ikinji, üçünji döwürleri.
Inkubasion döwri ortaça 20-40 gün dowam edýändir. Bu döwür 7-15 güne çenli gysgalyp ýa-da 3-5 aýa çenli uzalyp hem bilýändir. Bu döwrüň gysgalmagy ýokyşma birden iki ýol bilen bolup geçende, uzalmagy bolsa, ýokuşma wagtynda başga sebäplere görä antibiotik serişdeleri ulanylanda bolup biler.
Birinji döwür.
Gaty şankryň dörän wagtyndan bäri keseliň birinji döwri başlanyp, deride we nemli örtüklerde özboluşly örgünleriň peýda bolmagy bilen tamamlanýandyr. Birinji döwür 6-7 hepde dowam edýändir.
Keseliň birinji alamaty bolan gaty şankr – çuň, agyrsyz, ganjarmaýan, göni gyraly we tekiz düýpli, tegelek merezýel başy höküminde häsiýetlendirilýär. Baş öçügsi treponemanyň ýokuşan ýerinde döräp, gaty bolýar (şonuň üçin "gaty şankr" diýip atlandyrylýar) we töweregindäki nemli dokumalar bilen sepleşmeýär, ölçegi boýunça ulalmaýar we köpelmeýär.
Bu döwür başlanandan 5-8 günden soň, gaty şankryň ýerleşýän ýerine ýakyn limfa düwünleriniň ulalmagy we limfatik damarlaryň zeperlenmegi bolup geçýändir. Limfa düwünleri ulalan, gaty, ýöne agyrsyz we töweregindäki nemli örtükler bilen bitişmedik "sowuk" ýagdaýda bolýar. (Köp sowuklama kesellerinde limfa düwünleriniň temperaturasy ýokarydyr).
Jimmy Wales
Jimmy Wales —Wikipediýanyň ýaradyjysy.
Merezýel
Ikinji döwür.
Keseliň ikinji döwrüniň alamatlary öçügsi treponemanyň gan arkaly ýaýramagy netijesinde ýüze çykyp, deride we nemli örtükde dürli görnüşde örgünleriň emele gelmegi we süňkleriň, nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär. Bu döwür gaty şankryň emele gelen wagtyndan
6-7 hepde soň ýa-da ýokuşmadan 9-10 hepde geçenden soň ýüze çykýar.
Bu döwürde derä we nemli örtüklere örgünleriň dürli görnüşleri örüp biler: gögümtil-gyzyl reňkli düwmejikler dürli ululykda bolup, olar nemli örtükde baş görnüşde, elde we dabanda — gataňsy düwmejikler görnüşde, artbujakda — ýaýran siňňiller görnüşde bolup bilerler. Ondan başga-da, başa ýa-da iriňli gabrçaklara öwrülýän dürli ululykdaky gabarçaklar hem döräp biler. Näsaglarda kelle derisiniň alawlama ýagdaýy ýüze çykmazdan, kellede tutuş ýa-da bölekleýin kelligiň döremegi hem duş gelip biler. Merezýel keseliniň ikinji döwri üçin boýunda tegmil görnüşde deriniň agarmagy (leýkoderma) häsiýetlidir. Bu döwürde seýrek ýagdaýlarda bolsa-da, bogunlaryň üýtgemegi bilen ýüze çykýan şikeslenmeler, bagryň, böwregiň, beýniniň bardalarynyň merezýel bilen baglanşykly zeperlenmeleri hem ýüze çykyp biler.
Gaýtalama we gowşama döwürleriň gezekleşmegi bilen geçip, bejerilmedik ýagdaýlarda merezýeliň ikinji döwri 3-4 ýyla çenli dowam edip biler.
Üçinji döwür.
Keseliň üçünji döwri onuň 3-4-nji ýylynda başlanyp, bejergi alynmadyk ýagdaýynda näsagyň ömrüniň soňuna çenli dowam edýändir. Üçünji döwür agyr geçip, näsagyň daşky keşbini betnyşan edip, ony maýyplyga, köplenç hem ölüme alyp barýandyr.