cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italiýa
Tebigat
Italiýada kömür, bitumly slanets, nebit, gaz, gurşun, demir magdany, boksit, kükürt we stol duzy bar. Simap magdan gorlary boýunça Italiýa dünýäde öňdebaryjydyr. Mermer Toskanda gazylýar. Mineral we yssy (temperatura 100-200 °) bahar, köp.
Howasy Ortaýer deňziniň subtropiki, Padan düzlüginde has mylaýym. Alp daglarynyň demirgazygyndan gelýän sowuk şemal ýeli böwetleýär. Tomus yssy we gurak. Dag eteklerinde we düzlüklerde iýul aýynyň ortaça temperaturasy 20-28 ° C, yssy şemal öwüsýän mahaly käwagt 40-45 ° C çenli ýokarlanýar. Januaryanwar aýynyň ortaça temperaturasy Alp daglarynyň we Padan düzlüginiň eteginde 0 °, Apennin ýarym adasynda we adalarynda 1-12 °. Gündogar Alp daglary we Demirgazyk Apenninler Italiýada iň ýagyşly ýerlerdir (ýylda 3000 mm). Theurduň içerki böleginde ýylda 600-800 mm, Sisiliýa we Sardiniýa adalarynda 500 mm ýagyş ýagýar. Alp daglarynyň italýan böleginde 800-den gowrak buzluk bar.
Iň uly derýa Po bolup, onuň goşundylary gämi gatnawydyr. Italiýanyň demirgazygynda has köp derýa bar. Derýalary ýagyşdan, gardan we buzluklardan suw alýar. Suwaryş we gidroelektrik öndürmek üçin ulanylýar. Uly köller: Garda, Komo, Lago Maggiore, Bolsena we ş.m. Olaryň gämileri, kenarlarynda köp sanly kurort bar.
1800 m belentlige çenli Alp daglarynyň goňur-tokaý toprak eňňitlerinde giň ýaprakly we ýaprakly tokaýlar bar, üstünde dag-çemenlik topraklarynda gyrymsy agaçlar, subalpin we dag çemenlikleri bar. Apennin ýarym adasynda 500-600 m belentlikde Sisiliýa we Sardiniýa (goňur toprak) hemişe gök öwüsýän daş dublar we dublar, sosnalar, Halap sosnalary we gyrymsy agaçlar ösýär. 1500 metre çenli goňur we goňur dag topraklarynda dub, gara gaýa we kashtan tokaýlary, 2000 m-den ýokary ýaprakly we giň ýaprakly tokaýlar, dag depelerinde subalpin çemenlikleri bar.
Ilatyň 98% -den gowragy italýan; galanlary Romanş, Tirollar, Fransuzlar, Slowenler we Horwatlar, şeýle hem albanlar, katalonlar we ş.m. Resmi dil italýan dilidir. Esasy din katolikdir. Ilatyň 67% şäherlerde ýaşaýar. Esasy şäherler: Rim, Milan, Naples, Turin, Genoa, Palermo.
Ykdysadyýet
Italiýa ýokary derejede ösen senagat-agrar ýurt. Dünýäniň iň ösen 10 ýurdunyň biri. Jemi içerki önümde senagatyň paýy 31,6%, oba hojalygynyň paýy 2,9%, hyzmatlaryň paýy 65,5% (1997). Italiýada hyzmat pudagynda 12 milliondan gowrak adam işleýär, 6,5 million. senagatdaky adamlar, 1,5 mln. adam oba hojalygynda işleýär.
Ulag ulgamy
Ýolagçylaryň 90% -den gowragy we harytlaryň 80% -den gowragy ýol ulaglary bilen daşalýar. Uly ýollar. -304 müň km, demir ýol. - 19,6 müň km. Daşary ýurda iberilen we alnan harytlaryň köpüsi deňiz ulaglary bilen daşalýar (eksport harytlarynyň 60-65%, import harytlarynyň 80-90%). Esasy deňiz portlary: Genoa, Trieste, Wenesiýa, Naples.
Italiýa halkara syýahatçylygynyň iň uly merkezlerinden biridir (ýylda 50 milliondan gowrak syýahatçy gelýär).
Daşary söwda
Italiýanyň ykdysadyýeti esasan daşary söwda baglydyr. Italiýa senagat tehnikalaryny, ulaglary, ýazuw maşynlaryny we kalkulýatorlary, himiýa we oba hojalyk önümlerini, egin-eşikleri we aýakgaplary, nebit önümlerini we ş.m. eksport edýär. çykarýar Nebit, kömür, demir magdany, gara we reňkli metallar, pagta, şeýle hem tehnika, agaç, kagyz, azyk önümlerini import edýär. Söwda esasy müşderileri: Ýewropa Ykdysady Bileleşigi ýurtlary, ABŞ, Russiýa.
Lukmançylyk hyzmaty
Italiýada döwlet lukmançylyk edaralaryndan başga-da hususy lukmançylyk hem adaty zat. Lukmanlar uniwersitetleriň 27 lukmançylyk fakultetinde tälim alýarlar. Köp sanly şypahanalar bar, esasanam mineral suwly we palçykly hammamly şypahanalar. Iň meşhurlary: Montecatini Terme, Fuji, Salsomajore, Castellammare di Stabia, AbanoTerme, Capri.
Peýdaly baglanyşyklar
www.initalia.uz - Italýa we Italýan dili we grammatikasy barada Web-saýty
Radio Studio 54 Network
thumbnail|Radio Studio 54 Network logo
Radio Studio 54 Network ýa-da Studio 54 Network Italiýanyň Kalabriýa Locride ýerleşýän hususy radio kanaly bolup Kalabriýa, Sisiliýa we Pugliýa sebitlerinde hereket edýär. Bu radio kanaly günüň 24 sagadynda ýaýlymda we şol bir wagtyň özünde internet üsti bilenem global ýaýlyma dowam edýär.
Andorra
Andorra knýazlygy (Principat d’Andorra, Principado de Andorra, Principauté d'Andorre), Andorra — Ýewropanyň deňize çykalgasy ýok girdenek döwletleriniň biri, Fransiýa bilen Ispaniýanyň arasynda gündogar Pireneýlerde ýerleşýän knýazlyk. Ýurduň ady andurrial — "boş meýdan" diýen sözden gelip çykýar.
Bir wagtlar ýapyk bolan knýazlyk häzirki döwürde turizm arkaly gülläp ösýär.
thumb|250px|left|Andorranyň dag peýzažy
Çary Aşyrow
942-nji ýylda “Meniň” atly şygrynda şahyr özüniň söweş meýdanyna ugraýşyny beýan edýär. Bu goşgy şahyryň, şeýle hem watan goragyna aýaga galan ähli ýigitleriň kasamy bolup ýaňlanýar. Çary Aşyrow uruş döwründe “Gahryman” balladasyny, “En şäherinde” atly poemasyny ýazýar. Şahyryň uruş döwründäki döreden eserleri has-da ynandyryjylygy bilen tapawutlanýar, Bazarowa Dinara Ahmedowna
Osman I
Osman I ýa-da Osman Gazy (1258, Söwüt, Türkiýe – fewral 1326, Söwüt) Osmanly imperiýasynyň gurujysy bolupdyr. Kakasy Ärtogrul Gazy, we ejesi:Halima hatyn Atasy Süleýman şa ýa‐Gündiz Alpdyr, Enesi:Haýme hatyn.
Garaşsyzlygyny gazanmagy
1299-njy ýylda Anadoly Seljukly türkmen döwletiniň uç begi bolmaklykdan çykyp Söwüt we Domaniçde Osmanly begligini gurdy. Soň hem garaşsyzlygyny yglan etdi. Meşhur taryhçy Halyl Ynaljyga görä Osmanly döwleti garaşsyzlygyny 1302-nji ýylda Goýunhisar söweşinde Nikolay bilen bolan söweşden soň gazanypdyr. Mongol çozuşlaryndan gaçan Musulmanlaryň begligine sygynmagy bilen syýasy we harby güýçleri artdy. Synyp barýan Gündogar Rim imperiýasyndaky topraklary Türkmenler barha gysyp barýardylar. Türkmenler Gündogar Rim imperiýasyna degişli Iznik we Bursa şäherlerini gabadylar[2].
Ýaşlyk ýyllary
Osman beg (käbir çeşmelerde Orhun beg) 1258-nji ýylda Söwütde doguldy[3] Çagalyk ýyllaryna degişli takyk maglumatlar ýok. Osman Begiň ömür beýany hakynda maglumatlar örän azdyr. Özi hakyndaky maglumatlar hem öleninden soň 100 ýyl geçen soň ýazylypdyr. Bu eserler arasynda gadymylygyny saklap gelýän Ahmedi (ö. 1414). Dastan we Tewarihi Mülük-Aly Osman. Şükrulla (ö. 1481). Tewarihi Aly Osman atly eserler hakykata ýakyn çeşmerdir. Döwrüne degişli çeşmeler 1422-nji ýyllardan soň ýazylypdyr[4]. Käbir taryhçylara görä [3] kakasy Ärtogrul Gazy (käbir çeşmelerde Ärdogdy beg) Günbatar Anadolyda Söwüt obasy bilen Domaniç ýaýlasynda ýaşaýan Oguz Türkmenleriniň Bozok toparynyň Gaýy taýpasyna baştutanlyk edipdir. Osman Gazy onuň kiçi ogly eken. Taryhçy Ibni Kemal (ö. 1534) Tewarihi Aly Osman atly eserinde Ärtogrul beg Anadola (Ruma) geleninde iki oglunyň bolandygyny, Söwüte baranynda hem kiçi ogly Osman dünýä inipdir[5]. Halk döredijiliginde onuň ejesi ýa enesi Haýma enedir[6]. Taryhçy Ibni Kemal, Osmanyň ýaşlygynda «Ýigitleriň arasynda ýetişendigi» we «Urmakda tutmakda örän başarnyklydygyny» ýazypdyr. 1281-nji ýylda 23 ýaşynda wagty Ahilerden Şeyh Edebalynyň gyzy Rabia Bala Malhun hatyn bilen öýlendi. Rabia Bala Malhun hatyndan hem Orhan gazy doguldy.
Tagt ugrundaky göreş ýa-da göreşler hakyndaky pikirler
1281-nji ýylda kakasy Ärtogrul Gazy 90 ýaşlarynda wagtlary wepat bolupdyr. Käbir taryhçylaryň aýtmaklaryna görä, Gaýy taýpasynyň begligi üçin Osman Gazy ýakynlary bilen tagt ugrunda göreşipdir. Osman Gazy öz daýysy Dündar beg bilen beglik ugrunda göreşipdirler. Bu söweşleriň nähili bolup, nähili gutarandygy hakynda çeşme bize hiç zat düşündirmeýär. Söweşiň soňunda Osman beg ýeňilipdir. Osman Gazy şol wagty bir pursat tapyp Dündar begi ok ýaý bilen atyp öldüripdir. Şondan soň Osman beg Oguzlaryň Gaýy taýpasyna baş we beg bolupdyr. Hajy Bekdaşyň «Welaýatnama» eserinde Osmanyň beglige geçiş wakasy tapawutlydyr. Gaýy taýpasy Soltanöňiniň ýakynyna göçüp baranlarynda ilki agasy Aýdogmuş we soňra kakasy Ärdogdy (Ärtogrul) beg we birneme has soň Gündiz Alp Gaýy begi bolupdyr. Osman Gazy şol wagtlar öz egindeşleri bilen ýerli Wizantiýanyň Ýarhysar, Bilejik, Inegöl, Iznik taraplaryna çozuş edipdir. Wizantiýaly Bursa tekfury Konýada oturýan Seljukly soltany Alaýeddin Keýkubada ilçileri ugradyp şikaýat edipdir. Seljukly Soltany bolsa Gündüz Alpa habar ýollap, bulagaýlyk döredýän jigisi Osman begi ýola salmagyny isläpdir. Gündüz Alp Osman begi tapyp ýigitleri bilen birlikde Konýa Alaýeddin Keýkubadyň III ýanyna alyp barypdyr. Seljuk Soltany Osman Gazyny görüp begenipdir we ony Soltan Garahöýükde ýaşaýan Hajy Bekdaş Weliniň ýanyna ugradypdyr. Hajy Bekdaş Osmany Gazyny myhmansöýerlik bilen garşylapdyr we öz sellesini onuň kellesine orap täç geýdiripdir. Osman Konýa baranynda Hajy Bekdaş Osman Gaza bir hat beripdir we Soltana bermegini aýdypdyr. Ol hatda Osmanyň öwgüsi bar eken. Seljukly Soltany bu haty okapdyr. Osman gazy Soltanöňiniň merkezi bolan Söwüte baranynda Seljukly soltany oňa «Altyn uçly Sanjak we Teblhana (mehter) ugradypdyr. Bu ýazylanlar Ýazyjy Oglynyň «Seljuknama» atly eserinde hem agzalyp geçilýär. Hajy Bekdaşyň "Welaýatnama" eseri Gündiz Alp bilen Osmanyň arasyndaky baglanyşyklaryň nähili bolup geçendigini agzamandyr. Birnäçe taryhçy Osman beg bilen agasy Gündiz Alp bilen söweş bolandygyny we bu uruşlarda Gündiz Alpyň öldürilip, Osmanyň uçbegi bolandygyny ýazypdyrlar. Emma käbir taryhçylar Osman begiň beglige saýlanyp, Gündüz Alp bilen söweşe girendigini ýazypdyrlar. Şonuň üçin tagt ugrundaky söweşler göreşler hakyndaky wakalar çekeleşiklidir.
Da KiNG
Dayanç Babaýew ýa-da rapde tanalşy ýaly Dayaga Da KiNG 1991-nji ýylda Mary welaýatynda dogulýar, ýöne kiçiliginden Aşgabada göçýärler. Paýtagtymyzdaky Başkent türkmen-türk mekdebini tamamlaýar. Ilkinji rapi okuwçy döwri G.K bilen "Kim Bilýär" atly featy. Soň Baýramalyly Eastside oglany Kaiser bilen birleşýär. Jigisi Döwlet a.k.a Yonker hem aralaryna goşulýar we 3 bolup "Jigim Diňle" rapini ýazýarlar... Şu wagt Da KiNG U.K Londonda bilim alýar we rape dowam edýär. London East underground rapçileriniň arasynda sylag bardyr oňa. Ýakynda täze Türkmen rap taýpasyny döretdiler - Criminal Kingdom. Agzalary: Kaiser (Moskwa), Twister (Belorusiýa), Aziz beat Pro (Moskwa), Yonker (Baýramaly), J.W Right (Baýramaly) we Da KiNG (London).
Natural sanlar
right|thumb|150px|Natural sanlar predmetleri – naturalary – sanamakda ulanylýan sanlardyr(bir alma, iki alma, üç alma, ...) San okunda O nokatdan sagda[OE1],[OE2],[OE3],[OE4],... kesimlere degişli sanlar: 1, 2, 3, 4,...ýaly belgilenerler. Olara natural sanlar diýilýär we N bilen belgilenýär. Başgaça,  natural sanlar predmetleri – naturalary – sanamakda ulanylýan sanlardyr. Natural sanlaryň üstünde deňeşdirmek, goşmak, aýyrmak, köpelt-mek, bölmek we natural derejä götermek amallary kesgitlenendir. k we n sanlar deňeşdirilende aşakdaky ýagdaýlar bolup bilerler:
k<n ,	k=n	 ,	k>n	.
k we n sanlaryň: ýaly belgilenýärler. n sanyň k-njy derejesi
''' munyñ manysy A gezek n bar diýmek. ýaly belgilenip, n sana derejäniň esasy, k sana bolsa, görkezijisi''' diýilýär. Derejä götermek amalynyň aşakdaky häsiýetlerini belläliň: m^k \ = n^k eger m>n bolsa, onda m^k \ > n^k '''
Halkara türkmen-türk uniwersiteti
Halkara türkmen-türk uniwersiteti, Türkmenistanda bir uniwersitet.
Gurluşy
Halkara türkmen-türk uniwersitetinde Dil öwreniş fakultetinden başga üç sany fakultet bar. Olar: 1. Telekeçilik we halkara işewürligi fakulteti 2. Mugallymçylyk fakulteti 3. Inženerçilik fakulteti 4. Dil öwreniş Fakultetler öz ugurlary boýunça aşakdaky agzalýan bölümlere aýrylýar:
Telekeçilik we halkara işewürligi fakulteti 1. Halkara gatnaşyklary we diplomatiýa 2. Täjirçilik 3. Bank we maliýe bölümi 4. Ykdysadyýet 5. Halkara hugugy 6. Statistika
Mugallymçylyk fakulteti 1. Türkmen hem-de türk dili we edebiýaty 2. Iňlis dili we edebiýaty 3. Terjimeçilik bölümi 4. Matematika 5. Taryh 6. Fizika 7. Biologiýa 8. Himiýa
Inženerlik fakulteti 1. Kompýuter Inženerligi 2. Dokma Senagaty 3. Senagat injinerligi 4. Material we Nanotehnologiýa 5. Binagärçilik we daşky gurşawyň bezegi Şeýle-de dil taýýarlaýyş bölüminde iňlis, türk we türkmen dillerinden taýýarlyklar geçirilýär.
Şeýle hem uniwersitetde 3 sany ylmy merkez işleýär: Beýik Galkynyşlar Merkezi, Dokma senagaty we kompýuter tilsimatlary merkezi, Ykdysady derňew merkezi. Häzirki wagtda Beýik Galkynyşlar Merkezi "Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Atalyk kitaplary ýaşlara terbiýe bermegiň usulyýet çeşmesidir" diýen temanyň, Dokma senagaty we kompýuter tilsimatlarynyň ylmy merkezi "Türkmenistanyň dokma senagatynyň kämil egirme ulgamlarynyň aýratynlyklary" diýen temanyň, Ykdysady derňew merkezi "Türkmenistanda maýa goýum syýasatynyň alnyp barlyşy we söwda ulgamynyň ösüşi" diýen temanyň üstünde işleýärler.
Esasy ylmy ugurlary
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Atalyk kitaplary ýaş nesli terbiýelemegiň usulyýet esasydyr. Türkmenistanyň dokma senagatynda kompýuter tilsimatynyň ösüşi. Türkmenistanda söwdanyň we maýa goýumlarynyň ösüşi.
Afrika ýurtlary orta asyrlarda
3-den köp etniki jemgyýetler çetleşdirilen bolup b.e. I müň ýyllyklaryna çenli daşky dünýäden çetde bolupdyrlar. Ýewropalylaryň baknalyk çozuşlarynyň netijesinde Afrika uly zyýan ýetirpdir. Ýöne Afrika oba hojalyk ekinleri bolman mekgejöwen, hoz getirilip ekilýär. Köp halklar göçüp geldi. Kanunalaýyk zat Afrikany ekwatorda ýerleşmegi tropiki tokaýlar, adamlaryň ýaşamagy üçin amatly ýerler iň köp bolmagyna getiripdirler. Araplar bu ýere tüwini getirip ekipdirler, bugdaý artykmaçlygy peýda bolup başlapdyr. Tropiki Afrikanyň taryhy tokaýlyk ýerleri Saharanyň günortasy we Sudan göçüp gonup ýörän halklaryň taryhy bilen bagly bolupdyr. Ortaýer deňzi, Arabystan we Hindistan gury ýer bilen söwdasynyň esasynda Afrika döwletleri bolup, Nubiýa we Efiopiýa döwletleri döräpdir. Ýöne olar tropiki Afrikanyň taryhynda Meroe deňziniň işlenip başlanan ýeri diýip hasap edilýär. Onuň bütin dünýä ýäýran ýeride şu ýer bolmaly. Gündogar Sudanda döwleti günbatar Sudana seredende giç ýüze çykypdyr. Sudanda altyn kän bolupdyr. Şol ýerden Saharanyň üsti bilen söwda kerwenleri geçipdirler. B.e. I müňýyllygynda Afrika Araplar aralaşyp musulman söwdagärleri gelip ýuwaş-ýuwaşdan şu ýerlere aralaşypdyrlar.
Portugaliýa
Portugaliýa (Portugal), doly resmi ady Portugaliýa Respublikasy (República Portuguesa) — Ýewropanyň iň günbataryndaky kontinental döwlet. Pireneý ýarymadasynyň günorta-günbatar böleginde ýerleşýär. Demirgazykda we gündogarda Ispaniýa bilen serhetleşýär, kenarlaryny günortada we günbatarda Atlantik okean ýuwýar. Ýurduň ady paýtagt Portu (Portus Cale — "ýyly port") şäherinden gelip çykýar.
Ýewgeni Çernikin
Ýewgeni Mihaýlowiç Çernikin (Евгений Михайлович Черникин, Євген Михайлович Черникiн; 1928-2009) — türkmen we rus sowet biologi. Ol Moskwa döwlet hasa-bagana institutyny gutarýar. Oba hojalyk ylymlarynyň kandidaty (1974).
Dubaý
Dubaý (Arapça: دبيّ) Birleşen Arap Emirlikleriniň iň uly şäheri we deňiz porty, Dubaý Emirliginiň dolandyryş merkezi, BAE-iň we tutuş Ýakyn Gündogaryň iň möhüm söwda we maliýe merkezidir. Ol Pars aýlagynyň kenarynda ýerleşýär.
Geografiýa
Pars aýlagynyň kenarynda, paýtagt Abu-Dabiniň demirgazyk-gündogarynda, Şarja şäheriniň gapdalynda ýerleşýär. Geografiki koordinatlar: 25 ° 15 'demirgazyk giňişlik, 55 ° 18' gündogar uzynlygy. Şäheriň uzynlygy 134 km, ini 35 km.
Klimaty
Dubaýyň howasy aşa yssy (Kýöppen klassifikasiýasyna görä BWib yssy çölleriniň gurak howasy). Dubaý dünýäniň iň yssy şäherlerinden biri hasaplanýar. Awgust aýynda (iň yssy aý) ortaça temperatura + 35.1 ° C, ortaça iň ýokary derejesi + 40 ° C-den geçýär, käwagt kölegäniň temperaturasy 50 ° C-e ýetip biler. Gyşlar has salkyn, temperatura nukdaýnazaryndan takmynan Russiýanyň merkezindäki tomsuna, yssy günler we salkyn gijeler bilen gabat gelýär. Ýanwar aýynda ortaça temperatura +19 ° C (iň sowuk aý).
Dubaýda ýagyş seýrek bolýar (ýylda 80 mm töweregi düşýär), esasan gyşyň ikinji ýarymynda (fewral-mart) ýagýar, maý-oktýabr aýlarynda ýagyş mümkin däl.
Şäher etraplary
Şäheriň esasy ýerleri: Bur-Dubaý - taryhy merkez; Gardens - ýaşaýyş meýdany; Dawntawn - gurulýan şäheriň işewür etraby; Deýra - şäheriň gündogar söwda bölegi; Jumeýra - deňiz kenaryndaky ýaşaýyş ýeridir; Dubaý Marina - şäheriň günbataryndaky adam tarapyndan döredilen aýlagyň töwereginde ýerleşýän ýer.
Ykdysadyýet
Dubaý Ýakyn Gündogaryň iň iri täjirçilik, maliýe we syýahatçylyk merkezidir. Şäheri ösüş depgini boýunça Şanhaý bilen deňeşdirip bolýar.
Belgiýa
Belgiýa (België, HFE : ; Belgique, Belgien), Belgýä, Belgiýa korollygy (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) — Demirgazyk-Günbatar Ýewropada ýerleşýän döwlet, ÝB-niň, BMG-nyň we NATO-nyň agzasy. Meýdany — 30 528 km², ilat sany — 11,25 mln adam (2016). Ýurduň ady kelt taýpasy bolan belgleriň etnonimiden gelip çykýar. Paýtagty — Brýussel.
Demirgazykda Niderlandlar, gündogarda Almaniýa, günorta-gündogarda Lýuksemburg, günortada we günbatarda bolsa, Fransiýa bilen araçäkleşýär. Demirgazyk-günbatarda kenarýakasyny Demirgazyk deňzi ýuwýar.
Häkimiýet formasy — Konstitusion parlament monarhiýasy, administratiw-territorial gurluşynyň formasy — federasiýa. (federasiýa)
thumb|left|200px|Kartasy
Portal:Islam
Bu sahypada Isläm (Yslam) dinine degişli sahypalary gözläp bilersiňiz!
Kakageldi Abdullaýew
Terjimehaly
1983-nji ýylda orta mekdebi tamamlap, Türkmen politehniki institutyna okuwa girdi.
1984-1986-njy ýyllarda harby gullukda boldy.
2009-njy ýyldan başlap “Türkmengaz” döwlet konserniniň “Marygazçykaryş” müdirliginiň başlygy wezipesinde işläp gelýär.
1992-nji ýyldan bäri Türkmenistanyň Demokratiki partiýasynyň agzasy.
Maşgalaly, dört çagasy bar.
Türkmenistanyň Prrezidentlik Saýlawlaryna dalaşgär (2012).
Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti
Magtymguly adyndaky Türkmen Döwlet uniwersiteti ýa-da "Türkmen Döwlet uniwersiteti" Türkmenistanda iň baýry ýokary okuw jaýy bolup, ol Aşgabat şäherinde ýerleşýär. Uniwersitet 1951-nji ýylda işe başlady. Şu wagtky rektory Baýramgül Motyýewna Orazdurdyewa. Uniwersitet häzirki wagtda 8000-den gowrak talyba ýokary bilim beryär.
Taryhy
1931-nji ýylda gurulan ýokary okuw jaýynyň ilkinji ady Aşgabat Pedagogika instituty diýilip atlandyrylýar. 1950-nji ýylyň Iýul aýynyň 14-den soňra Maksim Gorkiý diýlip atlandyrylýar. 1993-nji ýyldan soňra türkmen şahyry Magtymguly Pyragynyň ady dakylýar. Ýewropa uniwersitetleriniň asassosiasiýana 1989-njy ýylda agza bolýar.
Uniwersitet meýdany(Kompus)
2017-nji ýylda fransuz firma "Bouygues" jemi 13,500 m² deň bolan TDU-yň täze binasyny bilen kitaphanasyny $40 million amerikan dollara gurdy.
2008-nji ýylyň Senýtabr aýynda fizika we matematika fakulteti açylýar. Açylyş dabarasyna Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşýar.
2011-nji ýylyň Senýabr aýynyň 1 güni geografiýa fakultetiniň täze binasy bilen umumy ýaşaýyş jaýy açylýar.Täze bina 800 talyp sany göwrümli.
Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Mowzuk: Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi.
2.	Etnografiýa çeşmeleri.
3.	Binagärçiligi.
Mahmyt Kaşgarynyň sözlüginde “Oguz – bu türkmenlerdir” diýilýär. Kaşgary türkmeniň 22 kabulasynyň adyny sanaýar.
Reşit eddin Fazlullahyň oguznamasy Oguz han hakyndaky rowaýat bilen gabat gelýär.
Şerbak tarapyndan çapa taýýarlanan Oguznama Pariždäki milli kitaphanada saklanýan wariantyndan göçürlipdir.
Handemiriň (XV asyr taryhçysy) çengisnama eserinde Oguz hanyň ýörişleri, Hytaýy basyp alyşy soňra Buhara çenli aralyklary zabt edip alyşy barada maglumat berilýär.
Mirhondyň Oguznamasynda ogullarynyň bozok üçoklara bölünişi hakda gürrüň edilýär.
Salyr baba Gulaly “Oguznama” synda oguz kim ol kowumny barça Türkmen diýerler diýip belläp geçýär.
Uýgur adynyň goýluşy – Oguz bilen kakasynyň arasynda bolan uruşda Oguzhanyň tarapyna geçenler. (uýdy diýen manyda).
Kaňly – uruş mahalynda goşundaky ýükleri daşamak üçin öz zehinleri bilen arabany oýlap tapan urug.
Kypjak – Oguz Itbyrak urugyndan ýeňlen mahalynda oguz gaçyp iki derýanyň arasyn daky bir adada ýerleşýär. Şonda adamsy söweşde ýogalan aýalyň ogly bolýar. (Çüýrüň agajyň oýugyna girip dogurýar). Kubuk sözüniň manysy “çüýrän agaç”. 17 ýyldan soň oguz Stbyragy ýeňýär. Eýrana aralaşypdyr.
Garlyk – Oguz Gur we Garçystan welaýatlaryndan gaýdyp gelýärkä onuň öňünden bir beýik dag çykýar. Galyň gar ýagýar yzda biri goşundan galypdyr.
Kalaç – oguz Yspahany alyp yzyna gaýdýar. Yspyhanada bir aýalyň çagasy bolýar. Ýöne ejesi aç bolansoň süýdi bolmaýar. Şagalyň awlan sülgünini alýarlar we aýala berýärler. “Gol aç” diýýär.
1Golýazmanyň başga bir warianty boýunça: “Men özleriniň derýasynyňTusdan gelýändigi barada Dehistan rabatynda gürrüň berişlerini eşitdim”.
Bellik: munuň özi mongol çozuşyndan öň geografik edebiýatda Etrek derýasynyň ýeke-täk agzalmasydyr.
2 “Oguznamanyň” ýazylan žanry ylmy barlagçylar tarapyndan heniz kesgitlenenok. Teksti düşünjeler ony abzaslara böldüler, çünki kitapda (şu tekstiň alnan kitabynda) tekst şu aşakdaky ýaly: ilki bilen sahypanyň ýarysynda uýgur teksti, soňra sahypanyň beýleki ýarymynda rus dilindäki tekst getirilýär. Bu halatlaryň ikisinde hem tekst golýazmanyň asyl nusgasyny emele getirýän 9 setirden ybarat.
Raşid ad-Diniň şunuň bilen birmeňzeş atly eseriniň çeşmäniň şu wariantyna esaslandyrylan bolmagy mümkin.
Kyrk günden soň ol ulalypdyr, ýöräpdir we oýnapdyr. Onuň aýaklary öküziň aýaklary ýaly, guşaklygy möjegiň bili ýaly, eginleri samyryň eginleri ýaly, döşi aýynyň döşi ýaly bolupdyr. Onuň bütin endamy gür tüý bilen örtülgi bolupdyr. Ol gylýal sürülerini bakypdyr, ýaty münüpdir, keýik awlapdyr we köp gije-gündizler geçenden soň jahyl çykypdyr. Şol wagtlar ol ýerde uly tokaý bar eken. Uly-kiçili derýalar köp eken. Bu ýere biçak kän ýabany haýwanlar gelýär eken, bu ýerde gaty köp guşlar bolupdyr.
Bu tokaýda ägirt ždarha bar eken, ol ýatylary we adamlary iýýän eken. Elhenç ýyrtyjy halka azar ýamanyny beripdir.
Oguz kagan batyr häkim bolupdyr. Ol aždarhany awlamak isläpdir. Günleriň birinde ol awa çykypdyr: ol naýzasyny, ýaýyny we peýkamlaryny, gylyjyny we galkanyny alyp, ýola rowana bolupdyr. Bir maraly tutupdyr. Ony söwüt çytyklary bilen bir agaja daňypdyrda gidipdir.
Soňra jahan ýagtylyp ugrapdyr. Daňdanyň ümüş-tamyşynda oguz dolanyp gelende aždarhanyň maraly äkidendigini görüpdir. Ol indi bir aýyny tutup, ony zer çaýylan kemer bilen agaja baglap gidipdir.
Şondan soň daň atypdyr. Oguz ýene-de daňdanlar gelipdir, ol aýyny-da aždarhanyň äkidendigini görüpdir.
Indi bu agajyň ýanynda özi durupdyr. Aždarha gelip kellesini Oguzhanyň galkanyna urupdyr. Oguz naýza bilen aždarhanyň beýnisini deşip, ony öldüripdir. Gyzlyç bilen onuň kellesini kesipdirde, alyp gidipdir.
Ondan soň bu ýere dolanyp gelende, ol aždarhanyň iç goşuny garaguşyň iýip duranyny görüpdir. Oguz ýaýdan peýkam atyp, garaguşy urupdyr-da, onuň kellesini kesipdir. Soňra şeýle diýipdir: “Ine garaguşuň keşbi şeýledir. Aždarha maraly iýdi, aýyny iýdi. Meniň naýzam ony öldürdi: ol demirden ýasalan ahyryn. Aždarhany garaguş iýdi. Meniň ýaýym we peýkamlarym ony öldürdiler. Olar edil ýel ýalydyr”- diýipdir-de gidipdir. Aždarhanyň keşbi şeýledir.
Ol gaty gözel gyz eken. Onuň kellesinde edil Daň ýyldyzy kimin ýaldyrap duran, köz ýaly haly bar eken. Ol gyz şeýlebir owadan eken. Eger ol gülse, bütin mawy asman hem gülýär eken, eger ol aglasa, bütin mawy asman hem eňreýär eken. Oguz kagan ony görüp, huşundan gidipdir, ony söýüpdir, ony alypdyr, onuň bilen bile bolupdyr. Hezil edipdir. Ol aýal hamyla bolupdyr. Köp gije-gündizlerden soň onuň içinden burgusy tutup, üç sany ogul dogrupdyr. Olaryň birinjisine “Gün”, ikinjisine “Aý”, üçünjisine Ýyldyz diýen at dakypdyrlar.
Bir gün Oguz kagan (ýene-de) awa gidipdir. Öňde, kölüň ortasynda bir ösüp oturan agaja onuň gözi düşüpdir. Ol agajyň saýasynda bir ulygyz ýeke özi otyr eken. Ol gyz örän owadan eken. Onuň gözleri asmandan-da mawy, saçy derýanyň akymy ýaly, dişleri dürdänesi ýaly eken. Ol şeýlebir owadan bolansoň, ony görenlerinde adamlar: “Baý, baý, wah, wah ölýäris” diýipdirler.
Oguz kagan ony görüp özünden gidipdir, onuň ýüregi joşupdyr, ol ony söýüpdir, alypdyr, onuň bilen bile bolup, hezil edipdir.
Ol aýal hamyla bolupdyr, köp gije-gündizler geçenden soň aýy-güni dolyp üç ogul dogsupdyr. Olaryň birinjisine “Asman”, ikinjisine “Dag” üçünjisine bolsa “Deňiz” diýen at dakypdyrlar.
Soňra Oguz kagan uly toý edip, halka habar bilen ýüzlenipdir, adamlar özara geňeşip, gülüpdirler. Ol kyrk stol, kyrk sany uzyn oturgyç ýasamagy buýrupdyr, dürli-dürli nygmatlar, etli naharlar iýipdirler, şerap we gymyz içipdirler.
Toýdan soň Oguz kagan beglere we halk üçin buýruk berip, şonda: “men siziň kaganyňyz boldum hany, ýaýlaryňyzy we galkanlaryňyzy alyň, paç biziň üçin goý “amatly” bolsun, “çal möek bize ýol görkezijisi bolsun, tokaý bize demir naýzalar bolsun, goralyp saklanýan ýerlerde goý, gulanlar gersin, deňizler tolkun atsyn we derýalar aksyn, gün biziň baýdagymyz bolsun, asman çadyrymyz” diýipdirler.
Şonuň yz ýanyndan Oguz kagan çar tarapa buýruklar iberipdir. Ýüzlenme ýazyp, ilçilere beripdir.
Ol ýüzlenmede şeýle ýazylan eken, “Men dünýäniň dört böleginiň häkimi bolmak özüne miesser eden uýgur kagany. Men siziň maňa tabyn bolmagyňyzy isleýärin. Kim sowgatlar getirip, maňa tabyn bolsa, ony dostum hasap ederin- diýipdir, - kim boýun egmese onda gahar-gazaba münüp goşun toplap ony duşman hasap ederin. Gaty çalt kül-pelkun edip, asyp öldürmegi buyraryn, meýdi çüýrä ýaly ederin”.
Türkmen halkynyň etbogenezini hem-de etniki taryhyny her taraplaýyn doly öwrenmekde dürli döwürlerde degişli halk şekillendiriş döredijiliginiň özboluşly çeşme hökmünde ähmiýeti uludyr.
Türkmenistanyň teritoriýasy medeni-taryhy ýadygärliklerine baýdyr. Gadymy sungatyň ýadygärlikleride türkmen halkynyň şol wajyp mirasynyň aýrylmaz bölegidir. Şu ýagdaý türkmen medeniýetiniň we sungatynyň öz gözbaşyny örän gadymyýetden alyp gaýdýandygyny şaýatlyk edýär. Halk ilkidöwürleriň döredijiligi biziň eramyzyň öz birnäçe müňýyllyklardan ozal döräp, häzire çenli yzygiderli ösüp gelýär. Çarwalaryň bir şyhly çozup durmagy, özara gazaply we gandöküşikli uruşlar, kesekileriň basyp almaklary ýurdy tozdurypdyr, talaňa salypdyr. Ýöne halk döredijiligi şol nogsanlyklara ýan bermändir.
Türkmen halkynyň etnogenezini hem-de etniki taryhyny her taraplaýyn doly öwrenmekde dürli döwürlere degişli halk şekillendiriş döredijiliginiň özboluşly çeşme hökmünde ähmiýeti uludyr.
Türkmenistanyň territoriýasy medeni-taryhy ýadygärliklerine baýdyr. Gadymy sungatynyň ýadygärlikleride türkmen halkynyň şol wajyp mirasynyň aýrylmaz bölegidir. Şu ýagdaý türkmen medeniýetiniň we sungatynyň öz gözbaşyny örän gadymyýetden alyp gaýdýandygyna şaýatlyk edýär. Halk irki döwürleriň döredijili biziň eramyzyň öň birnäçe müňýyllyklardan ozal döräp, häzire çenli yzygiderli ösüp gelýär. Çarwalaryň bir syhly çozup durmagy, özara gazaply we gandöküşikli uruşlar, kesekileriň basyp almaklary ýurdy tozdurypdyr, talaňa salypdyr. Ýöne halk döredijiligi şol nogsanlyklara ýan bermändir, olara garşy durup, öz ösüşini dowam edipdir. Halka ruhy kuwwat berýän halk şekillendiriş döredijiliginiň belentligi, ebediligi şundan ybaratdyr.
2. Ilkidurmuş şekillendiriş döredijiliginiň taryhy maglumatlary, belli sebäplere görä henize çenli, gynansak-da, özboluşly çeşme  hökmünde giň işlenip we doly öwrenilmedi. Şu wajyp problemanyň umumy hem-de ýörite terbiýenamasynda entek bizde işlenip düzülenok.
Biz şu çykyşymyzda ilkidurmuş şekillendiriş döredijiligiň galdyran hem-de bize mälim bolan ýadygärligini maglumatlaryny özboluşly möhüm taryhy çeşme hökmünde barlamaga synanşyk  edýäris.
3. Elbetde ilkidurmuş şekillendiriş döredijiligi öz döwri bilen içgin baglydyr. Ýöne gadymyýetiň şekillendirişini haýsy-da bolsa bir taryhy wakanyň asyl subutnamasy diýip “okamak” bolmaz, Ilkidurmuş döredijiligi möhüm taryhy çeşme hökmünde öwrenmegiň wezipeleri barada gürrüň edilende gadymy adamlaryň aňynyň aýratynlyklaryny nazarda tutmaly. Çünki edil şu ýagdaý ilki bilen sungatyň däp-dessurlara öwürlip gidýän wezipelerini kesgitleýär. Şeýlede bolsa, sungatyň gadymy ýadygärliklerini öwrenmek gadymy adamlaryň dünýägaraýşynyň käbir taraplaryny aýan etmekden başga-da, kä halatlarda olaryň medeniýetiniň aýratynlyklaryny täzeden dikeltmäge, onuň ýollaryny anyklamaga mümkinçilik berýär.
4.	Türkmen şekillendiriş döredijiliginiň ösüş taryhy biri-birine gös-göni meňzeş bolmadyk birnäçe etapy öz içine alýar. Gadymyýetiň medeniýeti bilen orta asyrlar medeniýetiň arasynda diňe birnäçe asyrlar ýatman, olar köp babatda özbaşdak medeni hadysa bolup durýar. Ýöne, şeýle-de bolsa, gadymyýetiň çeperçilik aýratynlygy hem-de dünýägaraýyş konsepsiýasy türkmen milli medeniýetiniň hanasynda mundan beýläkde öz ösüşini dowam edýär. Şeýlelikde, türkmen sungatynyň asyrlar boýy ösüşindäki her bir başlangyç etap gelejek üçinörän möhüm hem-de netijeli basgançak bolup hyzmat edýär.
5.	Türkmenistanyň iň gadymy neolit sungatynyň kemala gelşi adamlaryň tebigaty tebigy hadysalary hudaý hasaplaýan, däp-dessurlary bolsa gudratly zatlar diýip hasap eden wagtlaryna gabat gelýär. Şol döwürde giňişleýinhem-de plastiki pikirlenmäniň düşünjäniň ýüze çykmagy bilen adamlar özlerini gurşap alan tebigaty öwrenip başlaýarlar. Sungat şu örän uzak we hem-de çylşyrymly prosesi suratlandyrylýar.
Şu ýagdaý külalçylyk (keramiki) gaplaryň irki görnüşlerinde-de (Jeýhun, göksüri), soňra olaryň belli bir geometriki nyşanlar bilen bezelen görnüşlerinde-de (Günorta, Türkmenistan) terrakotadan we toýundan ýasalan täsin aýal idoljyklarynda-da, esgerleriň heýkyljiklerinde-de, haýwanlaryň we guşlaryň daşdan ýasalan doga ähmiýetli şekillerinde-de suratlandryýar.
6.	Gadymyýetde Türkmenistanyň territoriýasy dürli etniki toparlaryň biri-biri bilen gatyşan çatrygy bolupdyr. Onuň medeniýeti bolsa Altaýdan başlap tä Wizantiýa çenli ýaýrap giden ägirt uly giňişligiň medeniýeti bilen çylşyrymly utgaşyp gidýär. Wagtyň geçmegi bilen şu utgaşmada türkmen halkynyň medeniýetine häsiýetli bolan aýratynlyklar kemala gelýär. Ilkinji çeperçilik düşünjeler we dessurlar ýüze çykýar. Türkmen halkynyň gadymy medeniýetiniň aýratynlyklary külalçylyk (keramiki) önümlerindäki bezeglerde we nagyşlarda has-da açyk we doly beýanyny tapýar. Şol bezegler we nagyşlar dini-gudratly hem-de çeperçilik düşünjeleriň, simwollaryň, nyşanlaryň bütün kompleksini suratlandyrýar. Esasy bellemeli zat, soňky döwürlerde türkmen sungaty üçin häsiýetli bolan şekillendiriş sistemasynyň köklerini şol nagyşlarda we bezeglerde görmek bolýar. Günorta Türkmenistanyň bezegli we nagyşly keramikasy arhetekturadaky nagyşyň ajaýyp nepisligine we belentligine täsir edýär. (Ýasydepe, Änew -I). Şol nagyşlar we bezegler türkmen halysynyň, keşdesiniň başlangyç kökleri bolupdyr diýmäge doly esas bar. Köp müň ýyllyklardan bäri dowam edip gelýän döredijilik prosesiniň içinden ereş-argaç bolup geçýän halkylyk, häsiýetleriniň hut ilkidurmuş döredijiliginde ýüzeçykandygyny, medeniýetiň ajaýyp fonemenini döredenleriň bolsa ýurduň asyl ilaty (awtohtony) bolandygyny bellemek örän gyzyklydyr. Ilkidurmuş şekillendiriş sungatynyň ýädygärliklerini çuň we giňişleýin öwrenmek taryhymyzyň jedelli meselelerini aýdyňlaşdyrmaga, şeýle-de onuň “ak tegmillerini” doldurmaga ýardam eder. Türkmen halkynyň gelip çykyşy adamlary orta asyrlardan başlap gyzyklandyrýardy. Ol barada köp çaklamalar we wersiýalar öňe sürüldi. Emma şu çaka çenli türkmen halkynyň kemala gelmeginde bolup geçen prosesleriň hemme tarapyny görkezýän maglumatlar ýok.
Biziň eramyzdan öňki VII müň ýyllyk bilen VI müň ýyllygyň sepgidinde Türkmenistanyň ýaşaýan halklaryň durmuşynda düýpli üýtgeşmeler bolupdyr. Köpetdag eteklerinde ýaşanlar awçylyk iýmit ýygnaýjylyk işlerini taşlap, oturymlylyga geçipdirler. Maldarçylyk we ekerançylyk bilen meşgullanypdyrlar. Ýakyn Gündogaryň iň gadymy ekerançylyk medeniýetleriniň biri bolan Jeýtun medeniýetini döredipdirler. Aşgabadyň 27 km demirgazyk günbatar tarapynda ýerleşýän Jeýtun harabaçylygy XX asyryň 50-60-njy ýyllarynda arheologlar tarapyndan ylmy nukdaý nazardan öwrenilipdir. Gazuw agtaryş işleri geçirlende jeýtun ýadygärliginden 40 golaý bir otag ýaşaýyş jaýlarynyň üsti açyldy. Jaýlaryň ortaça meýdany 23,5 kw.m deň. Irki döwürlerde jaýlaryň gapysy haýwanlaryň derisi ýa-da gamyş bilen tutulypdyr. Diwarlaryň galyňlygy 30 sm bolupdyr. Otaglaryň diwary saman garylan toýun palçykdan suwalypdyr. Suwagyň üstünden gyzyl ýa-da gara reňk çalypdyrlar. Poly bolsa 1-1,5 sm galyňlykdaky alebastr palçygy bilen örtülip gyzyl,gara reňkler bilen boýalypdyr.
Gojaman hem baky juwan bolan türkmen topragy örän geň. Göýä bu toprakda çal Hzardan gaýdýan çägeli sähralykdan, joşgunly Jeýhun aralygynda älemiň ýer üsti şekiliniň bary jemlenýän ýaly. Türkmenistanyň topragy diňe bir älemiň ýer üsti şekiliniň utgaşmasy bolman, eýsem oňa taryhyň çatrygy diýibem jaýdar aýdypdyrlar. Ynsan hakydasyndan uzakdaky döwürlerde bu toprakda irki ösen ekerançylyk we şäher derejesindäki medeni merkezler bolupdyr. Wawilonyň ýaşytdaşy bolan gadymy şäherlerde gurlan şowhunly bazarlarda dürli milletiň mähellesi güw beripdir. Täze döwletler döräpdir, ägirt uly güýje hökmürowanlyga eýe bolan ol uly gadymy döwletler soňra dograpdyr. Ynsanyň paýhas bägüli – medeniýet ösüpdir, halklaryň ykbaly belende göterilipdir.
Soltan Sanjar mowzeleýi
XII asyryň ortalarynda Muhammet ibn Atsyz as-Sarahsy tarapyndan gurulypdyr. Sungaty öwreniji G.A. Pugaçenkowa bu ýadygärlik hakynda: “Eger-de Mary özi hakynda gürrüň berýän taryhy maglumatlar we şäherler bilen bilelikde ýitip giden hem bolsa diňe şu ýadygärligiň özi hem onuň öňki şöhratyna şaýatlyk etmäge ýeterlik bolardy” diýip ýazypdyr.
Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Soňky döwürlerde geçirilen arheologik barlaglar Türkmenistany adamzat ýaşaýşynyň iň irki mekanlarynyň hataryna dahylly edýär. Bu toprakda adamzadyň mesgen tutan senesi biziň eramyzdan öňki bir milliona gabat gelýär. Biziň eramyzdan öňki VI müň ýyllyklarda bu ýerde dünýäniň irki ekerançylyk merkezi emele gelipdir. Türkmen arheologlary tarapyndan Gökdepe etrabyndaky Pessejikdepe ýadygärliginiň üstüniň açylmagy, ol ýerde diwar ýüzüne çekilen sýužetli şekiller bu ýerde ekerançylygyň Eýranyň hem Mesopotamiýanyň derejesine örän golaý bolandygyny subut edýär. Balkan töwereklerindäki gazuw-agtaryş işleri, esasan-da dag gowagy Damdam çeşme-I we Damdam çeşme –II mezolit döwürlerinde we enolit zamanynda bu ýerde haýwanlaryň ellekileşdirileni mälim edildi.
Soltan Sanjar mowzeleýi
Soltan Sanjaryň türbesiniň planynda inedördül taraplary 27 metr we jaýyň ölçegi 17x17 mert bolan dört sany arkaly tagçanyň hasabyna diwaryň galyňlygyna tarap giňeldilen ýalňyz inedördül otagy bar. Ol arkaly paruslar ulgamynda beýik gümmez bilen örtülipdir, ol arkaly paruslar dört ýarysly stalaktit paruslaryň onalty gyraňlygynyň kömegi bilen gümmeziň daýanç aýlawyny döredýär. Onuň içerki ýüzünde gümmeziň ýüzini owadan böleklere bölüp, ägirt uly ýyldyzyň suratyny emele getirýän kerpiçden edilen bezeg gapyrgalar görünýär.
Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Bürünç asyry zamanynda Türkmenistanda şäher derejesindäki medeniýet döräpdir. Bar bolan maglumata görä,çäklirägem bolsa, örän irki zaman Türkmenistan döwletleriniň merkezini üç topara bölmek mümkin. Olaryň has gadymkysy Köpetdag etegindäki döwlet bolupdyr, bu ýerlerde b.e. öňki 2300-1900-njy ýyllarda Altyndepede we Namazgadepede şäher tipli medeniýet ösüpdir.
Soltan Sanjar mowzeleýi
Mawzoleý, esasan taraplary 24-25 sm, galyňlygy 5 sm bolan inedördül oňat kerpiç bilen örülipdir. Mawzoleýiň diwarynyň 5 metr galyňlykda bolmagy onuň şunça wagtlap oňat saklanmagyny kepillendiripdir. Mawzoleýiň döredýän uly basyş güýji, kuwwatly diwarlaryň berkligi arkaly ýeňil göterilipdir. Bir wagtlar mawzoleýe, gündogar tarapdan gurylan metjit birikýär eken. Sokol bölegi 1937-nji ýylda gazylyp açylypdyr. Soltan Sanjaryň mawzoleýini, orta asyr awtorlarynyň biri Reşiteddin (XIV asyr) “dünýäde iň uly jaý” diýip atlandyran bolsa, Isfizary (XV asyr) ýadygärlige “munuň özi älem-jahanda iň uly gurluşyklaryň biridir we ol zaýalanmak özüne galtaşyp bilmejek derejede mäkämdir” diýip baha beripdir.
Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Ikinji bir öz ugruna ösen şäher merkezli irki döwlet Mary oazisinde bolupdyr. Ol b.e.öň II müňýyllygyň aralygyna gabat gelýär. Ol ýerde Awestanyň sözünde şöhratly rowaýata öwrülen Marguş ýurdy. Gadymy awtorlaryň dilinde aýdylýan Margiana döwleti emele gelipdir. Onuň paýtagty alymlaryň hasaplamalaryna görä şäher mähellesi häzirki Goňurdepe diýen ýerde bolupdyr. Şol döwletiň çägine giren Togalakdepe arheologlar häzirlikçe dünýäde ýeke-täk otparazlaryň bütewi ybadathanasynyň üstüni açdylar.
Soltan Sanjar mowzeleýi
Türkmenistanyň arhitekturasynda, Soltan Sanjaryň mawzoleýi deňsiz-taýsyz wakadyr. Sungaty öwreniji G.A. Pugaçenkowa bu barada şeýle ýazýar: “onuň arhitektura formalary, onuň konstruktiw tärleri, onuň bezelişi... XI -XII asyrlaryň günorta Türkmenistan arhitekturasynyň ewolýusiýasynyň bütin barşy bilen öňünden kesgitlenipdir. Bu ýadygärlikde, Sarahstdan arhitektor Muhammet ibn Atsyzyň we onuň bilen hyzmatdaşlyk eden ussalaryň toparynyň amala aşyran orta asyr halk gurluşyk genisiniň beýik gazananlary sintizirlenýär”. Alym özüniň “Gadymy Merw” diýen kitabynda Soltan Sanjaryň mawzoleýiniň ähmiýeti hakda öz pikirlerini şeýle beýan edipdir: ”Eger-de gadymy Merwdan hiç bir zat saklanylyp galman, hat-da onuň ozalky şöhraty hakynda şaýatlyk edýän taryhy maglumatlar we ägirt uly şäher harabalary hem saklanylyp galman, diňe Soltan Sanjar mawzoleýiniň ýalňyz özi saklanylyp galynsada hem, munuň özi gadymy Merwin nähili uly şäher bolandygyny göz öňüne getirmäge mümkinçilik bererdi”. '''Soltan Sanjaryň mawzoleýiniň salynmagy barada halk arasynda saklanyp galan birnäçe rowaýatlar bolup, olaryň birinde şeýle diýilýär: “Sanjar asman perisi bilen söýşüpdir. Peri oňa özi bilen durmuş gurjak bolsa üç şertiniñ bitirilmelidigini aydypdyr. Olaryň biri periniň saçyny daraýşyna seretmeli däl, ikinjisi ylgan wagty onuň söbügine seretmeli däl, üçünjisi hem perini bilinden gujaklamaly däl eken. Bilesigeliji soltan şertleri birbada kabul etse-de, soňra olaryň üçüsini hem bozupdyr. Ol, periniň saçyny daranda kellesini eline alyp daraýandygyny, ylganda söbüginiň ýere degmeýändigini synlapdyr, gujaklanda hem biliniň süňksüzdigini bilipdir. Şertleriň bozulanyna dergazap bolan perizat ak guşa öwrülip, asmana galypdyr. Soltan Sanjar gözüni ýaşlap, onuň yzyndan:”Men seni görüp durmasam ölerin” diýip gygyrypdyr. Perizat asmanda pel-pelläp durşuna:”-Meni görjek bolsaň beýik hem owadan ymarat saldyr. Men her anna güni şol ymaratyň depesindäki deşikden saňa gararyn” diýipdir-de uçup gidipdir. Şondan soňra Soltan Sanjar şu mawzoleýi saldyranmyşyn...”.'''
Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Soňky ýyllarda Türkmenistanda amala aşyrylan ylmy çeşmeler diňe bir türkmen taryhyna täzeçe çemeleşmäge şert döretmän, eýsem dünýä taryhyny öwrenmeklige-de, öz täsirini ýetirdi. Ynsan ösüşiniň gadymy mekany bolan Türkmenistan gadymy otparazlygyň hem ýurdudyr. Otparazlygyň däpleri antik döwründe Midiýada hem Persiýada mälim bolupdyr. Ýöne şonuň bilen birlikde Awestanyň bize gelip ýeten maglumatlaryna görä, otparazlyk öz gözbaşyny Günbatardan alypyr. Midiýada hem Persiýada otparzlygyň döremegine-de Parfiýa patyşasy Walogeziň biziň eýyamyzyň başlaryndaky özgerdiji işeňňir hereketi sebäp bolupdyr. Parfiýalylar bolsa häzirki türkmenleriň irki ata-babalarydyr.
Irki türkmen döwletleri şol döwürlerde özlerini dünýäniň eýesi saýan Ahemenidleriň alamançylygyna garşy durup bilipdirler. Ahemenidler patyşalarynyň ýyl ýazgylarynda ol ýurt boýun egdirildi diýilse-de, olaryň üstünden Ahemenid patyşalygynyň häkimliginiň bolandygy örän şübheli. Öz garaşsyzlygyny mydama diýen ýaly öz elinde saklap gelen türkmeniň gadymky ata-babalary b.e.öki 530-njy ýýlda massagetleriň şa-soltany Tomirisiň baştutanlygynda Kir şanyň goşunyny derbi-dagyn edýär. Şonda ganhor Kiriň kesilen başyny alyp, hanym Tomirisiň bir aýdan sözi asyrlara aşyp, biziň döwrümize ýetipdir: “Kim kesekiniň ganyna suwsasa, ol öz ganyndan doýar”.
B.e.öňki asyryň üçinji çärýeginde Aleksandr Makedonskiniň goşuny aralaşýança, Türkmenistanyň ähli welaýatlar özbaşdak bolupdyr. Iň bolmanda, ýazuw çeşmelerinde-hä ne Parfiýada, ne Horezminde ýa-da Margianada Ahemenidler döwletiniň goşuň berkitmeleriniň bardygy ýatlanýar. Türkmenistanyň Aleksandr Makedonskiniň imperiýasyna girizilmegi öz täsirini gaty uzak döwürlere ýetiren ýagdaý bolupdyr. Bu ýurduň köp çägi Isgenderiň häkimligini ykrar edip, söweşsiz-çaknyşyksyz onuň raýatlygyna giripdir. Parfiýa bolsa beýik basybalyjynyň Aziýanyň has düýpli böleklerine aralaşmagy üçin güýç jemleýän düşelgesi hökmünde hyzmat edipdir.
Aleksandryň imperiýasyna girip, onuň ölüminden soňra ägirt uly döwletden bölünip dörän Selewkidler döwletiniň düzüminde bolmak bilen Türkmenistan ellinizm medeniýetiniň täsirine düşýär hem ellinistik medeniýetiň iň ajaýyp nusgalaryny Gündogar medeniýetine birleşdirýär. B.e.öňki III asyryň ortalaryna çenli öz garaşsyzlygy ugrunda Selewkidler bilen barlyşyksyz göreşde ägirt güýçli döwletleriň biri emele gelýär. Ol gadymy dünýäniň agalygy ugrunda haýbatly Rim bilen bäsleşen Parfiýa şalygy bolupdyr.
Parfiýa şalygynyň höküm süren döwri b.e.öňki III asyrda başlap, biziň eramyzyň III asyry aralygy türkmen taryhynyň altyn eýýamy saýylýar. Onuň döremeginde esasy orny eýelänler Türkmenistanyň iň irki taýpasyndan bolan parfiýalylar, ýagny pornylar, apornylar bilen dohamiler, massagetler, horasmiýalylar we beýleki bütewi taýpalardyr. Olaryň ählisi türkmeniň irki milli düzümini döredenler – superetnos bolupdyr. Irki türkmenleriň sermaýasynyň düzümi hem onuň kämilleşmegi örän irki zamandan gözbaş alyp gaýdýar. Antropologiýanyň görkezmegine görä, süýrikelle Ýewropa pisint jynly häzirki türkmenlere has bolan tipler Köpetdagyň etegi ýokada neolit döwründe hem bolupdyr. Şu jynsly tip hiç bir düýpli üýtgewsiz ençeme müňýyllyklardan aşyp, biziň döwrümize gelipdir.
Şonuň üçin biz Türkmenistana etnolandşaft zonanyň aýratyn häsiýetli ýeri diýýäris. Onuň kanunalaýyklygy ähli etnogenetiki toparlar üçin jyns tipleriniň durnukly saklanmagy bolup durýar. Munuň özi elbetde, içki özgerişlikler bolmandyr diýilmegini aňlatmaýar. Bu ýerde superetnos derejesine ýeten uly etniki toplumlar döräpdir hem dargapdyr.
Jyns tipleriň örän çylşyrymlylygyny hem onuň häzirki zaman türkmenleri bilen meňzeşligini parfiýa döwrüniň sungaty örän aň tassyklaýar. Takyk aýdanymyzda, goňur reňkdäki toýundan bişirilen terrakota – aýal hudaýynyň heýkeli Parfiýanyň hem Margiýanadan tapylan tapyndy munuň gönüden-göni subutnamasydyr. Syçanlydepeden tapylan şeýle heýkeliň biri hakda Türkmenistanyň arheologiýasyna hem-de gadymy sungatyna belet G.A.Pugaçenkowa şeýle ýazýar: “Bu aýal hudaýynyň ýüzi takyk görnüp duran süýnmek… ol antik döwrüniň şekillerinden düýpgöter aýry. Ol gartaşan teke aýalynyň dirije özüne çalym edýär, üstesine-de bu meňzeşlik olaryň etnografiki ugurlarynda-da utgaşýar, başynda şolaryň täjini ýa-da salýan tiara şekilli “börük”, döşünde ýasy medelýon – “gülýaka”, töweregi bolsa altyn ýa-da kümüş teňňeli “çaprazçaňňa”- bu zatlar türkmen aýallaryna hökmany degişlilik ahyryn. Görnüşinden b.e.başlarynda ýaşaýan topragy adama ýerli şerte laýyk ýüz keşbi hem onuň egin-eşik üýtgeşikligini aýratynlaşdyran bolsa gerek.
Parfiýa – türkmen deňdeşligi diňe bir jyns tipleriniň meňzeşliginde ýa-da egin-eşikde däl, eýsem maddy hem ruhy-medeni babatda-da görüp bolýar. Ol laýykata ilkinji nobatda arhetekturada yzarlamak mümkin. Eýsem mürçelileriň diň şekilli düýpli pagsa gurluşygy, özboluşly hatar sütünleri gadymy Parfiýa Nusaýynyň “praioniki” düýpli gurluşygynyň nusgasy dälmidir? Ärsarylaryň howlusynyň üstündäki peýkam şekilli diş-diş erezleri, belkem, parfiýalylaryň hem margiýanalylaryň (Gäwürgala, Durnaly, Çilburç, Nusaý hem başgalar) söweş galalarynyň ok atyş gözaralaryndan alnan bolmagy ahmal.
Enolit zamanynda Günorta Türkmenistanyň daşdan ýasalan gap- çanaklarynyň ýüzündäki nagyşlary, parfiýa döwrüniň arhitekturasynda gurluşyk binalaryna salnan bezegleri bilen häzirki zaman türkmen haly nagyşlarynyň, el işleriniň keşdesini, halk senetkärleriniň gurluşyk binalara salýan bezeglerini derňemek hem olaryň arasyndaky genetiki baglanyşygy görmek bolýar. Bu baglanyşyk şeýle bir aýdyň welin, enolit eýyämindäki  daş gap-çanaklardaky bezegler häzirki zaman halylarynyň nagşyny gaýtalaýan ýaly.
Üst-üst diş-diş bolup gidýän piramida şekilli bezegleriň dürli-görnüşi türkmen halylarynyň hem el işleriniň milli nagyş aýratynlygydyr. Bu görnüş köp şöhleli ýyldyzlaryň stilizleşen şekili bilen utgaşyp, haç şekilli görnüşler, biziň göwnümize bolmasa, kuýaş simwolyny döredýär. Ol şekillere tersine, ýagny aýnanyň ýüzüne düşen ýagdaýynda seretsek türkmen halysynyň baş alamaty – göli şekillendirýär. Göl bolsa halynyň merkezi böleginiň nezegini düzýär. Göl dürli taýpalarda dürlüçe bolup, aslynda umumy milli görnüşi saklaýar. Gölüň nurunda millilik şekili bar. Bu simwoliki asyl nusga haly nagyşlarynyň beýleki elementlerine hem esas bolup gelýär. Olaryň “çarh” hem “çarhypelek”, “çakmak” we “çakmak göl”, “atanakgöl”, “çyraz”, “owadanälem”, “heýkel” “gün nagşy” diýlip atlandyrylyşy-da munuň aýdyň mysalydyr. Nagyşlaryň hem arhetektura bezegleriniň mukaddes mazmuny olaryň müňlerçe ýyl saklanyp gelmeginde türkmeniň  neberebaşylarynyň milli aýratynlygy, taýpalarynyň aýratynlygy hem şol bir wagtyň özünde umumy bitewiliginiň alamaty – nyşany bolup hyzmat edipdir.
Şunuň bilen birlikde, Güne tagzym etmekligiň hem şondan gelip çykýan oda çokunmaklygyň Türkmenistanda örän gadymdan gelýändigini bellemek möhümdir. Türkmenleriň gadymy nesilbaşylarynyň biri bolan massagetler Gekateýiň hem Strabonyň aýtmagyna görä “diňe Güni hudaý bilipdirler hem oňa gylýallary sadaka beripdirler. Gadymy rowaýatlarda Gün ganatly bedewiň şekilinde bolup, Hudaýyň inkärnassiýasy hasaplanýar.