cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Benjamin Franklin
Benjamin Frenklin öz döwründe tanymal alym, täze açyşlar eden Amerika koloniýasy döwründe bolan ussat diplomat. Benjamin Frenklin 1706-njy ýylyň 17-nji ýanwarynda Boston şäherinde dogulýar. Ol diplomat işgäri bolup işlän döwründe Amerikanyň Britaniýa koloniýasyndan özbaşdaklygyny almakda öz tagallalaryny edýär we Fransiýadan bu ugur boýunça goldaw almagy başarýar. Ol syýasat işi bilen hem içgin meşgullanýar.
Benjamim Frenlin
“Men köp adamlaryň açlykdan, müňlerçe adamyň bolsa iýmekden ölýänini gördüm”
“Sen öz aýtmal isleýän zadyňy däl-de adamlaryň eşitmek isleýän zadyny aýt”
“Lezzet almak durmuşy bilen ýaltalyk ýaşaýşy bir zat. Gabyrda dynç almak üçin ýeterlik wagtyňyz bolar.”
“Üç adam syr saklap biler, eger-de olaryň ikisi öli bolsa.”
“Durmuşyň tragedyýasy biz çalt ulalýarys, ýöne giç akyllanýarys.”
“Hiç haçan hem gowy uruş, erbet parahatçylyk bolmandy.”
Jeren Gutlyýewa
Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş uniwersiteti
Arktika
thumb|Arktika
Arktika (ἄρκτος — "aýy" (grek. arktikos — demirgazyk, arctos — aýy (Uly Ýedigen ýyldyzlar topary esasynda) — Demirgazyk polýusa ýanaşýan hem-de Ýewraziýa we Demirgazyk Amerika materikleriniň gyralaryny, tas tutuş Demirgazyk Buzly okeany adalary (Norwegiýanyň kenarýaka adalaryndan başga) bilen bilelikde, şeýle hem Atlantik we Ýuwaş okeanlaryň ýanaşyk böleklerini öz içine alýan, Ýeriň ýeke-täk fiziki-geografik raýonydyr. Arktikanyň günorta araçägi tundra zonasynyň günorta çäklerine gabat gelýär. Meýdany 27 mln kw. km çemesi; kämahal Arktika günortada Demirgazyk polýar aýlawy bilen çäklenýär (66° 33′ dg. giň.), şeýle bolanda onuň meýdany 21 mln kw. km bolup durýar.
Muhammet ibn Abdylla Kätibi Nişapury
Ýazyjynyň doly ady Şemseddin Mahmyt ibn Abdylla Kätibi Nyşapury bolup, ol XVI asyryň ortalarynda Nyşapurda dogulýar. Ol ilki gadymy Horasana we Merkezi Aziýa, soňra mukaddes Mekke we Medine şäherlerine ylmy syýahatlary amala aşyrýar. Ylmy saparlarynyň dowamynda gündogar ülkeleriniň taryhynda uly orna eýe bolan türkmenler barada maglumatlary we çeşmeleri ele salýar. Şol maglumatlar esasynda bolsa, özüniň «Taryhy turkmeniýýe (Türkmenleriň taryhy) atly eserini ýazýar. Soňra, has takygy, 1588-nji ýylda ýazar Hindistana barýar we Kutupşalar döwletiniň paýtagty bolan Deken welaýatynyň Golkonda şäherine - Kutupşalar nesilşalygynyň 1581-1611-nji ýyllarda şalyk eden soltany Muhammetgulynyň köşgünde ornaşýar, köşk kätibi bolýar we başga-da birnäçe ýokary wezipelere ýetýär. Oňa şol ýerde Muhammetguly şanyň taryhyny we ahwalatyny ýazmaklyk tabşyrylýar. Netijede, şol döwürde bar bolan materiýallar we köşkde saklanýan resminamalar esasynda özüniň «Measyry-Kutubşahy» (Kutupşanyň öwgüli häsiýetleri) diýen uly göwrümli taryhy eserini ýazýar. Ol ömrüniň ahyryna, takmynan 1630-njy ýyla çenli Kutupşalaryň köşgünde işläpdir. Ýazaryň «Jamygul-berri wel-bahr» (Gury ýerleri we deňizleri jemleýji ýygyndy) atly eserinde onuň terjimehaly bilen bagly ýokarda aýdylanlardan başga-da, aşakdaky maglumatlar hem getirilýär: Mahmyt ibn Abdylla Nyşapury Muhammetguly Kutupşanyň köşkünde leşgeri hasaba alyjy kätip bolup işläpdir, ýokary hilli matalary bilen tanalýan Kenbumere şäherine Kutupşalar tarapyndan häkim bellenilipdir. Hindistana gelende birnäçe täjirler bilen bilelikde Hurmuz deňiz duralgasyndan gämä münüp Hint diýaryna ýüenipdir. Ýokarda Mahmyt ibn Abdylla Nyşapurynyň ömri baradaky maglumatlarda hem bellenilip geçilişi ýaly, ol başlangyç bilimleri alanyndan soň dürli ýerlere syýahat edip, 1588-nji ýylda Hindistana gelýär we takmynan, 1630-njy ýyla çenli Kutupşalar nesilşalygynyň hyzmatynda bolýar. Kutupşalar nesilşalygynyň ýakyndan beren hemaýaty bilen gymmatly çeşmeleri içgin öwrenýär hem-de ylmy mirasyny şol ýerde döredýär.
Ýazyjynyň ýazan käbir kitaplary
1. Taryhy Turkmeniýýe (Türkmenleriň taryhy -Bu eseri 2012-nji ýylda Pars dilinden terjime eden we Çapa taýýarlan Dawut Orazsähedowdyr).
2. Measyry Kutubşahy (Kutupşanyň öwgüli häsiýetleri - Haýdarabat, Salar Jeng muzeýiniň kitaphanasynda saklanýar. Mss. 211 belgili bukjadaky golýazma 15a).
3. Jamygul-berri wel-bahr (Gury ýerleri we deňizleri jemleýji ýygyndy - originaly Yslamabat, Genjbahş kitaphanasynda 4035 belgili bukjadaky golýazmadadyr. 10b.
Barmak
Barmak – Ýakyn Gündogarda we Orta Aziýa da giñden ulanylan ölçeg birligi. Bir barmak-alty sany arpa dänesiniñ inine, arpa dänesi bolsa öz gezeginde iş baýtalynyñ ýalynyñ 8 taryna deñ diýlip kabul edilipdir.
Metrologiýa
Metrologiýa (ýa-da ölçeg bilimi), wezipesi ölçegleriñ atlaryny, dürli ölçeg ulgamynyñ düzüliş we ösüş taryhyny, gadymyýetde dürli halklarda bar bolan ölçeg birliklerini häzirki zaman metr ölçegine deñ getirmegi öwrenýän ylym şahasy bolup, ol 1875-nji ýylyñ 20-nji maýynda Parižde geçirilen Metr Konwensiýasynyñ karary bilen bir bilim şahasy diýlip kabul edildi (Soñra bu gün "Dünýä Metrologiýa güni" diýlip gutlanmaga başlandy.)
Metrologiýa sözi grek sözlerinden ybarat bolup (“metron” – ölçeg, “logos” - ylym), ol ölçeg bilimi diýen manyny berýär. Beýleki bir tarapdan Metrologiýanyñ wezipesi, takyk ölçeg birliklerini we olaryñ has inçemin nusgalaryny we etalonlaryny düzmekdir.
Çeşmeleri
Metrologiýanyñ beýleki ylmy dersler ýaly öz çeşmeleri bardyr we olary derñemegiñ usulyny işläp düzýändir. thumb|right|Agaç lineýka (metr) Metrologiýanyñ çeşmeleri örän köpdür. Olar, ölçegler hakda maglumat berýän ýa-da olar hakda agzap geçýän ýazuw ýädygärlikleri, şeýle hem şaýlyk, terezi daşlary, lineýka (metr), kesgitli ululykdaky (deñlikdäki) binagärçilik gurluşyklary, ikonalar, kesgitli göwrümli gaplar we ş.m. zat ýadygärliklerdir.
Taryhda Metrologiýa
Metrologiýa çuñ gadymylykda döräpdir, çünki ölçegsiz jaýlary gurmak, zähmet gurallaryny we ýaraglary taýýarlamak, egin – eşik tikinmek, mümkin bolmandyr. Taýpalar arasyndaky alyş – galyşyñ ýüze çykmagy we ösmegi ölçeg mätäçligini has artdyrypdyr. Şunuñ bilen baglylykda bar bolan takmynan, köplenç şertli ölçegleri biri-biri bilen kesgitli deñlige getirilip, ölçegleriñ deñ derejesi işlenip düzülipdir.
Tutam
Tutam – taýagy ýa-da ýüpi gysymlanyñky dört barmagyñ ini, takmynan 7 -9 sm deñ.
Indiwidual psihologiýa
INDIWIDUAL PSIHOLOGIYA - psihologiýanyň bir ugry. Ol Awstriýa psihology A, Adlerin taglymatyna esaslanýar. Irki çagalyk döwründe peýda bolan doly bahaly däl duýgy adam üçin özboluşly “yasayys stilin” kesgitleýär. I.p psihologik tapawutlanyp, sosiýal gylyk-häsiýet esasynda dogabitdi sosoial duýgy duýýar, ýöne şol duýgy özüniň doly ösüşine ýetmegi üçin terbiýelenmegi talap edýär diýip hasaplaýar. Newrotiklerde, neşekeşlerde we s.m m-de şeýle duýgy bolmaýar. Çünki olara akyl ýetirilmedik galp mksatlarda ymtylýarlar. I.p terepiýanyn maksady pasiýentiň ýasaýys stilinde ýoýluslary ýüze çykarmakdan ybaratdyr diýip hasap edýär. I.p sosiýal taýdan doly bahaly däl duýguly toparlaryň (jenaýatkärler we ş.m) pisigalogiýasy bilen hem meşgullanypdyr. Umuman I.p özüniň umumy psigalogiýa teýoriýasyny işläp düzmedi, diňe empirik häsiýetde synlamak bilen çäklendi. I.p 1930nji ýyllarda esasan hem dedagogikada we psihoterapiýada has gin ýaýraýar. I,p özbaşdak ugur hökmünde ösüşden galýar.
Indiwidual seçgi
INDIWIDUAL SECGI - köplenç halatlarda öz-özünden tozanlanýan ösümlikler üçin sort döretmekde ulanylýan esasy metodlaryň bir. Bu hili seçginin birinji sikli hasy hem bolsa belli alamat üçin ýa-da populyasiyasynyn nesil üýtgedijiligi birnäçe gomozigot genotiplere dargan mahalynda ulanylýar. Bu ýagdaýda bellenilen häsiýetiň has gowy bolmagy seçilip alnan genotiplerin gibridleşmegi gos-goni bagly bolup, nesle geçişiniň netijesinde häsiýetleriň dargan mahalynda geçirilýän ikinji sikli bilen kesgitlenilýär. I.s öz-özünden tozanlaýan ösümlikleriň populýasyýanyň arasynda gecirlende, bir gezek üstünlik berip we sonar käwagtda ýüze çykýan mutasiýa göz öňünde tutulmasa I. s-niň soňraky peýdasy sort döretmekde örän ujypsyzdyr. I. s-de indiwidiumlaryn nesle geçijilik hiliňe baha bermäge mümkinçilik bolýar. Ol öz-özünden tozanlaýan ösümliklerde ulanlanda, gowy netije berip biler. Atanaklaýyn tozanlaýan ösümliklerde, şeýle hem mallarda ulanylanda, seçgi maşgalalary hem-de ugurlary boýunça alnyp barylýar.
Gulaç
Gulaç – sag we çep gollaryñ añrybaş gerlen aralygy takmynan 180-190 sm deñ ýa-da 8 garyş diýlip alynýar.
Günorta Afrika
thumb|200px|Günorta Afrika ýurtlaryny görkezýän Afrika kartasy
Günorta Afrika — Afrika kontinentiniň günorta bölegini eýeleýän sebit.
Günorta Afrika
Zambezi basseýninde, Kalahara çöllüklerde buşmenler aborigenler ýaşaýar. Diňe XV asyryň başynda günorta Afrikada Monomotar döwleti döräpdir. Günorta Saharada ýaşaýanlar negirler bolupdyr. Afrikada daşardan ýesir düşeni adam hasap etmändirler. Ony öldürip, onuň ýüregini ýa-da bagryny iýip bilipdirler.
Ýedi nokatly koksinellid tomzagy
Biziň «Okaraňy getir süýt bereýin», kekenler diýip atlandyrýan tomozaklarymyzyň wekilidir. Bu uly bolmadyk, arka tarapy gabarçak, garyn tarapy tekiz, murtlary, aýaklary gysgajyk, örän kiçijik pyşdyla meňzeş, reňkli gyzyl, arka tarapynda her bir öňki gaty ganatynyň üstünde üç sany gara tegmil, ýedinji tegmil bolsa şu ganatlaryň esaslarynyň üstünde ýerleşýärler. Bu tomzaklar ösümlikleriň şire suwuklygyny sorujylar bolan şireleri we koksidleri iýýärler. Bu ýyrtyjy tomozak medeni ösümlikleriň goraýjysydyr, şoňa görä-de ony öldürmekden, gyrmakdan saklanalyň.
Gündogar Afrika
Gündogar Afrika — Müsüri hasap etmezden Nil derýasynyň gündogaryndaky Afrika ýurtlaryny öz içine alýan geografiki termin.
Antropologlaryň aglabasy Gündogar Afrika adamzadyň ilki dörän ýeri hökmünde garaýar.
Awstraliýa (kontinent)
thumb|320px|Älem giňişliginden Awstraliýa
Awstraliýa (australis — "günorta") — Ýeriň Gündogar we Günorta ýarymşarlarynda ýerleşýän kontinent. Materigiň ähli territoriýasy Awstraliýa Bileleşigi döwletiniň esasy bölegi bolup durýar. Materik Awstraliýa we Okeaniýa dünýä bölegine girýär.
Amasýa
300px|thumb|Amasya ili Amasya Türkiýäniň bir ili.
Awstraliýa (kontinent)
On sekizinji asyrda britanlaryň baryp ýerleşmezinden 40 müň ýyl ozal, Awstraliýada ýerli aborigenler, ýagny ýerli halk ýaşap geçipdir.
Geografik ýerleşişi
thumb|320px|Awstraliýanyň topografiýasy
Gary
Gary – ýarym gulaja barabar (1 metre golaý) uzynlyk ölçeg birligi. Uzalan düýbünden kibtiñ üstündäki süñke ýetýänçe aralyk. Munda dokalan önümler, matalar ölçenýär.
Kiril
Merkezi Afrika
thumb Merkezi Afrika — aşakdaky ýurtlary öz içine alýan geografiki sebit:
Muzeý tomzagy
Owunjak gara reňkli tomozajyk, liçinkasy goňrumtyl reňkli, tüýlüje, üç jübüt kükrek aýaklyja çalasyn hereketli bolýar. Muzeý tomozagy we onuň liçinkasy zoologik mirashanalarda ýaşaýarlar hem-de zoologiýa kolleksiýalary bilen iýmutlenýärler. Esasanam, tomozagyň liçinkasy haýwanlardan taýýarlanylan gäpleri iýip, uly zyýan berýärler. Oňa garşy zäherli gaz we ýakymsyz ys bölüp çykarýan himiki zäherli maddalar ulanylýar.
Bürünç asyry
thumb|right|Bürünç asyryna degişli ýaraglar we bezeg şaý-sepleri
Demir asyry
thumb|250px|Demir asyryna degişli bir ýadygärlik, Şotlandiýa
Demir asyry — adamzadyň ilkidurmuş we irki synpylyk taryhynda bir eýýam, ol demiriň metallurgiýasynyň giňden ýaýramagy hem-de demir ýaraglaryň ýasalmagy bilen häsiýetlendirilýär.
Linkin Park
alt=Linkin parkyñ logosy|thumb
Linkin Park amerikada düzülen bir aýdym gruppasydyr.
Gruppa rok we elektronik aýdymlar düzmekde meşgullanýarlar. Iñ belli aýdymlaryndan Numb, in the end , the cataclyst'dyr
Albomlary
alt=Linkin parkyñ logosy|thumb
Meşgurlygynyñ gaçmagy
Linkin Park gruppasy iñ belli aýdymçysy Çester Bennington 2017-nji ýylda aradan çykmagy bilen meşgurlygy gaçýar
Şeýlede
Linkin Park-yñ offisialny saýty
https://www.linkinpark.com/
Hädis
Hädis (الحَدِيث) — Muhammed pygamberiň ﷺ sözleri we hereketleri barada aýdylýan rowaýatlara aýdylýar. Muhammed pygamberiň ﷺ tutan ýoluna sünnet diýilýär. Sünnet bolsa şeriatyň esasy bir bölegi bolup durýar. Hädisler göniden-göni sahabalar tarapyndan rowaýat edilipdir. Bu söz türkmen halkynda hadys ady bilen bellidir. Arapça hädis diýmek «gürrüň», «täze» manylary berip bilýär.
Gadymy Germanlaryň jemgyýetçilik gurluşy
Gadymy Germanlaryň jemgyýetçilik gurluşy.(biziň eramyzyň III asyryna çenli)
1.	Gadymy germanlar we olaryň ýerleşen territoriýasy.
2.	Ýu. Sezaryň maglumatlary boýunça germanlaryň hojalyk we jemgyýetçilik durmuşy.
3.	Ýu. Sezardan K. çenli Tasiita çenli gadymy germanlaryň hojalyk we jemgyýetçilik durmyşyndaky özgerişler.
Sapagyň  maksady:
Gadymy Germanlaryň b. e. III asyryna çenli jemgyýetçilik  gurluşy bilen  okuwçylary tanyşdyrmak. Şu mowzugyň üsti bilen talyplara zähmet,watançylyk terbiýesini bermek.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda: “Biziň atalarymyzyň dünýäniň çar tarapyna goç ýollarynyň bolandygy hakykatdyr. Biziň indi dünýädäki döwletleriniň, halklarynyň ýüregine barýan parahatlyk ýolumyz bilen birlikde ykdysady ýollarmyzyň bardygy bellidir. Ýollarymyz ýene gadymky güzerlerinden gitse-de, maksadymyz dünýä döwletleriniň ýüregine ýyllyk getirmek, ýagny tebigy gazymyz bilen halklaryň bereket ojagyna barmak” (sah.245).
Gadymy germanlar, olaryň hojalyk, durmuş we syýasy gurluşy, edil şolaryň hususy hem jemgyçilik ýaşaýşynyň beýleki taraplary bilen hem biz esasan Sezaryň we Tasitin bize berýän maglumatlary boýunça tanyşýarys.
Gaý Ýuliý Sezar (biziň eramyzdan öň 100-44 ýyllar) meşhur rim syýasy işgäri hem tanymal serkerdesi, biziň eramyzdan öň 58-den 52-nji ýyla çenli Galliýanyň (häzirki Fransiýa) hökümdary bolupdyr we onuň basyp alnyşynyň gidişini bolsa ol özüniň Gal urşy hakyndaky ýazgylarynda beýan edipdir. Germanlara degişli bolan maglumatlar iki bölege bölünýär: a) germanlaryň hojalygynyň, jemgyýetçilik gurluşynyň we durmuşynyň umumy etnografik ýazgylary.
b) Sezaryň aýry-aýry german taýpalary bilen harby gatnaşyklarynyň gidişiniň beýany. Awtor şolary harby hereketleriniň gidişi barada senatyna Galliýadan berilen maglumatlar görnüşinde düzüpdir. Maglumatlaryň bize gelip ýeten nusgasy soňra, megerem özgerişe sezewar bolandyr.
Edil şonuň ýaly doly maglumatlary bize rim taryhçylarynyň iň ulularynyň biri bolan, takmynan biziň eramyzyň 58-nji ýyldan 117-nji ýyla çenli ýaşan Rubliý Korneliý Tasit habar berýär. Biziň eramyzyň 89-93-nji ýyllarda Tasiit Belgikanyň (häzirki Demirgazyk-Gündogar Fransiýanyň we Belgiýanyň territoriýasy) hökümdary bolup, şol welaýatyň serhetinde ýaşan german taýpalarynyň durmuşyny öwrenipdir. Munuň daşyndan Tasit Reýniň aňyrsynda bolup gelen täjirleriň we esgerleriň şeýle hem asly german gullaryň gürrüňlerini diňläpdir. Şeýle hem ol Reýniň boýundaky araçak goragynyň ýolbaşçylarynyň aýba-aý hasablary bilen tanyşypdyr. Galyberse-de, Tasit meşhur rim taryhçysy Plininiň bize gelip ýedirmedik, ýöne şol zamanda oňat belli bolan, “German uruşlary” diýen işi bilen tanyş bolupdyr. Gulluk borjy boýunça K.Tasit rim harby ýolbaşçysy Mark Agrippa tarapyndan öž wagtynda düzülen Reýn welaýatlaryň kartasy bilen tanyşypdyr. Netijede Tasitiň german dünýäsi baradaky düşünjeleri döräpdir, şolary hem ol biziň eramyzyň 98-nji ýylynda ýazan we ýörite oňa döwürdeş bolan germanlaryň ýaşaýşyny we durmuşyny ýazyp görkezmeklige bagyşlanan Germanlaryň gelip çykyşy we ýaşan ýerleri hakynda ýa-da gysga “Germaniýa” diýen eserinde beýan edipdir. Şu ýerde Tasiniň oňa ýat bolan wagşy dünýäsinde, rim gul eýeçilik jemgyýetiniň terminlerini ulanandygyny hem bellemek gerek. Emma aýdyň stil, ýokary  takyklygy ymtylmak we Tasit tarapyndan toplanan  maglumatlaryň baýlygy “Germaniýany” şol döwüre degişli ähli çeşmelerden iň möhüm hasap etmäge mümkinçilik berýär.
Ýöne biziň eramyzdan öňki 1 asyr – biziň eramyzyň 1 asyryndaky germanlaryň jemgyýetçilik gurluşynyň häsiýetnamasynda geçmezden öň german taýpalarynyň ýerleşişi we olaryň atlary barada aýtmak gerek.
Hatyra güni
1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda gündiz 11 sagat 20 minutda 1 tonna 120 kilogram därini galanyň gündogar böleginde partladyp, oňa girmäge mümkinçilik gazanan rus goşunlary eýýäm 12 sagat 30 minutda galanyň içinde aljyraňňylyga düşen adamlary uçdantutma gyryp ýördüler. Duşmanyň 1 million 140 müň oky bardy. Ol oklar galanyň içine ýygnanan 45 müň çemesi türkmene garşy atylmalydy. Elinde sowuk ýaragdan başga idili söweş esbaby bolmadyk her türkmene 25 okdan ýetýär. 23 günläp gabalan galanyň içine 872 müňden gowrak tüpeň oky we 120 müňden gowrak top oky atylypdyr… Şahyr Gurbannazar Eziziowyň sözleri bilen aýtsak bir başa bir ölüm ýeterlikkä, bir başa 25 ölüm artygrak dälmi?
Gadymy Germanlaryň jemgyýetçilik gurluşy
Rim awtorlary Dunaý derýasyndan demirgazyga tarap tä Skandinaw ýarym adasyna, Reýn derýasyndan gündogara tarap Wisla çenli ýaşan taýpalary germanlar diýip atlandyrypdyrlar. Ýokarda görkezilen territoriýa ilki başdan germanlaryň watany bolmandyr, ýagny Reýn derýasynyň we Dunaýyň ýokary akymynda ilki başda boýyn we gelewet kelt taýpalarynyň ýaşandygy, olaryň hem germanlar tarapyndan günbatara gysylyp çykyrylandygyny bize mälimdir. Elba (Laba) derýasyndan gündogar tarapda günbatar slawýanlar ýaşapdyrlar we olar hem germanlar tarapyndan gysylyp çykarylypdyr. Oder bilen Wisla aralygynda olary birneme Gündogara tarap gysyp çykarylypdyrlar ýa-da olar bilen tanyşypdyrlar.
Hatyra güni
Ýöne gala ýygnananlar Watan üçin bir gezek däl, 25 gezek ölmelem bolsa taýýardylar. Olar muňa boýun alykdylar. Olarda esasy maksat Watan üçin jan bermek, şehit bolmakdy. Olar Watan üçin, ar-namys üçin gara başy gurban etmegiň diňe sözde däl-de, durmuşda nähili bolýandygyny görkezipdiler. Bu bize ata-babalarymyzdan galan iň uly baýlygyň, iň gymmatly mirasyň biridir. Olar bize Watany söýmegiň asyl nusgasyny goýup gitdiler.
Gadymy Germanlaryň jemgyýetçilik gurluşy
German taýpalarynyň ilki başdaky watany niredekä? Taryhçylar germanlaryň ilki başda Wezer derýasynyň basseýnini, yutland ýarym adasyny we oňa ýanaşyp gidýän adalary, Skandinawiýanyň günortasyny, Albanyň orta we aşaky akymlarynyň territoriýalaryny eýeläpdirler diýip hasap edýärler. Olar üç topara bölünipdirler: Günbatarlylar (Reýin bilen Oder aralygynda), olaryň arasynda taýpa soýuzlarynyň döremegi başlanýar, şolaryň iň ulusy reýniň ýokarky akymyndan tä Alba çenli aralykda ýaşan Swew taýpa soýuzy bolupdyr. Bu ýerlerde diňe şolar mäkäm ornaşypdyrlar. Bu taýpa soýuzyna swionlar, germandarlar, markomanlar, langobadlar giripdirler.
Hatyra güni
Serdarymyz Permany bilen şol gerçeklere “Türkmenistanyň gahrymanlary” diýen belent at berildi. Her ýyl Watan üçin wepat bolanlaryň hatyra gününi uly il bolup döwlet derejesinde bellemegi karar etdi. Bu hatyra gününiň her ýylyň ilkinji aýynda bellenilmegi hem ýöne ýere däl bolsa gerek. Türkmeniň her ýyly Watansöýüjilik ruhy bilen hatyra saklamakdan, geçenleri ýatlamakdan başlanýar.
Gökdepe galasynyň synan gününiň “Hatyra güni” diýlip yglan edilmeginiň ýene-de bir uly manysy bar. Ol hem ýeňişden ýeňilişiň ýakyndygy görnüp durka ata-babalarymyzyň Watan üçin ölmeli diýip gelen kararlaryny biziň günlerimizde dogry diýip tassyklamakdyr. Gökdepe galasynda dökülen ganyň manysyz däldigini, şol uruşda wepat bolanlaryň hakyky Watan gahrymanlarydygyny jedelsiz hakykat edip goýmakdyr. Ondan öňem, soňam Watan üçin gara başyny goýanlary Gökdepe galasynda şehit bolanlar bilen bir hatarda hatyralamakdyr. Gökdepe türkmeniň Käbesidir. Watan üçin türkmeniň bir okuň däl, ýigrimi bäş okuň öňünde durmalam bolsa durup bilýändiginiň subutnamasydyr. Bu gahrymançylyk bizi parahatçylykly günlerde-de Watanyň gymmatynyň, hatda öz janymyzdanam ýigrimi bäş esse gymmatlydygyny ýatladyp durmalydyr. Watanyň abraýy üçin edýän her bir işimizde, okuwymyzda biziň yhlasymyzyň, görkezmeli gaýratymyzyň näçe derejede bolmalydygyny biz ata-babalarymyzyň ýigrimi bäş okuň öňünde durmaga döz gelip bilişlerini ölçeg edinip kesgitlemelidiris. Biz hem edil ata-babalarymyz ýaly hatyrasy tutulmaga mynasyp adamlar bolup ýaşamalydyrys. Biz parahatçylykly, asuda günlerde Watana şan-şöhrat getiren zähmet gahrymanlary bolmalydyrys.
Gadymy Germanlaryň jemgyýetçilik gurluşy
Reýniň orta akymynda german taýpalary bolan sugambrlar we marslar agdyklyk edipdirler, olara bolsa hatlar, herusklar, batawlar tabyn bolýarlar. Bu taýpalaryň barysy Reýniň aňyrsyndaky belgiler bilen ysnyşykly aragatnaşyk saklap gelipdirler, bir bölegi bolsa Reýniň çep kenaryna göçüp gidýärler.
Reýniň aşaky akymynda we Demirgazyk deňziň kenarynda aşaky german taýpalary ýaşapdyrlar. Frizler, hawklar, soňra Elbanyň aşak akymyndan demirgazyk tarapda we Ýutlanda ýarym adasynda anglar, saklar, ýuttlar, kimwrlar, şeýtonlar ýaşapdyrlar. Gündogar german taýpalary Oder bilen Wisla aralagyndaky territoriýada ýaşaýardylar: burgundlar, gottlar, wandallar; demirgazyk german taýpalaryna swionlar (şwedleriň ata-babalary) wegautlar degişli bolupdyrlar.
Şeýlelikde, geografiýa jähtden Sezar we Tasit döwrüniň Germaniýasy hakykatdan hem Günbatardan Reýn, Günortadan Dunaý, Gündogardan –Wisla, Demirgazykdan bolsa Nemes we Baltika deňizleri bilen çäklendirilen iňňän uly yurt bolupdyr.
“Germaniýa” terminiň özi barada aýdylanynda, ol hakda Tasit Şeýle ýazýar: “Germaniýa” ady täzeden we ýaňy - ýakyndan bäri ulanylyşa giren: başda germanlar diýilip Reýndan ilkinji bolup geçen we gallery gysyp çykaran taýpa atlandyrylýan eken, indi bolsa ol tunglar (franklar) diýip atlandyrylýar. Şeýlelik bilen, bir taýpanyň däl-de eýsem giden halkyň ady berkleşipdir: başda şeýle diýip (Germaniýanyň ýaşaýjylarynyň) ählisini gorkudan ýaňa (gallar) äňijiniň ady boýunça atlandyryp başlapdyr, soňra bolsa olaryň özi hem öžlerine şolar (gallar) tarapyndan berlen germanlar adyny özleşdiripdirler.
Görnükli names taryhşysy – mediýewist (mediýewistika – orta asyrlar taryhyny öwrenýän, taryh ylmynyň bölümi) Ýustus Mezer (1720-1794) “Germaniýa” terminini aşakdaky ýaly düşündirýär: hojalyklaryň eýesi we şol wagtyň öžünde esger bolup duran germanlaryň ugurçylyk gurluşyndaky maşgalalaryň atalar birleşigine, Ýu.Mezeriň pikiri boýunça manniýa (manniýa -doganlyk) diýilýär. Olaryň harby maksatlar bilen birleşmegi Hermanniýa (doganlaryň birleşmesi (soýuzy)) diýen ady göterýär. Germaniýa we germanlar diýip atlandyrylmagy şu ýerden gelip çykýar. Beýleki halklar şolary alemanlar ýa-da alamanlar diýip (türkmenler, azerbaýjanlar) atlandyrýärlar. Slawýänlar bolsa, olaryň diline düşünmeýärdiler, şonuň üçin hem olary “lallar” (meneýye) ýagny nemesler diýip atlandyrdylar.
Biziň eramyzyň başynda dürli german taýpalaryny, olaryň taýpa alamatlary boýunça bölenimizde iki sany uly etnik topary görýäris: swew we hatt toparlar. Swew topary iň köp sanly bolup, özüne taýpalaryň iň köp sanly bolup, ozone hem ol çalt göçüp gonup ýörenligi bilen tapawutlanypdyr. Häzirki Brandenburgy alymlar swewlewriň watany hasap edýärler. Şeýlelik bilen, Demirgazyk – Nemes pesliginiň gündogar bölegindäki kölli belentlikler olaryň ýaýraýyş merkezi bolup hyzmat edipdir. Ýöne eýýäm biziň eramyzyň başlaryndan öň olar häzirki Týürindiýany we Saksoniýany, soňra bolsa Maýn we Nekkar derýalarynyň zolaklaryny, ýägny häzirki Bawariýanyň, Wýurtembergiň we Badeniň böleklerini eýeläpdirler. Ikinji, iň kuwwatly taýpalardan biri bolan hattlar toparyň ilki başda Eder derýasynyň kenarynda mesgen tutupdyr, soňra bolsa Gessen-Nussau ýerleriniň häzirki territoriýasyny eýeläpdir.
Şeýlelikde, Sezar we Tasit döwründäki german taýpalarynyň Demirgazyk nemes we Baltika deňizleri, Günortada-Dunaý, Günbatarda-Reýn, Gündogarda –Elba bilen çäklendirilen ägirt uly territoriýany eýeläp gelendigini aýdyp bileris.
Bu territoriýada ýaşap gelen köp sanly german taýpalary şu territoriýada gelen gelmişekler bolupdyr. Olar mydama hereketde we özara täsirde bolupdyrlar.
2. Ýokarda aýdyşy ýaly, gadymy germanlar hakynda ilkinji maglumatlary bize Ýu.Sezar “Gall urşy hakyndaky ýazgylarynda” habar berýär. Ol: “Olar çörekden beter, esasan suýt bilen şeýle hem malyň, hasabyna iymitlenýärler, olar köp aw awlaýarlar” diýip ýazýar (Drewniýe germansy. Sbornik dokumentow. M., 1937 –18-19 sah).
Sezaryň söžlerine görä, germanlyk ekerançylyk bilen az meşgul bolupdyrlar, esasan hem süýt, peýnir we et bilen iýmitlenýärler. Maldarçylyk we aw awlamak eger uruşlary hasaba almasaň, olaryň esasy kesbi – kärleri bolupdyr. Ekerançylygyň entek ýaňy dörän wagty bolupdyr, çünki durnukly oturymlylyk bolman soň, germanlaryň öžlerini heniz ýarym oturymly halk bolup görünýär. Hiç kimde belli bir çäk goýlan hususy meýdan ýok. Her ýyl taýpa häkimleri aýry-aýry ugur taýpalaryna, şolaryň her birine zerur bolan mukdarda ýeri belleýärler we ýylyň gutarmagy bilen, olary başga ýere geçmäge mejbur edýärler.
Swewleriň söweşjeň taýpasynyň özboluşly gurluşyndaky ähli peýdaly taraplaryny belleýär (urşy ekerançyly bilen şowly utgaşdyrmak). Emma ol soňra bu tertip-düzgünleriň amatsyzdygyny hem belleýär. Bu amatsyzlyk, aň-düşünjeli rimliniň nukdaý nazardan, bir ýerde bir ýyldan köp oturyp bolmazlyk amatsyzlygydyr. Her kim diňe ýekeje ýyl daýhan bolup berýär. Indiki ýyl ol urşujy bolýar we öz meýdanyny başga birine berýär. Şeýle düzgünler ekerançylyk medeniýetiniň ösmegine päsgel berýärdi. Ýöne welin, Sezar soňra, ekerançylyk swewler üçin şeýle bir möhüm däl, çünki olar çörek bilen az, galapyn maldarçylyk hem aw önümleri bilen iýmitlenýär diýip öňünden aýtmaga howlugýar. Topragy işläp bejermek, ähtimal, uly tagallalar bilen bagly bolmalydyr. Bu agaçlary köwlemek däl, batgany guratmak hem däl. Diňe bir ýyl üçin şeýle agyr işe germanlynyň girişmegi gümana. Munuň ýaly agyr işiň zerurlygy hem ýokdy, çünki boş, ýagny işläp bejermäge ýaramly ýerler Germaniýada ýeterlikli bolupdyr. Bu ähtimal. Oty we gyrymsy agajy ýakyp ýa-da orup gutarmak we çylşyrymly bolmadyk ekerançylyk gurallary bilen topragy primitiw işläp bejermekdir. Ýyl geçýär. Şol wagta çenli oragy orup ýetişen ekerançy garyndaşlaryna berip, şol öňki şertlerde ýeri täzeden işläp bejerýär. Şunuň ýaly ýagdaýlarda diňe bir hususy däl, eýsem ýere eýeçilik barada asla gürrüň hem bolup bilmez. Şoňa haýsy hem bolsa eýeçilik talaplaryny bildirmeden entek boş ýer gaty köp. Ol hiç kimiňki däl, diňe wagtlaýyn aýry-aýry garyndaş birikmeleriniň peýdalanmagyna ýa-da eýelik etmeginde bolýar. Olaryň hiç biriniň-de hususy eýeçiliginde takyk ölçegli ýer uçastogy ýa-da mülki bolmandyr; ýöne wezipeli adamlar hem aksakallar her ugurlarda bile ýaşaýan garyndaşlaryň toparlaryna isläp ýerinde näçe islese gerekli ýerlerini bolup bilýärler, emme ýyl geçenden soň bolsa olary başga ýere geçmäge mejbur edýärler (Drewniýe germansy, s.28).
German jemgyýetinde ýere hususy eýeçiligiň bolmazlygy aýdyň durmuş gatlaklara bölünşigi, ylayta-da durmuş göreşini aradan aýyrypdyr.
Şeýlelikde, geçip bolmajak tokaýlar we başgalar bilien utgaşýan ägirt uly giňşliginiň çäklerinde aýry halkyýet ýä-da taýpa ýaşapdyr. Bu taýpa ýeke-täk merkezi häkimiýetli jebisleşen organizm bolmandyr. Her birtaýpa has ownuk, özüni özi saklamaga ýeterlikli ukuby bolan gany bir, özleriniň hususy serdarly we aksakallary bolan birikmelere bölünipdir. Aksakallar – bular aýry-aýry gany birikmeleriň tutuş bir topary tarapyndan meýletin ykrar edilipdi. Ýeke-täk berk bölümler – bular gany bir bümlerdir.
Şeýlelik bilen, Sezar döwrüniň germanlylarynda synplar bolmandyr. Germanlaryň ýarym oturymly we çarwa durmuşy barada Sezaryň aýtmagy tötänden däl: olar hemmeleriň gysga wagtly peýdalanmaklygynda bolan ýeri bilelikde işläp bejeren, öžleri saklamaga ukyby bolan urugçylyk toparlar bolup ýaşapdyrlar. Germanlar köplenç maldarçylyk we aw awlamak bilen meşgul bolupdyrlar. Ýu.Sezar döwründe germanlarda taýpa soýuzlary döredilipdir. Parahatçylykly döwürde taýpanyň umumy hökümiýeti bolmandyr. “Haçan-da taýpa hüjüm ediş ýa-da goranyş urşuny alyp baranda, onda harby serkerdeleriniň borçlaryny alyp barýan we taýpadaşlarynyň janyna hem ölümine erk etmäge hukugy bolan wezipeli adamlar (magistratus) saýlanylýar” diýip, Sezar aýdýar.
Halk ýygnagynda, ähli taýpanyň goş-göni bähbitlerine degişli bolmadyk we töwekdelçiligi öz boýnuna alýan aýry-aýry taýpa baştutanlarynyň hem-de olar tarapyndan topalanan höwesjeňleriň, hususy harby çäreleride guralýar eken. Ine, haçan-da taýpadaky esasy ýolbaşçylaryň biri halk ýygnagynda özüniň (harby çära) baştutanlyk etmek meýli barada mälim edeniňde we öz yzyna eýermek isleýänleri, şoňa çagyranyňda, şol halatda hem harbyt ýörüşi, hem serdary makullanýarlar aýak üstüne galýarlar we ýygnananlar tarapyndan mäbäreklenmek bilen oňa öz goldawy barada wada berýärler; wada berenlerden tapawutlykda hasaplapdyrlar we soňra ähli ynamdan mahrum edilipdirler.
Indi bolsa germanlaryň harby işi barada bir näçe söz. Olaryň bütün durmuşynyň awda we harby okuwlarda geçýändigini, her günki harby maşklar bolsa olaryň güýçlerini berkidýändigini Sezar bize habar berýär. Munuň daşyndan gallar Sezara germanlar barada aşakdaky maglumatlary habar berýärler: “…Germanlar ägirt uly boýly, adatdan daşary batyr we harby işde ýokary derejede tejribeli adamlar…” (Drewniýe germansy. Sbornik...).
Germanlaryň söweş alyp barmak taktikasyna degişlilikde Sezar olar barada aşakdaky ýaly aýdýar: “Olar 6 müň atly we şonça-da pyýada esgerli goşun bolupdyr, her bir atly öz goragy üçin ähli goşundan iň batyrlaryň we çalasynlaryň birini saýlap alýar eken. Olar söweş wagtynda atlylaryň ýany bilen gidipdirler; olaryň goragy astynda atlylar yza çekilipdirler; haçan-da atlylar kyn ýagdaýa düşende, (şolaryň goragyna) pyýada esgerler ylgaşyp gelipdirler, eger birisi agyr ýaralanyp, atdan ýykylan bolsa, olar onuň daşyny gabapdyrlar… Atly söweşler wagtynda olar ýygy-ýygydan atlaryndan böküp düşýärler we pyýada bolup söweşýärler, atlary bolsa olar şol ýeriň özünde durmaga endik etdiripdirler, zerurlyk bolan ýagdaýynda bolsa, olar çaltlyk bilen täzeden atlaryň üstüne münýärler…” (Şol ýerde. – 16, 19 sah.).
Sezar bize germanlaryň dini barada hem käbir maglumatlary habar berýär: “Germanlaryň (durmuşy) şu (gallaryň) durmuş obrazyndan güýçli tapawutlanýar. Sebäbi, olarda ybarat etmegiň däp-dessurlaryna ýolbaşçylyk edýän druidler (din hyzmatçylary) ýok we olar sadaka bermekde aýratyn – yhlas bilen ýapyşmaýarlar. Hudaýlar hökmünde olar diňe güni, ody we aýy, ýagny diňe (öz gözleri bilen) görýänlerini (tebigatyň güýçlerini) hem-de olaryň ýalymly täsirine gözi ýetip ynanmaga mümkinçilik tapanlaryny hormatlaýarlar, beýleki galan hudaýlar barada olar hatda eşitmändirler hem” (Şol ýerde. – 27-28 sah).
Sezar boýunça ýarym oturymly halk bolan german taýpalarynyň hojalyk we jemgyýetçilik durmuşynyň ýagdaýy umumy alanyňda şunuň ýäly. Aw awlamak we maldarçylyk, uruş hasaba alynmanynda-da, olaryň esasy kärleri. Bu çopan halky, ýöne eýýäm ösüşiň has ýokary basgançygyna ekerançylyga geçmäge taýýar. Maldarçylyk indi germanlynyň ýäşamaklygy üçin zerur ähli serişdeleri bermeýär we ýetmeýän zatlary ekerançylyk arkaly doldurmaly bolýar. Germanlylar indi ekerançylyksyz oňup bilmeýär. Ýöne ekerançylyk etmek diňe kömek beriji goşmaça iş. Hususy we asla başga bir ýer eýeçiligi ýok, çunki entek boş giňişlikler köp. Ýer wagtlaýyn aýry-aýry garyndaş birikmeleriň peýdalanmagynda bolupdyr. German jemgyýetinde indi durmuş gatlaklara bölünişiň alamatlary döreýär, emma Sezar döwrüniň germanlarynda synplaryň peýda bolmagy barada gürrüň etmek entek bolmaýar. German taýpalarynyň syýasy gurluşy ýönekeý häsiýetde bolupdyr.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda aňyrsy 5 müň ýýl mundane ozal milletbaşymyz Oguz ham Türkmenden gaýdýan tükrmen halky Gündogarda Hindistan, Günbatarda ortaýer deňzi aralygynda döredilen dünýa gymmatlyklaryna dürli ugurlarda saldamly goşandyny goşdy, öz topragynda Änew, Altyndepe, Marguş, Parfiýa şalygyny, Seljuk türkmenleriniň şalyklaryny, Köneürgenç türkmen döwletini – jemi 70-den gowrak döwlet döretdi.
Ilkidurmuş jemgyýeti
thumb|right|300px|[[Lasko gowagynda gaýanyň ýüzündäki žiwopis, Fransiýa, takmynan b.e. öň 14-nji müňýyllyk, ýokarky paleolit]] Ilkidurmuş jemgyýeti (şeýle hem taryhdan ozalky jemgyýet) — adamzat taryhynda ýazuw oýlanyp tapylýança geçen döwür, ýazuw döränden soň ýazuw çeşmelerini öwrenmeklige esaslanýan taryhy gözlegleri geçirmek mümkinçiligi ýüze çykýar. Taryhdan ozalky diýen termin 19-njy asyrda ulanylyşa girýär. Sözüň giň manysynda, "taryhdan ozalky" diýen söz Älemiň dörän pursadyndan (14 mlrd çemesi ýyl ozal) başlap, tä ýazuw oýlanyp tapylýança bolup geçen islendik döwür üçin, ýöne dar manyda — diňe adamyň taryhdan ozalky geçmişi üçin ulanylýar. Belli bir döwür hakynda döwürdeşler tarapyndan galdyrylan ýazuw çeşmeleri ýokdugy sebäpli, ol hakyndaky maglumatlar arheologiýa, etnologiýa, paleontologiýa, biologiýa, geologiýa, antropologiýa, arheoastronomiýa, palinologiýa ýaly ylymlar arkaly alynýar.
Llofriu
Llofriu Ispaniýanyň Girona welaýatynda ýerleşýän Kataloniýanyň bir şäheridir.
Taryh
Şäher 1021-nji ýylda esaslandyryldy. Ybadathanasy 1091-nji ýyldan başlaýar. 1751-nji ýylda özgerdildi. XVIII-XIX asyrlarda başga binalar bar.
Geografiýa
Onuň meýdany 10,19 km2.
Daş asyry
thumb|left|[[Obsidian naýza ujy]]
Daş gurallar daşyň dürli görnüşlerinden ýasalypdyr. Çakmak daşy we hek daşynyň slanesleri kesiji gural hem-de ýarag hökmünde ulanylypdyr, bazalt bilen gum daşyndan bolsa iş gurallary, meselem, el degirmenleri üçin daşlar ýasalypdyr. Şeýle hem agaç, süňk, gabyk, sugun şahy ulanylypdyr.
Ankara welaýaty
300px|thumb|Ankara ili Ankara Türkiýäniň paýtagty. Ankara Mustafa Kemal Atatürk tarapyndan paýtagt edildi. Ankaranyň adybelli ýerleri şulardyr: Ulus, Kyzylaý, Bahçeliewler, Beşewler, Syhhiýe, Keçiören, Çankaýa, Tandogan, Çaýýolu, Ümitköý, Mamak.zaybaley
Daban
Daban – başam barmagyñ ujyndan ökjäniñ ýere degip duran ýeriniñ iñ yzky nokadyna çenli aralyk, takmynan 25-32 sm.
Daban - inedördül daban – takmynan, 0,1 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
Liçinka hordalylar
Bu haýwanlar deňiz ýaşaýjylarydyr. Olarda hordalylara mahsus alamatlar diňe liçinka döwründe bolýar. Şoňa görä-de, bu haýwanlary liçinka hordalylar yada ortukliler diýen topara degişli edýärler. Uly haýwanlaryň hordasy we nerw ulgamy bolmaýar. Olaryň bedeni tunika diýlip atlandyrylýan ýörite örtük bilen örtülen. Şonuň üçin olara daşy örtükliler hem diýilýär. Örtüginiň düzüminiň esasy bölegini ösümlik kletçatkasynyňka (sellýuloza) örän ýakyn bolan organiki madda- tunisin tutýar. Köp görnüşleri deňziň düýbünde berkleşip otyrymly ýaşaýarlar käbir görnüşleri suw çuňluklarynda haýal hereket edýärler. Suwy süzüp, ondaky iýmitlikler bilen iýmitlenýärler.
Daşy örtüklileriň ýene-de bir görnüşi- germafrodit daşy örtükliler hem liçinka hordalylar toparyna degişlidir.
Menzil
Menzil - kerweniñ ýarym günde (12 sagatda) geçýän ýoly, takmynan 30–35 km
Mesopotamiýa
thumb|right|350px|Mesopotamiýanyň umumy kartasy
Mesopotamiýa (Μεσοποταμία — "Iki derýanyň aralygy") — häzirkizaman Yragyň territoriýasynda Tigr we Ýewfrat derýalarynyň aralygyndaky ýer, ol ýewraziýa siwilizasiýalarynyň dörän ýerleriniň biridir.
Kekene
Kekeneler Koksinellid tomozaklaryna degişli bolup, uly bolmadyk gyzyl reňkli, gaty ganatlarynyň üstünde 12 sany gara tegmil bolýar. Ol okaraňygetirsüýtbereýin diýilýän tomozakdyr. Kekene tomozak we liçinka döwürlerinde bakja ekinlerinden gawunyň, garpyzyň, gök ekinlerden bolsa hyýaryň iň erbet zyýankeşidir. Kekene şol ösümlikleriň biýaralaryny, hasylyny gemrip, köp zyýan berýärler. Kekenelere garşy himiki, zäherli maddalar bilen göreş alyp barsalar-da türkmenleriň içinde bu tomozajyklar gaty eý görülýär, olary aňsat-aňsat öldürmeýärler. Tomozaklaryň içinde ullakan we owadan sugunşekilli tomzak uzak Gündogarda ýitip, ýok bolup barýan ussuri ussaçy (uzynlygy 10 sm), Türkmenistanda seýrek duş gelýän ak tegmilli, gara beden iri antimanergeýim (gysgaça antia) diýilýän tomozaklar goralmalydyr.
Germafrodit daşy örtükliler
Bu topara assidiýalar, salpalar we appendikulýarlar atly üç sany klas degişlidir. Bularyň käbirleri jynssyz pyntyklama ýoly bilen köpelip, topar bolup ýaşaýarlar. Ýekelikde ýaşaýanlarynyň iň esasysy assidiýalardyr.
Şalom
Şalom (İvrit dili: שָׁלוֹם, Türkmen dili: Parahatçylyk) — Stambul, Türkiýede neşir edilýän hepdelik bir gazet.
Kiçi Balkan dagy
Kiçi Balkan - Türkmenistanyň Balkan welaýatynda yerleşýän dag. Balkan Daglarynyň bir bölegi.
Konsepsion
Konsepsion (Concepción) (Ilat: 216.061 - 2002) - bir şäher Çili'da.
Forbes
“FORBES” žurnaly  1999-njy  ýyldan  bäri meşhur hem-de gurply adamlaryň sanawyny düzüp, olaryň durmuşy, gyzyklanýan pişesi, işinde gazanan üstünlikleri dogrusynda  makalalary çap edýär. Ýyldyzlar, telekeçiler,syýasatçylar we görnükli adamlar hakynda berilýän maglumatlar  halk arasynda  uly gyzyklanma bilen kabul edilensoň, “FORBES” žurnaly şu ugur  boýunça ymykly meşgullanyp başlady. Indi köpçülikleýin habar beriş serişdeleri hem dünýäniň  görnükli adamlarynyň durmuşy ,işi,baýlygy hakyndaky maglumatlary şu žurnala salgylanyp beýan edýäler. “FORBES” žurnalynyň seljermelerine görä,sungat işgärleriniň arasynda aýdymçy Jenifer Lopes 2012-nji ýylynda iň baý  we meşhur  zenany diýip yglan edildi. Ol Amerikanyň teleýaýlymlarynyň biriniň  alyp baryjysy  Opru Uinfriden(2-nji orun), aýdymçy Jastin Biberden(3nji orun),aýdymçy Riannadan(4-nji orun) hem-de aýdymçy Ledi Gagadan (5-nji orun) saýlanmagy başardy. Aýdymçy hem-de aktrisa “American Idol” bäsleşiginiň emin agzasy bolmak,Gilette,L’Oreal,Fiat hemde TOUS şereketleriniň mahabatyna gatnaşmak,kino surata düşmek ,konsertlerde çykyş etmek hem-de öz hususy telekeçiliginiň girdejisini  artdyrmak(onuň täze çykaran atyrynyň özi eýýäm 2 millard dollar girdeji getirdi) bilen şeýle uly orna,ýokary derejä eýe boldy. Suratkeş-floraçy Aýrýan Galstýanyň döreden köýnegi dünýä zenanlarynyň arasynda taryp ediji seslenmelere mynasyp boldy. Bu köýnek diňe zenanlary däl,eýsem,erkekleri hem biňarh goýmady. Täsin köýnegiň görkezilişi uly dabara bilen geçdi. Sebäbi ukrain  dizaýneri ony Ginnesiň rekordlar  kitabyna hem  hödürledi. Okajylarda “Köýnek haýsy biçüwi bilen haýran galdyrýarka? “ diýen sowalyň ýüze  çykmagy ahmal. Köýnek, dogurdanam ,örän owadan hem-de  täsin. Uzynlygy 11,92 metre barabar bolan köýnek    10 000 sany benewşe reňkli ter orhideýa gülleri bilen bezelipdir.Güller solmaz ýaly,köýnek iki gat matadan: asty atlazdan, üsti gara mahmaldan  ybarat. Ýagny atlaz  çyglylygy saklaýar, mahmalyň sütüjekleri bolsa toprak mysaly gülleri çygly saklaýar. Bir ýylyň dowamynda tikilen bu köýnegi  köpçülige  görkezmek üçin uly zal gerek boldy. Ony “Älem gözeli - 2011” bäsleşiginde  ikinji orna mynasyp bolan ukrain gözeli Olesýa Stefanko geýdi. Köýnek aşa uzyn bolonsoň, her tarapyndan 5 gyz onuň etegini götermeli boldy. Umuman, A.Galstyan maksadyna ýetdi. Ol döreden gözel lybasy bilen ukrain rekordlar kitabyna girmegi başardy.
Ädim
Ädim – (özbekçe “kadam”, parsça “arşyñ”) takmynan 70 sm deñ. Türkmenlerde bu birligiñ gäm görnüşde ulanylan ýerlerine hem gabat gelýändir. Mysal üçin: ýöredip toplaryñ, hemmän berlen. Ýörüp çün asta-asta gämbirlen. (Abdysetdar Kazy “Jeñnama”). Orta Aziýada 9000-12000 ädim bir parsak 6–8 km diýlip Kabul edilipdir. Türkmenlerde parsagyñ perşeñ diýlip ulanylan ýerleri hem bar. Mysal üçin: gelipmiş nice persiñ ýol ýörüp bes, ki iş birmez bu ýerde oturyp bes, (Abdysetdar Kazy “Jeñnama”).
Ädim – inedördül ädim takmynan 0,5 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
Tirsek
Tirsek – 160-165 metre deñ bolan ölçeg birligi.
Sunnä
Sunnä (سُنَّة — adat, amal, görelde) — Mukaddes Kurandan soň ikinji hökmany öwrenmeli ylymdyr. Türkmen halkynda sünnet diýip bellidir.
Lansetnikler
Lansetnikleriň 30-a golaý görnüşi bolup, olaryň uzynlygy 5-8 sm-e ýetýär. Lansetnikler tropik we aram şertli suwlaryň arassa çäge çökündili ýerlerinde ýaşaýarlar. Olaryň bedeni ýarym dury, iki gapdalyndan gysylan, gyzylymtyl, öň we yz tarapdan çowly bolýar. Deri epininden emele gelen arka ýüzgüji yz tarapdan çowlanyp, lukmançylykda ulanylýan ýiti uçly lanset guralyna meňzeş guýruk ýüzgüjini emele getirýär. Lansetnik ady hem şondan gelip çykypdyr.
Lansetnikler 10-20 jübüt şupalse bilen gurşalan agyzly ujuny daşa çykaryp, çägä gömlüp ýaşaýarlar. Ol ynjalyksyzlandyrylanda çägä sümlüp ýatan ýerinden atylyp çykýar-da, birneme ýüzüp, ýene-de çägä gömülýär.
Lansetnigiň arka tarapyndan bütin uzyn boýuna bir-birine jebis birleşen öýjüklerden ybarat bolan dykyz, çeýe çybyjak şekilli horda uzalyp gidýär. Ol içki synalaryň daýanjy bolup hyzmat edýär, haýwan bedenine belli bir derejede çeýelik berýär. Lansetnigiň hordasy bütin ömrüniň dowamynda saklanýar.
Lansetniklerde kelle beýnisi bolmandygy sebäpli, olarda kelleçanak hem bolmaýar. Şoňa görä-de, bu haýwanlary kelleçanaksyz hordalylar toparyna degişli edýärler.
Balyklarda, ýerde-suwda ýaşaýanlarda, süýrenjilerde, guşlarda we süýdemdirijilerde horda olaryň liçinka ýa-da düwünçek ösüş döwürlerinde bolýar. Ösüp ýetişenlerinde bolsa horda kitirdewük (kitirdewükli balyklarda) ýa-da aýry-aýry oňurgalardan duran oňurga sütüni bilen çalşyrylýar. Şeýle haýwanlary oňurgalylar toparyna birleşdirýärler.
Lansetnigiň myşsalary iki sany zolak şekilli bolup, hordanyň iki tarapynda ýerleşýär. Lansetnik bedenini dürli tarapa egmek bilen ýüzýär we çägä sümülýär.
Iýmitleniş ulgamy. Onuň bedeniniň öň tarapynda şupalseli guýguç bilen gabalan agyz deşigi ýerleşýär. Suwuň akymyna suwda ýüzýän ownujak bedenjikler we organiki maddalar agyzdan giň damaga geçýärler. Bu ýerde iýmit nem bilen ýelmeşip, tokgalanýar we içegä geçip, şol ýerde bişirilýär. Iýmit galyndylary bolsa guýruk ýüzgüjiniň başlanýan ýerinde, garyn tarapynda ýerleşýän artbujak deşigi arkaly daşa çykarylýar.
Dem alyş ulgamy. Lansetnik žabralary bilen suwda erän kisloroddan dem alýar. Damagyndaky köp sanly žabra ýarçyklarynda gan aýlanyş ulgamynyň kapillýarlary ýerleşýär, olarda gaz çalşygy bolup geçýär. Suwdan gana kislorod, gandan bolsa suwa kömürturşy gazy geçýär. Žabralar daşyndan görünmeýärler, çünki olar deri bilen örtülendir. Deri örtügi žabralary çäge bölejiklerinden goraýar.
Gan aýlanyş ulgamy ýapyk bolup, ol arka we garyn gan akdyryjylaryndan ybaratdyr. Kömürturşy gazy bilen baýlaşan gan garyn gan akdyryjysy boýunça öňe- žabra kapillýarlaryna akýar. Bu ýerde gan kömürturşy gazyny berip, kislorod bilen baýlaşýar we arka gan akdyryjysy boýunça yzyna akýar. Lansetnigiň ýüregi ýokdur. Bedende gan akdyryjylaryň diwarlarynyň ýygrylyp-ýazylmagy netijesinde gan herekete getirilýär.
Nerw ulgamy. Lansetnigiň nerw ulgamy uzyn turbajyk görnüşinde bolup, hordanyň ýokarsynda bedeniň uzynlygyna ýerleşendir. Ol nerw öýjüklerinden ybarat bolup, olaryň gurluşy ähli ýerde birmeňzeşdir. Kelle beýnisi bolmaýar. Nerw merkezlerinden synalara we beden üstüne köp sanly nerwler baryp, olar daşky himiki we mehaniki gyjyndyryjylary kabul edýärler. Lansetnigiň duýuş synalary örän gowşak ösendir. Eşidiş we görüş synalary bolmaýar. Görüş synasynyň wezipesini ýagtylygy duýujy öýjükler ýerine ýetirýärler. Olar nerw sütüniniň bütin uzynlygy boýunça dagynyk ýagdaýda ýerleşip, diňe ýagtylygy garaňkylykdan tapawutlandyrmaga ukyplydyrlar. Lansetnik ýagtylygy duýan badyna çägä sümülýär. Lansetnigiň bedeniniň üstünde syzyş öýjükleri hem bolýar.
Agaç (ölçeg birligi)
Agaç – 6 kilometre deñ bolan aralyk.
Tanap
Tanap – takmynan 40 metre deñ aralyk.
Tanap -inedördül tanap ýagny, 1600 inedördül metre deñ bolan meýdan briligi.
Mehmet Aycı
Mehmet Aycı, Adana-Saimbeylili şair ve yazar. Yazı ve şiirlerini, Dergâh, Dergibi, Virgül, Kırağı, Türk Edebiyatı, Yedi İklim, Fayrap, Hece dergilerinde yayınladı.
Kitapları [değiştir]Serkisof Ahbabım Olur Demiryoluna Hızlandırılmış İnfaz Nasrettin Hoca Fıkraları Aşk Bir Deniz Rüyası Mürekkep Ten Mor Kitap Yakı Derin Kahvede Kürt Var mı? Bunlar Yazmaz Kitapta Bunların Hepsini Okudun mu? Yalnızlık Vergisi Aramadığım Günler Bağdat Kitabı Şirazlı Bir Türk Dilber Dil Gölgesi
Gez
tirsek süñküniñ ujundan orta barmagyñ ujuna çenli aralyk, ol takmynan 45-50 sm deñ. Bu ölçeg birligi Türkiýede 65sm, Eýranda 62 sm, Yspyhanda 80sm deñ ölçeg birligi hökmünde ulanylýar.
Ruhnama
right|thumb|Ruhnama Ruhnama (kiril: Рухнама) —Awtory Beýik Saparmyrat Turkmenbaşy - Ruhnama Turkmenbaşy tarapyndan ýazylan kitap.
Altyn Asyr FK
Altyn Asyr futbol kluby — Türkmenistanyň Ýokary Ligada düzümünde çykyş edÿan Aşgabat şäheriniň futbol komandasydyr.
Aňra
tirsek süñküniñ ujundan orta barmagyñ ujuna çenli aralyk, ol takmynan 45-50 sm deñ. Bu ölçeg birligi Türkiýede 65sm, Eýranda 62 sm, Yspyhanda 80sm deñ ölçeg birligi hökmünde ulanylýar.
Altyn Asyr FK
Fut­bol bo­ýun­ça Türk­me­nis­ta­nyň ku­bo­gy­na ýur­du­my­zyň çem­pio­ny Al­tyn asyr to­pa­ry 2 sapar my­na­syp bol­dy, 2009 we 2015.
Türkmenistanyň prezidenti
Gurbanguly Berdimuhammedow Malikgulyýewiç
Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow Mälikgulýýewiç. Ol Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy aradan çykanyndan soňra wagtlaýynça prezident diýip yglan edildi we Türkmenistanda 11-nji fewralda geçirilen prezidentlik saýlawynda 89.12% ses alyp halk maslahaty tarapyndan prezident saýlandy. Ol prezidentlik kasamyny ýerine ýetirip prezidentlik işine başlady.
Gurbanguly Berdimuhamedow Ahal welayatynyň Gökdepe etrabynyň Babarap obasynda 1957-nji yylda doguldy. Ol Türkmen Döwlet Lukmançylyk Uniwersitedini tamamlansoň 1992-nji ýylda ol Lukmaçylyk Uniwersitediniň diş lukmany fakultedinde işe başlady. 1995 ýylda Saparmyrat Türkmenbaşynyň karary bilen Saglyk Ministirliginiň bölüminiň başlygy boldy. 1997-de Saglyk Ministri, 2001-nji ýylda Premýer Ministr wezipesine geçirildi.
Berdimuhammedow dalashgarlerin biri bolup her bir etraplarda, shaherlerde oz meyilnamasy bilen cykysh etdi. Ol oz meyilnamasynda ashakdaky zatlary durmusha gecireris diyip agzap gecdi.
Papua-Täze Gwineýa
thumb|right|Papua-Täze Gwineýa Papua-Täze Gwineýa öz garaşsyzlygyny 16.09.1975-nji ýylda alan, döwlet dili iňlis, tok-pisin we hiri-motu. Döwlet baştutany Beýik Britaniýanyň Şazenany bolup, General-Gubernator onuň wekilli, Kanun çykaryjy häkimýeti Milli Parlament. Döwlet dolanyrylyşy Konstitusion Monarhiýa.
Tutýan meýdany 462,840 km2., bolup, dünýäde 54-nji ýerde durýar. Ilaty 7,3mln., dünýäde ilat sany boýunça 104-nji ýerde durýar, esasy ýaşaýjylary melanezeýler, papuaslar, negritolar, mikronezeýler we polinezeýler. Esasy bölegi hristian dinine uýýarlar.
Pul birligi kina. Papua-Täze Gwineýa - Okeaniýa döwleti, günbatar-demirgazyk böleginde Ýuwaş okeany, gündogar böleginde Täze Gwineýa, arhipelag Bismara, demirgazyk böleginde Solomon adalary bilen araçäkleşýär. Papua-Täze Gwineýa BMG-nyň, ATES we Milletler arkalaşygynyň agzasydyr. Döwlet baýdagy iki üçburluk bölekden, aşaky gara we ýokarky gyzyl reňkden ybarat, ýokarky gyzyl örtüginde behişdi guşyň şekili, aşaky gara ötüginde bolsa bäş sany ýyldyz ýerleşdirilendir. Gara we gyzyl reňk - milli papuas sungatyny, bäş ýyldyz – Günorta Haç, behişdi guş – diňe Papua-Täze Gwineýada duş gelýän guşdygyny aňladýar.