cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gadymy Eýran
B.e.öň III-II müňýyllyklarda Elamda döwlet gurluşygynyň özboluşly görnuşi döreýär. Ýurduň baştutany Suzyda oturýan “şukkalmah” (“Beýik wekil”) bolupdyr. Döwleti Simaşda oturýan patyşanyň orunbasary, ýagny kiçi dogany “Elamyň we Simaşyň sukkaly” (“wekili”) dolandyrypdyr. Üçünji basgançakda Suzy şäheriniň häkimi ýa-da patyşasy durupdyr. Eger, sukkalmah ölse, ýerine sukkal, sukkal ölse, ýerine Suzynyň häkimi geçipdir. Has ownuk welaýatlarda “atalar” (adda) dolandyryp, olar ölende ýerine ýegeni geçipdir. Elamyň patyşa maşgalasy üçin öz aýal doganlaryna öýlenmek we agasynyň dul aýalyna öýlenmek häsiýetli bolupdyr.
B.e.öň XIV asyryn ahyrynda Elam Wawilonyň kassit nesilşalygy tarapyndan basylyp alynýar. B.e.öň 1180-nji ýylda Elamyň patyşasy        Şutruk-Nahhunte wawilonlylary ýurtdan kowýar we onuň Sippor, Kiş, Opis şäherlerini talaýar, Suza baý olja, şol sanda Hammurapiniň kanunlary ýazylan sütüni hem alyp gelyär.
B.e.öň 1155-nji ýylda Elam Wawilony basyp alýar. Şondan soň onuň ýerleri Pars aýlagyndan Hamadan şäherine çenli aralyk bolupdyr. Ýöne b.e.öň 1115-nji ýylda Nawuhodonosor I Elama güýçli zarba urýar. Şondan b.e.oň 821-nji ýyla çenli, ýagny üç asyrlap Elam taryhyň sahnasynda görünmeyär.
B.e.öň VIII-VII asyrlarda Elam Wawilonyň Assiriýa garşy göreşinde oňa kömek berýär. Şamas-şum-ukiniň gozgalaňyndan soň, Aşşubahapal ähli güýçlerini Elamyň garşysyna gönükdirip b.e.öň 639-njy ýýlda ony doly ýeňýär we Suzyny eýeleýär.
B.e.öň 596-njy ýylda nawuhodohosor II, soňra midiýa patyşalary Elamy boýun egdirýärler. B.e.öň 549-njy ýýlda bolsa eýranlylar tarapyndan basylyp alnyp, Elam hemişelik garaşsyzlygyny ýitirýär.
Midiýa Eýranyň Demirgazyk-Günbatar böleginde ýerleşipdir. B.e.öň III-II müňýyllyklarda bu ýerde kassit, kuti, hurrit we beýleki dillerde gepleýän oturymly ekerançylyk we maldarlar ýaşapdyrlar. Midiýalylar eýranlylar bilen garyndaş bolup, hindi ýewropa dil maşgalasynyň dillerinde gürläpdirler. B.e.öň VIII asyryň II ýarymyndan başlap, eýranlylar beýleki halklardan agdyklyk edip başlapdyr. Olar atçylyk bilen hem meşgullanypdyrlar. B.e.öň IX asyrdan assiriýalylar Midiýa çozuşlar edip başlaýarlar. Şol wagtlar ol ýerde onlarça ownuk hanlyklar bolupdyr. B.e.öň VIII asyryň ahyrlarynda Günbatar Eýranda iri döwlet birleşmeleri döräp başlaýar. Şolaryň biri-de Manna patyşalygy bolup, ol Urmiýa kölüniň günorta-gündogar tarapynda ýerleşidpri. B.e.öň VIII asyryň ortalarynda Midiýa assiriýalylaryň golastyna düşýär. Şol asyryň ahyrlarynda bolsa Alynky Aziýa Demirgazyk Priçernomorýeden kimmer soňra skif taýpalary çozupdyrlar. Kimmerler Kiçi Aziýanyň Kappadokiýa we Manna ýerlerinde, skifler Urmiýa kölüniň töwereginde Sakasena welaýatynda ornaşyp, Urartu we Assiriýa döwletlerine çozuşlar edipdirler. B.e.öň 675-nji ýýlda kimmerler Kiçi Aziýadaky Frigiýa patyşalygyny derbi-dagyn edýäler. Sakasenanyň skifleri bolsa b.e.öň 630 we 620-nji ýýllarda Alynky aziýa ýurtlaryna çozup, Siriýany we Palestinany tozduryp, Müsüre çenli baryp ýetipdirler. Kimmerleriň Assiriýa çozuşlarynda peydalanyp, midiýa serdarynyň biri Kaştariti b.e.öň 671-nji ýylda garaşsyz döwlet gurýar. Ol kem-kemden ähli midiýa taýpalaryny birleşdirýär, ownuk hanlyklary ýok edýär.
B.e.öň VII asyryň ortalarynda Midiýa Gadymy Gündogaryň iri döwletine öwrülýär. B.e.öň 653-nji ýýlda midiýa patyşasy Kastarifi Assiriýa garşy ýöriş edýär. Ýöňe skifler hem assiriýalylary goldap, Midiýa çozýarlar. Iki frontda uruş alyp barmak midiýalylara kyn düşýär, olar ýenilýärler, Kastariti ölýär. B.e.öň 653-625-nji ýyllarda Midiýa skifleriň gol astynda bolupdyr.
B.e.öň 625-nji ýýlda Misiýanyň patyşasy Kiaksar bolupdyr. Ol midiýa taýpalarynýn ählisini bir döwlete birleşdirip, paýtagty Ekbatany (häzirki Hamadan) bolan bitewi döwlet döredýär. Ol güýçli hemişelik goşun döredip, ony täze ýaraglar bilen üpjün edýär. B.e.öň 614-nji ýýlda Kiaksaryň goşuny Arrapha welaýatyny Atozdurýar. Soňra Aşşury basyp alýar, ilatyny gyrýar. Soňra midiýalylar bilen wawilonlylar b.e.öň 612-nji ýylda Assiriýany basyp alýarlar.
Nawukodonosor II Wawilon patyşasy bolansoň, Midiýa bilen aragatnaşyklary çylşyrymlaşýar. Ol Midiýa bilen araçakde goranyş diwaryny gurdurýar. Midiýa patyşasy Kiaksar öz araçäklerini günorta we gündogar goňşularynyň hasabyna giňelipdir. Ol Persiýany, Parfiýany, Girkaniýany b.e.oň 593-nji ýylda Urartuny, sakasenadaky Skif patyşalygyny, Manşrany basyp alypdyr.
Elemyň Wawilondan Kiaksar alyp öz ýurduna birleşdirendigi üçin, Astiagyň patyşalyk edyän döwründe (b.e.ön 585-580 ý) Midiýanyň Wawilon bilen arasy bozulýar. Ýöne bularyň ikisi-de eýranlylar tarapyndan basylyp alynýarlar. Midiýa garşy gozgalaň turzan parslar b.e.öň 550-nji ýylda ony basyp alypdyrlar.
II umumy okuw.
Meýilnama:
3. Ahemeniler döwletiniń döremegi.
4. Dariý I-niń özgerişleri.
5. Medeniýeti.
3. Parslar barada ilkinji gezek b.e.öń IX asyra degişli assiriýa ýazgylarynda agzalýar. Şol wagtlar olar Urmiýa kölűńden gűnorta – gűnbatar tarapda Parsua welaýatynda şap, b.e. öń IX –VIII asyrlaryń sepgidinde gűnorta sűýşűpdirler we b.e. öń VII asyrda Eýranyń gűnorta-gűnbatarynda we gűnortasynda aslynda elamlylaryń ýerleri bolan ýerleri eýeläpdirler. Ol ýer parslaryń ady boýunça Persiýa (Parsa) adyny alýar.
B.e.öń VII asyrda parslaryń gűýçli taýpa bileleşmeleri bolup, ońa Ahemeniler urugyndan bolan serdarlar baştutanlyk edipdirler.
B. E. öń 39-njy ýýlda parslaryń patyşasy Kir I Assiriýa tabyn bolupdyr. B. e. öń 600-559-njy ýyllarda Eýranda Kambiz I dolandyryp, ol Midiýanyń  patyşalaryna garaşly bolupdyr. Ol Astiagyń giýewi eken. Onuń ogly Kir II b.e.öń 558-nji ýýlda Eýranyń patyşasy bolýar. Ol ilkinji paýtagty – Pasargady şäherini esaslandyrýar.
Kir II b.e.öń 550-nji ýýlda Midiýany, 549-njy ýýlda Suzyny (Elam), 548-547-nji ýýllarda Parfiýany, Girkaniýany, Ermenistany, Lidiýany (paýtagty Sardy), Kiçi Aziýanyń kenarýaka şäherlerini eýeleýär.
B. e. öń 545-539-njy ýyllarda Kir II gűndogar eýran we Merkezi aziýa ýerleri bolan Drangianany, Margianany, Sogdiany, Horezmi, Baktriýany, Gedrosiýany, Arahosiýany, Gandharany basyp alýar. Sońra b.e. öń 539-njy ýýlda Wawilony eýeleýär. Şondan soń gűnbatarda Műsűre çenli aralyk ońa tarap gecipdir. Kir II Műsűre ýöriş etmezden öń, döwletiń demirgazyk – gűndogar araçäkleriniń hopsuzlygy űpjűń etjek bolup, b.e.öń 530-njy ýýlda massagetleriń űstűne ýöriş edýär. Ýöne ol massagetleriń aýal patyşasy Tumarlydan ýeńilýär we öldűrilýär.
Kir II-niń ogly Kambiz II (b.e.öń 530-522ý) b.e.öń 525-nji ýýlda Műsűri basyp alýar. Műsűr faraony Psammetike gulluk edyän grek hakynatutma esgerleriniń harby baştutany Fanes dönűklik edip, Kambiziń tarapyna geçýär. Onuń esgerleri muńa gahar edip Fanesiń ogullaryny öldűripdirler we ganyny çakyra garyp içip, söweşe gidipdirler. Pelusiniń eteginde bolan söweşler we Memfise gaçýarlar. 2000 adam, şol sanda Psammetih III-niń ogly hem jezalandyrylýar. B.e.öń 525-nji ýýlyń Alp-Arslan aýynda Kambiz özűni Műsűriń faraony diýip yglan edýär. B.e. öń 522-nji ýylyń Nowruz aýynda Kambiz II-ä Eýranda kiçi dogany Bardiýa gozgalań turzup, patyşa boldy diýen habar gelýär. Ol ýola dűşýär we näbelli ýagdaýda aradan çykýar. Dariý I-niń Behistun ýazgylarynda Ahemenitler döwletinde häkimýeti Bardiýanyń ady bilen Gaumata ogly jadygöýűń ele alandygy habar berilýär. Gaumata basylyp alnan ýerleri golastyda saklamak űçin harby borçlylygy we salgytlary űç ýyllyk ýatyrylypdyr. Ol pars urug begzadalaryny artykmaç hukuklardan mahrum edipdir. B.e.öń 522-nji ýylyń Ruhnama aýynyń 29-nda Gaumata 7 sany belli urugyń wekilleriniń dil dűwşűgi netijesinde öldűrilýär. Sońra olar tagta 28 ýaşly Dariý I-ni çykarýarlar. Ol tagta çykansoń Wawilonda, Parsda, Elamda, Margianada, Parfiýada, sak taýpalarynda we Műsűrde gozgalańlar turýar. Dariý I olary gandökűşikli uruşlardan soń basyp ýatyrýar.
Tűrkmenistanda Ahemenitler döwletine garşy alnyp barlan göreş barada Beýik Saparmyrat Tűrkmenbaşynyń “Tűrkmeniń bäş eýyamynynyń ruhy ” atly kitabynda hem aýdylýar. Onda “Tűrkmen ýigidiniń ugurtapyjylygy” diýen goşgusynda “Sirak hakynda” gűrrűń berilýär. “Alkyşym” atly goşgusynda bolsa “Fyrat Marguş diýip serden geçendir” diýip belleýär.
Margianada gozgalań basylyp ýatyrlanda 55000-den gowrak adam öldűrilipdir.
B.e.öń 521-nji ýýlda Wawilonda ýene-de gozgalań turýar. Özűni Nabonidiń ogly Nawukodonosor IV diýip atlandyran gozgalańyń baştutany we onuń ýoldaşlary jezalandyrylýar, gozgalań doly basylyp ýatyrylýar.
Dariý I, şeýdip, gysga wagtyń içinde döwleti Kiriń we Kambiziń döwrűndäki araçäklerde dikeldýär.
B.e.öń 520-nji ýýlda elamlylar űçinji gezek gozgalań edýärler. B.e.öń 519-njy ýylda Dariý I saklara garşy ýöriş edipdir.
Bu köpsanly gozgalańlar pars agalygyna we agyr salgytlara, harby borçlulyga, ökde hűnärli adamlaryń sűrlip äkidilmegine garşy bolupdyr.
Gozgalańlary gazaply basyp ýatyrandan, Dariý I öz ýenişleri barada ýadygärlik űçin Bakistun ýazgylary ýazdyrýar.
4. Gozgalańlardan sapak alyp, Dariý I möhűm dolandyryş we maliýe özgerdişleri geçiripdir. Bu özgerişler döwlet dolandyrylyşyny durnuklaşdyrmaga, salgyt ýygnalyşyny dűzgűnleşdirmäge we goşunyń sanyny artdyrmaga ýardam edipdir.
B.e.öń 519-njy ýylda Dariý I ýurdy satraplyklara bölýär. Olary satraplar (“patyşalygy gorap saklaýjylar”) dolandyrypdyrlar. Satraplar öń hem bar ekenler, ýöne olar öń köplenç ýerli hökűmdarlardan goýulýan ekeni. Indi bolsa ýolbaşçy wezipeler parslaryń elinde jemlenipdir.
Öń satraplar raýat we harby wezipeleri ýerine ýetiren bolsalar, indi dińe ýerli dolandyrylyşa, sud işlerine, hojalyk durmuşyna we salgytlaryń ýýgnalyşyna, öz satlaplygynyń çäklerinde howsuzlygy űpjűn etmäge, ýerli wezipeli adamlara gözegçilik etmäge, kűmuş pul zikgelemäge baştutanlyk edipdir. Parahatlyk döwrűnde satrapyń elinde öz sanly şahsy goşun bolupdyr. Goşuna satraplara garaşly bolmadyk harby serkerdeler baştutanlyk edip, olar gös-göni patyşa tabyn bolupdyrlar.
Kir II-niń döwrűnde döwletiń gűnbatarynda arameý dili ulanylypdyr. Dariý I arameý dilini gűndogara-da girizipdir. Arameý dilinden başga ýerli diller hem ulanylypdyr.
B.e.öń 517-nji ýýldan soń, Dariý I bűtin imperiýa űçin bitewi pul birligi – agramy 8.4 g. bolan altyn darigi girizipdir. Onda garyndy bary-ýogy 3 göterim bolupdyr. Şonuń űçinem darik söwda dűnýäsine birnäçe asyryń dowamynda esasy altyn teńńe hökműńde galypdyr.
Alyş-çalşyń adaty serişdesi kűmuş sikl bolupdyr. Ol 5,6 gram bolup, 20 sikl bir darige deń bolupdyr.
Köp ýerlerde, meselem, Wawilonda Akelsandr Makedonskiniń basybalyşlaryna çenli zikgelenen teńńeler köp ulanylypdyr. Ony dińe grekler bilen söwda edende ulanylypdyrlar.
Döwlete degişli gymmat baha metallar dińe patyşanyń rugsat bermegi bilen zikgelenipdirler. Salgyt görnűşinde gelen pullar onlarça ýyllap hazynada ýatyp, dolanyşyga girmändir. Şonuń űçinem söwdada zikgelenen teńńeler ýetmezçilik edipdir, pul – hatyr dolanyşygyna zyýan ýetiripdir.
Ahemeniler döwletiniń goşunynyń esasyny parslar we midiýalylar dűzűpdir. Gulluga 20 ýaşdan başlapdyrlar. Sak taýpalary goşuna atly peýkamçylary beripdir.
Atly goşun begzadalardan, pyýada goşun dayhanlardan dűzulipdir. Esasy ýarag ok-ýaý ekeni. B.e.öń V asyrda daýhanlaryń ýagdaýynyń ýaramazlaşyp başlamagy bilen, pyýada goşuna gowy ýaraglanan grek hakynatutmalary alyp başlapdyrlar. Goşunyń özeni 10 műń “ölmez-ýitmezlerden” durupdyr.
Onuń I műńlűgine dińe pars begzadalary girip, patyşanyń şahsy goragy bolupdyr.
Harby gulluklary adamlar önűm görnűşinde her aý hak alypdyrlar. Gullugy tamamlanlar paý ýerlerden eklenipdirler. Olary sagytdan boşadypdyrlar. Olar söwda hem edipdirler.
Aheminitler döwletiniń deńiz goşunlary hem bolupdyr. Deńiz söweşleri finikiýalylaryń, kiprlileriń, Egeý deńziniń adalarynyn ilatynyń, műdűr harby deńiz gűýçleriniń kömegi bilen alnyp barlypdyr.
Dariý I-niń döwrűnde Eýran döwleti gűlläp ösűpdir. Özgerdişleri tamamlap, Dariý I basyp almaklyga başlapdyr.
B.e.öń öńki 500-449-njy ýyllarda Eýran döwleti bilen grek şäherçeleriniń arasynda uruşlar bolýar. uruş başlanda ilki kiçi Aziýadaky grek şäherleri pars agalygyna garşy gozgalań başlaýarlar. Olara Balkan ýarym adasyndaky afinalylardan we Eritreýadan kömege gelipdirler. B.e.öń 493-nji ýylda gozgalańlar doly basylyp ýatyrylypdyr. Ýöne şondan soń Dariý I eger Balkan ýarym adasynyń grekleri garaşsyz bolsalar, Kiçi Aziýada parslaryń agalygynyń berk bolmajakdygyna dűşűnip, Gresiýa garşy ýörişe taýýarlanyp başlapdyr. Ol Marafon dűzlűginde b.e.öń 490-njy ýýlda greklerden ýeńlip gaýdýar. B.e.öń 486-njy ýylda Műsűrde, 484-482-nji ýýllarda Wawilonda gozgalań turýar. Dariý I-niń ogly Kserk gozgalańlary basyp ýatyryp, b.e.öń 480-nji ýylda Gresiýa garşy ýöriş edýär. Ol Fermopilde sparta patyşasy Leonisiń 6500 adamly goşunyny ýok edýär. Onuń özűniń bolsa 100 000 – li goşuny bolupdyr. Sońra Afinyny ýumurýar. Ýöne ýörişinin netijesi b.e.öń 480-nji ýýlda bolan we 12 sagada çeken Salamin söweşinden soń aýdyń bolýar. dar ýere gabalan 650 gämili pars harvy gűýçleri grekleriń 380 gämisi bilen ýok edilýär. Parslar sońra Plateýada we Kiçi Aziýanyń Mikale burnunyń ýanynda ýeńilýärler. Şondan soń parslar Gresiýadan el çekýärler. Ýöne Afiny bilen Sparta harby hereketleri Kiçi Aziýada dowam edipdirler. Olar Frakiýany we makedoniýany azat edýärler. B.e.öń 465-nji ýylda Kserk dildűwşű netijesinde öldűrilýär. Ýerine ogly Artakserks geçýär. B.e.öń 460-njy ýýlda Műsűrde gozgalań turup, b.e.öń 454-nji ýýlda Siriýanyń satrapy Megabiz ony basyp ýatyrýar. Sońra ol Artakserkse garşy çykýar. Grekler mundan peýdalanyp, Kipriń uly bölegini eýeleýärler. Howp abanandygy űçin, Artakserks bilen Megabiz ýaraşýar.
B.e.öń 449-njy ýýlda grekler kipriń ýanynda deńiz söweşinde we gury ýer söweşinde uly ýeńiş gazanýarlar. Bular grek-pars uruşlarynyń iń sońky söweşleri bolýar.
B.e.öń 449-njy ýylda Suzyda ýaraşyk şertnamasy baglaşylyp, grek ilçihanasynyń baştutany diplomat Kalliniń ady boýunça ońa Kalliý ýaraşygy hem diýilýär.
B.e.öń 424-nji ýýlda Artakserks I aradan çykansoń, Ahemenitler döwleti barha gowşaýar. Gozgalańlar, içerki agzalalyklar köpelýär. B.e.öń 359-nji ýýlda tagta çykan Artakserks II özűniń ähli erkek doganlaryny gyrdyrýar. Ol gozgalańçylardan öç alýar. Onuń özi-de b.e.öń 336-njy ýýlda köşk dildűwşűgi netijesinde öldűrilýär. Tagta Ermenistanyń satrapy Kodoman geçip, ol özűni Daroý III diýip yglan edýär.
B.e.öń 334-330-njy ýyllarda Ahemeniler döwletine degişli ýerler Aleksandr Makedonskiý tarapyndan basylyp alynýar. Dariý III gaçyp gidýär. Ýöne ol baktriýa satrapy tarapyndan öldűrilýär.
5. Eýranyń dini Margianada dörän zoroastrizm dini bolup, ony b.e.öń VII asyrda zaratuştra esaslandyrypdyr. Zoroastrizm Eýranda b.e.öń VI-V asyrlarda Dariý I-niń döwrűne ýaýrapdyr. Eýranlylar din babatda çydamly bolupdyrlar. Olar Wawilonyń, Elamyń, Yudeýanyń we beýleki ýerleriń ybadathanalaryny dikeldiripdirler. Ýöne Kserks gozgalań wagty Wawilonyń Esagila ybadathanasyny, sońa grek ybadathanalaryny ýykdyrýar. Ol şeýdip bu halklary hudaýlarynyń goldamagyndan mahrum etmek isläpdir.
Kserks dini özgerdiş hem geçirýär. Ol Zoroasyń gadagan eden Mitra, Anakita we beýleki hudaýlaryń ybadathanalaryny ýok etmek isläpdir. Ýöńe bu özgerdiş ýarym asyrdan soń gűýjűni ýitiripdir.
Pars klinopis ýazuwy 40 belgiden ybarat bolupdyr. Pars binagärliginiń ýadygärlikleri Pasardagy, Persepol, Suzy şäherlerinińöşk toplumlarydyr. Pasargady deńiz derejesinden 1900 metr beýiklikde ýerleşipdir. Onuń ymaratlary mermere meńzeş edilip zebelipdir. Pasargadyń iń ajaýýp ýadygärligi-de Kir II-niń guburhanasydyr.
Persepel şäheri b.e.öń 530-450-nji ýýlarda gurlupdyr. Persepolyń 3 km. Golaýynda Nahşi-Rustem gaýalarynda Dariý I-niń we beýleki patyşalaryń guburlary ýerleýär.
Suzy şäherini gurmak űçin gerekli zatlar 12 döwletden getirilipdir.
Eýranyň daşary ykdysady aragatnaşyklary
Daşary ykdysady aragatnaşyklary.
Eýranyň daşary ýurtlar bilen ykdysady gatnaşyklarynda hem nebitiň ähmiýeti ýokarydyr. Daşary ykdysady aragatnaşyklarynda Eýran öz nebitini satyn alýan ýurtlara esasy artykmaçlyk berýär. Olara satyn alan nebitiniň bahasynyň 50%-ti möçberindäki harytlary Eýrana eksport etmäge ygtyýar edilýär. Ýaponiýa EYR-yň esasy söwda hyzmatdaşy bolmagynda galýar. Ol Eýrana polat, awtoulag, dokma önümlerini, stanoklary we enjamlary iberýär. 80-nji ýyllaryň ahyrynda Eýranda daşary ýurtlaryň kömegi bilen gurlan 30 binanyň 16-sy ýaponlaryň paýyna düşýär. Awstraliýa Eýrana oba hojalyk harytlaryny eksport edijidir. Bender-Abbasda ispanlaryň gatnaşmagynda gämi zawody guruldy. Italiýa Kengan-Gazwin aralygyndaky gaz geçirijiniň gurluşygyna gatnaşdy. Russiýa hem Eýranyň esasy hyzmatdaşlarynyň biridir. Asyryň ahyrynda rus hünärmenleri Buşir şäherinde atom elektrostansiýasynyň gurluşygyna gatnaşdylar.
Eýranyň teklibi bilen 1985-nji ýylda sebitara hyzmatdaşlygynyň guramasy bolan EKO-nyň işi (Eýran, Turkiýe, Päkistan) gaýtadan janlandyryldy.
Geljekde Eýran haýsy ýol bilen ösmeli? Onuň geljegi nähili bolar? Homeýniniň wesýetlerine wepalylygyna galýan ýurduň dolandyryjy toparlarynyň ählisi Eýranyň geljegini yslamyň ýaşyl baýdagynyň astynda göz öňüne getirýärler. Eýrandaky ruhany dolandyryjylar ýurduň ösüş ýoly meselesinde iki topara bölünýärler:
1.	Homeýniniň ýolunda özgerdişleriň tarapdarlary.
Ikinji ganatyň wekilleri EYR-yň Homeýniniň ýaşan wagty ornaşdyrylan düzgünlerini hiç hili üýtgedilmesiz saklap galdyrmagyň tarapyny tutýardy. Olaryň pikiriçe ykdysadyýet berk merkezleşdirilen ulgamlygyna galmaly, senagat pudagynda hususy maýany çäklendirmeli. Daşary gatnaşyklarda dünýä ýurtlaryndan üzňelik meýlinden ýüz öwürmeli däl. Jemgyýetçilik-syýasy we medeni durmuşyň ähli taraplaryny yslamlaşdyrmaly.
Özgerdişler ýolunyň tarapdarlary bolsa bu zatlary üýtgewsiz galdyrmagyň jemgyýeti durgunlylyga eltjekdigine düşünýärler. Ýurdy dartgynlylykdan çykarmak üçin döwlet pudagynyň kärhanalarynyň aglabasyny hususylaşdyryp, hususy maýa git ýol arçamagy, daşary dünýä bilen aragatnaşygy ýygjamlaşdyrmagy, dünýäde Eýrana bolan hoşmeýilli garaýşy döretmek üçin yslam çäklendirmeleri azaltmagy teklip edýärler.
Erkin ykdysady zonalar Eýranyň durmuşynda täze ädimdir. 90-njy ýyllaryň başynda Pars aýlagyndaky Kiş we Keşm adalarynda şeýle zonalaryň düýbi tutuldy. Bu sebitler Eýranyň beýleki ýerleri bilen deňeşdirende tiz ösdi.
Nebit hakda agzamazdan, Eýran ykdysadyýetiniň hakyky keşbini açyp görkezmek mümkin däl. Nebit ýurduň walýuta girdejisiniň 95%-tini üpjün edýär. Eýranyň nebit gorlary 90,5mlrd barrele (nebitiň halkara ölçeg birligi - 1 barrel 159 litre deň). Eýran nebit satýan döwletleriň guramasynyň (OPEK) esasy agzalarynyň biridir.
Türkmen-eýran hyzmatdaşlygy
Türkmen-eýran hyzmatdaşlygy.
Türkmenistanyň prezidenti S.A.Nyýazowyň 1991-nji ýylyň 8-11-nji sentýabrynda EYR-a bolan ilkinji resmi sapary türkmen-eýran gatnaşyklarynda esasy ugur alyş wakasy boldy. Türkmen-eýran hyzmatdaşlygy esasan söwda-ykdysady, ylmy-tehniki we medeni ugurlarda alnyp barylýar. Sarahsda, Artykda, Howdanda, Güdrüolumda açylan ýönekeýleşdirilen serhetden geçiş nokatlary söwda gatnaşyklarynyň ösmegine giň mümkinçilik açdy. Alty ýylyň içinde Haşemi Rafsanjany bilen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň 54 gezek duşuşmagy iki goňşy döwletiň aragatnaşyklarynyň sebitde hyzmatdaşlygyň nusgasyna öwrülendiginiň alamatydyr. Diňe 1997-nji ýylyň dowamynda iki ýurduň arasyndaky söwda dolanyşygy 150 mln. dollara barabar boldy. Türkmenistanda 88 sany önüm öndürydn, gurluşyk bilen meşgullanýan türkmen-eýran kärhanalary, söwda firmalary uly işleri edýärler. XX asyryň ahyrynda Eýran firmalary bilen jemi 533 million dollara barabar 16 sany senagat kärhanalaryny we beýleki binalar gurulýar. 1998-nji ýylyň 1-nji iýunyna çenli iki döwletiň arasynda 120 sany döwletara we hökümetara şertnamasyna gol çekildi. 1996-njy ýylyň 13-nji maýynda Tejen-Sarahs-Maşat demir ýoly ulanmaga berildi. “Dobral” ýol gurluşyk kompaniýasy Aşgabat-Gökdepe aralygyndaky gara ýoluň durkuny täzeledi. Asyryň ahyrynda ol Gökdepeden Türkmenbaşy şäherine çenli ýoluň durkuny täzelemek işlerine girişdi.
Gadymy Hindistan
Gadymy Hindistan.
1.Hindistan öz tutýan meýdany  we ilatynyñ sany  boýunça  baryp gadym zamanlarda hem  Aziýanyñ  iñ iri  döwletleriniñ  biri bolupdyr. Hindistan Günorta Aziýanyñ  Dekan (ýa-da Hindistan)  ýarym adasynda  we materigiñ  bir böleginde  ýerleşýär. Ol Demirgazykda Gimalaý  dag ulgamy, gündogarda  Hindihytaý  ýurtlaryndan , günbatarda  Eýrandan  bolsa juda  beýik bolmadyk, ýöne gçmişi kyn  daglar arkaly bölünýär. Hindistan ýarym  adasynyñ  kenarlaryny  günortada  Hind okenanynyñ, günbatarda Arap deñziniñ , gündogarda  Bengal  aýlagynyñ  suwlary  ýuwýar.
Hindistanyñ geografiki  aýratynlyklary onda ýaşaýan  halklaryñ  daşarky dünýä bilen  aragatnaşyklaryny  kynlaşdyrypdyr. Hindistan ýarym adasynyñ merkezini  Dekan  tekiz  daglary tutýar. Bu tekiz daglyk  günbatardan  gündogara tarap  peselýär. Şonuñ üçinem Günorta  Hindistanyñ  ähli iri derýalary  gündogara  akýar. Materik Hindistany Tar çöli arkaly bölünýär. Demirgazyk Hindistanyñ günbatar böegi – Penjabdyr (bäş derýa), ýagny bäş iri derýa  we olaryñ  goşulyp emele geitrýän  Hind derýasynyñ  jülgesidir. Bu ýerde klimat gurak Şonuñ  üçinem  suwarmak zerurlygy  ýüze çykýar. Demirgazyk Hindistanyñ  gündogarynda  Gang derýasynyñ  jülgesi ýerleşýär. Gadym zamanlarda ol ýerler  gür tokaýlyk  bolupdyr. Gangyñ aşak  akymlarynda  çygly  klimat  bolmany üçin  şaly, zygyr, şekerçiñrik ýaly  ösümlikleri  suwarmazdan  ösdürilip ýetişdirilipdir.
Hindistanyñ baý  ösümlik we haýwanat dünýäsi  bar. Ol ýerde zebu öküzlerini, buýwollary, pilleri we ş.m. haýwanlary eldekileşdiripdirler. Iñ gadymy ekerançylyk  Hind we Gang  derýalarynyñ  jülgelerinde  bolupdyr. Hind derýasynyñ jülgesinde  we Gangyñ  ýokarky  akymlarynda  suwarymly, galan ýerlerde  bolsa,  ekerançylyk ýagyşa bagly bolupdyr. Günorta – Günbatar mussonlary  Oguz, Gorkut aýlarynda  köp ýagyş getiripdir. Şolar bolmasa  guraklyk  başlanýar eken.
Haty. Hindistan ilatynyñ  sany boýunça  dünýäde  ikinji orunda  durýar. Gadym zamanda hem ol  gür ilatly  bolupdyr. B.e.öñ V asyrda ýaşan grek  taryhçysy Gerodot, gadymy hindi edebiýatynyñ  ýadygärlikleri  hem onuñ  köp ilatly bolandygyny  habar berýärler. Hindistanyñ ilaty etniki  taýdan  dürlüdir. Demirgazyk – günbatar Hindistanyñ ilaty Eýranyñ  we Orta  Aziýanyñ ilatyna  çalym edýär. Günortanyñ ilaty olara  gärä garaýagyzdyr. Hindistanyñ ilaty köp dillerde  gepleýär. Bu diller esasan  iki topara  degişli edilýär. Hindiýewropa we drawid. Birinji topar ýurduñ köp böleginde ýaýran. Ikinji topar ýarymadanyñ günortasynda  ýaýrapdyr. Bu ikisiniñ esasynda  sanskrit  edebi  dili  emele gelipdir. Hindistanyñ iñ gadymy  ilaty  drawid  dillerinde  gepläpdirler. Hindiýewropa dil toparynda  gepleýän  ilat Hindistanda  b.e.öñ II  müñýyllykda  peýda  bolýar. Olar özlerini “ariler” diýip atlandyrypdyrlar. Arileriñ nireden  gelendigi  we Hindistana   nähili aralaşandyklary barada  dürli çaklamalar  bar. Ýöne bu  sowallara  anyk jogap bermek  entek mümkin däl.
2.Gadymy Hindistanyñ taryhy boýunça  çeşmeleriñ köpüsi  ýok bolupdyr. Sebäbi olar gadymy hindi   edebiýatynyñ   eserlerini berýoza gabygyna   ýa-da  palma ýapraklaryna  ýazypdyrlar. Olar bolsa  çygly  klimat  ýa-da  ýangyn zerarly  ýok bolan. Diñe daşyñ  ýüzüne  ýazylan  az  sanly  tekstler  gelip ýetipdir.
Hindistanyñ taryhynyñ  esasy  çeşmeleri   bolup  Wedalar, Makabharata, ramaýana  hyzmat  edýär.
Wedalar gimnleriñ, aýdymlaryñ , sadakalaryñ we magiki  formulalaryñ  ýygyndysydyr. (Rigweda, Samaweda, Ýadžurweda, Atharwaweda). Uledalaryñ irki  bölümleri b.e.öñ II müñýyllygyñ  ortalaryna, gutarnykly  ýazgysy b.e.öñ  golaý  wagtlara  degişlidir.
Mahabharata we Ramaýana poemalaryñ  edebi gymmatlygy  we taryhy  ähmiýeti Gomeriñ  poemalarynyñky ýaly  ýokarydyr. Bularyñ awtorlary Waýasa we Walmikanyñ  atlary saklanyp  galypdyr. Bu poemalar gadymy  Hindistanyñ  b.e.öñ I müñýyllygyñ  I ýarymyna  degişli taryhy  we  medeniýeti  barada  möhüm  çeşmelerdir.
Bulardan başga-da  hukuk ýadygärligi bolan  “Manunyñ  kanunlary”   ýygyndysy ( b.e. öñ III a – b.e. öñ  III  asyrlarda düzülen),  Arthaşastra (döwleti  dolandyrmak baradaky  ýazuw  ýadygärligi),  patyşa  Aşokiniñ  (b.e.öñ III a) gaýanyñ ýüzündäki ýazgylary, Gerodotyñ  ( b.e. öñ V a),  Arrianyñ  (b.e.öñ  II  a) eserleri we  maddy medeniýetiñ  ýadygärlikleri   gadymy  Hindistanyñ  taryhy  boýunça  möhüm  çeşmelerdir.
Taryhnamasy. Hindistanda sanskrit dili  ýatdan  çykarylmandyr. Onda ýazylan  eserler nesilden – nesle  geçip  gelipdir. Ýewropalylar üçin Hindistan  uzak ýyllaryñ  dowamynda  nämälim   bolup[ gelipdir. Kä wagtlar Marko Polo (XIII a) ýa-da  Afanasiý  Nikitin  (XIV a) ýaly syýahatçylar bu taýa  gelip görüpdirler we ýurduñ  tebigaty, ilatyñ  durmuşy we  medeniýeti barada  gyzykly  gürrüñleri, maglumatlary beýan  edipdirler. XVIII asyrda Hindistan  Angliýa  tarapyndan  basylyp alnansoñ  ýadykärlikler öwrenilip başlanýar. Iñlis barlagçysy  U.Jons  gadymy hindi  ýazuw  ýadygärliklerini    sanskritden  iñlis  diline  terjime edýär.
XIX asyrda Hindistanyñ  dilleri ýewropaly lingwistler tarapyndan  özleşdirilip başlandy.
Ýewropaly we ABŞ-ly alymlaryñ  bir toparynyñ  arasynda  arileri has  medeniýetli, grawidlerden  ýokary  jyns hökmünde  görkezýän  “ariler teoriýasy”  diýen çaklamany goldamaklyk bolup geçýär. Ýöne drawidleriñ  ariler entek  gelmänkä ösen medeniýetiniñ  bolandygyny  Penjapda  we Sindde  bolan  arheologik  açyşlar subut  etdi.
3.Hindistanda ikinji   swilizasiýalar b.e. öñ  III-II  müñýyllyklarda  Hind derýasynyñ  jülgesinde  döräpdir. Olaryñ esasy  merkezleri  bolan  şäherleriñ  galyndylary  häzirki  Harappa  we Mohenjo-Daro etraplarynda  tapylýar. Bu döwürde ýaşan  hindileriñ  ata-babalarynyñ  esasy  kärleri  ekerançylyk, soñra  maldarçylyk bolupdyr. Olaryñ zähmet  gurallary  daşdan, misden we bürünçden ýasalypdyr. Harappa we Mohenjo – Daroda  binagärlik  sungaty ýokary derejede ösüpdir. Şäherleriñ göni köçeleri, bişen kerpiçden edilen ikigat jaýlary, guýulary, kanalizasiýasy, ýuwunmak üçin  otaglary bolupdyr. Bu şäherlerde sungat ösüpdir. Hat – ýazuw bolupdyr. Ýöne olary  okamak  entek  başardanok.
B.e.öñ II müñýyllygyñ ortalarynda  gadymy  hindi döwletleri, olaryñ  medeniýeti  pese düşýär. Onuñ sebäpleri doly anyklanylanok. Bu şäherleriñ pese gaçyp başlanmagynyñ  ilkinji  alamatlary Lothalada  (deñiz söwdasynyñ  merkezi) ýüze  çykarylyp, onuñ  wagty  b.e.öñ XIX  asyr  diýlip kesgitlenilýär. Onuñ pese gaçmagy  Nil şäherleri  bilen  aragatnaşygy  kesilensoñ, b.e.öñ XVIII – XVII  asyrlarda  has-da  güýçlenipdir.
Arileriñ Hindistana aralaşmaklary parahatçylykly  ýagdaýda  bolmadyk  hem bolsa, olaryñ  bu ýere  gelmegini  öñki şäherleriñ  pese düşmeginiñ  esasy sebäbi  hökmünde   görkezmek bolmaýar.
B.e.öñki XV-VI asyrlara  Hindistanyñ  taryhynda  “Wedalar döwri” diýilýär. Bu döwrüñ taryhy, esasan, şahyrana eserler bolan Wedalar, Mahabharata , Ramaýana  esasynda  öwrenilýär. Bu döwürde Gang derýasynyñ  ýokary we orta  akymlary  uly ähmiýete  eýe bolupdyr. B.e.öñ II we I müñýyllyklaryñ  sepgidinde  demirden  peýdalanylyp başlanmagy bilen  ekerançylyk  derýalaryñ  jülgesinden  has  uzaklara  ýaýrapdyr.
Bu döwürde emläk deñsizligi güýçlenýär  we  gullaryñ  sany  artyp başlaýar, kem-kemden  urug – taýpa  gurluşyndan  döwlet guramalaryna  geçilýär. Hindistanda begzadalaryñ  we  žresleriñ  döremegi bilen  “warnalar” emele  gelipdir. (Brahmanlar, kşartiler, waýşiler, şudralar).
B.e. öñ Vi asyrda  Demirgazyk Hindistanda  16 sany  uly  döwlet bolan. Olaryñ esasylary: Anga, Wideha (Wriji), Magadka, Kaşi, Kaşala, Watsa, Pançallaryñ  döwleti, Kuru, Malwa we ş.m.
Ykdysadyýetiniñ ösmegi,  gul eýeçilik gatnaşyklaryñ  berkemegi, sosial  garşylyklaryñ  ýitileşmegi has iri  syýasy birleşmeleriñ  zerurlygyny  ýüze çykarypdyr. B.e.öñ VI asyryñ ortalarynda  Magadha  patyşa  Bimbisazanyñ  döwründe  güýçlenýär we  beýleki  döwletleri  özüne tabyn  edýär.
Günbatar Hindistanda döwletleriñ  dagynyklygy  uzak wagtlap saklanýar we  bu ýagdaý  ilki  Ahemeniler döwletiniñ  (b.e. öñ VI a), soñra  Aleksandr Makedonskiniñ  (b.e. öñ IV a) olary  basyp almaklaryny  ýeñilleşdiripdir.
Çandragupta Magadkä ýöriş gurap, Dhan Nandany  tagtdan  düşürýär we özüniñ  mauriler nesilşalygyny  esaslandyrýar. Mauriler döwletiniñ paýtagty  Pataliputra  şäheri bolýar. Çandragupta Aleksandryñ  mirasdarlarynyñ  biri bolan  Selewkiñ  gyzyna   öýlenýär. Hind derýasynyñ jülgesinden  grek-makedon goşunlary çykarylýar. Hind jülgesine  ýanaşyan  daglyk ýerler hem  Mauriler döwletine  birleşdirilip günbatar serhetler berkidilýär.
Çandraguptanyñ nesilleri basybalyjylykly  syýasaty  dowam  edýärler. Onuñ agtygy  Aşoki günorta  Hindistanda  Kalinga  patyşalygyny  boýun egdirýär. Mauriler döwleti iñ günorta  çetden  başga  ähliýerleri öz içine alýar. Onuñ ykdysadyýetinde ep-esli  öñegidişlik duýulýar. Suwarymly ekerançylyk giñ ýaýraýar, ýylda iki hasyl  alynýar. Şäher durmuşy, senetçilik, söwda, teñneleri zikgelemek ösýär.
B.e. I asyrynda Kuşan döwletiniñ  patyşasy Kadfiz II  (47-78 ýý) demirgazyk  hindi döwletleriniñ  ençemesini    basyp alýar. Onuñ mirasdary Kanişka  pataliputra  çenli Hindistanyñ  jümmüşine  aralaşýar. Kanişkanyñ döwründe  Kuşan döwleti  iñ ösen  derejesine  ýetýär. Kanişkanyñ tagta çykan ýylyndan  ýyl hasaby  ýöredilip, ol bütin orta  asyrlaryñ  dowamynda  hem saklanýar. Oña Hindistanda “çak eýyamy”  diýilýär. Kuşanyñ paýtagty Purusapura  (Peşawar) şäheri bolan  III  asyryñ  30-njy  ýyllarynda  Kuşan döwleti pese düşýär. IV asyryñ I ýarymynda Magadka  ýene-de  iri döwlet  birleşmesiniñ  merkezi bolýar. Bu ýerde Hindistanda  iñ soñky iri gul eýeçilik döwleti – Guptalar döwleti  emele gelýär. Ony Çandragupta I (320-330ý)  esaslandyrýar. Bu döwletiñ iñ ösen  kuwwatyna  ýeten  döwri patyşa  Çandragupta  II  Wikramaditýeniñ  (380-414) dolandyran wagtydyr. Onuñ häkimýeti Bengal aýlagyndan  Arap deñzi aralygynda   ýaýrapdyr.
V asyryñ ortalarynda  Guptalaryñ  döwletine  eftalitleriñ  çozuşlary   güýçlenýär. Ýurt pese düşýär. V asyryñ ahyrynda  olaryñ  häkimýeti  diñe  magadha  bilen  çäklenipdir.
Irki döwürde dürli güýçlere we  tebigy hadysalara   çokunypdyrlar. Janly güýç hökmünde kabul edilen  ähli zatlar  hudaýlaşdyrylypdyr. Meselem: asman hudaýy – Diaus, ýeriñ aýal hudaýý – Prithwi. Soñra olaryñ ýerini Waruna  we Indra  eýeleýär. Hudaýlary adamyñka  meñzeş  häsiýetlerde  göz öñüne  getiripdirler. Olary ölýän hasaplapdyrlar. Älem üç dünýäden (“triloka”) – ýerden,   howa    giñişliginden,  asmandan  durýar diýip  hasaplapdyrlar.
Giçki wedalar döwründe Waruna, Indra, Surýanyñ  ýerine, Şiwa, Rudra, Wisna  gelýär. Bu döwürdäki düşünjelere görä ýerdäki ähli  janly  zatlar göwreden we  jandan  durýar. Älemden daşarda  ýaradyjy – Brahman bar. Adam tä ähli  ýetmezçiliklerinden  saplanýança  onuñ  jany  täze  dünýä inýän göwrede  dogulýar. Adamyñ ykbalyny  onuñ işleri  (karma)  kesgitleýär. Adam bütin ömründe “mokşany” ýatdan  çykarmaly däl Mokşa – “dogulmazlyk we ölmezlik”  ýagdaýy bolup,  oña ýeten  adamyñ  ruhy  ählumumy   ruha goşulýar  we  onuñ bir bölegine  öwrülýär. Brahmançylyk irki gul  eýeçilik  jemgyýetiniñ  dini bolup,  ösen  gul eýeçilik  jemgyýetiniñ   döwründe  buddizm  dini ýüze  çykýar. Buddizm dininiñ  döreýşi şazada  Siddharthanyñ  (b.e.öñ 560-480ý) ady bilen  baglanyşyklydyr. Buddizm dininde  adamyñ  halas bolmagy, ýagny  nirwana  derejesine  ýetmegi,  onuñ özüne,  isleglerini  ýok edip  bilşine  bagly bolupdyr. Žresler, sadakalar hökman bolmandyr. . Buddizm jemgyýeti ikä bölýär: erkin adamlar we  gullar. I toparyñ halas bolmak  üçin  hukuklary deñ,  gullarda  bolsa beýle  hukuk ýok, sebäbi olar  şahsy  garaşlylygy üçin  erkin  hereket  edip  bilmeýärler.
Žresler buddizme duşmançylykly  garapdyrlar. Mauriler döwleti buddizmi goldapdyr. Aýratynam  b.e. öñ  III  asyrda  patyşa  Aşoki  buddizmiñ  ýaýramagyna, budda  monastyrlarynyñ  guralmagyna we ş.m. uly ýardam  beripdir.
Jaýnizm dini  hem  buddizm  bilen  döwürdeşräk ýüze  çykýar. Ony esaslandyryjy  Wardhomana  Mahawiranyñ  terjimehaly hem  Buddanyñka  meñzeş bolup,  12 ýyllyk terkidünýälikden  soñ ol  Jina – ñiji  bolýar. Jaýunizm sözi hem şondan gelip çykýar. Jaýunizmiñ buddizmden  tapawudy – janyñ  bakylygy, nirwanadan  soñ  jan (ruh) öçmeýar-de  baky eşrete  ýetýär. Diñe samsyk ýaşaýyş – şer  hasaplanýar. 5.B.e. başlaryna çenli gadymy hindi  lirikasynyñ  eseri – Wedalar we  eposlary – Mahabharata  we Ramaýana  gutarnykly  görnüşe gelipdir we  ýazga  geçirilipdir. Seýle hem halk basnýalarynyñ  ýygyndysy  - Pançatantra  (Bäş kitap) peýda  bolýar.
Hindistanda dürli filosofiki mekdepler bolupdyr. Astranomiýa we matematika (hasabyýet) ösýär. Gün kalendary düzüli, onda  360 gün  bolan. B.e. ön V-VI  asyrlarda  hindi alymlary  ýeriñ  şar şekillidigini, dartyş  kanunyny,  ýeriñ öz  okunyñ  daşyndan aýlanýanyny  bilýän ekenler. Baryp b.e. öñ III-II  müñýyllyklarda  Hind derýasynyñ  jülgesinde  hasaplaýyşyñ  onluk  ulgamy  emele gelipdir. Diñe hindilerde nuly añladýan belgi bolupdyr. Arap sifrleri  aslynda gadymy  hindileriñki ekeni.
Seljuklar
Seljuklar (Selçuklular, Səlcuqlar, Saljuqiyân, السَّلْجُوقِيُّون as-Saljūqiyyūn, السَّلَاجِقَة as-Salājiqa) — oguzlaryň kynyk taýpasynyň bir şahasy. Seljuk imperiýasy 1040-njy ýylda seljuklaryň hem-de gaznalylaryň arasynda bolan Daňdanakan söweşinden soň esaslandyrylýar. Imperiýanyň ilkinji soltany Togrul begdir.Ol Nyşapur şäherinde täze gurlan döwletiň hökümdary diýlip yglan edilýär. Bu günki Türkmenistanda, halk içinde bar bolan rowaýat-gürrüňleriniň seljerilip gelinen netijelere görä, Teke Türkmenleriniň Utamyş golynyň Bagşy bölüminde ýer alan Garadaşaýak, Akdaşaýak we Soltanyz uruglary Beýik Seljuk Türkmen döwletiniň iň soňky soltany, Soltan Ahmet Sanjaryň nesilleri, ýene şol Bagşy bölüminde ýer alan Burkazlar bolsa Soltan Sanjaryň dogany Muhammetsaparyň (Muhammet Tapar) nesilleri diýilip aýdylýar (bu maglumatlar ýene-de seljerilmäge mätäçdir. Aga jomur). Seljuk imperiýasyny esaslandyryjylar.
Seljuk soltanlary:
Gadymy Hindistan
Hindi himikleri kükürt, duz we azot  kislotalaryny alypdyrlar. Hekimler keselleri ulgamlaşdyrmaga  çalyşypdyrlar.
Hindistanda dilleriñ köp  bolmagy  filologiki  barlaglary  talap edipdir. B.e. öñ V-IV asyrlarda  ýaşan alym Brahman  Panini  “arassalanan”  edebi diliñ  (sanskritiñ)   grammatikasyny döredýär. Hindi arhitekturasynda gümmezli  jaýlar  (stuplar),  gowak ybadathanalary, monastyrlar möhüm ýadygärliklerdir.
B.e. V asyrda Hindistanda  beýik  dramaturg  kalidasa  ýaşapdyr. Onuñ has  meşhur  dramasy “Şakuntala” diýlip atlandyrylýar. Hindi medeniýeti Merkezi we Gündogar Aziýa  ýurtlaryna  uly täsir  edipdir.
Impressionizm
İmpressionizm (frans, impressionnisme; impression-tasir)- 19 asyryň ahyrynda we 20 asyryň başynda burjuaz sungatynda (ziwopisde, edebiyatda, sazda, teatrda we skulturada) ýüze çykan ugur. Impotensiyaonizm ilki fransuz ziwopisinde peyda bolýar. Onuň wekilleri (O.Renuar, K Mone we b.) sungatyn täzelenmegi ugrunda, fransuz salon akademizmini ýeňip geçmek üçin çalşypdyrlar. “Impotensiyaonizm” termini 1874 ýylda açylan sergiden soň peýda bolupdyr. Şol sergide K. Monenin “Tasir”, “Dogup gelýän gun” atly suratlary görkezilipdir. “Tasir” diýen kartinasynyn ady frans “Impression” bolupdyr. Bu ugur hudožnygyň durmusdan alan öz subyektiw gözegçiliklerini, syn etmelerini hem-de öz üýtgäp düryan duýgylaryny gam-gussalaryny gos-goni jemlemek we kesgitlemek prinsipine esaslanýar. Tiz wagtdan “Impressionistik stil” ýüze çykýar. Ol sungatyn beýleki ugurlaryna-da aralaşýar. Şoňabaka ol hakykylykdan daslasýar we stil, ugur bolmakdan özbaşdak metoda öwrülýär. Impotensiyaonizm aýratyn aralaşýar we 20 asyryň ortalarynda özbaşdak metodlagyny ýitirýär. Häzirki zaman edebiýatynda praktiki jähtden Impotensiyaonizm. Ýokdur. Impressionistler sungatyň wesipesini ýazyjynyň, hudožnygy öz dar şahsy tärlerini ruhy duýgularyny aňlatmakdan ybaratdyr. Diýip düsünýärler. Jemgyýetçilik durmuşdan arany üzmek, halk bähbitlerinden we talaplaryndan dashlashmak, öte indiwidualizm, mazmuny forma bilen çalshyrmak-ine şu häsiýetler Impotensiyaonizm-niň esasy aýratynlyklarydyr. Impessionistler soň-soňlar simwolizm täsirine düşýärler.
Indira Gandi
Indira Gandi (1917-1984).
Faýl:Indiraandi.jpg
Hindistanyň azatlygy ugrunda göreşýän maşgalada önüp-ösýär. Onuň atasy Motilal Neru 20-nji ýyllarda Mahatma Gandiniň egindeşleriniň biridi. Kakasy Jawaharlal Neru Hindistanyň garaşsyzlygyny gazanmakda beýik göreşijileriň biri bolupdy. Jawaharlal Nerunyň “Hindistanyň açylmagy” atly meşhur kitaby Indira Gandiniň ykbalyna uly täsir etdi. Indira Gandi hem maşgalanyň däbine eýerip, durmuşyny syýasata bagyşlady. Ogly Rajiw Gandini maşgala däbine görä terbiýeledi. 1984-nji ýylda sikh milletçileriň guramagy bilen atylyp öldürildi. 70-nji ýyllaryň ortalarynda Indira Gandiniň hökümetiniň goýberen durmuş-ykdysady kemçilikleriniň netijesinde halk köpçüligi 1977-nji ýylyň saýlawlarynda ony goldamady. Häkimiýet ugrunda dalaş edýän beýleki syýasy partiýalar birleşip, Janata Parti atly täze partiýany döretdiler. Bu partiýanyň 1977-1979-njy ýyllarda ýurdy dolandyran döwründe ýurtda syýasy ýagdaý çylşyrymlaşdy. Partiýanyň düzüminde bolup geçen 1979-njy ýyldaky bölünişikden soňra ol tizlikde häkimiýetden aýryldy. 1980-nji ýylda ýene-de Indira Gandiniň ýolbaşçylygyndaky HMK häkimiýete gaýdyp geldi. 80-nji ýyllaryň başynda Hindistanda milletara dawalar güýçlendi. Sikhleriň merkezi häkimiýetden bölünip aýrylmak meýilleri güýçlendi.
Türkmenbaşy nebiti gaýtadan işleýän zawody
Türkmenbaşy nebiti gaýtadan işleýän zawody, Türkmenbaşy şaherinde yerleşyar. Merkezi Aziýanyň iň uly nebiti gaýtadan işleýän zawodydyr.
Hazirki yolbaşçysy: Tagangeldi Mämmedow (gelen wagty: 2007, Nowruz ayy)
Muhammet Hatemi
thumb
Hüjet-ül-yslam Seýit Muhammet Hatemi Eýranyň ylamalar guramasynyň özgerdişleriň tarapdarlary ganaty we prezident Rafsanjanynyň öňe süren kandidatydy. Hatemi Yspyhan uniwersitetiniň filosofiýa bölüminiň diplomyny alyp, Yspyhan medresesinde ýokary dini okuwyny dowam etdirdi. Ol Tähran uniwersitetinde filosofiýa ugrundan aspiranturada hem okady. 1978-nji ýylda Germaniýanyň Gamburg şäherine gidip, ol ýerdäki yslam merkeziniň başyna geçdi. 1979-njy ýylda Eýran Yslam ynkylabyndan soň halk wekilligine saýlanan Hatemi 1980-nji ýylda Homeýni tarapyndan “Keýhan” metbugat torapynyň başlyklygyna bellenildi. 1982-nji ýylda Yslam wagyz-nesihat we medeniýet ministrligine bellenen Hatemi 1983-nji ýylda köneçilleriň medeniýet meselesi babatda “biçak aramçyl” hökmünde zor salmaklary netijesinde ol wezipesinden yza çekilmäge mejbur boldy. Hatemi Rafsanjany tarapyndan geňeşçilige we Milli kitaphananyň başlygyna çekildi. Bulardan daşary Homeýini tarapyndan 1996-njy ýylda Medeni ynkylabyň ýokary guramasynyň agzalygyna geçirildi. Hateminiň daşary ýurtlara ilkinji resmi sapary goňşy Türkmenistana boldy. Ol 1997-nji ýylyň 29-njy dekabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy bilen bilelikde Körpeje-Gurtguýy gaz geçirijisiniň açylmagyna gatnaşdy. 90-njy ýyllaryň ilkinji ýarymynda türkmen-eýran hyzmatdaşlygy has-da pugtalandy. Eýranyň gatnaşmagynda Maryda agyz suwy zawody guruldy. Balkanabatdan Eýranyň Alyabat şäherine çenli ýokary kuwwatly elektrik geçirijiniň gurluşygy alnyp baryldy. Eýran Türkmenbaşy şäherindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodyň durkyny täzelemäge ýakyndan kömek berdi. 2000-nji ýylyň dekabrynda Artykdan Eýranyň Lýutfabat obasyna çenli täze gaz geçiriji açyldy. Iki goňşy ýurduň hoşniýetli gatnaşyklarynyň dikeldilmeginde Merhemetli Prezidentimiz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň hem-de Eýranyň prezidentleri Haşemi Rafsanjanynyň we Muhammet Hataminiň şahsy goşantlary uludyr. Eýran sebitde parahatçylygy pugtalandyrmagyň tarapdarydyr. Ol EKO we Hazarýaka döwletlerine işjeň hyzmatdaşlygy teklip edýär. Ol Owganystandaky dawanyň gepleşikler arkaly çözülmelidigine ynanýar. Hateminiň 2000-nji ýylyň dekabrynda Ýaponiýa iş sapary onuň daşary dünýä bilen işjeň gatnaşyklarynyň giňelýändiginiň şaýadydyr.
M.Hateminiň prezident saýlanmagy.
1997-nji ýylyň maýynda EYR-da 7-nji gezek prezident saýlawlary geçirildi. Onda 4 sany adam bäsleşdi. 33 mln. saýlawçynyň gatnaşmagynda geçirilen saýlawlarda aram kandidat Hatemi sesleriň 70% prosentine golaýyny alyp, ýeňiş gazandy.
Belarusiýanyň döwlet informatika we radioelektronika uniwersiteti (BDIRU)
Belarusiýaň döwlet informatika we radioelektronika uniwersiteti (BDIRU) (Belarus: Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі; Rus: Белорусский государственный университет информатики и радиоэлектроники) (1993-nji ýyla çenli Minskiniň radiotehniki instituty (MRTI)- informasion tehnologiýa, radiotehnika, elektronika we telekomunikasiýa ugrunda Ýewropa, GDA we dünyä belli Belorussiýa nyň öňdebaryjy uniwersiteti. BDIRU 1964-nji ýylyň Mart aýynyň 15-ne esaslandyryldy. Häzirki wagtda uniwersitet 30 hünär we 25 ýöriteleşdirilen kompýuter, informatika, senagat elektronika, emeli akyl, radiotehnika, telekommunikasiýa, medisina elektronikasy we ykdysadyýet ugurlaryndan inžener hünärmenleri taýýarlaýar. 10 fakultetde we 35 bölümde gündizki, agşamky, zaoçny we aralyk okuw görnüşlerinde 15000-den gowrak talyp bilim alýar, şolaryň arasynda hem 350 sany daşary ýurtly talyp bar. 2001-nji ýyldan bäri BDIRU-da magistratura bölümi açyk, häzirki wagtda 27 sany magistrlik, 26 sany aspirantura we 8 sany doktorantura ýokary hünärleri ýerli we daşary ýurt raýatlaryna hödürlenýär. Uniwersitetde dissertasiýany goramak üçin 13 tehniki we 2 fizika-matematika hünärlerini öz içine alýan 6 sany doktorçylyk geňeşi hereket edýär. Şu günki günde BDIRU-nyň aspiratura bölüminde 23 sany daşary ýurt hünärmeni okaýar.
Uniwersitete girmek üçin rus ýa belarus dili, fizika, matematika, daşary yurt dili (diňe marketing, ykdysadyýet we önümçiligi dolandyryş ugurlarynda) sapaklary boýunça merkezi synag tabşyrmaly.
Ylmy gözleg
BDIRU-da 49 ylmy-gözleg laboratoriýalary we bralag toparlary işleýär we şeýle ugurlardan balag alynyp barýar:
Bu ylmy-gözlegde 300-e golaý inžiner-tehnik ugurdan ýokary bilimli işgärler, dogtorantlar, aspirantlar, magistyrlar we dürli ylmy-işler bilen gündizki okuwdan studentleriň 45% gatnaşýar.
Halkara gatnaşyk
BDIRUň 25 ýurtlardan 59 uniýersitetler, gözleg we döwlet gurnamalaryň hyzmatlaşyk ylalaşygy bar. Uniwersistet Wuppertal şäherindäki uniwersiteti (Germaniýa), Akdeňiz uniwersiteti, Marsel şäherindäki uniwersiteti (Fransiýa), Sian tehnik uniwersiteti (Hytaý) we Samara Döwlet Tehniki uniwersiteti (Russiýa) bilen iň rowaçly gatnaşyk saklaýar. BDIRU köp milletli uniwersitet. Hazirki wagytda 29 ýurtlardan gelen 350-ä golaý daşary yurt raýatlary BDIRU-da okaýarlar: Azerbaýjan, Ermenistan, Eýran, Gazagystan, Gruziýa, Hytaý, Iordaniýa, Irak, Izrail, Gyrgyzystan, KHDR, Latwiýa, Litwa, Liwiýa, Liwan, Moldowa, Nigeriýa, Russiýa Federasiýasy, Siriýa, Sudan, Şri-Lanka, Tunis, Türkmenistan, Türkiýe, Ukraina, Wýetnam, Wenesuela, Ýemen. Ylmy-gözleg we ylmy-tehniki önüm Hytaý, Hindistan, Germaniýa, Liwiýa, ABŞ, Polşa, Italaýa, Günorta Koreýa resupblikasy, KHDR, Slowakiýa, Russiýa, Ukraina, Wenesuella ýurtlary uçin öndürilýar. Uniwersitetiň ylmy-tehniki gözleg enjamlary Merkezi radiýo elektonik geçirmeler saýtynda görkezilendir.
Uniwersitet halakara taslamalara we programmalara gatnaşýar: Birlik Döwlet, EB 7-nji Karkas programmasy, Ewropraktiks, Halkara ylmy we tehniki merkezi, Fransiýa gözlegini goldaýan jemgiýeti, Germaniýaň ylmy jemgiýeti (DFG), Dünýa alymlaryň federasiýasy, Germaniýaň akademiki çalyşmalaryň gullugy (DAAD), Matsumaýaň Halakara fondy, Halakara tehniki hünärli studentlatyň çalyşmasy bileleşigi (IAESTE)
Halkara konferensiýalary
BDIRU halkara ylmy we tehniki konferensiýalaryň, nanotehnikalary, nusgany tanama, informasiýa howpsuzlyk we şoňa meňzeş barada seminarlaryň guramaçysy bolýar, şol sanda:
Kitaphana
BDIRU-nyň Kitaphanasy 1964-nji ýylda Belorussiýanyň Politehniki Institutyň (häzirki Belorussiýanyň Milli Tehniki Uniwersiteti BMTU) kitaphanasynyň esasynda döredildi. Meýdany: 1821.12 m² we 4 okuw jaýlarynda we 1-nji student obşitinde ýerleşýar. Hyzmatlary:
Studentleň boş wagtyntyň guramasy
Her ýyl nepislik we artistlik ugurtapyjylyk konkursy geçirilýar: “Jenap BDIRU” we “Hanym BDIRU” Studentler öz zehinini görkezmäge 44 sungat kollektiwlerine girip bilýar. Bu kollektiwler halkara we döwlet festiwallar tarapyndan diplom hem şahadatnama baýraklaryna eýe boldylar:
“Impuls” gazeti
“Impuls” atly öz gazeti çap edilýar. Gazetiň birinji nomeri çykany bäri (2001-nji ýylyň ýanwar aýynyň 19) ähli çaplary arhiwda saklanýar.
Gyzykly faktlar
Olimpiýa oýunlarynda göreşde 3 gezek ýeňiji bolan, Belarus Respublikasynyň Milli Olimpiýa Komitetiniň Wise-Prezidenti, Belorussiýanyň Göreş Federasiýaň Prezidenti, Hormatly Minsk şäheriniň raýaty Aleksandr Medwed BDIRU-da sport kämilliginiň bölüminiň başlygy bolup işleýar.
Gadymy Merwiň galalary
Gadymy Merwiň Galalary
Erkgala
Erkgala göwrümi boýunça gadymy Merw şäheriniň ulgamyna girýän galalaryň iň kiçisi bolsa-da, ýaşy boýunça iň ulusy, belentligi boýunça hem iň beýigidir. Onuň tutýan meýdany bary-ýogy 20 gektara barabardyr. Häzirki wagtda ol gala däl-de, dagyň çykmasy kyn baýyrlaryna çalym edýär. Onuň saklanyp galan beýikligi ortaça 25-28 metre ýetýär. Geçirilen köp sanly arheologik barlaglar galanyň ahemenitler döwrüne degişli hökümdaryň köşgi bolandygyny äşgär etdi. Erkgalanyň içinde köşkden başga-da uly edara jaýy, skladlar, gorhana, nökerler üçin kazarmalar bolupdyr.
Gäwürgala
B.e. öňki III asyryň ikinji ýarymynda selewkit hökümdary Antioh Soter özüniň güýçli goşuny bilen Merwe gelende, ol bu töwerekleriň bol suwuna, mes toprakly ýerlerine göz gyzdyryp, Merwi özüne paýtagt edinmegi, ony düýpli gurlan gala bilen berkitmegi ýüregine düwüpdir. Erkgala oňa darlyk edipdir. Şonuň üçinem ol bu galanyň günortasyndaky bag-bakjalyga bürenip oturan ilatly ýeri göz öňünde tutup, şol ýerden hem takyk oýlanylan plan esasynda grekleriň gala guruş usulynda äfet galanyň gurluşygyna başladýar. Örän tiz wagtda bina edilen bu dörtgyraň galanyň diwarlary 6 metre ýetýän galyňlykda bolup, onuň her bir gapdal ganatynyň uzynlygy hem tas 1,5 kilometre ýetipdir.
Geçmişde “butparazlaryň galasy” ýa-da “kapyrgala” ady bilen tanalan bu gala biziň günlerimize GÄWÜRGALA ady bilen gelip ýetipdir. Ol 400 gektara golaý meýdany öz içine alýar. Orta asyryň Ibn al-Fakih, Idrisi, Makdisi ýaly arap dilinde ýazan awtorlarynyň işlerinden mälim bolşuna görä, Gäwürgalada iki sany erkek we aýal adamynyň şekili bilen bezelen Keýmerzuban atly gadymy öýüň we sežde edilýän uly metjit jaýynyň bolandygy mälim. Gäwürgalanyň dört tarafky diwarlarynyň dördüsinde-de derwezeler bolupdyr, galanyň içine kanal çekilipdir, galanyň içki diwaryny deň dörde bölýän goşmak şekilli uly köçeler bolupdyr, bazar meýdançasy, degirmençiler we hazarçyllar kärhanasy ýerleşipdir. Antioh Soter Gäwürgalanyň daşyna 230 kilometre golaý halkalaýyn daşky galany hem saldyrypdyr.