cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň 1000 gün Maksatnamasy
100 gün Maksatnamada : döwlet eýeçiligindäki dürli obýektler hususylaşdyrmak meselesi. 500 gün içinde – döwlet söwdasy, jemgyýetçiler iýmiti we ilata hyzmat ediş ulgamyz ählisi hususylaşdyryldy. Şeýle hem 100-lerçe zawod-fabrikler hususyýetçiler berler. Olaryň önüm öndürip başlamagyna döwlet ýardam berer. Umuman hususy sektora maksatmada uly üns berilýär. Milli girdeji 1,5 esse artmaly. Bilim, ylym babatda maksatnamada dünýä derejesinde ýokary bilimli, ylymly hünärmenleri taýýarlamaklyk işi. Halkymyzyň taryhy, medeni mirasymy dikeltmeklik, dini we milli baýramçylyklarymyzy dikelmek, Ruhy we milli galkynyş : Ýazyjy we şahyrlar.
Göroglynyň nesilleri – arslan ýürekli esgerleriň Hukuk goraýjy organlar – halka, Watana, Türkmenbaşa wepaly päk ýürekli halal, arassa sowatly işgärler. Watanyň howpsuzlygyny üpjün etjekdigine ynanýarys. 1000 gün Maksatnamasyny, amala aşyrmakda “Türkmene haram ýokmaz” diýen paýhasdan ugur alynmalydyr. Russiýanyň Nezawisimaýa (Независимая) gazeti 1997 ý. Gurbansoltan aýynyň 11-i. Wladimir Mihaýlow 1000 gün Maksatnamany – Resmi Aşgabat ykdysadyýetdäki ýagdaýa sagdyn baha berýär diýip aýtdy.
Keramika inženerligi
thumb|Keramika kärhanasy 1945-nji ýyl thumb|Keramika önümü bolan nan pyçagy
Inflýasiýa nämedir
Inflýasiýa(iñlis dilinde: inflation,türk dilinde enflasyon),nyrhlaryñ(bahalaryn) derejesiniñ satylýan zatlarda we hyzmatlarda dowamly we belli boljak şekilde, belli bir wagt aralygynda artmasydyr. Kesgitlemede bellenişi ýaly inflýasiýa hasaplanada ýeke bir harydyñ nyrhyndaky artyş dälde eýsem bütin haryt nyrhlaryndaky artyş göz öñünde tutylmalydyr. Başgaça aýdanda inflýasiýa,haçanda nyrhlar ýokary galanda, elimizde bar bolan pul bilen az haryt almakdyr. Mysal üçin geçen ýyl 1 çöregiñ bahasy 1 manat bolsa, bu ýyl çörek nyrhy 1,5 manada çyksa(nyrhda artyş), elimizäki manadyñ satyn alma güýji, geçen ýyl bilen deñeşdirenimizde azalandyr. Gysgaça inflýasiýa, elimzde bar bolan haýsydyr bir pulyñ(walýuta) satyn alma güýjiniñ azalmagy hökmünde düşündürülse hem ýerlikli bolar. Inflýasiýanyñ tersi bolsa deflýasiýadyr. Nyrhlar,bir ýurdyñ bazarynda bar bolan bütin harytlar we dolaşymynda bolan bütin pullary(walýutalar) arasynda bar bolan deñlikden emele gelýändir. Eger bir ýurtda dolaşykda bolan pullar artdyrylsa(mysal üçin merkez banky täze 100 milýon pul dolanşyga goşsa), ýöne bütin harytlar we hyzmatlar sanynda hiç hili artyş bolmasa, az bolan haryt we hyzmatlaryñ nyrhy ýokary galar.Şeýlelik bilen inflýasiýa emele geler. Mysal üçin 1-nji Dünýä söweşinden soñra (1923-de) Germaniýada haryt we hyzmat önümçiligi sanlarynda artyş bolmaýar, yöne Germaniýa merkez banky durmadan dolanşyga pul goşýar, şeýlelik bilen ýanwar 1923-de 1 çörek bahasy 250 Mark wagty, 1923 noýabr aýynda 1 çörek bahasy 200000000 Mark bolýar(bazarda çörek önümçiligi artmaýar, emma bazarda pul artýar). Germaniýadaky bolan bu nyrh artyşy inflýasiýa gowy mysaldyr.Inflýasiýanyñ Inflýasiýanyñ hem zyýanly, hemde peýdaly tarapy bardyr. Birinji bilen Alyjy nyrhy indeksi esas ýyly(CPI index) hasaplanmaly.Nädip hasaplanýar? ).
Gök han
Gysgaça maglumatlar
Gök Han Oguz hanyň 4-nji oglydyr (Kök, Kükhan görnüşinde-de okalypdyr). Gök asman, Gök belentlik, Ýer daşyny gurşap alýan asmana aýdylýar. Gök han Oguz hanyň Üç ok ogullarynyň iň ulusydyr. Gök hanyň Tugynda 3 okuň şekili bolupdyr. Gökhanyň 4 ogly: Baýyndyr, Beçene Çowdur (Çawyldyr), Çepni.
Baýyndyrdan 11 gol: Hydyr beg, Kangaly, Garadaşly, Tarank, Ýazlyk, Gysyr, Akýajy, Garaýajy, Galaýjy, Ýapangy, Akgoýunly.
Beçeneden 1 ogul Ýajytemek. Ýajytemekden Peçenek türkmenleri Ýewropa göçüp ol ýerde oturypdyrlar.
Taryhda Gök han kim?
Gök han
Laoşan (miladydan öňki 174-161ý.ý), Mete handan soňra hökümdarlygy Laoşan (Gök han) eýeledi. Käbir taryhy çeşmelerde ady Kiýuk we Kiok (Gök) görnüşinde ýazga geçirlipdir. Laoşanyň (Gök hanyň) döwründe Mete hanyň guran imperiýa düzgünleri belli bir şekilde dowam edipdir. Hun imperiýasynyň meýdany örän uly bolsa-da ýene-de serhetler giňäpdir we öňki serhetdeş goňşy taýpalara wehim salynmagy dowam edipdir. Laoşan, Mete hanyň taryh sahnasyndan ýok edilmegi ugrynda göreşen we tas ýok bolmagyna çenli howpy abanan Ýüejileri ýok edip, taryh sahnasyndan aýrypdyr. Hun imperiýasy Laoşan döwründe basyp almaklygyny dowam etdirýärkä Hytaý Hunlara garşy bäsleşip ýeňilipdiler we kiçelip galan geografik ýerlerinde gerekli reformalar geçirmäge başlady. Esgerleri strategik düzgünlerini Hun esgerleriniň sistemasyna görä alyp barmaklyklary bu döwürlerde başlady. Şol wagtlarda syýasy we esgerlik refirmalary bilen birlikde Hunlaryň birligini ýykmak we Hun imperiýasynda Türki bolmaýan toparlary öjükdirip Hunlaryň güýjini azaltmak üçin her-hili syýasy işleri geçirmegi, galany içinden basyp almak üçin bäşinji gol hereketlerini dolandyrmaga başlady. Laoşan döwründe bu pirimler başa barmasa-da soňky asyrlarda iş ýüzüne geçip, hytaýa şöhrat getiripdir. Laoşanyň ölüminden soňra hökümdarlygy Kunçin (Gün han) ýöredipdir. Beýik Hun imperiýasy öz güýjüni Kunçin (Gün han) döwürlerinde ýitirmäge başlady. Hytaý (Çyn-maçyn) hanlygynyň öz içinde geçirlen reformalar we Hun döwletinde ýöredilen hökümler amala aşmaga başlapdyr we Hun imperiýasynyň gowşamagyna şol sebäp bolupdyr.
Gaýgysyz Atabaýew
Gaýgysyz Serdarowiç Atabaýew(1887-1937)
Häzirki türkmen döwletiniň düýbüni tutujylaryň biri, sowet partiýa we döwlet işgäri, Orta Aziýada sowet häkimiýetini gurmak hem pugtalandyrmak baradaky işe işjeň gatnaşyjy, Türkmenistanyň ilkinji hökümet başlygy.
Gaýgysyz Atabaýew1887-nji ýylyň oktýabr aýynda Tejen uýezdiniň Mäne obasynda Täçgök serdaryň maşgalasynda dünýä inýär. Alty ýaşynda ýetim galýar. Ol başlangyç bilimi Tejendäki ýerli rus mekdebinde alýar. 1907-nji ýylda Daşkentdäki mugallymçylyk seminariýasyny gutarýar. Seminaride okan döwründe rewolýusion herekete goşulýar hem patyşa polisiýasy tarapyndan yzarlanyp başlanýar.
Gaýgysyz Atabaýew 1907-1912-nji ýyllarda Maryda we Bäherdende ýerli ors mekdebinde mugallymçylyk edýär. Ýerli halk wekillerine mugallymçylygy ynanmazlyk barada Ors patyşalygynyň magaryf ministriniň beren buýrugy esasynda Gaýgysyz Atabaýew mugallymçylykdan boşadylýar. Şonda soň 1912-1917-nji ýyllarda Mary bankynda işläpdir. Oktýabr rewolýusiýasy ýeňenden soň, Maryda sowet häkimiýetini guramak hem pugtalandyrmak ugrunda tutanýerli göreşýär.
1917-1918-nji ýyllarda işçiler we soldatlar deputatlarynyň Mary uýezd sowetiniň türkmen seksiýasynyň ýolbaşçylarynyň biri, uýezd azyk komitetiniň başlygy, Mary uýezd sowetiniň ispolkomynyň başlygynyň orunbasary, 1919-njy ýylyň iýun aýyndan bolsa başlygy bolup işleýär. 1919-njy ýylyň noýabryndan 1920-nji ýylyň iýulyna çenli Zakaspiý oblast rewolýusion komitetiniň başlygynyň orunbasary, Türküstan ASSR –niň Ýer işleri halk komissary, 20-nji ýylyň sentýabryndan Halk Komissarlar Sowetiniň başlygy wezipelerine saýlanýar. Şol bir wagtda-da Fergana frontunyň rewolýusion sowetiniň başlygy bolýar. 1923-nji ýylyň iýunyndan Buhara Halk Sowet Respublikasynyň Nazirler-Ministrler sowetiniň başlygynyň orunbasary bolýar. 1924-nji ýylyň oktýabryndan Türkmenistan rewolýusion komitetiniň (Türkmenistan SSR-niň ilkinji hökümetiniň), 1925-nji ýylyň fewralyndan Türkmenistan SSR Halk Komissarlar Sowetiniň başlyklygyna saýlanýar hem ömrüniň ahyryna çenli 13 ýyllap dynuwsyz şol wezipede işleýär.
1922-nji ýylyň oktýabryndan RSFR-iň Milletler işleri baradaky Halk Komissarlygynyň kollegiýasyna agzalyga saýlanýar. 1935-nji ýylda Lenin ordeni bilen sylaglanýar.
1937-nji ýylyň tomsunda Türkmenistanda başlanan tutha-tutluklaryň sebäbini anyklamak hem bu işi togtatmak maksady bilen Gaýgysyz Atabaýew Moskwa gidýär hem Stalin bilen duşuşmak isleýär. Ýöne ondan kiçiräk ýolbaşçylar, köne tanşy Kaganowiç bilen duşuşyp, onuň öýünde Türkmenistanda Moskwa tarapyndan edilýän eden-etdilikler barasyndaky aladalaryny gürrüň berýär. Kaganowiç howsala düşere esasyň ýokdugyny aýdyp, Ýežowyň ýanyna barmagy maslahat berýär. Ol Lubýanka – NKBD-niň edarasyna – Ýežowyň ýanyna 1937-nji ýylyň 11-nji iýulynda barýar hem şol ýerden gaýdyp çykmaýar.
Atabaýewe “Türkmen azatlygy guramasyny” döretmekde, daşary ýurtlardaky milletçi kontrrewolýusion guramalara içalyçylyk etmekde günä bildirilipdir, surnukdyryjy, ynsanlyk mertebesini kemsidiji soraglar 1938-nji ýylyň fewralyna çenli dowam edipdir. Ahyrsoňy Atabaýew: “Siziň özüňiz kontrrewolýusion iş bilen meşgullanýarsyňyz, arassa adamlara töhmet atýarsyňyz, halk duşmanlary siziň özüňiz” diýip, oturan pola çüýlengi oturgyjyny goparyp, sülçiniň depesinden indirýär, şol wagt Atabaýew sorag edilýän kabinetde atylyp öldürilýär hem şol günüň ertesi oňa ölüm jezasy çykarylýar hem hamana şol hökümden soň atylyp öldürilen hökmünde resmileşdirilýär.
2000-nji ýylda Moskwadaky “Memorial” guramasy Stalin repressiýasynyň pidalarynyň sanawyny kitap görnüşinde çap etdi. Şol kitapda Gaýgysyz Atabaýewiň ady hem bar.
Gaýgysyz Atabaewiň jesedi başga-da 4.5 müň adam bilen bilelikde Moskwa şäherine degip duran “Kommunar” sowhozynda – Sewernaýa Butowo diýen ýerde doganlyk mazarda.
1967-nji ýylda Aşgabatda Atabaýew hem Podwoýsk köçeleriniň çatrygynda Gaýgysyz Atabaýewe Ýadygärlik bina edildi. Gynansakda geçen asyryň 90-njy ýyllarynyň ortalarynda ol ýadygärlik aýryldy.
Türkmen okyjylaryna meşhur ýazyjy Berdi Kerbabaýewiň Gaýgysyz Atabaýewe bagyşlap ýazan “Gaýgysyz Atabaý” atly romanyny mälimdir. Bu eser esasynda “Gaýgysyz Atabaý” atly kinofilmi hem düşürildi.
salgylanma
gollanma maglumat merkezi
Muhammet Tapar
Höküm sürdi 1105-1118
Özünden öň: Muizeddin Mälik şa II
Özünden soň: Mahmyt II Seljukly
Ýurdy: Seljukly hökümdarlygy
Kakasy: Mälik şa
Doguldy: 1082 [1]
Öldi: 1118. Bagdat
Depin edildi: Yspyhan [1]
Dini: Yslam sünni
Muhammet Tapar bin Mälikşa bin Alp Arslan bin Çagry bin Mikaýyl bin Seljuk bin Dükak. Muhammet Tapar ýa-da Gyýaseddin Muhammet Tapar (d. tak. 1081/1082. ö. 1118. Bagdat) Beýik Seljukly hökümdary soltan we Mälikşanyň ogly.
Çeşme
1. ^ a b c d Cawley, Charles (2008-07) West Asia & North Africa, Chapter 5. Iran and Iraq. Seljukid Sultanat,Foundation for Medieval Genealogy [1] (iňlisçe)
2. ^ Bosworth, C. E. (1984) "Ahmed B. Nezam-al-Molk". Encyclopaedia iranica, Cilt İ, Fas. 6 Say 642–643 [2] (iňlisçe)
B.e. öň VI asyr
B.e. öň VII asyr - B.e. öň VI asyr - B.e. öň V asyr
thumb|250px|B.e. öň 500-nji ýylda dünýä kartasy
Gorkut ata eýýamynyň medeniýeti
MEÝILNAMA
2.	Maddy medeniýetiň ösüşi.
Tanganika
Tanganika — Merkezi Afrikanyň iri köli. Ol planetanyň iň çuň kölleriniň biridir (Baýkal köli bilen bir hatarda) hem-de gelip çykyşy boýunça gadymydyr. Göwrümi we çuňlugy boýunça Tanganika Baýkaldan soň ikinji orny eýeleýär. Kölüň kenarlary dört ýurda degişlidir — Kongo Demokratik Respublikasy, Tanzaniýa, Zambiýa we Burundi.
Gorkut ata eýýamynyň medeniýeti
Türkmenistanyň territoriýasynda IV – V asyrlardaky uly sosial sarsgynlar ýerli medeniýetiň ösüşinde hem täsir etmän durup biljek däldi. Bu welaýatlarda VI- VII asyrlardaky edebiýatyň we ylmyň häsiýeti barada biziň elimizdäki maglumatlar entek örän ujypsyzdyr. Maryda geçirilen arhiologik gözlegler hum döwükleriniň ýüzüne hem-de mallaryň ýörite ýülmenen pilçeleriniň ýüzüne gara syýa (tuş) bilen ýazlan otuz – kyrs sany dokumenti ýüze çykardy. Dokumentler biri – biri bilen baglanyşykly pehlewi harplary bilen ýazlypdyr, olaryň okap manysyny tapmak – geljegiň işidir.
Tanganika
thumb|right|230px|Tanganika kölüniň al şapagy
Gorkut ata eýýamynyň medeniýeti
Meşhur tebip Barzue (VI asyr) hem Maryly bolupdyr, ol soň Hosrow Anuşirwanyň köşk tebibi bolup işläpdir. Barzue barada köp ertekiler we rowaýatlar saklanypdyr.
Şol rowaýatlara görä, Bazue barly maşgaladan önüpdir (onuň kakasy harby gatlaga, ejesi bolsa ruhanylar urugyna degişli bolupdyr) we ýaşlygyndan başlap ylymlar bilen ylaýta-da tebipçilik bilen zor gyzyklanypdyr we oňa bütin ömrüni bagyşlapdyr.
Öz filosofik garaýyşlarynda Barzue rasionalist hökmünde çykyş edipdir, şol wagtlarda Sasanitler döwletinde biri – biri bilen bäşdeşlik eden dürli dinlereskeptiki garapdyr. Ol şeýle ýazýar: “Herkes diňe öz dini hak we adyl dindir, şol wagtyň özünde-de başgalaryň dini ýalňyş azaşmadan başga zat däldir diýip hasap edýär. Men öwrenmegi toslamalary diňe gaýtalaýandyklaryna, herkesiň üstüni hapa sözler bilen gömýändiklerine göz ýetirdim”. Barzueniň özi biçak adyllyly bilen tapawutlanypdyr, kömek diýip gelen hiç bir adamyň hem göwnüni ýykmandyr, adamlaryň jebirlerini ýeňilleşdirmäge we ýeňmäge borçly bolan tebibiň jana – jan wezipesi halka adamkärçilikli hyzmat etmek bolmalydyr diýip hasap edipdir.
Öz bilimlerini giňeltmek üçin Barzue Hindistana syýahata gidipdir diýip hem gürrüň edýärler. “Kalila we Demna” ady bilen meşhur bolan basnýalar ýygyndysyny sanskrit dilinden pehweli diline terjime eden hem Barzue diýýärler.
Grek – rim awtorlarynyň tebigy – ylmy we filosofik eserlerleriniň Sasanitler wagtynda pehweli diline geçirilen terjimeleri bu welaýatlarda VI – VII asyrlarda ýerli alymlaryň arasynda belli bolupdyr diýip pikir etmek bolar. Muňa “eretik” hristian mezhepleriniň we dini taglymatlarynyň Wizantiýadan sürgün edilen wekilleriniň, ylaýta-da nestiroanlaryň hem ýardam eden bolmaklaryny mümkindir, nestorianlar bolsa VI asyrda häzirki Türkmenistanyň territoriýasynda we Gündogaryň käbir beýleki ýurtlarynda mesgen tutupdyrlar.
Asly maryly başga bir meşhir adam – Barbut ýada Pahlabat (“ahlaw”, ýagny “parfiýa” ýada “batyr” sözünden) diýen sazandar we aýdymçy bolupdyr. Taryhy rowaýatlara soň – soňlar Orta Gündogarda esasy saz sistemasy bolup galan redijeligi gülläp ösen wagtynda, Barbut Hosrow II Parweziň (VII asyr) baş sazandary ornuny eýeläpdir. Gürrüň berişlerine görä, ol her ýylda 360 mukamy, ýagny günde täze bir mukam düzer eken. Barbut tarapyndan döredilen belent dini gimnler, halk eposynyň gahrymançlylyk aýdymlary, taryhy rowaýatlar, patyşa tarypnamalary, halk baýramçylyklaryna, durmuş şatlyklaryna, tebigatyň gözelliklerine bagyşlanan aýdymlar ýatlanyp geçilýär.
Barbut bu ägirt köp sanly aýdymlaryň, elbetde, hemmesiniň awtory we kompozitory bolan däldir. Ol saz ussatlygyna ýeten genial halk aýdymçysy bolupdyr, emma öz döredijilinde gahrymançylykly rowaýatlaryň, liriki mukamlaryň dabaraly gimnleriň halk sazy esaslaryny-da, halk edebiýaty esaslaryny-da saklapdyr.
Türkmenistanyň territoriýasynda VI – VII asyrlarda arhitekturanyň we şekillendiriş sungatlarynyň ösendigi hakyndaky maglumatlar birneme köpräk duş gelýär. Gul eýeçilik gurluşyndan feodalizme geciş, gadymy eýýamyň uly şäherleriniň pese düşmegi, jemgyýetçilik durmuşynyň oba hojalyk welaýatlaryna pytramagy – bularyň hemmesi VI – VII asyrlardaky Türkmenistanyň arhitekturasynda düýpli üýtgeşikleriň bolmagyna sebäp bolupdyr. Ekerançylyk oazisleriň zologynda hemme ýerlerde feodallaryň köp sanly köşkleri peýda bolup başlaýar. Ol köşkleriň töwreginde bolsa daýhanlaryň we senetçileriň uly bolmadyk obalary jemlenipdir. Şol obalaryň guralyşy tegelek görnüşinde bolup, şolaryň ortasyndaky köşkden dürli tarapa obanyň köçeleri uzalyp gidipdir. Horezmde daýhan howlularynyň arasy biri – birinden birnäçe ýüz mertlik açyk bolup, olaryň howlularynyň töwerekleri baglar we ekin meýdanlary bilen gurşalgy bolupdyr. Şol zamanlarda şäherler örän az bolupdyr. Şäherleriň gadymy eýýamdan galan uly galalary bolupdyr. (mysal üçin, Mary).
Türkmenistanyň irki feodal köşkleri, köplenç halatda, gyrasy örän ket edlip salnan beýik palçyk sekileriň üstünde gurlar eken; sekileriň üstünde duşmana elýemez galyň we beýik diwarlar bolar eken. Dasyna diwar çekilen geňişliklerde bolsa howly, gulluk jaýlary we köşk ýerleşýär eken. Gurluşyk materiallary hökmünde çig kerpiç we pahsa ulanylyp, olar hem biri – biri bilen utgaşdyrylyp ulanylar eken. Käbir galalar örän uly bolup, beýlekileri gaty uly däl eken, emma olaryň hemmesi biçak agraslyk görnüşini berýän umumy arhitektura prinsipini saklaýarlar; birinji gaty ýapgyt erňekli beýik seki görnuşinde salnypdyr we ikinji, käte hem üçünji gatlarynyň diwarlary bolsa biri – birine degip duran sütünler (gofralar diýlip atlandyrylýan sütünler) bilen bezelipdir. Şol sütünler başlary biri – birleri bilen gerişlije ýarym aylaw görnüşinde birikdirilipdir, ondan ýokarda – diwaryň ýokary alnyndan kerpiçden öwrülip, ýüzüne haşam çekilen zolak uzalyp gidýär, olaryň ýokarsyndan bolsa diş – diş erňek saklanypdyr. Biziň zamanymyza çenli, elbetde haraba görnüşinde saklanan şeýle köşkleriň dasky görnüşini Marydaky Uly we Kiçi Gyz gala, Mary oblastyndaky Nagym gala obasynyň golaýyndaky Uly we Kiçi Nagym gala, Horezmdäki Deşik gala we beýlekileriň mysalynda göz öňüne getirmek bolar.
Bu döwürde jaylaryň çig kerpiçden gümmez görnüşinde salnyş usullary ösýär we kämilleşýär. Bu usulyň pürs goýup tekiz örtuş usulyndan has giň ulanylmagynyň sebäbi gymmat baha agajy tygşytlajak bolnanlygydyr. Gümmez usulynyň artykmaçlygy ony agaç söýeglerini ulanmazdan hem salyp bolýanlygydyr.
Köşkleriň içerki gurluşy peýda bolup gelýän feodalçylyk ukladynyň aýratynlyklaryny mese – mälim suratlandyrýar. Bu ýerde gazaply çäklilik, goranyş aladasy, ýaşaýşyň patriarhal gurluşy höküm sürýär. Köşgüň orta arasynda, adatça, myhmana ýaly bir giň hem beýik jaý bolýar, onuň töwereginde köşgün eýesiniň we onuň maşgalasynyň ýaşaýyş otaglary, hyzmatkärleri üçin jaýlar, galla, suw, şerap we ş. m.- meleriň zapaslary üçin ýörite jaýlar bolýar. Köşgüň içi hemişe garaňky bolupdyr: bütewi diwarlarynyň diňe kä ýerlerinde yş geçer ýaly darajyk deşik goýlar eken, şonuň bilen birlikde bu deşikler janpena bolup hyzmat eder eken, emma köşguň içi, adatça pelte çyralar bilen ýagtylandyrylýar eken. Köşgüň agzy gös – göni ikinji gatyndan edler eken, ol ýa-ha pandus diýilýän ýapgyt arkaly ýa-da ýokary göterilýän köpri arkaly ýakynda aýratyn duran diň bilen birleşýär eken.
Durmuşlarynda entek uly maşgalaly patriarhal gurama güýçli bolan daýhanlaryň we senetçileriň jaýyny köp otagly planyň örän tygşytly ýerleşidirilişi häsiýetlendirilýär. Mary oazisindäki VI – VII asyrlaryň gadymy şäherleri bolan Gara depedäki, Munon depedäki, Torgaý depedäki we beýlekilerdäki jaylar hut şeýledir; olar göniburçly salnypdyr, töweregi jaylar bilen gurşalan bir ýada iki sany içki howlujyklary hem bar, şol howlujyklaryň töreginde jaylaryň arhitektura taydan göni we dogry ýerleşdirilendigi mese – mälim görünýär. Bu jaýlaryň materiallary we konstruksiýalry edil köşklerdäki ýalydyr, ýöne diwarlary beýleki galyň däl, otaglarynyň umumy sany bolsa köşklerdäki ep – esli derejede az. Gadymy zamanyň arhitekturasy bilen miraslaýyn baglanyşyk şol zamanda dinibinaçylkyda hemme ýerdäkisinden köp saklanypdyr, çünki dini binaçylyk graždan binaçylygyna garanyňda hemişe has konserwatiwdir. Zoroastrizm Sosanitler wagtynda hem döwlet dini bolup galypdyr. Uly ilatly punklarda ullakan ataş ybadathanalary bolupdyr, ilatly punklaryň kiçilerinde – kiçeňräk öwlüýäler bolupdyr. Zoroastrizmiň “beýik ataşlar” diýilýändiklerinden birini gaçyp gaýdan Iýezdegerdiň Reýden Kermana, ol ýerden hem Mara getirendigi barada maglumatlar bar. Bu ýerde, şäherden iki farsah (12 km) uzaklykda, aýratyn bir bagyň içinde “gümmezli jaý” – ybadathananyň jaýy – bina edilipdir.
Irki arap ýazyjylary Marynyň iň bir selçeň duş gelýän öwlüýäleriniň biri bolan Keý – Marzuban diýip atlandyrylýan öwlüýäsi hakyndaky maglumatlary bizen ýetirdiler. Onuň dört tarapynyň her birinde adam boýy beýiklide agaçdan yasalan adam şekilleri bolupdyr, olaryň hem ikisi erkek adamyň we ikisi aýal şekili bolupdyr; içinde bolsa bir hili syrly şekiller bolup, olar altyn bilen bol bezelipdir. Taryhçylaryň aýtmaklaryna görä, Keý – Marzuban Mary şäherini bela – beterlerden gorap saklaýan öwülýa hasap edilýär eken. Keý – Marzuban ýerli binaçýlygyň arhitekturany we monumental skulpturany ýeke – täk sintetik çözgütde utgaşdyran örän gyzykly bir nusgasy bolupdyr. Bu ýerde biz baryp Parfiýanyň (Nussaý) we Horezmiň (Toprak gala) köşk komplekslerinde, hudaýlaryň we patyşalaryň skulptura şekilleri bilen bezelen meýlis zallarynda orun alan giçki antik däpleriň saklanandygyny göryäris.
Şol zamanyň köpçülikleýin halk ygtykatlary bişirilen toýundan ýasalan ownuk skulpturalarda şöhlelendirilipdir. Şeýle skulpturalaryň entek Marynyň çäklerinde we Amyderýanyň ýakalaryndaky ülkelerde ýaýrandygy takyklandy. Gadymy Margiananyň, Anahitanyň we Horezmiň “Ene Hudaýynyň” obrazlarynyň ýitip gidendilerini we olaryň ornuny atçapar temasynyň tutýandygynyň fakty “beglik edýän” gatlak bolan barly dayhanlaryň ähmiýetiniň barha artýandygynyň täsiri bolsa gerek. Kätä bu atçapar – oýnawaç ýaly atjagazyň üstünde aýaklarynyň hersini bir ýana galgydyp at çapyp barýan sakgallak adam, kätä hem – guş burun, gözüniň ýerine kökejik ýelmenen, bedeni şertleýin edilip, gödek ýasalan betnyşan bir zat. Bu indi gadymy döwrüň nepis skulpturasy däl-de ýönekeý, gödek butjagazlardyr.
Garap geçýän zamanamyzyň keramikasy hem, munuň öňýanyndaky eýýamyň keramikasy bilen deňeşdireniňde, göze ilip duran irimçiligi bilen häsiýetlendirilýär. Gaplar tagaşyksyz, galyň daş görnüşi boýunça gelşiksiz ýasalypdyr. Nagyşlary çylşyrymly däl, olar ýörite “daraklar” bilen çekilipdir, ýagny gaplar aýlananda şol daraklar arkaly tolkun  şekilli çyzyklar ýa-da göni çyzyklar çekilipdir.
Tükmenistanyň sungatynda şekillendiriş sýužetleriniň ösmegine araplaryň basyp almagy päşgel beripdir. Ol basyp alyş ýaňy döräp barýan feodalçylyk sistemasynyň jümmüşinde bildirip ugran medeni – döredijilik işiniň ýokary göterilişini üzül – kesil ýolup oturyberipdirler. Köp sanly depeler arap halyflarynyň hökümdarlygynyň ilki döwründe obalaryň weýran bolandyklaryny we boşap galandyklaryny ynandyryjy suratlandyrýarlar. Araplaryň özleri bolsa tabyn edilen ilatyň eli bilen Turkmenistanyň territoriýasynda diňe “hak din üçin göreşijileriň berkitmelerini” – rabatlary salypdyrlar. Ol rabatlar, adatça, dasyna beýik haýatlar çekilen gönüburçly giňişlikden ybarat bolupdyr. Bu rabatlaryň harbalyklaryny Paraw, Mäne Şugundyr we beýlekiler ýaly gadymy şäherlerde görmek bolýar.
Araplar çarwa halk bolup, olaryň medeni ösüş derejeleri Horasanda we Orta Aziýada özlerine tabyn eden oturymly hallaryňkydan pes bolupdyr. Entek VIII asyrda hem şäherlerde we obalarda ýaşasalar- da, olar çarwalylyk durmuşynyň yza galak däplerini saklap gelipdirler.
Mysal üçn, Tabari apbasitler hereketiniň başyny başlaýjy Abu – Müslim Marynyň obalarynyň birinde çadyrda ýaşapdyr; Mahuwana göçüp gelende, onuň yzy bilen “baldahinlerini, çadyrlaryny, gazanlaryny, atlar üçin ahyrlaryny we meşiklerini” – ýagny çarwanyň adatky enjamlaryny getiripdirler diýip habar berýär.
Diňe VIII asyryň ikinji ýarymyndan başlap, ýagny arap halyfatynyň özi täze ösüş ýoluna pugta aýak basan mahalynda, basyp alan ülkelerinde (hususan-da Horasanda we Horezmde) arap han – begleri ýerli daýhanlar bilen aragatnaşyk edip başlan mahallarynda, halk hereketleri basylyp ýatyrylandan soň döwlet häkimýetiniň iri welaýatlarynyň çäklerinde merkezleşip başlandygy bildirip, halyfa tabynlygyň ýöne bir ady galan mahalynda, diňe şonda ýagdaý üýtgeyär. Ýerli medeniýetiň ösüşiniň täze etapy, daşary ylmynda “Arap täsiri” hakynda örän köp aýdylýan bolsa-da, hiç birhili “Arap täsirine” esaslanman, büs-bütin ýerli doredijilige esaslanýar; bu hem bärden gaydýar, araplaryň özleri-de basyp alan halklaryndan köp zatlary öwrenip, olary watnlarynda ornaşdyrpdyrlar.
Horasanyň we Horezmiň arap halyfatynyň goşunlary tarapyndan basylyp alynmagy ýerli medeniýetiň ösmegini diňe wagtlaýynça bökdäpdir. Täze gatnaşyklarynyň mundan buýanky ösmegi esasynda şäherleriň, senetçiligiň söwdanyň we oba hojalygynyň, ylaýta-da ekerançylygyň ýene-de ösüp başlan mahaly bolan VIII asyryň eýýam aýagynda başlap, ýerli medeniýetiň dürli taraplarynda ýokary göteriliş bildirip ugraýar.
Orta Aziýada hususan-da Horezmde we Demirgazyk Horasanda suwarymly ekerançylygyň, ýagny esasy suw çeşmeli bolan Amyrderýanyň, Murgabyň, Etrek derýasynyň we beýlekileriň suw ýagdaýyna bagly bolan suwarymly ekerançýlygyň hajatlary bu ýerde astronomiýanyň we dürli matematiki predmetleri, ylaýta-da amaly geometriýanyň ösmegine getiripdir. Amaly geometriýanyň barha ösmekde bolan inžener we arhitektura gurluşy üçin uly ähmiýeti bolupdyr. Ýere bolan hususy eýeçilik söwda hasabatlarynyň we söwda gepleşikleriniň hajatlary, dürli pullar ýöreyän şertlerinde pullaryň mynasybetiniň hasaplary, miraslary paýlamagyň çylşyrymly usullary we şäherleriniň durmuş şertleri esasynda ýüze çykan şolara meňzeş wezipeler hususy ýagdaýlary umumylaşdyryp çözýän algebranyň ösmegini şertlendiripdir. Sap praktiki wezipeleri işläp düzmek bilen bir hatarda alymlar giň teoretiki umumylaşdyrmalaryň belentliklerine hem baryp ýetipdirler, şonda olar köplenç öz zamanlarynyň derejesinden has öňe ozup gecipdirler. Orta Aziýanyň alymlary öz gözleklerinde grek sofiýasynyň maglumatlaryna daýanyp, bu ylmy mirasyň rasional ideýalaryny ösdüripdirler we olary öňe sürüpdirler.
Orta asyr Gündogarynyň iň bir uly alymlaryndan biri görnükli matematikaçynyň ogly Muhammet Ibn Musa al – Horezmi bolupdyr. Muhammet VIII asyryň ikinji ýarymynda eneden doglup, IX asyryň 30-njy ýa-da 40-njy ýyllarynda ölüpdir. Asly horezmli Muhammet IX asyrda Bagdatda Halyf Mamunyň köşgünde eýýäm kämil alym hökmünde işläpdir, ol matematika, astronomiýa, taryh we geografiýa baralarynda işleyär eken.
Muhammet Horezminiň eserleri onuň ylmy taydan barlan problemalarynyň gaty köpdügini häsiýetlendirýär. Onuň astronomik barlaglary hindi astronomik tablisalarynyň täze gözegçilikleri esasynda astronomik maglumatlary täzeden işlemek bilen baglanyşyklydyr, astrolýabiýany ulanmaklyga bagyşlanan eseri düzmek bilen, ýer togalagynyň radiusyny we töwereginiň uzynlygyny kesgitlemek bilen baglanyşyklydyr. Matematika ugrunda bolsa ol algebra boýunça ajaýyp ylmy işleri ýazypdyr. Algebra diýen terminiň özi-de onuň ylmy işleriniň biriniň mowzugynyň ilkinji sözünden, ýagny Al – jabr diýen sözden emele gelipdir. Ol meydanlaryň peýdanyň möçberleriniň miras paylarynyň we şuňa meňzeşleriniň hem sap praktiki hasaplaryny sifrleriň kömegi bilen çykarmagyň metodlaryny düzmek ugrunda hem netijeli işläpdir. Şeýlelikde bu alymyň ylmy barlaglary ösüp barýan – feodalçylyk jemgyýetiniň praktiki islegleri bilen pugta baglanyşykly bolupdyr. Muhammet ibn Musa Al – Horezmiň teoretiki işleri bolsa takyk ylymlar barasynda dünýä hadysaryna ylmy taydan akyl ýetirmegiň ösmegine ýardam beripdir. Onuň ady latyn ýazuwynda Algaritmi diýlip ýoýlan görnuşinde häzire çenli “lagorifm” terminide saklanypdyr.
IX asyrda Bagdatda Halyflaryň köşgünde maryly alym Habaş işläp, 832-ni ýyllarda astronomik tablisalarynyň üç görnuşini düzüpdir, bu tablisalar soňky asyrlardaky astronomlar tarapyndan giňden ulanylypdyr. IX-X asyrlarda Türkmenistanyň territoriýasynda medeniýetiň ösen zatlaryň biri-de aýry – aýry imerleriň we hökümdarlaryň köşklerindäki kitaphanalaryň ýagny golýazma kitaplaryň ýygyndylarynyň bolandygydyr. Şolar bilen bir hatarda, aýry – aýry adamlar “Ylym öýleri” diýilýänleri döredip başlapdyrlar, şol “Ylym öýlerinde” ýörite jaýlar bolupdyr. Okuwçylar stipendiýa berlipdir. Ilkinji ýökary dini mekdepler – medreseler peýda bolup ugrapdyr; olardan galapyn dini dersler okadylan eken.
Bu döwürde ýerli ilaty araplara garşy ýöreşi Şuubit tarapdarlary baryp ýatan Musulman bolsalar-da, öz ýurtlarynyň  gadymy medeni däplerini we Orta Gündogaryň Yslamdan öňki döwrüniň ajaýyp siwilizasiýasyny Çarwa araplaryň medeni taydan ilki başda pes derejede bolandyklaryna garşy goýýarlar. Şuubitleriň sözlerine görä, Muhammtden öň araplaryň guramaçylykly döwleti hem ösen ylym hem, monomental arhitekturasy hem bolmandyr, diňe şahyrçylykda olar beýleki halklar bilen bäsdeşlik edip biljek ekenler. Orta Aziýa şuubitleri öz ýurtlarynyň Yslamdan öňki köne medeni däplerini belent tutupdyrlar, Sosonitleriň döwlet guramasyny ýerli däp- dessurlary halk eposynyň gahrymanlaryny talyplapdyrlar. Şu ugra uýan Demirgazyk Horasanly şahyrlardan hem käbirleri bellidir. Olaryň bir enteki hökümdarlaryň köşklerinde orun tapyp, hökümdarlaryň hormatyna taryplaýjy odalary – kasydalary goşupdyrlar we şonuň bilen hem öz abadançylygyny bir neme üpjün edipdirler. Mysal üçin, halyf Mamun 809-njy ýylda Mara gelen mahalynda, ýerli şahyr Abbas ene dilinde (ýagny Horasan dilinde) oda ýazyp, ony hem halyf Mamuna bagyşlapdyr. Buharada Samanitleriň köşkinde asly Maryly bolan meşhur astronom we şahyr Omar işläpdir. (ol 970-nji ýylda ölüpdir).
X asyrda Mary şahyry Masudi Merwezi halk eposynyň esasynda “Şah name” diýen kitaby ýazypdyr, emma ondan biziň günlerimize çenli diňe birnäçe frogment gelip ýetipdir. Soň – soňlar bu eser asly horasanly bolan beýik şahyr Ferdöwsi (934-1027-nji ýyllar) tarapyndan peýdalanypdyrlar; Ferdöwsi dünýäsi poeziýasynyň görnükli ýadygärligi bolan “Şah-nama” poemasynyň awtorydyr. Özünden öň öten şahyrlaryň arasynda Ferdöwsiniň özi Maryly Goja Azady – Serwin adyny tutýar, şu gojanyň “ýüregi paýhasdan doly bolupdyr, başy owadan pikirlerden doly bolupdyr, dilinden bolsa hemişe gadymy zamanlar hakyndaky gürrüňler bolupdyr. Ol özüni Narymanyň ogly Samyň nesli hasap ederdi we huşunda Rüstemiň görkezen edermençilikleri hakynda köp gürrüňleri saklaýardy ”. Azade – Serw Marynyň gürrüňçilerinden biri bolmaga çemeli. “Şah – namanyň” halk eposynyň rowaýatlaryny öz içine alýan köp motiwleri soň – soňlar türkmen halkynyň edebiýatyna hem geçipdir.
Türki dilde ýazylan edebiyat hakyndaky käbir maglumatlar baryp VIII asyra degişli bolup durýar. VIII asyryň 30-njy ýyllaryndaky Yeniseý – Orhon ýazgylarynyň analizi bu ýazgylaryň diliniň käbir elementleriniň türkmen şiwelerinde saklanyp galandygyny görkezýär. XI asyrda Mahmyt Kaşgarynyň Diwan lugat at – türk diýen sözlüginde ýazyp görkezen köp sanly oguz tükmen nakyllary, atalar sözleri we goşgulary türkmen halk döredijiliginiň iň gadymy nusgalarydyr. Mahmyt Kaşgarynyň eden bu ýazgylaryny has soňky türkmen folklory bilen, hatda biziň günlerimiziň folklory bilen-de şeýle hem XVIII asyryň şahyrlarynyň Magtymgulynyň döredijiligi bilen deňeşdirip görseň oguz türkmenleri tarapyndan X – XI asyrlarda döredilen nakyllaryň, atalar sözleriniň we beýleki şahyrana sözleriň köp – köpleriniň türkmen folklorynda häzir hem ýaşap gelýändigi belli bolýar. Emma IX – X asyrlardaky oguz türkmenleriniň halk döredijiliginiň tutuş ýagdaýy hakynda biziň bilýän zadymyz örän azdyr. XVII asyrda ýaşan Hywa taryhçysy Abylgazy han tarapyndan özüniň Türkmenleriň sejresi diýen eserinde getirilýän oguz legendalary we rowaýatlary oguzlarada eýýäm X asyrda gahrymançylykly epos döräpdir, şol eposyň esasy gahrymanlaryndan biri  hem oguz han – begleriniň wekili batyr Salyr Gazan bolupdyr diýip çaklamaga mümkinçilik berýär. Salyr Gazan hakyndaky rowaýatlar häzirki wagtda hem türkmenleriň arasynda giňden ýaýrandyr.
Taýbad etraby
thumb|200px|Karta Taýbad etraby, Eýranyň Razawi Horasan welaýatynyň biridir. Welaýatyň dolandyryş merkezi Taýbad şäheridir. 2006-njy ýyldaky ilat ýazuwyna görä, etrabyň ilaty 103,129 adam we 22 267 öý hojalygydy.
Gorkut ata eýýamynyň medeniýeti
VIII – X asyrlaryň aýagy Horezmde we Horasanda arhitektura işiniň janlanmagy bilen alamatlandyrylýar. Jaylaryň esasy gurluşyk materialy çig kerpiç bolup, ussalar şondan jaýlaryň diwaryny-da, dürli – dürli çüri gümmezleri-de ussatlyk bilen örüpdirler. Gurluşyň köpçülikleýin häsiýeti gymmat düşýän agaç materiallary has hem tygşytlamaga  olary mejbur edipdir.
Galalarynyň – köşkleriniň gurluşykda ozalkysy ýaly uly orun tutmagy ýurduň jemgyýetçilik durmuşynda ýerli dehkanlaryň rolunyň uly bolandygyny görkezýär. Emma welin, häkimýetiň merkezleşdirilen şertinde syýasy situasiýasynyň belli derejede pugtalanmagy netijesinde, köşkler öňki goranyş wezipelerini belli derejede ýitiripdirler. Gala indi örän beýik sekiniň üstünde salynman gös – göni ýerde, özi-de obadan çetde däl-de, obanyň ýaşalýan çäginiňin içinde salynýar. Köşgüň girilýäň agzy, öňküler ýaly, ikinji  mertebede däl-de, gös-göni birinji mertebedäki myhmanhana barar ýaly edilip salnypdyr. VI- VII asyrlardaky irki köşkleriň ululygyna garanyňda, indiki köşkler beýle uly bolmandyr, emma däp boýunca birinji mertebe mähnet seki görnüşinde bolup, ikinji mertebe biri – birine degip duran dik sütüňler bilen bezelipdir. Bu galalary salan ussalaryň öňünde goýlan esasy wezipe – galanyň içiniň oňaýly bolmagy, otaglaryň oňayly ýerleşdirilmegi, myhmanhananyň bezelmegi hakynda aladalanmakdan ybarat bolupdyr.
Şäherleriň gurply ilatynyň öýleri uly möçberleri bilen, otaglarynyň köpdügi bilen, daşyna haýat aýlanan bir ýada iki howlusynyň bolanlygy bilen häsiýetlendirilýär. Ilatyň zähmetkeş gatlaklarynyň jaýlary bolsa uly däl,  şäher gurluşygynyň dar çäklerinde biri – birine gyslyşdyrylyp salnypdyr. Mary oazisiniň obalarynda daýhanlaryň howlulary esasy ýabyň boýy bilen ugurdaş bolan uzyn we ýeke-täk köçäniň gyrasynda uzyn hatar bolup ýerleşýän ekenler, ýaşaýyş jaýlary uly bolmandyr, uçastoklary zolak – zolak bolupdyr, şolarda bolsa bag, bossan, mal howlulary ýerleşdirilipdir. Horezmde, öň hem bolşy ýaly, obalar dagynyk bolupdyrlar, dayhan howlulary, adatça, biri – birinden 200-400 metr uzaklykda ýerleşdiripdir, olaryň daşynda bolsa beýik haýatlary bolup, çarwalar çozan wagtynda daýhanlar şol haýatlaryň aňyrsynda gizlener ekenler.
IX – X asyrlarda şäherler, öz möçberleri boýunça heniz uly bolmadyk bolsalar-da, welaýatyň ýa-da şol töwregiň gyzgalanly söwda – senetçilik durmuşynyň jemlenýän ýerine öwrülipdirler. Olaryň tutumynda bazar köçeleri we töweregi köp sanly dükanlar, hanalar (haryt goýulýan ýerler) kerwen saraýlar, ussahanalar bilen gurşalgy meýdanlar möhüm rol oýnapdyr. Şol köçeleriň we meydanlaryň önümçiliginiň görnüşleri boýunça ýöriteleşdirilendigi hem bellenilip geçilýär. Jaylar içinde ýaşaýanlaryň synp alamaty boýunça aýyl – saýyl bölünýär eken, baý täjirleriň jaýlary aýratyn bir ýerde salynýar eken we zähmetkeş senetçi gatlaklaryň jaylary hem başga bir ýerde salynýar eken.
Uly şäher kerwensaraýyny Kişman diýen gadymy şäheriň harabaçylygy boýunça göz öňune getirmek bolar, bu şäheriň orta asyrlardaky ady Hurmuzfar bolup, ol Marydan Horezmde barýan ýolda guma girýäýen ýerinde ýerleşýän eken. Kişmandaky şäher kerwensaraýy dasyna beýik haýat çekilen giňişlik bolup, şol haýatyň iç ýuzünden mal daňar ýaly we ýük goýar ýaly tutuş bassyrma edilip çykylypdyr, ýagny pürsler dikilip, olaryň üsti arkalar we gümmezler bilen ýapylypdyr; bu kerwensaraýyň demirgazyk böleginde düşläp geçýänler üçin bolan otaglaryň – hüjreleriň hatary ýerleşýär eken.
Irki – orta asyrlar şäheriniň esasy meýdanynyň töwereginde hökümýet – administratiw jaylary – köşkler, edara ediş jaýy, türme – ýerleşýän eken. Maryda edara ediş jaýy VIII asyrda salnyp, ol üsti kümmezli giň jaý görnüşinde bolupdyr; ol jaýyň dört sany gapysy bolupdyr.
IX – X asyrlarda Türkmenistanyň welaýatlarynda musulmançylygyň ornaşmagy bilen, bu ýerde din bilen baglanyşykly köp sanly jaylar, metjitler, mazarlar (zyýarat edilýän ýerler), medereseler (ýokary dini okuw jaýy) peýda bolýar. Uly şäherlerde kwartal metjitleriden başga-da hökman juma metjitleri (masjidi juma ýagny anna güni üýşülip namaz okalýan metjitler)  hem gurulýar eken. Kada bolşy ýaly, juma metjidi esasy bazar meydanlarynyň birinde bina edilýär eken. Onuň arhitekturasy uly möçberleri bilen we bezegleriniň nepis çekilendigi bilen tapawutlanypdyr. Mysal üçin, Kätiň meýlishana metjidinde gara dasdan bolan beýik düşekleriň üstünde dikilen köp sanly agaç sütünler bolup, şol sütünleriň ýüzi gazma haşamlar bilen bezelipdir. Mestorian diýen gadymy şäher harabaçylygynyň ýakynyndaky köne mazarystanda Şirkebir ady bilen belli bolan “meşet” (öwülýa) saklanyp galypdyr, bu bolsa orta asyr geograflary tarapyndan ýatlanylyp geçilýän ar- Rabatyň “Köne metjidiniň” harabacylygy bolup, ol ýerde ýerli “öwülýa” – Aly ibn Sukkari diýen bir adamyň mazary ýerleşýän eken. Metjidiň esasy jaýynyň töwereginde birmahallar agaçdan bassyrmalary bolupdyr, emma biziň günlerimize çenli onuň diňe esasy jaýy saklanyp galypdyr. Çig kerpiçden salnan ol jaýýň içi diwarynyň duýbünden gümmeziniň dik depesine çenli gançyň (alebastryň) ýüzüne salnan reňklenen gazma nagyşlar bilen örtülipdir. Gazma nagyşlar örän ussatlyk bilen çekilipdir, emma gaşamlaryň motiwleri örän şertleýindir: olar stilleşdirilen ösümliklerden, buýralardan, geometrik figuralardan we hatlardan ybaratdyr. Yslam dini berkarar bolandan soň, ýerli arhitektura nagyşlarynyň içine okamasy kyn (kufi) diýen geometrik usul bilen ýazlan arap hatlary pugta ornaşypdyr. Şol hatlaryň mazmuny köplenç dini bolupdyr, ýagny gurhandan alnan sitatalar, Muhammet aýdypdyr diýilýän sözler we şuňa meňzeşler bolupdyr, beýle edilmeginiň maksady bolsa çeperçilik serişdeleriniň üsti bilen musulman dininiň esaslaryny erjel propagandirlemekden ybarat bolupdyr. Dehistandaky Şirkebir mazar metjidinde mährap aýratyn owadan bezelipdir, bu mährap biri beylekisiniň içinde ýerleşdirilendepesi çüri arka görnuşli tekçe bolup, olaryň ýüzi we her burçundaky sütüňleriniň ýüzi örän çylşyrymly nagyşlar bilen owadanlanypdyr.
IX – X asyrlarda şäher senetçilik senagatynyň giňden ösendigini şol wagtyň durmuşda ulanylýan zatlaryndan, amaly sungatyň önümlerinden aýdyň görünýär. Keramika kämilleşýär; küýze döwükleri örän berk we ýuka bolup ugraýar. Gaplaryň formalary nepis; olaryň daş ýüzi köplenç gazma, käte bolsa elmeme nagyşlar bilen bezelýär. Syrçalaryň ulanylmagy şol döwrüň möhüm tehniki üstünligi bolup durýar. Suw saklanylýan gaplar, adatça reňklenilýär, birentek halatlarda bolsa nagyşlanýar. Nagyşlaryň sýužetleri dürli haşamlardan, saglyk amanlyk arzuwlary ýazlan çylşyrymly  hatlardan we şular bilen bir hatarda fantasitik guşlaryň suratlaryndan, ertekilerdäki aýdylýan aždarhalaryň suratlaryndan we beýlekilerden ybaratdyr. Musulmançylygyň janly zadyň suratyny çekmekligi gadagan etmekligine garamazdan, janly zatlaryň şekilleriniň esasyndaky sýužetler halkyň amaly sungatynyň däplerinde saklanyp galýarlar.
Mary, Saragt, Abiwert, Nusaý, Dehistan, Yzmykşir we beýlekiler keramika önümçiliginiň uly merkezleri bolup, olar öz önümleri bilen uly oba hojalyk raýonlarynyň isleglerini kanagatlandyrypdyrlar. Şol wagtlarda çüýşe önümçiligi hem giňden ýaýrapdyr; dürli reňkli çüýşeden ululy-kiçili çüýşe gaplary, flakonlar, bulgurlar, monjuklar we ş. m. ýasalypdyr. Demirgazyk Horasanyň köp şäherleri (Mary, Dandanakan, Nusaý we ş. m.) ýüzune her hili güller basylan ajaýyp ýüpek, kendir we nah matalar çykarýandyklary bilen, geýim we kelä geýilýän zatlar taýýarlaýandyklary bilen şöhratlandyrypdyr, bu önümleri täjirler daş ýurtlara hem äkidip satar ekenler. X asyra degişli bolan Mary matalarynyň örän seýrek nusgalary biziň döwrümize çenli gelip ýetdi. Bu matalaryň kendirden erşine gyzyl ýüpek argaç bilen güller ýada tuýs bezeg nagyşlary we kufy usulynda ýazlan hatlar dokalypdyr, şol hatlardan bolsa halyfyň ady, Mary şäheriniň köşk ussahanasynda (tirazynda) matanyň dokalan wagtynyň senesi we käte hem taraçy ussalaryň atlary görkezilýär; bir matanyň ýüzünde Isa diýen at görkezilipdir, beýlekisiniň ýüzünde hem Sahl ibn Şadan diýlip ýazlypdyr. Halyfatyň şäher merkezleriniň ençemelerinde – Isfahanda, Şüsterde we beýlekilerde – Mary matalaryna meňzeş matalary dokajak bolup synanyşypdyrlar, emma şeýle-de bolsa Mary matalary hili boýunça –da, owadanlygy boýunça-da deňi-taýy bolmadyk mata diýlip hasap edilipdir.
Tükmenistanyň IX-X asyrlardaky medeniýeti, tutuşlygyna alanymyzda, ýeke-täk umumymusulman medeniýeti diýilýäniniň emele getiren zady bolman, Demirgazyk Horasanyň we Horezmiň ösüp barýan täze gatnaşyklaryň şertlerinde ýerli esasda täze, özboluşly maddy, çeper we ruhy baýlyklary döreden halklarynyň döredijilik işeňňirliginiň metijesi bolup durýar.
Topragyň gapaklamasy
Topragyň gapaklamasy-topragyň ýokarky gatlagynyň gatamagy. Topragyň ýokarky gatlagynyň gatamagy güýçli ýagyş ýagandan (10 mm köp) köplenç çagba ýagandan soňra gyzgyn howa bolanda emele gelýär. Soňraky ýagan ýagyşyň yzyndan yssy howa bolsa gapagy berkidýär, ýa-da salkyn ýagynly howa bolsa gapagyň gatylygy gowşaýar. Toprak gapagynyň galyňlygy 1–2 mm-den -50-80 mm-e çenli bolýar
Toprak gapaklamagyna gözegçiligi gözegçilik meýdançada geçirilýär: 1)	irki ýazlyk däne ekinlerde, ekilenden tä çogdumlaýança, soňky ösüş döwri bolmasa, onda tüdükleýän döwre çenli; 2)	gowaça, mekgejöwen we beýleki (tehniki) ösümlikler ekilenden başlap tä köpçülikleýin gögerýänçä; 3)	kartoşka – ekilenden başlap tä hatarda ýaşyllary tapyşýança
Toprak gapaklamagynyň näçe ýerde emele geleni göz çenli bilen bellenende (ähli meýdanda, meýdanyň käýerinde, meýdanyň pes ýerinde) gögerme ekinlerem çüýräp giden diýip bellenilýär.
Ikame
Ikomä (إِقَامَة‎) —azandan soň aýdylýan namaza çagyryş. Jemagat namazynda erkeklerden biri okamagy hökmany (farz kifaýa). Kamat aýdylanda kybla bakyp, ellerini goýberip aýtmaly. Kamat azandan 2-3 esse çalt aýdylýar. Häýýä os-solä diýlende jemagat ýerinden turup niýet edmäne taýynlanýar. Aýallar kamat okamaz.
Ankara uniwersiteti
Fakulteti
Uniwersitediň jemi 17 sany fakulteti bar.
Türkmenistan barada maglumat
Türkmenistan Umumy maglumatlar
Türkmenistan 1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Garaşsyz döwlet boldy we şondan bäri bu sene ýurtda Garaşsyzlyk güni hökmünde bellenilýär. 1995-nji ýylyň 12-nji dekabrynda 185 döwletiň biragyzdan goldamagy bilen, Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambleýasynyň Rezolýusiýasy bilen hemişelik Bitarap döwlet diýlip ykrar edildi. Häzirki wagtda Türkmenistan 142 döwlet bilen diplomatik gatnaşyklary ýola goýdy.
Türkmenistan — demokratik, hukuk, dünýewi döwletdir. Döwlet dolandyryşy Prezident respublikasy görnüşinde alnyp barylýar. Türkmen döwletiniň syýasy gurluşy 1992-nji ýylyň 18-nji maýynda Kabul edilen (2016-njy ýylyň 14-njy sentýabrynda täze redaksiýasy) Türkmenistanyň Konstitusiýasyna laýyklykda kemala getirildi. Türkmenistanyň Konstitusiýasy döwletiň Esasy Kanuny bolmak bilen, Türkmenistanyň döwlet gurluşy deňagramlylygy saklap, özbaşdak hereket edýän kanun çykaryjy, ýerine ýetiriji we kazyýet häkimiýetlerine bölünmek ýörelgelerine esaslanýar. Konstitusiýada berkidilen kadalar we namalar göni herekete eýe. Konstitusiýa garşy gelýän kanunlar we beýleki hukuk namalary ýuridiki güýje eýe däldir.
HalkTürkmenistanyň döwlet häkimiýetiniň öz ygtyýarlygyny ýörediji we ýeke-täk gözbaşy bolup durýar.
Türkmenistanyň Prezidenti — Türkmenistanyň iň ýokary wezipeli adamy bolmak bilen, döwlet we ýerine ýetiriji häkimiýetiň baştutany bolup durýar. Ol Türkmenistanyň Ministrler Kabinetine – Hökümetine baştutanlyk edýär.
Türkmenistanyň Prezidenti döwlet garaşsyzlygynyň we bitaraplyk derejesiniň, ýurt bitewiliginiň, Konstitusiýanyň berjaý edilişiniň we halkara borçlarynyň ýerine ýetirilişiniň kepili hökmünde çykyş edýär. Türkmenistanyň Prezidenti Türkmenistanyň Ýaragly Güýçleriniň Belent Serkerdebaşysy bolup durýar.
Türkmenistanyň Mejlisiniň ýokary wekilçilikli edarasy bolmak bilen, kanun çykaryjy häkimiýetini (Parlamenti) amala aşyrýar. Ol ýerli saýlaw etraplary boýunça 5 (bäş) ýyl möhlet bilen saýlanylan 125 deputatdan ybaratdyr.
Related image
Mejlisiň deputatlarynyň saýlawlary Türkmenistanyň raýatlary tarapyndan ählumumy, deň hem göni saýlaw hukugy esasynda gizlin ses bermek arkaly we alternatiw esasda amala aşyrylýar.
Türkmenistanda kazyýet häkimiýeti dine kazyýetlere degişlidir. Kazyýet häkimiýeti raýatlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny, kanun arkaly goralýan döwlet we jemgyýetçilik bähbitlerini goramaga niýetlenendir.
Türkmenistan– Merkezi Aziýanyň bäş ýurdunyň biri bolup, onuň meýdany boýunça olaryň arasynda ikinji orny eýeleýär, ýagny Türkmenistanyň tutýan meýdany 491,21 müň km2 deňdir. Onuň günbatardan gündogara 1100 km. we demirgazykdan günorta 650 km. uzaýar. Türkmenistan demirgazykda Gazagystan Respublikasy, demirgazyk–gündogarda we gündogarda Özbegistan Respublikasy bilen, günorta-gündogarda Owganystan Yslam Respublikasy bilen, günortada Eýran Yslam Respublikasy bilen serhetleşýär. Şeýle hem günbatarda Hazar deňzi tebigy serhedi bolmak bilen Azerbaýjan Respublikasy bilen hem serhetleşýär.
ILATY
Türkmenistanyň ilaty 6,2 mln. adamdan gowrakdyr. Türkmenistan — köp milletli döwletdir. Ýurtda 100-den gowrak milletleriň we halkyýetleriň wekilleri ýaşaýarlar.
DÖWLET DILI
Türkmen dili—döwlet dili bolup durýar. Türkmenistanyň ähli raýatlaryna ene dilini ulanmak hukugy kepillendirilýär. Türkmenistanyň okuw mekdeplerinde üç dili – türkmen, iňlis we rus dillerini öwrenmeklik üpjün edilen. Bulardan başgada, ýörite orta mekdeplerinde hem-de ýokary okuw mekdeplerinde fransuz, hytaý, nemes, ýapon we beýleki daşary ýurt dilleri öwredilýär.
PUL BIRLIGI
“Türkmenistanyň bank ulgamyny ösdürmegiň 2011-2030-njy ýyllar üçin Döwlet maksatnamasy” Kabul edildi we üstünlikli durmuşa geçirilýär. Mundan başga-da, maliýe edaralary tarapyndan birnäçe ýyl bäri Türkmenistanda gymmatly kagyzlar bazaryny ösdürmek boýunça uly işler alnyp barylýar. Häzirki wagtda döwletimiziň ilatyna “Visa”:“Visa Eleсtron”, “Visa Сlassiс”, “Visa Gold”, hukuk görnüşli taraplara bolsa “Visa Business” ýaly kart görnüşleriniň hyzmatlary edilýär. Söwda ulgamynda nagt däl hasaplaşyklary ýola goýmak boýunça halkara töleg ulgamlary, hususan-da, “Master Сard” boýunça töleg geçirmegi ornaşdyrmak boýunça degişli işler dowam etdirilýär.
ADMINISTRATIW-TERRITORIAL GURLUŞY
Türkmenistanyň paýtagty Aşgabat şäheri, ol welaýat hukukly administratiw-territorial gurluşly birlikdir. Aşgabadyň düzümine alty etrap — Bagtyýarlyk, Berkararlyk, Köpetdag, Arçabil, Abadan we Ruhabat etraplary girýär.
Türkmenistanda bäş sany welaýat — Ahal, Balkan, Daşoguz, Lebap we Mary welaýatlarydyr. Her welaýat etraplara bölünýär. Türkmenistanda 50 etrap, 8 şäherlerdäki etraplar, 24 şäherler, 76 şäherçe, 553 geňeşlik (oba ýerli düzümler) we 1903 sany oba ilatly ýerlerdir.
TÜRKMENISTANYŇ DÖWLET BAÝRAMÇYLYKLARY WE MATAM GÜNLERI
Döwletiň esasy döwlet we milli baýramçylyklary :
Täze ýyl — 1-nji ýanwar,
Döwlet Baýdagynyň güni — 19-njy fewral,
Halkara zenanlar güni — 8-nji mart,
Milli bahar baýramy (Nowruz) — 21-22-nji mart,
Ýeňiş güni — 9-njy maý,
Türkmenistanyň Garaşsyzlyk güni — 27-28-nji oktýabr,
Türkmenistanyň milli baýramy — Bitaraplyk güni — 12-nji dekabr.
Matam günleri:
Milli ýatlama güni — 6-njy oktýabr.
Daşary syýasat
Türkmenistanyň daşary syýasaty onuň Konstitusiýasy, Türkmenistanyň hemişelik bitaraplygy hakyndaky Konstitusion kanuny, Türkmenistanyň bitarap döwlet hökmünde daşary syýasy Konsepsiýasy we beýleki kanunçykaryjy namalar esasynda amala aşyrylýar. Türkmenistanyň daşary syýasaty içeri syýasatynyň logiki dowamy bolup, Birleşen Milletler Guramasy tarapyndan ykrar edilen Hemişelik bitaraplyk halkara-hukuk derejesi bilen kesgitlenýär.