cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oguznama
Biziň döwrümize çenli saklanyp galan gündogaryň ýazuw ýadygärlikleri gadymy halklaryň şol sanda türkmenleriň sosial-ykdysady we syýasy taryhynyözboluşlu şohlelendirýär. Sowet taryh ylmy şeýle taryhy we edebiýat ýadygärliklerini öwrenmekde ep-esli öňegidişlikler gazandy. Taryhçy alymlar Gündogar halklaryň taryhyna degişli bir topar original işleri döretdiler. Şol bir wagtda ylmy taýdan unikal we wajyp pars, arap we türki dillerdäki orta asyr awtorlarynyň eserleri ylmy taýdan düýpli derňewden daşda galyp diňe spesialistleriň az bölejigine elýeter boldy. Şeýlelik bilen Gündogar halklaryň ösüşiniň umumy kanunalaýyklygyny hem-de spesifiki aýratynlyklaryna obýektiw häsiýetnama bermekde zerur bolan baý maglumatlar dil bilmezlik we kommunistik partiýanyň hökmürowanlyk syýasaty bilen bagly giň okyjylar köpçuligi üçin elýeter bolmady. Biziň günlerimizde Gündogar halklaryň şol sanda türkmen halkynyň gadymy ýazuw ýadygärliklerini ylmy dolanşyga girişmekligiň türkmen halkynyň ösüşiniň irki döwürlerini öwrenmekde uly ähmiýete eýedir. IX asyrdan türkmenler diýlip atlandyrylan oguzlar häzirki Türkmenistanda Azerbaýjanda, Eyranda, Türkiýede, Yrakda ýaşaýan türki halkalaryňnesilbaşylary hasaplanýar. Olaryň arasyndan Seljuklar, Horezmşalar, Osmanlar dinastiýalarynyň wekilleri orta çykdylar. Türki taýpalarynyň şol sanda türkmenleriň irki taryhyny birneme doly şöhlelendirýän ýazuw ýadygärlikleriň içinde fundamental hem-de klassik iş hasaplandy. XIV asyr musulman taryhçysy Fazlallah Raşidaddiniň (ylmy dilde “Oguznama” “Ähliumumy taryh” ) ýa-da “ýyl ýazgylarynyň jemi” hasaplanýar. Bu işde oguzlaryň taryhy giňişleýin beýan edilip, awtor oguz taýpalaryny alynky Aziýadaky yslama uýýan türki taýpalarynyň ötenleri hasaplanýar. “Oguzlaryň taryhy” ýa-da “Oguzlaryň hem-de olaryň nesilleriniň, türkleriň soltanlarynyň we (wladyka) –larynyň taryhy” diýip doly at bilen atlandyrylýar. Bu eser diňe bir ýazuw çeşmelerine esaslanman eýsem halk döredijiligine degişli bolup onda rowaýatlar hakykat bilen sepleşip gidýär. Oguzyň legendar taryhy türki halklaryň edebiýat ýadygärligi hökmünde köp alymlar tarapyndan öwrenildi. Aýratynda Oguznamanyň goşgy formasyndaky warianty giň analizlenip dörän döwründen başlap alymlaryň ünsüni özüe çekdi. Oňa ilkinji bolup nemes alymy F. Dits üns berip ony nemes diline terjime etdi. Oguznamanyň tekstiniň üstünde W.W. Radlow “K woprosu ob uýgurah”, Bartold W.W. “Tureskiý epos i Kawkaz” diýen işlerinde hem-de Riza Nura, Pellýu P. Banga W. soňra Orkun H.N. Şerbak A.M. Eraslan N. Kononow A. N. işlediler.
“Oguznamanyň” taryhy arena çykmagyna XI asyrdan başlap türkmen dinastiýalarynyň türki taýpalarynyň we olaryň özleriniň taryhyny ýazmaklyga gyzyklanmasynyň bolmagy täsir edipdir.
Beýleki halklar ýaly oguzlar-da öz urugynyň geneologiýasyna düýpli üns beripdirler. Mahmyt Kaşgarlynyň belleýşi ýaly oguzlar 24 sany taýpa bölünipdir. (Oguzhan we onuň ogullary, agtyklary). Mahmyt Kaşgarlynyň XI asyrda döredilen belli sözlüginde şol 24 oguz taýpalarynyňda ady tutulýar. Reşiteddin oguzlaryň geneologiýasynda has takyk stabilleşen maglumatlary berýär.
Oguznama Stambulda Topkanyň kitaphanasynda saklanýar. Onyň başlangyjy “Bismillahi ar-rahmani-r-rahim … ” diýip başlanyp, onda Nuh Pygamber öz ogullaryna ýer şarynyň adam ýaşaýan ýerlerini bölüp berende uly ogly Ifata (Ýagfasa) ol “Gündogar üstleriň Türkmenistan bilen bilelikde berýär “ diýilip aýdylýar.
Golýazmanyň mazmuny şeýle :
1.	Oguzyň atasy, daýylary garyndaşlary ýakyn adamlary bilen göreşi.
2.	Oguzyň ýer ýüzüni basyp almak ugrunda ýörüşi. Onuň dürli üstlerie ilçiler bellemegi.
3.	Oguzyň Gylborak taýpalary bilen urşy.
Etrek derýasy
Etrek – Günbatar Türkmenistanyň (Etrek, Esenguly etraby) we Eýranyň çäklerinden akýan, joşanda Hazara guýýan derýa. Ol gözbaşyny Türkmen-Horasan daglarynyň 3060 metr belentliklerinden alýar. Derýanyň uzynlygy 669 kilometr, Türkmenistanyň çäginde 204 kilometr. Geçmişde Etregiň suwy bol eken, şonuň üçin orta asyrlarda derýanyň ýakalaryndaky düzlüklerde dürli ekinler ekilipdir. Mukaddes Ruhnamada-da bu sebitde (Dehistanda) çekilen gadymy suwaryş desgalary: noburlar, nowhanalar, ene ýaplar, uly ýaplar ýatlanylýar.
Oguznama
4.	Oguzyň (##)tümlikler ýurduna we ol ýurt barada maglumatlar.
5.	Oguzyň Şirwana, Şemaha ilçi ibermegi.
6.	Oguzyň Diýarbekir Kürdistanyň üsti bilen Şama ýörüşi.
7.	Oguzyň Ruma hem-de franklara garşy öz ogullary bilen goşun iberilmegi.
8.	Oguzyň ogullarynyň Rumdaky söweşleri. Rum goşunlary bilen duşuşygy barada takyk maglumatlar.
9.	Oguzyň öz goşuny bilen Damaska we onuň töwereklerine ýörüşi.
10.	Oguzyň Müsüre ýörüşi we ony özüne tabyn edişi.
11.	Oguzyň Bagdada, Basra we oňa goňşy ülkelere ýörüşi.
12.	Oguzyň öz ogullaryny fars we Kermene tarap iberişi.
13.	Oguzyň Iraga öz ilçilerini iberşi.
14.	Oguzyň Mazendrana ýörişi ony basyp almagy, Gürgeni Dehistany, Horasany, Kukystany basyp almagy.
15.	Oguzyň watanyna dolanmagy, onuň soňky ýyllary.
16.	Oguzyň ogly Gün hanyň patyşalyk etmegi.
17.	Oguz Ýabgusy Günhandan soňky döwürde
18.	Gara hanyň ogly Bugra hanyň patyşalyk edişi.
Jemi 17 bapdan durýar.
Egerde A.N. Bernştamyň “Istiriçeskaýa prawda w legende ob Oguz - hane” diýen makalasyny göz öňünde tutmasaň “Oguznama” taryhçylar tarapyndan düýpli derňelmedik işleriň biridir. Ýöne bu eserde türk-oguzlarynyň Hytaýyň demirgazyk oblastlaryny, Türkistany Tebeti, Hindistany, Ural daglarynyň iki tarapyny, Emba, Ural, Wolga derýalarynyň aşak akymlaryny Orsýetiň Günortasyny, Demirgazyk Kawkazy, Zakawkazýeni, Eýrany, Anatoliýany, Yragy, Siriýany, Müsüri basyp alşy barada baý maglumatlar bar. “Oguznamada” destanyň umumylaşdyrylan wersiýasynyň düzülen döwrüne çenli dowam eden Oguz han baradaky rowaýatlar-da ýerleşdirilipdir. “Oguznama” dürli halkyýetleriň we halklaryň dil döredijiliginiň önümidir. Onda çarwa taýpalarda patriarhal gatnaşyklarynyň kemala gelip başlan döwründen bärki köp sanly maglumatlar ýerleşdirilen. A.N. Bernştam “Oguznamada” taryhy prosesiň bäş sany döwrüni belleýär.
a)	Patriarhal gatnaşyklaryň kemala gelmegi
b)	Synpy gatnaşyklaryň kemala gelmegi
c)	Gunlar döwri. Modeniň dabaralanan döwri. (209-174 b.e.öň)
d)	Türki halklar döwri VI – VIII asyrlar
e)	Peçenek – Polowesler döwri IX – XII asyrlar
Bernştamyň döwürleriniň içinde bir döwri, ýagny seljuklar döwrünide goşmak biziň pikirimizça dogry bolýar. Oguz hem-de Däde Gorkut baradaky iň irki maglumatlar mamlýuk taryhçysy Abu Bahra ibn Abdallah ibn Aýben ad Dawadari   (1332-nji ýogalan)-niň taryhy işlerinde ((“Durar at-tijak wa gurar tawarih az-zaman”) “Žemçužina wensow i  wse otbornoýe w letopisýah wremeni”)) berilýär. Ol şeýle belleýär türki halklar bu kitaby nesilden nesle geçirýär. Bu kitapda olaryň (oguzlaryň) taryhynyň başlanyşy, olaryň döreýşi hem-de olaryň ilkinji beýik hökümdary Oguzyň durmuşynyň beýany berilýär. Oguznamanyň haýsy döwürde ýazylandygy barada bir zat aýtmak kyn. Ýöne biziň pikirimizçe bu kitap XIV asyrda Ilhanstan  agalyk eden döwründe ýüze çykan bolmagy mümkin. Sebäbi şu döwürde Ilhanlaryň köşgünde uýgur ýazuwy, ruhy we medeni durmuşynyň dowam etmegi oňa ilkinji nobatda täsir etmegu mümkin. Hut uýgurlaryň Oguz nagan baradaky destany türkleriň taryhynyň Oguz han baradaky powestiň döremegine şert döredipdir. “Oguznamanyň” dil halk döredijiligini hem-de gürrüňlere daýanýandygyna şolaryň hemmesiniň rowaýatlaryň real faktlaryň birleşmegi bize bir türki halklaryň däl, eýsem oguz taýpalarynyň aralaşan halkalarynyň başlangyç taryhy barada taryhy çeşme bolup hyzmat edýär. Oguznama diňe bir kesgitli halkyň döredijiliginiň netijesi däldir. Onda taryhy hakykaty görkezýän köp halklar bilen ilki türki halklar bilen baglanyşykly çeşmeler öz şöhlelenmesini tapýar. “Oguznamada” Raşiteddin hökümdarlaryň genealogik tablisasyny berýär. Ol Nuh Pygamberden başlanyp, soň onuň ogly ýafes, Dib, Çawkuhan, soňra Gara han Oguz hanyň atasy, soňra Oguz han (1000 ýyl ýaşaýar 116 ýyl patyşalyk edýär). Soňra Gün han 70 ýyl ýaşap 70 patyşalyk edýär. Soňra Dib Ýawkuthan şeýdip jemi 36 oguz hanlarynyň dolandyran ýyllary görkezilip soňy Sejuk Togrul Soltan bilen tamamlanýar.
Alabaý
Alabaý - Alabaý ýa-da başgaça atlandyrylyşy ýaly, Merkezi Aziýanyň çopanköpekleri itleriň gadymy tohumlarynyň biri bolup, ol Ural dan Owganystan a, Hazar deňzi nden Hytaý a çenli aralykdaky örän giň çäklerde saklanyp gelinýär.
Taryhy
Alymlar, bu itleriň nesliniň Mesopotamiýa nyň söweş itleri nden gaýdýar diýip hasaplaýarlar. Orta Aziýanyň goýun hem-de aw köpekleri baradaky ilkinj taryhy ýazgylar mundan birnäçe müň ýyl ozalky döwre degişlidir we olarda bu itleriň atlary umumylykda «aziat» diýlip tutulýar. Türkmenistandaky gadymy Altyndepe galasy nda (biziň eýýamymyzdan ozalky 2000-nji ýyl) geçirilen gazuw-agtaryş işlerinde toýunsow palçykdan bişirilip ýasalan itiň heýkeljigi hem-de häzirkizaman orta aziýa aw itlerini ýatladýan äň süňkleri äpet uzyn we kellesi çüri läheň jandaryň gatap giden galyndysy tapyldy. Alabaý - itiň daşky görnüşinden, ýagny gara-alalygyndan habar berýär. Onuň gülgünräk açyk sary ýa-da goňrumtyl reňki çöl tebigatynyň esasy öwüşginlerine doly laýyk gelýär. Garagumda dowar bakýan çopanlar mal sürülerini gorap saklamakda örän gadymyýetden bäri bu dogumly, äpet göwreli köpekleriň kömeginden peýdalanypdyrlar. Olar, esasan, mallary ýyrtyjy haýwanlardan goraýar. Garagumuň ýowuz tebigatynyň gazaply şertleri, şonuň ýaly hem ýerli itşynaslaryň emeli ýol bilen tohumlary çakyşdyrmakda alyp baran dynuwsyz işleri ahyrky netijede itleriň başga hiç bir görnüşleri bilen garyşmaýan, häsiýeti boýunça gaýduwsyz, şir ýürekli türkmen köpekleriniň döremegine getiripdir.
Gurbandurdy Zelili
Zeliliniň ömri
Gurbandurdy-Zelili Gürgenin Garaguzy obasyn obasynda 1779-njy ýylda eneden dogulýar. Onun kakasyna Mämmetjuma,ejesine Hurma (Magtymgulynyň ýegeni) diýer ekenler. Zeliliniň önüp-ösen ýerleri Etrek,Gürgen,Garrygala sebitleridir.Önüp-ösen ýerini Zelili öz döredijiliginde şeýle setirler bilen görkezýär:
"Ata-baba geçen jaýlary görsem, Gürgende nan iýsem , Etrekde ýörsem….",
Zeili oba mekdebinde, soňra bolsa Hywadaky “ Şirgazy” medresesinde okapdyr düýen maglumat bar.
Zelili-zelil ,horlanan, ezilen ,ejiz düşen diýmekdir. Sebäbi Zelili öz ömründe oňly gün görmändir, mydama onuň ýaşaýşy horlukda , ekspluatator synplar tarapyndan kemsidilmekde geçipdir. Gurbandurdynyň Zelili diýen lakamy onuň ýşaýşy-durmuşy bilen baglanyşyklydyr.
Halk arasyndaky rowaýatlara görä, Zeliliniň esasy kesp-käri kümüş, demir ussaçylygy bolupdyr. Zelili öz güzeranyny garyplykda geçiripdir .Şahyryň:
"…Kyn boldy güzeran ,düşdük bir hala, Kemdest bolduk hiçe başyň içinde,"
ya-da:
"Bu garyplyk üstümüzdengitmedi, Köňül maksat –myradyna ýetmedi"
diýen setirleri-de onuň garyp bolandygyny subut edýär.
Zelili ýaşlykdan öz obadaşy Döndi diýen gyz bilen söyüşyär. Şahyr öz söýgülsine bagyşlap ,birnäçe şygyrlar hem düzýär.”Döndi hanym”, “ Janymyň jananasy” we başgalar. Emma Zelilä Döndi bilen öý-işik bolup maşgala durmuşyny gurmak miýesser bolmandyr. Bu hakda halk arasynda bolan maglumatlaryň birinde “ Döndi bir barly ýere çykarlypdyr” diýilýär. Şu maglumatyň dogrulygy ähtimaldyr. Şol döwürde öýlenmek üçin töleýän galyň Zelili ýaly garyplara örän agyr düşüpdir, olar köp ýyllar barlylaryň igençli we agyr zähmetini çekmäge mejbur bolupdyrlar. Munuň üstüne-de ekspluatator synp wekilleri azat söýgini barlapdyrlar. Ine, şonuň üçin hem Zelili Döndä öýlenip bilmändir.
Lirikasy
söygi temada çeper şygyrlar uly orun tutýar. Zeliliniň döredijiligi özüniň manylylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar. Onuň döredijiligi türkmen klassyky edebiýatynyň durmuşa has içgin aralaşmakdaky täze ädimini alamatlandyrýar. Zeliliniň döredijiliginiň kämilleşmegine, ösmegine , birinjiden , onuň özüniň edebiýat bilen gyzyklanmagy , edebiýatyň jemgyýetçilik durmuşunda tutýan ornuna belli derejede akyl ýetirmegi , köp okamaklygy , ikinjiden , daýysy Magtymgulynyň döredijiligi uly täsir edipdir.
Zeliliniň watançylygy .Zeliliniň döredijiliginde il-güni, ýurdy söýmek we halkyň erkin durmuşyny , agzybir ýaşaýşyny goramak pikirleri uly orun tutýar. Zelili öz ülkesini – ýaşan ýerini, onuň tebigatyny bütün baýlygyny, zähmetkeş halkyny tüýs ýürekden söýen watançydyr.
Şahyr öz önüp-ösen yeriniň –Etregiň ,Gürgeniň keşbini, tebigatyny “Watanym, seni” diýen şygrynda uly joşgun bilen suratlandyrypdyr .Watan temasyna degişli beýleki şygyrlarynda bolşy ýaly ,şahyryň bu şygyrynda hem basybalyjy duşmanyň abat oturan Etrek, Gürgen zähmetkeşlerini gyrgyna berşi, talaňa salşy görkezilýär.Zelili ýesirlikde diňe watan umydy bilen ýaşaýar, haçanda watanyny,onuň gözel tebigatyny ýatlanda,ol gözýaşyny saklap bilmeýär. Şahyryň duşmana bolan ýigrenji onda watana bolan söýgini, joşguny has güýçlendirýär. Zelili öz ülkesinden näçe uzaklykda bolsa-da ,onuň keşbini ,ajaýyp tebigatyny hiç wagt gözüniň öňünden aýyrmaýar:
Zelili bu şygrynda bir topar ýesir eltilenleriň adyndan il –ýurda söýgi besleýär ,ony tüýs ýürekden wasp edýär.Şahyryň:
"Ýürek talwas eder, göterler serim, Köňül arzuw eýlär, watanym, seni! Etrek, Gürgen ýurdum –gezen ýerlerim, Köňül arzuw eýlär, watanym ,seni!”
Ýa-da:
“Köňlümüň aramy, çeşmim röwşeni, Men neýläýin, dostlar ,onsuz bu jany…."
diýen setirlerini diňläp zähmetkeş il-ýurda söýgi hyjuwy bilen joşman durup bilmez. Zeliliniň :
"Haýp, abat iller ber-bibat boldy Dostlar gamgyn boldy, duşman şat boldy, Aýrylyşdy, aşyna – ýarlar ýat boldy, Köňül arzuw eýlär ,watanym ,seni!"
diýen setirlerini öňden hem talaňçy duşmanyň zulumyndan ýaňa zeýrenip, ah çekip ýören ýesirlerde Hywa hanyna ýigrenç, gahar –gazap döredipdir
Mertlik, batyrlyk, ahlaklylyk barada. Zelili il- ýurdy ýürekden söýmek bilen birlikde, onuň ýigitleriniň mertligini, batyrlygyny , gowy ahlaklaryny wasp edipdir. Şahyr öz ildeşlerini arly – namysly bolmaklyga çagyrypdyr. Şahyryň şeýle eserleri ýigitlere teselli beripdir, olary ruhlandyrypdyr we olaryň güýçlerine güýç goşupdyr. Zeliliniňil-günüň,ýurduňar-namysynyugrunda tutanýerli söweş eden gaýduwsyz ýigitleriň at –owzasyny dabaralandyrmagy, munuň tersine, gorkaklary, nalajedeýinleri,aýal ýagysy dik düşdileri,ýaňralary köpçüligiň öňünde masgaralamagy tötändenblman, şol döwrüň şertleri ,ýagdaýy bilen baglanyşyklydyr. Duşmanyň talaňçylykly ýörüşine gaýtawul bermek üçin,batyr, gaýduwsyz, at- ýaragdan peýdalanyp bilýän adam gerek bolupdyr.Zelili bolsa duşmana garşy çanlakaý söweşijileriňsanyny köpelmek maksady bilen, batyrgaý ýigitleri taryplapdyr, götergiläpdir, namarlary ýazgarypdyr.
Şahyr mertler bilen namartlary deňeşdirende, olara mahsus bolan aýratynlygy örän ýerlikligörkezýär. Ol özüniň ”Dert galar” diýen şygrynyň:
diýen setirleinde il-halk üçin duşman bilen söweşmeli bolanda, mert ýigitleriň ölümden heder etmän, soňky demlerine çenli söweşýändiklerini,emma namartlaryň binamyslylyk edip gaçýandyklaryny, il-ýurt hakda pikir etmän ,öz janlary hakda aladalanýandyklaryny, hatda namarlaryň bile söweşe çykan ýoldaşlarynyň ykbalynyň neneňsi boljakdygyny hem unudýandyklaryny belleýär. Zeliliniň “Diýmek biläni” şygrynyň:
“Keýpi açylar duşman görende mertler, Pikir basar, gaýga gider namartlar…"
diýen setirlerinde hem mertler bilen namartlar bir-birinden aýyl –saýyl edilip suratlandyrylýar.Bu setirlerde “mert ýigidiň duşman görende” ,oňa garşy ýigrenjilik bilen aldym- berdimle söweş edýändigi, emma namartlaryň bolsa duşman gördügi gaýga batyp dowla düşýändigi beýan edilýär.
Şahyr “Bilen” şygrynda hem “ Diýmek bilýäni” diýen şygryndaky pikirlerini gaýtalaýar.Ol:
“Söweş güni mert ýarasyn baglamaz, Namart gaçar dönüp, soňyn saglamaz…".
diymek bilen, mert ýigitleriň çydamlylygyny wasp edýär, emma , gorkaklaryň “ namartja olam , sagja olam” diýip, söweş meýdanyndan ýazzyny berýändiklerini tankyt edýär. Zelili “Diýmek biläni" diýen şygyrlarynyň ilki setirlrinde namartlaryň üstünden düşýär. Namartlara syn bermezligi, etjek işini olaraduýdurmazlygy olara berk talap edýär.Eger-de syry ,göz öňünde tutulan maksady namartlar duýsalar,berk tabşyryga garamazdan olaryň ýaňrajakdyklaryny ,syry äşgär etjkdiklerini şahyr nygtap görkezýär:
"Öznü ýigrendir köp ýatan myhman, Bir bimaýa gezen, mazasyz ýaňran,
Işe taby bolmaz ulalansoňran, ňran, Ýaşlykda beslenen gaýmak biläni”.
Şahyr özünüň şygyrlarynda birek –birege ajy söz aýtmazlygy nesihat edýär:
“…Ýagşy söz diýeniň güldür, ýaman söz tiken ýalydyr …"
diýen setirlerinde ("Ýow çykan ýalydyr ") beýan edýär.
Şahyr “Bilen “şygrynyň:
“Köňül almaz ýerden bir ýaman sözi Eşitseň ,iç gysar sygyrmak bilen "…
diyen setirlerinde-de birek-birege süýji sözli bolmaklygyň ,biderek ýere adamyň göwnüne degmezligiň tarapynda durýar
Zeliliniň “ Özge dem bolmaz “diýen şygry başdan –aýak öwüt –nesihat häsiýetlidir. Şahyr bu şygyrynda mugthorçylyk almyty üçin biri –birinden gabanyp ,ilesopuçylyk satýan sopularyň gara nebisleri üçin her zat etmäge taýýardyklaryny real beýan edýär.
Ýalançy mugthorlardan seresap bolmaly diýen pikiri öňe sürýär.
Zelilibu şygrynda dogry sözlügi ündemegi ,gybatkeşligi, ýalançylygy ýazgarmagy hem maksat edinipdir .Bulardan başga-da
Ol zähmet çekmekden,işlemekden gaçýan adamlary tankytlaýar we şonuň bilen birlikde ,beýlekilere şeýle häsiýetlri endik edinmezligi öwüt-nesihat edýär. Meselem:
“…Bikardyr ýaltanup, ýaman ýöreniň, Bu bir hassalykdyr ,asla em bolmaz…"
Şahyr bu ýerde, birinjiden, ýaltanyň gününiň hor geçjegini aýdýan bolsa, ikinjiden, ýaltalyk-hassalykdyr, ondan daşda duruň diýen ideýany öňe sürýär.
Zeliliniň “Bşgana ýagşy”diýen şygry hemöwüt-nesihat beriji, çuň we ýiti manyly eserleriň biridir. Häzir-de halk arasynda bu şygryň birnäçe setirleri nakyl hökmünde ulanylýar. Şahyrň:
“Atsaň,nyşana deger okuň dogrusy, Bir meňzile ýetmez ýüküň egrisi, Basym sandan çykar oba ogrusy, Ýigit sada gerek ,türkana ýagşysy”
diýen setirlerinde adamlaryň dogruçyl ,sada bolmaklary durmuş hadysalarynyň mysalynda ,ýagny deňeşdirmek ýoly bilen ,nesihat berilyär.
Zelili”Aslyna ýet, söz manysyn sora-da” diýmekbilen,aýdylan sözi oňat diňläp,onuň manysyna düşünmegiň ähmiýetini,etjek işiňi,düşünjek zadyňy soraşdyryp anyklaşdyrmagy maslahat berýär. Sözüň manysyna düşünmän ,aýdylan pikiriň nygyna ýetmän,bolgusyz netije çykarmaga howlukma diýip nesihat edýär.
Darganata
Darganata şäherçesi, Lebap welaýaty nyň demirgazyk böleginde ýerleşýän bir şäherçe.
Köşi (oba)
Köşi - Ahal welaýatynda ýerlişýan bir obadyr.
Gökje (oba)
Gökje - Ahal welaýatynda ýerlişýan bir obadyr.
Gürjüler
Gürjüler ýa da kartveller (gürjünçe: ქართველები) — Esasan Ýewropada ýaşaýan kavkaz kowumlardan biri.
Diş agyry
Häzirki döwürde himiki önümler bilen birlikde «himiki diş poroşoklary» hem öndürilýär. Mysal üçin: Colgate. Elbetde bulary dişi goramak üçin ulanýarlar, emma kariesiň esasy sebäpkäri hem şolardyr. Sebäbi haçanda olary ulananyňda mikroblar bilen bilelikde dişi daşky howpdan goraýan bakteriýalary öldürýär. Şeýlelikde diş goragsyz galýar. Şeýlelikde kariesiň döremegine sebäp bolýar. Himiki diş poroşoklarynyň beýleki zyýanlary hem kän, olardan biri onuň içiňe gitmegidir.
Bitarap Türkmenistan şaýoly
307px|right Bitarap Türkmenistan şaýoly Aşgabat şäheriniñ esasy şaýoly we iñ uly awtoýolydyr.
Diş agyry
Muhammed pygamber (s.a.w) «miswak» ulanandyr. Onuň peýdalary hakda häzir hem açyşlar bar.
Aýyrtmak
Dişi aýyrtmak bor eger-de başga gowy netije ýok bolsa.
Zomin
Zomin şäheri - Özbegistanyň Jyzzah welaýatynde ýerleşýän şäher.
Türkmenistanyň Hokkeý Çemionaty
Türkmenistanyň hokkeý çemionaty Türkmenistanyň Hokkeý boýunça milli merkeziniň tarapyndan guralýan hokkeý bäsleşigidir. Ol 2013-nji ýylda döredildi. Duşuşyklar her ýylyň oktýabr aýynda başlap, ýanwar aýynda tamamlanýar.
Mýunhen
Mýunhen (München, Minga, Monacum, Monachium) — Germaniýanyň günortasynda, Bawariýa federal topragynda, Izar derýasynyň boýunda ýerleşýän şäher. Ol şol bir wagtda Bawariýanyň we Ýokary Bawariýa administratiw okrugynyň paýtagt bolup durýan etrapdan daşary şäherdir (kreisfreie Stadt).
Şäheriň ady gadymy ýokarky nemes dilindäki "Munichen" (monahlarda) diýen sözden gelip çykypdyr.
Beýrut
thumb|Beýrut Beýrut — Liwan yñ paýtagty. 1943-nji ýylda Liwanyň paýtagty yglan edildi.
Clarence Seedorf
Clarence Seedorf (Paramaribo, 1 aprel 1976) Niderlandiýaly futbolçy.
Etrap
Etrap - Türkmenistanda administrativ bolugidir.
Ärtogrul Gazy metjidi
Ärtogrul Gazy metjidi Aşgabat şäherinde ýerleşýän metjitdir.
Ärtogrul Gazy Metjidi - Aşgabat şäheriniň iň uly metjitleriniň biri bolup, türk arhitekturasynda gurlan. Onda 4 minara(diň) bar. Türkmenistan Garaşsyzlygyny alandan soň ilkinji salnan metjitleriň biri. Oňa türk soltany Ärtogrulyň ady dakylan. Bu metjidiň esasy aýratynlygy dogry Käbä bakmagydyr.
Taryhy
Metjit gurmak hakynda 1992-nji ýylda Türk primer-ministri Süleýman Demirel tarapyndan pikir öňe sürüldi. 1993-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda düýbi(fundament) tutuldy(guýuldy). Bu metjit Türkiýada ýerleşýän " 1616 ýylda salnan meşhur Gök Metjide meňzeşdir.
Koreý dili
thumb|Käbir harplar thumb|Dialektler Koreý dili, Koreýçe (한국어), Demirgazyk Koreýa we Günorta Koreýanyň resmi dili. Hangul ýazuwy bilen ýazylýar. 77 million adam bu dilde gürleýär.
Ürgüp
Türkiýäniň Newşehir welaýatyna bagly etrap.
Gypjak (oba)
Gypjak - Ahal welaýatynda erlişýan bir obadyr. Ol Aşgabadyň 13 km günbatarynda erleşýär.
Türkmenbaşynyň Ruhy Metjidi bu erde öňki prezident Saparmyrat Nyýazowyň mawzoleýiniň gapdalynda erleşýär.
A
thumbnail|right|200px thumb|right A a, türkmen elipbiýiniň birinji harpy.
Napoli futbol kluby
Napoli(Neapol,Italiya)-1904nji yylda esaslanyar.
Formasy-gok.Stadiony: San-Paolo(78.210 orun). Italiýanyn chempiony-2 gezek(1987,90), Italiýanyñ kubogynyn yenijisi-5 gezek(1962,76,87,2012,2014), Italiýanyñ superkubogynyn yenijisi-2 gezek(1990,2014), Uefa kubogynyn yenijisi-1 gezek(1989). Italiyanyn chempionatynda oyde in uly yenish-8:1(1956,Patriýa),mehmanchylykda in uly yenish-5:0(1930,Modena),italiyanyn chempionatynda oyde in uly yenilish-1:6(1939, Bolonýa),mehmanchylykda in uly yenilish-0:8(1959, Roma). Serie Ada in kop oyun gechiren-Bruskolotti(387),in kop gol gechiren-Woyak(102).Yewrokuboklarda in uly yenish-5:1(1993,Walensiýa),in uly yenilish-0:5(1968,Haýbernian).Yewrokuboklarda in kop oyun gechiren-Yuliano(36),in kop gol gechiren-Kane(8).
Oýunçy taryhynda
Toparyn taryhyndaky in gowy oyunchylary:
Gýustaw Flober
thumb|200px
Gýustaw Flober
(1821-1880)
Meşhur fransuz ýazyjysy Gýustaw Flober Fransiýanyň demirgazygynda ýerleşýän Ruan şäherinde dünýä inipdir we çagalyk hem ýetginjeklik ýyllaryny şonuň ýaly kiçeňräk şäherçelerde geçiripdir. 1840-njy ýylda ol Pariž uniwersitetiniň hukuk hünärine okuwa girýär, emma 1843-nji ýylda okuwy taşlaýar. 1851-nji ýylda Flober özüniň ilkinji romanyny ýazyp başlaýar. Bu eseri 1856-njy ýylda «Hanym Bowari» ady bilen çap edileninden soň ýazyja uly şöhrat getirýär. Üstünlik gazanan ýazyjy indiki eserini ýazmak üçin Demirgazyk Afrika syýahat edýär, Gadymy Karfageniň taryhyny öwrenýär. Netijede, ol «Salambo»(1862) atly taryhy romanyny döredipdir.
1869-njy ýylda Gýustaw Floberiň «Duýgylaryň terbiýesi» atly üçünji romany çap edilýär. Bu eserde ýazyjy öz döwrüniň syýasy hem jemgyýetçilik nogsanlyklaryny açyp görkezmek isläpdir. Ýazyjy her bir romanynyň üstünde bäş-alty ýyllap işläpdir, eseriň her bir sözlemini, her bir jümlesini kämillige ýetirjek bolupdyr. Gýustaw Flober birnäçe zehinli ýazyjylara, şol sanda-da Gi De Mopassan, Edmon Abu ýaly belli kyssaçylara halypalyk edipdir. Ol Wiktor Gýugo, Žorž Sand, Iwan Turgenew ýaly dünýä belli ýazyjylar bilen ýakyn aragatnaşyk saklapdyr.
1877-nji ýylda Floberiň «Sada göwünli», «Irodiada», «Keramatly Ýulian hakda rowaýat» powestleri Parižiň iň belli žurnallarynda çap edilýär. Ýazyjy «Buwar we Pekýuşe» atly soňky romanyny tamamlap ýetişmändir, emma onuň ahyryny arhiwde galan garalamalar boýunça göz öňüne getirip bolýar. 1880-nji ýylda, Kruasse diýen ýerde ýazyjynyň ömür tanapy kesilýär.
Gýustaw Floberiň döredijiligi Ýewropa edebiýatynyň ösüş ýoluna örän uly täsir ýetirdi. Edebiýatçylar Gýustaw Floberi edebiýatyň modernizm we naturalizm akymlarynyň «atasy» hasaplaýarlar.
Dehistan
Gadymy Dehistan
Bu köne şähristanlyk iki at bilen - Maşat-Misserian ýa-da Dehistan diýlip tanalýar. Dehistan diňe bir-iki ýüz gektar meýdany tutýan orta asyrlaryň paýtagt şäheri bolman, eýsem, galalar ulgamyny we ownukly-irili obalaryň toplumyny özünde birleşdirýän gür ilatly tutuş welaýatdyr. Hazar deňziniň kenarynyň Köpetdagyň baýyrlaryna çenli uzalyp gidýän Günorta-Gündogar bölegi häzirki döwrüň geografiki kartalarynda Misserian düzlügi diýlip atlandyrylýar. Gadym zamanlarda Girkaniya ady bilen meşhur bolan bag-bakjaly uly oazis hem bolupdyr. Ol Demirgazyk Eýranyň Gürgen jülgesini özüne birleşdirýän giň medeni ulgamyň bir bölegi hasaplanypdyr. XX asyrda bu düzlük adamlar tarapyndan özleşdirilmändir, ýagny birmahallar ilatyň tuluşlygyna göçüp gideli bäri adam aýagyny sekmedik çölüstanlygyň topragy deslapky durkuny saklap galypdyr. Şeýlelikde, binagärlik sungatynyň, çylşyrymly suwaryş ulgamynyň, birmahalky özleşdirilen ekinzarlyklarynyň we bossanlyklarynyň taryhyny özünde jemleýän Dehistanyň düzi biziň günlerimize şol mes topragynyň bereketi bilen gelip ýetipdir.
Maşat gonamçylygy
Gadymy şähristanyň ýedi kilometr golaýyndaky köne öwlüýäniň çäginde orta asyr aramgähleriniň birnäçesi we Maşat atanyň zyýarathana öwrülen kiçeňräk metjidi özüniň başky durkuny saklap galypdyr. Ýerli ilatyň zyýarata gelýän metjidi dörtgyraň bina bolup, onuň üçegi gümmez şekilinde galdyrylandyr. Bu metjit ilkibada çig kerpiçden salnypdyr. XII asyrda, soňra hem orta asyrlaryň ahyrlarynda (ähtimal XVII- XIX asyrlarda) halys lagşansoň, pagsadan galdyrylan metjidiň durky tutuşlygyna täzelenipdir. Onuň dörtgyraň jaýynyň daşyna bir gat bişen kerpiç örtülipdir we onuň üstünde täze gümmez galdyrylypdyr. Gaýta-gaýtadan abatlaýyş işleriniň geçirilmegi hem-de goşmaça jaýlaryň gurulmagy metjidiň başky keşbini düýbünden üýtgedipdir, ýöne onuň içindäki IX - X asyrlara degişli aýry-aýry ownuk gurnawlar, özboluşly oýulyp haşamlanan mährap we şuňa meňzeş mukaddes saýylýan zatlar ilkinji nusgasynda galdyrylypdyr. Mährap bir-biriniň içine salnan üç gatly, ösümlikleriň şeklinde nagyşlanan we hatdadyň arap elipbiýinde owadanlap ýazan çarçuwasyndan ybaratdyr. Ýaňy-ýakynda Medeni mirasy goramak boýunça halkara maksatnamasynyň çäklerinde türkmen hünärmenleri metjidiň mährabynyň, onuň içki otagynyň durkuny täzelemek işine girişdiler. Şol bir wagtda hem metjidiň esasy girelgesiniň öňündäki gumaksy depede gazuw-agtaryş işleri geçirildi. Bu gözlegleriň netijesinde metjidiň golaýynda dikeldilen IX asyra degişli minaranyň binýadynyň saklanyp galan bölegi tapyldy. Şeýle hem bu ýerde bir metr çemesi çuňlukda hojalyk howlusynyň ýykylmadyk diwary tapyldy. Deňölçegli sünnälenip meýilnamalaşdyrylan howlynyň ortasynda ajaýyp serhowuz gurlupdyr. Howlynyň gapdalynda ýerli dini jemagaty düzýän sufiý alymlarynyň mejlishana jaýy - hanaka ýerleşipdir. XI-XII asyrlarda Dehistanda sopuçylyk taglymatynyň muşdaklarynyň uly topary ýaşapdyr. Olaryň gündelik durmuşda ulanan serişdeleri arheologiki tapyndylaryň uly kolleksiýasyny düzýär. Bu tapyndylar agyr degirmen daşlaryndan başlap, tä bürünç çyralara, toýundan ýasalan gap-gaçlara we hoşboý ysly atyrlaryň aýnadan ýasalan çüýşelerine çenli uly sanawdan ybaratdyr. Maşat gonamçylygynda saklanyp galan dört sany atsyz aramgäh (1947-nji ýylda olar ýedi sany ekeni) bişen kerpiçden XI - XII asyrlarda salnypdyr. Olaryň ählisiniň üstünde gönüburçly ýa-da tegelek görnüşdäki gümmezler bar. Bu aramgähler şeýle nusgadaky desgalar üçin seýrek duş gelýiin uly göwrümleri boýunça beýlekilerden düýpli tapawutlanýarlar. Olarda bezeg maksatly tegelek ýa-da gapyrga şekilli diňjagazlar ulanylypdyr. Daşky diwarynyň käbir ýerlerinde alebaster suwagynyň yzlary häli-häzirem galypdyr.
Serdar etraby
- Türkmenistanda Balkan welaýatynda ýerleşýän bir etrap.
Waşington Irwing
thumb|Irwing 1820-nji ýylda Waşington Irwing
(1783-1859)
Meşhur amerikan ýazyjysy Waşington Irwing Nýu-Ýork şäherinde, baý söwdagäriň maşgalasynda dünýä inýär. Ol çagalyk ýyllary hem kitap okamagy gowy görýän eken. Hukukçylyk boýunça bilim alyp, aklawçy bolmagy niýet edinipdir, emma bahym ýazyjy bolmak kararyna gelýär. 1802-nji ýylda ol «Morning Kronikl» gazetinde ilkinji eserleri, şol sanda hem «Jonatan Oldstaýlyň hatlary» atly degişmeli oçerkleri bilen çykyş edip başlaýar. 1804-1806-njy ýyllarda Ýewropada syýahat edýär. ABŞ-na dolanyp baranyndan soň, «Salmagundi» atly almanahda esselerini hem oçerklerini neşir etdirýär. 1809-njy ýylda Irwingiň ilkinji kitaby – «Didrih Nikerbokerden Nýu-Ýorkuň taryhy» atly romany çap edilýär. Roman Walter Skottyň öwgüsine mynasyp bolýar we Irwingi amerikan edebiýatynyň iň öňdebaryjy ýazyjylarynyň hatarynda goýýar. Emma şöhrat ýazyja şatlyk getirmeýär, sebäbi şol ýyl onuň gelinligi aradan çykýar. Mundan soň Irwing hiç haçan öýlenmändir.
1812-nji ýylda, Angliýa garşy uruşda Irwing general Tompkinsiň adýutanty bolup gulluk edýär. 1812-1814-nji ýyllarda «Analetik» žurnalynyň redaktory bolýar.1815-1832-nji ýyllarda ýazyjy Ýewropada ýaşaýar, syýahat edýär. 1832-nji ýylda Irwing ABŞ gaýdyp baranynda, ol dünýä derejesinde meşhurlyk gazanan ilkinji amerikan ýazyjysy hasaplanýardy. Ýazyjy ömrüniň ahyryna çenli syýahat edýär we edebi döredijilik bilen meşgullanýar.
Waşington Irwingiň iň belli eserleri – onuň «Rip wan Winkl» hem «Ukuly Köw hakda rowaýat» hekaýalarydyr. Olaryň esasynda dürli döwürlerde birnäçe kinofilmler düşürildi. Ýazyjynyň «Breýsbrij-holl»(1822), «Syýahatçynyň hekaýalary»(1824), «Hristofor Kolumbuň ömri we syýahaty»(1828), «Algambra»(1832), «Oliwer Goldsmit»(1849), «Muhammediň we onuň mirasdüşerleriniň taryhy»(1850) kitaplary şu gün hem elden düşürilmän okalýar. Irwing öz döwründe täze zehinlere, şol sanda Nataniel Hotorn we Edgar Allen Po ýaly ýazyjylaryň eserlerine okyjylaryň ünsüni çekipdir, ýaş ýazyjylara elinden gelen kömegini ýetiripdir. Onuň soňky kitaby - «Jorj Waşingtonyň ömür beýany» tamamlanman galypdyr. Ýazyjy 1859-njy ýylyň 28-nji noýabrynda aradan çykýar.
Biziň döwrümizde ýazyjyny «amerikan edebiýatynyň atasy» hasaplaýarlar.
Aýgün Gazymowa
Aýgun Alasgar gyzy Kazimowa ( d. 26 ýanwar 1971), Azeri pop aýdymçysy, tansçysy we aktrýsasy.
Rövşen Iýmamov
Rövşen Iýmamov 1992 ýylyñ noýabr aýynyñ 21-nde Türkmenistanyñ Lebap welaýatynyñ Gurşun Magdan(öñki ady Svinsov) şäherçesinde doglan.Başlangynç synpda 10ýyl okap bilim artdyran.Öýlenmedik yagny sallah.Google,Facebook,vkontakt,ok,ertir,twitter tapyp bilersiñiz.
Wayback Machine
“WayBack Machine” 1996-njy ýyldan bäri botlary bilen internet dünýäsindäki web sahypalaryna girýär we daşky görnüşini ýadynda saklaýar. Bir gezek skanerden geçirýän web sahypalaryna girýär, soň belli ýygylyklar bilen, hepdelik / aýlyk ýaly bölekleri wagtal-wagtal öz ýadynda saklaýar we internet ulanyjylaryna hödürleýär.
Meşhur ynanjyň tersine, WayBack Machine diňe güýmenje maksatly ulanyp boljak web guraly däl. Köne web sahypasynyň mazmunyna girmek isleseňiz, ýöne asyl mazmundan şol mazmuna girip bilmeseňiz, şol senä gaýdyp gelip, WayBack Machine-yň kömegi bilen mazmuna keş arkaly girip bilersiňiz.
Web ulanyjylaryna şuňa meňzeş başga-da köp artykmaçlygy hödürleýän “WayBack Machine”, web sahypalarynyň ussatlaryna köne web sahypalaryna girip pikirlenmek we ylham almak üçin örän peýdaly kömekçi bolup biler.
Garrygala etraby
- Türkmenistanda Balkan welaýatynda ýerleşýän bir etrap.
Dükak
Dükyak 900 sr.de dokdo.okulları Selyk bey.
Marcos Winter
Marcos César Simarelli Winter (31 awgust, 1966 Braziliýa) Braziliýanyň aktýor.
Valparaiso
thumbnail Valparaiso — Çili ululygy boýunça ikinji şäheri.
IUHD DORMETORY
IUHD UMUMY ÝAŞAÝYŞ JAÝ N°3
Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösuş Uniwersitediniñ 3-nji umumy ýaşaýyş jaýy barada maglumat
Umumy ýaşaýyş jaýy 4 gatdan ybarat bolup, onda 80 blok we 160 komt we 640 adamlyk oruny bardyr.
Onuñ her gatynda [kitchen] (Aşhanalar) bardyr.
Her blok bir tualet we bir banýadan ybaratdyr.
Her talyp üçin bir uly şkaf, okuw partasy we krawat berlendir. Talyplar rahat durmuşda ýaşamak üçin ähli şertler döredilendir.
Bender-Türkmen etraby
Bender Türkmen etraby (Parsça: شهرستان بندر ترکمن) Gülistan welaýaty nyň 13 etrabyndan biridir.
Bu etrap gündogar we günbatar garasu we günorta caparbaý bolmak bilen 3 etrapçadan ybaratdyr.
2006-nji ýylda bu etrabyn raýatynyn saný 122218 adamdyr.
Etrabyn merkezi Bender Türkmen şäheridir.
Namaz kitaby
Namaz kitaby — döwlet tarapyndan çykarlan kitapda, «Namaz kitaby» we «Yslam Nury» programmada görkezlen süre okalşynda (text) ýalňyşlyklar bar. Türk programmalary hem şeýledir. Kary ýagny, Kuran okyjylary diňläp düzedip bilersiňiz.
Bitaraplyk binasy
Bitaraplyk binasy Aşgabat şäherinde ýerleşýän ýädigärlikdir. Bitarap Türkmenistan şaýolunyň gutarýan ýerinde, daş-töweregini ýaşyl ýaýlalar gurşap alan giň giden meýdanda gurlan, alyslardan lowurdan görünýän Bitaraplyk binasy ýurdumyzyň asudalygynyň, parahatçylyk söýüjiliginiň, halkymyzyň ata-babalardan gelýän erkanalyk, agzybirlik, goňşularyň içerki işlerine gatyşmazlyk ýörelgelerine wepalydygynyň binagärlik sungatyndaky aýdyň şöhlelenmesidir. Bitaraplyk binasynyň beýikligi 83 metr, heýkeliň beýikligi 12 metr bolup, jemi 95 metrdir. Bu sanlar döwletimiziň Bitaraplyk derejesine eýe bolan senesini - 1995-nji ýylyň 12-nji dekabryny aňladýar.
Göwrelilik
Göwrelilik — är bilen aýalynyň nikaly jyns gatnaşygy amala aşyrandan soň çaga dogulýan ýeriň tohumlanan ýagdaýy.
Göwrelilik döwri namazy we orazaly goýmaly däl, eger aýbaşy ýaly gan gelse, ol «istihäzedir».
Owulýasiýa
Aýbaşy gutarandan soň indiki aýbaşyň başyna çenli günleri sanap ikä böleniňde, ýagny şol günleriň ortasynda owulýasiýa bolýar.
Owulýasiýaň alamatlary:
Eşikler
Dar we jinsi we ş.m eşikleri geýmek bolanok.
Iýmitler
Arassa we halal iýmitlerden içmeli.
Ýeňil dogurmak üçin çäreler
Hezreti Merýemiň ýagdaýy agyrlaşanda hurma iýmek buýrulypdyr.
Amy Winehouse
Amy Jade Winehouse (14 sentýabr, 1983 London, Angliýa - 23 iýul, 2011 London) iňlis soul we jazz aýdymçysy.
Türkmenbaşy etraby
Türkmenistanda Balkan welaýatynda ýerleşýän bir etrap.
Gurbanmämmet Toýtyýew adyndaky daýhan birleşik. Häzirki Oglanly obasy...
Toýtyýew Gara  TDEI - nyň  talyby. Ýokary okuw  jaýlarynyň  arasynda  Türkmenistan  taryhy  dersiniň  ýeňijisi. Türkmenbaşy etrabynyň  15-nji  orta  mekdebiniň  uçurymy.
Toýtyýew Kömek. Türkmenbaşy etrabynyň  15-nji  orta  mekdebiniň  uçurymy. Türkmenbaşy etrabynyň  15-nji  orta  mekdebinde  fizika   mugallym.
Gumdag etraby
Gumdag etraby - Türkmenistanda Balkan welaýatynda ýerleşýän bir etrap.
Žuzeppe Garibaldi
Žuzeppe Garibaldi — Milli gahryman
Mätäji
Şahyr başlangyç bilimi oba mekdebinde alýar. Ýöne maşgala güzerany zerarly medreselerde okap bilmänligi sebäpli, ol özbaşdak okap, halk döredijiligi hem-de öňki ýaşap geçen şahyrlaryň eserleri bilen içgin tanyşýar.
Mätäji daýhançylyk hem-de çagalary okatmak bilen meşgullanypdyr. Onuň Molladurdy, Orazmämmet atly ogullary bolupdyr. Molladurdy kakasynyň kesbini dowam etdirip, ökde şahyr bolup ýetişýär. Onuň “Hojaguly”, “Heşdek baý”, “Nury-imandyr okuw” ýaly goşgulary halk içinde meşhurlyk gazanýar.
Annagylyç Mätäji 1884-nji ýylda aradan çykýar.
salgylanma
http://www.tkm.8m.net/mataji.htm
Derweze etraby
- Türkmenistanda bir etrap.
Hytaý Respublikasy
Taýwan resmi ady Hytaý Respublikasy, Aziýa'da yerleşyan bir Döwlet.
Goňşy döwletler: Hytaý, Filippinler, Günorta Koreýa we Ýaponiýa.
Orta Aziýa
310px|thumb|Umumy Orta Aziýa meýdany
Gazagystan Özbegistan Gyrgyzystan Türkmenistan Täjigistan-döwletleriniň araçäkleri girýär. We oňa Merkezi Aziýa diýilýär. 35px 35px35px35px35px
Çeşmeler
http://www.nationalbank.kz/?getpg=
https://web.archive.org/web/20150923201209/http://www.cbu.uz/ru/node/45262
Koreýa Halk-Demokratik Respublikasy
Koreýa Halk-Demokratik Respublikasy, KHDR, Demirgazyk Koreýa — Gündogar Aziýada, Koreý ýarymadasynyň demirgazyk böleginde ýerleşýän döwlet. Ol demirgazykda Hytaý, demirgazyk-gündogarda Russiýa we günortada Koreýa Respublikasy bilen serhetleşýär.
Orta Aziýa
Çeşmeler
http://www.nbkr.kg/index1.jsp ?
https://web.archive.org/web/20150402122155/
http://www.nbt.tj/ru/monetary_policy/macroeconomic_survey.php
Detektiv Conan
Detektiv Conan (Ýaponça: 名 探 偵 コ ナ ((Meitantei Konan)) "Meşhur Detektiv Konan") Gōşō Aoyama tarapyndan ýazylan detektiv manga seriýasy. Bu seriýa Şogakukanyň hepdelik Şenen ýekşenbe žurnalynda 1994-nji ýylyň ýanwaryndan bäri çap edilýär. Detektiv Konanyň ady bilen baglanyşykly kanuny kynçylyklar sebäpli Iňlis neşirlerinde “Case Closed” adyny aldy. Hekaýa, syrly bir guramany derňeýän mahaly oglana öwrülýän we köplenç, çagalyk dostunyň kakasyna we başga-da dürli keşplere eýe bolmak bilen bir oglana öwrülen orta mekdebiň derňewçisi Şiniçi Kudonyň yzyndan gelýär. thumb
Detektiv Conan TMS Entertainment (diňe Anime) tarapyndan öndürilýär. Detektiv Conan manga hepdede žurnalda çap edilýär Weekly Shōnen Sunday Detektiv Conan diňe bir (manga) däl, Detektiv Conan 29 möwsüm bilen anime (teleserial).we 25 film
Detektiv Conan manga seriýasy dünýäniň 25 ýurdunda satylýar, Detektiv Conan anime 45 ýurtda görkezilýär.
7
Aradan çykanlar
Kategoriýa:7
0er
Mary
Mary (Pars dilinde: مرو) – (Marguş, Merw) häzirki Mary şäheriniñ ady.
Mary welayaty barada
Mary welaýaty 1970-nji ýylyň 15-nji dekabrynda [resmi görnüşde] döredildi. Mundan ozal, ilkinji gezek 1939-njy ýylyň 21-nji noýabrynda döredilip 1963=nji ýylyň 10-njy ýanwarynda ýatyryldy. Türkmenistanyň g.o-gündogarynda ýerleşýär. GDA döwletleriniň iň günorta nokady bolan Çilduhtar obasy bu welaýatda ýerleşýär. Demirgazyk-gündogarda we gündogarda Lebap, Günbatarda Ahal, günorta we güorta-gündogarda Owganystan bilen araçäkleşýär. Meýdany 87.1 müň km2 5 sany şäher, 15 sany şäherçesi bar 400 töweregi oba geňeşi bar.
Tebigaty
ÇÖL ZONASYNDA MURGAP DERÝASYNYŇ BASSEÝNINDE ÝERLEŞÝÄR. Günortasy Paropamiz dag etegidir, territoriýasy günortadan demirgazyga 500 we gündogardan günbatara 470 km uzap gidýär. Merkezinde Murgap derýasynyň deltasynyň çökündileri ýerleşýär. Murgap deltasy Ýolöten tarapdan başlanyp ýelpewaç görnüşde demirgazyk-günbatara uzalyp gidýär. Murgap we Tejen derýalarynyp aralygynda ýerleşen Bathyz belentliginiň iň belent depesi 1267metre ýetýär.
Welaýatyň ýer gabygy tebigy gzas we nebitiň uly zapaslaryna baýdyr.
Klimaty
Klimaty ahs kontinentaldyr. Tomsy yssy, gurak we dowamlydyr. Iýulyň ortaça temperaturasy 28-32 gradus aralygyndadyr. Kä ýyllar ýazyna we güýzüne ekinleri sowuk urýar. Tomsuna g.o-dan güýçli we tozanly, yssy ýeller öwüsýär. Muňa owgan ýelleri hem diýilýär.
Gyşy sowuk däl, gar seýrek ýagýar. Ýanwar ortaça temperaturasy 2,0 gradus. Ygal mukdary 115 millimetrden 270 mm-e çenli.
Gaz Känlari
60-NJY ÝYLLARDA AÇYLAN GAZ KÄNLERI: Baýramaly(1961), Şaraply(1962), Maý(1964), Ýalan(1965). 70-NJI ÝYLLARDA: Şatlyk, ondan soňra Söwetabat, Şorköl, Mollakör, Ýelan, Keli, Üçajy, Seýrap, Garabil, Islim[1]
Etimologiasy
Pars dilinde häzir hem şeýle ulanylýar.
Mary
•	Gadymy Merw şäheri umumy meýdany 1000 gektar bolup, ol deñitaýy bolmadyk gorag, köşk, din we medeni jaýlarynyñ toplymydyr. 1990-njy ýyldan başlap Merwiñ ýadygärlikleri “Gadymy Merw” medenitaryhy goraghanasynyñ düzümine goşulýar.
•	1990-njy ýylda Gadymy Merwiñ arheologiki ýadygärlikleri UNESCO nyñ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) karary bilen Bütindünýä taryhy ähmiýetli hem-de Bütin adamzat üçin medeni-taryhy ähmiýetini saklamak maksady bilen dünýäniñ gyssagly gaýtadan dikeltmek we gorap saklamak işlerine mätäç bolan 100 sany ýadygärlikleriniñ hataryna goşulýar.
a) Erkgala
b) Gäwürgala
B.e. öňki III asyryň ikinji ýarymynda selewkit hökümdary Antioh Soter özüniň güýçli goşuny bilen Merwe gelende, ol bu töwerekleriň bol suwuna, mes toprakly ýerlerine göz gyzdyryp, Merwi özüne paýtagt edinmegi, ony düýpli gurlan gala bilen berkitmegi ýüregine düwüpdir. Erkgala oňa darlyk edipdir. Şonuň üçinem ol bu galanyň günortasyndaky bag-bakjalyga bürenip oturan ilatly ýeri göz öňünde tutup, şol ýerden hem takyk oýlanylan plan esasynda grekleriň gala guruş usulynda äpet galanyň gurluşygyna başladýar. Örän tiz wagtda bina edilen bu dörtgyraň galanyň diwarlary 6 metre ýetýän galyňlykda bolup, onuň her bir gapdal ganatynyň uzynlygy hem tas 1,5 kilometre ýetipdir.
Geçmişde “butparazlaryň galasy” ýa-da “kapyrgala” ady bilen tanalan bu gala biziň günlerimize GÄWÜRGALA ady bilen gelip ýetipdir. Ol 400 gektara golaý meýdany öz içine alýar. Orta asyryň Ibn al-Fakih, Idrisi, Makdisi ýaly arap dilinde ýazan awtorlarynyň işlerinden mälim bolşuna görä, Gäwürgalada iki sany erkek we aýal adamynyň şekili bilen bezelen Keýmerzuban atly gadymy öýüň we sežde edilýän uly metjit jaýynyň bolandygy mälim. Gäwürgalanyň dört tarapky diwarlarynyň dördüsinde-de derwezeler bolupdyr, galanyň içine kanal çekilipdir, galanyň içki diwaryny deň dörde bölýän goşmak şekilli uly köçeler bolupdyr, bazar meýdançasy, degirmençiler we hazarçyllar kärhanasy ýerleşipdir. Antioh Soter Gäwürgalanyň daşyna 230 kilometre golaý halkalaýyn daşky galany hem saldyrypdyr.
ç) Soltangala
Onuň bina edilen wagty seljuklar neberesiniň dolandyran wagtyna gabat gelýär. Ol seljuk soltanlary Mälik şa we Alp Arslan tarapyndan XI asyryň ikinji ýarymynda-XII asyryň başynda saldyrylan bolmaly. Bu hem onuň soltanlaryň saldyran galasy - Soltangala hökmünde adykmagyna sebäp bolupdyr.
Gapdal diwarlary 1,7den 2,2 kilometre çenli uzaýan Soltangala Gäwürgalanyň duldegşir günbatarynda ýerleşýär. Bu iki galanyň arasyndan bolsa gadymy döwürlwrden tä mongol goşunlary tarapyndan weýran edilýänçä uly ykdysady ähmiýetli kanal bolan al-Ruzeýk (al-Razik) ýaby akypdyr. Soltangalanyň boýy 8-9 metre ýetýär, diwarlarynyň düýbi esasan 4,5 metre ýetýän galyňlykda pagsadan tutulypdyr. Iki metre çenli çürelip gidýän ýokarky gatlaklarynda bolsa 31×31×7 sm we 27×27×5 sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr.
Gäwürgala bilen deňeşdirilende Soltangalanyň diwarlary has gowy saklanypdyr.
d) Şähriýar gala
Şähriýar gala gadymy Mary şäher galalarynyň içinde iň kiçisidir. Bary-ýogy 20 gektara golaý meýdany tutýan bu galanyň diwarlarynyň salnyşynda belli bir forma eýerilmändir. Gala tutuşlygyn ýoýulan kwadrata çalym edýär. Ol esasan 27×27×6 sm ölçegdäki çig kerpiçlerden pagsa bilen aralaşdyrylyp salnypdyr. Häzirki wagtda gala diwarlarynyň saklanyp galan galyňlygy 2,8-3 metre, beýikligi hem 8-10 metre ýetýär.
Galanyň içiniň demirgazyk hem-de deirgazyk-günbatar böleklerinde kazarmalaryň, athanalaryň galyndylaryny, ortada we günorta-gündogarda hem edaradyr ýaşaýyş jaýlarynyň harabalaryny görmek bolýar. Olardan ilkinji bolup göze ilýäni köşk jaýydyr. Köşgüň içinde bary-ýogy ýekeje süýnmek zal bolup, ol öz wagtynda seljuk soltanlarynyň diwany-kabulhanasy bolup hyzmat edipdir.
e) Isgender gala hem-de kiçi Soltan gala
Ýerli halkyň dilinde şeýle atlar bilen tanalýan bu galalaryň ilkinjisi Soltan galanyň demirgazygynda, ikinjisi hem onuň günortasynda ýerleşýär. Ýerleşiş aýratynlyklaryny göz öňünde tutup, taryhçy alymlar olara /zleriçe “Demirgazyk aýlaw” hem-de “Günorta aýlaw” diýip at beripdirler. Döwri boýunça aýlawlaryň ikisi-de Solatangaladan soň salnan bolmaly. Isgender galanyň 200 gektara golaý giň meýdany öz wagtynda Merw şäheriniň örän gür oturan ilatly ýeri bolupdyr. Eger-de kiçi Soltan galanyň gündogar bölegindäki Bureýda bilen Gifariniň guburlarynyň başujynda, Teýmirleň döwründe salnan goşa binany hasp etmeseň, bu galanyň içinde gadymýetiň ýerden saýlanyp duran ýekeje diwaryna-da gözüň düşmeýär.
Kafir galasy Samarkand
Kafir galasy gadymy Sogdian galasynyň we V-VIII asyrlaryň galyndylarydyr, Afrosiýabyň 30 km günorta-gündogarynda, Samarkand şäheriniň golaýynda, şol bir atyň ýerleşýän ýeriniň golaýynda ýerleşýär. Takmynan 4 metr beýiklikdäki pahsow platformasynda gurlup, daşky diwarlar bilen goralmaýar. Galanyň orta bölegini tutýan ýokarky gatdan hiç zat diýen ýaly saklanmady. Arheologlaryň pikiriçe, Sogdian galasy gurluşykçylaryň üç ölçegli görnüşleriň sazlaşykly we çylşyrymly utgaşmasy esasynda monumental merkezleşdirilen şäherçäniň täsirli keşbini döretmek islegini görkezýär.
Mary
Mary
i) Şaýym gala
Araplar döwrüne degişli ýadygärlikleriň biridir. Käbir alymlar ony Abu Muslimiň harby lageriniň galyndylary hasaplaýarlar. Şaýym gala Gäwürgalanyň 1,5 km. günorat-gündogarynda ýerleşýär. Onuň 1,28 kw.km. meýdany bolup, gala diwarlary pagsadan hem-de25×25, 5×5, 24-25×25 ölçegdäki çig kerpiçler, aram-aram hem 26,5 ×?×5 sm. ölçegde bolan kerpiçler ulanylyp salypdyr.
Ethereum
Ethereum, akylly şertnamalar bilen merkezleşdirilmedik we açyk çeşme. Bitcoin-den soň iň uly bazar bahasy bar.
Ethereum, 2013-nji ýylyň ahyrynda cryptocurrency gözlegçisi we programmist Witalik Buterin tarapyndan indiki nesil blokchein hökmünde teklip edildi. Ethereumyň ösüşi üçin zerur bolan maliýe çeşmeleri, 2014-nji ýylyň iýul we awgust aýlarynda köp pul toplamak arkaly internet arkaly ýygnaldy. “Ethereum” 2015-nji ýylyň 30-njy iýulynda 11,9 million teňňäni gazyp aldy.
Ether ýa-da gysgaça ETH, Ethereum platformasy tarapyndan öndürilen cryptocurrency. Ether gapjyklaryň arasynda geçirilip, magdan hasaplamalaryny ýapmak üçin ulanylyp bilner. Ethereum merkezleşdirilmedik Týuring wirtual maşynyny (Ethereum Wirtual Machine (EVM)) ulanmaga mümkinçilik berýär. Bu wirtual maşyn halkara internet toruny ulanyp buýruklary işledip biler. “Gaz” bahany hasaplamagyň mehanizmidir, spam töwekgelçiligini azaltmak we internete çeşmeler ýüklemek üçin ulanylýar.
2016-njy ýylda, DAO taslamasynyň çökmegi netijesinde Ethereum 2 dürli blokça bölünip, täze dörän wersiýa Ethereum (ETH) boldy, asyl nusgasy Ethereum Classic (ETC) hökmünde dowam etdi. Ethereumyň gymmaty 2017-nji ýylda 13,000 artdy.
2016-njy ýylyň ýanwar aýyna çenli Ethereum teswirnamasy sekuntda 25 geleşigi amala aşyryp biler. 2016-njy ýylyň 19-njy dekabrynda Ethereum ilkinji gezek bir günde bir million amaldan geçdi.
Myrat Talyby
Döredijiligi
Myrat Talyby XVIII asyryň däplerini dowam edip, döwürdeşleriniň oý-pikirlerini çeper goşgularynda aňladan görnükli şahyrdyr. Talybynyň «Talyby we Sahypjemel» desdanynyň hem edebiýat taryhynda özüne mynasyp orny bar. Talyybynyň edebi mirasynyň agramly bölegini sosial- deňsizlik, watançylyk, agzybirlik, söýgi, durmuşy temadan ýazan eserleri eýeleyär.
Wi-fi tehnologiýasy
Wi-Fi tehnologiýasy barada düşünje
Wi-Fi – “Wireless Fidelity” sözüniň gysgaldylan görnüşi bolup, simsiz takyklyk, toruň simsiz görnüşi diýmegi aňladýar. Wi-Fi tehnologiýasy “Wi-Fi Alliance” topary tarapyndan oýlanyp tapylýar. Wi-Fi – bu Elektrik we elektronik inženerligi institutynyň 802.11 standartyna (IEEE 802.11 standarts) laýyk gelýän islendik WLAN enjamy diýip, “Wi-Fi Alliance” topary düşündiriş berýär.