Türkmenistan_Mezolit_we_Neolit_zamanlarynda
Soňky ýyllarda Gündogar Türkmenistanda Gowurdakda Balahana dagynyň Gündogaryndan giçki mezolit  dowrüne  degişli ilki durmuş adamlaryň duralgasynyň hem üsti açyldy. Arheologik tapyndylar mezolit döwrüniň adamlarynyň awçylyk, balyk tutmak, ir-iýmiş çöplemek bilen meşgullanandygyny tassyklaýar. Ýokarda agzalan mezolit zamanynyň adamlarynyň düşelgelerinden bekräniň, çökäniň, zagaranyň, keçiriň süňk galyndylarynyň köp tapylmagy balyk tutmaklygyň, ony iýmit  höküminde peýdalanmaklygyň ösendigini aňladýar.Iň gadymy adamlaryň durmuşynda balyk tutmaklygyň möhüm rol oýnandygyna seretmezden, mezolit zamanynda adamlaryň durmuşynda awçylyk esasy orunda durupdyr. Bu ýagdaýy Jebel gowagyndan, Damdamçeşmeden tapylan ýabany haýwanlaryň: goýunyň, geçiniň, gulanyň, öküziň, gureniň, pişigiň süňkleri tassyklaýar. Mezolit zamanynyň adamlary ep-esli derejede kämilleşen zähmet gurallary, aw üçin ýaraglary bolup daşdan ýiti uçly naýzalar, dürli ölçegli uçluklar, ok-ýaýlar hyzmat edipdir. Ýygnaýjylyk olaryň hojalygynda möhüm orny eýeläpdir. Öndüriji güýçleriň ösüşiniň taryhynda ýaýyň we peýkamyň uly ähmiýeti bolupdyr. ýaý we peýkam tehniki tejribäniň kem-kemden we uzak wagtly  jemlenmesiniň, adamyň zähmet tejribesiniň, onuň praktiki bilimleriniň yzygiderli baýlaşmagynyň netijesi bolupdyr. Ýaýyň oýlanyp tapylmagy,daşdan ýasalan gödek gurallardan ýaýa we peýkama geçilmegi, düýpli öwrülşige getiripdir. Awçylyk düzgüninden haýwanlary eldeki etmeklige, ilkidurmuş maldarçylygyna geçmeklige getirilýär. Ýabany haýwanlary eldekileşdirmek gaty uzak wagty öz içine alypdyr hem-de çylşyrymly bolupdyr. Ýer ýüzünde 140 müň haýwan ýaşap şondan diňe 47-si eldekileşdirilendir. Ilkinji eldekileşdirilen haýwan it bolupdyr. Geçileri, goýunlary, doňuz eldekileşdirmek b.e.öňki 7 müň ýyllyga, ýagny giçki mezolit  döwrüne  degişlidir. II Damdamçeşmeden tapylan geçiniň goýnuň süňk galyndylary, şol döwürde ownuk şahly maldarçyulyga geçmekligiň başlanandygyny habar berýär. Munuň özi awçylyga, balykçylyga, ýygnaýjylyga daýanýan hojalyk durmuşynda täze has ähmiýetli pudagyň  elementleriniň ýüze çykyp başlandygyny aňladýar. Gowaklardan tapylan däne owguçlar Türkmenistanyň medolitik taýplarynyň durmuşynda ýabany ösümliklerden, ilkinji nobatda däneli ösümlikleri çöplemeginde uly ähmiýete eýe bolandygyny aňladýar. Hojalygyň täze pudaklarynyň emele gelmegi, olaryň kämilleşip başlamagy neolit döwri – täze daş asyry üçin  häsiýetli  alamatlaryň biridir. Şol bir taryhy döwürde dünýäniň dürli ýerlerinde ýaşan adamlaryň durmuşynda sosial-ykdysady gatnaşyklar dürli depginde ösüpdir. Şu ýagdaý Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan iň gadymy ýaşaýjylar üçin hem häsiýetlidir. Neolit zamanynda Türkmenistanyň günorta dag eteklerinde  ekerançylyk medeniýeti giň ýaýran bolsa, Günbatar- we Demirgazykda,  ýygnaýjylaryň, balykçylaryň, maldarlaryň özboluşly medeniýeti dowam edipdir. Jebel, II Damdamçeşme, Gaýly ýaly köp medeni gatlakly gowaklardan, Üstýurtda Kemal çöketliginden, aşaky Uzboýyň golaýyndan, Balkandagyň demirgazygyndan, neolit zamanyna degişli  köp sanly tapyndylar tapyldy. Jebel gowagyndan tapylan çakmakdaşdan ýasalan iri tyglar, peýkam uçlary, palçykdan ýasalan gap-çanaklaryň nusgalary, däne owmak üçin niýetlenen ýasy daş ownuklary,  goýundyr geçiniň, jerendir balygyň süňk galyndylary neolit döwründe ýaşan adamlaryň awçylyk, ýygnaýjylyk balyk tutmak bilen bir  wagtda  maldarçylyk bilen hem  meşgullanandygyny aňladýar. Tapyndylar eýýam mezolit döwründe Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan adamlaryň durmuşynda  özboluşly aýratynlyklaryň peýda  bolandygyny subut edýär. Hut şu döwürden başlap olarda sosial-ykdysady, medeni babatda ösüş has çaltlaşypdyr. Mezolit zamanynyň ruhy medeniýeti hakynda olaryň özlerini deňziň ýalpyldawuk balykgulajyklaryny dakynyp bezenmek adaty  düşünje berýär. Jebel gowagyndan tapylan daş gurallar giçki mezolite,  keramiki önümler bolsa neolit zamanyna, irki bürünç asyryna degişlidir. Bu tapyndylar Günbatar Türkmenistanyň çäklerinde iň gadymy döwürden başlap ýaşaýşyň üznüksiz dowam edendigini, adamlaryň dürli taryhy döwürlerde özboluşly ýaşaýşynyň, zähmet gurallarynyň medeniýetiniň  bolandygyny  anyklamaga ýardam edýär. Gowaklardan tapylan adamlaryň peýdalanan zähmet gurallarynyň görkezmegine görä, indi adamlar haýwanlaryň hamyny eýelemek, süňk we agaç ýonmak, ol ýerden zähmet gurallaryny ýasamak bilen  meşgullanypdyrlar. Aýry-aýry medeni gatlaklardan tapylan zähmet gurallarynyň  esasy bölegi haýwanlaryň süňkünden ýasalypdyr. Ýöne ol gurallar has gödek, işlemek üçin oňaýsyz bolupdyr. Mezolit zamanynyň aýaklarynda daş gurallary belli bir forma berilipdir. Olaryň funksiýalary artyp, şol gurallaryň kömegi bilen işiň birnäçe  görnüşleri ýerine ýetirilipdir. Ösümlikleriň miwelerini çürtipdirler, köküni köweläpdirler,  haýwanlaryň etini böleklere bölüpdirler,  derisini soýupdyrlar, hamyny gazapdyrlar.