cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rimiň taryhy
253-nji ýylda reýn  goşunlary Desiniň  egindeşi  tanymal  senator  Waleriany  imperator  diýip jar edipdirler. Walerian (253-260ýý) bilen  ogly Galliýeniň  (253-268ýý) dolandyran  döwründe  çökgünlik  çuňlaşypdyr. Gotlar we beýleki  taýpalar Dunaýyň   aňyrsyndan  üznüksiz  çozupdyrlar. Birnäçe şäherler we obalar  ýakylypdyr. German taýpalarynyň frank we alemann bileleşikleri döräpdir. Olar Ýokarky we Aşaky Germaniýa, Galliýa we Demirgazyk Ispaniýa  çenli çozupdyrlar. Demirgazyk Afrika welaýatlaryna  mawritaniýanyň  Çarwalary we beýleki  taýpalar çozupdyrlar. Gündogarda parslaryň  zor salmagy güýçlenipdir.
B.e. öň 56-njy ýylda trimwirler jedelli meseleleri çözmek üçin  Luka (D.g. Etruriýa) şäherinde  düşüşypdyrlar. B.e. öň 55-nji ýylda Pompeý we Krass konsul bolupdyrlar. Wezipesiniň möhleti geçensoň  bolsa, Krass Siriýa welaýatyna, Pompeý ispan welaýatlaryna   dolandyrmaga  bellendiler. Sezar bolsa ýene-de  5 ýyl  Galliýada dolandyrmaga  möhlet aldy. Bu ylalaşyk kanuny güýje eýe bolupdyr.
Rim imperiýasynyň içerki ýagdaýyny  berkitmek we  paýtagtda  asudalygy  ýola goýmak üçin  Awrelian  Rim şäheriniň  iň garyp ilatyna  galla paýlamak  ulgamyny  üýtgedipdir. Ol däne paýlamaga  derek  zeýtun  ýagy we duz  goşulyp bişirilen  çörek paýlamagy  buýrupdyr.
Adatdan daşary ýagdaý (agyr uruş, gozgalaňlar, plebeýleriň Rimden gitmegi) ýüze çykanda dictator we onuň orunbasary bolan atly goşunyň baştutany saýlanypdyr. Diktatora ähli wezipeli adamlar boýun egipdirler. Ýöne diktatora 6 aýdan kö häkimiýet başynda durmak rugsat edilmändir.
Awrelian pul özgerdişini  geçirmäge  we pul  zikgelemegiň  täze düzgünlerini  girizmäge   synanyşypdyr.Bu bolsa  rim zikgejanasynda  işleýän  hünärmentleriň   we  gullaryň  uly gozgalaň  turuzmagyna  getiripdir. Gozgalaňy basp ýatyrypdyrlar.
Judeýada gozgalaň  basylyp ýatyrylyp, Iýerusalim  zabt edilip anlypdyr we  ýakylypdyr. Müňlerçesi ýesir edilip satylypdyr, köpler bolsa, Judeýadan  gaçypdyrlar.
4. B.e.öň I müňýyllygyň II çärýeginde Italiýanyň beýleki halkyýetleri lkidurmuş gurluşynyň şertlerinde ýaşaýan mahaly, etrusklarda döwlet guramasynyň ýonekeý görnüşleri ýüze çykypdyr. Olarda ekerançylyk, metal işläp bejermeklik, keramika önümçiligi (bukkero – gara reňkli gaplar), sowda ösüpdir.
Ýöne dini edebiýaty we antik awtorlaryň  berýän  maglumatlaryny  öwrenmek arkaly  alymlar başgaça  netije  çykarýarlar.
3.Diokletianyň we Konstantiniň  özgerdişleri Rim imperiýasyny  çökgünlik ýagdaýyndan  çykaryp,  gysga  wagtlap onuň  öňki syýasy  kuwwatyny  dikeltdiler. VI asyrda Rim döwleti ýokary halkara  abraýyny saklapdyr. Serhetlerde ýagdaý  kadaly saklanypdyr, taýpa bileleşmelerinden  bolan  wagşylaryň  harby toparlary hakynatutmalar hökmünde  Rime  höwes  bilen  gulluga  durupdyrlar. Tutuş taýpalar Imperiýanyň araçäklerine  kolonlar ýa-da  federatlar hökmünde  göçüp gelipdirler.
Häzirki wagta çenli hristian  buthanaçylary  tarapyndan  goldanylýan  kanuny  çaklama  görä hristian  dinini Iýegoşua  (grekçe – Iisus) diýen  biri esaslandyrypdyr. Oňa yzyna eýerijiler Hristos we Halasgär diýipdirler. Ol indeýleriň  gadymy we keramatly  şäherjiginde  Awgustyň   prinsipaty  döwründe  doglupdyr. Iisusyň maşgalasy  Müsüre  gaçmaly  bolupdyr. Sebäbi patyşa Irod  onuň  doglandygyny eşidip, Wifliýemde  ähli täze  doglan  oglanjyklary gyrdyrypdyr. Giçräk Iisus Palestinanyň  demirgazygynda, Nazaretde ýaşapdyr. 30 ýaşynda ol maşgalasyndan  gidip,  ýanyna gelýänleri  Jordan derýasynda  ýuwundyryp, günälerinden  arassalaýan  wagyzçy Joannyň  ýanyna  barypdyr. Şondan soň Iisus täze dini  wagyz edip başlapdyr. Onuň töweregine 12 sany okuwçysy – apostollar – Andreý, Matfeý, Pýotr, Foma, Joann, Juda, Ýakow, Filipp we beýl. Ýygnanypdyrlar.
III asyryň çökgünligi döwründe  erkin  adamlaryň  fiziki  zähmete  bolan  garaýşy hem  üýtgäp başlapdyr. Muňa barha  giň  ýaýraýan hristiançylyk  hem öz  täsirini  ýetiripdir.
1.	B.e.öň III asyrda ellinçilik döwletleriň ýagdaýy.
Rim mobilitetindäki garşydaşlaryndan üstün çykansoň Sezar optimatlaryň isleýän çärelerinden  geçirip ugrapdyr. Mugt çörek alýan Rim raýatlarynyň sany 320 müňden 150 müne getirilipdir. Hünärmentleriň bileleşiklerini döretmek gadagan edilipdir.
Halk ntribuny Klawdiý Gaý Flamininiň täsiri bilen senatorlara söwda gämilerini edinmegi gadagan edýän kanuny girizipdir.
Bulardan aşakda Kapuýa, Kumy ýaly şäherler durupdyrlar. Olaryň dolandyryşy Rimden oberilen prefektiň gözegçiliginde bolupdyr. Ilaty ses bermäge hukuksyz raýaty hasaplanypdyr. Galan jemagatlar bileleşikdeşler hasaplanypdyrlar. Rim-italiýa bileleşigine girýänleriň ählisi üçin umumy zat, ol hem bularyň özbaşdak daşary syýasat ýöretmek hukugyny ýitirmegi, Rime ýarag, goşun, gämi, ýer bermeli bolandyklarydyr. Rim-italiýa birleşmesiniň emele gelmegi Italiýanyň dürli etraplarynyň ykdysady we medeni taýdan  ýakynlaşmagyna ýardam edipdir.
Edilleriň borçlary şäherde tertip-düzgüne seretmek, şäheriň abadanlygy, azyk barada alada etmek, jemgyýetçilik oýunlaryny guramak bolupdyr. Kwestorlar gazna gözegçilik edipdirler, harby ýörişlerde konsullaryň ýanynda gidipdirler, ýesirleri we harby oljany satmaga ygtyýar edipdirler.
Gaý Mariniň döwründen başlap her legion nyşan hökmünde ganatlaryny ýazyp duran kümüş bürgüdi alypdyr. Ony uzyn sapyň ýokarsynda göterip, legionyň öňünden äkidipdirler. Kogortanyň nyşany sapa berkidilen baýdak bolupdyr. Gaý Mariý goşunyň urşujylaryny 3 topara bölüpdir:
Galla ekmeklik hem giň gerim alypdyr. Italiýada gallanyň hasyllylygy 15 sentnere ýetipdir. Italiýanyň oba hojalygynda täze pudaklar: maldarçylyk we öý guşçylygy ösdürilipdir. Mal we guş Italiýada gadym wagtlardan bäri hem saklanypdyr. Yöne b.e.öň II-I asyrlarda girdejili pudaga öwrülipdir. B.e.öň öň II-I asyrlarda Italiýada oba hojalygynyň güýçli ösmeginiň esasy sebäpleri:
Gannibal golaýda keltler bilen bolan uruşda Rim gowşandyr öýdüp, harby hereketleri başlamagy karar edipdir. Ol b.e.öň 219-njy ýylda Rimiň arkadagy Sagunt şäherini eýeläpdir (Iberiýanyň gündogar kenarynda). Bu bolsa Rim bilen uruşmaga bahana bolupdyr.
Walerian parslara  garşy uruşda  260-njy ýylda  ýesir düşüpdir. Şondan soň täze  imperatorlar peýda  bolupdyr. Gotlaryň, alemanlaryň çozuşlary güýçlenipdir. 262-nji ýylda Palmira şäheriniň  häkimi  Odenat Rimiň  gündogar welaýatlaryny  öz eline  alypdyr. Sisiliýada, Gresiýada , Kiçi Aziýada , Galliýada  gullaryň we kolonlaryň  gozgalaňlary bolup geçipdir. Gazna boşapdyr. Galliýen onuň üstüni  garyndyly  teňneleri  ýasamak bilen  ýapjak bolupdyr. Urşujylara we çinowniklere  önüm  görnüşinde  hak  töläp baslapdyrlar.
268-nji ýylda abraydan düşen  Galliýen   dildüwşük netijesinde  öldürilipdir. Dildüwşüjiler illiriýaly Klawdini  imperator diýip  jar edipdirler..
Awrelian dunaý  welaýatlaryna  gotlaryň  täze çozuşlaryny  yzyna serpikdirip, soňra  dunaý  serhetlerini  berkidipdir. 271-nji ýylda Demirgazyk Italiýa  alemannlar çozuş edip,  olar Plasensiniň  ýanynda  rimlileri ýeňipdirler. Olar Orta Italiýa we Rime  howp salypdyrlar. Adatdan daşary çäeler arkaly alemannlary Alp daglaryndan  aňyrky ýerlere  kowup çykarmak Awreliana  zordan  başardypdyr.
Günbatar Rimiň käbir derejede jebisleşmegine  gunnlar tarapyndan  howp abanmagy  sebäp bolupdyr.
Mowzuk: Günbatar Rim imperiýasynyň ýykylmagy
1.B.e. öň 49-njy ýylyň Türkmenbaşy aýynyň  10-da  Sezar  gowy taýyarlyk görüp, Sizalpin Galliýasynyň  Italiýanyň esasy bölegi bilen serhetdeş bolan Rubikon derýasyndan geçipdir. Ol ilki biraz ikirjeňlenip, soňra: “Bije atyldy” diýen taryhy sözlerini aýdypdyr. Sezar özüniň bikanun hereketini  halk tribunlarynyň  hukuklaryny  goraýandygy bilen düşündiripdir. Pompeý, Sezara garşydaş konsullar, senatorlar Rimden Brundizi  tarapa gaçyp, deňziň ahyrsyna geçipdirler. Sezar Rimi eýeläpdir. Şäherleriň birnäcesi, Pompeýiň taşlap gaçan goşunynyň hem birbölegi Sezaryň  tarapyna geçipdir.
B.e.öň 390-njy ýylda Etrusiýa çozupdyrlar. Etrusklar Rim bilen bileleşip, gallar bilen urşupdyrlar. Rimliler ýeňlipdir. Gallar Rimi alypdyrlar we ýakypdyrlar. Diňe Kapitaliý rimlileriň elinde galypdyr. Kapitoliýdäki rimlileri gazlar halas edipdir diýen gürrüň hem saklanyp galypdyr.
Antoniniň ölmegi  we Müsüriň  basylyp alynmagy  bilen, Rimiň  raýatlyk uruşlary tamamlanypdyr. Indi Rimiň ýeke-täk höümdary Gaý Ýuliý Sezar Oktawian  bolup,  Rimiň  taryhynyň  imperiýa  döwri başlanypdyr.
Feodosiý dini jedelleriň  döwletde   dartgynly ýagdaýy  döredýändigine düşünipdir. Ol katolik – nikeýaçy bolandygy üçin,  380-nji ýylda  “Katolik dini barada” edikt çykarypdyr. Ol katolik dinine  uýmagyň  hökmanydygyny  yglan edipdir. Ariançylyk  gazaply  yzarlanypdyr. Butparazçylyk has-da rehimsiz yzarlanypdyr. Olaryň ybadathanalary, butlry ýumrulypdyr. Butparazçylyk däp-dessurlaryny  ölüm howpy bilen  gadagan  edipdir. 393-nji ýylda antik  butparazçylyk  dininiň  we medeniýetiniň  nyşany  bolan olimpiýa  oýunlary  iň soňky gezek  geçirilipdir. Olimpiýa ybadathanalary  ýumrulypdyr. 395-nji ýylda Feodosiý ölüpdir. Onuň wesýeti boýunça  Imperiýa ogullarynyň  arasynda  ikä bölünipdir: 11 ýaşly Gonoriý Günbataryň  awgusty, 18 ýaşlyArkadiý Gündogaryň  awgusty bolupdyr.
Gadymy Rimiň iri taryhçylaryndan biri Fransiýada M.Dýuro de la Mall (1777-1857) bolup, ol “Rimlileriň syýasy ykdysadyýeti” diýen işini ýazypdyr. XIX asyryň I ýarymynda rim taryhyny öwrenmeklige rus alymlaryndan    MGU-nyň professorlary D.L.Krýukow, T.N.Granowskiý, S.W.Ýeşewskiý uly goşant goşupdyrlar.
Konstantin döwlet işlerinde  Diokletianyň  özgerdişlerini dowam eden  hem bolsa, dini syýasatynda  onuň garşydaşy  bolupdyr. Konstantin hristiançylykda  we kuwwatly  buthana  guramasynda  imperatoryň  çäklendirilmedik  häkimýetiniň  daýanjyny  görüpdir. Şeýle hem Konstantin Diokletianyň  dini yzarlamalarynyň  netije bermändigini görüpdir.
3.	Apennin ýarym adasynyň günortasyny grekler Italiýa diýip atlandyryp başlapdyrlar. Ol ýerde öri meýdanlary köp ekeni. Italiýa sözi “Witulus” – göle, “Witaliýa” ýa-da “Italiýa” – göleleriň ýurdy diýen manyny aňladypdyr. Biziň eramyzdan öň III asyrda bu at ütin Apennin ýarym adasyna ýaýrapdyr.
1. B.e.öň II asyryň soňky iki öngünliginde Rimiň halkara ýagdaýy dartgynly bolupdyr. Sebäbi şonuň öň ýanyndaky wakalar dolandyryjy toparlaryň daşarky syýasata bolan ünsüni gowşadypdylar.
Müsürdäki Ptolemeýleriň patyşalygy bilen Rimiň öňden gelýän bileleşigi dowam edipdir. Şol wagtlar birmahalky  kuwwatly döwlet bolan Selewkitler parfiýalylaryň  zarbasy bilen dargap başlapdyr. Kiçi Aziýada Aristonigiň gozgalaňy basylyp ýatyrylan soň umumy ýagdaý parahat bolupdyr. Ýöne Rim esasy daşary syýasatyň çylşyrymlaşmagyna Afrikada garaşypdyr. Karfogen ýumrulyp, Afrika welaýaty döredilensoň Rim Numidiýanyň içerki işlerine gatyşyp ugrapdyr. Rim senaty Numidiýanyň üç welaýata bölüpdir. Senat muny b.e.öň 118-nji ýylda ölen aýal patyşa Misipsanyň mirasdarlarynyň kanuny talaplaryny ýerine ýetirmekçi bolýandygy bilen düşündiripdir. Ýöne mirasdarlaryň biri bolan Ýugurta rimlileriň Numidiýany ýok etjek bolýandyklaryna düşünip, beýleki  mirasdarlary öldüripdir we ýurduny güýç bilen  birleşdiripdir. Şol uruş wagtynda Ýugurta şäherlerindäki rim we italik söwdagärlerini hem ýok edipdir. Bu bolsa Rime uruş yglan etmegi aňladypdyr. Ýugurtany dürli demirgazyk Afrika taýpalary goldapdyr. Rimiň içerki ýagdaýy gowy bolmansoň, senat urşuň öňüni diplomatik ýol bilen almaga synanyşypdyr. Ýöne Ýugurta muňa ýol bermändir. Şonuň üçinem b.e.öň 111-nji ýylda Rim uruş hereketlerine başlamaga mejbur bolupdyr. Ýugurta Rimiň harby baştutanlarynyň köpüsini satyn alypdyr. Rimliler juda şowsuz hereket edipdirler. B.e.öň 109-njy ýylda Ýugurta Sutula söweşinde olary güýçli ýeňlişe sezewar edipdir. Rim Ýugurta bilen şertnama baglaşmaly bolupdyr. Şondan soň Ýugurta has güýçlenipdir. Ony rim agalygyna garşy göreşiji hökmünde görüp, gutullaryň köp taýpalary we mawritan patyşasy Bokh hem goldamagy makul bilipdir.
oňa has ösen medeniýetli grekleriň we etrusklaryň täsiri ýetipdir.rimliler latyn dilinde gürläpdirler we öz dilini grek, sabin, etrusk dilleriniň sözleri bilen baýlaşdyrypdyrlar. Iň gadymy latyn ýazgysy b.e.öň VII asyryň ahyryna degişlidir. Latyn elipbiýi grek elipbiýiniň esasynda döräpdir. B.eöň IV asyrda ony Appiý Klawdiý özgermelere sezewar edipdir we latyn elipbiýi kämil görnüşe eýe bolupdyr. Rimliler dini goraýyşlary ýönekeý ekeni, Rimliler -kapitoliý möjegine, samnitler – öküze, pisenler – daşdeşene…çokunypdyrlar. Olarda totemizm, fetişzm, aminizm düşünjeleri bolupdyr. Olar dürli hudaýlara hem ynanypdyrlar. Ýupiter we Mars-latynlaryň, Kwirin – sabinleriň taýpa hudaýy ekeni. Ýöne soňra olar umumyrim hudaýlary derejesine çykyp, harby häsiýete eýe bolupdyrlar. Ýupiter, Ýunona, Minewa hudaýlaryna Kapitoliýde sežde edilipdir. Awentinde bolsa plebeýleriň hudaýlarynyň üçlügi – Serera, Liber, Libera döräpdir. Söwdanyň ösmegi bilen Merkuriý (greklerde Germes) peýda bolupdyr.
B.e.öň I müňýyllykda Italiýanyň ilaty hindiýewropa dillerinde gürleýän dürli taýpalardan ybarat bolup, olaryň arasynda italikler has tapawutlanýarlar. Italikler gelmişek halk haspalanýar. Ýöne olaryň nireden gelendigi jedelli meseledir. Italiklerden başga-da Italiýada grekler we illiriýalylar ornaşypdyrlar. Grekler bu taýda b.e.öň II müňýylykda ilkinji gezek peýda bolup, b.e.öň VIII asyrda köpçülikleýin göçüp gelipdirler we Kompaniýada, Günorta Italiýada, Gündogar Sisiliýada koloniýalar esaslandyrypdyrlar.
Imperiýa uly bolansoň, içerki we daşarky ýagdaýlaryň çylşyrymlaşmagy netijesinde  ýurdy 2 merkezden dolandyrmak  hem aňsat bolmandyr. 293-nji ýylda Diokletian uly serkerdeleriň biri Gaý Galerini öz kömekçisi edip, oňa sezar derejesini berýär. Oňa Sirmium şäherini paýtagt edinip, Balkan ýarym adasyny dolandyrmaga beripdir. Günbataryň awgusty Maksimian hem Flawiý Konstansiý Hlory sezar derejesini berip, öz kömekçisi diýip yglan edipdir. Konstansiý Hlor Galliýany we Britaniýany dolandyryp, onuň merkezi şäheri Awgusta Trewerow  (häzirki Trir) şäheri bolupdyr. Kömekçileriň ikisi hem bir günde sezar edilip, Gaý Galeriý Diokletianyň gyzyny, Konstansiýa Hlor  hem Maksimianyň gyzlygyna  öýlenipdirler. Awgustlar sezarlary ogullyga alypdyrlar. Ýene 20-ýyldan awgustlar öz ýerlerini sezarlara bermekligi karar edipdirler. Olar hem öz ýerlerine serkerdelerden  sezarlary saýlamaly ekeni. Bu döwlet dolandyrylyşy tetrarhiýa, ýagny dörtleriň hämiýeti diýlip atlandyrylypdyr. Imperatorlaryň hudaýlaşdyrylmagy olaryň ýanyna  barmaklygy kynlaşdyrypdyr, olaryň janyna  kast  etmek  howpuny  azaldypdyr. Sezarlaryň geljekde awgust bolmaklary bolsa  özüni imperator diýip yglan edýänleriň sanynyň  azalmagyna  getiripdir.
Täze emele gelen şertlerde Rimiň öňki harby guralyşy möwritini ötüripdir. Rimiň uzak ýerlerde alyp baran dowamly uruşlary netijesinde rim daýhanlary tozupdyrlar we emläk boýunça aşaky gatlaga geçip, gulluk etmek hukugyny ýitiripdirler.
Tiz wagtdan Antoniý gelip, Brunduziý portuna düşýär. Antoniý bilen Oktawianyň  arasynda açyk çaknyşyk bolmaýar. Olar ylalaşyk baglaşypdyrlar.Ylalaşyk dul galan Antoniý bilen  Oktawianyň  uýasy Oktawiýa ikisiniň  nikasy arkaly berkidilipdir.
Etrusk mazarlaryndan müsür gaplary, sfinks şekillendirilen düýeguşuň ýumurtgalary, pil süňkünden ýasalan zatlar, Siriýadan, Kiprden getirilen altyn we kümüş gaplar, grek gara we gyzyl şekilli wazalary, Baltika kenaryndan getirilen ýantar monjuklar tapylypdyr. Hojaýynlar jaýlananda olaryň gullaryny ölýänçä uruşdyrmak däbi bolupdyr. Etruriýanyň günrtasynda Tarkwinleriň urugy öňe saýlanypdyr. Olar soňra Rimde hem dolandyrypdyrlar. Etrusklarda maşgalada aýallaryň orny ýokary bolupdyr. Ýazgylarda etrusklar kakasynyň ady bilen ejesiniň adyny bile görkezipdirler.
Uly awgust ýokary häkimýete eýe bolupdyr. Diokletian öňki welaýatlaryň  araçäklerini üýtgetmek üçin, ownuk welaýatlaryň ýüz sanysyny döredipdir. Rim aýratyn 101-nji welaýat bolupdyr. Welaýatlaryň özgerdilmegi olaryň III asyrda güýçlenen özbaşdaklyga  ymtylmalaryny  gowşadypdyr. Birnäçe welaýat dioseze birleşipdir. 12 sany diosez bolupdyr. Diosezleri imperator tarapyndan bellenilýän wikariler dolandyrypdyrlar. Welaýatlary dolandyrýanlara rektorlar diýlipdir. Olar wikarilere tabyn bolupdyrlar. Rim öňki gurluşyny saklapdyr. Ol indi paýtagt bolmandyr. Rimiň senaty Rim şäheriniň  maslahatyna öwrülipdir.
B.e.öň 454-nji ýýlda halk tribuny Isiliniň teklibi bilen Awentindäki (Rimiň eteginde) ýerleri has garyp raýatlara paýlap beripdirler.
Klawdiý II häkimýet başyna gelen  wagty ýurtda  bitewilik  bolmandyr.
2.	Makedoniýa we Siriýa garşy uruşlar.
Rimliler Sisiliýany basyp alyp, Gannibaly Karfogenden kesipdirler. (b.e.öň 211 ý).
Pultorhyň maglumatlaryna görä, şondan soň Gannibal bütin Italiýany diýen ýaly ele alypdyr. Köp taýpalar, Rimden soň II şäher bolan Kapuýa hem meýletin boýun egipdir. Gannibal b.e.öň 215-nji ýýlda makedon patyşasy Filipp V-ni Italiýa çozmaga yrypdyr. Ýöne rimliler diplomatik ýol bilen onuň öňüni alyp bilipdirler. Olar Etoliýa bileleşigini Makedoniýa garşy göreşe itekläpdirler. Şonuň üçinem Filipp V Gresiýada uruşmaly bolupdyr. Rim goşunyna Fabiý Maksimi we  Klawdiý Marselli baştutan belläpdirler. Olar goşuny birnäçe bölege bölüpdirler. Goşunyň bir bölegi Gannibally Italiýada gabamaly, onuň hereketine päsgel bermeli ekeni, beýleki bölegi Sisiliýa iberilipdir, üçünji goşun bölümi Iberiýa iberilip, ol ýerde Gannibalyň dogany Gastrubalyň baştutanlygyndaky karfogen goşunlaryny  baglamalydy. Kem-kemden Gannibalyň esasy bazalary bilen aragatnaşyklary kesilipdir. Italiýaly goşuny hem ýok edilipdir.
Rimlilere garşy sowsuz  çykyş, Messanyň  peýda  bolmagyna  bolan umytlar lapykeçlik döredipdir. Indeýleriň köpüsi Kiçi Aziýada, Gresiýada, Makedoniýada, Italiýada, Rimde ornaşypdyrlar.
2.	Plebeýleriň patrisilere garşy göreşi.
Medeniýetiň möhüm taraplarynyň birem hukuk döredijiligi bolupdyr. Döwlet ýok mahaly adat hukugy boýunça rimlileriň durmuşy kadalaşdyrylypdyr. Soňra hukuk kadalary işlenip düzülipdir. Hukuk çeşmeleri bolup, adat hukugy patyşa kanunlary, komissiýalaryň Kabul eden kanunlary hyzmat edipdir.
1.	Rim jemgyýeti we döwleti b.e. öň  70-50-nji ýyllarda
B.e.öň IV asyryň I ýarymynda şäher pretorlarynyň wezipesi döredilip, olar kanunlary düşündiripdirler. Rimiň döräninden b.e.öň IV asyryň ahyryna çenli aralyk arhaik hukuk döwri hasaplanylýar.
Günbatar Rim imperiýasynda  bolsa imperatoryň  merkezi häkimýeti  saklanyp galýardy.
Sewer ömrüniň ahyrynda  Britaniýada  uruşlar alyp barypdyr. Ol şo taýda hem 211-nji ýylda  keselläp aradan  çykypdyr. Septimiý Sewer ölensoň, onuň ogullary  Karakalla lakamly Mark Awreliý Antonin we Geta  ikisi  imperator diýlip yglan   edilipdir. Olar bir-birini ýigrenipdirler. Britaniýadan Rime  gaýdýarkalar ýolda  Karakalla  dogany  Getany öldüripdir, onuň  tarapdarlaryny  hem ýok edipdir.
Senat Rimiň döwlet durmuşynda uly orun tutupdyr. Kanunlar ilki senat tarapyndan  seredilip, soň halk ýýgnagynyň  garamagyna  geçirilipdir. Halk ýygnagynda kabul edilen kanun senat tarapyndan tassyklanansoň güýje giripdir. Senat halk ýygnagyna gözegçilik edipdir we işini ugrukdyrypdyr. Wezipelere saýlanan magistratlar senata hasabat beripdirler we oňa bagly bolupdyrlar. B.e.öňki IV asyrdan başlap, senatyň düzümi gulluk möhletini dolduran magistratlardan emele gelipdir. Senaty mejlise diňe ýokary magistratlar bolan diktatorlar,  konsullar, pretorlar çagyryp bilipdirler. Senatda kabul edilen kararlara senatus ýa-da dekret diýipdirler.
Soň Sezar Ispaniýa ugrapdyr. Ol ýerde Pompeýiň goşuny ýerleşýärdi. Sezar şeýle diýipdir: “Men goşunsyz serkerdäni ýeňdim, indi bolsa serkerdesiz goşuny ýeňmäge barýaryn!” Ol Ispaniýada  Pompeýiň goşunlaryny boýun egdirip (b.e. öň 49-njy ýyl), Rime gaýdyşyn  özüne  duşmançylykly bolan Massiliýany  eýeläpdir we  onuň  mülkleriniň köp bölegini Rim welaýatyna goşupdyr.
287-nji ýylda Britaniýada rim flotunyň baştutany Karauziý özüni imperator diýip yglan edipdir we Britaniýany, Galliýanyň demirgazyk – günbataryny  basyp alypdyr. Mawritaniýada bergerleriň, garyp-daýhanlaryň , kolonlaryň  tolgunyşyklary bolupdyr. Franklaryň we alemanlaryň  taýpa bileleşikleri  reýn araçäklerini  böwüsmek howpuny salypdyrlar. Ýewfratda pars goşunlary hojaýýnlyk edipdirler. Bagaudlaryň gozgalaňyny basyp ýatyrmak we Galliýada parahatçylygy dikeltmek üçin  tejribeli serkerde Maksimian  iberilipdir. Maksimian 286-njy ýylda  awgust diýlip yglan edilipdir. Diokletian ony özi ýaly hökümdar edip, Imperiýanyň   günbataryny  dolandyrmaga  beripdir. Onuň merkezi Mediolan bolupdyr. Diokletian bolsa  Nikomediýany paýtagt edinip Imperiýanyň  gündogaryny dolandyrypdyr. Şondan soň Diokletian  birnäçe  özgerdişler  geçiripdir.
Antoniý ýene-de gündogara gidipdir. Onuň legaty Wentidiý Bass Kiçi Aziýada  parfiýalylary ýeňip,  Kiçi Aziýada  we Siriýada  Rimiň  agalygy  dikeldilipdir. Antoniý Ýewfratdan  aňra hem ýöriş edip, soňra ýene-de  Müsüre gidipdir. Ol Kleopatrany “patyşalaryň patyşasy” diýip yglan edipdir. Antoniniň Kleopatra  bilen  aragatnaşyklary şahsy häsiýete  eýe bolupdyr. Antoniý onuň bilen nikalaşyp, birmahalky Aleksandryň  döwletine giren  ýerlerde we Rim  respublikasynda  ýeke özüňiň  häkimýetini çalt berkarar edip bolar öýdüpdir.
Rim senat, komisiýalar we patyşa tarapyndan dolandyrylypdyr. Senat ilki 100, soňra 300 sany urug kethudalarynyň maslahaty bolupdyr. Senat “Seneks” sözünden bolup, latynça “ýaşuly, goja” diýen manyny aňladypdyr. Komisiýalar latynça ýygnanyşyk diýen manyny aňladypdyr. Bu kuriýler oýunça erkek-urşujylaryň ýygnagy bolup, oňa kuriý komisiýalary diýlipdir. Komisiýalarda hary serdar, ýokary ruhany we kazy wezipelerini ýerine ýetirjek patyşany (reks) saýlapdyrlar. Her urugyň ýaşulusy senata, ýagny, atalaryň maslahatyna (patres) giripdirler. Şonuň üçinem uruglardan bolan ähli rimliler patrisiler bolupdyrlar.
Rimde halk ýygnagy Ýugurta bilen baglaşylan ýaraşygy tassyklamandyr. Olar patyşany Rime eden jenaýatlary üçin jogap bermäge çagyrypdyrlar.ol Rimde bolan wagtyny öz ýagdaýyny berkitmek üçin peýdalanypdyr. Ol täsirli adamlary we senatorlary satyn alyp, özüniň garşysyna gozgalan sud işini başa bardyrmandyr. Ol Rimde öz bäsdeşleriniň birini hem öldürdirdir. Şondan soň ol gaçmaly bolupdyr. Rimliler täze goşun ýygnap, Seseliý Metelliň baştutanlygynda Afrika iberipdirler. Ol Tufula derýasynyň boýunda b.e.öň 109-njy ýylda Ýugurtanyň goşunlaryny çym-pytrak edipdir. Ýugurta çölüň jümmüşine yza çekilip, partizançylyk urşuny edipdir. Metell uzak wagtlap ony aýgytly söweşe çykaryp bilmändir. Şonuň üçinem rimliler ony çalşyp, ýerine täze konsul Gaý Marini belläpdirler (b.e.öň 107ý). Gaý Mariý b.e.öň 105-nji ýylda ýugurta urşuny ýeňiş bilen tamamlapdyr. Numidiýa Rimden garaşly patyşalyga öwrülipdir. Ýeňşiň hormatyna Gaý Mariniň triumsy geçirilipdir. Gaý Mariniň öňünde eli bagly Ýugurta we beýleki ýesirler geçirilipdir. Ýugurtany Rimde öldüripdirler. Onuň ýerine akly kem dogany goýlupdyr. Demirgazyk Afrikada Rime abanan howp tamamlanypdyr.
XIX asyryň II ýarymynda – XX asyryň başlarynda Ýewropada ylmyň ösmegi, täze taryhy çeşmeleriň köpelmegi netijesinde Gadymy Rimiň taryhnamasy ösüpdir. Alymlar deňeşdiriji –taryhy usuly giň ulanyp başlapdyrlar. Germaniýaly alym T.Mommzen rim ýazgylarynyň ýygyndysyny, ýuridiki ýadygärlikleri çap edipdir. Rimiň döwlet gurluşyny patyşalyk döwründen giçki imperiýa döwrüne çenli aralykda jemgyýetiň ösüşi bilen baglylykda öwrenipdir. Ol “Rimň taryhy” diýen 5 tomluk işini hem ýazypdyr.
Baryp 311-nji ýylda Galeriý hristianlary  yzarlamagy bes  edipdir. Konstantin we Lisiniý  313-nji ýyldaky ýeňşinden soň, Mediolan  ediktini çykarypdyr. Şu edikt boýunça hristian dini beýleki dinler bilen deňhukukly diýlip yglan edilipdir. Yzarlamalara sezewar edilen hristianlaryň emlägi gaýtarylyp berlipdir. Konstantin hristian ruhanylarynyň döwletiň öňünde  ýerine ýetirmeli şahsy borçlaryny ýatyrypdyr. Hristiançylykda şol döwürde donatçylyk, ariançylyk ýaly dürli akymlar peýda bolup başlapdyr. Konstantin hristiançylykda agzalalyklaryň bolmagyny islemändir.
Grek şäherleri ýene-de rimiň tarapyna geçip başlapdyrlar. Sullanyň abraýy artypdyr. Korneliý Sinnanyň oňa garşy konsul Flakkyň baştutanlygynda iberen iki legiony hem Sullanyň tarapyna geçipdir. Şondan soň Mitridatyň ýagdaýy ýaramazlaşypdyr. Sebäbi indi b.e.öň 86-85-nji ýyllarda oňa garşy Rimiň iki goşuny urşupdyr.
B.e.öň I müňýyllygyň ortalarynda Padan düzlüginde keltler ýa-da gallar ornaşypdyrlar.
Tetrarhiýa düzgüni ýatyrylan  hem bolsa,  ýurduň  dört bölege  bölünmegi  saklanyp  galypdyr. Bu böleklere prefekturalar diýlipdir. Prefekturalary imperator tarapyndan  bellenilýän  pretoriýanyň  prefektleri dolandyrypdyr.
Grekler ilen bir wagtda diýen ýaly Apennin ýarym adasynda etrusklar hem ornaşypdyrlar. Bu at taryh ylmyna rim awtorlaryndan alnypdyr. Latyn ýazyjylary olary etruslar ýa-da tusklar, grekler-tirrenler ýa-da tirsenler, etrusklaryň özleri bolsa özlerini rasenler diýip atlandyrypdyrlar. Etrusklardan köp maddy ýadygärlikler we 10000 ýazgy saklanyp galypdyr. Ýazgylar ýeňil okalyp, grek hatyna meňzeş bolupdyr. Şeýle-de bolsa etrusklaryň gelip çykyşy, dili, taryhy ylymda doly anyk bolmany üçin, etrusk meselesini ýüze çykarýar.
376-njy ýylda olara rugsat berlip, Frakiýada  ornaşypdyrlar. Ýöne soň bularyň azyk getirmeklerine  emeli päsgelçilik  döredilendigi  sebäpli  gozgalaň  turzupdyrlar. Gotlaryň gozgalaňyna garşy göreşde  378-nji ýylda  imperator Walent wepat bolupdyr. Walent bilen dolandyrýan  beýleki imperator  Grasian  öz goşunlaryny  günbatara äkidip, iň gowy serkerdeleriň  biri bolan  Feodosini  (379ý) Gündogaryň  awgusty  edip belläpdir. Feodosiý 382-nji ýylda westgotlary boýun egdiripdir we ýaraşyk  şertnamasyny  baglaşypdyr. Şertnama boýunça gotlar ilki Meziýada  we Frakiýada, soňra  Illirikada ýerleşdirilipdir. Olara imperiýanyň gaznasyndan  hak tölenipdir, döwlet  ammarlaryndan  azyk we enjam  alypdyrlar, salgytlardan  boşadylypdyrlar, öz dinine  uýup (gotlar arionlar ekeni),  imperiýa  wezipeli adamlaryna  däl-de  öz taýpa  serdarlaryna  boýun  egipdirler. Bularyň ýerine  gotlar imperator  talap eden  wagty ýaragly  goşun bermeli  ekenler. Şeýlelikde Imperiýanyň  çäklerinde   wagşylaryň  bileleşmesine  öz kanunlary  we dolandyryş düzgünleri  boýunça  ýaşamaga  rugsat berilmegi  bilen geljekki  wagşy  korollyklaryň  döremegine  şertler emele  gelip başlapdyr.
Rimiň ilaty  azyk ýetmezçiliginden   horlanypdyr. Halk köpçüligi  triumwirleriň  S.Pompeý bilen  duşuşypdyrlar. Triumwirler S.Pompeýe kakasynyň  elinden  alnan emläginiň  öwezine  pul tölemegi  wada beripdirler. Oňa Sisiliýany, Sardiniýany, Peloponnesi dolandyrmaga  beripdirler. S.Pompeý hem öz gezeginde Italiýanyň  deňiz gabawyny,  garakçylary goldamagyny,  gaçgak gullary kabul etmegini bes etjekdigini  söz beripdir. Sezara  garşy  dildüwşüklerden  başga  proskripsiýa edilenleriň  günäsi geçilýär.
II Puni urşy rim-italiýa bileleşiginiň berkliginiň synagy bolupdyr. Uruşdan soň Rim Gannibalyň tarapyna geçen arkadaşlarynyň ýerlerini alypdyr. Şäherleriniň şäher hukuklaryny kesipdir, ilatyna ýarag götermegi gadagan edipdir. Uruşda köp daýhanlar wepat bolup, olaryň ýerleri tozupdyr. Jezalandyrylan italikleriň üçden birden üçden ikä çenli ýerleriniň alynmagynyň hasabyna döwlet ýerleri artypdyr. Gannibal bilen uruşda Rimiň ýeňiş gazanmagynyň halkara ähmiýeti hem uludyr. Rim Ortaýer deňziniň günbatarynda iň güýçli döwlete öwrülensoň, öz nazaryny gündogara (ellin dünýäsine) dikipdir.
Mowzuk: Rim imperiýasy Oktawian Awgustuň  döwründe  we b.e. I asyrynda
1.	Awgustyň içerki we daşarky syýasaty
Etrusklar 3 sany 12 şäheriň bileleşigini döredipdirler. Etruriýadaky 12 şäher billeşiginiň merkezi Wolsiniýa şäheri bolupdyr. Etrusklar ökde deňizçiler bolupdyrlar. Olar Gündogar bilen söwdada grekleriň araçyllygyny ýok etmek üçin b.e.öň VI asyrda Korsika, Sardiniýa adalarynyň gündogar kenarlaryny, Kampaniýanyň kenarýakalaryny eýeläp koloniýalaşdyrypdyrlar. Bu ýerde Kapuýeniň baştutanlygynda etrusk şäherleriniň(Nola, Gerkulanum, Pompeýa…) bileleşigini döredipdirler. Greklere garşy göreşde etrusklara Karfagen kömek edipdir.
2.Rimliler emele gelen dynçlykdan rim goşunyny täzeçe gurmak üçin peýdalanypdyrlar.
Gul bazarlary islendik şäherde-de bolupdyr we islendik raýat gul alyp we satyp bilipdir. Iň iri gul bazarlary Delos adasynda, Akwiliýa şäherinde (Italiýa), Tanaisde (Donuň deňze guýýan ýeri) ýerleşipdir.
I asyryň soňky  üçden  birinde Kiçi Aziýada, Makedaoniýada, Aleksandriýada  Ýahwäniň  wada beren  Messiýasynyň  grekçe Hristosyň  ýere   gelendigine  ynanýan  adamlaryň  jemagatlary ýüze çykyp başlapdyr. Hristos ýeňiji  harby serdar   görnüşinde däl-de  ýönekeý wagyz  ediji  hökmünde  gelip,  adamlara ruhy  azatlyk getiripdir, parahatçylyga, rehimdarlyga, bagyşlamaklyga çagyrypdyr.
3.	III Puni urşy Karfogeniň weýran edilmegi.
Gunnlar 377-nji ýylda Pannoniýany basyp alyp, IV asyryň ahyrlarynda – V asyrda Rim  üçin entek   howp salmandyrlr. Rimliler olary hakyna tutýan  ekenler. Şeýle-de bolsa 440-njy ýyllarda Atillanyň (434-453) baştutanlygynda  gunnlar birdenkä güýçlenipdirler.
3.	B.e. öň III-I asyrlarda Rimiň medeniýeti
Ýöne soň rimliler bilen latynlaryň arasy bozulyp I Latyn urşy turupdyr. Uruş b.e.öň 493-nji ýylda ýaraşyk bilen tamamlanypdyr. Şol wagtlar latynlarda 8 şäheriň bileleşigi bolup, oňa ýygnanyşylýan ýeriň ady boýunça Arisiý bileleşigi diýlipdir. Rim hem şoňa giripdir. Olar Wolskilara, ekwylara, sainlere garşy uruşlar alyp barypdyrlar.
Gaý Mariý esgerler üçin günde hemişelik maşklary girizpdir. Ol goşunyň söweş nuzamyny, düzülişini üýtgedipdir. Öň goşun hersinde 200 urşujy bolan 30 manipula bölünen bolsa, indi her 3 manipula bir kogorta birleşdirilipdirilip, oňa aýratyn serkerde baştutan bellenipdir. Legionda jemi 10 kogorta bolupdyr.
1.	Ýuniorlar (ýaşlar) – 30 ýaşa çenli
Käbir daşary ýurt alymlary gulçulygyň ösmeginiň sebäbi rimlileriň üstünlikli uruşlary diýýärler. Rimiň jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň içerki ösüşi gulçulygyň nusgawy görnüşiniň emele gelmegine getiripdir. Iri mülkleriň döremegi, ýere hususy eýeçiligiň emele gelmegi, hünärmentçiligiň, söwdanyň, pul dolanyşygynyň ösmegi, haryt hojalygynyň döremegi arzan işçi güýjüni talap edipdir. Ilki kliýentler arzan işçi güýji bolup hyzmat edýärdi. Emma plebeýler bilen patrisileriň arasyndaky göreş netijesinde kliýentler we plebeýler hem ownuk ýer eýelerine öwrüldiler. B.e.öň 326-njy ýylda bergidarlyk gulçulygynyň ýatyrylmagy Rimiň daşary syýasatynyň işjeňleşmegine getirdi. Indi arzan işçi güýjüniň ýeke-täk çeşmesi basybalyjylykly uruşlardy. B.e.öň V-IV asyrlarda Rim esasan ýer meselesini çözmek üçin uruşýardy. Soň bu uruşlar esasan, gul edinmek üçin alnyp barylýan ursa öwrüldi. B.e.öň II-I asyrlaryň uruşlary has gazaply bolup, köplenç basylyp alnan ilatyň köpçülikleýin gul edilmegine getiripdirler. Gullary rehimsiz ezipdirler. Öňki döwürdäki gullara berilýän käbir ýeňillikler indi ýok bolupdyr. Olary iki aýakly mal hökmünde görüpdirler. Rimliler bir ýerini basyp alan mahaly ilatyň bir bölegini öňki ýerinde galdyrypdyrlar. Rimliler olary güýçli ezipdirler. Bergidarlyk baknalygy rim raýatlygy bolmadyklar üçin güýjüni saklapdyr. Rim salgyt ýygnaýjyly welaýatlarda 48%-e çenli karz pul beripdirler. Gulçulygyň esasy çeşmeleri uruşlar, tebigy köpelmeklik, bergidarlyk, jenaýatçylyk we garakçylyk bolupdyr.
401-402-nji ýyllarda Alarihiň  baştutanlygyndaky westgot (günbatar gotlar) goşunlarynyň  çozuşlary kynlyk bilen yzyna serpikdirilipdir. Onuň bilen şertnamalaýyn  gatnaşyklar ýola goýlupdyr. 404-405-nji ýyllarda Radagaýsyň baştutanlygynda  gotlar Italiýa çozup, uly howp salypdyrlar. Ýöne olary Florensiýanyň golaýynda  derbi-dagyn  etmek başardypdyr. Bu çozuşlar, esasanam, köne paýtagt Rim we  imperatoryň  rezidensiýasy bolan  geçmesi  kyn batgalyklar bilen  gurşalan Rawenna  şäherleri üçin howply bolupdyr. Rawennany goramak üçin  Stilihon  Britaniýadan  we Galliýadan   goşunlaryň  bir bölegini paýtagta geçiripdir. Ýöne Reýn serhetleriniň we Galliýanyň  goranyş ukyby peselipdir. Mundan peýdalanyp, 407-nji  ýylda alanlaryň, wandallaryň, swewleriň taýpa bileleşikleri Reýnden  geçip,  Galliýa çozup giripdirler. Welaýaty gall-rim begzadalarynyň  özleri goramaly bolupdyrlar. Britaniýadaky we Galliýadaky goşunlar Konstantini (407-411) imperator diýip yglan edýärler.Konstantin reýn  serhetlerinde  ýagdaýy dikeldipdir. Wandallary we swewleri Ispaniýa gysyp çykaryp, bagandlaryň  hereketini hem  basyp ýatyryp, Galliýanyň  içerki ýagdaýyny belli bir  derejede  kadalaşdyrypdyr.
Rimiň soňky patyşasy Tarkwiniý Superb senaty häkimiýetden çetleşdirip, ýeke özi  dolandyrypdyr. Urug begzadalaryny, senatorlary repressiýa edipdir. Ony b.e.öň 510-njy ýylda Rimden kowupdyrlar. Ol Etruriýa gaçyp gidipdir we etrusk patyşasy Porsenanyň kömegi bilen gaýtadan Rimde häkimiýetini dikeltmäge çalşypdyr. B.e.öň 509-njy ýylda rimlileriň garşysyna durup bilmän Porsena yza çekilipdir. Rimde patyşa häkimiýeti ýatyrylypdyr. Şäheri dolandyrmagy patrisiler öz ellerine alypdyrlar. Bu saýlawly dolandyryşa “Umumy iş” (res publika) diýipdirler.
323-nji ýylda ol gotlara garşy göreşmek bahanasy bilen Frakiýany eýeläpdir. Lisiniý muňa garşy çykyş edip ýeňlipdir. Ol tagtdan düşürilip, tiz wagtdan hem öldürilipdir. 324-nji ýylda Konstantin  Rim imperiýasynyň  ýeke-täk  hökümdary  bolupdyr. Konstantiniň içerki we daşarky syýasaty Diokletianyň  özgerdişleriniň  gös-göni dowamy  bolupdyr. 314-nji ýylda özara  uruşlaryň  has ýitileşen  döwri tamamlansoň,  Konstantin  pul özgerdişini  geçiripdir. Iki özgerdişiň arasyndaky döwürde  altynyň  tokga  görnüşindäki bahasyny  has anyk kesgitlemegi başarypdyrlar we netijede  rim funtunyň  1/72 bölegine  deň bolan  altyn teňne – solid çykarylypdyr. Solid ilki  günbatarda, soňra bütin  Imperiýada  esasy pul birligine  öwrülipdir. Kümüşden bolsa diňe ownuk pullar zikgelenipdir. Pul aýlanyşygy janlanypdyr.
Konstantin öz wesýetnamasynda  Imperiýany öz ogullary Konstantyň, Konstantiniň , Konstansiniň  (337-361ýý) we beýleki garyndaşlarynyň  arasynda  paýlapdyr.Bu bolsa  ýokary  häkimýet ugrunda  dessine gazaply göreşiň  tutaşmagyna  getiripdir. Netijede Konstantiniň köpsanly  garyndaşlary gyrlypdyr.
Italiýanyň tebigy araçägi Alp daglarydyr. Ony gündogarda Adriatik deňziniň, günortada Ionik deňziniň, günbatarda Tirren we Liguriý deňziniň suwlary ýuwýar.
Günbatar Rim imperiýasynda  bolsa  imperatoryň  merkezi  häkimýeti  gowşapdy. Onuň çäklerinde  özbaşdak syýasy birleşmeler – wagşy korollyklar emele gelip başlapdy.
Günbatar Rim imperiýasynda kem-kemden  merkezi häkimýetiň  gowşamagynyň  durmuş-ykdysady sebäpleri hem bardy. Gulçulyga daýanýan  hojalygyň  möwriti ötüpdi, şäherler pese düşüp, haryt önümçiligi we söwda  azalypdy. Ykdysady durmuşyň  merkezleri şäherlerden  obalara – iri mülklere geçipdi. Has iri mülkler diňe bir oba hojalygynyň  merkezi bolman,  töweregindäki ýerleriň  hünärmentçilik we söwda  merkezlerine  hem öwrülipdirler.
Mowzuk: Rim döwleti b.e.öň VI-III asyrlarda.
B.e.öň IV asyrda Rimde etrusk nusgasy buýunça sahna oýünlary girizilipdir. Rimde ýýl ýazgylary-annallar hem döräp başlapdyr. Ol ýazgylar taryhy kyssa görnüşinde döräp başlan edebiýat bolupdyr. Dilden aýdylýan döredijilik has giň ýaýrapdyr.
Makedoniýanyň Adriatik deňzine çykalgasy kesilipdir. B.e.öň III asyrda ellin döwletleri umumy pese dümek ýagdaýyny başdan geçiripdir.
Respublika gurluşynyň döremegi bilen oratorlyk sungaty ösüpdir. Senatorlaryň senatda, wezipeli adamlaryň komissiýalarda çykyş etmegi üçin, olaryň bilimli bolmagy we öz sözlän sözi bilen diňleýjileri ynandyryp bilmegi gerek bolupdyr. B.e.öň IV asyrda ajaýyp orator Appiý Klawdiý sek bolupdyr.
Rim birnäçe täze ýerler (Sisiliýa, Sardiniýa, Karsika, Iberiýa, Demirgazyk Italiýa, Numidiýa patyşalygy, Massaliýa) edinipdir. Rimliler Iberiýany Ispaniýa diýip atlandyrypdyrlar. Basylyp alnan ýerler welaýatlara öwrülipdir. Olary dolandyrmagy möhleti dolan magistratlar amala aşyrypdyrlar (Prokonsullar, propretorlar, prokwestorlar).
b.e.öň 196-195-nji ýyllarda Etruriýada gullaryň gozgalaňy bolupdyr. B.eöň 185-nji ýylda Apuliýada çopan gullaryň gozgalňy bolupdyr. Olaryň hem 7000-i ele düşüp, jezalandyrylyp öldürilipdir.
Rimde söwdanyň ösmegi teňneleriň sanynyň artmagyna getiripdir. B.e.öň II asyryň başynda Rimiň kümüş teňňeleri bolan sestersiý we denariý zikgelenip başlapdyr we tiz wagtdan Ortaýer deňiz sebitinde esasy pul birligine öwrülipdirler.
Mowzuk: Rimiň Italiýany basyp almagy we rim-italiýa birleşmesiniň emele gelmegi.
325-nji ýylda Kiçi Aziýanyň Nikeýa şäherinde bütin Rim imperiýasy boýunça hristianlaryň  I ýygnanyşygy çagyrylypdyr. Ariançylyk ýazgarylypdyr. Konstantin dawaly taraplaryň ylalaşyga gelmeklerini isläpdir. Ariançylyga garşy gol çekmedik iki ýepiskop we Ariýniň  özi-de  näletlenipdirler we sürgün edilipdir. Konstantin ölenden soň donatçylyk we ariançylyk ösüp, ýokary derejä ýetipdirler. Donatçylar yzarlamalar döwründe durnukly bolmadyk ruhanylara garşy göreşipdirler. Ariançylar bolsa Isa pygamberiň hudaý hökmünde görülmegine garşy çykypdyrlar. Olar ony hudaý däl-de hudaý bilen adamlaryň arasyndaky aralykçy hökmünde  düşündiripdirler.
1.	Galla baradaky kanuny dikeltmek
Nikeýa ýygnanyşygynda buthana  hristiançylyk kalendary (hristian baýramçylyklaryny aýlara  we günlere  payamak) we hristiançylyk dini wezipeleriniň basgançaklary girizilipdir. Rimiň, Aleksandriýanyň, Antiohiýanyň ýepiskoplary patriarh derejesini alypdyrlar. Rimiň we Aleksandriýanň ýepiskoplaryna  papa derejesi  hem berlipdir. Welaýat ruhanylaryna arhiýepiskoplar, şäherlerde  ýepiskoplar baştutanlyk edipdirler. Olar imperiýany dolandyryjylaryň  buýruklaryny  gulak asyjylyk bilen  ýerine ýetiripdirler.
Dört sany harby wezipe bolup ikisi pyýada  goşunlara, ikisi hem  atly goşunlara  baştutanlyk  edipdirler.
Häkimýet ugrunda  göreşýän wagtynda Konstantiniň hemişelik paýtagty  bolmandyr. Imperiýanyň gündogar bölegi günbatar bölegine garanda  wagşylaryň  çozuşlryna has az sezewar bolupdyrlar. Medeni taýdan has umumy (birmeňzeş)  we ykdysady taydan  has ösen  ekeni. Diokletianyň we Waleriniň paýtagty  bolan  Nikomediýanyň  golaýynda ,Bosporyň ýewropa kenarynda  gadymy grek şäheri Wizantiý ýerleşipdir. Ol tebigy taýdan gowy goralan we gury ýer ýollarynyň çatrygynda ekeni. Konstantin oňa öz paýtagtyny geçirip, Täze Rim – Konstantinopol diýip atlandyrypdyr. 328-nji ýylda kaşaň ymaratlar,köşkler, stadion, ippodrom, termler we kitaphanalar gurup başlapdyrlar. 330-njy ýylda bolsa şäheri täze paýtagt diýip yglan edipdirler. Konstantinolopa dürli şäherlerden  sungat eserleri  getirilipdir, öz senaty döredilipdir. Konstantinopolyň plebsi edil rimlileriňki ýaly ýeňilliklerden  peýdalanypdyrlar.Konstantin 337-nji ýylda aradan çykypdyr. Ol ölmezinden biraz öň ariançylyk meýilli ýepiskop Ýewsewiýden  hristiançylygy kabul edipdir.
1.	Oba hojalygynda gul zähmetiniň giň peýdalanylmagy
Salgyt ýygnalyşy ýere we  ony işläp bejerýän  adamlara  esaslanypdyr.
Şäher ilaty ýere görä tölenýän salgyda  derek jan başyna  salgyt töläpdirler.
Diokletian goşunda  we dolandyryşda hem özgerdişler geçirip,  köne Septimiý Seweriň  döwründäki serhet goşunlaryndan  başga  hem hereket edýän, şäherlerde  ýerleşýän  goşunlary  döredipdir. Gounyň sanynyň artandygy adam ýetmezçilik edýändigi üçin ýer eýeleri ýeriniň möçberine görä öz kolonlaryndan  we beýleki  işgärlerinden goşuna bellenen mukdarda adam bermeli bolupdyrlar. Öň goşunyň ýerli häsiýetde bolmagy ýene –de bir oňaýsyzlygy döredýärdi. Ol hem ýerli harby serkerdeleriň köp halatda özlerini imperator diýip yglan etmekleridi. Üstesine-de ol goşunlar az hereketlidiler. Hereketjeň goşunlaryň girizilmegi bilen merkezi häkimýet berkleşipdir. Olara daýanyp Diokletian we Maksimian  içki gozgalaňlary basyp ýatyrypdyrlar we eýranlylara garşy  käbir üstünlikleri  gazanypdyrlar.
2.	Klawdiniň prinsipaty
4.	Rimde durmuş – syýasy göreş.
2.	Rim imperiýasynyň  goranyş syýasatyny  alyp barmagy
3.	Rim imperiýasynyň  “Altyn asyry”
Ýulianyň döwlet işleriniň esasy merkezini  onuň dini syýasaty  tutupdyr. Ol döwlet dini hökmünde  hristiançylykdan  ýüz öwrüpdir. Butparazçylyk dini ulgamyny gaýtadan  dikeldipdir. Ýulian ähli dinlere  çydamlylygy  öňe sürüpdir. Hristianlaryň hukuklary çäklendirilipdir.
Diokletian pul özgerdişini  geçirip,  öňki  garyndyly pes hilli  teňňeleri  çykarmagy bes  edipdir. Arassa altn teňňe çykarylyp başlanypdyr. Täze mis teňneler hem çykarylyp başlanypdyr.Ýöne altynyň   tokga  görnüşindäki bahasy täze teňňäniň  biraz peseldilip  yglan edilenindäki bahasy bilen  deň gelmeýändigi  üçin  özgerdiş başa barmandyr. Täze çykarylan altyn we kümüş teňňeler dolanyşykdan  tiz ýitipdir. Diokletian ýene-de  pes hilli teňňeleri zikgeletmeli bolupdyr.
Müňlerçe guly bolan baýlar seýrek duş gelipdir. 30-50 sany guly bolan gul eýeleri has köp bolupdyr. Bir hojaýyna degişli bolan gullar onuň familiýasyny emele getiripdirler. Familiýa şäher we oba görnüşlerine bölünipdir. Şäher familiýasyna degişli gullar hünärmentçilik bilen meşgullanypdyrlar we hojaýyna hyzmat edipdirler. Oba familiýasyndaky gullar oba hojalyk işlerini ýerine ýetiriji esasy öndürijiler bolupdyrlar. Şäher gullarynyň ýagdaýý olaryňkydan gowy bolupdyr. Şäherdäki guly jezalandyrjak bolsalar, olary oba gullarynyň hataryna geçiripdirler.
1.II asyryň soňky onýyllyklarynda  ykdysady kynçylyklar has güýçli ýüze çykypdyr. Willalaryň pese düşmegi we  tozmagy, latifundiýalaryň  ekstensiw  ösüşi, ýerleriň  boşap galmagy, epidemiýalar zerarly işçi güýjüniň  azalmagy hojalyk çökgünligi emele  gelipdir. Bu bolsa syýasy durnuksyzlygyň , imperiýanyň  harby taýdan  gowşamagyna  getiripdir.
3.	B.e.öň I asyryň 60-njy ýyllarynda Rimde syýasy göreş. Gündogardaky basybalyşlar.
Gunnlar öz bileleşmesine  birnäçe taýalary birleşdiripdirler. Olar Günbatar Rim imperiýasynyň   gowşamagyndan  we Wizantiýanyň   hem Afrikada  wandallar, Ýewfratda  parslar bilen  agyr uruşlar alyp barýandygyndan  peýdalanyp,  Balkan  ýarym adasyna   tozduryjylykly  ýörişler alyp barýarlar. Wizantiýalylar kä töleg töläp, käte-de harby güýç  bilen gunnlaryň  çozuşlaryny  yzyna serpikdirýärler. Şoň olar 450-nji ýylyň  başynda  ýolundaky ähli  zatlary ýakyp-ýandyryp Galliýanyň  çäklerine  çozup girýärler. Gunn goşunlary diňe bir gall-rime, rim raýatlary üçin däl,  eýsem  rim siwilizasiýasynyň  miwesini  dadyp ugran  köpsanly wagşy taýpalar üçin hem  ölüm   howpuny salypdyr.Gunnlara  garşy franklardan, alanlardan, armorikanlardan , burgundlardan, westgotlardan, sakslardan, letlerden, riparilerden ybarat güýçli  bileleşik döredilýär. Bu bileleşige öň Imperiýanyň  bähbitleri üçin  gunnlary hakyna  tutup ýören   Flawiý Aesiý baştutanlyk edipdir.
Dürli pullaryň bolmagy serrapçylyk işiniň döremegine getiripdir. Serraplar şäherlerde öz dükanlaryny açyp, puluň hümmetine gözegçilik edipdirler. Olar pullary çalşyp beripdirler hat-da karz hem beripdirler. Rimde süýthorçylyk 6% bolan. Ýöne welaýatlarda ondan ýokary ekeni. 2. B.e.öň III asyrlarda Rimde gulçulyk nusgawy derejesine ösüp ýetipdir. Ilki bilen nusgawy gulçulyk Günorta Italiýanyň we Sisiliýanyň grek şäher koloniýalarynda emele gelipdir. Apennin ýarym adasynyň has köp ýerlerinde gulçulyk b.e.öň II asyrda ösen derejesine ýetipdir. Italiýada nusgawy gulçulygyň döremeginiň uly taryhy ähmiýeti bar, çünki soňra bu gulçulyk bütin Ortaýer deňzine ýaýrapdyr.
408-nji ýylda Stilihon häkimýetinden  çetleşdirilipdir we öldürilipdir. Häkimýet başyna gelen  köşk taraplanyşygy  Alarih bilen  aragatnaşyklary  bozupdyr. Alarihiň goşunlary  ýene-de   Italiýa ugrapdyrlar. 408-nji ýylyň güýzünde  Rimi gabapdyrlar. Rimliler töleg töläp gotlaryň  gitmeklerini  gazanypdyrlar. Alarihiň Rawenna  bilen  ylalaşyk baglaşmaga  eden synanyşygy başa  barmandyr. Ol rawenna köşgüni gorkuzmak üçin  gowşak goralýan  Rime ugrapdyr. Oňa ýolda  gaçgak gullar hem goşulypdyrlar. Imperator Rime hiç hili goldaw bermändir. 410-njy ýylyň Alp Arslan  aýynyň  24-nde  gotlar Rimi eýeläpdirler. Rimiň derwezelerini şäheriň  gullary açypdyrlar. Rim güýçli talanypdyr.Bu waka döwürdeşlerine  uly täsir edipdir. Ortaýer deňiz sebitindäki medeniýetli adamlaryň  ählisinde  Rim döwletiniň  gününiň  tiz  ýaşjakdygy baradaky pikir döräpdir. Gippon şäheriniň  ýepiskopy  Regiýa Awgustin  bu heläkçiligiň  täsiri bilen  “Hudaýyň şäheri hakynda” diýen eserini  ýazyp başlapdyr. Ol bu işinde ýerdäki patyşalyklaryň  şol sanda  Rim imperiýasynyň  hem  ösüşi we ýykylyşynyň  sebäpleri barada  pikir  ýöredipdir.
332-nji ýylda Konstntin gaçgak gullary yzyna gaýtaryp getirmek  barada kanun  çykarypdyr.
3.	Irki Rim respublikasynyň döwlet gurluşy.
Buthana ýerleri  hem artypdyr. V asyrda Günbatarda  monahçylyk  giň ýaýrap, köp ýerli monastyrlar döräpdir. Buthana we monastyr  ýerleriniň  artmagynda  imperatorlaryň  we  hristianlaryň  peşgeşleri  hem ýardam  edipdir.
2. B.e.öň 200-197-nji ýyllarda II Makedon urşy bolupdyr. Urşy Rim başlapdyr. Ilki rimliler uruş hereketlerini haýal alyp barypdyrlar. Bir az soňra bolsa, olar öz tarapyna Aheý we  Etoliýn bileleşiklerini çekipdirler. Biziň eýyamymyzdan öňki 198-nji ýýlda Rim goşunlaryna täze serkerde Tit Kwinsksiý Flaminin bellenilýär. Ol aýgytly hereket edipdir we biziň eýyamymyzdan ozalky 197-nji ýylda Kinoketal diýen ýerde Makedon goşunlaryny ýeňipdir. Filipp ýaraşyk 8 arapdyr we uruş tamamlanypdyr. Makedoniýa öz ýerlerinden daşardaky ýerlerini elden gidiripdir. Harby flotuny Rime bermeli bolupdyr. 5 müňden artyk goşun saklamak gadagan edilipdir, müň talant tölemeli edilipdir. Şeýlelikde II Makedon urşunda Makedoniýa mazaly gowşapdyr. Rim ähli grekler azat diýip aldawa salyp, özi basyp alypdyr. Uruş tamamlansada Rim öz goşunlaryny Gresiýadan äkitmändir, olar grekleriň içerki işlerine goşulyp ugrapdyrlar. Aýry-aýry şäherlerde demokratiýany ýykyp, oligarhiýany dikeldipdirler, käbir polisleriň araçäklerini özleriçe kesgitläp, goşun ýerleşdiripdirler. Gresiýada rimliler öz häkimiýetini güýçlendirýän döwründe Gündogarda Antion III işjeňleşipdir. Antioh III Günorta  Siriýany eýýam basyp alypdy. Soňra Kiçi Aziýanyň Günorta – Günbatar ýerleri Egeý deňzinden Gündogara geçilýän birnäçe ýerleri hatda Frakiýada hem birnäçe ýerleri basypaldy. Rodos, Pergam we beýleki grek şäherleri Antioh III garşy urşa başlaýarlar olar Rimden kömek sorapdyrlar. Rim Antiohdan urşy bes etmegi talap edipdir. Emma Antioh Rimiň abraýynyň gaçmagyna esaslanyp Rime goşun düşüripdir. Rimliler biziň eýýamymyzdan öňki 191-nji ýylda Fermopilde Antiohy derbi-dagyn edipdir, deňizde hem Rim floty üstün çykypdyr. Biziň eýýamymyzdan öňki 188-nji ýylda ýaraşyk baglaşyp Antioh III Tawrdan Demirgazykda ýerleşen Ýewropa we Aziýa ýerlerinden el çekmeli bolupdyr. Söweşiji pillerini Rime bermeli bolupdyr, flotunda 10 gämiden artyk saklamak gadagan edilipdir. 15 müň talant kümüş harby töleg tölemäge mejbur bolupdyr. Anrioh III köşgünde gaçyp atalga tapan Gannibaly bermekligi rimliler talap edipdir. Muny eşidip Gannibal Siriýadan gaçýar. Tiz wagtdan Rimiň esasy duşmanlary Antioh III we Gannibal ölýär. Gannibal Siriýadan Ermenistana soň Witiniýa baran eken. Witiniýanyň patyşasynyň özüni Rime bermekçi bolýandygyny bilen wagty (biziň eýýamymyzdan öňki 183ý) zäher içip ölüpdir.