cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beýik Britaniýa XIX asyryň I ýarymynda
Umuman XIX asyrda Angliýanyň halkara abraýy artyp, ol dünýäniň iň güýçli ýurtlarynyň birine öwrüldi. London halkara gatnaşyklaryň merkezine öwrüldi. Onuň senagatynyň ýokary derejede ösmegi, halkara söwda gatnaşyklarynda, deňizde ýüzmekde bu döwletiň ähmiýetini has hem pugtalandyrdy.
Şondong gowagy
250px|thumb|right|Dünýäde iň uly gowak hasaplanýan Şondong gowagynyň içinden Surat, ol [[Wýetnam döwletinde ýerleşýär.]] Şon­dong go­wa­gy – dün­ýä­niň iň uly go­wa­gy­dyr. Ol Wýetnamyň Kuangbin we­la­ýa­tyn­da ýer­leş­ýär. Bu we­la­ýat ýur­duň paý­tag­ty Hanoýdan 500 ki­lo­met­r uzak­lyk­da ýer­leş­ýär. Ýer­li halk 1991-nji ýyl­dan bä­ri şeý­le go­wa­gyň bar­dy­gy­ny bil­ýär. 2009-njy ýyl­da bri­tan alym­la­ry bu go­wa­gyň üs­tün­den bar­dy­lar. Olar go­wak ba­ra­da yl­my barlaglary ge­çir­di­ler. Onuň kä­bir bö­le­gi­niň be­ýik­li­gi 240 met­re, ini 100 met­re ýet­ýär. Şon­dong go­wa­gy Fongnýa-Kebang milli seýilgähi­niň için­de ýer­leş­ýär. Go­wa­gyň has ir­ki dö­wür­le­re de­giş­li­di­gi anyk mag­lu­mat­lar bi­len tas­syk­lan­dy.
Salgylanma
http://www.zamantm.com/tm/newsDetail_getNewsById.action?newsId=57684
Moskwa
Moskwa, Maskwa, Moskowa - Russiýa Federatsiýasynyn paýtagty, Federal şäher hasaplanyar, adminstratiwnyy esasy federalnyy merkezi toweregi we moskwa merkezi welayaty hasaplanyar.
In uly mukdar boyunca Rossiýanin şäher halky we onun hereketi yerine yetirijiler 12 330 126 adam, in kop halkly saherlerden, tutuslayyn Yewropada yerlesen. Sol sanalan dunyanin on saherlerinin halklary giryar.
thumb|right|350px|Moskwadan bir görnüş
Oraza
Oraza, sowm (صَوْم) sözleri bilen aňladylýar. «Sawm» sözi arapçada: «Bir zatdan daş durmak, özüňi saklamak, böwet bolmak» manylarynda ulanylýar. Fikh taýyndan oraza imsak wagtyndan iftar wagtyna çenli ýagny, fejri sadykdan (daň atmazynyň öň ýany) başlap, tä Gün ýaşýança aralykda hiç zat iýmän-içmän, jynsy gatnaşyk etmän, öz nebsiňi saklamak diýmekdir. «Imsak» sözi özüňi saklamak, böwet bolmak manylaryny berýär. Imsak wagty (agyz beklenýän wagt) fejri sadygyň girmegi bilen, ýagny, ýassy namazynyň wagtynyň gutaryp, ertir namazynyň wagtynyň girmegi bilen başlanýar. Bu wagt selällik wagty hem gutaryp iýmekden, içmekden, jynsy gatnaşykdan el çekilýär. «Iftar» sözi açmak, bozmak diýen manylary berýär. Iftar wagty (agzaçar) orazanyň gadaganlyklarynyň wagtynyň gutarmagydyr. Bu wagt agşam namazynyň hem başlanýan wagtydyr.
Raşida Jons
Raşida Jons (25 fewral, 1976) Amerikally aktrýs.
Oraza
Orazanyň hikmetleri we peýdalary
Orazanyň dünýewi we uhrewi, şahsy we ijtimagy bir giden peýdasy bardyr. Bularyň has möhümlerini agzap geçeliň.
Oraza ilahi nygmatlara şükürdir
Allah Tagalanyň Ýer ýüzünde ýaradan san-sajaksyz nygmatlarynyň ählisi ynsan bähbidi üçindir. Ol yhsan eden müň dürli nygmatlaryna derek, biziň diňe şükür etmegimizi isleýär. Şükür bolsa, ähli nygmatlaryň Allah tarapyndygyna düşünmegimiz, şol nygmatlara mätäçligimizi duýup, gadyryny doly bilmegimiz üçindir. Oraza – çyn ýürekden diňe Allah üçin edilýän beýik amalyň hem şükranalygyň açarydyr. Çünki, köp kişi başga wagtlar açlygy bilmeýändigi üçin, ençeme nygmatyň gadyryny bilmeýär. Şol nygmatlara nähili derejede mätäçdigini hem doly duýmaýar. Emma agzaçar wagty, agzybeklilik sebäpli dörän işdä, gury çöregiň hem nähili gymmatly nygmatdygyny anyk duýdurýar. Netijede, baýu-garyp, her bir mü’min Allahyň berýän nygmatlaryna mätäçligini duýup, olaryň gadyryny bilip şükür edýär. Ömrüni gaflat we nisýanda geçirýän, ülfet we ünsiýet perdesine bürenen her bir musulman remezan aýy gelende Rabbiň: «Oraza tutuň!» diýen emri bilen iýmekden, içmekden özüni saklamaga mejbur bolýar. Agşam agzaçar saçagynyň başynda Rabbiň: «Iýiň!» diýen emrine garaşýan wagty nygmatlaryň hakyky eýesini we mäligini tanaýar. Nygmaty nygmat bilip, şol nygmaty beren barada oýlanýar. Şeýlelikde, şükür wezipesine amal edýär. «Eger şükür etseňiz, elbetde, nygmatymy artdyraryn. Ýok, eger gadyr bilmezlik etseňiz, azabymyň agyrdygy şübhesizdir», (Ibrahim, 7), aýaty nygmatlara şüküriň nähili zerurdygyny nygtaýar.
Orazanyň ijtimagy durmuşa bolan täsiri
Ynsan Allahyň ilahi takdyry sebäpli, ijtimagy durmuşda ýaşaýan bir barlykdyr. Şeýle hem, jemgyýetde gul-hojaýyn, baý-garyp, sagat-hassa, ýaş-garry... garym-gatymdyr. Şeýle dürli gatlakda ýaşaýan ynsan durmuşda biri-birine, elbetde, mätäçdir. Adamlaryň biri-birine goldaw berip ýaşamagy gutulgysyzdyr. Mysal üçin, maddy taýdan hiç hili müşgili bolmadyk, näz-nygmatdan doly suprada iýip-içip, bol-elin ýaşaýan, gurply baýyň açlyk, garyplyk, ýoksullyk gysajynda ýaşaýanlaryň hal-ýagdaýyna düşünmegi kyndyr. Oraza – baý kişiniň garyp adamyň halyna düşünmegine sebäp bolýan külli ybadatdyr. Bu nukdaýnazardan orazanyň ýerini tutup biljek başga ybadat ýokdur. Eger-de, baýyň rehim-şepagaty, adamkärçiligi ýitmedik bolsa, özi ýaly ynsan bolan garybyň derdine höwes bilen ýardam eder. Jemgyýetdäki synplar arasyndaky bähbitli gatnaşyk, birek-birege doganlyk goluny uzatmak düşünjesi saklanmadyk ýagdaýynda: garyplarda baýlara kine we görüplik, baýlarda bolsa garyplary äsgermezçilik, hakyny iýmek duýgulary ösýär. Bu bolsa jemgyýetiň asuda, parahat ösüşine howp salýar.
Orazanyň nebse täsiri
Ynsanyň nebsi hemişe erkinligi isleýär. Edenini etmek islegi onuň asyl durkunda bardyr. Ol ýaradylyşyndaky bu ejizligini, hatadyr günälerini görmek we kabul etmek islemeýär. San-sajaksyz nygmatlar içinde ýaşaýandygy barada asla oýlanmaýar. Üstesine, güýç-gurby bar mahaly gaflat içinde ilahi nygmatlary açgözlük bilen gysymynda saklap, hamala demirden bedeni, baky ömri bar ýaly, tutuş durky bilen dünýä yşkyna düşýär. Ençeme erbetlikleriň we günäleriň ýesiri bolup ýaşaýar. Oraza: depseň deprenmez baýa-da, ýarlykly garyba-da, ýörär ýoluny aňlamaz gafyla-da, dünýeden nägile kejire-de, umuman her kese nebsiň hakyky ýüzüni görkezýär. Hiç kimiň nebsine buýrup bilmeýändigini, mälik däldigini, Allahyň emri we rugsady bolmasa, hiç bir zady başarmajakdygyny ýatladýar. Ynsan oraza arkaly nebsiň nä derejede ežizdigini, demirdendir öýdülen bedeniň nä derejede çydamsyzdygyny aç-açan görýär we akyl ýetirýär. Nebsiň tebigatyna doly düşünen ynsan akmaklygyny, tekepbirligini, nebsine tabynlygyny taşlap, hakyky wezipesi bolan şüküre we gulluk borjuna tabyn bolar. Erbet ahlakdan, günä we pis pişelerden saklanýar. Nebis ruhuň garşysyna işleýän duýgudyr. Şeýtanyň dost bolmaýşy ýaly, nebse hem ynsana dost däldir. Ynsanyň ruhy kämillige ýetmegi üçin nebsiň jylawlanmagy zerurdyr. Şol sebäpli Pygamberimiz «Seniň iň uly duşmanyň iki gaşyň arasyndaky nebsiňdir» diýipdir. Serwerimiz bir söweşden dolanyp gelýärkä, «Indi kiçi jihatdan, uly jihada dolanyp barýarys» diýmek bilen nebsiň öňünde hemişe oýa bolmagymyzy sargyt edipdir. Berhizli, çäkli naharlanmak arkaly ýogalaryň ruhy taýdan güýç-kuwwat gazanýandygy hemmämize mälim. Käbir mistikleriň nebse yza we jepa çekdirmek arkaly belli bir derejede ruhy kämillige ýetýändigi gadymdan bäri bilinýän zatdyr. Emma ne ýogalaryň ne-de mistikleriň ahyret üçin gazanýan zatlary ýokdur. Çünki, aç-suwsuz galmak we riýazat etmek diňe ybadat niýeti bilen amal edilende sogapdyr. Bu niýet musulmançylykda oraza görnüşinde ýüze çykýar. Ynsandaky nefsi emmare – Allahy tanamak, Onuň emrine boýun egmek islemeýär, Fyragun ýaly özüni taňry derejesine galdyrmak isleýär. Nebsiň bu damaryny kesmek üçin diňe oraza tutmalydyr. Rowaýata görä, Allah Tagala nebisden: –Men kim? Sen kimsiň? – diýip sorapdyr. Nebis: – Men mendirin, sen sensiň – diýip jogap beripdir. Netijede, Allah ony dowzaha atýar. Soň ýene öňki sowalyny berýär. Nebsiň jogaby üýtgemeýär. Haýsy azaby berse-de, nebis tekepbirligini taşlamaýar. Ahyr soňy Allah nebsi uzak wagtlap aç-suwsuz goýýar. Soň täzeden soraýar: –Men kim? Sen kim? Nebis bu gezek şeýle jogap berýär: – Sen meniň Rabbi Rahymymsyň, men bolsam, Seniň ejiz bir guluň.
Orazanyň beden saglygyna täsiri
Orazanyň beden saglygyna edýän peýdasyny şeýle sanap bileris: Oraza sagdynlygyň açarydyr. Bir ýylyň dowamynda dürli nahar bilen agram salynýan iýmit siňdirji organlara dynç almaga, täzeden öňki kaddyna gelmäge mümkinçilik döreýär. Oraza bedeniň açlyga-suwsuzlyga garşy durmak güýjüni artdyrýar. Bu ynsanyň gytçylyk, açlyk, uruş ýaly zerury kynçylyklara çydamlylygyny ösdürýär. Oraza ynsanyň ömrüni uzaldýar. Uzak ýaşan bir hassa, medisina nukdaýnazaryndan uzak ömür süren hasaplanmaýar. Uzak ömür – bedeniň dynç we sagdyn ýaşamagy diýmekdir. Orazanyň beden saglygy üçin ähmiýetini Pygamberimiz hadysy şeriflerinde şeýle beýan edýär: «Oraza tutuň, bedeniňiz berk we sagdyn bolsun», («et-Tergib wet-Terhib»). «Her bir zadyň bir zekaty bardyr. Bedeniň zekaty orazadyr», (Ibni Mäje). Ýagny, zekat bermek maly nähili haramdan arassalaýan bolsa, oraza-da bedendäki zäherleri, artykmaçlyklary aýryp, adamy keselden goraýar.
Orazanyň ruhy saglyga täsiri
Oraza maddy taýdan berhiz bolşy ýaly, magnewi taýdan hem berhizdir. Oraza günälere garşy galkandyr. Ol ynsanyň bedeni arzuwlaryny çäklendirip bilmek ukybyny ösdürýär. Şeýlelik bilen, ynsan agzybekli däl wagty hem her hili ýaramaz arzuw we meýilleriň öňüni almagy, halal we arassa ýaşamagy öwrenýär. Pygamberimiz şu hadysy bilen bu meseläni şeýle nygtaýar: «Kim maňa iki eňek we satan arasyny gorajaklygyna kepil geçse, men onuň jennete girjegine kepil geçerin», (Buhary).
Orazanyň tygşytly ýaşamaga täsiri
Oraza tygşytly ýaşamagy öwredýän iň möhüm düzgündir. Islän wagty, islän zadyny almaga endik eden kişi oraza wagty özüni saklamaga mejbur bolýar. Bu bolsa oňa tygşytlylyk getirýär.
Orazanyň ahyret bähbidi
Oraza diňe iýmek-içmek we jynsy gatnaşykdan saklanmak diýmek däldir. Hakyky oraza ynsanyň maddy we ruhy agzalarynyň ählisiniň oraza tutmagydyr. Diliň gybat etmezligi, hapa söz aýtmazlygy, gözüň harama bakmazlygy, gulagyň haram sözi eşitmezligi, kalbyň erbet oý-pikir etmezligi muňa mysaldyr. Aslynda, musulman ömürboýy şeýle ýaşamalydyr. Başgaça aýdanymyzda, bu mübärek aýda Kurany Kerimiň Pygamberimize inderilip başlanmagynyň hatyrasyna Kuran okamak, Allahy zikr etmek, maddy mätäçlik çekýänlere jomartlyk bilen sadaka bermek, yslamyň hakykatlaryny mätäç köňüllere ýetirmek üçin ýol sökmekdir. Eger şeýle bolmadyk bolsa, Nebiler Serweri: (ﷺ) «Ýalan sözlemegi, ýalan sözler bilen amal etmegi taşlamadyk agzybekli kişiniň iýmek-içmekden saklanmagyna Allahyň mätäçligi ýokdur» (Ibni Mäje) diýermidi?! Bu dünýä ynsanyň ahyretini gazanmagy üçin ekin meýdany, söwda bazarydyr. Oraza aýy bolan Remezany şerif ynsanyň ahyret söwdasyny etmegi üçin bähbitli pursatdyr. Çünki, Remezany şerifde bir amala müň sogap bardyr. Kurany Kerimiň her bir harpynyň sogaby hadyslarda beýan edilişine görä, on hasanekä, Remezany şerifde her bir harpyň sogaby on däl, müň esse, Aýatel kursi ýaly käbir aýatlaryň her bir harpy üçin beriljek sogap müňlerçe essedir. Remezany şerifiň jumgalarynda has hem köp, Gadyr gijesinde bolsa munuň sogaby otuz müňe çenli ýetýär. Ynsan pany dünýäde, pany bolan gysga ömürde baky durmuşy gazandyrýan, eden günäleriniň bagyşlanýan, dowzah gapylarynyň ýapylyp, jennet gapylarynyň açylýan, her agzaçar wagtynda dowzahdan azat edilýän, içinde müň aýdan haýyrly Gadyr gijesi bolan Remezany şerifi pursat bilip, hakyky manyda oraza tutmak bilen hem dünýä, hem ahyret sagadatyna ýetmelidir.
Nafile (nepil) oraza
Bu oraza sünnet, mustahap, mendub ýa-da tatawwu’ diýlip atlandyrylýar. Nafile orazasy ýylyň dowamynda her gün tutulyp bilinýär. Ýöne käbir günlerde oraza tutmak has fazyletlidir. Pygamberimiz hem şol günlerde agzyny bekläpdir we başgalara-da muny ündäpdir. Nafile orazasyny şu günlerde tutmak has sogaplydyr:
Şewwal orazasy
Remezandan soňky aý şewwal aýydyr. Şewwal aýynda alty gün oraza tutmak mustahapdyr. Bulary baýramyň ertesi yzly-yzyna tutmak has fazyletlidir. Ýöne aýry-aýry günlerde-de tutmak bolýar. Şeýle hem kaza, nezir ýaly orazalar hem şu günlerde tutulsa has sogapdyr. Ebu Eýýubyň habar beren bir hadysynda şeýle diýilýär: «Kim Remezany orazaly geçirse, soň munuň üstüne şewwal aýyndan hem alty gün goşsa, tutuş bir ýyly orazaly geçiren ýaly bolar», (Ibni Mäje, Tirmizi).
Sawmy Dawud–Dawudyň orazasy
Bu oraza günaşa tutulýar we nafile orazalaryň iň faziletlisidir. Pygamberimiz bu barada şeýle ündew eden: «Iň fazyletli oraza Dawudyň tutan orazasydyr. Dawud (a.s.) bir gün oraza tutsa, ertesi agzy açyk gezerdi». Abdullah b. Omar: «Men ondan has artygyny tutaryn» diýen-de, Pygamberimiz: «Mundan fazyletlisi ýokdur» diýipdir, (Muslim, Ibni Mäje, Nesaýy).
Fotoelektrik Effekt
thumb|right|275px|Fotoelektrik Effekt thumb|right|275px Albert Eýnşteiniň 1905-nji ýylda eden açyşy: ýagtylyk foton bölejiklerden durýar we olaryň energiýasy ýagtylygyň ýygylygyna proporsionaldyr. Materiala baglylykda, bir gaty jisimiň üstünden elektronlary bölüp aýyrmak üçin belli mukdarda energiýa gerek bolup durýar. Eger fotonyň energiýasy şol mukdardan uly bolsa, elektron bölünip çykmagy mümkin. Mundan çykýan deňleme:
Oraza
Her aýda üç gün oraza tutmak
Her aýyň 13-14-15-nji günleri oraza tutmak mustahapdyr. Bu günlere «Eýýamy byýz» diýilýär. Ebu Zeriň (r.a.) aýtmagyna görä, Resulullah (ﷺ) şeýle ündäpdir: «Her aýda üç gün oraza tutjak bolsaň, aýyň 13-14-15-nji günlerinde tut», (Buhary, Muslim).
Duşenbe we penşenbe günleri oraza tutmak
Usame b. Zeýd (r.a.) şeýle gürrüň berýär: «Pygamberimiz duşenbe we penşenbe günleri oraza tutardy. Munuň sebäbi soralanda: «Ynsanlaryň amallary Allah Tagala duşenbe we penşenbe günlerinde arz edilýär» diýipdir. Başga bir rowaýatda: «Men amalymyň Beýik Rabbime orazalykam arz edilmegini halaýaryn» diýip, sözüniň üstüni ýetiripdir, (Ebu Dawud, Ibni Mäje).
Arafa gününde oraza tutmak
Hajda bolmadyklara zilhijjäniň dokuzynjy güni oraza tutmak mustahapdyr. Pygamberimiz şeýle buýurýar: «Arafa güni tutulan oraza ondan öň we soň bir ýyllyk günäleri örter diýlip Allahdan umyt ediler», (Ahmed b. Hanbel). Başga bir hadysynda: «Allah Tagalanyň ynsanlary jähennem odundan has köp halas eden güni – Arafa günüdir» diýýär, (Muslim).
Zilhijje aýynyň ilkinji sekiz gününde oraza tutmak
Bu barada hezreti Hafsa enemiz (r.anha) şeýle gürrüň berýär: «Pygamberimiz dört zady hiç terk etmezdi – aşyr aýynyň orazasyny, zilhijjäniň ilkinji on güni we her aýda üç gün oraza tutmagy hem-de ertir namazynyň farzyndan öň iki rekagat namaz okamagy», (Nesaýy, Ahmed b. Hanbel).
Haram aýlarda oraza tutmak
Haram aýlar diýilýän zilkade, zilhijje, muharrem (aşyr) we rejep aýlarynyň penşenbe, anna we şenbe günleri oraza tutmak mendupdyr.
Şaban – meret aýynda oraza tutmak
Hezreti Aişe enemiz şeýle gürrüň berýär: «Resulullah (ﷺ) beýleki aýlara garanyňda, meret aýynda köp oraza tutardy. Ol meret aýyny tutuşlygyna orazaly geçirerdi», (Muslim, Ebu Dawud, Tirmizi).
Oraza tutmak gadagan edilen günler
Dinimizde oraza tutmagyň emr edilen, ündelýän günleriň bolşy ýaly, oraza tutmagyň gadagan edilen we halanylmaýan günleri hem bardyr. Oraza tutmagyň halanylmaýan günlerinde agyz beklemek haram ýa-da tahrimen mekruh, käbir günlerinde bolsa, tenzihen mekruh saýylypdyr.
Haram ýa-da tahrimen mekruh oraza
Remezan baýramynyň birinji güni, gurban baýramynyň dört güni tutulan orazalar haramdyr. Bu günlerde oraza tutmagy tahrimen mekruh saýýanlar hem bardyr. Çünki, bu günler Allah Tagalanyň zyýapata, iýmek-içmäge we şatlanmaga ygtyýar beren günleridir.
Orazanyň wagty
Orazanyň wagty «imsak» diýilýän ikinji fejirden başlap, Gün ýaşýança dowam edýän aralykdyr. Agyz beklemäge haçan başlanmalydygy meselesinde yhtylaf bardyr. Käbir alymlara görä, ikinji fejriň dogýan wagty esasdyr. Ätiýaçlyk üçin dürs hasap edilýäni hem şudur. Käbir alymlara görä bolsa, ýagtylyk sähel uzap, soň ýaýrap başlan wagty esas alynýar. Bu oraza tutjaklar üçin has oňaýlydyr. Kurany Kerim agyz beklemek we agyz açmak wagtyny şeýle suratlandyrýar: «Fejrde ak ýüplük gara ýüplükden aýyl-saýyl edilýänçä iýip-içiň», ýagny, daň wagty gijäniň garaňkylygyndan aýyl-saýyl edilýänçä, iýip-içiň. Soň agşama çenli agzyňyzy bekläň», (Bakara, 187). Häzirki döwürde bu meseleler kesgitli çözülendir. Ygtybarly kişileriň fetwalary esasynda taýýarlanan remezan kalendary (imsakiýe) oraza tutýanlaryň arkaýyn amal edip biljek wagt aralygyny kesgitleýär. Remezan orazasy howa açykka Aýy görmek bilen, bulutly mahal meret aýyny 30 güne ýetirip tamamlamak farz bolýar. Çünki, Allah Tagala şeýle buýurýar: «Sizden her kim remezan aýyna ýetende oraza tutsun», (Bakara, 185).
Hilal (Aý) görmek
Pygamberimiz bir hadysynda: «Hilaly (Aýy) göreniňizde oraza tutuň, Hilaly göreniňizde agzyňyzy açyň! Eger howa bulutly bolsa, meret aýyny otuza ýetiriň» diýýär, (Buhary, Muslim, Nesaýy). Buharynyň başga bir rowaýatynda: «Aý 29 gündür. Aýy görmän agyz beklemäň. Eger howa bulutly bolsa, meret aýyny otuza ýetiriň» diýilýär. Muslimiň bir hadysynda bolsa: Resulullah remezandan söz açanda, iki elini biri-birine birikdirip eden üç hereketi bilen aýyň otuz günden ybaratdygyny görkezýär. Soňra başam barmagyny we süýem barmagyny Hilal şekilinde büküp: «Aýy gören wagtyňyz oraza tutuň, Aýy gören wagtyňyz agzyňyzy açyň. Eger üstüňize bulut gelse, meret aýyny otuza ýetiriň» diýip düşündirýär. Kamary aýlar ýylyň dowamynda iki, üç ýa-da dört aý yzly-yzyna 29 gün bolup biler. Ýöne köplenç bir aý 29 gün, bir aý 30 gün bolýar. Hadyslarda aýdylyşyna görä, remezan aýynyň başlangyjyny kesgitlemek üçin meret aýynyň 29-njy güni Gün ýaşandan soň, täze dogan Aýy – remezan Hilalyny görjek bolmaly. Hilal görünse, ertesi gün oraza niýet edilýär. Eger howa bulutly bolup, Hilal görünmese, meret aýy 30 güne ýetirilip, ertesi gün remezan orazasyna başlanýar. Ýene remezan aýynyň 29-njy güni Gün ýaşandan soň, şewwal aýynyň Hilalyny görjek bolmaly. Hilal görünse, ertesi gün agyz açylyp, baýram edilýär. Eger görünmese, remezan aýy otuz güne ýetirilýär. Pygamberimiz Hilaly gören wagty remezanyň bereketli we asuda geçmegi üçin doga eder eken.
Orazanyň şertleri
Orazanyň şertleri ikä bölünýär:
Musulman bolmak
Remezanda yslama giren biri orazasyny şol gün tutup başlamalydyr. Onuň öňki günäleri örtüler. Allah Tagala şeýle buýurýar: «Käfirlere aýt, eger küfür etmeklerini bes etseler, ýagny, musulman bolsalar, olaryň öňki günäleri örtüler», (Enfal, 38).
Akyly ýerinde we bulug ýaşyna ýeten bolmak.
Çaga, dälä, serhoşa, çaşýan adama oraza tutmak bolmaýar. Hanefi, şafygy we hanbelilere görä, ýedi ýaşyna ýeten, oraza tutup biljek ýagdaýdaky çagada hem oraza tutmaga höwes döredilmegi makul görülýär. Bularyň orazalary sahyhdyr. Munuň maksady çagany oraza öwrenişdirmekdir. Remezan aýynyň dowamynda akyly üýtgän kişi şol ýylyň orazasyny tutmaýar, soň kazasyny hem etmän bilýär. Ýöne çaşmak kişiniň egninden ybadat we kaza jogapkärçiligini aýyrmaýar. Çünki, çaşmak uzak wagta çekýän kesel däldir. Serhoşlyk hem çaşmak ýalydyr.
Oraza tutmaga güýç ýetmek we mukym bolmak
Hassa we ýolagça oraza tutmak farz däldir. Ýöne oraza tutsa, orazasy sahyhdyr. Eger oraza tutmasa, tutmadyk günlerini kaza etmelidir. Kurany Kerimde bu barada şeýle höküm bar: «Belli günlerde oraza tutuň. Sizden biri hassa, ýa-da saparda bolsa, tutmadyk günleriniň sanyna deň oraza tutsun. Oraza tutmaga güýji ýetmedikler bir ýoksuly doýrup biljek fidýe bersin. Kim çyn ýürekden bir haýyr iş etse, ol özi üçin has haýyrlydyr. Eger bilseňiz, oraza tutmak siziň üçin has haýyrlydyr», (Bakara, 184). Garrylyk sebäpli güýji ýetmeýäne, özi ýa-da çagasy zyýan görjek göwreli hem emdirýän aýala oraza tutmak farz däldir. Garry oraza ýerine fidýe bermeli, beýlekiler bolsa kazasyny tutmalydyr.
Haýz we nifäsden arassalanmak
Haýz we nifäs halyndaky aýalyň oraza tutmagy haramdyr, eger tutsa orazasy kabul däldir. Bu ýagdaýdaky aýal tutmadyk orazasyny arassa günleri kaza etmeli, namazyny bolsa, kaza etmeli däldir. Ertir namazynyň wagtyndan öň arassalanan aýal ertir namazynyň wagty girenden soň ýuwunsa, şol günüň orazasyny tutmalydyr. Jünüplik we ihtilam (ukuda iniň hapalanmagy) bolmak, orazanyň syhhatyna zyýan ýetirmez. Selällikden öň jynsy gatnaşykda bolup, gusul almaga ýetişip bilmedik kişi selälikden soň ýuwnup orazasyny tutmaly. Şeýle hem gündiz ukudaka ini hapalananyň orazasy bozulmaýar.
Niýet
Islendik oraza üçin kalbyňda niýet etmek ýeterlikdir. Oraza üçin selällige turmak hem niýetdir. Niýetiň dil bilen aýdylmagy mendupdyr. Orazalar niýet ediljek wagty taýyndan iki görnüşe bölünýär:
a) Gijeden niýet edilmegi we bellenmegi şert bolan oraza
Bular: remezan orazasynyň kazasy, başlanan nafile orazasynyň kazasy, her hili keffaret orazalar we mutlak nezir, ýagny, güni anyk edilmedik nezir oraza. Şeýle görnüşdäki orazalara gije ýa-da ikinji fejriň başlarynda niýet edilmegi şertdir. Şeýle hem bu orazalaryň haýsydygy niýetde anyk edilmelidir. Bularyň islendigi üçin fejirden soň niýet edilse ýa-da bulardan haýsysynyň tutuljagy anyk belli edilmese, bu oraza sahyh bolmaz. Çünki, bu orazalary tutmak üçin belli bir gün ýokdur. Bularyň haýsy gün tutuljakdygy diňe niýet bilen anyk edilýär. Beýleki tarapdan, agşamdan şeýle orazadan birini niýet edinen kişiniň selällige turmagy niýet ýerine geçer. Ýöne ikinji fejirden soň, niýet edip, oraza tutmak jaýyz däldir. Eger tutulsa nafile bolar.
b) Gijeden niýetlenmek we bellemek şerti ýok orazalar
Bular: remezan orazasy, güni anyk edilen nezir oraza we nafile orazalarydyr. Şeýle orazalara niýetiň wagty, Gün ýaşandan ertesi gün zewal wagtyna çenlidir. Bu wagt aralygynda niýet etmek bolýar. Ýöne Gün ýaşmazyndan öň, ýa-da istiwa wagtynda (Gün dik depedekä), ýa-da öýle wagtyndan agşama çenli aralykda hiç bir oraza niýet edilmeýär. Istiwa wagtyna çenli aralykda niýet etmek üçin, ikinji fejirden soň iýmek-içmek ýaly orazany bozýan hallardan saklanmak gerekdir. Eger bilgeşleýin, ýa-da säwlik bilen orazany bozýan bir amal edilse, niýet etmek dürs däldir. Zewaldan öň nafile orazasyny niýet etmegiň dürsdügini görkezýän hadysy şerifler bardyr: Pygamberimiz bir gün hz. Aişeden «Öýle nahary barmy?» diýip soraýar. Hezreti Aişeden naharyň ýokdugyny eşiden Pygamber Serwerimiz: «Onda, men oraza tutýaryn» diýip, oraza niýet edýär, (Darekutni). Şafygylara görä, remezanda farz oraza üçin ýa-da beýleki wagtlarda kaza we nezir orazalary üçin gijeden niýetlenmek şertdir. Ýöne nafile orazasy üçin zewal wagtyna çenli niýetlenseň bolýar.
Oraza niýet etmegiň görnüşi
Remezan orazasy, güni bellenen nezir orazasy, islendik nafile orazasy üçin mutlak niýet ýeterlikdir. Ýagny, «ertirki günüň orazasyny tutmaga, ertir oraza tutmaga, ertir nafile orazasyny tutmaga» diýlip, niýet edilýär. Bu orazalar üçin gije niýet edip, şeýle diýilmegi has fazyletlidir: «ertirki remezan orazasyny tutmaga niýet etdim». Remezanyň her güni üçin aýratyn niýet gerekdir. Çünki, ara gije düşýär. Şeýle hem her günüň orazasy özbaşyna bir ybadatdyr. Şonuň üçin bir günüň orazasy bozulsa, diňe şol günüňki bozular, beýleki günüň syhhatyna päsgel bermez. Bir kişi remezan aýynda remezandygyny bilip, oraza tutmaga niýet etmedik bolsa, sahyh rowaýata görä, orazaly bolmaz. Bir kaza orazasyna fejriň dogmagyndan soň niýet ediljek bolsa, munuň bilen kaza sahyh bolmajakdygy üçin, nafile orazasy tutuldygy bolýar. Eger bu oraza tutulmajak bolsa, soň kaza edilmelidir. Çünki, başlanan ybadat ýarpy edilip goýulmaly däldir. «Inşallah, ertir oraza tutmaga niýet etdim» diýlip, edilen niýet dürsdür. Ýöne «Ertir zyýapata ýa-da sadaka çagyrylsam, iftar etmäge, çagyrylmasam oraza tutmaga» diýip, edilen niýet dürs däldir. Şeýle gümana niýet bilen oraza tutulmaýar. Remezan gijesi, ýa-da gündizi çaşan, aklyndan azaşan istiwa wagtyndan öň özüne gelip, oraza niýet etse dürsdür. Ol oraza tutan hasaplanýar. Bir kişi remezan aýynda başga bir wajyp oraza niýet etmedik bolsa, remezan orazasyna niýet eden saýylýar. Bu meselede imameýne görä, mukym bilen mysapyryň arasynda tapawut ýokdur. Eger-de mysapyr nafile orazasyna niýet etjek bolsa, remezan orazasyna niýet edildigi bolar. Hassa hem edil mysapyr ýalydyr. Bir oraza üçin hem keffaret, hem-de nafile diýlip niýet edilse, keffaret hökmünde jaýyz bolar. Ýöne hem kaza, hem ýemin keffareti üçin niýet edilse, ikisi-de dürs bolmaz. Çünki, bular biri-birine gapma-garşydyr. Şeýle oraza nafile bolar. Bir aýal heniz adaty dowam edýän wagty gije oraza niýet edip, fejirden öň arassalanjak bolsa, orazasy sahyh bolar. Bir ýa-da birnäçe remezandan kazasy bolan kişi bulary kaza eden mahaly: «Boýnumda kazasy bolan ilkinji oraza» diýip niýet etse, has fazyletlidir. Ýöne diňe kaza diýip niýet etse hem ýeterlikdir.
Oraza tutmak mubah we haram bolan uzurlar
Şu aşakdaky sebäpler netijesinde oraza tutmazlyk ýa-da tutulan orazany açmak mubahdyr. Ýagny, kişiniň özygtyýarydyr:
Sapar – ýolagçylyk
Remezanda fikh taýdan mysapyr bolan, ýagny, 90 kilometrden uzak aralyga ýolagçylyga çykan kişi gijeden oraza niýet etmän biler. Ýöne bir kişi oraza tutup başlandan soň, gündiz sapara çyksa, şol ilkinji gün orazasyny tutmagy dowam etmelidir. Muňa garamazdan, orazasyny bozsa, soň diňe kazasyny tutmalydyr. Çünki, orazany ýolagçylyk uzury sebäpli bozmaga rugsat edilýär. Bu mesele bilen baglanyşykly Kurany Kerimde şeýle aýdylýar: «Sizden her kim hassa bolup, ýa-da saparda bolan ýagdaýynda, tutmadyk günleriniň sanyça soň oraza tutsun», (Bakara, 184). Mysapyr kişi kynçylyk ýok mahaly oraza tutsa, has fazyletlidir. Çünki, ýokarda agzan aýatymyzyň soňunda: «Eger bilseňiz, oraza tutmak siziň üçin has haýyrlydyr» diýilýär. Şafygy we hanbelilere görä, mysapyr gijeden niýetlenen orazasyny bozup biler. Munuň delili Ibni Abbasdan rowaýat edilen şu hadysdyr: «Resulullah remezan aýynda Mekge ýörişine çykdy. Kedid diýlen ýere barýança, agzy beklidi. Ol ýerde orazasyny bozdy, beýleki sahabalar hem bozdy», (Buhar, Muslim, Nesaýy).
Göwreli bolmak we çaga emdirmek
Remezanda göwreli, ýa-da çaga emdirýän aýal özüne ýa-da çagasyna zyýan gelmeginden gorksa, oraza tutman biler. Ýöne soň kazasy edilmelidir. Göwreli we çaga emdirýän aýalyň oraza tutmazlygynyň jaýyzdygynyň delili hassa we mysapyra kyýas edilendir. Başga bir delil bolsa, Pygamberimiziň şu hadysydyr: «Allah Tagala ýolagçydan orazany we namazyň ýarysyny aýrandyr. Göwreli we çaga emdirýän aýallardan bolsa orazany aýrandyr», (Nesaýy, Ibni Mäje, Ahmed b. Hanbel).
Garrylyk
Ýylyň islendik paslynda oraza tutmakdan ejiz garrynyň oraza tutmazlygy ijmag bilen jaýyzdyr. Ol orazasyny kaza etmece-de bolýar. Çünki, oraza tutup biljek ýagdaýda däldir. Ýöne tutmadyk her güni üçin bir ýoksuly ertirine-agşamyna doýurjak mukdarda fidýe bermelidir. Çünki, Kurany Kerimde: «Oraza tutmaga güýji ýetmeýänler bir ýoksuly doýurjak mukdarda fidýe bermelidir», (Bakara, 184), diýilýär. Ibni Abbas bu aýatda oraza tutmaga güýji ýetmeýän garrylaryň-da göz öňünde tutulýandygyny belleýär. Gowulaşmak umydy bolmadyk hassa hem garry ýalydyr. Çünki, Kurany Kerimde şeýle buýrulýar: «Allah siziň üçin dinde kynçylyk döretmändir», (Haj, 78). Ýöne remezanda oraza tutmaga güýji ýetmedik, soňra kaza etmäge mümkinçilik dörän kişi fidýe bermän kazasyny tutmalydyr. Oraza fidýesi remezanyň başynda ýa-da soňunda berlip bilner. Otuz günüň fidýesi garyplara paýlansa-da, diňe bir garyba bir gezekde berilse-de bolar. Hemişe ýarawsyz bir adam hassalygy sebäpli oraza fidýesini berýän bolsa,soňra hem sagalyp oraza tutmaga güýji ýetse, fidýäniň hökümi galmaz. Ol oraza tutup, öňkilerini hem kaza etmelidir.
Duşman bilen söweş
Remezan aýynda söweş edýän yslam goşuny aç-suwsuzlykdan kynçylyk çekmez ýaly oraza tutman biler. Bular uruşdan soň, kazasyny tutmalydyr.
Zora düşmek
Oraza tutýana zor salnan ýagdaýynda orazasyny bozup biler. Ýöne orazasyny bozmany üçin zulum edilip öldürilse günäkär bolmaz. Belki, uly sogap gazanyp, dinine wepalydygyny görkezer. Eger zor salnan kişi hassa ýa-da ýolagçy bolup, orazasyny açmany üçin öldürilse günäkär bolar. Çünki, olara yslamda oraza tutmazlyga rugsat edilýär.
Güýçli açlyk we suwsuzlyk
Güýçli açlyk we suwsuzlykdan heläk boljagyndan, ýa-da akylyna zeper ýetjeginden howp eden kişi orazasyny açyp biler. Soňra kazasyny tutmalydyr. Ölüm howpy bar ýagdaýynda oraza tutmak haramdyr. Çünki, Allah Tagala: «Öz elleriňiz bilen özüňizi howply ýagdaýa salmaň» (Bakara, 195), «Özüňize kast etmäň, Allahyň size örän merhemetlidigi şübhesizdir», (Nisa, 29) diýip buýurýar.
Agyr işde işlemek
Agyr işde işleýän kişi oraza tutan ýagdaýynda janyna zeper ýetmeginden howp etse, işini taşlan ýagdaýynda-da eklenjini gazanyp bilmejek bolsa, orazasyny bozsa bolar, ýöne soň kazasyny tutmalydyr. Eger kaza etmäge mümkinçiligi bolmasa, fidýe bermelidir. Agyr işde işleýän kişi işi sebäpli hassa boljagyny bilse hem, hassa bolmanka orazasyny bozsa ýa-da asla oraza tutmasa dürs däldir.
Haýz we nifäs haly
Bir aýal remezanda gündiz adat görse ýa-da çaga dogursa orazasy bozulýar. Adat günlerinde we çile möhletiniň dowamynda oraza tutmak haramdyr. Bir aýal adat gününi hasaplap, orazasyny bozan ýagdaýynda şol gün adat görmese, keffaret tutmagy gerekdir. Şonuň üçin oraza diňe adat görlenden soň bozulmalydyr. Remezanda adat gören aýal adaty kesilip arassalansa, eger adat güni doly on gün bolsa, ertesi remezan orazasyna başlamaly. Ýöne on günden az bolsa, adaty kesilenden soň imsak wagtyna çenli ýuwunmaga wagty bar bolsa, oraza başlamalydyr. Eger ýeterlik wagt ýok bolsa, şol gün agzyny beklemeli däl. Çünki, on günden az adat gören babatda, ýuwunmak wagty hem adat güni saýylýar. Hassa, mysapyr, haýzly ýa-da çileli aýallaryň özlerini oraza tutýan ýaly görkezmekleri hökman däldir. Ýöne bularyň ýagdaýyny bilmeýän kişileriň töhmetinden goranmak we oraza tutýanlara hormat üçin gizlin iýip-içmekleri has gowudyr.
Derman ulanmak we sanjym etdirmek
Agyzdan kabul edilýän dürli görnüşdäki dermanlar orazany bozýar. Çünki, olar iýmitlendirji häsiýete eýedir. Klizma etdirmek, burnuňa, gulagyňa derman, ýag damdyrmak orazany bozýar. Bu ýagdaýda kaza tutmak zerurdyr. Ýöne gulaga giren suw orazany bozmaýar. Göze damdyrylan derman bogazyňda duýulsa-da orazany bozmaýar. Bedene urlan iňňe agyzdan kabul edilen dermanlar ýaly orazany bozýar. Çünki, bu orazalynyň öz razylygy bilen edilişi ýaly, beden üçin hem peýdalydyr. Bu ýagdaýda kaza tutmalydyr. Mümkin bolan ýagdaýynda sanjymy agzaçardan soň etdirmek has laýygydyr. Ynsanyň derisinden içine syzan zatlar orazany bozmaz. Şonuň üçin bedene çalnan ýag ýa-da ýuwnanyňda sowuklygy bedeniňe ornaýan suw orazany bozmaýar. Demgysma keseliniň garşysyna tozan şekilinde ulanylýan dermanlar (ingalýasiýa) orazany bozmaýar. Bedene gan goýbermek derman beren ýaly orazany bozýar. Ýöne gan aldyrmak orazany bozmaýar. Şonuň üçin «Bedenden çykýan zatlar tahareti bozýar, bedene girýän zatlar bolsa orazany» diýen söz kada öwrülipdir. Dişiňi sogurtmak hem orazany bozmaýar. Ýöne gan we dermandan hiç bir zat ýuwutmaly däldir.
Kaza bilen baglanyşykly käbir meseleler
Hassalyk, ýolagçylyk, haýz, nifäs we ş.m. uzur sebäpli remezan aýy tutulmadyk oraza hökman kaza edilmelidir. Şeýle hem keffaret, nezir, ýa-da başlanyp, soň bozulan nafile orazasy hem kaza edilmelidir. Hanefi mezhebinde kaza üçin belli bir wagt görkezilmändir. Remezan orazasynyň kazasyny agyz beklemek gadagan bolmadyk günlerden başga islendik gün kaza etmek bolýar. Orazasy kaza galan kişi muny kaza etmän, soňky remezana barsa, remezan orazasyny kaza orazasyndan öň tutmaly. Çünki, kaza üçin wagt köpdür. Ymam Şafyga görä, remezana degişli kaza orazasyny beýleki remezan gelmezinden öň tutmaly. Öňki remezan orazasyny tutulman ikinji remezana gelen kişi, hem kaza, hem her gün üçin bir fidýe bermelidir. Çünki, kaza edilmeli wagt gutarýar. Kazany wagtyndan soňa goýmak bolsa, bu mezhebe görä, amal edilmegi zerur bolan bir ybadaty soňa goýan ýalydyr. Bir kişi fejr dogandan soň kaza orazasyna niýet etse, oraza kaza ýerine geçmeýär, nafile orazasy bolýar. Çünki, niýet gijeden edilmelidir. Bu orazany-da bozjak bolsa, onuň üçin hem aýratyn, täzeden kaza tutmalydyr. Kämillik ýaşyna ýetmedik çagalar üçin oraza tutmak hem edil namaz ýalydyr. Güýji ýetjek çagalara oraza tutmak emr edilmelidir. Tutmasa kaza etmegi gerek däldir.
Orazany bozmaýan zatlar
Unudyp bir zat iýip-içmek ýa-da jynsy gatnaşykda bolmak orazany bozmaz. Bu meselede farz, wajyp we nafile orazanyň arasynda tapawut ýokdur. Çünki, unutmak we ýalňyşmak sebäpli edilen işler bagyşlanypdyr. Agzyňa suw alyp çaýkanyňdan soň, agyzda galan nemiň tüýkülik bilen ýuwdulmagy orazany bozmaýar. Ynsanyň burnundan agzyna gelen suwuklygy ýuwutmagy hem orazany bozmaýar. Iýilmegi adaty bolmadyk we saklanmak hem mümkin bolmadyk bir zadyň içiňe gitmegi orazany bozmaýar. Şonuň üçin derman hökmünde dişe goýlan karanfiliň (gwozdika) tagamy tüýkülik bilen bogaza gitse, howada dargan tüsse, tozan, üwelýän ýa-da ýenjilýän bir zadyň tozany orazany bozmaýar. Uçup barýan siňegiň burna ýa-da bogazyňa gitmegi hem şeýledir. Eger dişleriň arasynda galan nahar galyndysy nohut ululygyndan kiçi bolsa oraza bozulmaýar. Agyz dolusy gakylyk gelen ýagdaýynda oraza bozulmaýar. Dişleriň arasyndan çykan gan bogaza gidip, aşgazana ýetmejek mukdarda az bolsa, orazany bozmaýar. Tüýkülik köp, gan az bolan ýagdaýynda hem höküm üýtgemeýär. Ýöne gan tüýkülik bilen deň ýa-da artyk bolup, tagamy duýulsa, ýuwdulanda oraza bozulýar. Gözýaş, ýa-da der bir-iki damja ýaly az mukdarda agza girse, orazany bozmaz. Ýöne tagamy agyzda doly duýuljak derejede köp bolup, orazalydygyň ýadyňdaka ýuwdulsa, oraza bozulýar.
Kazany hem keffareti zerur edýän hallar
Farz bolan remezan orazasyna niýet edenden soň iýip-içmek, jynsy gatnaşykda bolmak, şeýle hem çilim we şoňa meňzeş bir zady ýakyp tüssesini sormak, nas atmak, çig et, iç ýag, az mukdarda duz iýmek ýaly, keýp we lezzet berýän adaty zatlary iýip-içmek, amal etmek kaza hem-de keffaret orazasyny tutmagy zerur edýär. Iýmit hasaplanmaýan, beden üçin ýaramly bolmadyk, asly myrdar bolup, ýigrenilen zadyň öz razylygyň bilen bilgeşleýin iýlip-içilmegi ýa-da bir dermanyň agyzdan ýa-da başga bir ýeriňden alynmagy sebäpli keffaret gerek däldir. Keffaret oraza tutmazlygyň däl-de, tutulan orazanyň bilgeşleýin bozulmagynyň jezasydyr. Şonuň üçin remezany şerifde oraza tutmaga hiç niýet etmedik biri tutmadyk günlerini diňe kaza edýär. Ýöne «niýet etmeseň keffaret gerek däl eken» diýen düşünje bilen remezan orazasyny tutmazlyk diniň esasy farzlaryndan biri bolan remezan orazasyny äsgermezçilik etmekdir. Bu uly günädir. Remezan orazasyndan başga hiç bir oraza bozulany üçin keffaret gerek däldir. Bir kişi bir remezan içinde ýa-da birnäçe remezanda sebäpsiz birnäçe gezek bilgeşleýin orazasyny bozan bolsa, bular üçin diňe bir keffaret ýeterlikdir. Sahyh görüş budur. Ýöne keffaret edeniňden soň, täzeden orazany şol bir görnüşde bilgeşleýin bozan kişi, munuň üçin aýratyn keffaret orazasyny tutmalydyr. Remezan orazasy bilgeşleýin bozulan wagty, haýz ýa-da nifäs ýaly oraza tutmagy gadagan ýa-da mubah edýän bir ýagdaý ýüze çyksa, keffaret aýrylýar we diňe kaza borjy galýar. Oraza tutmaga päsgel berýän kesel dörän ýagdaýynda hem höküm şeýledir. Ýöne orazany bozanyňdan soň öz islegiň bilen, ýa-da zor bilen syýahata çykmak, ýa-da özüňe zor salyp kesel bolmak keffareti aýyrmaýar. Remezan orazasynyň keffareti üç görnüşde ýerine ýetirilýär:
Bäşim Çaryýarow
ÇARYÝAROW BÄŞIM – Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň habarçy-agzasy, filologiýa ylymlarynyň doktory, professor. Ol 1922-nji ýylda şol döwürdäki Aşgabat raýonynyň Herrikgala obasynda garyp daýhan maşgalasynda dogulýar. Ilki öz obalaryndaky başlangyç mekdebi, soňra Büzmeýin stansiýasyndaky ýaşlar mekdebini gutaryp, Daşkentdäki Türkmen Döwlet pedtehnikumyna girýär we 1938-nji ýylda ony tamamlansoň, Aşgabat raýonynyň Herrikgala obasyndaky ýediýyllyk mekdepde mugallym bolup işleýär.
B.Çaryýarow 1941-nji ýylda mugallymçylyk institutyny gutarýar we Gazanjyk şäherindäki 1-nji orta mekdepde mugallym, okuw bölüminiň müdiri, soňra şol mekdebiň direktory wezipesinde işleýär. 1943-1945-nji ýyllarda Sowet goşunynyň hatarynda gulluk edýär we Beýik Watançylyk urşuna gatnaşýar. Ol 1946-njy ýylda demobilizlenip, ýene-de mugallymçylyk işine başlaýar. 1946-1950-nji ýyllarda Çärjew oblastynyň Farap raýonyndaky 1-nji orta mekdepde ene dili we edebiýat sapaklaryny okadýar hem-de okuw bölüminiň müdiri bolup işleýär. Şol ýyllarda ol Aşgabadyň döwlet pedagogik institutynyň dil we edebiýat fakultetini gaýybana tamamlaýar.
1950-nji ýyldan ol TSSR YA-nyň Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynda ilki kiçi ylmy işgär, uly ylmy işgär, soňra bolsa häzirki zaman türkmen dili sektorynyň müdiri, direktoryň ylmy işler baradaky orunbasary wezipelerinde işledi, 1970-nji ýyldan bäri bolsa şol institutyň direktory bolup işleýär.
Ol 1956-njy ýylda SSSR YA-nyň Dil bilimi institutynyň alymlar Sowetinde filologiýa ylymlarynyň kandidaty diýen alymlyk derejesini almak üçin dissertasiýa goraýar. Onuň bu işi «Häzirki zaman türkmen dilinde işligiň derejeleri» diýen at bilen 1957-nji ýylda aýratyn monografiýa görnüşinde neşir edilýär.
Türki dilleri deňeşdirme planda öwrenmeklik A.P.Poseluewskiý tarapyndan başlanan hem bolsa, türkmen dil biliminde bu ugur ýeterlikli ösup bilmedi. B.Çaryýarowyň «Günorta-günbatar türki dillerde işlik zamanlary» diýen monografiýasy (1969) türki dilleriň birtopary bolan oguz dillerini özara deňeşdirip öwrenmeklige bagyşlanyp edilen ilkinji düýpli işdir. Awtor 1970-nji ýylda şol temadan dissertasiýa gorady we oňa filologiýa ylymlarynyň doktory diýen alymlyk dersjesi berildi. 1972-nji ýylda oňa SSSR halklarynyň dil hünäri boýunça professor diýen at berilýär, 1975-nji ýylda TSSR YA-nyň habarçy-agzalygyna saýlanýar.
Alym «Türkmen diliniň grammatikasy, I bölüm, fonetika, morfologiýa» («Ylym» neşirýaty, 1970 ý.) diýen rus dilinde neşir edilen işiň «Sanlar», «Posleloglar», «Kömekçi atlar», «Işlikleriň ýasalyşy», «Işlik derejeleri», «Geçirýän we geçirmeýän işlikler» ýaly bölümlerini ýazdy, ony redaktirledi. «Rusça-türkmençe sözlügi.» (Moskwa, 1956) düzmeklige hem gatnaşdy.
Türkmen diliniň aýry-aýry meselelerine degişli ýazan makalalary durli ýygyndylarda, žurnallarda we gazetlerde çap edildi. B.Çaryýarowyň gatnaşmagynda awtorlar kollektiwi tarapyndan ýazylan 1-nji klas üçin türkmen dili kitaby 1954-nji ýyldan bäri neşir edilip gelýär.
Ol regional, bütinsoýuz we halkara konferensiýalarda, ýygnaklarda dil biliminiň dürli meseleleri boýunça ylmy dokladlar bilen çykyş edip durýar. Alym ylmy kadrlary taýýarlamak işine önjeýli goşant goşup gelýär.
Türkmen dil bilimi boýunça alnyp barylýan işleri guramakda we ony ösdürmekde, ýokary hünärli ylmy kadrlary taýýarlamakda we mekdepler üçin okuw kitaplaryny döretmekde bitiren hyzmatlary üçin professor medallar, TSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň Hormat hatlary bilen sylaglanýar. 1986-njy ýylda bolsa B.Çaryýarowa TSSR-iň ylymda at gazanan işgäri diýlen hormatly at dakylýar.
Çeşme
“Türkmen dilçileri”, H.Muhyýew, S.Kürenow, “Magaryf” neşirýaty, 1988 ý
Saryýazy - suw howdany we onuň ähmiýeti.
Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniwersitetiniň halkara ykdysadyýet we dolandyryş fakultetiniň halkara menejment hünäriniň 2-nji ýyl talyby Balkan Çaryýew.
Gallipoli
thumb|right|200px
Türkçe : Gelibolu
Ýewropada ýarymada. Türkiýe döwletine degişlidir. Bu ada Türkiýäniñ çanakkale oblastynyñ ýanyndadyr. 2016-njy ýylyñ hasabyna göra adada 29276 adam ýaşaýar.
Taryhy
Gadymy döwürlerde Gallipoli ýarym adasy Trakiýa Çerson (gadymy grek : Χερσoνησoς Θραικια) ady bilen belli bolupdyr. 6-njy asyrda Afinylylar tarapyndan esaslandyrylan Trakiýa Çersonese şäheri hem bellidir. "Kallipolis" (soňra "Gallipoli" adyna üýtgedildi) ady ilkinji Makedoniýa imperiýasynyñ döwründe ýüze çykýar. Munuň manysy, “bogazyň kenaryndaky şäher” (gadymy grekçe κλείς “bogaz” we πόλις “şäher”).
Orta asyrlarda Gallipoli Wenesiýaly söwdagärleriniň harytlaryny saklaýan ýeri hökmünde bolupdyr. 1190-njy ýylda Frederik Barbarossanyñ ýolbaşçylygyndaky hristiýanlaryñ goşuny bu ýerden Aziýa geçdi. 1204-nji ýylda şäher Wenesiýalylar tarapyndan basylyp alyndy. 1306-njy ýylda katalonlar tarapyndan talanyldy, weýran edildi we ýok edildi. 1352-nji ýylda güýçli ýer titremesi sebäpli Gallipolyň gorag berkitmeleri uly zeper ýetdi we Osman imperiýasy tarapyndan basylyp alyndy - bu türkler tarapyndan basylyp alynan ýewropadaky ilkinji şäher.
1366-njy ýylda Rim papasy Sawoýly graf Amadeus VI-nyň ýolbaşçylygyndaky Türklere garşy haçly ýöriş yglan etdi. Hristiýanlar 1366-njy ýylyň 23-nji awgustynda şäheri basyp aldylar we 1367-nji ýylyň 14-nji iýunynda Wizantiýa imperiýasyna gaýtaryp berdiler. 1376-njy ýylda imperator Andronik IV ýarym adany Türklere berdi. Bu sowgat Osman döwletine uly peýda boldy.
1416-njy ýylda Gallipolide Wenesiýa gämisi deňizde ýeňiş gazandy.
Birinji jahan urşy döwründe, Dardanel söweşinde (1915), ýarym adada Antantanyñ goşunlary bilen Osman goşunlarynyň arasynda agyr söweşler bolup geçdi. Bu ada Antata we 3-ler bileleşiginiñ söweşen ýurtlaryň köp sanly ýadygärligi we gonamçylygy bar we ol uly milli seýilgähe öwrüldi.
Gallipoli adasy Türkiýäniň mukaddes ýerlerinden biridir, üstünde köp sanly ýadygärlik bar, mysal üçin, Uruş wagtynda ölen şehitleriň ýadygärligi.
Ssylka
Gelibolu
Abakan
Abakan (1931-nji ýyla çenli село Усть-Абаканское) - şäher, Russiýa Federasiýasynyň Sibir federal okrugyndaky Hakasiýa Respublikasynyň merkezi. Ol Abakan derýasynyň kenarynda, onuň Ýeniseýe goşulýan ýerinde ýerleşip, demir ýol we awto ýol çatrygydyr. Ilaty 163,2 müň adam (2008). Mehaniki zawod, et kombinaty, mebel, dokma, aýakgap we konditer fabrikleri bar. Taryh, dil we edebiýat instituty, pedinstitut, politehnikum we oba hojalyk tehnikumy hem-de medisina we sazçylyk uçilişeleri, drama teatry, ülkäni öwreniş muzeýi, telewizion merkez bar.
Johann Sebastian Bach
thumb| Johann Sebastian Bach, 1746[[Faýl:Johann_Sebastian_Bach_signature.svg|center|frameless| Bagyň goly]] thumb| "JSB" Johann Sebastian Bach (1685-nji ýylyň 21-nji marty - 1750-nji ýylyň 2-nji iýuly) nemes barok kompozitorydy. Günbatar taryhynyň iň beýik sazandalarynyň biri hasaplanýar.
JS Bach köp sazanda täsir etdi we öz döwrüniň aýdym-saz görnüşlerini ýokary derejä we kämillige ýetirdi. Aýdym-sazynyň hili sebäpli hünärmen sazandalar ony köplenç Günbatar taryhynyň iň beýik sazandalarynyň biri hasaplaýarlar.
Jynaza namazy
Jynaza namazynyň okalyşy
Jynaza namazy dört tekbir (“Allahu äkbär” diýmek) we kyýamdan ybaratdyr. Bu namazda sežde we rukug ýokdyr. Jynaza namazyny okamak üçin täretli bolmalydyr. Täretsiz jynaza namazy okalmaz.
Ymam ölüniň döşüniň deňinde durar. Jemagat hem ymamyň arkasynda durar. Jemagada ölüniň erkek, zenan ýa-da çagadygy aýdylmaly. Jemagat hem şoňa görä niýet etmeli. Ýagny “Alla üçin namaza, meýit üçin doga-dilege, är kişi (ýa-da aýal kişi) niýetine uýdum taýýar bolan ymama” diýip niýet edip ymam tekbir (Alahu ekber) aýdandan soň tekbir aýtmaly. Birinji tekbirde eller gulak ýumşagyna degirilip, eller göbegiň aşagynda baglanylar. “Subhäneke” dogasy “we jelle senäüke” bilen okalar. “Subhänekallahumme we bi-hämdike we tebäro kesmuke we jelle senäuke we lä ilähe goýruk”
Mundan soň elleri galdyryp ikinji tekbiri aýtmaly. Bu tekbirden soň ymam daşyndan, jemagat bolsa içinden “Allahümme salli” we “Allahümme bärik” dogalaryny okamaly.
Soň, üçünji tekbir aýdylýar we jynaza dogasy okalýar.
Arapçasy
ٱَللّٰهُمَّ ٱغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَشَاهِدِنَا وَغَآئِبِنَا وَكَبِيرِنَا وَصَغِيرِنَاوَذَكَرِنَا وَاُنْثَانَا ٱَللّٰهُمَّ مَنْ اَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَاَحْيِهِ عَلَى ٱْلاِسْلاَمِوَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّنَا عَلَى ٱْلاِيمَانِ وَخُصَّ هٰذَا ٱلْمَيِّتَبِٱلرَّوْحِ وَٱلرَّاحَةِ وَٱلرَّحْمَةِ وَٱلْمَغْفِرَةِ وَٱلرِّضْوَانِ ٱَللّٰهُمَّ اِنْ كَانَمُحْسِنًا فَزِدْ فِى اِحْسَانِهِ وَاِنْ كَانَ مُسِيئًا وَتَجَاوَزْ عَنْهُ وَلَقِّهِٱْلاَمْنَ وَٱلْبُشْرٰى وَٱلْكَرَامَةَ وَٱلزُّلْفٰى بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ ٱلرَّاحِمِينَ
Okalşy
“Allahummagfir-lihäýýinä we meýýitinä we şähidinä we goibinä we kebirinä we sagyrinä we zekerinä we unsänä. Allahumme men ähýeýtehu minnä feähýihi älel islämi we men teweffeýtehu minnä feteweffehu älel imäni we hussä häzelmeýýite birrowhi werrohati werrohmeti welmagfireti werrydwän. Allahumme in käne muhsinen fezid fi ihsänihi we in musien fetejäwez anhu we lakkyhil’ emne welbuşro welkeromete wezzulfa birohmetike ýä arhämerrohimi:n.”
Terjimesi
Allahym! Biziň dirilerimizi, ölülerimizi, bar we ýok bolanlarymyzy, ulularymyzy we kiçilerimizi, erkeklerimizi we aýallarymyzy bagyşla. Eý Rebb! Bizleriň aramyzda ýaşaýanlarymyzy Yslam dinine görä ýaşat. Ölenlerimizi hem iman bilen öldür. Esasanam, şu öleni aňsatlyga, rahatlyga, bagyşlanma, we razylygyňa ýeter. Eý Rebb! Eger bu ölü muhsin bolsa yhsanyny köpelt; eger-de ýaman bolsa onda ony bagyşla. Oňa, merhemediň bilen asudalyk, buşluk, gudrat we ýakynlygy nesip et.
Jynaza dogasyny bilmeýänler “Allahumme innä nesteyýnuke...” ýagny kunut dogasyny ýa-da doga niýetine Fatiha süresini okap bilerler. Soň, dördünji tekbir aýdylýar. Eller gapdallara goýberilip her iki egniňe salam beriler.
Antarktika
thumb|250px|right|Antarktika kontinenti thumb|right|250px|Antarktika kontinentin kartasy. Antarktika - dunyanin in gunortada yerlisyan kontinentidir.
Flora we Fauna
thumb|left|250px|Antarktikada yasyyan [[Imperator Pengwinler]]thumb|right|250px|Antarktikanyn denizlerin aqua gozelligi dem hem tutduryar.
Siminşäher
Siminşäher (Parsça: سیمین شهر) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir şäheridir.
Bu şäher Akgala, Kümüşdepe we Bender Türkmen şäherleriniň ortasynda yerleşýär.
Gümişan etrabynyň bir şäheri bolan Siminşäher ozalky Omçaly, Gargy we Kötük obalarynyň birleşmegi bilen 2008-nji ýylda şähere öwrüler.
Şäheriň iň uly yeri bolsa Türkmenleriň taryhy obalaryndan bolan Omçalydyr.
Gürgen derýasy bu Şäheriň ortasyndan geçýär.
Şäheriň raýatlarynyň sany 2006-nji ýylda 13,545 adamdyr.
Eýran Türkmenleriniň at gazanan bağşysy merhum Gazak Paň Siminşäheriň Omçaly obasyndadyr.
Gawun
Gawun — Türkmen gawunlarynyň şan-şöhraty barada dünýäniň belli jahankeşdeleri we taryhçylary gyzykly maglumatlary galdyryp gidipdirler. XII asyrda ýaşap geçen fransuz syýahatçysy „Men hiç ýerde şeýle datly tagam datmandym“ diýse, on ikinji asyryň meşhur taryhçysy Al-Makdisi: „Merwiň kösükli ösümliklerine hem-de gawunlaryna taý geljek zat ýokdur“ diýipdir. Merw we Horezm gawunlaryny arap halyflary Mamunyň we Wasihiň köşklerine daşy buz bilen gurşalan gurşun gaplarda eltipdirler. Olar eltilmeli ýerine zaýalanman eltilen halatynda her gawun üçin 700 dirhem töläpdirler.
Fransua Bernýe on ýedinji asyrda gyş paslynda Delide Orta Aziýadan getirilen gawunlaryň gymmat bahadan satylýandygy hakynda ýazypdyr. Ol gawunlary pagta dolap eltýän ekenler. Türkmen gawunlary hytaý imperatorlarynyň, hindi şalarynyň we arap halifleriniň desterhanlaryny bezese, şirin-şeker türkmen gawunlary Soltan Sanjaryň, Baýram han Türkmeniň we beýleki türkmen hökümdarlarynyň söýer aşy bolupdyr.
Orta Aziýaly täjirler gawunlary Ýewropa hem äkidipdirler. Ýöne gawuny barjamly, baý adamlar satyn alyp bilipdir. Umuman, gawun şa desterhanyna mynasyp ýokumly iýmit hasaplanypdyr. Ýewropa patyşalary dabaraly gawun iýişlige öz golastyndakylaryň diňe golaýlaryny çagyrypdyrlar. Gawuny ýewropalylar diýseň gowy görüpdirler. Mysal üçin, Rim imperatory Klawdiý Albin ertirlik naharynda gawun iýmegi gowy görýän eken.
Lukman Hekim diýlip tanalýan meşhur Ibn Sina hem türkmen gawunlarynyň dürli kesellere dermandygyny aýdyp, olary öz tebipçilik işinde giňden ulanypdyr. Sebäbi gawunlaryň düzüminde gant, karotin, S,R witaminleri, adam organizmi üçin gymmatly minerallar köp. Gawun peşew halta, öt halta, bagra, az-azdan iýilse aşgazana, içegelere oňat täsir edýär. Ol nerw rahatlygyny döredip, keýpiňi çag edýär. Gün şöhlesiniň ýakymsyz täsirini aýyrýar. Waharman gawunynyň ternesi inçekeseliň, öýken keselleriniň, demgysmanyň dermanydyr.
Türkmenistanda gawunyň haýsy döwürlerden bäri ösdürilip ýetişdirilýändigi barada taryhyň saralan sahypalarynda maglumatlar bar. Muňa Merwde gazuw-agtaryş işleri geçirilen wagty gadymy Gäwürgaladan tapylan gawun çigitleri hem şaýatlyk edýär. Biziň eýýamymyzyň VI asyrynda Türkmenistanda bakja ekinlerini, esasanam gawundyr garpyz ekýän daýhanlar ýer üçin tölenýän salgytdan boşadylýan eken.
Biziň günlerimizde ýurdumyzyň babadaýhanlary gawunlaryň dürli görnüşlerini ösdürip ýetişdirýärler. Sahawatly topragyň nury çaýylan bereketli gawunyň ösdürilip ýetişdirilişine ünsüň güýçlenmegi ýöne ýerden däldir. Merhemetli Prezidentimiziň gawun baýramyny bellemek hakynda Perman çykaryp, şol baýramyň döwlet derejesinde bellenip geçilmegi türkmen gawunlaryny döreden ata-baba daýhanlarymyza uly hormatymyz bolup, beýleki bir tarapdan bolsa bu datly bakja önümiň ýurdumyzda ösdürilip ýetişdirilýändigine buýsanjymyzdyr.
Ulanylan çeşmeler
EÝHO - http://www.eyho.8m.net