cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Darwinizm.
2) Geçiş formalary hakykatdan hem barmy? Ýa çylşyrymly janlylar, özlerinden ozalky döwürlerde ýaşan pes gurluşlylardan kem-kemden hasyl bolandyr ýa-da kem-kemden gowlaşan ýerýüzünde öz ýaşaýyşyny we neslini dowam etdirjek belli bir potensialda ýaradylandyr.
Türkmenistan gadymy zamanda
4) Oğuzlar Merkezi Aziya we Orta Gündogara yayran türki halklaryn in sonky uly tolkuny. Oğuzlar Merkezi Aziyanyn ümmülmez sâhralyklarynda yaşan gadymy türklerin bir kabylasy bolmaly. Syrderyanyn aşak akymlaryndaky Jenî şa'heri daryn paytagtyna öwrülipdir. Bu günki türkmen halky Oğuz hanyn neslidir. Oğuz han Türkmenin 6 ogly: Gün han, Ay han, Yyldyz han, Gök han, Dağ han, Deniz han diyen ogullary bolyar. Her oglunyn hem 4 ogly bolyar. Oğuz han Türkmenin 24 agtygyndan 24 taypa emele gelipdir. şolaryn her biri ayratyn at we lakam alypdyr. Dünyâde yaşayan âhli türkmenler Oğuz hanyn sol yigrimi dört şahasyndan gelip çykypdyr (Ruhnama, 80)
Darwinizm.
Eger janlylar birbirinden emele gelen bolsa buda kem-kemden bolup geçendir. Meselem balykdan gurbaga emele gelen bolsa birinji tapgyrda gurbaga meňzeşligiň 100-de 10%, soňra 100-de 20%, soňra bolsa 100-de 30% şeklinde dowam etmegi gerekdir. Şeýlelikde meselem balyk bilen gurbaga arasynda birnäçe geçiş formasynyň tapylmagyna garaşylar. Her görnüş üçin iň azyndan birnäçe geçiş formasynyň bolmalydygy dykgata alynsa, Ýeryüzündäki ösümlik we haywan görnüşiniň birnäçe essesi, ýagny müňlerçe geçiş formasy tapylmalydyr. Yöne welin millionlarça, hatda milliardlarça galyndy tapylmagyna garamazdan, geçiş formasy hökmünde öňe sürülen materiallar ýok diyjek ýaly azdyr we bularyň hem geçiş formasydygy jedellidir.
Türkmenistan gadymy zamanda
5) Hâzirki wagta çenli "oğuz" sözûnin gelip çykyşy barada gutamykly pikir ^ok. Oğuz hanyn berk düzgün nyzamly goşuny bolupdyr. Oğuz hanyö gosunyna girizilen girizilen tertip-düzgüni tutuş döwlete hem ya^rapdyr. Goşunyü we döwletin başynda bir adam - Oğuz han durupdyr. Tutuş döwlet alty wela^atdan yigrimi dört etrapdan ybarat. Zerur bolan yagda^ynda her etrap 10 mün sany nökeri atly yaragly ta^yn edipdir. ŞeyleUk bilen Oğuz goşunlarynyfi umumy sany 250 mün atla golay bolupdyr. Oğuzlar söweş girenlerinde taypalary iki ganata bölünipdirler. ("Iç-oguz-Daşoguz" ^aly bölege bölünipdirler) Hojalyk barada anyk maglumatiar ^ok, Ibn Fadlana göra maldarçylyk bilen meşgullanypdyrlar. Ol aristokartiyasy hem bolupdyr.
Darwinizm.
Ewolyusionistleriň geçiş formasy diýip öňe süren käbir materiallaryň ýalan çykandygynam bellemek gerek. Bilim taryhynyň iň uly skandaly Piltduanly adam (Пилтдуанский человек) munuň aýdyň subutnamasydyr.
Türkmenistan gadymy zamanda
Oğuzlar hojalygy (Tolstow S.P.) kop pudakly oturymly we ^arym oturymly ttmaldarçylyk-ekerançylyk-balykçylyk" pudakly bolupdyr. Jemgyyetçüik gurluşy kadan, han, yabgy, ^ynal, şihne titulîary bolupdyr.
Darwinizm.
Tebigat we janlylarda ähli wagt üytgeyjilik bardyr. Yöne çäksiz bir üytgeyjilikden söz edip bolmaz. Görnüş içi üytgeyjilik bardyr we janly görnüşleriniň ýaşamagy üçin gereklidirem.
Türkmenistan gadymy zamanda
(Plano Karpini, Marko Polo-maglumat).
Darwinizm.
3) Erkek bilen urkaçy meselesi.
Mälim bolşy ýaly her bir janly erkek we urkaçy bolmak bilen ikä bölünýär.
Esasan hem erkek bilen urkaçy jynsyň arasynda birbirini özüne çekmek ýaly hadysalaryň nädip emele gelendigi ýaly yüzlerçe sorag bar. Adam barlygynyň orta çykyşyna hem ewolyusion üytgeyjilikler netijesinde diylip baha berilsede, adamyň haçan we nädip "Erkek" we "Ayal" hökmünde tapawutlanandygyny, has dogrusy "Erkek" bilen "Aýalyň" gerek emosional, gerek biologik taydan birbirine zerurlygynyň, şol sanda sazlaşygynyň haçan, nädip we haýsy gurşawlarda emele gelendigini ewolyusion logika bilen düşündirip bolmaz.
Antony Flew, There Is a God, s. 111.
Nikolaý Noskow
Ady: Nikolaý Noskow
Doguldy: 12.01.1956 ý. (60 ýaş)
Doglan ýeri: Gžatsk
Boýy:182
Käri: pewes, sazanda, kompozitor.
Nikolaý Noskow kiçilikden sazandalyk edip aýdym aýdar eken. Ol populýar Rok kollektiwi bilen Amerikada sowet toparyna gatnaşyp ol ýerde sazandalyk edipdir. Ol şol ýerde «Park Gorkogo», «Paranoýýa» we «Eto zdorowo» ýaly döredijilik sazlaryny hödürläpdir.
Umumy
Nikolaý 1956-njy ýylda kiçeňiräk Gžatsk şäherinde dünýä inipdir. Öýlenip maşgala guranyndan soň 4 çagasy bolupdyr. Kakasy Iwan Aleksandrowiç Etkombinatda (mýasokombinat) işläpdir. Ejesi Ýekaterina Konstantinowna. Nikolaý 8 ýaşlarynda maşgalasy Çerepowese göçüp barýarlar. Nikolaý şol ýerde okuwa gatnap başlaýar. Ýokary synplarda wagtlary mekdebiň hor sungatyna gatnap başlaýar. Onuň sazanda bolup ýetişmeginde kakasynyň itergisi bolupdyr. Şeýdip Nikolaý 14 ýaşa ýetende sazandalyk arzuwlaryna gowşup başlaýar. Orta mekdebini tamamlanyndan soň Professonal tehniki uçilişasynda ýörite elektrik bolup işe başlapdyr. Ol özüniň döreden sazlary bilen meşhurlyk gazandy.
Döredijilik sazlary
<UL>
<LI>Н. Л. О. (N.L.O.)
<LI>Gorky Park </UL>
<OL> <LI> Блажь <LI> Паранойя <LI> Дышу тишиной <LI> По пояс в небе <LI> Оно того стоит <LI> Без названия </OL>
41
Aradan çykanlar
40er
Köplükler we san köplükleri
thumb|right|[[Köplükler]] Köplükler we san köplükleri —Matematika da kesgitlemesi getirilmeýän ilkinji düşünjeleriň biri hem köplük düşünjesidir. Köplükleri dürli nyşanlaryň esasynda, birmeňzeş bolmadyk tebigatly obýektleriň – elementleriň üsti bilen emele getirmek mümkindir. Meselem, köplügi ony düzýän elementleriň häsiýetini ýa-da emele geliş düzgünlerini görkezip gurmak bolar. köplükleriň elementleri material obýektler ýa-da geometrik figuralar, simwollar, sanlar ýaly abstrakt-howaýy düşünjeler bolup bilerler.Umumy köplükler nazaryýetiniň elementlerine hem-de elementleri sanlardan ybarat köplüklere, hususan-da, natural, bitin, rasional, irrasional, hakyky hem-de kompleks san köplüklerine, olarda arifmetiki we beýleki amallaryň kesgitleniş aýratynlyklary ýaly görnüşlere aýyrmak bolar.
Daşoguz welaýatynyň tebigaty
Demirgazygyny Horezm pesligi, Günortasyny Üňüz aňyrsy Garagum tutýar. Welaýaty, gündogardan günbatardan Amyderýanyň gadymy hanalary bolan Döwdan we Derýalyk kesip geçýär. Bu hanalaryň ugrunda Orungum, Öwezaly, Urpakgum, Ataçagan, Sekizatly, Bäşoý, Garaporsaň, Lawak, Eşegarbat ýaly çägelikler, Garadaşly, Gökçäge ýaly birnäçe uly bolmadyk köller ýerleşýär.
Kaýserispor
Kayserispor Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Daşoguz welaýatynyň tebigaty
Pesligiň demirgazygynda palezoý we mezozoý döwürleriniň jynslaryndan düzülen uly bolmadyk Gubadag, Misginata, Ýylangyr belentlikleri ýer tutýar.
Gubadagda mermer we granit, käbir ýerlerde oňat hilli kerpiç we keramiki önümleri taýýarlamakda ulanylýan toýun, Düzgyrda nahar duzunyň çykýan ýerleri bar.
Beýleki welaýatlara garanda has demirgazykda ýerleşensoň Daşoguzda gyş sowugrakdyr. Ýanwar aýy ortaça temperatura -4 we -7 gradusdyr. Käwagtlar -36 derejä ýetýän aýazlar we +44 derejeden geçýän yssy hem bolýar. Tomus yssy hem-de gurak bolýar. Iýul aýynda ortaça temperatura +27-29 gradus, käwagtlar +43-44 gradus hem bolýar. Bu welaýatyň territoriýasy Türkmenistanda ygalyň iň az ýagýan ýeridir, bir ýylda ýagýan ygal mukdary 100 millimetre ýetmeýär. 86-98 millimetr bolýar. Welaýatyň klimaty bu ýerde şaly, orta süýümli gowaça we beýleki oba hojalyk önümlerini ýetişdirmäge amatlydyr. Welaýatyň esasy suw çeşmesi Amyderýadyr.
42
Aradan çykanlar
40er
Baýkal
300px|thumb|Baýkal kölünden bir görnüş ([[Burýatiýa)]]
Baýkal — Gündogar Sibiriň günorta böleginde tektonik gelip çykyşly köl. Ol Ýer planetasynyň iň çuň köli bolmak bilen, süýji suwuň iň iri tebigy rezerwuarydyr.
Generalogiýa
Ol maşgalanyň, nesliň döreỳiş taryhyny öwrenmek bilen meşgullanỳar.
Trap
thumb Trap (Iňlis duzagy sazy, IPA: [træp ˈmju: zɪk]) 1990-njy ýyllaryň ahyrynda ABŞ-nyň günortasynda kök uran hip-hopyň subgenridir.
Aýdym-sazda gaty gatlakly sintezatorlar giňden ulanylýar, onda gaty çyzykly saz ýerine ýetirilýär; çalaja, hapa we ritmiki deprek deprekleri; çuň deprek-deprekler ýa-da güýçli kiçi bölekler; salam, iki, üç ýa-da ondan köp gezek çaltlaşdyrylan. Şeýle hem kinematiki we simfoniki sazdan kesilen setirleriň, bürünçleriň, klawiatura gurallarynyň nusga alnan bölekleri ulanylýar, diňleýji üçin umumy garaňky, gödek, elhenç we garaňky atmosfera döredýär. Adaty duzak ýolunyň tizligi 140 bpm töweregi. Esasy aýratynlyklary prodýuser Şoti Reddiň [en] eserlerinde emele gelýär.
Tekstler howply, sowuk, söweşjeň mazmun, adaty dildüwşükler - köçe durmuşyndan synlar, garyplyk, zalymlyk, "duzakdaky kynçylyklar", şäher gurşawynda başdan geçirilýän kynçylyklar bilen häsiýetlendirilýär.
Eswatini
Eswatini, uzyn Kingdom of Eswatini, siSwati Umbuso weSwatini, Afrikanyň günortasyndaky ştat.
Karta
thumb|left|300px|
Administratiw Gurluşy
thumb|left|300px|Eswatini dört sebiti
Torografiýa
thumb|left|300px|Eswatini tarapyndan dört tografiýa zolaklarynyň kartasy
Eswatini demografiýasy
thumb|300px|left|1000 ilatda Ewanskini ösdürmek ilaty thumb|300px|left|Eswatini ýaş piramida
Çöl
thumb|309x309px|{{legend|#ffcc00|Çöller}} {{legend|#c69e00|[[Ýarym çöller\sawannalar}} {{legend|#65ffff|Arktika çöli}} {{legend|#eaeaff|Antarktika çöli |border=1pt solid #000000}}]] thumb|Atacama çöli
Çöl — florasynyň we faunasynyň selçeňligi ýa-da ýoklugy bilen häsiýetlendirilýän tekiz landşaft.
Çägeli, daşly, toýunsow we şor çöller bardyr.
Arhiografiỳa
Arhiografiỳa – gadymy çeşmeleriň çap edilişiniň taryhy hakyndaky ylymdyr.
XX ASYRYŇ AÝAGYNDA TÜRKIÝE
Mowzugy: XX ASYRYŇ AÝAGYNDA TÜRKIÝE.
Meýilnamasy:
1.	Türkýäniň ykdysady ösüşi.
3.	Türkiýäniň daşary syýsaty. Türkmen-türk doganlyk gatnaşyklary.
Häzirki wagtda Halkara Walýuta Gaznasy Türkiýedäki özgerdişleri goldamak üçin 4 mlrd. dollar karz berdi. Hususy pudagyň ösdürilmegi netijesinde türk ykdysadyýeti daşarky bazara niýetlenen ýokary hilli önümleri öndürip başlady. Häzir Türkiýe bir ýylda 65 müň maşyny eksport edýär. Umuman, Turgut Özalyň döwründe Türkiýäniň ykdysady pese gaçyşlygynyň öňi alnyp, indiki ösüşler üçin dogry badalgalar tapyldy. Aslynda türk milleti örän watançy halk. Olaryň watansöýüjiligini ýerlikli ulanyp, döwründe Atatürk Türkiýäniň garaşsyzlygyny gazanypdy. Turgut Özal hem türk halkynyň şol duýgularyna daýanyp, ýurdy galkyndyrmagy başarypdy. Süleýman Demireliň prezidentligi. 1993-nji ýylda Turgut Ozal aradan çykan soň Süleýman Demirel Turkiýäniň prezidenti boldy. Süleýman Demirel. 1924-nji ýylyň 1-nji noýabrynda Sparta iliniň Atabeg ilçesiniň Yslam obasynda dogulýar. Başlangyç bilimi obada alýar. Spartada orta mekdebi, Afýongarahisarda liseýi tamamlaýar. 1949-njy ýylda suw gurluşygy (bent gurmak) inženerçiligi temasyndan alymlyk derejesini alyp, Stambul tehniki uniwersitetini tamamlaýar. 1949-1950-nji ýyllarda Amerikada öz ugry boýunça hünär praktikasynda bolýar. 1955-ýylda Türkiýe döwlet suw işleriniň baş müdiri bolýar. Ol 28 ýylyň içinde 7 gezek premýer-ministriň wezipesini eýeläp, hökümeti dolandyrýar (1965-1969, 1969-1970, 1970-1971, 1975-1977, 1977-1978, 1979-1980, 1991-1993). 1983-nji ýyldan bäri öz döreden Dogry Ýol partiýasynyň (DÝP) öňbaşçysydyr. “Erk, ynanç we çörek“ şygary bu partiýanyň baş maksatnamasydyr. 1993-2000-nji ýyllar aralygynda Türkiýäniň Prezidenti boldy. Türkiýede köppartiýalylyk ulgamy dowam edýär. Harby düzgün mahalynda (1980-1982) syýasy partiýalaryň işlemegi gadagan edilenem, bolsa 1983-nji ýyldan başlap olar gaýtadan hereket edip ugraýar. Süleýman Demireliň prezidentlik döwründe ýurtda dürli syýasy partiýalaryň guran gatyşyk hökümetleriniň ençemesi çalyşdy. Olara Tansu Çiller (Dogry Ýol partiýasy), Nejmeddin Erbakan (Refah partiýasy), Mesut Ýylmaz (Ene Watan partiýasy), Bülent Ejewit (Demokratik Çepçiler partiýasy) ýolbaşçylyk etdiler. Ejewitiň hökümeti Türkiýe Respublikasy döräli bäri 57-nji hökümetdi.
Türkiýäniň daşary syýasaty. 80-nji ýyllarda Turkiýäniň daşary syýasaty ýurduň ykdysady ösüşini üpjün etmäge gönükdirilendi. 1952-nji ýyldan bäri NATO-nyň agzasy hökmünde Turkiýe sebitde Günbataryň bähbitlerini aňladyjy bolup çykyş edýärdi. Türkiýe 1987-nji ýylyň aprelinde özüniň Ýewropa ykdysady bileleşigine kabul edilmegi barada ýüz tutdy. Emma Gresiýa onuň bu gurama kabul edilmegine kes-kelläm garşy. Sebäbi bu iki döwletiň arasynda Demirgazyk Kipr meselesi bilen baglanyşykly düşünişlmezlik entegem dowam edýär. Turkiýe ABŞ bilen ýakyn gatnaşyklary saklaýar. 1976-1989-njy ýyllar aralygynda bu iki döwletiň söwda dolanyşygy 5 esse (617 mln. dollardan 3067,2 mln. dollara çenli) artdy. 80-nji ýyllarda Turkiýe Ysraýyldan we Müsürden soň amerikan harby kömegini alýan üçünji döwlete öwrüldi. Ýakyn we Orta Gündogaryň yslam ýurtlary bilen gatnaşyklar türk daşary syýasatynyň esasy ugurlarynyň biridir. Turkiýe Magrib ýurtlary bilen hem söwda-ykdysady gatnaşyklaryny alyp barýar. Yslam döwletleriniň goýan maýa goýumlary türk ykdysadyýetiniň ilerlemegine goşant boldy. Turkiýede olar öz banklarynyň bölümlerini açdylar. T.Özalyň Ýaponiýa sapary (1985ý. maýy) iki döwletiň arasyndaky hyzmatdaşlygyň pugtalanmagyna ýardam edipdi. Ýaponlaryň gatnaşmagynda Stambulda Bosfor bogazynyň üstünden ikinji uly köpri guruldy (1988). T.Özal 1990-njy ýylyň awgustynda Gara deňziň sebitindäki döwletleriň hyzmatdaşlyk guramasyny döretmek pikirini orta atypdy. SSSR-iň dargamagy Turkiýäniň daşary syýasatynda uly özgerişlere getirdi. Ol ilki bilen öňki SSSR-iň düzümindäki türki respublikalaryň garaşsyzlygyny goldap, olara doganlyk goluny uzatdy.
Türkmen-türk hyzmatdaşlygynyň ösmegi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Ruhnamasynda türkmen bilen türki iki dogan halk hökmünde häsiýetlendirýär. Bir millet iki döwlet şygary bilen olaryň bir milletdigini tekrarlaýar. Türkiýe respublikasyny esaslandyryjy Mustafa Kemal Atatürk 1933-nji ýylda öz egindeşlerine: “Wagt geler, Orta Aziýadaky türki doganlarymyz hem garaşsyzlyk gazanarlar, şonda siz, ol garyndaşlarymyza dessine kömek ediň!” diýip sargyt edipdi. Türkiýe Türkmenistana garaşsyzlygyny gazanandan soň doganlyk goluny uzadan ilkinji döwletdir. Ol 1991-nji ýylyň 16-njy dekabrynda Türkmenistanyň özbaşdak döwletdigini ykrar etdi. 1992-nji ýylyň 29-njy fewralynda iki döwletiň arasynda diplomatik gatnaşyklar ýola goýuldy. 1991-nji ýylyň 2-6-njy dekabry aralygynda Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Türkiýä ilkinji resmi sapary boldy. Şonda “Türkmenistan bilen Türkiýe Respublikasynyň arasyndaky dostluk hem-de hyzmatdaşlyk barada ylalaşyk” baglaşylypdy. Häzire çenli iki döwletiň arasyndaky gatnaşyklaryň dürli ugurlaryny düzgünleşdirýän 100-den gowrak resminama bar. Türkiýänyň Prezidentleri Turgut Özal, Süleýman Demirel, Ahmet Neždet Sezer, premýer-ministrler Tansu Çiller, Mesut Ýylmaz Türkmenistanda saparda boldular. 1999-njy ýylyň ahyryna çenli türk hünärmenleriniň gatnaşmagynda 90 sany desga bina edildi. Olaryň gatnaşmagynda Türkmenistanda sebitiň iň iri dokma senagat toplumy döredildi. Ýurdumyzyň paýtagty Aşgabadyň tanalmaz ýaly özgermeginde türk gurluşykçylarynyň mynasyp paýy bar. “Mensel”, “Polimeks”, “Üçgen”, “Gamma” we beýleki türk firmalary Türkmenistanyň gurluşyk meýdançasynda özleriniň janaýamazakly zähmetiniň nusgasyny görkezdiler. Türkiýe öz uniwersitetlerinde we liseýlerinde Türkmenistan üçin müňlerçe hünärmen ýetişdirip berýär. Bilim babatdaky hyzmatdaşlygyň gerimi barha giňelýär. 1994-nji ýylda Aşgabatda halkara türkmen-türk uniwersiteti açyldy. Türkmenistandaky 13 sany bilelikdäki türkmen-türk mekdeplerinde, kompýuter we dil kurs merkezlerinde çagalara döwrebap bilim we terbiýe berilýär. Türkmenistan bilen Türkiýäniň arasynda hemmetaraplaýyn hyzmatdaşlyk barha rowaçlanýar. Olaryň ýoly aýdyň, geljegi röwşen.
Resminamalar we goşmaça maglumatlar.
Türkmenistanyň we Türkiýäniň döwlet baştutanlary iki döwletiň hyzmatdaşlygy barada Türkiýäniň mysaly bizi ruhlandyrýar, Mustafa Kemalyň tejribesi, onuň döwlet gurluşy baradaky nukdaýnazary hakykatda bize görelde bolup hyzmat edýär.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy
Bu iki dogan indi hemişelik biri-birini tapdy. Şu doganlygy berkitmek üçin biz öz tarapymyzdan ähli tagallalary ederis.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Türkmenistanda türkmenler, Türkiýede türkler hökmünde däl-de, Türkmenistanda we Türkiýede türkmenler we türkler hökmünde hemişe bilediris. Birdiris, şeýle bolmagynda hem galarys.
Süleýman Demirel
Türkmenistanyň we Türkiýäniň raýatlarynyň arasyndaky baglanyşygyň birsyhly işeňňirleşýändigini, turizmiň ösdürilýändigini, biziň halklarymyzyň biri-birine ýakynlaşýandygyny kanagatlanmak bilen bellemek isleýäriň.
Süleýman Demirel Türkmenler bilen türkleriň ata-babalary birdir, atyrsy birdir, köki birdir.
Türki respublikalar üçin Türkiýe ýaly dosty bolmagyň özü beýik hormatdyr.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Men Türkiýe bilen Türkmenistanyň doganlyk gatnaşyklarynyň geljegini parlak görýärin.
Türkiýe we Türkmenistan aragatnaşygy begendirijidir. Türkiýe ylmyny, ykdysady tejribesini Türkmenistana berýär we ýene-de berjekdir.
Türkmen we türk halklary bir bitewi maşgaladyr, olar şatlygy we betbagtçylygy deň paýlaşýarlar. Türkiýe türkmen döwletiniň Garaşsyzlygyny ilkinji bolup ykrar etdi, ol özüniň syýasy hem-de ykdysady özygtyýarlylygyny pugtalandyrmak babatda Türkmenistanyň edýän tagallalaryny goldady, muny bolsa biz hiç haçan ýatdan çykarmarys.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Ülkämiz bilen Türkiýe arasyndaky baglaryň köki örän çuňňurdyr. Türkiýede ýaşaýanlar atalarymyzyň doganlarynyň agtyklarydyr. Şonuň üçin-de Türkiýe bilen hyzmatdaşlyk edýärkdk, atalarymyzyň ruhuna ýakynlaşýandygymyz üçin bagtyýardyrys.
Garaşsyzlykdan soňra Türkmenistany ilkinji ykrar eden ülke Türkiýe boldy. Şol günden bäri-de Türkiýe her ugurda ösüşimize ýardam etdi.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Türkmenistan we Türkiýe BMG-niň, YHG-nyň, EKO-nyň çäklerinde ýakyndan arkalaşykly hereket edýärler, möhüm halkara we sebit meseleleri boýunça umumy garaýyş bilen çykyş edýärler. Biz regionyň içinde ykdysady hyzmatdaşlygy hemme taraplaýyn ösdürmegiň parahatçylyga, durnuklylyga hem-de şol ýerde ýaşaýan halklaryň gülläp ösmegine eltýän it netijeli ýoldugy barada pikirdeşdiris. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy
Toponimika
Toponimika – ỳer -ỳurt atlary hakyndaky ylymdyr.
Toponimika - kömekçi taryh dersi bolup, ol onomastika (öz atlary hakyndaky ylym) ylmynyň bir bölümidir.
Toponimika sözi iki sany grek sözünden düzüdip, ol “topos” – ýer, ýerler, “onoma” – at diýen manyny aňladýar. Bu ylym geografiki atlaryň gelip çykyşyny we ösüşini öwrenmek bilen meşgulanýar. Toponimleriň – geografiki atlaryň ýüze çykyş taryhy, olaryň aňladýan manylary, dürli döwürlerdäki üýtgeşmeleri, dilçileri, taryhçylary, etnograflary, arheologlary, geograflary, kartograflary, ýazyjylary, syýahatçylary, galybersede her bir bilesigeliji adamy gadym zamandan we häzire çenli gyzyklandyryp gelýar. Çünki toponimleri öwrenmegiň ylmy we amaly ähmiýeti has uly bolup, olarda diliň gadymy görnüşleri  kem käs üýtgän ýa-da üýtgemedik görnüşinde şu günlere çenli saklanyp gelýar.
“Ýer-ýurt atlary edil halkyň döreden aýdymlary, tanslary, rowaýatlary, gadymy binalaryň haşamly nagyşlary, geçmeşiň çeper elli gelin-gyzlaryň dokan gölleri we keşdeleri ýaly halk döredijiligiň iň täsin we ajaýyp ýadygärligidir” diýip rus ýazyjysy Lew Uspenskiý belleýär.
43
Aradan çykanlar
40er
Toponimika
Toponimika üç ylmyň: dil biliminiň, taryhyň we geografiýanyň çatrygynda  döreýän,  geografiýa atlary hemme taraplaýyn öwrenmegi maksat edýän ylymdyr. Toponimikanyň wezipesi ýer-ýurt atlarynyň ýüze çykyş taryhyny, olaryň aňladýan manylaryny, ol atlaryň dürli döwürlerdäki üýtgemelerini okuwçylara düşündirmek bilen olarda watançylyk, millilik, ene topraga söýgi, zähmetsöýerlik terbiýasini bermekdir.
Toponimiýa maglumatlary üç topara bölünip öwrenilen:
1.	Haýsy dile degişli we olaryň emele gelen döwri anyklamak.
3.	Toponimleriň lingwistik derňewi, olaryň dialect aýratynlyklaryny öwrenmek.
Geografiki atlar halk döredijiliginiň özboluşly nusgasy bolup her bir toponim ony döreden halkyň tebigata bolan synçylygyň, durmuşa gözýetiminiň, döredijilik ylhamynyň, ylmy düşünjesiniň, hyýaly oýlarynyň önümidir. Ençeme atlar barada dürli rowaýatlar döredilip, gysykly halk döredijiligi hökmünde agyzdan agyza geçip gelýär.
Mekdeplerde, ýörite orta we ýokary okuw jaýlarynda okadylýan taryh, geografiýa we beýleki sapaklarda duş geläýn toponimleriň aňladýan manylaryny düşündirmeklik sapagyň gyzykly geçmeginiň, okuwçylar tarapyndan gowy düşünmeklerine we öwrenmegine kömek edýär.
Toponimikanyň terbiýeleýji ähmiýeti hem has ulydyr. Oguzhan, Gorkut ata, Görogly ýaly serdarlaryň, il-ýurt, ar-namys ugrunda göreşen Togrul beg, Çagry beg, Alp Asplan, Mälik şah, Soltan Sanjar we görnükli döwlet işgärleri, A.Tahyrow, A.Ataýew, G.Atabaýew, Atamyrat Nyýazow, Gurbansoltan eje ýaly halkyň gahryman ogul-gyzlarynyň atlary dakylan şäherdir, etraplar, obalar agzalanda, halk öz gerçeklerini mähir we söýgi bilen ýatlaýar. Ýerli geografik atlaryny manysyna göz ýetirmeklik ýaşlarda watançylyk duýgusynt, öz mähriban ülkämize bolan söýgi düýgularyny terbiýelär.
Türkmenistanda ýaşaýan gadymy aborigenleriň dilini, taryhyny öwrenmekde dürli halklaryň, tire taýpalaryň şu sebitlerde göçup-gonan ýerlerini anyklamakda ýurdumyzyň dürli künjekleriniň gadymy taryhyny göz öňüne getirmekde, öňki öşümlik we haýwanat dünýäsine takyklamakda toponimika gymmatly maglumatlar berýar. Gowurdak, Kükürtli, Akdaş, Duzly, Nebitdag ýaly atlar geologlary gyzyklandyrylsa, Altyndepe, Marguş, Küýzeligyr, Namazgadepe, Änew ýaly toponimler arheologlaryň ünsini çekipdir.
Geografiki atlaryň gelip çykyşyna gyzyklanma irki döwürlerde ýüze çykypdyr. Entäk XI asyrda Mahmyt Kaşgari “Diwan lugatat türk (türki söžleriň diwany)” diýen 3 tomlyk sözlerini düzýen. Geografiki atlaryny dürli düşündirişleri gadymy rus ýazgylarynda hem duş gelýar. S.Remezowanyň “Çyzgy kitabynda” möhüm toponimiýa maglumatlar bar. M.W.Lomonosowyň, W.N.Tatişewiň we beýlekileriň işerinde toponimlere düşündiriş bermek synanyşyklary edilen. Toponimika möhüm goşandy A.H.Wostokow, W.A.Kosteriň, W.I.Dal girizdiler. Öa döwüriniň görnükli taryhçysy N.I.Nadeždin “Taryhy öwrenmeklik taryhy kartasy öwrenmekden başlanýar” diýip belläpdir. Ol “Toponimika – bu ýeriň dilidir, ýer bolsa geografiki atlar arkaly adamzadyň taryhy ýazylan bir kitapdyr” diýipdir.
Tebigatdaky her bir zadyň, hadysanyň, şol sanda geografiki ýerleriň hem öz ady bolup, şol atlaryň ýüze çykyşyny, olaryň tebigy we taryhy nukdaý nazardan ähmiýetini, häzirki wagtda tutýan ornuny öwrenmekligiň uly ylmy hem-de amaly ähmiýeti bar.
Eýsem at näme? - at tapawutlandyryjy nyşan, göze dürtülip duran haýsydyr bir alamat.
Ýer ýurtlara dakylan atlar hem zatlaryň – ýeriň häsiýeti alamatlary bildirýan we nähili hem bolsa belli bir many aňladýan sözlerden hasyl bolýarlar. Manysyz at ýokdur. Häzirki wagtda manysy unudylan ençeme ýer-ýurt atlary hem olary ilki döreden halk üçin düşnükli sözlerden emele gelipdir.
Ýer-ýurt atlarynyň ýüze çykyşy, olaryň aňladýan manylary has ilki döwürlerden tä şu günler çenli her bir bilesigeliji adamyň, ýazyjydyr şahyrlaryň, syýahatçylaryň we beýlekileriň ünsüni özüne çekýar. Sebäbi ýer yurt atlarynyň manysy diňe bir bilesigelijiligi kanagatlandyrmak bilen çäklenmän, ylmyň dürli pudaklary üçin gymmatly maglumatlary hem berýar.
Merkezi Aziýanyň, şol sanda Türkmenistanyň gadymy toponimleri baradaky üzlem-saplam maglumatlary baryp grek taryhçylarynyň we orta asyr alymlarynyň işlerinden tapmak bolar. M.Kaşgarynyň (XI asyr) “Türki sözleriň diwany” diýen sözlüginde ýer-ýurt atlarynyň düzüminde köp duş gelýän geografik terminleriniň we käbir toponimleriň gadymy görnüşler getirip, olaryň aňladýan manylary düşündirilýär, türkmen tire atlaryndan emele gelen ýer-ýurt atlary (etnonim, etnotoponim) barada maglumatlar bar. Merkezi Aziýanyň ilkinji toponimiklerinden biri Maryda dogulan we ýerdäki iki uly kitaphana eýelik eden Abu-Sa’d as-Sam’aniniň (1113-1167) adyny tutmak bolar. Onuň “Genealogik atlaryň kitaby” diýen işi bar, onda Türkmenistandaky gadymy toponimleriň ýüzlerçesiniň ady tutulýar we olara düşündiriş berilýär. Bu işi öz gözi bilen gören we ýerlerden hut özüni ýygdan maglumatlary esasynda düzüpdir.
Türkmenistanyň toponimikasy hakda Ýakyt ibn Abdallah ar-Rumi al-Hamawidir (1176-1229) hem  ýazypdyr (esasan hem Horasan ýerleri hakda). Ol öňki döwrüň görnükli alymlarynyň ýäzan kitaplardan peýdalanypdyr, Marydan baý kitaphanasynda iki ýyl okap, bilim alýar, özüniň “Mu jam al-buldan (ýurtlaryň sözligi)” diýen sözlik görnüşdäki uly işini ýazýar.
Türkmenistanyň çägini Mongol basyp alyşy döwründe we şonuň öň ýanynda aýlanandygy üçin Ýakub bu sözlüginde şol döwrüň obadir, şaherleriniň taryhy ýagdaýlarynyň has gowy häsiýetlendirýar, ençeme ýer-ýurt atlarynyň aňladýan manylaryny hem örän takyk düşündirilýär. Onuň sözlüginde ýerli ilat tarapyndan aýdylyşyna, arapça ýazylyşyna, geografiýa aýdylyşyna üns berilýar. Bu zatlar Ýakutyň toponimiýa derňewlere türgen alym bolandygyna güwä geçýär.
Türkmenleriň toponimiýasy öwrenmekde esasy çeşmeleriň biri Hywa hanyň we taryhçysy Abylgazynyň (XVII asyr) “Türkmenleriň nesil daragty” atly kitabydyr. Onda ýer-ýurt atlarynyň döremegine esas bolan türkmen taýpa-tireleriniň atlary, olaryň aňladýan manylary we ownuk böleklere bölünişleri barada gowy maglumatlar berilipdir.
Türkmenistanyň toponimikasy baknalyk döwründe ylmy esasda öwrenilip başlandy. Türkmenistanyň ylymlar akademiýasynyň Dil we edebiýat institutynda ýörite türkmen toponimikasy boýunça türkmen alymlary iş alyp bardylar. Olardan P.Azymow, A.Babaýew, S.Ataniýazow we beýlekiler, ýorite Türkmenistanyň toponimikasy kitaplary çap edildi. Türkmenistanyň Garaşsyzlygy almagy bilen toponimika ylmy hem özgerdi. Ýurdumyzyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagalasy we hut özüniň teklipleri bilen türkmen şäher obalarynyň öz hakyky taryhy, milli atlary dikeldildi, türkmeniň garaşsyzlygy bilen, asuda, eşretli durmuşa aňladýan toponimler döredi. Mukaddes Ruhnama muna öz beýanyny berdi.
Türkmenistanyň görnükli toponimçisi Ş.Atanyýazow watanymyzda ýerleşen şäherleriň, obalaryň, daglaryň, derýalaryň, galalaryň…7000 çemesiniň adynyň manysyna düşündiriş berýän we olaryň ýüze çykyş taryhy hakynda maglumat berýan “Türkmenistanyň geografik atlaryň düşündirişli sözlügi” diýen kitabyny 1980-nji ýylda çapdan çykardy. Özüniň soňky işlerinde Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda agzalyp geçilýän ýert-ýurt atlaryna düşündiriş berdi, ol metbugatda giňden çap edildi.
Ýer-ýurt atlary uzak wagtyň dowamynda ýütgewsiz saklamagy üçin, olarda diliň gadymy sözleri köp duş gelýar. Meselem, geçmişde “ünüz” (derýa), “müňer” (çeşme), “suwlag, suwar” (güzer), “gorgan” (gala), “bor” (her), “aýak” (käse, okara) ýaly inçeme sözleriň türkmen dilinde öň bolmandygyna toponimler şaýatlyk edýar, emma soňra bu sözler öňki manylarynda ulanylyşdan düşup galypdyrlar ýa-da başga sözler bilen çalyşylypdyrlar.
Meselem, XIX asyrlaryň ortalaryna çenli saryk dialektiniň wekilleri Maryda ýaşan, soňra Pendi sebitine göçüpdirler. Saryklaryň Maryda outran ýerini aňyklamaga Alaşaýap, Gadyrýap, Uzynbeden, sarygyň oýy ýaly, olaryň galdyran atlary toponimleri kömek berýär.
Geografiýa atlar geografiýa ylmy bilen hem baglanyşykly. Geografiýa atlar bir ýerde bir, başga ýerde başga many aňladýar. Mysal üçin: “oýuk sözi” - “köwek” manysynda bolsa (oýukly, haşymoýuk) Garagum toponiminde ol “garantka”, “bellik” manysyny aňladýar (Daşoýuk, Soltanoýuk).
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
Botswana
Botswana Günorta ýerleşýän döwlet.
Toponimika
Geografiki sözleriň köpüsi ýerli (lokal) häsiýete eýedir. Meselem, “çyrla, takyr, gyr, baýyr, oýmak, aryk” we ş.m.
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
1.	IX – XIII asyrlarda Gündogar medeniýetine hem-de ylmyna gyzgaça syn. 2.	Beýik Seljuklar Zamanynda ylym we medeniýet. 3.	Merw kitaphanalary.
Hödürlenýän edebiýatlar.
Toponimika
-	Türki gatlagy esasan hem X-XI asyrlarda Mangyşlak, Uzboý, Üstýurt we ş.m. atlary döredipdir.
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy ,“Ruhnama”, Aşgabat, 2001.
Toponimika
-	Mongol-tatar sözleri – Mugal, Çagataý, Batyýyň gädigi, Dörmen we ş.m. atlaryň peýda bolmagyna getiripdir.
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
2.	J. Gurbangeliýew, “Medeniýetimiziň parlan çagy” E.S. 2002 ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 11-de.
Toponimika
Bagnalyk ýyllarynda Türkmenistanyň toponimikasynda rus sözleri hem ähmiýetli orun tutýar. Mysal üçin: Krasnowodsk, Paltarask we ş.m.
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
3.	T.Nepesow, “Nowaýy we alymlar ýa-da türkmen ylmynyň taryhy sahypalary hakynda”, E.S. 1999 ýylyň Alp Arslan aýy.
Toponimika
Toponimikanyň terbiýeleji ähmiýeti hem bardyr. Türkmenistan Garaşsyzlygyny alanan soň Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagalasy bilen Türkmenistanda welaýatlaryň, şäherleriň, etraplaryň, obalaryň, köçeleriň, derýadir, kölleriň atlary gadymy milli atlaryna eýe boldy. Mysal üçin: Lebap welaýaty, Ahal welaýaty, Balkan welaýaty we ş.m. Şeýle-de häzirki zaman toponimikasynyň terbiýeleýjilik ähmiýeti ulydyr. Şäher, obalara dakylan taryhy beýik şahslaryň atlary ýaşlary watançylyk, edermenlik, merdanylyk ruhynda terbiýelese M.Sopyýew, A.Nyýazow ýaly atlar zähmetsöýerligi, watana wepalylygy terbiýeleýar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Ruhnamasynda gadymy ýer-ýurt atlaryny ýenem bir gezek belläp geçdi.
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
4.	G. Pirmämmedowa, “Merw ylym ýüzüginiň gaşy”, Türkmenistan, 2002 ýylyň Gorkut aýynyň 25-de.
5.	H.Gullaýew, Seljuk türkmenleri döwrüniň öň ýanyndaky asyrlarda dörän edebi mirasymyzda, E.S. 31.08.2001.
6.	A. Mülkiamanow, Halistnama, E.S. 4.10.2002.
Ankaragüjü
Ankaragücü Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Seljuklar döwründe ylym we medeniýet
Elimi bir salgamda, aldym ençe galany,
Atymy debşilämde, duşman diledi aman.
Ajal gelende welin hiç zat etmedi peýda,
Bakylyk hudaýyňky, mal – mülkem şoňky eken.
Beýik Seljuk döwletinde medeniýetiň ylmyň ösüşi baradaky gürrüňimizi jemlemek bilen biz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda belläp geçişi ýaly: “Ençeme beýik özgerişleriň sallançagy bolan, ululy kiçili galkynyşlaryň ojagy bolan Türkmenistanyň, dünýäniň taryhynda tutýan orny hem, Yslam dünýäsiniň jahana ýaýramagyndaky orny hem örän uludyr. Turkmen halkynyň dünýä medeniýetine, ylmyna, edebiýatyna, sungatyna goşan goşandy-da çäksizdir.”
Türkmen döwletleriniň dünýä ýaýran döwründe Yslam dünýäsinde ylmyň, edebiýatyň, sungatyň kerwenini çekenler türkmenlerdi. Beýik Seljuk türkmenleriniň zamanasy türkmen medeniýetiniň iň bir parlan döwri bolupdy. Bu döwür barada Mukaddes Ruhnamada ýene şeýle setirler bar: “Turkmeniň beýik danyşmentleri, alymlary, edebiýat we sungat adamlary diňe bir Türkiýäniň üsti bilen däl, başga ikinji bir ýol bilen hem, Kawkaza, Ruma, Arabystana doldular, ondanam Müsüriň üsti bilen Ispaniýa geçdiler. Şeýlelikde türkmen halkynyň ylmy önümçilik gazananlary Ýewropa ylmy önümçiligine, ösüşine hamyrmaýa, gönezlik boldy” diýmek bilen Beýik Srdarymyz Beýik Soltanlar bolan ata – babalarymyzyň agzalyp geçen döwründäki tutumly işlerini täze öwüşginde, has beýik görnüşde dünýä çykarýar.
Merw gadymy döwürlerde Yslam dünýäsiniň ylym we edebiýat äleminiň merkezi bolupdyr. Bu mekan dürli ylmy açyşlaryň, medeni hereketleriň mekany bolupdyr. Biziň ýokarda belläp geçişimiz ýaly Seljuklar döwründe önümçilik ykdysadyýetde we daşary söwda-da uly ösüşler gazanmak bilen bir hatarda ylma, medeniýete, sungata, saglygy goraýyşa haýyr – sahabat işlerine-de uly üns bermekdir.
Aýratyn hem Seljuklar döwründe Merw şäheri gülläp ösüpdir, uly abraýa eýe bolupdyr. Bu gadymy şäher asyrlaryň dowamynda diňe bir pars we arap medeniýetiniň we edebiýatynyň, ylmynyň, magaryfynyň ösmegine uly goşant goşmak bilen çäklenmän, Eýsem Gündogar halklarynyň ylmyň belentliklerine aralaşmagynda uly orny bolupdyr.
Merw alymlarynyň köp ýurdy bolany üçin Müsür, Arabystan, Yrak ülkelerinden Merwe gelýän ulamalar bolupdyr.Taryhda Maru – Şahu – Jahan adyny alan bu şäher alymlaryň Gündogardaky Merkezleriniň bir hasaplanylypdyr. Türküstanyň köp alymlary Merwe barýan ýolda jan beripdirler. Alym T.Nepesow özüniň “Nowaýy we alymlar ýa-da türkmen ylmynyň taryhy sahapalary hakynda” diýen makalasynda Merw hem-de Bagdaw, Merw hem-de Buhara ylmy gatnaşyklary barada ýazýar. Şeýlelikde Merw taryhda hindi, arap, yrak, müsür, hytaý, owgan, türk alymlarynyň ýygnanyşyan esasy merkezi bolupdyr.
Biz taryhdan Merwde dünýä alymlarynyň ünsüni özüne çeken baý fondly kitaphalarynyň bolandygyny bilýäris. Merw kitaphanalarynyň Gündogar akyldarlaryny, danalaryny, fiolosoflaryny kitap bilen üpjün etmekde uly orny bolupdyr. Ol kitaphanalarda şondan öňki müňlerçe ýyllaryň dowamynda ýazylan, özi hem dünýäniň ähli ylymlarynyň taglymatlarynyň, dinleriniň, pikiriň, akylyň, ylmyň döredijiliginiň ägirt hazynalarynyň jem;lenendigini göz öňünde tutsaň, onda bize aýylganç bir harasadyň, Ģingiz Hanyň basyp alyşlarynyň, weýrançylyklarynyň ösüşe däl eýsem gazanylanlary hem ýok edilip taşlanandygyna göz ýetirmek kyn däl.
XIII asyryň başlarynda Merwde ýaşan özüniň ajaýyp eserlerini döreden, mongollaryň bu ýurda eden çozuşlaryndan soň, bu ýurtdan giden Ýakup Hamawy bu kitaphananyň öz durmuşynda uly rol oýnandygyny belleýär.
3 – ýyl Merwde ýaşan, Merwiň iň belent derejede gülläp ösüşiniň şaýady bolan alym hem-de ajaýyp arap syýahatçysy Ýakut – al – Hamawy. Merw hakda we onuň medeniýeti hakda şeýle ýazýar.
“Merw – Şahy – Jahan ” – bu horasanyň iň şöhratly şaheri we onuň paýtagty bolan beýik Merwiň aňydyr. Özünden gelip çykan şeýle köp alymlary we meşhur hem-de gerekli adamlary bilen hiç bir beýleki şäher öwünip bilmez.
Men merwden 1219 ýylda gaýtdym. Şonda ol iň bir gülläp ösen ýagdaýdady. Men çykyp gaýdanymda Merwiň saýlama eserleri islendik beýleki şaň kitaphanasyndan has baý bolan on sany kitaphana – wakarlary bardy. Men ybadathana metjidine degişli 2 sany uly kitaphanany atlandyraýyn olaryň biri Aziziýe ony döreden adam Eziz – al – den Abu – Bekr Atik Zinjany. Bu kitaphanada 12 mün toma golaý kitap sanlanardy. Beýlekisi “Kemalis” Hizam – al mülk – al – Hasan Ibn Ishanyň öz gurduran medresesindäki kitaphanasy. Iki kitaphana Samaniniň adyna degişli “Amidiýe”, “Omarýiýe” kitap saklanýan jaýlaryGiçniräk wezirleriň biri bolan Mejel Mülküň kitaphanasy. Şol medresesindäki “Hatumiýe”, ondan kitap almak ýeňildi. Meniň öýümde şol ýerden hiç bir girewiň alnan: gymmaty 200 dinarlyk kitaplaryň 200 we ondan hem köp tomlary durardy.”
Taryhy maglumatlara görä Mälik şa (1091ý.) öz ýanyna köşk emeldarlaryny we parasatly gojalary çagyryp öz döwletleri hakda, onuň iş dolandyrylyşy içeri we daşary syýasaty hakda bir kitap ýazmagy tabşyrypdyr. Mälik şa bu görkezmäni ilkinji nibatda özüniň baş weziri, Nyzam el – Mülke, Täj – el – Mülke, Mejit – el – Mülke we şular ýaly beýleki wezipeli hem-de sowatly adamlara berýär. Mälik şa tarapyndan yglan edilen şol bäsleşik Nyzam el – Mülkiň ýazan işi Mäliik şada uly täsir galdyrýar.
Taryhy maglumatlara görä Musulman gündogarynyň ajaýyp şahsy bolan Nyzam – el – Mülküň özø hemişe alymlardan, kanunçylardan, haýyr- sahawatlardan doly eken. Aň – bilim barada yzygiderli alada etmek bilen ol Yspyhan, Nyşapur, Hyrat, Balh, Bagdat ýaly şäherlerde ummasyz pul harçlan medreseler açdyrandygy barada biz öňki soraglarmyzda aýdyp geçipdik.
Ýeri gelende orta asyrlarda patyşa köşklerindäki sowatly adamlaryň patyşalara bagyşlan eserler ýazmaklarynyň kada öwrülendigini hem bellemek gerek. Muňa Nyzameddiniň “Zafarnamasy”, Samaniniň “Urugnamasy”, Firdöwsiniň “Şanamasy” we ş.m.
Biz Seljuklar zamanynda ylmyň medeniýetiniň ösüşi baradaky gürrüňimizi jemläp şeýle netijä gelýäris.
2.	Pese düşen döwri (mongol basybalyjylary döwri we ondan soňky döwür.)
Bu barada Merhemetli PrezidentimizBeýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Ruhnamasynda: “Mahal – mahal agyr oýlara batyp, özümi dert – azaba goýýaryn: “Wah lagnat siňmiş Ģingiz hanyň wagşy ordasy bolmadyk bolsa, taryhyň bu ajaýyp pajarlap oturan ýüz müňlerçe ilaty, Köneürgenjiň, Maru – Şahu – Jahanyň, Şähryslamyň, Abyweriň, Amulyň, Zemmiň, Dehistanyň, şäher kentleriniň göwner monjuk ýaly düzüp oturan Oguzboýünyň (Uzboýyň) üstünden sowa geçen bolsa, müňlerçe kitaply – kitaphanalar, ýandyrylmadyk bolsa, häzir Türkmenistan dünyäniň ykdysady, syýasy, medeni, ylmy mertebesini göterip barýan kuwwatly döwlet bolardy.” (150 - 151 sah.)
44
Aradan çykanlar
40er
Sedat Kapanogly
Türkiýede ady belli Ekşi sözlük saýtynyň gurujusy.Ol käri boýunça programmaçy bolyp işleýär.Onyň guran saýtynda ýazyjy bolyp bolýar.
Demirgazyk polýus
275px|right
Demirgazyk polýus — Ýeriň aýlanýan hyýaly okunyň Demirgazyk ýarymşarda ýeriň ýüzi bilen kesişýän nokady.
Demirgazyk polýus Demirgazyk Buzly okeanyň merkezi böleginde ýerleşýär, ol ýerde çuňluk 4000 metrden geçmeýär. Demirgazyk polýusda ýylboýy köpýyllyk güýçli pak buzlary akymyň ugruna hereket edýär. Gyşyna ortaça temperatura −40 °C töweregi, tomsuna bolsa, esasan 0 °C töweregi bolýar.
Kaýseri Erjiýesspor
Kayseri Erciyesspor Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Myradow Goçmyrat Aşyrmuhammedowiç
Myradow Goçmyrat Aşyrmuhammedowiç - Türkmenistanyň döwlet işgäri.
Doglan senesi we ýeri
1973-nji ýylda Aşgabat şäheriniň Ruhabat etrabynyň Gypjak ýaşaýyş toplumynda doguldy. Milleti turkmen.
Bilimi we hünäri
Ýokary bilimli. 1995-nji ýylda Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutyny tamamlady. Hünäri boyunça ykdysatçy.
Zähmet ýoly
Zähmet ýoluna 1995-nji ýylda Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň pul dolanyşygy we karz kafedrasynyň mugallymy bolup başlady. 1996-2003-nji ýyllarda «Türkmenbaşy» döwlet täjirçilik bankynyň Abadan şäher şahamçasynyň hünärmeni, baş buhgalteriň orunbasary, baş buhgalteri wezipelerinde işledi. 2003-nji ýylda Türkmenistanyň Merkezi bankynyň buhgalter hasaby we hasabatlar müdirliginiň iş usulyny öwrediş bölüminiň başlygy, baş buhgalteriň amallar boýunça orunbasary boldy. 2003-nji ýylyň sentýabr aýyndan 2006-njy ýyla çenli Türkmenistanyň Merkezi bankynyň müdiriýetiniň başlygynyň orunbasary-amallar müdirliginiň başlygy wezipelerinde işledi. 2006-njy ýylyň maýyndan 2012-nji ýylyň mart aýyna çenli Türkmenistanyň Merkezi bankynyň müdiriýyetiniň başlygynyň birinji orunbasary bolup işledi. 2012-2014-nji ýyllarda «Türkmenistan» döwlet tajirçilik bankynyň müdiriýetiniň başlygy wezipesinde işledi. 2014-nji	ýylyň ýanwar aýyndan 2015-nji ýyla çenii Türkmenistanyň Merkezi bankynyň müdiriýetiniň başlygy boldy. 2015-2017-nji	ýyllarda Maliýe ministrliginiň senagatyň, ulaglaryň we aragatnaşygyň maliýesi müdirliginiň başlygy bolup işledi. 2017-nji ýylyň iýun aýyndan iýul aýyna çenli maliýe ministriniň orunbasary wezipesinde işledi. 07.2017-05.10.2017-nji ýyllarda Türkmenistanyň maliýe ministri wezipesinde işledi. 05.10.2017-nji ýylda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary wezipesine bellendi.
Kot-d’Iwuar
Piliory kenary, Piliory kenary we resmi taýdan Kot-d'Iwuar respublikasy, Kot-d'Iwuar Günbatar Afrikanyň günorta kenarynda ýerleşýän ýurt. Piliory kenarýaka syýasy paýtagty ýurduň merkezindäki oumoussoukro, ykdysady paýtagty we iň uly şäheri port şäheri Abidjan. Demirgazyk-günbatarda Gwineýa, günbatarda Liberiýa, demirgazyk-günbatarda Mali, demirgazyk-gündogarda Burkina Faso, gündogarda Gana we günortada Gwineýa aýlagy (Atlantik ummany) bilen serhetleşýär. Respublikanyň resmi dili fransuz dilidir, Baule, Dioula, Dan, Anyin we Cebaara Senufo ýaly ýerli ýerli diller hem giňden ulanylýar. Umuman, Piliory kenarynda 78 töweregi dürli dil bar. Muslimurtda köp sanly musulman, hristian (esasanam Rim katolikleri) we dürli ýerli dinler bar.
Taryh
Ilkinji ýazylan taryh Demirgazyk Afrika (Berber) söwdagärleriniň ýyl ýazgylarynda ýüze çykýar, irki Rim döwründen bäri Saharanyň üsti bilen duz, gullar, altyn we beýleki harytlar bilen kerwen söwdasy edipdir. Saharanyň aňyrsyndaky söwda ýollarynyň günorta terminallary çölüň gyrasynda ýerleşýärdi we ol ýerden goşmaça söwda ýagyş tokaýynyň gyrasyna çenli uzalyp gidýärdi. Has möhüm terminallar - Djenné, Gao we Timbuctu - beýik Sudan imperiýalarynyň ösen esasy söwda merkezlerine öwrüldi.
Güýçli harby güýçleri bilen söwda ýollaryna gözegçilik etmek bilen bu imperiýalar goňşy döwletlerde agalyk edip bilipdir. Sudan imperiýalary hem yslam biliminiň merkezlerine öwrüldi. Yslam Günbatar Sudanda Demirgazyk Afrikadan gelen musulman Berber söwdagärleri tarapyndan girizilipdi; köp möhüm hökümdarlaryň imana gelmeginden soň çalt ýaýrady. XI asyrdan başlap, Sudan imperiýalarynyň hökümdarlary Yslamy kabul edip, günorta Piliory kenarýakasynyň demirgazyk sebitlerine günorta ýaýrady.
Sudan imperiýalarynyň iň irki döwürleri bolan Gana imperiýasy, häzirki günorta-gündogar Mawritaniýa we Maliniň günortasy bilen XIV-XIII asyrlaryň arasynda gülläp ösüpdir. XI asyrda kuwwatynyň iň ýokary derejesine ýeten ýerler, Atlantik ummanyndan Timbuktuna çenli uzalypdyr. Gana pese gaçandan soň Mali imperiýasy XIV asyryň başlarynda iň ýokary derejesine ýeten güýçli musulman döwletine öwrüldi. Piliory kenaryndaky Mali imperiýasynyň çäkleri Odieneniň töweregindäki demirgazyk-günbatar burç bilen çäklenýärdi.
XIV asyryň ahyrynda haýal peselmegi içerki düşünişmezliklerden we wassal döwletleriň gozgalaňlaryndan soň, Songhai XIV-XVI asyrlaryň arasynda imperiýa hökmünde gülläp ösdi. Songhai toparlaýyn söweşlere sebäp bolan içerki düşünişmezlikdenem ejizledi. Bu düşünişmezlik, günorta tarap tokaý guşagyna tarap göçüp gitdi. Southernurduň günorta ýarysyny öz içine alýan gür gür tokaý, demirgazykda ýüze çykan iri syýasy guramalara päsgelçilik döretdi. Inhabitantsaşaýjylar obalarda ýa-da obalaryň toparlarynda ýaşaýardylar; daşarky dünýä bilen aragatnaşyklary uzak aralykdaky söwdagärleriň üsti bilen süzüldi. Oba adamlary ekerançylyk we awçylyk bilen meşgullandylar.
Goňşy Gana bilen deňeşdirilende, Piliory kenary gulçulyk we gul reýdini amala aşyrsa-da, gul söwdasyndan az zyýan çekdi. Europeanewropaly gul we söwda gämileri kenarýakasyndaky beýleki ýerleri makul bildi. Ilkinji ýazylan Europeanewropanyň Günbatar Afrika syýahaty 1482-nji ýylda portugaliýalylar tarapyndan amala aşyryldy. Günbatar Afrikanyň ilkinji fransuz şäherçesi Sent-Luis XVII asyryň ortalarynda Senegalda esaslandyryldy, şol bir wagtyň özünde Gollandiýalylar fransuzlara boýun boldy Dakaryň golaýyndaky Gor adasyndaky şäherçe. 1637-nji ýylda Altyn kenar (häzirki Gana) bilen serhet ýakasyndaky Assinie şäherinde fransuz missiýasy döredildi. .Ewropalylar bu döwürde ýerli gulçulyk tejribesini basyp ýatyrdylar we söwdagärlerine söwdany gadagan etdiler.
Emma Assininiň diri galmagy howplydy; fransuzlar XIX asyryň ortalaryna çenli Piliory kenarynda berk gurulmady. 1843–4-nji ýyllarda fransuz admiraly Lui Edouard Bouët-Willaumez Grand Bassam we Assini sebitleriniň patyşalary bilen şertnamalara gol çekip, sebitlerini fransuz goragçysy etdi. Fransuz gözlegçileri, missionerler, söwda kompaniýalary we esgerler fransuzlaryň gözegçiligindäki sebiti lagun sebitinden kem-kemden giňeltdiler. Arassalamak 1915-nji ýyla çenli amala aşyrylmady.
1880-nji ýyllaryň ahyrynda Fransiýa Piliory kenarýaka sebitlerine gözegçilik edipdi we 1889-njy ýylda Angliýa bu sebitde Fransiýanyň özygtyýarlylygyny ykrar etdi. Şol ýyl Fransiýa Treýh-Laplène sebitiň titul häkimi diýip bellendi. 1893-nji ýylda Piliory kenary fransuz koloniýasyna öwrüldi we kapitan Binger häkim wezipesine bellendi. 1892-nji ýylda Liberiýa we 1893-nji ýylda Angliýa bilen baglaşylan şertnamalar koloniýanyň gündogar we günbatar araçäklerini kesgitledi, emma fransuz hökümetiniň Upperokarky Woltanyň (häzirki Burkina Faso) böleklerini birikdirmek tagallalary sebäpli 1947-nji ýyla çenli kesgitlenmedi. Ykdysady we administratiw sebäplere görä Fransuz Sudany (häzirki Mali) Piliory kenaryna.
Fransiýanyň esasy maksady eksport önümçiligini höweslendirmekdi. Tiz wagt kenar ýakasynda kofe, kakao we palma ýagy ekinleri ekildi. Piliory kenary, köp sanly ilaty bolan Günbatar Afrikanyň ýeke-täk ýurdy hökmünde tapawutlandy; Günbatar we Merkezi Afrikanyň başga bir ýerinde fransuzlar we iňlisler esasan býurokratlardy. Netijede, fransuz raýatlary kakao, kofe we ​​banan plantasiýalarynyň üçden birine eýe bolup, ýerli mejbury zähmet ulgamyny kabul etdiler.
Baoulyň başlygynyň ogly Feliks Houphout-Boigny, Piliory kenaryndaky garaşsyzlygyň atasy boldy. 1944-nji ýylda özi ýaly Afrika kakao daýhanlary üçin ýurtda ilkinji oba hojalygy kärdeşler arkalaşygy döretdi. Kolonial syýasatyň fransuz ekin meýdanlarynyň eýelerine oňaýlydygyna gahar edip, kärdeşler arkalaşyklary migrant işçileri öz fermalaryna işe almak üçin birleşdiler. Houphouët-Boigny tiz wagtdan meşhurlyga eýe boldy we bir ýylyň içinde Pari indäki Fransuz mejlisine saýlandy. Bir ýyldan soň fransuzlar mejbury zähmeti ýatyrdylar. Houphout-Boigny, Piliory kenarýakasynyň ençeme ýyllap eden gatnaşyklaryndan peýdalanjakdygyna ynam bildirip, Fransiýanyň hökümeti bilen berk gatnaşyk gurupdy. Fransiýa ony ministr edip, Europeanewropa hökümetinde ministr bolan ilkinji afrikaly etdi.
1956-njy ýylda daşary ýurt özgertmeleri kanuny (Loi Kadre) bilen Fransiýa bilen gatnaşyklarda öwrülişik pursaty gazanyldy, bu karar Pari Parisden birnäçe ygtyýarlyklary Fransiýanyň Günbatar Afrikasynyň saýlanan sebit hökümetlerine geçirdi we sesleriň deňsizligini aýyrdy. 1958-nji ýylda Piliory kenary, Fransuz bileleşiginiň ornuny tutan fransuz jemgyýetiniň özbaşdak agzasy boldy.
Garaşsyzlyk döwründe (1960) bu ýurt Fransiýanyň Günbatar Afrikasynyň iň gülläp ösýän ýeri bolup, sebitiň umumy eksportynyň 40% -inden gowragyny goşdy. Houphouët-Boigny ilkinji prezident bolanda, hökümeti daýhanlara önümçiligi hasam höweslendirmek üçin önümleri üçin gowy bahalar berdi, bu töwerekdäki ýurtlardan işçileriň ep-esli göçmegi bilen hasam güýçlendi. Kofe önümçiligi ep-esli ýokarlandy we Piliory kenaryny dünýä önümçiliginde Braziliýadan we Kolumbiýadan soň üçünji ýeri eýeledi. 1979-njy ýyla çenli bu ýurt dünýäde kakao öndürijisi boldy. Şeýle hem, ananas we palma ýagyny Afrikanyň öňdebaryjy eksportçysy boldy. Fransuz tehnikleri "Iwoirian gudratyna" goşant goşdular. Beýleki Afrika ýurtlarynda adamlar garaşsyzlykdan soň ýewropalylary kowup çykardylar, emma Piliory kenaryna girdiler. Fransuz jemgyýeti garaşsyzlykdan ozal 30,000-den 1980-nji ýylda 60 000-e ýetdi, köpüsi mugallymlar, ýolbaşçylar we geňeşçiler. [42 ] Ykdysadyýet 20 ýylyň dowamynda her ýyl 10% töweregi ösüş depginini saklady - bu Afrikanyň nebit eksport etmeýän ýurtlarynyň iň ýokarysy.
Houphouët-Boigniniň bir partiýaly dolandyryşy syýasy bäsdeşlik üçin amatly däldi. 2000-nji ýylda Piliory kenarýakasynyň prezidenti boljak Laurent Gbagbo, “Front Populaire Ivoirien” -i esaslandyryp, Houphou-Boigniniň gaharyny getirenden soň, 1980-nji ýyllarda ýurtdan gaçmaly boldy. Houphout-Boigny, saýlamagyny dowam etdirýän ilata giňden ýüzlenmegine esaslandy. Uly taslamalary ösdürmäge berýän ünsi sebäpli tankyt edildi.