cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ingalýasiýa
thumb|right| Ingalýasiýa Ingalýasiýa (lat. Inhalo - dem alyaryn) – dem alma arkaly derman maddalary organizme girizme metody. I. ucin derman maddalary bug, gaz, aerosol (tusse cygly we yagly duman) gornushunde peydalanylyar. I. tebigy hem-de emeli bolyar. Sagaldysh maksatlaryy ucin peydalanylyan deniz, ceshme, tokay (purli agaclaryn) ya-da dag howasy tebigy I. derman maddalaryndan dem almak bolsa emeli I-dyr. Emeli I. durli apparatlaryn (ingalyatorlaryn) komegi bilen dem alysh yollarynda derman maddalaryny goybermek arkaly Amala aşyrylýar. Bug halynda Kabul edilyan derman maddalary bugun ya-da gysylan howanyn komegi bilen tozadylyar we guyguc formally cuyshe ya-da agzy-burny ortyan maska arkaly dem alysh yoluna dushurilyar. Dem alynyan bugun t-sy 45 gradus toweregi bolmaly. I. ucin ashgarlar, ereyji sulfamid preparatlary, antibiotikler peydalanylyar. I aglaba dem alysh organlarynyn cishme kesellerinde Kabul edilyar. Organism ucin zyyanly shertlerde= himiya, sement we b. zadlarda ishleyan ishciler ucin yorite ingalyator gurulyar. I apparatlarynyn gocme we stasionar tipleri bolyar
Ýalaniçýanlar
Wekilleri örän ownuk, uzynlygy 1 mm-den 12 mm-e çenli bolýar. Bedeniň ujakly tarapy içýana meňzeýär, ýöne II say bogundan durýar garny has ýasy we ösüntgisiz bolýar. Ol iki jübüt traheýanyň kömegi bilen dem alýar. halynda Bedeninde ýerleşýän ýörüte mäzler sapak (kerep) öndürýän we ol suwuk kanaljyklar arkaly gysgyç şekilli heliserleriň uçlaryndaky deşik arkaly daşa çykarylýar. Ýalaniçýanlar aýry-aýry jynsly. Tohum erkek jyns tarapyndan substratyň üstüne spermetofor (içi spermatazoidli halta) taşlaýar. Spermatoforyň ýokarsynda deşijek (turbajyk) bolýar. Urkaçy öz jyns deşigini şu turbajygyň daşyna geýdirýär we spermatofordan spermatozoidleri kabul edýär. Şundan soňra ýumurgalar bedeniň içindekä tohumlanýarlar. Ýumurtgalardan çykan liçinkalar bir gezek gow taşlanlaryndan soňra daşky sreda çykarylýarlar we özbaşdak ýaşaýarlar. Ýalaniçýanlar daşlaryň ýeriň üstüne gaçan aşagynda, ýapraklaryň arasynda, çüýrüntgileriň içinde ýaşap, ownuk haýwanlar bilen iýmitlenýärler. Wekili: Kitap ýalaniçýan (Chelifer cancroides) ýaşaýyş jaýlarynda, kitaplaryň sahypalarynyň arasynda duş gelýär. Ýalaniçýanlar Türkmenistanda hem ýaşaýarlar.
Häzirki zaman dünỳäsinde Türkmenistanyň orny
Häzirki zaman dünýäsinde Türkmenistanyň orny.
Adamzat kämilleşmesiniň bütin taryhynyň dowamynda dünÿäniň halklary öz ösüşüniň dürli döwürlerini başdan geçirdi şol wagt döwleti berkarar etmegiň,özüňi ykrar etmegiň ÿollaryny agtardy milli aňyÿet arşa göterildi dürli özgerişikler boldy.Mazmuny boÿunça bu hadysalarň ählisi taryhyň bir bitewi dowamat ulgamydyr,halklaryň demekratÿany,we azatlygy gazanmaga,pugta parahatçylyga we adalatlylyga hyjuwy bolsa şol ulgamyň ilerilemegimi üpjün edÿän güÿçdir.Biz adamzadyň urşuň we parahatçylygÿň sepgidine näçe gezek barsada hemişe parahatçylygň ÿeňendigini bilÿäris we hut şu hadysanyň özi taryhyň onuň ösüşine ynanmak üçin esasdyr.Meseläniň özeni adamzadyň öz arzuwlan belentligine tarap taryhy ÿolda parahatçylyga tarap ÿolda ilerlemegi üçin nähili tagallalary etmegi bolÿanlygyňdadyr.
Şonuň bilen baglanşykly iňhäzirki taryh dünyäsyÿasatyndaky düÿpli  özgermeler  bilen häsiÿetlenÿär, olar hem köp babatda dünÿäniň we ynsanyň öňünde döreÿän täze meseleleri çözmek üçin milletler bileleşiginiň ähliumumy arkalaşykly tagallalarynyň aÿratyn ähmiÿeti sebäpli  ÿüze çykÿar, onuň orny ynsanyÿetiň tejribesine barabar barha artÿar. Özüniň dörän pursatyndan başlap, öz oňup bitaraplyk syÿasatyny jar eden biziň ÿaş döwleimiziň tejribesi şunuň bilen baglanşykly şühesiz gyzyklydyr.
Şöhratly ÿeňişlere beslenen we ÿitgi çekilen bäş müň ÿyldan uzak taryhy ÿoly geçen, türki halklaryň iň gadymylarynyň biri bolan tükmen halky Garaşsyz tükmen döwletini hakykatda täzeden berkarar etmegiň we milletiň iňňän gadymy we iňňän baÿ medeniÿetini köp asyrlyk gyraklatmadan soň täzeden dünÿä gatnaşyklaryna ornaşdyrmagyň täze zamanasyna gadam urdy. Özümiziň özara baglanyşykly dünÿä bileleşiginiň bir parçasydygymyza akyl ÿetirmek bilen, biz täze asyry dyrnyklylyk we howsyzlyk şertleriniň kepillendirilmeginiň pugta parahatçylyga umyt bilen, döredijilik we hyzmatdaşlyk ÿörelgeleriniň rüstemligine ynam bilen garşyladyk. Biziň  dünÿäniň  ilerleÿji ösüşi baradaky ynamly umytlarymyz  ÿigriminji asyryň taryhy sapaklaryna  esaslanyar,olar hem iki jahan urşunyň “sowuk uruş’’ döwründäki ÿadro gapma-garşylygynyň täsiri, sebitleÿin dawalaryň, tebigy we tehniki  apatlaryň, öňki Sowet soÿuzynyň düzuminde beÿleki döletler bilen bilelikde ÿaşaşmagyň netijeleri baglanşyklydyr. Men Sowet soÿuzynyň dargamagynyň taryhyň ösüş kanunlaryna laÿyklykda gutulgysyz olandygyny we ymuman alnanda asyda geçendigini öň hem aÿdypdym, häzir hem aÿdÿaryn.
Taryhyň görkezişi ÿaly,kiçi ÿauly has kuwatlly we tehniki mümkinçilikleri agdyk bolan başka bir halk tarapyndan mümkinçilikleri agdyk bolan başka bir halk tarapyndan müdimilik bolup egdirilmegi ÿatabyn etmegi mümkin däl. Jemgiÿetiň ösüşiniň kanuny ÿörelgelerine laÿyklykda imperiÿlar weÿran bölup, sütem şertlerinde öz medeniÿetini we dinini saklamagy we goramagy başaran halklara garaşsyz we azat ösüş  üçin mümkinçlik döreÿär. Özüniň Garaşsyzlygyny çylşyrymly döwürde jar eden Türkmenistanyň halky milli galkynyş taglymy esasynda jebisleşmegi başardy we täze zamananyň özgerişleri we kynçylyklary bilen baaglanşykly barabar çäeleri görmäge ukyplytdygyny subut etdi. Munyň özi halkymyzyň häsiÿtiniň parahatçylygy söÿüjilik, sabyr-takalyk, ynanmak, başganyň pikirini diňlemegi we özüniňkiniň deňletmegi başarmak ÿaly aÿratynlyklary netijesinde mümkin boldy. Hut şy aÿratynlyklar demokratiÿany biziň halkymyza dogabitdi mahsusdygy hakynda aÿtmaga esas beryär. Syÿasatda göçgünlilige ÿol bermän, milli döleti gurmagyň maksatnamasyny yzygiderli amala aşyrmaga girişdik, halkara gatnaşyklaryna goşylyşmagyň has amatly ÿollaryny gözledik. Her bir ädimiň bir tarapdan ÿurduň milli bähbitlerine, beÿleki tarapdan bolsa-sebitde durnyklylygy üpjin.etmäge halkara howpsuzlygyny pugtalandyrmaga laýyk bolmagyna üns berildi, sebäbi bu wezipeler aýrylmaz baglanyşyklydyr. Kabul edilen konstitusiýasy laýyklykda dowlet häkimiýetini we dolandyryşyň halkymyzyň baý syýasy-hukuk medeniýetine we aňyýet aýratynlyklaryna esaslandyrýan täze edaralary döredildi. Döwliň syýasy ulgamy hil taýdan täze derejä ýokary göterilip-netijede jemgyýetde sarsgynlaryň hem-de jemgyýetiň syýasy toparlanyşyklara bölünmeginiň öňi almak mümkin boldy.
Ylalaşdyryjylyk ÿörelgelerine eÿermek bilen,Türkmenistan BMG-niň aziÿa we ÿuwaş okeÿan sebtinde parahatçylyk we ÿaragsyzlanmak boÿunça sebitleÿin merkeziniň çärelerine işjeň gatnaşÿar.1996-njy ÿylyň Ruhnama aÿynda biziň ÿurdumyz Nÿu-ÿorkda Ÿadro ÿaragyny ÿaÿratmazlyk hakyndaky ähliumumy şertnama gol çekdi.1997-nji ÿylda Türkmenistan billeşen milletler guramasynyň baş assambileÿasynyň merkezi aziÿada ÿadro ÿaragyndan azat zolagy döretmek hakyndaky teklibini goldady hem-de bu baradaky kararnamanyň düzjileriniň biri boldy.
2004-nji ÿylyň baÿdak aÿnyň 28-nde BMG-niň 2005-2009-njy ÿyllar üçin ösüşe ÿardam etmek baradaky Çarçualy magsatnamasyna (UNDAF)gol çekilmegi Türkmenistanyň BMG bilen hemmetaraplaÿyn hyzmatdaşlygyň aÿdyň mysaly boldy.BMG tarapyndan Kabul edilen müňÿyllygyň ösüş magsatlarynyň çäklerinde ählumumy wezipeleri çözmäge gönükdirilen bu magsatnamanyň “Türkmenistany ykdysady,syÿas we medeni daÿdan ösdürmegiň 2020-nji ÿyla çenli baş ugry” milli magsatnamasynda berkidilen Türkmenistanyň magsatlaryna we milli bähbitlerine doly laÿyk gelmegi şol resmi nama gol çekmegiň aÿratyn ähmiÿetini görkezÿär.
Biz XXI asyrda BMG-nyň ulgamunuň parasatly özgerdilmeginiň zerurlygy baradaky umumy pikri goldaÿarys.Biz BMG-ni özgertmegiň,ÿöne ony dünÿädäki ornuny pugtalandyrmaga we giage tarap özgertmegiň tarapdarydyrys.
2003-nji ÿylyň garaşsyzlyk aÿynda Aşgabatda dabalaryň öňüni almak we durnukly öşüş boÿunça maslahatyň Merkezi aziÿa üçin birinji taogyry BMG-nyň we ŸHHG-niň howandarlygynda geçirildi.Öňüni alyş diplomatiÿasynyň ulanÿan serişdelerinň netijeliligini pugtalandymak bilen baglanşykly,biz merkezi aziÿa sebitinde BMG-niň öňüni alyş diplomatiÿasy boÿunça merkeziniň döredilmegini maksadlaÿyk hasap edÿäris.Türkmenistan şol merkeziň biziň bitarap döwletimiziň paÿtagtynda ÿerleşdirilmegine doly ÿardam etmäge taÿÿardyr.Mergezi aziÿa döwletleriniň baştutanlarynň döredilmegide dünÿäniň şu künjeginde ynanyşmagy pugtalandyrmagyň magsatlaryna hyzmat edip biler,şeÿle maslahat dartgynlylygyň güçlenmeginiň we dawalaryň öňüni almakda netijeli serişde bolar.
Milletler billeleşiginň ähli agza döwletleriniň arasyda deň hukukly adatly hyzmatdaşlyşyklaryny ÿola goÿmak häzirki zaman dünÿäsiniň baş wezipeleriniň biri bolup durÿar munuň özi çözgütleri özide diňe bir baş assambileÿanyň derejesinde we däl eÿsem BMG-niň komutetlerinde komisÿalarynda we beÿleki edaralarynda çözgütleri Kabul edilen mahaly käbir ÿurlar ÿa-da döwletler toparlary tarapyndan emir etmäge edilÿän synanşyklarň, Özüde şeÿlede synanşyklaryň halkara guramalarynyň, şol sanda BMG-niň abraÿa peÿdalanylyp edilmeginiň goşup deň hukukly we özara sarpa goÿmaga esaslnÿan hyzmatdaşlygyň umumylykda Kabul edilen kadalaryna we ÿörelgelerine asla ters gelÿänligini bellemek gerek.
BMG-niňagza döwletleriň öňüňde durÿan wezipeleriniň köpdürlülügi we çylşyrymlylygy äşgärdir. Olary dňe bilelikdäki tagallalar bilen ÿöne dünÿä billeleşiginiň agzasy bolan her bir ÿurdyň özboluşly ornuna we jogapkärçilige akyl ÿetirmek şertinde çözmek mümkindir parahatçylygy ykdysady,jemgiÿetçilik we medeni ösüşi pugtalandyrmagy magsat edinÿär Türkmenistan syÿasy işlere çemeleşmegiň hutn şeÿle ÿörelgesine eÿerÿär. BMG biziň ÿurdumyzyň onuň bilen sazlaşykly we peÿdaly hyzmatdaşlygy hemişe taÿarlanmagyna berk ynanyp biler.
Häzirki wagtda döwletleriň we olaryň baştutanlarynyň şeÿle hem uly halkara guramalarynyň täsiri we jogapkärçiligi ozal hemme wagtdakysyndan has ulydyr, olaryň adamlaryň häzirki geljekki nesilleriniň öňündäki borjy bolsa parahat ÿaşaşmagyň dartgynlykdan we zorlukdan saklanan ülňüsini döretmek ugrundaky onuň hadysalary pugtalandyrmakdan we ösdürmekden ybaratdyr. Durmuşyň öňe sürÿän derwaÿys talaby ÿurtlaryň arsynda täze bökdençlikleri döretmän, mümkin bolan halatlaryň ählisinde hyzmatdaşlyk gatnaşyklaryny ÿola goÿmakdyr. Biziň ÿurdumyzyň üÿtgewsiz çemeleşmesi dünÿäde täze, adalatly we ynanperwer tertibi ÿola goÿmak işinde iň ÿokary halkara guramasy hökmünde BMG-ni pugtalandyrmaga ÿardam bermekden ybaratdyr. Türkmenistan BMG-niň täsirini giňeltmek ugrunda, bu guramanyň ylalaşdyryjylyk mümkinçiliklerini artdyrmak ugrunda, ony ählumumy ösüşiň üÿtgeÿän şertlerine laÿyklykda mundan beÿläk-de ösdürmek ugrunda aÿgytly çykyş edÿär.
Benin
Benin Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.
Türkmenistanyň ''Halkbank'' döwlet täjirçilik banky
Türkmenistanyň Halkbank döwlet täjirçilik banky 2001-nji ýylyň maý aýynda Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary esasynda döredildi (öňki Türkmenistanyň Süýşirintgiler banky).
Häzirki wagtda bank öz müşderilerine milli manatda we daşary ýurt walýutasynda bank hyzmatlaryny 100-den gowragyny amala aşyrýar. Şunuň bilen baglylykda bank hyzmatlaryny hil taýdan täze, has ýokary derejä götermek,dünýä tejribesiniň öňdebaryjy usullaryny we innowasion tehnologiýalaryny ornaşdyrmak, pul serişdeleriniň kadaly dolanyşygyny üpjün etmek we ilatyň ýokarlanýan talaplaryna laýyk gelýän bank önümlerini (hyzmatlaryny) ösdürmek boýunça işler alnyp barylýar. Germaniýanyň öňdebaryjy banklarynyň biri bolan Commerzbank AG bankynda Nostro hasaplary açmak bilen bank halkara bazaryna çykmaklyga uly gadam basdy we ilat arasynda milli pulda kämilleşdirilen we çaltlandyrylan Gyrat pul geçirimleri müşderlere hyzmat etmäge başlady.
Bankyň karz syýasatynyň esasy maksady içerki önüm öndürijileri goldamaklyga we ýurtda telekeçiligiň ösmegine ýardam bermeklige gönükdirilendir.
Lýudmila Hruşkowa
Lýudmila Georgiýewna Hruşkowa (Людмила Георгиевна Хрушкова; 1948) — rus taryhçy, arheolog we sungatçy. Taryhy ylymlarynyň kandidaty (1978). Taryhy ylymlarynyň doktory (1991). Ol 100-den gowrak ylmy işiň awtorydyr.
Estoniýa
thumb|250px|right|Orta asyrlar Liwoniýasy. thumb|Estoniýa 2021 Estoniýa (Eesti), resmi ady — Estoniýa Respublikasy (Eesti Vabariik) — Ýewropada, Baltika deňziniň demirgazyk-gündogar kenarýakasynda bir döwlet, kenarlaryny Fin we Riga aýlaglarynyň suwlary ýuwýar.
Gündogarda Russiýa, günortada bolsa Latwiýa bilen serhetleşýär. Demirgazykda Finlýandiýadan Fin aýlagy, günbatarda bolsa, Şwesiýadan Baltika deňzi arkaly bölünip aýrylýar.
Bal­tika deň­zi­niň ak­wa­to­ri­ýa­syn­da­ky 1521 ada Es­to­ni­ýa de­giş­li­dir. Ola­ryň tut­ýan umu­my meý­da­ny 4,2 müň ine­dör­dül ki­lo­met­re ba­ra­bar­dyr. Ada­la­ryň iň ulu­la­ry Saa­re­maa we Hi­ýu­maa ada­la­ry­dyr. Ada­la­ryň tut­ýan meý­da­ny­nyň ulu­dy­gyna ga­ra­maz­dan, ýur­duň ila­ty­nyň 5 gö­te­ri­me go­la­ýy bu ada­lar­da ýa­şa­ýar. Es­to­ni­ýa­nyň ila­ty­nyň sa­ny 1,4 mil­lio­na ba­ra­bar­dyr. Döw­let di­li es­ton di­li ha­sap­lan­ýar. Şeý­le hem, rus di­li hem giň­den ula­nyl­ýar.
Döw­let gur­lu­şy
Es­to­ni­ýa­nyň Kons­ti­tu­si­ýa­sy 1992-nji ýyl­da ka­bul edil­di. Ol ýur­duň öň­ki baş ka­nun­la­ry­nyň öz­bo­luş­ly do­wa­my­dyr.
Riý­gi­ko­gy: Es­to­ni­ýa­nyň ýo­ka­ry ka­nun­çy­lyk eda­ra­sy Riý­gi­ko­gy­dyr. Bir pa­la­ta­ly par­la­men­tiň ag­za­la­ry halk ta­ra­pyn­dan 4 ýyl­lyk möh­le­te saý­lan­ýar. Par­la­men­tiň dü­zü­min­de 101 de­pu­tat bar.
Hö­kü­me­ti: Ýe­ri­ne ýe­ti­ri­ji hä­ki­mi­ýet Riý­gi­ko­gy­nyň öňün­de ha­sa­bat ber­ýär. Hö­kü­me­tiň baş­ly­gy­ny saý­la­mak hem-de hö­kü­me­ti ýa­tyr­mak Riý­gi­ko­gy­nyň yg­ty­ýar­ly­gy­na de­giş­li­dir.
Pre­zi­den­ti: Pre­zi­dent par­la­ment ta­ra­pyn­dan 5 ýyl­lyk möh­le­te saý­lan­ýar. Eger köp ses alyn­ma­dyk ha­la­tyn­da, on­da döw­let baş­tu­ta­ny­ny saý­law ýyg­na­gy saý­la­ýar. Oňa de­pu­tat­lar bi­len bir ha­tar­da ýer­li do­lan­dy­ryş edara­la­ry­nyň we­kil­le­ri hem gat­naş­ýar­lar.
Ka­zy­ýet ul­ga­my: Es­to­ni­ýa­nyň hu­kuk ul­ga­my, esa­sa­nam, ra­ýat hu­ku­gy Ger­ma­ni­ýa­nyň hu­kuk ul­ga­my­na meň­zeş­dir. Bu iki ýur­duň ara­syn­da­ky ta­ry­hy gat­na­şyk­lar bi­len bag­la­ny­şyk­ly­dyr. Hu­kuk ul­ga­my ga­raş­syz­dyr, ka­zy­lar he­mi­şe­lik bel­len­ýär we olar baş­ga bir we­zi­pe­de iş­läp bil­me­ýär.
Şä­her­le­ri: Es­to­ni­ýa­da şä­her de­re­je­sin­de 47 ilat­ly no­kat bar. Ýur­duň paý­tag­ty bo­lan Tal­lin şä­he­ri­niň 500 müň­den gow­rak ýa­şaý­jy­sy bar. Mun­dan baş­ga-da, Tar­tu, Koht­la-Ýar­wa we Nar­wa ýa­ly şä­her­le­riň hem ila­ty­nyň sa­ny 100 müň­den geç­ýär.
Yk­dy­sa­dy­ýe­ti
Es­to­ni­ýa in­dust­ri­al-ag­rar ýurt ha­sap­lan­ýar. Ma­şyn­gur­lu­şyk, hi­mi­ýa se­na­ga­ty, azyk se­na­ga­ty we ýe­ňil se­na­ga­ty has ösen­dir. Oba ho­ja­ly­gyn­da mal­dar­çy­ly­ga uly üns be­ril­ýär. Süýt we et önüm­le­ri­ni köp ön­dür­ýär­ler. Be­ýik Wa­tan­çy­lyk ur­şun­dan öň oba ho­ja­lyk pu­da­gy­na köp üns ber­lip­dir. Ýur­duň eks­port ed­ýän ha­ryt­la­ry­nyň ag­ram­ly bö­le­gi bu pu­da­gyň ha­sa­by­na ama­la aşy­ry­lyp­dyr. Soň­ky ýyl­lar­da se­na­gat pu­dak­la­ry­nyň ös­dü­ril­me­gi ug­run­da uly iş­ler dur­mu­şa ge­çi­ril­di. Mu­nuň ne­ti­je­sin­de ýe­ňil se­na­ga­ty, de­ňiz gä­mi gat­na­wy we ma­şyn gur­lu­şyk ugur­la­ryn­da uly ösüş­ler ga­za­nyl­dy.
Elekt­ron hö­kü­met
2000-nji ýyl­da Es­to­ni­ýa hö­kü­me­ti elekt­ron-hö­kü­met ul­ga­my­na geç­di. Mu­nuň ne­ti­je­sin­de Mi­nistr­ler Ka­bi­ne­ti­niň mej­lis­le­rin­de ka­gyz ula­nyl­man, in­ter­net ar­ka­ly res­mi­na­ma­la­ryň elekt­ron ul­ga­my ula­nyl­ma­ga baş­lan­dy. Ýur­duň çä­gin­dä­ki 500 eda­ra öz a­ra­la­ryn­da res­mi­na­ma­la­ry elekt­ron ul­ga­my ar­ka­ly alyş-ça­lyş ed­ýär.
Es­to­ni­ýa­da ila­tyň 71 gö­te­ri­mi in­ter­net ulga­myn­dan iş­jeň peý­da­lan­ýar. Maş­ga­la­la­ryň 63 gö­te­ri­mi­niň öýün­de öz komp­ýu­te­ri bar. Ýur­duň äh­li mek­dep­le­ri in­ter­net ul­ga­my­na bi­rik­di­ri­len­dir. Es­to­ni­ýa­nyň çä­gin­de 1100 sa­ny umu­my in­ter­net no­kat­la­ry he­re­ket ed­ýär. Ýurt­da 1000 go­laý zo­lak­da in­ter­ne­ti ka­bel­siz ulan­ma­ga müm­kin­çi­lik bar.
2005-nji ýyl­da Es­to­ni­ýa­nyň ýa­şaý­jy­la­ry il­kin­ji ge­zek in­ter­net ul­ga­my ar­ka­ly öýün­de otu­ran ýe­rin­den ýer­li do­lan­dy­ryş or­gan­la­ry­nyň saý­law­la­ryn­da ses ber­di­ler. 2007-nji ýyl­da dün­ýä­de il­kin­ji ge­zek Es­to­ni­ýa­da saý­law­çy­lar par­la­ment saý­law­la­ryn­da in­ter­net ar­ka­ly ses ber­di­ler. 2011-nji ýyl­da par­la­ment saý­law­la­ryn­da saý­law­çy­la­ryň 15,4 gö­te­ri­mi in­ter­net ar­ka­ly ses ber­di.
Halkara Zenanlar güni
Ykdysady, sosial we sysaýy deň hukuklyk ugrundaky göreşde aýallaryň halkara raýdaşlyk güni.
Bu baýramçylygyň başlangyjy 1857-nji ýylda Nýu-Ýork şäherinde dokma paýdarlar jemgyýetinde işleýän aýallaryň zähmet hakynyň pesligi we iş şertleriniň oňaýsyz bolany üçin gozgalaň turuzmalaryndan öz gözbaşyny alýar. Olar iş wagtlarynyň 16 sagatdan 10 sagada çenli azaltmagyny, iş hakynyň ýokarlandyrylmagyny talap edipdirler.
Halkara Zenanlar gününi her ýyl baýram etmek baradaky karar 1910-njy ýylda aýallaryň Kopengagende geçen 2-nji Halkara Konferensiýasynda Klara Setkiniň teklibi boýunça kabul edilýär. Ol ilkinji gezek 1911-nji ýylda Germaniýada, Awstraliýada, Şweýsariýada we Daniýada, 1913-nji ýylda Russiýada geçirilýär. 8-nji mart baýramçylyk däbi Awstriýanyň, Wengriýanyň, Germaniýanyň, Niderlandlaryň, Russiýanyň, ABŞ-nyň, Şweýsariýanyň we başga ýurtlaryň aýallarynyň hut şol güni baýramçylyk hökmünde belläp geçmeklerinden soň pugtalanýar.
19 fewral
Gregorian senenamasynda ýylyň 50-nji güni. Ýylyň soňyna çenli 315 gün bar.
Garaözek
Garaözek şäher. Garagalpagystan respublikasinda dëmirgazygynda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
bu şäher Türkmenistanyn Daşoguz welayatynda yerleshyar
SSSR-iň Owganystana goşun girizmegi
SSSR-iň Owganystana goşun girizmegi we onuň halkara gatnaşyklaryna täsiri.
Fermentatiw ingibitor
INGIBIOTORLAR (lat. inhibeo - togtatyan, duruzyan) - biyalogiyada fermentlerin aktiwligini peseldyan tebigy we sintetik maddalar: olar tasir edishleri, mahsus ayratynlyklary we bashga hasiyetleri boyunca tapawutlandyrylyar. Janly organazimde gecyan madda calshygynyn onumleri, fermentlerin tebigy I-y bolup bilyarler. I. fermentlerin katalitik tasirlerinin mehanizmini owrenmek, beloklaryn funkksiyonal toplarynyn tebigatyny takyklamak, durli-durli fermentatiw proseslerin madda calshygyndaky rolyny ashgar etmek ucin ginden ulanylyar. I-nyn praktiki ahmiyeti uludyr, mes zyyanly mor-mojeklere we hashal otlara garshy goreshmek ucin zaherli himikatlary ulanmaklyk I-yn shol organizmlerin yashamagy ucin mohum prosesleri ingibirlemek ukyplary bilen baglanshyklydyr. Kabir farmaklogik serishdelerin we dermanlaryn tasirleri hem fermantatiw reaksiyalaryn ingibirlenmegine esaslandyrylyar. “I” termini, esasan, haysyda bolsa bir cylshyrymly biologic prosesin gecmegine pasgel beryan maddalary (mesrelem osumligin osmeginin ingibiotorlary) gorkezmek ucin ulanylyar.
Ingi
INGI - icki organlaryn ya-da icrakde yerleshen dokumalaryn oz yerlerini uytgedip, dashky ortuginin bitewiligine zyyan yetirman, derasty ya-da myshsara kletcatka boshluklaryna cykmagy. Adamlarda koplenc garyn ingisi bolyar. I-nin doreyshine gora dogabitdi we son doran (operasiyadan son we bashga yagdaylarda) gornushleri bolup biler. Garyn I-sinin doran yerine gora gasyk, but, gobek, yanjyk we icki (diafragma, garyn yaglary) I-ler yaly gornushleri bolyar. I-nin doremegine garyn boshlugynyn diwarynda bolyan uytgeshmeler we anatomic gurlushynyn (gasyk ginishliginin we gobek halkasynyn)we bashgalaryn ayratynlyklary sebap bolyar. Shu sebaplerin utgashmagy netijesinde garyn boshlugynyn diwarynyn gowshak yerleri pokgeryar we I. haltasy doreyar. I. haltasyna ayry-ayry organlar (koplenc halatlarda ince icege, garyn yagy) giryar. Dashky I. onat bildiryar. Keselli yatanda I-nin pokgerip cykan yeri oz-ozunden ya-da cala basylanda, garyn boshlugyna gidyar. I otusdigice ulalyar we hereket edilende azar beryar. Deri astyndaky I haltasyna dushen organlara sahel bir zat bolsa zeper yetmegi mumkin. Icki organlar I haltasynda kop saklansalar, olar ozara bitishyar. Sheyle bolanda I-nin son yerine yetip bolmayar. I-nin agyr gornushi onun gysylmagydyr. Usgurlende we agyr fiziki ish we s.m zerarly bedene agram salynanda I.haltasyna icege dushup gysylyar. Sheyle yagdaylarda I-ni yerine eltmek kyn, ony operasiya etmeli.
Bejerilishi: I. dine hirurgiya yoly bilen bejerilyar. Yorite dany (bandaj) peydalanylanda, I wagtlayynca onatlashyar. Yone icki organlaryn ozara bitishmegine we garyn boshlugynyn gowshamagyna eltyar. I-nin beterleshmezligi ucin, ol hokman operasiya edilmelidir.
Profilaktikasy: nasaga bedenterbiye bilen meshgullanmak hroniki usgulewugin bejertmeklik, horlanmazlyk, asha semremezlik, ayallara gowreli wagty gushak (bandaj) danmaklyk we cagasy bolandan son, garyn muskullaryny massaj etmelik maslahat berilyar.
Mars
thumb|Mars (1980)
Mars, Myrryh (simwoly: ) Gün ulgamynda Günden uzaklygy boýunça dördünji planeta. Günüň töwereginde ondan ortaça 228 mln. km uzaklykda elliptik orbita boýunça hereket edýär. Bu uzaklyk perigelide 206 mln. km, afelide 249 mln. km çäginde üýtgäp durýar. Marsyň orbitasynyň ekliptikanyň tekizligine ýapgytlygy 1.8°. Onuň orbitadaky ortaça tizligi 24,2 km/sek bolup, Günüň daşynda 687 gije-gündizde bir aýlaw edýär. Marsyň, Ýeriň we Günüň asman giňişliginde biri-biriniň garşysynda ýerleşmegi ortaça her 780 gije-gündizden gaýtalanyp, şonda Mars bilen Ýeriň arasyndaky aralyk 56 mln. km-den 102 mln. km-e çenli üýtgäp durýar. Bu uzaklyk 56 mln. km bolanda Mars bilen Gün Ýere görä biri-biriniň garşysynda bolup, oňa beýik garşy durma diýilýär (her 15-17 ýyldan gaýtalanýar).
Mars öz adyny Gadymy Rimlileriň uruş hudaýyndan alýar. Munuň sebäbi, Marsyň gan reňkine meňzeş reňkiniň bardygyndandyr. Bu reňk pos reňkidir. Marsda ozallar suw we howa bolupdyr. Bu bolsa, Marsyň ýüzündäki demriň poslamagyna getiripdir.
Marsyň çyzykly (ortaça) diametri 6800 km, ýagny Ýeriň ýarym diametrinden ulurakdyr (0.53). Onuň polýar diametri ekwatordakysyndan 1:190 golaý kiçi, göwrümi Ýeriň göwrüminiň 0.15 bölegine barabardyr. Massasy 6,423×1023 kg (Ýeriň massasynyň 0.107 bölegi), ortaça dykyzlygy 3,97 g/sm3. Planetanyň üstünde agyrlyk güýjüniň tizlenmesi 3,72 m/sek2, ikinji kosmos tizligi bolsa 5,0 km/sek-dyr. Marsyň öz okunyň töwereginde aýlanma periody 24 sagat 37 minut 22.7 sekunt (Ýerdäki wagt birliklerinde). Marsyň ekwatorynyň tekizligi öz orbitasyna 25.2° burç bilen ýapgytlanýar, bu bolsa Marsda hem pasyllaryň çalyşmagyna sebäp bolýar, ýöne Marsyň pasyllary Ýeriňkä garanda 1.9 esse dowamlydyr.
thumb|upright=3|Mars (2006)|center
Mars planetasy gadym zamanlardan bäri alymlaryň üňsüni özüne çekýär. Eýýäm XIX asyryň başlarynda onuň hereket kanunlary açylypdyr (T. Brage we I. Kepler).
Marsyň üstünde birnäçe ýagty we tutuk menekleri saýgarmak bolýar. Olaryň birinjisini gury ýer, ikinjisini deňizler diýip atlandyrmak şertleşilendir. Planetanyň polýuslaryndaky pasyl boýunça üýtgäp durýan, demirgazyk we günorta polýar telpegi diýilýän ak menekler has oňat görünýär. Marsyň üstünde köp sanly halkalaýyn daglaryň we diametri 10–15 km bolan kraterleriň (diametri ýüzlerçe km-e ýetýänleri-de bar) bardygy anyklandy. Ägirt uly Koprat jülgesiniň çuňlugy 5 km-den gowrak, uzynlygy 500 km we ini 120 km-e ýakyn.
Mars geologik aktiw planetadyr. Spektral gözegçilikleriň netijesine görä, Marsyň atmosferasynyň düzümine kömürturşy gazy (CO2) 50-100%-e çenli, ujypsyz suw bugy we uglerod oksidi (CO) girýär. Polýar telpegi-de kömürturşy gazyň “gury buzundan” we az-kem adaty (suw) buzdan ybaratdyr. Marsda kislorodyň bolmazlygy, onda aňly ýaşaýşyň ýokdugyna güwä geçýär, emma pes formadaky ýaşaýşyň aýratyn-da anaerob formasyndakynyň bolmagy mümkin. Marsyň temperaturasy öz gije-gündiziniň dowamynda 50 K—300 K (-223-den +27 °C) aralykda üýtgäp durýar. Marsyň Fobos we Deýmos diýlip atlandyrylýan iki sany tebigy hemralary bar.
1974-nji ýylda “Mars” seriýaly sowet APS-leri bilen Marsy barlamak dowam etdirildi. Barlaglar netijesinde suwuň bardygy, atmosferasynda az mukdarda ozonyň bardygy, ionosferanyň bardygy anyklanyldy. Marsyň 60 sany suraty alyndy. Ol suratlarda kraterler, suw eroziýasynyň alamatlary we başgalar görünýär. Radioastronomik barlaglar hem geçirildi.
2005-nji ýylda Marsyň polýuslarynda köp mukdarda suwuň bardygy anyklandy. Häzirki wagtda suwuň nusgalary alnyp, barlaglar geçirilýär.
Awstraliýanyň we Okeaniýanyň halklary
Awstraliýanyň we Okeaniýanyň halklary
2.	Polineziýa halklary
4.	Melaneziýa halklary
a)	Olar ýerli ilat – oborygenler
b)	Amerikadan göçüp gelen ilat
c)	Aziýadan göçüp gelen ilat
Täze Kaledoniýanyň ilaty
1774-nji ý. Sotlandiýaly alym Jeýms – Kuk Täze Kaledoniýa  barýar. Ol bu ýerlere geň galyp seretmek bilen “Bu ýerler meniň Watanym eken” diýýär hem-de oňa Täze Kaledoniýa  diýip at berýärler.Sebäbi Şotlandiýanyň  köne ady  kaledoniýadyr. Bu söz şondan gelip çykypdyr. Şeýdip Täze Kaledoniýa taryha  girýär. Täze Kaledoniýanyň ilaty bu ýere takmynan  10 müň ýyl  öň çemesi  göçüp  gelipdir. Ol ýerde melaneýzleriň we polineýzleriň  täsiriniň bolan   bolmagy mümkin. Bu ýerleriň ýerli ilaty  ikisiniň  gatnaşmagynda  emele gelipdir diýen  çaklamalar bar. Ol ýeriniň ilaty tire gurluşynda  ýaşapdyr we ýewropalylar gelende  fijilerden soň  iň ösen halk bolupdyr. (Olaryň ählisi hem Okeaniýanyň ilaty). Fijiniň ilaty – birnäçe taýpalardan durýa. Olar bu ýere b.e. öňki 2 müňýyllykda göçüp gelip başlaýarlar we ol sosial  dowam  edipdir. Fijililer polineziýalylara medeniýeti we gurluşy boýunça ýakyndyr. Olarda gaýyk gurmaklyk örän ösüpdir. Gaýyk satypdyrlar. Şeýle hem olarda  haby sungat we ylym hat-d başga ýerden  gelip olaryň  harby sungatyny  öwrenipdirler. Fiji halky halk hökmünde XIX  asyryň  ahyrlarynda  emele gelipdir. Fiji adasyny basyp almak  üçin  uruşlar gidipdir. 1874-nji ý. Fiji Angliýanyň koloniýasyna  öwrülýär. Fiji halkynyň 96% başga ýerden  göçüp gelen  ilat, 4 % ýerli gadymy halklaryň  nesilleri hasaplanýar. 50% dürli wagtlarda Hindistandan  göçüp gelen  ilat hasaplanýar. Dini garaýyşlary üýtgäp durýar.
Gawaý adalary: Okeaniýanyň dg-da  ýerleşmek bilen  100-çe  ownuk adalardan  ybaratdyr. Bu adalar Ýewropalylar tarapyndan ilkinji gezek 1555 ý. Açylypdy. Ýöne ol ikinji  1778 ýylda  Ýewropalylara  ýene-de mälim bolýar. Birinji gezek bu ýere ispanlar barýar we soň ýadyndan çykarýar. Ikinji gezek Jeýms – Kuk tarapyndan açylýar. XVIII asyryň 70-nji ýyllaryndan başlap Gawaý adalary özleşdirilip başlanýar. 1778 ý ol ýerde 300 müň çemesi adam  bar eken. Soň ol ýerde adam sany gitdigiçe koloniýa syýasaty netijesinde  azalýar. Häzirki wagtda ýerli ilatyň  wekilleri  metiňler bilen birlikde ilatyň  10% düzýärler. Her bir ilatyň öz metiňleri bar. Sebäbi ýerli ilatyň  göçüp gelen  ilaty bilen  gatyşmagynda  emele  gelen ilat metiň  hasaplanýar. Maori taýpasy Okeaniýanyň iň yza galak halklarynyň  taýpalarynyň  biri bolupdyr. Olarda maldarçylyk bolmandyr. Diňe üýrmeýän it  saklapdyrlar. Bu ýerde XIX asyryň ortalaryndan başlap iňlisleriň  täsiri güýçlenip başlapdyr. Dürli taryhy döwülerde Täze Zellandiýa göçüp gelýänleriň  düzümi çalt üýtgäp başlaýar, öň bu ýere  aziýalylar göçüp gelýän bolsalar, soňky wagtlarda   Britan adalaryndan  göçüp gelen  ýewropalylar (iňlisler, şotlandlar, irlandlar) agdyklyk edip başlaýar. Soňky wagtlarda bolsa dürli adalaryndan  bu ýere göçüp gelýänleriň  sany artdy. Eger Awstraliýada gatyşyk nika gatnaşyklary örän seýrek bolýan  bolsa, Maorillerde  iňlis-maori gatyşyk maşgalalaryň  sany has artyp başlaýar. Maorileriň esasy bölegi iňlis  dilinde  gepleýär. 300 müňe golaý ýerli ilatyň  diňe 20 müňe golaýy maori dilinde  gepleýär. Häzirki wagtda Täze Zellandiýanyň 80% göçüp gelen ilat hasaplanýar. Döwlet dili iňlis dili. Maoriler ilatyň 8% düzýär.
Mikroneziýanyň ilaty:
-Mikroneziýanyň ilatynyň  gelip çykyşy baradaky mesele  iň bir dawaly, jedelli meseleleriň  biridir. Sebäbi bu ilat nireden gelip çykdyka diýen sowala  3 hili jogap bar. Alymlaryň bir topary ýerli ilat diýse,  ikinji topary bu ýere polineziýalylar göçüp gelendirler diýýär. Üçünji topar ýerli ilat bilen göçüp gelen ilatyň ýagny  gatyşyk halkyň   wekilleri  diýýärler. Şu üçunji teoriýa ylymda hakykata ýakyn diýip hasaplanýar.
Günbatar Mikroneziýanyň ilaty has yza galak ilat hasaplanypdyr. Olaryň arasynda çamorri taýpasy  hasam yza galak  hasaplanypdyr. Olar ýönekeý zatlary-da başarmandyrlar. Ok we ýaş ýasap bilmändirler. Ýöne naýzalary bolupdyr. Čamorriler naýzalarynyň yzlaryndaky çişi  adam süňklerinden  edýän ekenler. Ozleriniň dişlerini gara reňk bilen  reňkläpdirler.
XVIII – XIX asyrlarda jemgyýetçilik  gurluşy boýunça   synpy jemgyýete  geçiş döwründe  ýaşapdyrlar. Bu ýerde enelik urugy  bolupdyr. Aýallaryň roly ýokary bolupdyr. Eger adamsy aýalynyň  biwepalyk edýändigini bilse hem ony jezalandyryp  bilmändir. Tersine aýaly öz adamsynyň  biwepalyk edýändigini  duýsa onda ony  jezalandyryp bilipdir.. Dürli pullar ýüze çykyp başlapdyr. Degirmen daşlary, pyşbaganyň ýokarky gapagy esasy pul bermegi  bolupdyr.
Gündogar Mikroneziýanyň ilaty,  olardan has ösen  bolupdyr. Ýöne gündogar Mikroneziýanyň ilatynyň  maşgala  durmuşynda  berk nika  gatnaşyklary  bolmandyr. XIX – XX asyrlarda mikroneziýanyň  territoriýasyny  ABŞ  özüniň harby  ? hökmünde peýdalanýar. Häzirki wagtda ABŞ bu ýerini özüniň  ýadro ýaragynyň  synagy  üçin  ulanýar. Harby platformalar döredýän ABŞ-nyň  bu geçirýän cäeleri  halk üçin  tragediýadyr. Sebäbi ol dürli keselleriň döremegine  getirýär.
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy – Türkmenistanyň migrasiýa ulgamyny düzgünleşdirmek, migrasiýa babatdaky döwlet syýasatynyň durmuşa geçirilmegini, Türkmenistanyň migrasiýa meseleleri boýunça halkara borçnamalarynyň berjaý edilmegini üpjün edýän döwlet dolandyryş gullugy bolup durýar.
Türkmenistanyň Prezidentiniň 2003-nji ýylyň 21-nji fewralynda çykaran 6133 belgili karary esasynda Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugy ady bilen döredildi. 2008-nji ýylyň 17-nji aprelinde Türkmenistanyň Daşary ýurt raýatlaryny hasaba alyş döwlet gullugynyň ady, Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy diýlip üýtgedildi. Gullugyň ygtyýarlygyna Türkmenistana gelýän daşary ýurt raýatlarynyň giriş-çykyşyny hasaba almak we olaryň hasabany ýöretmek, olara Türkmenistana gelmek-gitmek çakylyk hatlaryny hem-de wiza, ýaşamak üçin ygtyýarnama, işlemäge rugsatnama resmileşdirýär.
2004-nji ýyldan başlap, Türkmenistanyň raýatlarynyň ýurduň Döwlet serhedinden çykyş-girişlerini hasaba almak hem-de 2005-nji ýyldan başlap, Türkmenistanyň raýatlygyna kabul etmek, Türkmenistanyň raýatlygyny dikeltmek, Türkmenistanyň raýatlygyndan çykmak boýunça resminamalary kabul etmek we olary taýýarlamak, Türkmenistanyň raýatlarynyň daşary ýurda hemişelik ýaşamaga göçüp gitmek üçin rugsatnamalary resmileşdirmek bilen bagly işleri ýerine ýetirip başlady.
2008-nji ýylyň iýul aýyndan başlap, Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugy tarapyndan Halkara ülňelerine laýyk gelýän (IKAO) Türkmenistanyň raýatlaryna Biometrik maglumatly pasport resmileşdirilip başlandy. Häzirki wagtda Türkmenistanyň ähli welaýat müdirliklerinde we Aşgabat şäherinde hem-de etrap, şäher bölümlerinde Türkmenistanyň raýatlaryna pasportlar resmileşdirilýär.
TDMG-y tarapyndan raýatlara hyzmat bermek üçin 01.04.2017-nji ýylda "Onlaýn Hyzmatlar" bölümçesi döredildi. Bu bölümçede raýatlaryň wagtlaryny tygşytly ulanmalary üçin  Biometrik maglumatly pasport resmileşdirilende elektron ýüz tutmalary kabul edilip başlandy. Şeýle hem, ýüz tutmalaryň ýagdaýyny öwrenmek mümkinçiligi hem döredildi.
Bulardan başga-da, 01.02.2013-nji ýylda “Maglumat ibermek” bölümçesi döredilip, migrasiýa ulgamyna degişli soraglara gysga wagtyň içinde jogaplamak mümkinçiligi bar. Şeýle hem TDMG-nyň web saýtynda Türkmenistanyň syýasy we jemgyýetçilik wakalary bilen yzygiderli tanyşdyrýan türkmen, rus, iňlis dillerinde habarlar ýerleşdirilýär.
Türkmenistanyň Prezidentiniň, Türkmenistanda sporty ösdürmeklik baradaky aladalaryndan ugur alyp, TDMG-da “Migrasiýa” woleýbol topary hem-de “Migrasiýa” futzal toparlary hereket edýär. Bu toparlar Türkmenistanyň çäginde, şeýle-de daşary ýurtlarda geçirilýän halkara ýaryşlarda (çempionatlarda) üstünlikli çykyş edip, ýokary derejeleri gazanyp gelýär.
Türkmenistanyň Döwlet migrasiýa gullugynyň welaýat müdirlikleriniň salgylary we telefon belgileri barada;
1.Aşgabat şäheri boýunça müdirligi,  Aşgabat şäheriniň Azady köçesiniň 57-nji jaýy. (993 12) 94-10-35
2.Arkadag şäheri boýunça müdirligi,  Aşgabat şäheriniň Kerim Gurbannepesow köçesiniň 7-nji jaýy. (993 12) 57-08-00
3.Mary welayaty boýunça müdirligi, Mary şäheriniň Mollanepes köçesiniň 9-njy jayy. (993 522) 6-96-90.
4.Lebap welaýaty boýunça müdirligi, Lebap welaýaty Çärjew etraby Boýrabap geňeşligi Hojamiresen oba Jeýhun köçesiniň 2-nji jaýy. (993 422) 2-08-10
6.Balkan welaýaty boýunça müdirligi, Balkanabat şäheriniň 146-njy kwartalynyň 42-nji jaýy. (993 222) 6-02-68.
7.Daşoguz welaýaty boýunça müdirligi, Daşoguz şäheriniň Al-Horezmi köçesiniň 20-nji jaýy. (993 322) 9-04-49.
Bellikler
__NEWSECTIONLINK__
Angliýa XI-XV asyrlarda
Mowzuk : Angliýa XI-XV asyrlarda
1.	Angliýa XI-XIII asyrlarda
2.	XIII asyrda Angliýanyň ykdysady ösüşi. Obada synpy göreşiň ýetileşmegi. Iňlis parlamenti.
Sapagyň wezipesi: Mukaddes Ruhnamadan görmüşi ýaly “Türkmenistanyň mejlisi onuň deputatlary her etrapda halk tarapyndan saýlanýan halk wekileri” şundan ugur alyp Angliýadaky oba we şäherlerdäki öz gerişleri iňlis parlamaneti bilen baglanyşdyryp talyplaryň aňyna ýetirmek.
XI asyryň ortalarynda Angliýada iri ýer eýeçilik düzgüni hokum sürýärdi, ýöne ol ahyryna çenli tamamlanmandy. Daýhanalaryň ep-esli bölegi ýurdyň demirgazyk Günbatarynda azat bolupdyrlar. Olar ýer ýelerine bagly däldi. Üstüsine XI asyryň ýarymynda Normand çözuşlary hem başlandy. Onuň başynda Normand we Gerzogy Wilgelm durupdyr. 1966 ýylyň Ruhnama aýynda La-Manşy ýüzüp geçip Angliýanyň g.o. goşuny bilen düşleýär. Normandlaryň atly we ýer goşuny köp we oňat ýaraglandy, anglo-sokson koroly Garoldyň daýhan ýer goşuny gysagly düzülipdir. Garold şäheri boýün egenden soň Wilgelm Londony eýeledi. Angliýanyň koroly Wilgelm I basybalyjy (1066-1087) boldy. Normond baronlaryň bütin ýurdy boýun egdirmek üçin birnäçe ýyl geçdi. Daýhan gozgalandlary başlandy. 1069 we 1071 ýylda ýurdyň d.g. we d.g. gün dog-da bolan gozgalaňlarda daýhan obalaryny ýakdylar, ýaşaýjylaryň öldürdiler. Boşan ýeler 10-larça ýylap boşap ýatdy. Anglosakson ýerleriniň ýerleride basybalyjylara geçdi. Şeýdip iri ýer eýelerine “baronlar” diýip at beripdir. Orta we maýda ýer eýelerine rysarlar diýipdirler. Buthana we dünýewi administratiw işleride hem anglosaksonlar Fransiýadan gelip çykan normandlar eýelediler.
Korolyň tokaýynda daýhan aw etse onuň gözüni oýpdyr. 1986-nji ýylda ýörite hasaby geçirilýär, ol Angliýanyň taryhynda “Aýlyganç sud kitaby” diýen at bilen girdi. Dünýä ýaşamagyny bes etmeli diýen jümleler bardy. Onda haýsy graflykda, haýsy ýerler patyşa degişli, haysy ruhana, daýhanyň senýora her baronyň näçe wassaly bar, azallarynyň sany, pomestýeleriň takmyny girdeýjileri ýazylypdy.
Şu kitap name maksat bilen ýazyldy. Ýazuwa geçirmegiň iki maksady bardy: 1. Korol öz wassalynyň ýeriniň möçberine bilmek isledi, şeýdip ol kesgitli iş talap etjekdi. 2. Korol dogry maglumat alyp ylatdan alynýan salgydyň möçberini kesgitlejekdi. Xi asyrda Angliýada “Willon” – termini (oba ilaty ýaşaýjysy) ýene-de belli bolmadyk mazmuny bardy. XII asyrda Angliýada, Fransiýadan tapawutly garaşly diýmegi hem aňladypdyr. Norman çozuşlarynyň netijesinde Angliýada ýer eýeçilik duzgüni berkedi. XI asyryň ahyrynda XII asyryň başynda Angliýada “Aýylyganç sud” kitabyndan görnüşi ýäly 1,5 mln ilat ýaşapdyr. Garaýşly daýhanlar monor hojalygyny ýöredipdirler. Ol işläp bermek bilen baglanyşykly bolupdyr.
Willon – garaşly daýhan
Ýer eýesi – domen
Bardari- nadeli bolan garaşly daýhan olar az bolupdyrlar. Oň aşaky gatlak serwlerdi, iň kyn işleri ýerine ýetirip nadellerde bolmandyr. Azat daýhanyň ýagdaýy normand çozuşlardan soň kynlaşdy. XII asyrda krepostnoý daýhana öwrülip bolar, barşinany ýerine ýetiripdirler. Willonlar durmuşa çykanlarynda-da salgyt töläpdirler. Angliýada şaher X-XI asyrlarda ýüze çykýär. Ýüzlerçe şäherler bolup, olarda ilatyň 5% golaý y ýaşapdyr.
Söwda-da uly roly Angliýa oýnapdyr. Golaýy, mal söwdasy, çörek, deri. Bu taýda şowhunly bazarlar uly rol oýnapdyr. Wençesterka, Bosten, Stamdgor, Flandriň Italiýa territoriýasynda söwdagärler gelipdir. Şäherde gatlaklar döräpdir. Korol ýerinde sinýor korolyň özi bolupdyr. Söwda geldiýasyna diňe söwdagärler däl, käbir hünärmentler hem giripdir. Hünärmentleriň gildeýasy (sehi) bolupdyr. Täze gelen normand baronlary korolyň wassaly bolup koralyň goşunyna girýäni köpdi. Buharda-da “Meniň wassylymyň wassaly meniň wassalym” diýen hukuk bolupdyr.
Wilgelm kontrolygy güýçlendirmek üçin dolandyryşda çäreleri gördy. Angliýany graflyklara bölünýärdi, olaryň başynda serifler durupdyr.
Olary korol belläpdir. Olar administratiw sud, salgyt, girdeýji işlerine jogap beripdirler. Şeýdip iňlis halkynyň üstünden eziş güýclendi, beýleki tarapdan söwda ösdi, şaherler janlandy. Koroly rysalar buthan goldaýardy. Korol hem olary ýeňilikler döredipdir. Wilgelmy şäherler hem goldapdyr. Genrih I (1100 - 1135) Wilgelmiň kiçi oglunyň döwründe dolandyryş işini korol maslahaty korol kurýasy uly rol oýnapdyr, oruhud administratiw we maliýa gurama bolupdyr. Oňa iri ýer eýeleri korolyň sülçuleri korolyň iş dolandyryjylary “şahmat tagtasy görnüşndäki palaty” korolyň girdeýjisiniň ýgnapdyr. Genrih I aradan (1135) çykandan soň onuň ogulary bilen Matilda diýen gyzynyň arasynda tagt ugrunda göreş başlanýar, netijede Matildany ogly Genrih II Plantagenet geçýar (1154-1189) oňa diňe Angliýada däl, Fransiýanyň Anžu Men, Turen, Pualu, Akwitaniýä ýerleride degişlidir.
Sutda oturdaşlary belledi. Netijede sinýor kuri birden sud işleri gelip başlady. Genrih II geçiren sud reformasy iri ýer eýeleriniň islegini kanagatlandyrdy. Netijede korolyň girdeýjise artdy. Genrih II harby reforma geçirdi. Azat adam korolyň islän wagty ýarag bilen ýörişe taýýar bolmalydy. Genrih II buthana sudyna gözekçilik etmek synanşygy başa barmady.
XII asyryň 2 ýarymynda Yrlandiýa eýelemeklige başlandy. 1169-1170 ýylarda ýöriş edilipdir. 1171 ýylda Genrih II özi hem gelýär. Irlandlary boýun igdirip berkitme “PEÝL” döredýar. Gelgindiler bilen ýerli ilatyň dil aýratynlyklary XII asyrda ýetipdir. Diňe ýokarky gatlak patyşa ýolbaşçylary we ýuristler iňlis dili bilen bilelekde fransuz, latin dillerini döwlet edaralarynda ulanypdyrlar.
XIII asyrda Angliýada oba bilen şäheri aýrylyp başlady. Bu şäherde çöregiň bahasynyň gymmatlamagyna getiripdir. XIII asyrda pul rentasy giň ýaýrapdyr. Ýöne krepostnoý barşina wotçinasy saklanypdyr.
XIII asyrda iňlis obasynda iki garaýyş ýüze çykýär: 1. Konserwatiw, 2. Progressiw. Söwda pul gatnaşyklary ösdügiçe iri ýer eýeleriň salgytlary artypdyr. Renta barşinasyny ýerine ýetirmek Willonlaryň, azat daýhanlaryň ýüregine düşüpdir, bu bolsa syýasy göreşlere getiripdir. Şonuň dolandyran döwründe (1199-1216) Genrih II kiçi oglunyň döwründe göreşiň iki etaby boldy. Netijede halkyň üstünde zulum ediş güýçlendi. Ýerleri ellerinden aldylar halanmadyk magnatlary öldüripdirler. Baronlary buthana goldaýardy (bularda-da näzyrlar döräpdir). 1202-1204 ýylardaky fransuz koroly Flippz Awgustyň döwründe fransuzlar Ioanyň Fransiýadaky käbir ýerçiliklerini basyp alypdyr. Normandiýa Anžy, Ment, Turen, Pantinyň bir bölegini eýeläpdi. 1212 ýylda papa Ipponenty III bulla çykaryp Iona gerek patyşa tagtyna fransuz koroly Filipp II geçirmegi talap edýär. 1213 ýylda Ioan papanyň Wassaly diýip özüni hasap etdi, 1000 marka kmüş tölegi papa tölekikligini halkyň öňünde boýun alýar, bu masgaraçylykly synag närazyçylygy güýçlenderýär. 1215 ýylda rysarlar baronlar korola oňä garşy göreşe başlaýar. Kondonlylar olara şäheriň gapysyny açyp beripdirler. 1215 ýylyň 15 Oguz aýynda “Erkinligiň beýik hatyrasyna”  gal çekýär. Onuň maddalarynyň köpüsi baron we buthana iri ýeleriniň hukuklaryny goldapdyr. Korol olary nusag etmejigini  eýeçiligine eldegez mesiz edýär. 25 barondan ýörite komitet döredilýär. Olar patyşanyň  partiýany berjaý edişine gözekçilik e edipdirler. Ýer ýetirmedik halat oňa garşy uruşa taýar bolýarlar. Ondan suran ýeňillikler rysarlara we azat daýhanlara berilipdir. Azat adamlara korol çinownikleriniň salgytlarynyň kemeltjigini boýun alypdyr. Ölçeg we agşam birlegi kesgitlenipdir. Beýik partiýa ö döwri üçin progressiw rol oýnapdyr. Ýöne partiýa ýerine ýetirelmäk soň uruş başlanýär. Ioan ölýär. Onuň ýaşajyk ogly Genrih III (1216-1272) baronlar. Korol diýip yglan edipdirler. Dapa fransuzlara Angliýanyň basyp alyjylaryny talamaga rugsat beripdir. Sebäbi fransuzlar oňa ýakyn bolupdyrlar. Baronlar patyşadan syýasy reformalara geçirmegi talap edipdirler.
Döwlet işlerine seretmek üçin 15 baronyň geňeşi we 12 baronyň häkman gatnaşýan maslahatlary ýylda 3 gezek çagyrylypdyr. 1259 ýylda rysalar özbaşdak syýasy talaplary öňe sürüpdirler. Genrih III Oksford prowisinden boýun gaçyrypdyr (baron alidarhiýa režemi). Netijede 1263 ýylda graždanlyk uruşy başlanypdyr. Söwda oligarhiýasy agyr ýagdaýa düşýär. Mandgora Londondan 15 müňli goşun iberýär. Genrih III we onuň ogly Eduard ýesir düşýär. Şeýdip Mondgor Angliýanyň dolandyryjysy. Korolyň tarapdarlarynyň pomestiýalaryny ýümrupdyrlar. Prins Eduard ýesirlikden gaçan soň baronlaryň bir bölegi onuň tarapyna geçýär. 1265-nji ýylda Iwşemiň golaýynda Mondgory ýeňip, özüni hem öldürýärler. Genrih III-de baronlar hem rysarlara guruplylara daýanmak halky saklap bolmajygyny duýpdyrlar. Graždanlyk uruşynyň netijesinde mejlis döräpdir. Baron rysar şaherli deputatlar maslahatlar geçiripdirlar. Eduard I (1227-1307) döwürde parlament (mejlis) gutarnyjly döräpdir. Ýer eýeçileriniň döwleti berkitmek, iri ýer eýeleriniň sud ýeňillikleri aýrylypdyr. Mejlis korola rysarlara we şäher dolandyryjylaryna daýanmagy ündäpdir. Iňlis mejlisi fransuz mejlisinden tapawutlandyrypdyr. Olara baş ştatlar geçirilip korolyň çagyran ýepiskoplary salgydyň möçberini korol mejlis bilen ylalaşypdyr. XIV asyrda mejlis 2 palatasy bölünipdir: 1. Ýokary lordlar palatasy; 2. Aşaky obşina palatasy. Oňa rysarlar şaherden iberlenler gatnaşypdyr. Iňlis mejlisi edil beýleki orta asyr asyr aklar ýaly iri ýer eýeleriň synpyna hyzmat edipdir. Nähili bolsada XIII-XIV asyrda mejlis progressiw rol oýbapdyr. Ol eziji synp bolan iri ýer eýeleriň – baronlara garanda  korolyň syýasatyny rysar we şäherleriniň islegini nähili bolsada kanagatlandyrmaga çalyşypdyr. Iri ýer eýeleriniň islegini kanagatlandyryp eduard I we onuň orun tutarlary basypalyjylykly uruşlary alyp barypdyrlar. 1282-1283 nji ýyl Eduard I Angliýa Uelsi birikdiripdir. Uels iri ýer eýeleriniň ýerlerini öz iri ýer eýelerini paýlap beripdir. Şotland koroly Aleksandr III (1286) aradan çykandan soň ol ýerleri berikdirmek isläpdir. 1306-1314-njy bolan geňeşe Şotland rysarlary gatnaşyp özbaşdak döwleti  saklap galypdyrlar.
XIV asyryň 4 çärýeginde iňlis obalarynda kommutasiýa rentasy uly oýnapdyr. Daýhanlar şahsy azatlyklaryny goraýarlar. Barşinany ýer ýetirmenden boýun gaçyrypdyr hem-de hakuna tutma işçi köprak zerur bolupdyr. Daýhanlaryň köpüşi d.g. etraplaryna göçüpdirler, sewbäbi bu ýerlerde ekspluatasiýa gowşak bolupdyr.
Ustüsine 1348 ýylda Angliýanyň üstüsine mergi keselide abanypdyr “Gara ölüm”. Ilaty 41 bölegini gyrypdyr. Işçiler azalyk iş haky ýoary göterilipdir. XIV asyrda iri ýer eýeler döwleti “işçi” kabul edýär. 1. kanun 1349 ýylyň ordanasy Eduard III (1327-1377) tarapyndan kabul edilip 12 ýaşdan 60 ýäş çenli aýal erkek, çagalygyna garamazdan hususy ýer bolmadyklara mergä çenli tölenen hany tölenip işlemegi buýurýar. Bellenen möhletden öň gitse daýhany tussak edipdirler. Şu kanuny maksady iri ýer eýeleri we şaher ýolbaşçylary ýeňil gazaç bilen üpjün etmekdi. Şeýlelikde öňki (şäherlere giden iri ýer eýelerine) monarlaryny willonlara yzyna tabşyrmaly. Iňlis obasynda “işçi kanuny” netijesinde synpy göreş ýitileşdi. Iş kanuny oba hojalyk işçi ýäryşyň soýuzy döredi.
XIV asyryň ortalarynda Robin Gud we onuň tarapdarlary tokaý gaçan çinownik, ruhanlar gaçanlar hem herekete goşulypdyr. XIV asyryň 2 ýarymynda şaherde masterler bilen podmasteriýlarynyň arasynda garşylyk ýitileşdi, iş haky artyrmak, iş wagtyny kemeltmegi talap edýärdiler. 100 ýylyk urşuň netijesinde halk garyplaşypdy. Angliýada katoliki buthany reforma geçirmegini talap edipdirler. XIV asyryň 70 ýyllarynda okstorf uniwersitetiniň professory  Džon Wiklif (1320-1384) buthanany döwlete boýun egmeli diýip düşündirmäge çalyşýar. Pons Wiklifi sud etmekçi bolanda bütin Londonyň halky ony gorap çykyş edýär. Ol Bibliýanyň latyn dilinden iňlis diline tejrime etmegi talap edipdir. Ol rysarlar bilen şäherleriň islegino oňladyp çykyş etdi. Halkyň arasyndan Jon Boly saýlanyp. Ol buthananyň desýatinasyny ýatyrmagy talap edipdir. Ol Angliýada hemme zat oňat bolsun diýsiňiz, hemme zat umumy bolmalydyr, Wassalam lordam. Bolmaz diýip daýhanlaryň garyplaryň islegini beýan edipdir. XIV asyryň ahyrynda iňlis daýhanlarynyň ýagdaýy erbetleşipdir. Korol Riçard II (1377-1399) döwründe mejlis täze salgyt sistemasyny girizýär. Bu bolsa 1381 ýylda Angliýanyň g.o. g.d-da. 999 graflygynda 9999 döremegine sebäp bolupdyr. Kent daýhanlary Jon Boly tussalykdan çykarýar. Ýuliý Toýler hem hereketleriň birine ýolbaşçylyk edýär. Ol harby işden oňät baş çykarany üçin halkyň arasynda adraýdan peýdalanypdyr.