cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Buraw wyşkasy
Buraw enjamy ýer gatlagynda deşik (adatça buraw sütüni diýlip atlandyrylýar) we/ýa-da sütün emele getirýän enjamdyr. Buraw enjamlary suw, nebit ýa-da tebigy gaz alynýan guýulary burawlamak üçin ulanylýan ägirt uly toplum ýa-da bir adam tarapyndan süýşürilip bilinjek derejedäki kiçiräk enjam bolup bilýar. Bular ýeriň aşagyndaky mineral känleri, gaýalary, topragy we ýerasty suwlaryň fiziki aýratynlyklaryny derňemek, şeýle hem ýerasty toplumlary, gurallary, tunelleri gurmak we guýulary gazmak üçin hem ulanylyp bilinýär. Buraw enjamlary ulaglara, tirkeglere birikdirilip hereket etdirip bolýan ýa-da gury ýeriň ýüzündäki ýa-da deňizdäki gozganmaýan desgalara (özünde buraw enjamy bolmasa hem adatça 'deňizdäki nebit buraw enjamlary' diýlip atlandyrylýan nebit platformalar) berkidilip bilinýän toplumlar bolup bilýär.
Iberdola
Iberdrola we Iberdrola in SVT barn - Ispaniýa guç elektrik gurluşyk şirketlery. energetika hem şu şirket gurdy. Gurluşuk edýar (Gap Inşat firmasy bilen), (3-4 sany energetika fabrigy bar, kabir bölegi döwlete degişli). Her welaýatda diýen ýaly power plant-elektrik stansiýasy bar. Bu elektrik guç şirketlar Verbund, Centrica, E.ON, Engie, RWE, Çalyk Holding, Vattenfall, Enel, Ørsted, EDF, Rosatom, Inter RAO, Endesa, Electrabel, EVN, Vestas, Luminus, A2A we Unipet.
Rupiah
Rupiah — Indoneziýada Pul.
Jemi içerki önüm boýunça döwletleriň hasabaty
thumb|right|thumb|right|500px|2015-nji ýyldaky hasabata görä döwletler boýunça ortaça bir adamyň bir ýylda alýan puly Döwletleriň jemi içerki önüminiň raýatlaryna ortaça paýy (2013-nji ýyl).
Kim Carnes
Kim Carnes (20 iýul, 1945) Amerikally aýdymçi.
Baht
thumb|10 baht Baht (Taýça: บาท; nyşan: ฿; ISO 4217: THB) ýa-da resmi ady bilen Taýland bahty (Taýça: บาทไทย), Taýlandnyň pul birligi. Bir Baht 100 satang (Taýça: สตางค์).
EVN
EVN we EVN in Baby TV - Awstriýa guç elektrik gurluşyk şirketlery. energetika hem şu şirket gurdy. Gurluşuk edýar(Gap Inşat firmasy bilen), (3-4 sany energetika fabrigy bar, kabir bölegi döwlete degişli). Her welaýatda diýen ýaly power plant-elektrik stansiýasy bar.
Türkmenistanyň geografiýasy
Türkmenistan, okeanlara serhedi bolmaýan, günbatarda Hazar deňzi, günortada Eýran we Owganystan, demirgazyk-gündogarda Özbegistan we demirgazyk-günbatarda Gazagystan bilen serhetleşýän Merkezi Aziýa ýurdydyr
Gujurly Nesil
Gujurly Nesil okuw merkezi - Aşgabatda hyzmat berýän hususy okuw edarasy.
Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministrligi
Türkmenistanyň Saglygy gorayyş we derman senagaty ministrligi
Ministri: Amannepesow N.K.
Telefon nomerleri: +99312400446 +99312400416 +99312400407
http://www.saglykhm.gov.tm/
Deýmos (hemra)
Deýmosyň orbitasy. Deýmos Marsyň ikinji hemrasydyr. Deýmos Marsdan iň uzak nokadynda: 23 463 km, iň ýakyn nokadynda bolsa, 23 453 km uzaklykdadyr. Ortaça, 23 458 km uzaklykdadyr. Onuň orbitasynyň eksentrisiteti: 0.0002-dir. Deýmos Marsyň daşyndan hem-de öz daşyndan 1,26 günde (~30 sagat 14 minut 24 sekuntda) bir gezek aýlanýar. Onuň öz daşyndaky hem-de Marsyň daşyndaky tizligi: 1,351-1,352 km/sek aralygynda üýtgeýär. Öz daşyndaky hem-de Marsyň daşyndaky tizliginiň deňligi sebäpli ol hem Fobos ýaly Marsa diňe bir ýüzüni görkezýär.
Fiziki aýratynlyklary. Deýmosyň radiusy: 6.2 km-dir (Aýyň 0,0036 essesi). Massasy: 1.,4763 x 10-uň 15-nji derejesidir. Ortaça dykyzlygy: ~1.48 g/sm3 (Ýeriň 0, 268 essesi).
Deýmos sözi Gadymy Grek dilinden terjime edeniňde "elhenç" diýmekligi aňladýar. Bu hemra amerikan astronom Asaph Hall tarapyndan 1877-nji ýylyň 12-nji awgustynda tapyldy. Deýmosyň emele gelşi barada birnäçe çaklamalar bar. Emma, häzirki wagtda iň esasy çaklama Deýmosyň aslynda asteroid guşaklygyndaky bir asteroiddigi Marsyň ýakynyndan geçýärkä, Marsyň dartyş güýjüne garşy durup bilmän häzirki orbitasyna ýerleşendigidir. Deýmos hem beýleki asteroidler ýaly esasan daşlardan hem-de buzlardan emele gelendigi çaklanylýar.
H
thumbnail|right|200px thumbnail|right H h – türkmen elipbiýiniň 9. harpy, latyn elipbiýiniň 8. harpy.
Kyat
Kyat — Mýanmada Pul.
Bucaspor
Bujaspor häzirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyär.
HEM
Super lig
FK Palanga
FK Palanga hazirki wagtda Litvan Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
Gyzamyk
thumb|Gyzamak çykaran çaga Gyzamykda ýüze çykýan deri gyzarmasy|right|frame Gyzamyk (Morbilli) — bu çagalyk döwrüniň ýokanç keselidir. Ol syrkaw adamdan sagdyn adama ýokup bilýär. Endama örgün örüp başlan günler ol has hem ýokançdyr. Üç gün geçenden soň gyzamak çykaran çaga eýýäm beýle bir ýokançly hem däldir. Gyzamyk howa-damja arkaly, mysal üçin, söhbetleşlikde, kimdir biri üsgürip-asgyranda ýokup bilýär. Gyzamyk çykaran çaga üsgürip-asgyranda agzyndan, burnundan bölünip çykýan suwuklyklar keseli ýaýradyjydyr. Gyzamyk ýaşaýyş jaýlarynda hemmeler üçin umumy bolan ýerlerden otaglar, eýwanlar arkaly ýaýrap bilýär. Gyzamyk çykaran adam bilen bir otagda bolýan çagalaryň hemmesi bu kesele aňsatlyk bilen ýolugyp bilýärler. Göwnejaý bolmadyk durmuş-sosial şertleri bu keseliň ýaýramygyna ýardam edýär. Gyzamygyň wirusy adatça zatlaryň ýa-da üçünji bir adam arkaly geçmeýär. Gyzamyk keseli adamdan sagdyn adama aňsat ýokup bilýär. Emma soňky döwürlerde gyzamyk keseliniň öňüni alýan sanjymlaryň edilmeginiň netijesinde, bu kesele ýolugýan adamlaryň sany barha azalýar. Bir gezek gyzamyk çykaran adam bu kesele ikilenç ýolukmaýar. Keseliň gaýtalanýan ýagdaýlary juda seýrekdir. 3 aýa ýetmedik çagalar adatça gyzamyk keseline ýolukmaýarlar. Gyzamyk köplenç sowuk gyş-ýaz aýlary ýüze çykýar. Onuň wirusy çaganyň organizmine dem alyş organlary we gözleri arkaly ýokup bilýär. Gyzamyk organizmiň kesellere garşy bolan durnuklylygyny peseldip bilýär. Gyzamygyň inkubasion döwri 9-21 gündür.
Örgün agymtyl-gülgüne reňkli bolup, deriden dary dänesiniň ululygynda saýlanýar. Bu örgün tegmilleri soňabaka özarasynda birigýärler. Örgün käwagt gan öýen düwürtikler görnüşinde-de bolýarlar. Bu gyzamygyň aýratyn bir görnüşidir. Örgün 3 günüň dowamynda saklanýar (halk arasynda bu ýagdaýa «güllemek» hem diýilýär). Dördülenji gün bolsa, örgün örüp başlaýşy ýaly gaýdyşyp ugraýar, ýagny ilki ýüzde örüp başlan bolsa, ýüzden-de solup başlaýar. Käwagt örgün keseliň üçülenji güne ele-aýaga ören wagty, onuň ýüzde we boýunda gowşap, solup başlaýan ýagdaýlary hem bolýar. Örgün solýar-da, peselýär. Ilkibada ol gögümtil reňkde bolýar, soňra bolsa açyk goňur reňkdäki tegmillere öwrülýär. Bu halda ol bir-iki hepde saklanýar. Örgüniň gaýdyşmagy ýa-da «solmagy» endamyň we ýüzüň derisiniň soýulmagy bilen bir wagtda bolup bilýär. Deriniň soýulmagy bäş-ýedi gün dowam edip bilýär. Gyzmagyň örgüni örüp başlanda bedende umumy ysgynsyzlyk, hereketlerinde haýallyk, kelleagyrylar, işdäniň kesilmegi, ukynyň erbetleşmegi ýüze çykýar. Syrkaw biynjalyksyzlanyp, samrap başlaýar. Onuň agyz boşlugyndaky ýokarky kentlewüginiň astyndaky mäzleri biraz ulalýar. Gyzamagyň ýiti alamatlary ýitenden soňra gutulyş döwründe çaganyň heniz-de ysgynsyz, gaharjaň bolmagy, ýatdaşlagynyň peselmegi ahmaldyr. Bu ýokanç keseli öýken sowuklamasy, beýniniň sowuklamasy, damagyň galmagy, içegäniň sowuklamasy ýaly nogsanlyklar döräp biler. Türkmenlerde „gyzamakdan galan kesel” diýip ýöne ýere aýdylanok. Kesel döwri tutuş organizm gowşap, kesellere garşy bolan durnuklylygy juda peselýär. Gyzamaga ýolugan çaga bu döwürde başga kesllere aňsat uçraýar. Şonuň üçin-de, çagany ýekeje minutda gözden salmaly däl.
Berhiz
Syrkawa düzümi witamine baý bolan iýmiti suwuk ýa-da ýarym suwuk halda iýdirmeli. Oňa kiselleri, miweleriň gaýnadylan suwuny, ýeňiljek çorbalary, göle, sygyr etlerinden taýýarlanyp, buglanan kotletleri bermek maslahat berilýär. Gyzamyk çykaran çaga gazlandyrylan içgileri, çipsileri we düzüminde konserwantlar ýa-da azyk stabilizatorlary, boýaglary bolan iýmiti bermek gadagandyr. Öýde uýadylan gatyk syrkaw çaga üçin örän peýdalydyr.
Esasy bejergini lukman belleýär. Goşmaça bejergi serişdeleri hökmünde witaminleşdirilen çaýy, şypa beriji derman otlardan demlenen çaýlary içmek maslahat berilýär. Bular ýokanç keselden gutulyş döwründe gujur-gaýrata getirmekde uly ýardam berýär. Gyzamagy bejermekde ulanylýan goşmaça serişdeleriň reseptleriniň käbirleri:
II. Witaminli işdäçar Gerek zatlar: 2 käşir, grek hozunyň ýenjilen maňzynyň 2 n.ç. 2 n.ç. bal, 1n.ç. itburnuň şiresi, 1 n.ç. limon şiresi. Taýýarlanylyşy: Käşiri gyrgujyň maýda gözeneginden geçirip, ýokarda sanalan zatlar bilen garyşdyrmaly. Ulanylyşy: Witamin serişdesi hökmünde günde 3-4 gezek 3-4 n.ç-ni keselden saplanma döwürde kabul etmeli.
Real
Real — Braziliýada Pul.
Talyp
Serdar Saparow, Turkmen huesosy.
Serdar Saparow, 1997-nji ýylyň 13-nji ÿanwarynda Turkmenistanyñ Koshi/Ashgabat şäherinde dünýä inýär. Häzirkizaman turkmen talyby. Ol Ashgabat şäherinde ýerleşýän 20-nji orta mekdepde okaýar. Mekdebi gutarandan soň maşgalasynyň basyşy astynda uniwersitete okuwa girýär.
Dalaşgär
Dalaşgär - (kandidat, pritendent) Saylawalarda bellenilen oruna öz kandidaturasyny goyan ya-da goyulan; pritendent.
Maria Luísa Mendonça
Maria Luísa Mendonça (30 ýanwar, 1970 Braziliýa) Braziliýaly aktrisa
PYRAGY
Hajymammedowa Aybolek
I
thumbnail|right|200px thumbnail|right I i – türkmen elipbiýiniň 10. harpy, latyn elipbiýiniň 9. harpy.
Özbekler
Özbekler (Oʻzbek/Ўзбек, pl. Oʻzbeklar/Ўзбеклар) Türki millet; Merkezi Aziýada ýerleşýän Türki halkaryň arasynda ilaty iň köp etnik topardyr. Milletiň köpüsi häzirki Özbegistan respublikasynyň çäklerinde ýaşaýar. Beýleki uly toparlary bolsa Owganystanyň, Täjigistanyň, Gyrgyzystanyň, Gazagystanyň, Türkmenistanyň, Russiýanyň we Hytaýyň çäklerinde ýaşaýarlar.
Özbekler 13-nji asyrdaky Mongol çozuşlaryndan soňra Merkezi Aziýa da ýaşaýan halklaryň täzeden dikelip başlamagy bilen ýüze çykan halkdyr. Özbekleriň ata-babalary Çagataýyň neberelerinden gaýdýar. Teýmurlylar döwleti ýykylanyndan soňra Amyderýa we Syrderýanyň aralygynda ýaşamagyny dowam etdiren türki millet. Şeýbany hanlygy dowam edýän wagty täze millet görnüşine eýe bolýar.
Özbek ady taryhyny Altyn Orda hany Özbek handan alyp gaýdýar. .
Efiopiýa 1918-1939 ýyllarda
Birinji jahan urşundan soň Efiopiýanyň ykdysadyýetinden hem uly özgerişler bolýar. Efiopiýa Afrikada baknadarçylyga öwrülmedik döwletdi. Uruşdan soňky ýyllarda daşary söwda, esasan hem import ösýär. Ýurduň welaýatlarynyň arasynda içki ykdysady gatnaşyklar berkleşýär. Haryt gatnaşyklaryň ösmegi, natural hojalygyň pese gaçmagyna getirýär.
Tafari Mkoweniň ýolbaşçylygyndaky ýaş efiopiýalylaryň işjeňligi artýar. Bu topar gulçulygyň ýatyrylmagyny, özgertmeleriň geçirilmegini, ýewropa nusgasynda bilimiň girizilmegini  daşky dünýä bilen gatnaşyklaryň güýçlendirilmegini talap edýär.
1918 ýylda esgerleriň çykyşy bolup, olar öz guramalaryny döredipdirler we goşunyň täze nusga esasda özgerdilmegini, tölegsiz mekdepleriň  döredilmegini talap edipdirler. Patyşa aýal Zandit we onuň töweregindäki iri ýer eýeleri şeýle özgertmeleriň geçirilmegine garşy çykypdyrlar. Emma Tafariniň tarapdarlarynyň sany artypdyr. Onuň goşuny 1916 ýylda iri ýer eýeleriniň  çykyşyny basyp ýatyrýar. Patyşa Zandit häkimýetden çetleşdirilýär. Ýaş efiopiýalylar 1923 nji, 1924-nji ýyllarda gulçulygyň ýatyrylmagy, gullary azat etmegiň düzgüni hakynda permanlaryň çykarylmagyny gazanýarlar. Ýöne öý gulçulygy uzak wagt dowam edipdir.
1923 ýylda Efiopiýa Milletler ligasyna girýär. 1928 ýylyň Bitaraplyk aýynda Angliýanyň we Italiýanyň ylalaşygyna görä Efiopiýanyň demirgazyk-günbatary Angliýanyň gündogary Italiýanyň täjir zolagy diýip ykrar  edilýär. Emma halk kýpçüligi muňa garşy çykýar. Italiýa Efiopiýa garşy urşa taýýarlanyp, ol iri- ýer eýeleriniň kömegine  daýanyp merkezi häkimýeti gowşatmaga çalşypdyr.
Tafariniň tarapdarlary 1928-1930 ýyllarda merkezi häkimýete garşy iri-ýer eýeleriniň birnäçe çykyşlaryny basyp ýatyrýar. Tafari Mohonen ýokary häkimýeti öz elinde jemläp, 1930 ýylda Zandit aradan çykandan soň haýle Selassiýe ady bilen tagta geçýär.
ХХ asyryň 30 ýyllarynda Efiopiýada ilkinji senagat kärhanalary peýda bolup başlaýar. Bu döwürde negus haýle Selassiý birnäçe özgertmeler geçirýär. Ýagny ýurduň sosial gurluşyny, çäklendirilmedik häkimýeti üýtgetmezden, iri ýer eýeçilik döwletini  täze şertlere ukyply  döwlete öwürmek üçin birnäçe çäreler girizilýär. Efiopiýanyň administratiw  bölüişigi üýtgedilýär. Welaýatlarda merkezi häkimýet tarapyndan bellenilýän gubernatorlar dolandyrypdyr. Ýewpopa nusgasynda ministrlikler döredilipdir. Ýerli nahlaryň, kuýazlaryň häkimiýettini çälendirmek üçin ýörite merkezi häkimýet tarapyndan wekiller bellenipdir. Salgytlary ýygnamaklyk hem merkezi häkimýetiň wekili tarapyndan geçirilipdir. Natural salgyt, pul salgydy bilen çalşyrylypdyr. Goşuny özgertmeklige uly üns berilipdir.
1931 ýylda ilkinji konstitusiýasy kabul edilýär. Senagatyň wekilleri imperator tarapyndan bellenilipdir. Deputatlar palatasy- ýerli han begleriň wekillerinden ybarat bolupdyr.
Imperatoryň deputatlar palatasyny çagyrmaga we dartmaga hukugy bolupdyý.Sud ulgamynda  hem özgertmeler geçirilipdir. Jenaýat kanuny kabul edilipdir. 1931-1935 ýyllarda gulçulygy ýatyrmak hakynda täze kanunlar kabul edilipdir.
1032 ýylda Italiýa Efiopiýa garşy urşa taýýarlanýar. 1934 ýylda italýan baknalygy Somali, Eritreýada harby taýýarlyk görüp Bitaraplyk aýynda italýan goşunlary Efiopiýanyň çäklerini bozýarlar. Efiopiýa goşunynyň 107 esgeri öldürilýär, 45-si ýaralanýar.
1935 ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 3-de uruş yglan etmezden italýan goşunlary Efiopiýa çozýarlar. Uruş Italiýa üçin adalatsyz, basybaljylykly, Efiopiýa üçin goranyş, adalatly uruşdy. Bu uruşda Italiýa bogujy gaz ulanýar. Harby uçarlary gaz ulanyp Italiýa ýurduň paýtagtyny basyp alýar. Imperator Haýle Selassiýe ýurduň çykyp gitmäge mejbur bolýar. Efiopiýa Italýan goşunlary tarapyndan basylyp alynýar we Italiýanyň  baknasy diýip yglan edilýär hem-de Italiýanyň  Gündogar Afrikasy diýip atlandyrylýar. Efiopiýanyň çägi 4 bölege bölünýär.
Negusyň maşgalasyna we onuň tarapdarlaryna degişli ýerler italýan baknadarlaryna paýlanypdyr. 1936-1938 ýyllarda gözüp gelen italýanlaryň sany 130 müňden geçipdir. Tebigy baýlyklary altyn, platina mis, demir italýanlar tarapyndan talanypdyr. Milli we dini garşylyklary döredip baknadarlar Efiopiýada  berkleşmek isläpdirler. Emma efiopiýanyň goşun bölümleri  halk bilen gizlin partizanlar söweşini alyp  barypdyrlar. Ikinji jahan urşunyň başlanmagy bilen 1941 ýylyň Sanjar aýynda iňlis goşunlarynyň kömek bermeginde Efiopiýa italiýanlardan  doly arassalanýar.
Zloty
Zloty — Polşada Pul.
Ýokançly mollýusk
right|300px Ýokançly mollýusk – wirusly kesel bolup, deri örgüniniň ýüze çykmagy bilen häsiýetlendirilýär. Deri örgüni deriniň reňkine meňzeş, ýeke-ýekeden ýa-da topbaklaýyn ýerleşýän düwünjiklerden ybaratdyr.
Ýokançly mollýuskyň wirusy diňe näsag adamdan geçip bilýändir. Bu wirus haýwanlarda keselçilik döredýän däldir.
Bu keselde örgünleriň özbaşdak häsiýetli bolany sebäpli, anyklaýyşda goşmaça usullara mätäçlik döremeýär. Aýry-aýry ýagdaýlarda başga kesellerde ýüze çykýan örgünler bilen aýyl-saýyl etmeli bolýar. (meselem, wirusly kesel bolan ýiti uçly siňňiller).
Ýokançly mollýuski bejermegiň birnäçe görnüşleri bardyr. Ol hirurgiki usul bilen aýrylanda, ýörite kýuretta guraly ulanylýar.
Örgünler aýrylyp, emele gelen ýarajyklar antiseptiki demanlar bilen (hlorgeksidin, dioksidin we başgalar) arassalanýar. Örgünleri suwuk azotyň (doňdurma ýa-da kriobejergi), lazeriň, elektrik togunyň (elektrokoagulýasiýa) kömegi bilen hem aýyrmak mümkindir.
Ýokançly mollýusk keselini ýörite melhemleriň kömegi bilen hem bejerip bolýar. Bejergi üçin aldara (imikwimod) tazorak, retin-A ýaly serişdeler melhem görnüşde ulanylýar.
Aldara ýa-da retin-A deriniň örgünli ýerine günde bir gezek agşam çalynýar. Irden deri sabynly ýyly suw bilen ýuwulýar. Lukmanyň maslahatyna laýyklykda krem birnäçe hepde (16 hepdä çenli), her gün ýa-da günaşa ulanylýar.
Çagalarda ýokançly mollýuskyň bejergisi geçirlende, agyrsyz usullar saýlanyp alynýar. (meselem, kremleri ulanmak). Diňe aýry ýagdaýlarda ýerli agyrsyzlandyrma bilen hirurgiki usul ulanylyp bilner.
Ýokançly mollýuskyň bejergisini geçirmekde halk serişdeleri hem ulanylýar:
J
thumbnail|right|200px thumbnail|right J j – türkmen elipbiýiniň 11. harpy, latyn elipbiýiniň 10. harpy.
Wengriýa XI-XV asyrlarda
Wengriýa XI-XV asyrlarda - IX asyr yñ ahyrynda wenger taýpalary günorta rus ýerlerinden, günorta  Ural dan Karpat a geçip Orta Dunaý da  ýerleşdiler. Wenger leriñ ondan öñki  durmuşy barada  bizde  köp  maglumat ýok. Kama we Wolga derýalarynyñ kenarlarynda  ýaşapdyrlar. Köp türk taýpalary  bilen aragatnaşyk  saklapdyrlar. Olaryñ irki  taýpa  serdarlary saýlanyp,  olar baýlyga kowalaşyp başladylar. Wengerler köp wagtlaryny, uruşlarda, göçüp-gonup ýöremekde geçiripdirler. Ýedi taýpa birleşip,  öz taýpa  serdarlaryndan  başga,  umumy bir serdary  saýlapdyrlar. Ony patyşa derejesinde görseler hem, onuñ taýpanyñ  içki işine gatnaşmaga  hukugy bolmandyr. Serdar aksakallaryñ umumy maslahaty bilen  saýlanypdyr. ( 7 taýpanyñ ýolbaşçysynyñ) özlerine boýun egdiren  slawýan  halklary ny  ezipdirler, olary  diñe ýerleri  bejermekde  ulanman, gala gurluşygynda, harby ýörişlere-de alyp  gidipdirler. Ýöne slawýanlar  içki dolandyryşy  özleri dowam  etdirmäge çalşypdyrlar. Sebäbi olaryñ  jemgyýetçilik  gurluşy wengerleriñkiden  ýokary derejede bolupdyr. Ýöne iki asyra golaý wagtyñ içinde  bu tapawutlar   ýok  bolup gidipdir. Harby serkerdeleriñ elinde ägirt uly baýlyk, ýerler bolupdyr. Territorial – jemgyýetçilik guramalary bolupdyr. Öñ jyp diýlen bolsa, indi komitatlar   diýlip  atlandyrylypdyr. Olaryñ başynda işpanamlar  (jypanlar) durupdyr. Ilkinji dolandyryjy Arpadawlar taýpasy ndan  bolan  Geýza I (972-997)  ýurtdaky  özlerine garşy gönükdirilen hereketleriñ  özüne almak üçin  nemesleri-de kömege çagyrypdyr, şeýdip Wengriýada  olaryñ hem täsiri  güýçlenipdir. Geýzanyñ ogly  Stepan I (iştwan  997-1038)  dogulan wagty papa oña  karol  täjini  geýdiripdi. Şonuñ üçin munuñ döwründe  hrestýan  buthanasyna   uly üns berildi. Hasylyñ 1/10  buthana  salgydy hökmünde  ýygnaldy. Papa Wengriýada öz täsirini güýçlendirmäge  çalyşyardy. Ol taýpa serdarlarynyñ geçirýän  maslahatyny  karol maslahatyna öwürdi. Ony karolyñ özi saýlapdyr. Onuñ geçiren harby öwrülişikleri özüniñ netijesini-de beripdir.
1030-njy ýyl da  german imperatory  Konrad II-niñ  goşunyny  derbi-dagyn  edipdir. Iri ýerl eýeleriniñ ezişi güýçlendi, muña çydap bilmän  halk herekete   aýaga galdy. Halk hrestýan buthanalaryna, iri ýer  eýelerine , aýratyn hem  nemeslere  garşy  çykyş etdiler. Stepan I aradan çykandan soñ onuñ ýegeni  Pýotr häkimýete geçýär, aýal doganynyñ ogly. Ol italýan we nemesler e ýerleri we döwlet wezipelerini paýlap  beripdir.
1041-nji ýyl da Pýotr halk  gozgalañy netijesinde  agdarylýar, oña derek  taýpa  aksakallarynyñ  neslinden gelip çykan  Aba Şamu  El korol  diýip yglan edilýär. (1041-1044) 3 ýyla  golaý ýurdy  dolandyrýar. Emma ýurtda dolandyryjylara garşy göreşler dowam etdi. Genrih III-e kömek sorap ýüz tutdylar. Menere de bolan söweşde Abu Şamu  Eliñ gozgalañy basyp ýatyrylýar. Ony jezalandyryp öldüripdirler. Täzeden tagta wenesiýaly  Pýotr geçip, öñki  düzgünleri  dikeldýär.
1046-njy ýyl da  halk onuñ düzgünine garşy  çykyp,  täzeden  gozgalañ turuzýarlar. Karoly tagtdan agdaryp, gözüni oýupdyrlar. Stepanyñ neslinden bolan Andreý i (Andraş) Kiýew den gelip döwleti dolandyrjak bolýar.
1061-nji ýyl da tagta  Pely I geçýär ol  1063-nji ýyl a  çenli ýurdy  dolandyrýar. Ol salgytlary kemeldýär. Ýöne halk bu ýeñillikleri  az hasaplapdyr.
Täzeden hereketler başlanypdyr. Patyşa 3 gün halkdan wagt sorapdyr, soñra olaryñ islegini kanagatlandyrjak diýip, goşun toplap, gozgalañyñ ýolbaşçylaryny  gyryp başlapdyr. Bu öç almadan soñ gozgalañlar bes edilipdir.
XI asyr da Wengriýada iri ýeçilik  gatnaşyklary berkarar  boldy. Wenger karollary laduslaw  I (laslo 1077-1095ýý) we Koloman  (1095-1116ýý) döwründe  ýerleri iri ýer  eýelerine  berkitmek işi gutarnykly  tamamlanypdyr. XI asyrda Wengriýada  şäherler peýda bolupdyr. Olaryñ ilatynyñ aglabasyny  nemesler düzüpdirler, olar hünärmentçilik bilen meşgullanypdyr.
XI-XIII asyr larda  iri ýer eýeçilik  gurluşa geçmegiñ  netijesinde  daýhan ykdysady  we hukuk  gatnaşyklarynda  iri ýer eýelerine  garaşly  bolupdyr. Salgyt we pul rentasy uly rol oýnapdyr. Daýhanlar ezişe  çydam edip  bilmän  köpçülikleýin  gaçyp başlapdyrlar. Merkezi häkimýet gowşap başlady, tersine buthana we dünýewi   edaralaryñ  täsiri güýçlendi.
1222-nji ýyl da  Endre II  “Altyn bulla”  ady bilen  kanunlar ýygyndysyny  kabul etdi. Bu dokument angliýadaky “Azatlygyñ  beýik  partiýasy” diýen   dokumente çalymdaşdy. Onda wenger iri ýer eýeleriniñ  hukuklary we ýeñillikleri, welaýatlary dolandyryş hukuklary görkezilipdi. Ýöne XIII  asyrda  dünýewi we dini işgärleriñ  hukugynyñ  giñeldilmegi Wengriýada  iri ýer  eýeçilik  gatnaşyklarynyñ  dagynyklygyna  getirdi. Üstesine 1241-1242-nji  ýyllarda  Wengriýa  Tatar çozuşlary na sezewar boldy. Tatarlar 1241-nji ýylda  Baty han yñ  ýolbaşçylygynda  Wengriýa çozup  girdiler. Pela IV (2335-1270ýý) duşmana gaýtawul berer ýaly güýji ýokdy, şol sebäpli  ilki Awstriýa soñra   Dolmatin  kenaryna gaçdy. Wenger mognatlarynyñ bir bölegi  tatarlaryñ  tarapyna  geçdi. Pela IV ýalbarsada Papa Wengriýa hiç hili goldaw bermedi. Pirden 1242-nji ýylyñ tomsunda  tatar goşunlary  Adriatiga  ýakynlaşyp, rus ýerlerine  öwrüldiler. Pela IV howpuñ öñüni almak maksady bilen  1246-njy ýylda  Danil Romanowiç  bilen ylalaşdy. Emma bu ylalaşyk ony howpdan saklaman,  ruslaryñ tatarlara beren  gaýtawuly saklan  bolmagy mümkin. XIII asyryñ  ortalarynda  Wengriýada  iri ýer eýeçilik   gatnaşyklary ornaşyp, merkezi häkimýet gowşap,  Karol Laslo IV magnatlara  garşy çäre   görjek bolanda  magnatlar  polowesleri dargatdylar.
Arpadawlar neberelerinden bolan iñ soñky karol  Endre III (1290-1301ýý) dünde  iri ýer eýeçilik  gurluşy özüniñ ösen  derejesine  ýetdi. XIII asyrda  Wengriýada  öndüriji güýçler ösdi. Oba hojalaygynda ekerançylyk uly rol  oýnady. Oba hojalyk önümlerini Çehiýa, Awstriýa, Polşa  satypdyrlar.
XIII asyryñ Wengriýa korollygynda  söwdanyñ   we  hünärmençiligiñ  merkezidi. Puda, Peşt, Estergom, Der, Şoprok, Požon şäherleri bolupdyr. Şäherliler iri ýer eýelerine garşy göreşde  korollary goldadylar.
Wenger karollygynda şäherler bilen  birlikde  “oba şäherjigi” diýip  atlandyrylýan  ýerler bolupdyr. Ol ýerde oba hojalyk  işi bilen  birlikde  hünärmentçilik  bilen meşgullanýan  adamlar bolupdyr. Öz harydyny ýerli bazarlara  çykarypdyrlar. Ýöne olara  şäherliler berilýän  ýeñillikler  berilmändir, aýry iri ýer eýelerine  degişli bolupdyrlar. XIV asyryñ 70-nji ýyllarynda  dörän kärhanalarda   ýöriteleşdirilen  ussahanalaryñ  25-e  golaý  görnüşi bolupdyr.
Şäherde hojaýynçylyk  edýänler köplenç nesil boýunça  geçipdir. Şäheriñ ýokary gatlak  wekillerine  söwdagärler, süýthorlar, iri ýer  eýeleri giripdir. Şäherler döräp başlan dünde göçüp gelen nemeslerden  hem bolupdyr. Patyşalar olara köp üns beripdirler. 1439-njy ýylda nemesleriñ Garşy, ýerli halkyñ gozgalañyda Puda  şäherinde  bolup geçipdir.
XIV – XV asyrda Wengriýada  dag magdan  senagaty  ösüpdir. Mis we dürli gymmat bahaly   metalyñ öndürilişi  güýçlenýär. Sebäbi şazadalar  ondan  girýän  girdeji bilen  gyzyklanypdyrlar. Karol Karl Robert (1308-1342) 1327 –nji ýylda  dag  magdan  senagatynda  öwrülişik  geçirýär. Ol magdan alynýan  ýerlerde  iri ýer  eýeleriniñ  oba hojalygy  bilen  meşgullanmagyny   gadagan   edýär.
XIV asyrda synpy göreşiñ  ýitileşýän döwründe  merkezi  häkimýetiñ  güýçlenmegine-de  şertler döreýär.
Soñabaka  karol häkimýeti  gowşap,  tersine iri magnatlaryñ  täsiri güýçlenýär.
Üstesine türk  çozuşlarynda  häkimýeti berkitmeklige  mümkinçilik döretmeýär. XV asyrda  görnükli  serkerde, iri ýer eýesi Ýanaş Hunýadi, asly Bolahiýadan  bolup,  döwlet ýygnagynda   dolandyryjy edilip saýlanýar. (1446-1458) . Ol 1456- nji ýylda  Belgradyñ  golaýýnda  Türk goşunyny derbi-dagyn edýär. Şeýdip Türkleriñ merkezi Ýewropa ýörişi 70-nji ýyl yza  çekilýär.
Soñky şazada Matýaş Hunýadi (1458-1490) hemişelik hakynatutma goşuny  döredýär, bu bolsa onuñ häkimýeti berkitmegine  kömek  edýär. Ol daşary syýasaty berkitmeklige uly  üns  berýär. Marawiýa, Sileziýa, Ýokarky we Aşaky Awstriýa we gitrust türklere  degişli  bolan  eýeçilikleri özüne  boýun  egdirýär.
Angola we Mozambik
Angola Mozamik 500 ýyla golaý portugal eýeçiligi bolmak bilen ykdysady ösüşi ilatyň garyplygy, gul söwdasy boýunça afrikanyň beýleki bakna ýurtlary bilen deňeşdirende hasda yza galakdy.ХХ asyryň başlarynda hem ýer işläp bermegiň iň ýönekeý, ýagny azal künde bilen işlemek dowam edýärdi. Obalarda urug gatnaşyklary, ýerleri onşina (umumy) eýeçilik saklanyp galypdy.
Partugallar Afrikanyň kenarlarynda XV asyryň ahyrynda peýda bolsalarda, onuň jümmüşine aralaşmak diňe birinji jahan urşundan soň mümkin boldy. Administratiw dolandyryş 1926 ýylda Portugaliýada Salazaryň faşistik düzgüni dikeldilenden soň emele gelýär.
1930 ýylyň ylalaşygyna görä Angolada we mozambikde häkimýet dolulygyna  Portugaliýanyň ministrler sowetine degişli bolýar. Ähli wezipeleri diňe portugallar  eýeläpdirler. Portugaliýanyň baknadarlyk syýasatynyň esasy maksady, ählumumy meňzeşligi jar etmekdi. Doly hukukly portugal raýaty bolmak üçin, ýerli ilat  portugal dilini bilmelidi ýazmagy, okamagy başarmaly hristiançylygy kabul etmeli, harby gullugy geçmeli, özüni we maşgalasyny üpjün eder ýaly  girdesi bolmaly, “ýewropa durmuş obrazyny” alyp barmalydy. Ýagny bir söz bilen aýdanda külli däp-dessurlaryndan ýüz öwürmelidi. Netijede 10 mln ilatdan diňe 35 müňi (1950) medeniýet” hataryna geçipdir.
1928 ýylyň zähmet hakyndaky kanunyna laýyklykda ýeke-täk çäklendirme girizilipdirler: Ýagny mejbury zähmet diňe jemgyýetçilik gyzyklanmalary üçin peýdalanmaly bolupdyr.
Kanun boýunça zähmetiň üç görnüşi girizilipdir:”hökmany” ýa-da “jemgyýetçilik işi”, “ şertnamalaýyn”, “meýletin” zähmet. Ýöne olaryň arasynda känbir tapawut bolmandyr. Portugal bakna ýerlerinde her ýyl erkek adamlar üçin alty aý zähmet borçlulygy girizilipdir.
Kontraktyň dowamynda gullaryň işi hakykatda “şertnamalaşan” bolupdyr.
Olar akýagyz işçilerden on esse az iç hakyny alypdyrlar. Ähli ýerde orta asyr ten jezasy giň ýaýrapdyr.
Angoladaky baş polisýanyň işkäri Enriko Galwaonyň hökümeti beren hasabynda “afrikalalaryň ýagdaýy hatda gullaryňkydan hem erbet” diýip görkezýär. Mozibbikden we Angoladan dürli ýerlerde işlemek üçin ýüz müňlerçe adamlar ýurduň çäginden daşary çykarlypdyr. 5—nji ýyllarda watanynnyň çäginden daşarda işleýän adamlaryň sany göterim hasabynda alnanda Mozambik Afrikada birinji orny eýeleýärdi. Olar magdan känlerinde agyr şertlerde ýaşap, dürli keselleriň ýaýramagyna getiripdir. Işçi güýjüni satmak portugallar üçin iň daşary ýurt wolýutasyny almakda möhüm çeşmeleriň biri bolupdyr.
Kotraklaşan-mejbury zähmetiň esasy görnüşi bolup, “Kontraklaşan” we “meýletin” zähmetiň arasynda odiýen tapawun bolmandyr. “Meýletin” zähmet öýüniň töweregiňde alynyp barylypdyr.
Maysa yazmuhammedowa
=Maysa Yazmuhammedowa=
Maysa Yazmuhammedowa - (Майсa Язмухаммедовa) Ministrler kabinetinin agzasy, Türkmenistanyň Parlamentiniň agzasy, Ministrler Kabinetinin önki agzasy, öz käri boyunça rus dili mugallymy.
2007-nji yyldaky saylawlarda dalaşgär Gurbanguly Berdimuhammedowyň kömekçisi, spiçrayteri(speechwriter).
2007-nji yylda gurnalan hökümetde Prezident Berdimuhammedow tarapyndan Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Medeniyet işleri baradaky Orunbasary wezipesine bellenildi. 2012-nji yylda taze gurulan hökümetde yerine Bägül Nurmyradowa bellenildi. Berdimuhammedow, Yazmuhamedowa eden işleri üçin minnetdarlyk bildirmek bilen, onuň tejribeleriniň başga yerlerde has köp peydasy degjekdigini aytdy. 18.02.2012-nji yylda Türkmenistanyň Ayallar Guramasynyň Başlygy wezipseine bellenildi. Hazirki wagtda şol işine dowam edyar.
Mary sőweşi
Mowzuk: Mary sőweşi.
Meýilnamasy:
1.	XIX-njy asyryň ortalarynda günorta Türkmenistanda jemgiýetçilik syýasy ýagdaý.
2.	Mary sőweşiniň başlanmagynyň sebäpleri, Sőweş hereketleri. Taryhy ýeňiş.
Edebiýatlar: 1. Saparmyrat Türkmenbaşy Ruhnama A. 2001 ý. 2. Saparmyrat Türkmenbaşy Ruhnama A. 2004 ý. 3.Annanepesow M. Türkmenistan taryhynyň maglumatlar XVIII asyr-XX asyryň başlary
5.	Genri de Gulobet de Blokwill. “Türkmenleriňkide ýesirlikde ” A. 1992. 6.	Ç. Ýazlyýew Serdarymyz, taryhymyz hakda Türkmenistan. 1995 ý.
7.	“Mukaddes Ruhnamam – durmuş ýőrelgäm” atly ylmy teswirlemeleriň 138 – 143 s “Türkmeni galp taryh ýazyp kiçeldip bolmaz”. atly dosent D. Narbaýew makalasy.
Sarpasy belent Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 2001-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda 1-de talyp ýaşlarynyň őňünde eden çykyşynda, XIX asyr türkmen taryhyna ser salyp: “Gőkdepe galasynda, Sarahsda,  Maryda… Lebap türkmenleriň başynda gopan gowgalar – şu toprak üçin gopan gowgalardyr” diýip belledi. XIX asyryň ortalarynda we 60 – njy ýyllaryň başynda günorta Türkmenistandaky jemgiýetçilik syýasy ýagdaý entek doly durnuklaşmak derejesine baryp ýetmändi.
Beýik Serdarymyzyň ýüreginiň emri bilen dőreden Mukaddes Ruhnama kitabynda: “Bitewilik milletiň geljegini gurnamaga esas berýär. (s 23.) diýip belleýşi ýaly, asyryň ortalarynda Sarahs, Garrygala şőweşleriniň ýeňişli tamamlanmagy belli bir derejede türkmenleriniň birleşmeklik, jebisleşmeklik ýaly asyl birligini dőreden hem bolsa, entek halkymyza bir millet, bir dőwlet bolup, milli bütewlilik ýoluny doly eýgermeklik başartmady. XIX – nji asyryň 50-60-njy ýyllarynda türkmen tire – taýpalarynyň milli őzbaşdaklyk, syýasy garaşsyzlyk ugrunda baş goşan sőweşleriniň biri hem, türkmenleriň birleşen güýçleriniň Eýranyň talançylykly ýőrüşlerine garşy gőnükdirilen Mary sőweşidir. Bu sőweşiň netijesi hem Garrygaladaky ýaly uly taryhy ýeňiş bilen tamamlandy. Beýik Serdarymyzyň Mukaddes Ruhnamasynda: “ 1855 – nji ýylda Sarahs sőweşinde, 1857 – 58 – nji ýyllarda bolup geçen Garrygala sőweşinde, 1861 ýylda Mary sőweşinde daşary güýçleriniň derbi-dagyn edilmegi türkmen tire-taýpalarynyň agzybirliginiň netijesidi. Bu sőweşlerde teke, ýomut, gőkleň, salyr, ärsary we beýleki tireler birleşip, ýow gaýtardylar ”. M. R. 2 kitap s. 47. XIX – nji asyryň ortalarynda 60 –njy ýýllaryň başlarynda günorta Türkmenistanda jemgiýetçilik syýasy ýagdaý gaty dartgynlydy. Eýranyň şasy Nesreddin őzüniň Astrabad hőkümdary Jeparguly hanyň masgaraçylykly ýeňlişinden soň, ýene-de bir amatly pursat, gőzleýärdi. Şeýle pursat Mary topragynda emele geldi. Nasreddin şa Mary topragynda ýüze çykan ýer – suw ugrundaky teke – saryk dawasyny çőzmek babatda hamala diýerçin saryklaryň bähbidiniň kemelmeginiň őňüni almak maksady, bilen türkmen topragyna täzeden aralaşmagyň meýilnamasyny işläp düzýär. Ine şol bahana bilen hem, (saryklar kőmege ýetişmek, tekelere temmi bermek maksady bilen) Eýranyň dőwlet goşuny Mara ýőrüşe gaýtdy. Şeýlelikde, Eýran gajarlarynyň Mary topragyna aralaşmagyna teke – saryk dawasy sebäp bolupdyr. Hakykatda ýer – suw, ýaşaýyş-territorial dawalar, eýýäm Ahaldan gelen Nurberdi han tarapyndan hem – de Gowşut han tarapyndan doly çőzülipdi. (1860 ýyllaryň başlarynda).
Bilşimiz ýaly Mary sőweşiniň gidişi, harby hereketleriniň ýaýbaňlanyşy baradaky, şeýle hem wagty, senesi sőweş hereketleri, baradaky maglumatlar bize XIX asyr türkmen edebiýatçysy Abysetdar Kazynyň 2200 setirden ybarat mesnewi gőrnüşinde ýazylan “Jeňnama” atly kitabynyň mazmunyndan mälimdir. Bu kitabyň I bőlümi – türkmenleriň birleşen güýçleriniň Garrygala sőweşine, 2-nji bőlümi hem şol Eýran şazadalarynyň Mary topragyna eden talaňçylykly,  masgaraçylykly ýőrüşlerine bagyşlanandyr.
Indi bolsa Mary-Gajar urşundaky wakalaryň ýaýbaňlanyşyna gős–gőni geçmänke, poemanyň gymmatynyň ýene–de biri jemgiyetçilik syýasy meseläni ýüze çykarandygyny bellemeli. Ol hem Eýranyň, Hywanyň, Buharanyň kőşk taryhçylarynyň Mürze Muhammet Tagy hanyň, Muhammet Hasan hanyň, Abdyryzagyň, Munis we Agehiniň harby – syýasy jemgiýetçilik pikirleriniň garşysynda türkmeni goraýan uly bir syýasy güýç bolup saýlandy. Taryhy nukdaý nazardan seretseň, ýokardaky taryhçylararyň hiç birinde hem türkmeni goramak meýli ýok. Olaryň garaýşyça mydam türkmen günäli, alamançylyk edýänem, çapawulçylyk edýänem, şerbaşam,  bozgakdyr-bibaşam diňe türkmen, garaz ol dek gezýän halk däl. Sőweş sahnasynda türkmeni gorkak, züwwetdin, ejize ganym, azgyn, gula gyzýan sőwdägär edip gőrkezýärler. Buhara goşunbaşylary, alamançylary we serkerdeleri welin başgaça taryp edilýär. Olar rehimdar bozgagy ýola salyan, rahatlygy ýola goýan adyl hem dana adamlar edilip gőrkezilipdir.
Beýik Serdarymyz “Türkmene soňky iki ýüz ýylyň dowamynda alamançy çapawulçy diýlen tőhmet atylyp gelindi, şol tőhmet XX - nji asyryň 30 – njy ýyllarynda “basmaçy” sőzi bolan çalşyldy. Ol tagma türkmeniň ýurduny basyp almak üçin gaýry bir bahana tapmadyk yurt basanlaryň goýan bahana ýarygydy...”
Türkmeniň taryhyny ýoýup ýazmak, ýalan häsiýetnamalar bolan tőhmet atmak ýaly hereketler XIX – XX asyr ýüzýyllyklaryň sepgidinde ilki rus, soňra sowet taryhçylary tarapyndan hem dowam etdirilipdi.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy: Ýalan häsiýetnamalar türkmeniň dünýä taryhynda ornuny, at–abraýyny peseltmek maksady bilen edilipdi. Milli bähbidini arap 17–19 asyrlarda türkmen halk taryhy barada erbet häsiyetnamalary ýaýratdylar. Türkmenler alamançy, adam őldürmäni hiç zatça gőrmeýän, biri-birini őldürip ýőren wagşy halk, gara őýli, bilimsiz, medeniýetsiz, gőçüp-gonup ýőrän millet diýip sypatlandyrylýar. M.R.s __ Bu haram işler ýüzlerçe ýyllap dünýä ősuşine täsir eden türkmen halkynyň şanly aslyny taryhdan aýyrmak, topragyny basyp almak, milletini bakna etmek üçin gurnalan syýasy oýunlardy. M.R.s __ Şu meselede hatda XX asyryň uly alymlaryda biziň ata – babalarymyzyň geçen taryhy ýoluny nädogry häsiýetlendirip, biziň başdan – aýak gara donly edip gőrkezilipdir. Bu babatda bellemeli taryhy maglumat XIX asyr 20-nji ýyllarynda Türkmenistana gelen syýahatçylaryň biri (1919-1921ýý. Murawýew ekspedisiýasy). Balkan daglarynda ýaşaýan ýomutlara diňe Astrabada alamançylyga gidip, adamlary gul – gyrnak hőkmünde Hywanyň bazarlarynda satmak bilen meşgul bolýan şol ýerdenem satyn alyp, diňe çőrek bilen düýe çalyny hurş edinip oňýan ýalta bikär türkmenler hőkmünde sypatlandyrylýar.
Abysetdar Kazy őzüniň “Jeňnama” eserinde Eýranyň ilçisi Ryzaguly hanyň Hywada Muhammet Emin bilen gepleşigi barada ýazyp, şonda aýdan sőzlerini getirýär: Ilçi: - Türkmende gul sőwdasyndan amatly kär barmy? Hywada satmagy gadagan ediň. Onuň ekin ekme, galla őndürme bilen işi ýok. Hünäri alaman – eklenji gul. Akademik A. N. Somoýlowiç “Çarwaçylykdan soň Eýranyň şäherlerine we obalaryna almanaçylyga gitmek tä ruslar Zakaspini basyp alýançalar türkmenleriň maddy ýagdaýynyň esasy çeşmesi bolupdyr diýip ýazýar.
Elbetde gündogar halklarynda, şol sanda türkmenlerde setanda-seýranda alamançylygam bolupdyr. Ýőne alamançylyk halkyň kesbi däldi, il arasynda alamanyň ýoly bir bolsa-da yrsgy bir däldir, diýip ýőne ýerden aýdylmandyr. Alamançylykda goňşy hőkümdarlar gőz – gőrtele batyrgaý, sőweşjeň, batyr türkmen ýyigitlerini peýdalanypdyrlar, soňundanam olary “alamançy, wagşy” hőkmünde häsiýetlendiripdirler. Türkmene ýőnkelýän bu tőhmetler, türkmeni tabyn edip bilmän, onuň watansőýüjiliginden, batyrlygyndan gaýduwsyzlygyndan, gahrymançylygyndan gőzi gorkan basybalyjylaryň içiniň ýangyna tapan sőzleridir. Beýik Serdarymyz “Türkmen mydamada erkanalygyny, namys – aryny gorap geldi, bu oňa ýeňil düşmedi, hut geçen asyryň őzünde – de ol iki yola Garrygala, Sarahs, Balkan uruşlaryny başdan geçirdi. Türkmenabat bilen Daşoguzda bolan şahsyz uruşlar sowet eýýamynda halkdan ýaşyryldy” diýip ýazýar. M. R. s. 188. 1 kitap.
Eýran gajarlarynyň Mara ýőrüşine Mary türkmenleri “Gajar urşy” diýip at beripdir. Bu ýőrüşiň bolan wagtyny A. Kazy “Jeňnama” kitabynda hijri- kamary, milady hasabynda 1860-61 ýyllar bilen gőrkezýär. Urşuň senesini tassyklaýan ýene-de bir kitap, Guliber de Blokwillin “Türkmenleriňkide ýesirlikde” diýen kitabydyr. Kitabyň “Uruş” diýip atlandyrylylan 2-nji bőlüminde aýma–aý, günme–gün Eýran serbazlarynyň Mara ýőrüşi barada anyk maglumatlar berilýär. Ýőne Eýran goşunlaryň Mara ýőrüşinde goşunlaryň sany welin A. Kazyda 70 müň,  Blokbillde we Hywa taryhçysy Muhammet Ýusup Baýanynyň “Rodoslownaýa drewo Horezimşahow (Horezm şalarynyň nesil daragty) atly kitabynda takmynan 20-30 müň, atly pyýada goşun we 32-23 toply serbazlar diýilip berilýär.
Eýran goşunlaryna Nasreddin şanyň daýysy Horasynyň häkimi Hemze Mürze Hişmet ed Dőwle we onuň parahor kőmekçisi Mürze Mämmet Kabam ed -Dőwle baştutanlyk edipdir. Mürze Mämmediň türkmenleriň arasynda “Gara sertip” diýen ady bolupdyr. 1860-njy ýylyň Gorkut aýynyň 6-nda Eýranyň goşunlary Murgabyň çep kenaryndaky Garaýabyň ekinzarlygyna aralaşypdyr. Marylylar ähli ekin meýdanlaryny suwa basdyryp, gajarlaryň harby hereketlerine garşylyk gőrkezipdirler. Agyr ýükli serbazlar, ýükli arabalar, gatyrlar, düýeler batga batyp jebir baryny gőrýärler. Türkmenler bolsa az sanly toparlar bilen bukuda durup Eýran goşunlarynyň hatarlaryny bőlýärdiler.
1860-njy ýylyň 19-njy Gorkut aýynda pürsiýan goşunlary deprek kakyp, surnaý çalyp dabaraly ýagdaýda Mary galasyna girdiler.
1860-ýylyň Gorkut aýynyň 19-da sőweşsiz eýelenen “Mary galasy” diýilýän Gowşutwendiň günb-da derýanyň çep kenarynda ýerleşýän Niýazmetgala bolmaly. Bu galanyň ozalky ady Janalybendiň ady bilen bagly “Janaly gala” diýilýärdi. Gajar urşundan soň “Porsy gala” ady galýar. Eýran serbazlary gala girip hiç hili hereket etmän, günde agşam haýbat üçin gümmerdedip, top atyp gündüzine surnaý-kernaý çaldyryp,  şady horramlyk edýärdiler. Şeýle ýagdaýda G. Blokwil goşun serkerdelerine ýüzlenip, uruşmaga gelen bolsaňyz, onda harby hereketlere başlaň?-diýen yşaratyna olar: “Enşalla biz tekeleri bir alarys, onsoň Buhara bararys” diýip gopbamsyraýardylar.
Şol pursatdan peýdalanyp Gowşut han Goşa senner galasynda sőweşe taýýarlyk gőrüpdir. Gowşut han őňde-soňda Eýran goşunlary bilen başa – baş sőweşiň boljakdygyna gőz ýetirip ýene-de bir gezek başa gelen belany parahatçylyk ýoly bilen çőzmek üçin syýasy diplomatik hereketler edýär. Ol őz wekili Rahmanguly Hany Gara sertibiň ýanyna iberýär. (Kowwam ed Dőwle) Emma Gowşut hanyň dürli diplomatik hereketlerini ret edip, Hemze Mürze we Kawwam ed Dőwle: “Biz Mary türkmenleriniň ýogyna ýanmaga geldik, enşalla basym olary külüni sowurarys” diýip gődek jogap beripdir. Şondan soň Gowşut han, gyssagly maslahat geňeş edip, sőweşe taýýarlyk  gőrdi. Gowşut han ýene – de sőweş taktukasynda “hilegärlik ýőrelgesine baş urmaly boldy. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada türkmenlerde hilegärlik erbet häsiýet hőkmünde gapalmaýar, gerek ýerinde iliň bähbidi üçin ony peýdalanmak zerur hadysa hőkmünde belleýär. M.R. II kitap s.
Gijäniň ýarymynda 3 süri geçileriň şahlaryndaky keçelere ot degrip, 3 tarapdan gykylyklap galanyň üstüne sürüpdirler. Eýran goşunlary 3 tarapdan gala aralaşan gyzyl ot bolup çozup gelýän duşmany gőrüp galadan çykyp gaçmakçy bolýarlar. Ol ýerden hem bukuga ýatan mergenler serbazlary oka tutyp naýzalap gylyşdan geçirýärler. Şeýdip geçileriň gijeki hüjümi türkmenleriň Mary sőweşiniň ilkinji tapgyryndaky ýeňişine alyp barýar.
Soňra Hemze Mürze Tährana yzyna gitmeklik üçin hereket edýär, emma şanyň “başlanan işini dowam etdirmek” baradaky buýrugyny alyp, ahyr soňy 1860-njy ýylyň Ruhnama aýynyň 10-da galadan çykyp goşaseňňer galasyna aralaşýar. Bu ýerde hem aldym – berdimli sőweş bolup türkmenler gaýduwsyz gahrymançylyk gőrkezýärler. Eýran goşunynyň hataryny seýrekledipdirler. Sőweşlerde Amanşahet serdar, Berdiniýaz serdar,  Täçgők serdar we b – p gahrymanaçylyk gőrkezipdirler.
1860-ň Garaşsyzlyk aýynda bolup geçen sőweşde Eyran goşunlary derbi – dagyn edilipdir. Bu çaknyşygynyň soňy “Gaçan gutular, galan tutylara őwrülipdir”. Şeýlelikde 1860-ň Garaşsyzlyk aýynyň 3-de sőweş Mary sőweşiniň çür depesi boldy. Bu sőweş uly taryhy ýeňiş bilen tamamlanandy. Onlarça müň ýesirler düşdi. Şolaryň içinde G. Blokwil hem ýesir düşdi.
Soňky gapma – garşylyklarda Gara sertip őldürilipdir. Hemze Mürze Emren ed Dőwle hem maglumatlara gőrä Eýranda őldürilipdir. Şeýle – de Eýran goşunlary Marydan soň, Sarahs,  Badhyz ülkelerde, Galaýmor,  Çemenebit ýaly ilatly etraplarda hem Eýran serbazlarynyň  derbi – dagyn edýärler.
A. Kazy 1860-nji ýylyň Marydaky gajar urşunda gatnaşan ençeme batyr türkmen ýigitleriň atlaryny ebedileşdirdi. Olardan Gowşut hany, onuň ýakyn egindeşleri Amansahet serdar,  Berdiniýaz serdar,  Täçgők serdar, Rahmanguly han, Saparek serdar, Paly Mergen, Hally batyr, Nepes serdar,  Öwez, Gylyç, Mergen, Abdylla ýalylaryň atlary türkmen topragyny daşary duşmanlardan goradylar. Mary halky Garaşsyzlyk gazandy, ýőne bu garaşsyzlyk şeýle bir uzaga çekmesede onuň syýasy taryhy ähmiýeti ulydyr.
Bu taryhy ýeňiş Beýik Serdarymyzyň sőzleri bilen aýtsak: “Ata – babalarymyzda biziň şu günki neslimize gőrüm – gőrelde bolup boljak beýik ygrarlyk, Watana buýsanç, çäksiz sőýgüniň bardygyny, bu buýsanjy we sőýgüni her bir güýjiň basyp bolmajykdygyny nygtaýar”…. M. R: 2 kitap s. 48.
XVI – XVII ASYRLARDA ÝEWROPADA YLMY- BILIMLERIŇ ÖSÜŞI
'''MOWZUK:	 XVI – XVII ASYRLARDA ÝEWROPADA YLMY-BILIMLERIŇ ÖSÜŞI. TÄZE DÜNÝÄGARAÝYŞLAR.'''
M E Ý I L N A M A:
1.	XVI – XVII asyrlarda ylmy-bilimleriň ösüşindäki öwrülişik.
2.	Astronomiýa, fizika, matematika, tebigy bilimleriň ösüşi.
Material dünýäni adamyň öwrenmegi ilkidurmuş jemgyýetinden başlanypdy. Ilkinji synpy jemgyýetde Gadymy Gündogarda tebigatyň hadysalary baradaky bilimler toplanypdyr. Birneme giçki jemgyýetlerde (esasan Gadymy Gresiýada we Gadymy Rimde) ylmy bilimler orta asyr döwründe has hem ösen derejä ýetipdir. Ylmy açyşlara mysal edip Ewklidiň geomteriýasyny, Arhimediň hasabyýet barlaglaryny, Gipparhyň we Ptolomeýiň astronomiýa degişli işlerini, araplaryň algebrasyny görkezmek bolýar.
Täze eýýamyň ikinji müňýyllygynda häli ylmyň ösüşi ösen döwletlerde hem ýokary däldi. Köp hadysalar baradaky bilimler takyk bolmandyr. Jisimleriň hereketi baradaky kanunlary bilmändirler, nähili ýagdaýda adamyň eli bilen zyňylan daş uçýarka diýip oýlanypdyrlar. Käbir syn etmeler käbir halatlarda jadygöýlüge gönükdirilipdir.
XVI – XVII asyrlarda tebigy bilimiň ösüşinde uly öwrülişi bolup geçýär. Günbatar Ýewropada iri ýer eýeçilik-ybadathana dünýägaraýşyna we sholastika  bilen göreşde, material dünýäni öwrenmegiň täze usullary öwrenilip başlanýar. Ylmy pikirler ösüp, giňelip biziň günlerimize çenli ylmyň ösüşine itergi berip gelýärler. Jemgyýetiň kanunalaýyklyklarynyň ösüşi örän çylşyrymly. Tebigaty öwrenmekde täze eýýamyň başlanmagy öndüriji güýçleriň we medeniýetiň ösmegi bilen bagly. Önümçiligiň ösmegi (tehnikanyň ösmegi bilen bilelikde) ylmy ösüşiň ösmegi bilen düşündirilýär, sebäbi ylmy ösüş täze syn etmeleriň netijesinde täze bilimleriň hazynasyny toplamaga mümkinçilik berýär.
Önümçiligiň aýry-aýry bölümlerinde ýönekeý mehanizmleriň ulanylmagy, gurluşyk tehnikasynyň ösmegi, şahtalaryň emele gelmegi we ýükleriň göterilmegi üçin täze mehanika babatynda bilimleri özleşdirmegiň zerurdygyny görkezdi. Çylşyrymly gidrotehniki enjamlaryň çykarylmagy gidrostatistikanyň we gidrodinamikanyň esaslaryny öwrenmäge mümkinçilik berdi.
Önümçiligiň ösmegi alymlary täze ylmy açyşlary başlamaga itergi berdi. XVI – XVII asyrlarda köp priborlar we enjamlar taýýarlandy. Mikroskop, teleskop, termometr, borometr, gidrometr oýlanyp tapyldy. XV asyryň ortalarynda kitap çap etmek uly orun tutdy. Pergamentiň kagyz bilen çalyşmagy ylmy bilimleriň ösendigine şaýatlyk edýärdi. XVI – XVII asyrlarda Günbatar Ýewropa ýurtlarynda önümçiligiň we tehnikanyň soraglarynyň amaly taraplary öwrenildi. Täzeden döreýşiň täze medeniýeti giňelýär we giňden ýaýraýar. Bu medeniýetiň tarapdarlary-gumanistler orta asyr sholostikasy bilen göreş alyp barypdyrlar. Şeýlelikde, şu döwürde önümçiligiň ösmegi hadysalary öwrenmekde täze materiallary berýärdi, olar hem tebigaty öwrenmekde esasy orun eýeleýärdi.
Ylmyň ösmegi bilen gumanistler antik döwrüň ýazyjylarynyň eserleri bilen (Ewklidiň, Arhimediň, Apolloniniň) tanyşyklar, olar bilen köpler tanyş däldi we köp halatda düşnüksizdi.
Geografiki açyşlar uly orna mynasyp bolupdyr. Bu açyşlar ilkinji gezek Ýeriň şar şekillidigini, astronomiýadan, botanikadan, zoologiýadan hakykatlaryň dogrudygyny subut etdiler.
Günbatar Ýewropada tä XVI asyra çenli, şeýle-de Gündogarda antik döwürde  geosentrik  çaklama agalyk edipdir. Hemmeler Ýeriň daşyndan Gün, planetalar, ýyldyzly asman hereket edýär diýip çaklapdyrlar. Bu ulgam esasan Aristotel döwründe öwrenilipdir, matematiki häsiýetnama Gipparh (b.e.öň II asyr) we Ptolomeý (b.e.öň II asyr) berlipdir. Asman jisimleriniň hereketini düşündirmek üçin geosentrik ulgam tarapyndan alymlara çylşyrymly geometrik çaklamalary ulanmak gerek bolupdyr. Ýöne olaryň kömegi bilen hem planetalaryň hereketiniň tablisasyny düzmek örän kyn bolupdyr.
XVI asyrda ylmyň ösmegi we täze astronomik tablisalaryň zerurlygy netijesinde köne astronomik garaýyşlar täzeleri bilen çalşyldy. Bu ugurda geosentrik ulgamy ret eden polýak alymy Nikolaý Kopernik bolupdyr. Kopernik (1473-1543) Torun şäherinde doglupdyr. 1491-1495-nji ýyllarda ol Krakow uniwersitetinde, soňra bilimini Italiýada dowam edip, dürli bilimleri-kanon hukugyny, gadymy dilleri, medisinany, matematikany, astronomiýany öwrenipdir. Kopernik 1503-nji ýylda öz Watanyna gaýdyp, durmuş wezipelerini we lukmançylyk bilen meşgullanýar. Ýöne esasy meşgullanýan käri astronomiýa bolupdyr.
Asman jisimleriniň hereketi, geosentrik ulgam babatynda Kopernigi şübhelendirýärdi. Ol birnäçe alymlar bilen Ýeriň hereketlenýändigini, hereket etmeýän Günüň beýleki planetalar bilen bile aýlanýandygyny öwrendi, bu çaklamanyň dogrudygy bilen ylalaşdy. Ol özüniň “Asman jisimleriniň aýlanyşy” diýen işini ýazdy, ýöne ony çap etmedi. Bu kitap 1543-nji ýylda çap edildi we onuň ilkinji ekzemplýary awtora ölen güni ýetirildi.
Kopernigiň ylma goşan goşandy örän uly. Geosentrik ulgam antik döwürde emele gelen hem bolsa, köp alymlar tarapyndan ýazgarlypdyr. Emma Kopernik ilkinji bolup Ýeriň beýleki planetalar ýaly Günüň daşyndan we öz okunyň daşyndan aýlanýandygyny subut etdi.
Geosentrik ulgamyň Kopernik tarapyndan subut edilmegi we ösdürilmegi köne garaýyşlar bilen göreşde bolupdyr. Lýuter Bibliýa esaslanyp Kopernigiň agyşyny tankytlaýar. Lýuteriň çaklamalaryny beýlekiler hem goldaýarlar. Kopernigiň garaýyşlaryna katoliki buthana hem ters gelipdir. Katoliki buthana Kopernigiň tarapdarlaryny yzarlap başlapdyr. Olaryň ilkinjisi hem iltaliýaly Jordano Brunodyr. (1548-1600).
Jordano Bruno Kopernigiň garaýyşlaryny öwrenýär. Ol ýeres diýip aýyplanýar. Sekiz ýyl tussagda bolup, Rimde ýakylyp öldürilýär.