Gorkut_Ata
Edebiýatlar
diýip, ulumsy bolmaly däldigini aňladýar. Eseriň ahyrynda bolsa başýoldaşlygyň, är-aýallygyň, wepalylygyň ýokary nusgasy beýan edilipdir. Dumrul aýalynyň janyny soramasa-da, aýaly öz janyny oňa gurban etjegini aýdýar. Şeýlelik bilen, ärini söýýän aýalyň wepalylygy ata-ene mährinden hem ýokary görkezilipdir. “Ganly goja ogly Hantöreli (Töreli beg) boýy”. Bu boýyň esasy temasy öýlenmek meselesidir. Beýik Oktýabr rewolýusiýasyndan öň öýlenmek meselesi diňe mala-pula baglydy. Emma eposa görä, gadymy oguz türkmenleriniň durmuşynda bu meseläniň başgaça hillidigini görýäris. Döwrüň talap edişine görä, nika meselesi-de gahrymançylyk esasynda çözülýär. Öýlenjek ýigitler özüniň aljak gelniniň çakgan, edermen, durnukly, sagdyn we ururş hünärlerini bilýän, gerek bolanda, ýarag işletmegi hem başarýan batyr bolmagyny talap edýärler. Gyzlar hem öz nobatynda dürli hekaýanyň baş gahrymanlary Hantöreliniň we Sylyjan hatyn hem şu esasda tapyşyşýarlar. Hantöreli tutanýerli, gaýduwsyz, pälwan ýigitdi. Sylyjan hatyn hem wadasyna berk, ärine wepaly, edermen türkmen gyzynyň obrazyny özünde jemleýär. Eserde göwün göteriji, hemaýat beriji sözüň we sazyň ähmiýeti hem görkezilipdir. Hantöreli her gezek söweşe girjek bolanda, onuň ýoldaşlary saz çalýar, göwün göteriji hyjuwly şygyrlary aýdýarlar. Bu sözler Hantöreliniň güýjüne güýç goşýar, ony ýeňşe ruhlandyrýar. “Kazylyk goja ogly Ýegenek boýy”. Bu bölüm gahrymançylyk, uruş-söweş hakynda gürrüň berýär. Munda garrylaryň ýalňyşy we şol ýalňyşlyk zerarly agyr güne sezewar boluşlary görkezilýär. Kazylyk goja içip, mes bolýar-da, hiç bir zat ýok ýerinden yrsarap, töweregine atly ýygnap gidýär. Baryp hem päline görä tapýar. Ýaşlar ýalňyşlyklary düzedýärler we garrylary agyr ýagdaýdan gutarýarlar. (Şu hili ýagdaý Dersehan, Bekel ogly Imran hekaýalarynda hem bar.) Durmuşy dowam etdirijiler ýaşlardyr. Şonuň üçin ýaşlara nobat berilýär we uly ýol açylýar. Bu dessanda duşmanyň güýjüne hem baha berilýär. Onuň güýji kemsidilmeýär, nähili güýji bolsa, nähili ýeňişleri bolsa, bolşy ýaly görkezilipdir. Beýle görkezilmesi gaty dogrudyr, çünki duşmanyň güýjüni real suratlandyrmak Kazylyk goja, Däli Dumrul, Egrek ýaly adamlaryň böwürlerini diňlemeklerine sebäp bolýar we geljekki ýaşlara görelde bolup, olary her bir güýje gaýtawul bermäge, ukyply bolmaga töwerekleýin ýaraglanyp, zarba garşy zarp urmaga taýýar bolmaklyga çagyrýar. “Besediň Depegözi öldürdigi (Ýekegöz) boýy”. “Depegöz” hekaýasy fantastiki (hyýaly) gahrymançylykly häsiýete berlipdir. Şuňa meňzeş waka grekleriň gadymy eserlerinde (Odisseý) we türkmen halk ertekilerinde hem bardyr, emma halk ertekisinde Depegöze derek döw hereket edýär. Gadymy adamlar tebigatyň dürli hadysalaryna: gök gürlemegiň, aý-gün tutulmagynyň we ş.m.wakalaryň sebäplerine düşünmändirler. Dürli wakalaryň bolmagyna sebäp bolýan şol wakalaryň bolmagyna ýa bolmazlygyna buýruk berip ýören zatlar bar diýip düşünipdirler. Meselem, Burkut diwana-ýagşyň piri, Haýdar bolsa-ýeliň piri we başgalar. Şolaryň birnäçesi göze görünmeýär, birnäçesi bolsa göze görünýär diýip düşünipdirler, käbirine hudaý diýip çokunypdyrlar. Şeýlelikde, gadymy adamlaryň aňynda keramatly jandarlar, döw, peri, jyn, al-arwah, aždarha ýaly düşünjeler peýda bolýar. Ine, şu hili zatlar gadymy eserlere (ertekilere, legendalara, dessanlara) giripdir. Ýöne şol zatlar näçe güýçli hem haýbatly edilip suratlandyrylsalar-da, ahyrda adamlar olary ýeňýärler. Käwagt bolsa şol ýeňlen döwler ynsana kömek hem edýär. Eserlerde şeýle edilip görkezilmegi dünýäde ynsandan güýçli zat ýok diýildigidir. Şu hekaýada-da Depegöz şonça güýçli edilip görkezilen hem bolsa, ahyrda ony Beset ýeňýär we adamlary agyr howpdan gutarýar. Beset edermen, batyr, öz watanyna, iline wepaly we ugur tapyjy ýigit. Depegöz bolsa fantastiki häsiýetde berlen bir ýol urup ýören haramynyň, galtamanyň obrazydyr. Gorkut ata hem şu hekaýada üç ýerde gatnaşýar. Ol adamlar agyr ýagdaýa düşende, olara kömek edýän, göwünlik berip, wagtlaryny hoş edýän salyhatly bir ýaşulynyň tipidir.