cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kätibi
Kätibi —hem Baýram han Türkmen, Abdyrahman han Türkmen, Seýdi, Zelili, Mollanepes ýaly Watany daşky duşmanlardan goramakda janyny pida eden şahyrdyr. Dürli maglumatlara esaslanyp, Kätibi 1803-nji ýylda dünýä inipdir diýip bolar. Onuñ önüp-ösen ýeri Bäherden etrabynyñ Garagan obasydyr. Kätibi şahyryñ edebi lakamydyr. Kätibi diýmek ýazyjy, hatdat manyny añladýar. Onuñ hakyky ady Öweztagan bolan. Şahyr oba medresesinde okapdyr. Bilimini artdyrmak üçin Buhara, Hywa-da barypdyr. Kätibi daýhançylygy oñat görüpdir. Giñ meýdanlarda, suwly ýerlerde ekin ekmekligi, hasyl ýetişdirmekligi höwes edipdir. Şonuñ üçinem Marynyñ Hywanyñ ekin meýdanlaryny şahyryñ göwnünden turupdyr. Kätibi Amangözel diýen obadaş gyzyna öýlenýär. Maşgalada bir ogul bilen bir gyz dünýä inýär. Oglunyñ ady Ata, gyzynyñ ady hem Ogulnur. 1881-nji ýylda Gökdepe galasynda Ogulnur bosgunlaryñ arasyna düşýär we diri ýitig bolýar. Kätibi öz gyzyny gözläpdir. Emma Ogulnur tapylmandyr. Kätibiniñ çuññur watançylygy onuñ goşgularynda hem ýüze çykýar. Şahyryñ "Göründi" atly goşgusy general Lomakiniñ 1879-njy ýyldaky Ahal-teke ýörişiniñ ýeñlişini görkezýär. "Seniñ üstüñde" goşgusy bolsa 1881-nji ýylyñ Gökdepe gahrymançylygy hakdadyr. Kätibiniñ ölümi hakda dürli-dürli maglumatlar bar. Näme-de bolsa, Gökdepe urşunda gurban bolandygy anykdyr. Onuñ şygyrlary galany goraýjylara medet, gaýrat berendigi-de aýdyñdyr. Kätibi tire-taýpalaryñ agzybirliginiñ, bir döwlete gulluk etmegiñ tarapdary bolan. Bu mesele onuñ eserleriniñ içinden eriş-argaç bolup geçýär. Şahyryñ öz watandaşlaryna bolan guwunjy uludyr. Ol şygyrlarynda ýaşlaryñ päk, ýokary ahlakly, Watana, söýgä wepaly, ene-ata gadyrly bolmaklygyny ündäpdir. Öweztagan Kätibiniñ döredijiliginde türkmen tabigaty, onuñ gözelligi suratkeşlik bilen çekilipdir. Şonuñ ýaly-da yşky goşgulary-da çeperçiligi, özboluşlygy şygyrýet dünýäsi bilen kalplara täsir edýär. Kätibi "Ymam Hasan we Ymam Hüseýin" atly dessanyda ýazypdyr.
Kaynag
http://turkmen.wap.ug saýtyndan göçürilip alyndy
Öýdümleri owadan
Haly dokalýan gural halk arasynda sebite görä gurama ýa-da dükan diýlip atlandyrylýar. Ozallar gerek bolan agaç pürslerini ýagyn-ýagyş ýaganda jarlarda, çaýlarda, oýtumlarda suwa ýatyryp goýupdyrlar. Şeýle edilende şol pürsler çeýe we döwülmezek, berk bolýar. Soňra olary guradyp, gurama ýasapdyrlar. Ýere dört gazyk kakylandan soň, taýýar kese agaçlar gayklara degrilip goýulýar.
Gadymy usulda haly ýüwürtmek üçin keseleriň üstünden eriş ýüwürtmeli aralyklar ölçenilip, deňlenýär. Mäşirikleriň ujy kese agaja ölçerip belgilenen ýere pugta daňylýar. Ýüwürdip gatnatmak üçin olary yrym edip, diňe gyzlaryň eline berýärler. Olar çalasynlyk bilen mäşirigi agajyň aşagyndan geçirip, öwrüp, tizlik bilen ikinjiniň hem aşagyndan geçirip, öwrüp, tertipde ýüwürdimi soňuna çenli dowam edýärler. Erişler çapraz geçirilýär. Mäşirik ýüwürdýän gyzlara ýüwürdip bolýançalar, däbe görä, otyrmaga rugsat berilmeýär. Yryma görä, ýüwürdilip durka otyrylsa, halynyň göwresi-süňňi gowşak tutulýamyş.
Gelin-gyzlar erişleri sagyp (çekip), kese agaja endigan ýerleşdirýärler. Halynyň gyrasynyň 2-3 santimetrinde erişler gür goýulýar. Bu haly dokalanda yza gaýtamzlygy üçin peýdalydyr. Gyra erişleriniň gowşamazlygy üçin peýdalydyr. Gyra erişleriniň gowşamazlygy üçin her gyranyň 10 sm. Ýerindäki erişleri gatyrak çekilip ýüwürdilýär. Halynyň her 10 santietirinde azyndan 40-41 eriş bolýar. Has inçe halylarda 48 erşe çenli ýetýär. Palas ýüwürdilişi halynyňkydan tapawutlanýar. Onda erişler seýrek goýulýar we ýüplükler halynyňkydan ýogyn bolýar. Haly ýüwürtmek has inçeligi we ezberligi talap edýär. Dokma ýüwürdilip bolansoň, erişleriň arasyndan darty agajy geçirilýär. Soňra erişler küji agajynyň kömegi bilen endigan küjükenýär. Haly we palasy dokamakda darty we küji agaçlary esasy serişdeler hasaplanýar. Olar aşaky erişleri ýokaryk, ýokarkylaram aşak hereketlendirmäge ýardam edýär.
Haly dokmaçylygynda dokmadarak, synny, keser, temen ýaly gurallar peýdalanylýar. Palasda goşmaça diňe dokmadaragy ulanylýar. Dokmadarak-ujy 5-6sm. Ölçegde demirdişli, agaç saply, diş-diş gural bolup, ol hala çitilen çitimleriň arasyndan geçýän argajyň, palasda bolsa nagyş we agraç ýüpleriniň ýerine barmagy üçin kakylyp ulanylýan guraldyr. Dokamyň daragy ýetirilende çitimler we argaçlar ýerli ýerine beryp,  önümiň sykylygy gazanylýar.
Keser (ýa-da keser pyçak )- ýiti tygly, agaç syply demir gural bolup, ol, takmynan, 6-9sm. uzynlykda, endigan egreldilen ýasy pyçak görnüşlidir. Halyçy ony üç barmagy bilen eliniň aýasyna gysyp, çalasyn hereket bilen erşiň daşyna oraýan ýüpini kesmek üçin ulanýar. Synnyny bolsa çitilip, baslyk kakylansoň, halynyň ýüzini endigan bolar ýaly artykmaç ýüpler gyrkylyp ýa-da gyrlyp aýrylanda ulanylýar.
Kilimler iki tarapy hem meňzeş we bir tarapy tekiz, beýleki tarapynda ýüplükleri çykyp duran görnüşinde dokalýar.Iki tarapy hem birmeňzeş kilimi dokamagyň birnaçe usullary bardyr. Ony dokamak üçin reňkli argaçlar ulanylyp, erişleriň arasyndan geçirmek esasynda ýerine ýetirilýär. Nagşyň reňkleri çalşanda yşlar emele gelmez ýaly, dokmaçylar ýüplükleri biri- biriniň arasyndan geçirýärler ýa-da göni däl-de, gyýak görnüşli nagyşlary salýarlar. Geçirilen argaçlar dokmadaragy bilen kakylýar. Öýdelip, argaç geçirilende-de darak bilen berk kakylýandygy sebäpli ähli sütüksiz halylara kakma hem diýilýär.
Türkmenlerde haly dokamagyň tärleri köpdürliligi bilen tapawutlanýar. Halynyň sütüklerini emele getirmek üçin dokmaçylar iki görnüşli çitim peýdalanýarlar. Olar: ýara we düwe çitimlerdir. Ýarada çitim bir erşiň arasyndan aýlanyp, beýleki erişdenem geçirilip düwülýär. Bu çitim ýurdumyzyň ähli künjeklerinde giň ýaýran. Ýöne ýüplükleri erişleriň arasyndan geçirmekde tapawutlary bar. Arheolog S.I.Rudenko Pazyryk halysynyň düwme, Başadyr halysynyň bolsa ýara çitilendigini ýazýar. Bu gadymy usullaryň ikisiniňem häzirki günlere çenli türkmen dokmaçylary tarapyndan dowam etdirilmegi halyçylyk sungatynyň ata – babalarymyz tarapyndan nesilden- nesle geçirilip gelinýändigine şaýatlyk edýär.
Babagammar (öwlüýä)
BABAGAMMAR — 1)Türkmen milli sazguraly Dutaryň piri. 2)Türkmenistan SSR-niň Mary oblastynyň Ýolöten raýonyndaky ýer, öwlüýä. Ýerli ýaşulular bu ady türkmen halk dessanlarynda agzalýan Babagammar bilen baglanyşdyrýarlar.
Kriptoteňňe
Kriptoteňňe eng (Cryptocurrency) rus (Криптовалюта) fiat fondlryndan tapawutlylykda, fiziki aňlatmasy bolmadyk wirtual puldyr. Şeýle walýutanyň birligi iňlis dilinde “coin” diýmek türkmençä terjime edeňde “teňňe” diýmegi aňladýar. Bunuň esasy güýçli tarapy, pul birliginiň aýratynlygy galplaşdyrylmakdan goramakdyr, sebäbi şifrlenen maglumaty köpeltmäge degişli bolmazlygydyr.
Sources: Cryptocurrency news
Babarap
Babarap — Türkmenistanyň Gökdepe şäherçesinde ýerleşýän oba. Ol raýon merkezinden 17 km gündogarda ýerleşýär. 1970-nji ýyllarda taslama boýunça gurlan posýolok hasaplanypdyr. Babaaraby Orta Aziýa demir ýoly kesip geçýär. Ilaty 3.173 adam (1970). Oba hojalygynyň esasy pudagy ekerançylyk, maldarçylyk. 1970-nji ýyllarda obada iki sany orta mekdep, ambulatoriýa, 2 medpunkt, çaga dogrulýan öý, klub, 4 kitaphana, 2 çagalar bagy, 2 magazin bolupdyr.
B
thumbnail|right|200px thumbnail|right B b — türkmen elipbiýiniň we latyn elipbiýiniň 2. harpy. B dodaklaryň ikisiniň hem gatnaşmagynda hasyl bolýan zarply açyk çekimsiz sesiň belligi. B sözüň başynda we k, p, t çekimsizlerinden soň gelende, özüniň adaty bolşuny (bagt, bag, beg) saklaýan hem bolsa, söz ortasynda gelende, süýkeş, açyk w (bawa, owa, sewet) sesi bilen aýdylýar.
Seret
Türkmen dili
Salvador Sobral
Salvador Vilar Braamcamp Sobral' (d. 28 Dekabr 1989) portugaliýaly aýdymçy, Kiýewde Eurovision Song Contest 2017 ýaryşynda Portugaliýanyň adyndan aýal dogany Luisa tarapyndan ýazylan "Amar pelos dois" aýdymy bilen çykyş etdi. . Salvador Portugaliýa 1964-nni ýyldan bäri gazanyp bilmedik ýeňişini 758 utuk bilen gazandyrdy.
Anna Netrebko
Anna Netrebko (d. 18 sentýabr 1971), aýdymçy.
Çykgytlar
Anna Netrebko
Mesgen Amanov
Mesgen Amanov (1986-njy ýylyň 6-njy sentýabry), Türkmenistanly küşt grossmeýsteri. Türkmenistan taryhyndaky iň ýokary Elo reýtingine eýe küştçi we Türkmenistan adyna 4 küşt Olimpiýadasynda çykyş eden. 2012-nji ýylyň Ýanwarynda ol Mesgen Amanow küşt akademiýasyny (iňl: Mesgen Amanov Chess Academy) döretdi we ABŞ-da naýbaşy küştçiler ýetişdirdi.
2015-nji ýylda ol iň önjeýli onlaýn küşt türgenleşik programmalaryndan hasaplanýan improvemychess.com atly küşt saýtyny döretdi.
Tälimçilik kariýerasy
2011-nji ýylda Mesgen Amanow-yň okuwçysy Awonder Liang u-8 dünýä küşt çempionatynda çempion boldy.2017-nji ýylda onuň okuwçylaryndan Aren Emrikian u-8 Dünýä küşt çempionatynda çempion boldy we onuň beýleki bir okuwçysy Arthur Xu u-10 Dünýä küşt çempionatynda 2-nji orun aldy 2018-nji ýylda Mesgen Amanow-yň ABŞ küşt federasiýasynyň websaýty uschess.org saýtynda ýazan "Path to the Podium: GM Mesgen Amanov on Training" atly makalasy ýylyň makalasy saýlandy. 2018-njy ýylyň Noýabrynda Mesgen Amanow-yň beýleki bir okuwçysy Ýuwraj 'Raj' Çennaredi Halkara küşt federasiýasy FIDE tarapyndan gurnalan "2018 World Cadet Championship" bäsleşiginde 1-nji orny eýeledi. Bu ýaryşda Ýuwaraj Raj mümkin bolan 11 utukdan 10.5 utuk gazandy we onuň bu başarnygy Chesskid.com saýtynyň ýazyjylaryndan Halkara FIDE Ussady Master Kostya tarapyndan "haýran galdyryjy" diýlip, ABŞ Küşt Federasiýasynyň websaýty tarapyndan hem "göze ilginç" diýlip taryp edildi. Mesgen Amanow tarapyndan ýazylan "A Perfect Triangle: GM Amanov on Coaching Raj to Gold" atly makalasy "Best of Chess life Online 2018" atly ýaryşda ýylyň makalasy saýlandy ABŞ küşt federasiýasy tarapyndan.
Agzalmaga laýyk oýunlary
Amanov M, vs. Kacheishvili G, Chicago Open 2012
1. d4 g6 2. c4 Bg7 3. Nf3 d6 4. g3 c5 5. Bg2 Nc6 6. d5 Na5 7. O-O a6 8. Nbd2 b5 9. e4 Nh6 10. Rb1 bxc4 11. Re1 O-O 12. Qc2 e6 13. Nxc4 exd5 14. Bg5 f6 15. Nxa5 Qxa5 16. Bd2 Qxa2 17. Bf1 Rb8 18. Re3 f5 19. Ra3 Rxb2 20. Rxa2 Rxc2 21. Rxc2 fxe4 22. Ng5 Ng4 23. Bf4 h6 24. Bxd6 hxg5 25. Bxf8 Bxf8 26. Rb8 Be6 27. Rxc5 Ne5 28. Rd8 Kf7 29. Rcxd5 Bxd5 30. Rxd5 Ke6 31. Ra5 g4 32. Bxa6 Bh6 33. Bc8+ Kf6 34. Kg2 1-0
Amanov M, vs. Rozentallis E, Khanty-Mansiysk 39th Olympiad 2010
1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nf3 b6 4. g3 Bb7 5. Bg2 Be7 6. O-O O-O 7. d5 exd5 8. Nh4 c6 9. cxd5 Nxd5 10. Nf5 Bf6 11. e4 Ne7 12. Nd6 Ba6 13. Re1 Be5 14. Nc3 Nc8 15. Bf4 Nxd6 16. Bxe5 Nc4 17. Bd6 Nxd6 18. Qxd6 Re8 19. e5 Re6 20. Qd2 d5 21. exd6 Rxd6 22. Re8+ Qxe8 23. Qxd6 Bc4 24. Rd1 a5 25. b3 Bd5 26. Nxd5 cxd5 27. Bxd5 Ra7 28. Qxb6 Rd7 29. Qxa5 Nc6 30. Re1 1-0
Daşarky çykgytlar
Salgylanmalar
Antigua we Barbuda
Antigua we Barbuda Karib deňzinde ýerleşýän ada döwletidir. 2018 Urduň ilaty bardy 2018-nji ýylda 98,286 ilaty bardy, şolaryň aglaba bölegini afrikaly gullaryň nesilleri düzýär.
Firsturt ilkinji gezek 1493-nji ýylda Kristofer Kolumb tarapyndan açyldy we 1632-nji ýylda Angliýa tarapyndan kolonizasiýa edildi. 1958-nji ýylda Günbatar Hindistan federasiýasyna goşulandan soň federasiýa dargady we ýurt 1981-nji ýylyň 1-nji noýabrynda garaşsyz boldy.
Babadaş
BABADAŞ — daşkyrak garyndaş, ata-babalary bir bolan adamlar. Munuň ýaly garyndaş toparlaryna ylymda patronimiýa diýilýär. Käwagtlarda B. garyn-daşlar kiçiräk bir tire bolup, obanyň belli bir böle-gini tutupdyrlar. Köp ulanylýan «ata-baba» sözi «B» sözi b-n bir manydaş. «B» sözi daşkyrak garyndaşly-gy aňlatmak üçin ulanylýar. Eger B. garyndaşlar öza-ra oňuşmasalar, onda ýaşululary olara: «Başga ýagyň bolmasa, B-yň ýokmudy» diýip, kinaýa edipdirler.
Babadurmaz
BABADURMAZ — Aşg. oblastynyň   Kaka raýonyndaky    d. ýol stansiýasy. Babadurmaz ilki çeşmäniň ady bolupdyr. G. Wamberi bu ady Durmaz baba (Durmaz adam ady) diýip düşündirýär.
Babadaýhan (I-II)
BABADAÝHAN (I—II) — oba atlary: I Babadaýhan—Aşg. obl-ynyň Tejen r-nynda erleşýän oba. Ol r-n merkezinden 15 km dg-gd-da erleşýär. Obada «Kommuna» we Ždanow ad. k zlar bar. Ilaty 4826 adam (1970). Oba ilaty eker. (pagtaçylyk), mald., ýüp. b-n meşgullanýar. Obada iki orta, sekizýyllyk mekdep, çaga dogrulýan eý, keselhana, 2 klub, 3 kntaphana we ma-gazin bar. II Babadaýhan — Aşg. obl-ynyň Tejen r-nyň-da erleşýän oba. Ol r-n merkezinden 35 km dg. tarapda erleşýär. Obada Kalinin ad. k-z bar. Ilaty 4723 adam (1970). Oba ilaty, esasan, eker. (pagtaçylyk), mald., ýüp. 6-n meşgullanýar. 1970-nji ýyllarda obada orta we başlaigyç mekdep-ler, keselhana, 2 sany medpunkt, ilata durmuş taýdan hyzmat edýän kombinat, medeniet öýi, 2 kitaphana, 3 sany çagalar bagy we birnäçe magazin bolupdyr.
Abhaziýa
thumb|right|250px thumb|250px|Abhaziýa Abhaziýa (Abhazça Аԥсны Аҳәынҭқарра - Apeny "Mähriban ýurt").
Umumy maglumaty
Gruziýanyň içine girýän awtonom döwlet. Ol 1921-nji ýylyň Aprel aýynyň 4-ünde döredilýär. Meýdany 8,6 müň km² Ilaty 250,000. Abhaziýanyň içine 6 welaýat, 6 şäher, 3 şäherçe girýär. Paýtagty Suhumi şäheri.
Tebigaty
Abhaziýa Kawkazlaryň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýär, günorta-günbatar tarapy Gara deňze ýanaşýar. Abhaziýanyň gözel tebigaty bar. Abhaziýanyň teritoriýasynyň köp bölegi daglyk bolup, onda Gagra, Bzyb, Abhaziýa we beýleki dag gerişleri hem-de Kolhida pesligi bar. Ýanwar aýynda ortaça temperaturasy +4-7, daglarda +2dan -2 ýetýär. Gorkut aýynda +22-24, daglarda +18-16. Esasy derýalary - Kodori, Bzyb, Gumista. Kölleri Risa we Amtkeldir. Abhaziýada ösümlikleriň 2000 görnüşi bar. Onuň ähli meýdanynyň 55%-inden gowragyny tokaýlar tutýar. Derýalarynda we köllerinde dürli balyklar bar. Abhaziýada Risa, Gumista, Pisunda goraghanalary ýerleşýär.
Ilaty
Abhaziýada 10-dan gowrak halk bolup, jemi 250,000 adam ýaşaýar. Ol ýerde abhazlar, gruzinler, ruslar, ermeniler, ukraýinler, estonlar, ýewreýler, grekler, beloruslar we başgalary ýaşaýarlar. Esasy şäherleri - Suhumi, Tkwarçeli, Gagra, Oçamçira, Gudauta, Gali.
Taryhy
Arheologik gazyp-agtaryşlar netijesinde paleolit döwründe-de Abhaziýanyň teritoriýasynda adam ýaşandygy, bizin eramyzdan öň 3-2 müňýyllygyň II ýarymynda ol ýerde ekerançylygyň, maldarçylygyň bolandygy, misden, bürünçden, demirden peýdalanylandygy mälim boldy. 10. asyryň II ýarymynda Abhaziýa Gruziýanyň içine girýär. 16. asyryň II ýarymynda Abhaziýa, şeýle hem Günbatar Gruziýa tutuşlygyna Türkiýäniň golastyna geçýär. Abhaziýa halky türklere garşy ýaragly gozgalaňlar bilen (1725, 1728, 1733, 1771, 1806 we başgalary) jogap beripdir. Abhaziýa 1810 ýylda resmi suratda Russiýa birikdirilýär. 1870 ýylda Abhaziýada kropornoýçylyk düzgüni ýatyrylýar. 1918 ýylyň Nowruz aýynda bolşewikleriň ýolbaşçylygynda Abhaziýanyň zähmetkeş köpçüligi ýaragly gozgalaň turuzýar we Gusbansoltan aýynyň 8-nde Suhumini eýeleýärler. Ol ýerde Sowet häkimiýeti jar edilýär. Emma gazaply söweşlerden soň Suhumi ýene-de (Magtymguly aýynyň 17-nde) kontrrewulusiýaçylaryň eline geçýär. 1921 ýylyň Baýdak-Nowruz aýlarynda Abhaziýanyň zähmetkeşleri ähli Gruziýanyň zähmetkeşleri bilen bilelikde, Gyzyl Goşunyň goldamagynda ýaragly gozgalaň turuzýarlar. 1921 ýylyň Aprel aýynyň 4-nde Suhumi ýene-de Sowetleriň eline geçýär we ol ýerde Sowet häkimiýeti yglan edilýär. 1921 ýylyň Maý aýynda Gruziýa Rewkomy Abhaziýa ASSR(Awtonom Sowet Sosialistik Respublikasy)-nyň özbaşdaklygy hakynda deklarasiýa çap edýär. 1921 ýylyň Bitaraplyk aýynyň 16-nda Abhaziýa Gruziýa SSR-niň içine girýär. 1922 ýylyň Noýabr aýynyň 13-nde bolsa Abhaziýa Gruziýanyň bir bölegi hökmünde bolýar. 1925 ýylyň Aprel aýynyň 1-nde Abhaziýanyň birinji Konstitusiýasy kabul edilýär. Abhaziýa 1931 ýylyň Fewral aýynda awtonom respublika hukugy bilen Gruziýa SSR-niň içine girýär.
Halk Hojalygy
Abhaziýada gön-aýakgap, tikin fabrikleri, agaç işläp bejerýän, metal işleýän, pribor gurluşyk senagaty kärhanalary bar. Oba Hojalygynyň esasy pudagy çaýçylyk, temmäkiçilik, sitrus baglaryny ösdürmek, üzümçilik, miweçilik, gök ekerançylyk hem-de maldarçylykdyr.
Erwin Şrýodinger
Çagalygy
1887-nji ýylda Awstriýa nyň Wena şäherindeki Erdberg töwerekinde dünýä indi. Enesi Georgine Emilia Brenda bolup himiýa professoru Aleksander Bawýeriň gyzydyr. Kakasy
Juwanlygy
1914-nji we 1918-nji ýyllar arasynda Birinji Jahan Urşy zerarly Awstriýanyň gala... 1920-nji ýylyň 6-njy aprelinde Annemarie Bertel bilen öýlendi. Şol ýylda dosent lik (Ausserordentlicher Professor) atyňa gowuşdy.
Maşgala hukugy barada düşünje. Nikalaşmagyň we nika bozulmagynyň tertibi we şertleri.
Halkara Ynsanperwer ylymlary we osus uniwersiteti Filosofiya hunarinin 1njy ýyl talyby Hojamammedowa Ogulnar
Grenlandiýa
Grenlandiýa Arktikada ýerleşýän Daniýa Patyşalygynyň çägidir.
Babaýew Atajan
Babayew Atajan (1910) — Sossialistik Zähmetiň Gahrymany. 1947 ýylyndan SSKP çleni. TSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (3—5 çagyrylyşlar). Ol Mary raýonynyň Ajan Mämmedowa   obasynda  dogulýar. 1931—41 ýyllarda   Çkalow   adyndaky   kolhozda   brigadir    bolup    işleýär. 1941—43 ýyllarda Watançylyk urşuna  gatnaşýar. 1943—45 ýyllarda Çkalow adyndaky kolhozda sklad müdiri, 1945—60 ýylarda kolhoz başlygy, 1960—70 ýyllarda bolsa şol kolhozyň bagçylyk  brigadasynyň brigadiri bolun işleýär. Ýokary pagta hasylyny alanlygy üçin,   1949 ýylynda oňa Sossialistik   Zähmetnň    Gahrymany    diýen   at  dakylýar. Ol Lenin, «Zähmet Gyzyl Baýdak»,  «Gyzyl Ýyldyz»  ordenleri we birnäçe medal bilen sylaglanýar.
Lissabon
Lissabon  Portugaliýanyň paýtagty we iň uly şäheri.
Futbol boýunça dünýä çempionaty-1950
Ýyl-ýyl­dan tej­ri­be top­la­ýan we has gu­ra­ma­çy­lyk­ly ge­çir­mä­ge dyr­jaş­ýan FI­FA 4-nji Dün­ýä çem­pio­na­ty­ny gu­ra­mak üçin 12 ýyl ga­raş­ma­ly bol­dy. 1950-nji ýyldaky Dünýä çempionaty Braziliýada bolup geçdi. BU geçirilen futbol boýunça dünýä çempionatlaryp 4-njisidir.
GATNAŞANLAR BARADA
Saý­la­ma tap­gy­ry­na je­mi 34 to­par gat­na­şyp, şo­la­ryň 14-si­ne Dün­ýä Ku­bo­gyn­da çy­kyş et­mä­ge yg­ty­ýar be­ril­ýär. Ýer eýe­si Bra­zi­li­ýa bi­len soň­ky çem­pi­on Ita­li­ýa gö­nü­mel gat­naş­ýar. Saý­la­ma oýun­la­ryn­dan soň Dün­ýä çem­pio­na­tyn­da çy­kyş et­mä­ge hu­kuk ga­za­nan Tür­ki­ýe bi­len Şot­lan­di­ýa ýo­luň uzak­ly­gy se­bäp­li ýa­ry­şa gat­naş­mak­dan bo­ýun tow­la­ýar. Ola­ryň or­nu­na ça­gy­ry­lan Por­tu­ga­li­ýa bi­len Fran­si­ýa hem ýa­ryş­da çy­kyş et­mek­den ýüz öwür­ýär. As­lyn­da Hin­dis­tan bi­len Fran­si­ýa­nyň ýy­gyn­dy­la­ry bi­jä gat­naş­ýar. Em­ma hin­dis­tan­ly fut­bol­çy­la­ryň aýak­ýa­la­ňaç oý­na­mak is­le­gi bi­len FI­FA yla­laş­ma­ýar. Soň­lu­gy bi­len olar fut­bol du­şu­şyk­la­ry­na gat­naş­ma­ýar. Fran­si­ýa bol­sa ýo­lag­çy­ly­gyň kyn bol­jak­dy­gy­ny aý­dyp, ahyr­ky pur­sat­da çem­pio­nat­da çy­kyş et­mek­den ýüz öwür­ýär. Wag­tyň az­ly­gy se­bäp­li baş­ga to­par­lar-da ça­gy­ry­lyp ýe­ti­şi­le­nok. Şeý­le­lik­de, Žul Rimeä­niň ýol­baş­çy­ly­gyn­da­ky FI­FA-nyň Gü­nor­ta Ame­ri­ka­da­ky 2-nji sy­na­ny­şy­gy-da gop­gun­ly baş­la­ýar. Ne­ti­je­de, 13 to­par Bra­zi­li­ýada jem­len­ýär we 4 to­par­ça­da çy­kyş ed­ýär­ler.
1-NJI TOPARÇA
­
2-NJI TOPARÇA
2-nji to­par­ça­da Is­pa­ni­ýa­nyň ýy­gyn­dy­sy äh­li oý­nu­ny-da ýe­ňiş bi­len ta­mam­la­ýar. Olar ABŞ-y 3–1, Çi­li­ni 2–0 hem-de il­kin­ji ge­zek gat­naş­ýan Ang­li­ýa­ny-da 1–0 ha­sa­byn­da ýeň­me­gi ba­şar­ýar.
3-NJI TOPARÇA
3-nji to­par­ça­da gy­zyk­ly ge­çen du­şu­şyk­da Ita­li­ýa bi­len Şwe­si­ýa du­şuş­ýar we soň­ky çem­pi­on 3–2 ha­sa­byn­da as­gyn gel­ýär. Pa­rag­waý bi­len hem deň­me-deň oý­nan şwed­ler ýa­ry­şy do­wam et­dir­mä­ge hu­kuk ga­zan­ýar.
4-NJI TOPARÇA
Iki to­par­dan yba­rat 4-nji to­par­ça­da Urug­waý Bo­li­wi­ýa­nyň to­ru­na jo­gap­syz 8 pök­gi gi­riz­ýär. Oýun­da Os­kar Mi­gu­ez 3 ge­zek ta­pa­wut­lan­ýar.
TOPARDAN SOŇRAKY OÝUNLAR
To­par­ça­da­ky oýun­lar­dan soň 4 ýy­gyn­dy fi­nal tap­gy­ryn­da, has ta­ky­gy, fi­nal to­par­ça­syn­da çy­kyş et­mä­ge hu­kuk ga­zan­ýar. Fi­nal to­par­ça­sy­nyň il­kin­ji oý­ny Urug­waý bi­len Is­pa­ni­ýa­nyň ara­syn­da bo­lup, ýe­ňiş ga­za­nan bol­ma­ýar (2–2). Bra­zil­ler üçin 1–2-nji du­şu­şyk­lar örän ýe­ňil geç­ýär. “Sam­ba­çy­lar” il­ki Şwe­si­ýa­ny 7–1 (Ade­mir 17, 36, 52, 58, Çi­ko 39, 88, Ma­ne­ka 85 – An­ders­son 67 p), soň­ra Is­pa­ni­ýa­ny 6–1 (Par­ra 15, ö.d., Ja­ir 21,Çi­ko 31, 55, Ade­mir 57, Zi­zi­nio 67 – Igoa 71) ha­sa­byn­da ut­ýar. Urug­waý Şwe­si­ýa­ny-da gar­şy­da­şy­nyň 2 ge­zek öňe saý­la­nan­dy­gy­na ga­ra­maz­dan, kyn­lyk bi­len 3–2 ha­sa­byn­da ýeň­li­şe se­ze­war ed­ýär. Şeý­le­lik­de, soň­ky du­şu­şyk­lar­dan öň Bra­zi­li­ýa­nyň 4, Urug­wa­ýyň 3, Is­pa­ni­ýa­nyň-da 1 oç­ko­sy bar, Şwe­si­ýa­nyň we­lin oç­ko­sy ýok. Ýer eýe­le­ri­ne çem­pi­on bol­mak üçin 1 oç­ko ýe­ter­lik.
FINAL
16-njy iýul­da ýer­li sa­gat bi­len 15:00-da baş­la­nan Urug­waý bi­len Bra­zi­li­ýa­nyň ara­syn­da­ky oý­na ang­li­ýa­ly Jorj Ri­der emin­lik ed­ýär. Bu aý­gyt­laý­jy du­şu­şy­ga to­ma­şa et­mä­ge we­lin 200 müň (kä­bir çeş­me­ler­de 216 müň) jan­kö­ýer ýyg­nan­ýar. Şol wag­ta çen­li äh­li du­şu­şy­gy­ny şow­ly ge­çi­ren bra­zilleriň ýygyndy­nyň çem­pi­on bol­jak­dy­gy­na ynam­la­ry diý­seň uly. Şu gün olar üçin uly baý­ram­çy­lyk bol­ma­ly­dy. Ýö­ne bol­ma­dy. Oý­na se­re­de­niň­de, bra­zil­le­riň do­ly ar­tyk­maç­ly­gyn­da ge­çen du­şu­şy­gyň 1-nji ýa­ry­myn­da ha­sap açyl­ma­ýar. Du­şu­şy­gyň 47-nji mi­nu­tyn­da Fria­ça ýer eýe­le­ri­ni ahy­ry be­gen­di­ren pök­gi­ni to­ra gi­riz­me­gi ba­şar­ýar. Şon­dan soň hem hü­jüm­le­ri­ni ýyg­jam­laş­dy­ran bra­zil­ler 66-njy mi­nut­da gar­şy­lyk­la­ýyn hü­jüm­le­riň bi­rin­de Hu­an Al­ber­to Şi­af­fi­no­nyň ta­kyk ur­gu­sy­na çä­re ta­pyp bil­me­ýär. Şol pur­sat­da sta­dio­ny gum-guk­luk gur­şap al­ýar. Bu pök­gü­den 13 mi­nut soň, has ta­ky­gy 79-njy mi­nut­da Al­si­des Gig­gia sta­dio­nyň at­mos­fe­ra­sy­ny has hem üýt­ged­ýär. Dy­myş­ly­ga bü­re­nen sta­di­on­da di­ňe myh­man­la­ryň be­genç­li ses­le­ri eşi­dil­ýär. Oý­nuň ga­lan­ja 11 mi­nu­dyn­da-da bra­zil­ler Urug­wa­ýyň der­we­ze­çi­si­ni ge­çip bil­me­ýär. Şeý­le­lik­de, uly baý­ram­çy­lyk or­nu­ny ýat­dan çyk­ma­jak gussa goý­ýar. Şol gün fut­bo­lyň hä­zir­ki iň öň­de­ba­ry­jy ýur­dy üçin iň pa­jy­ga­ly gün­le­riň bi­ri bol­ýar.
GYZYKLY MAGLUMATLAR
Ýu­gos­la­wi­ýa­nyň mil­li ýy­gyn­dy­syn­da­ky 22 oýun­çy di­ňe 4 klub­dan (“S. Zwez­da”, “Par­ti­zan”, “Haý­duk”, “Di­na­mo Z.”) dü­zül­di. ABŞ bilen Iňlisleriň arasyndaky duşuşygyň netijesi Angliýada ýalňyş eşidilýär. 1–0 ha­sa­byn­da utan amerikanlaryň 10–1 hasabynda utulandygy habar berilýär. Munuň şeýle bolmagyna te­le­fo­nyň nä­saz iş­le­me­gi sebäp bolýar.
Babaýew Orazmyrat
BABAÝEW Orazmyrat (1900—69) — Sossialistik Zähmetiň Gahrymany. Ol öňki Sakar raýonynyň Merýe obasynda dogulýar. 1932—60 ýyllarda «Rawnina» sowhozynda baş çopan bolun işleýär. Maldarçylygy ösdürmekde we onuň önümçiligini ýokarlandyrmakda bitiren hyzmatlary üçin, 1947 ýylynda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany diýen at dakylýar.
Babaýew Gurbanmämmet
BABAÝEW Gurbanmämmet (10. 1. 1899) — Türkmenistanda sowet  häkimietini    gurmaga    aktiw   gatnaşyjy,    1925  ýylyndan SSKP çleni, soýuz ähmiýetli personal pensioner  (1957). Ol Aşgabat r-nynyň Büzmeýnn obasynda dogulýar. 1919—38 ýyllarda Sowet Goşunynda gulluk edýär. Babaýew ak gwardiýaçylara,  iňlis   interwentlerine we basmaçylara garşy göreşe aktiw gatnaşýar. III Kommunistik  Internassionalyň işine gatnaşýar   (1929—38). 1938—41 ýyllarda respublikanyň Azyk senagaty ministrliginde işleýär. 1941 ýylynda Watançylyk urşunyň başlanmagy bilenn Sowet Goşunynyň hataryna  çagyrylýar we faşistik basybalyjylara garşy göreşmäge gatnaşýar. 1946 ýylynda Sowet Goşunyndan demobilizlenenden soň, Babaýew Azyk senagaty ministrliginde dürli wezipelerde işleýär. Babaýew «Gyzyl Baýdak», «Watançylyk   urşy»   ordeniniň  2-nji derejesi, «Gyzyl Ýyldyz», «Zähmet Gyzyl Baýdak» ordenleri we  medallar  bilen sylaglanýar.
Eýran
Eýran Yslam Respublikasy ( — Jomhuriýe Eslamiýe Iran, şeýle hem Eýran (, ýa-da Persiýa) — Aziýanyň günorta-günbatarynda döwlet. Paýtagty — Tähran şäheri.
Territoriýasynyň ululygy boýunça dünýäde 16-njy orunda durýar. Ýurduň araçäkleriniň umumy uzynlygy 6420 km. Türkmenistan, Owganystan, Päkistan, Yrak (Kurdistan welaýaty), Türkiýe, Azerbaýjan bilen araçäkleşýär.
Iran dünýäde çagalary jezalandyrmakda birinji ýerde durýar.
Ilaty we şäherleri
Ilaty 82'011'700 adamdan gowrak bolup, şonuň 71 %-ti şäherlerde ýaşaýar. Paýtagty Tähran şäheri (7,1 millliondan gowrak). Paýtagtda ýurduň 10 prosentden gowrak ilaty jemlenendir. Esasy şäherleri Yspyhan, Şiraz, Nişapur, Abadan, Kum, Bender-Abbas, Maşat. Ilatyň artyş depgini 4 %-te golaý. Çaklamalara görä, 2015-nji ýyla çenli Eýranyň ilatynyň 78 mln adama ýetmegi mümkin. Ýaş sostawy boýunça Eýran dünýäniň iň ýaş ýurdy hasaplanýar (ilatyň 50 %-ni 15 ýaşa çenli etginjekler düzýär). Ilatynyň 99,5 %-ti musulmanlardyr.
İçeri we daşary syýasaty
Konstitusiýa laýyklykda EYR-yň ykdysady ulgamy döwlet, kooperatiw we hususy pudaklara daýanýar. Döwlet pudagy ykdysadyýetiň agramly bölegini elinde saklaýar. Goranmak senagaty, nebit-himiýa toplumy, metallurgiýa senagaty ýaly ykdysadyýetiň keşigini çekýän pudaklar onuň elinde jemlenendir. Touhid ykdysadyýeti maýanyň bir elde jemlenmegini çäklendirmekde özüni kapitalizmden, döwlet pudagyny çäklendirmekde bolsa sosializmden tapawutly hasaplaýar.
Homeýni daşary syýasatda “Ne Günbatara, ne Gündogara, diňe ortalyk ýola eýermeli!” diýen özboluşly ugry öňe sürdi. Bu syýasata Eýranda “Üçünji ýol” ýa-da “Homeýniniň ýoly” diýlip at berildi.
Eýranyň ABŞ-nyň Tährandaky ilçihanasynyň 63 sany wekilini 444 günläp zamunlykda saklamagy eýran-amerikan gatnaşyklaryny erbetleşdirdi. 1980-nji ýylyň 22-nji aprelinde Ýewropa Ykdysady Hyzmatdaşlygy Eýrana ykdysady gabaw yglan etdi. Eýranyň ABŞ-nyň banklaryndaky goýumlary “doňduruldy”.
Ali Akbar Haşemi Rafsanjanynyň prezidentligi. 80-nji ýyllaryň ahyryndan başlap Eýran uly özgerişler döwrüni başdan geçirýär. Ösüşiň yslam ýolunyň täze basgançagy prezident Rafsanjanynyň ady bilen baglanşyklydyr.
Dil we milli azlyklar
Döwlet dili pars dili. Agdyklyk ediji millet azerbeýjanlar bolup (ähli ilatyň 30,3 %), olar yslamyň şaýy mezhebine uýýarlar. Parslar (41,92 %-ti), kürtler (9,1 %), türkmenler (3,17 %), araplar (2,2 %), buluçlar özbaşdak etniki toparlar hasaplanýarlar (Cesme: http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IR). Ilatyň 29 %-ti oba hojalygynda, 13,5 %-ti senagatda, galan bölegi bolsa hyzmat ediş sferasynda zähmet çekýär. Işsizleriň sany 1,8 mln. adama golaý.
Ýyllyk girdeji
1989-1994-nji ýyllar aralygynda ilatyň jan başyna öndürilýän milli önümiň ýyllyk artyşy 7,7 % boldy. 1993-nji ýylda adam başyna düşýän ýyllyk girdeji 4360 dollar boldy. Inflýasiýanyň derejesi öň 30 % bolanlygyndan 1991-nji ýylda 7,5 %-te çenli kemeldi. Önümçiligiň pese gaçmagynyň öňi alyndy. Soňky döwürde umumy milli önümiň artyşy 10 %-den geçýär.
Transport we gara ýollar
Awtomobilü transporty transportyň esasy görnüşidir. Eýran kalendary boýunça 1358-1367-nji ýyllar aralygynda (1979-1989 ýý.) 402 km magistral ýollar, 4831 km şosse ýollary (ini 7 metr), 10320 km ikinji derejeli ýollar (ini 5-7 metr) guruldy. 1989-njy ýylyň martyna çenli Eýranyň ýollarynyň umumy uzynlygy 167 müň km bolup, şonuň 14 %-ti magistral ýollardyr. Eýranyň daglyk ýerlerde ýol gurmakda baý tejribesi bar.
Demir ýollar
Eýranda demir ýollar döwlete degişlidir. Olar ýylda 6672 müň ýolagçy we 8047 müň tonna ýük daşamaga ukyply. 1979-njy ýyla çenli Eýran demir ýollarynyň uzynlygy 4567 kilometrdir. Häzirki döwürde 1000 kilometrlik ýollaryň gurluşygy alnyp barylýar, ýene-de 500 kilometrligi planlaşdyrylýar. Eýran, Tejen-Sarahs-Maşat demir ýolunyň Maşatdan Sarahsa çenli aralygyny gurdy.
Nebit
Nebit Eýranyň esasy baýlygy hasaplanýar. Onuň barlanan zapaslary 90,5 barrele (nebitiň halkara ölçeg birligi, 1 barrel 159 litre deň-J. G.) Nebit we nebit önümleri ýurduň yksportunyň esasyny düzýär. 1979-1986-njy ýyllarda nebit Eýran gaznasyna 120 mlrd dollar girdeji getirdi. Bir günde 4,2 mln barrel nebit çykarmaga mümkinçiligi bolsa-da OPEK-iň (nebiti eksport ediji döwletleriň guramasynyň) kararyna laýyklykda nebit çykarmagyň bir günki çägi (kwotasy) Eýran üçin 3 mln 340 müň barrel diýlp kesgitlenildi. Abadan, Yspyhan, Tähran şäherlerinde nebiti gaýtadan işleýän zawodlary bar.
Gaz
21 trillion kub metr gaz zapaslaryna eýe bolan Eýran bu görkeziji boýunça Russiýa Federasiýasyndan soňra ikinji ýerde durýar. Ýurduň 280-den gowrak şäheri tebigy gaz bilen üpjün edilendir.
Esasy hyzmatdaşlary
Ýaponiýa, Germaniýa, Italiýa, Türkiýe, Beýik Britaniýa, Siriýa, Hytaý, Günorta Koreýa, Päkistan, Merkezi Aziýa respublikalary Eýranyň esasy söwda partnýorlarydyr. Eýran daşary bazara nebit, haly, çoýun, pisse we guradylan miwe önmlerini, bekre balygynyň işbilini, we ş.m. çykarýar. Daşary ýurtlardan bolsa metal konstruksiýalary, enjamlar, däne, agaç materiallary, medisina abzallary we ş.m. getirilýär.
Metbugat
Häzirki wagtda Eýranda 176 sany döwürleýin neşirler hereket edýär. Olaryň bir ýyllyk möçberi 450 mln ekzemplara ýetýär. Neşirleriň 103-si hususy sektora degişlidir. Döwürleýin neşirleriň 60 %-ti yslam ynkylabyndan soňra çykyp başlady. Metbugatyň 9 %-ti ýokary bilimliler, 29 %-ti aýallar we çagalar, 36 %-ti bolsa ilatyň ähli gatlagy üçin niýetlenendir. Žurnalistleriň diňe 1,6 %-ti uniwersiteti “žurnalistika” hünäri boýunça tamalanlardyr. Ähli žurnalistleriň 13 %-ti aýal-gyzlardyr. KEÝHAN, ETTELAAT, RESALAT esasy gijeki, JOMHURI-ýe ESLAMI, ABRAR irki gazetlerdir. KEÝHAN INTERNEŞNL, TEHRAN TAÝMS iňlis dilindäki gazetlerdir.
Medeniýet
Medeniýet we Yslam ugry Ministrligine degişli. 486 kitaphanada 333 müň kitap saklanýar. 1988-nji ýylda Eýranda 4873 kitap neşir edilipdir.
Sowatlylyk
Sowatsyzlygy ýok etmekdäki bitiren işleri üçin Eýran ÝUNESKO-nyň ýörite diplomyna mynasyp boldy.
Kuran öwrenmek
Eýranda mukaddes Kurany-Kerimi öwrenmäge örän uly ähmiýet berilýär. Ony öwrenijileriň sany 1988-nji ýylda 6 mln. adam bolanlygyndan, 1994-nji ýylda 17 million adama çenli ýetdi.
Kino
Eýranda 166008 orunlyk 264 kinoteatr bar. Olarda ýylda 1 milliona golaý tomaşaçy Eýran we daşary ýurt filmlerine tomaşa edýär. 1993-1994-nji ýyllarda Eýran kinematografy 125 halkara festiwalyna gatnaşyp, 34 sany baýraga mynasyp boldy. Bu özboluşly rekorddyr.
Administratiw bölüniş
Eýran administratiw taýdan 24 sany ostana (prowinsiýa) bölünip, olar 499 şäheri we 50000 obany özüne birleşdirýärler. Ine şol ostanlar : Tähran, Merkezi, Gilan, Gülüstan, Mazenderan, Azerbeýjan, Bahtaran we Huzestan, Fars, Kerman, Horasan, Yspyhan, Seýistan, Bulujystan, Kürdüstan, Hemeden, Çaharmahal we Bahtyýary, Lurystan, Ilam, Kahgiluýe we Boýer Ahmad, Buşer, Hormuzgan, Zanýan, Ýezd.
Kalendar
Eýranda iki kalendar: Hijri kamary (Aý) we Hijri Şemsi (Gün) kalendarlary ulanylýar. Täze ýyl 21-nji martda (Nowruz) başlanyp, şol ýylyň 20-nji martynda tamalanýar. Hepde şenbe güni başlanyp, juma güni tamamlanýar. Juma resmi dynç alyş günüdir. 11-nji fewralda (22-nji bahman) Yslam ynkylabynyň ýeňiş güni baýram edilýär.
Nuuk
Nuuk Grenlandiýanyň paýtagty we iň uly şäheridir. 1728-nji ýylda Daniýanyň Godthåb şäherçesi hökmünde esaslandyryldy.
18,326 ilaty bar, bu Grenlandiýanyň ilatynyň üçden birinden gowragydyr. Şeýle hem Sermersooq häkimliginiň paýtagty.
Taryh
Häzirki wagtda Nuuk öz içine alýan bu sebit ilkinji gezek paleo-inuit halky bolan miladydan öňki 2200-nji ýylda ornaşypdyr. Miladydan öňki 1000-nji ýyllarda Kalallisut halky tarapyndan göçürilipdir. Bu sebit, takmynan 1000 ýyl bäri Daniýadan gelen wikingler bilen çözülmän, şäherçe näbelli sebäplere görä terk edilýänçä. left|thumb|Nuukdaky Teletårnet diňi.
Çiçek pandemiýasynyň arasynda Morawiýadan gelen missionerler Grenlandiýada Täze Hernhut missiýasyny döretmäge rugsat aldylar, sebäbi şäherde we onuň töwereginde ýeterlik iman edenler bardy.
Differensial deňlemeler
dx/dy=2(y-3)
Babaýew Hywaly
Hywaly Babaýew (1902—1941) — sowet döwlet işgäri, SSSR Ýokary Soweti niň we TSSR Ýokary Soweti niň deputaty (1 çagyrylyş): 1926 ýylyndan SSKP agzasy, TSSR-iň Gazanjyk raýonynda çarwa  maşgalasynda  dogulýar. Oktýabr sossialistik rewolýussiýasy ndan öň Batrak, soňra tä 1929 ýylyna çenli Gazanjyk teplowoz zwenosynda demir ýol işçisi. 1929—34 ýylarda «Türkmenbirleşig iň» Respublika et taýýarlaýyş kontorasynda jogapkär wezipelerde işleýär. 1934—37 ýyllarda Türkmenistan Ýokary kommunistik oba hojalyk mekdebi nde okap, ony tamamlaýar. 1937-nji ýyl ynyň 12-nji oktýabr yndan tä ömrüniň ahyryna çenli TSSR MIK-iň başlygy, SSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumy nyň başlygynyň orunbasary, TSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumyiyň başlygy bolup işleýär. 1941 ýlynyň 30 awgustynda tragiki ýagdaýda aradan çykýar. Babaýew TK(b)P MKnyň çleni hem-de TK(b)P MK-nyň býuro çleni edilip saýlanýar. Ol «Zähmet Gyzyl Baýdak» ordeni bilen sylaglanýar. Aşgabadyň merkezi köçeleriniň biri Babaýewiň adyny göterýär.
Babaýew Çary (1916)
BABAÝEW Çary (1916)—Sossialistik Zähmetiň Gahrymany, TSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (5 çagyrylyş). Ol öňki Sakar raýonynyň Merýe obasynda dogulýar. 1936 ýylyndan başlap Baýramaly raýonynyň «Rawnina» sowhozynda baş çopan bolup işläpdir. Maldarçylygy ösdürmekde görkezen üstünlikleri üçin, 1947 ýylynda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany  diýen   at   dakylýar.
Gadymy Gündogaryň we Gadymy Günbataryň taryhynyň ösüş aýratynlyklary
Gadymy Gündogaryň we Gadymy Günbataryň taryhynyň ösüş aýratynlyklary
Gadymy Gündogar diýilýän  geografiki  ýerlere  günbatardan  gündogara uzalyp gidýän  häzirki Tunisden Hytaýa, Ýaponiýa we Indoneziýa  çenli, günortadan demirgazyga bolsa, häzirki  Efiopiýadan  Kawkaz daglaryna  we Aral  deñziniñ  günorta kenarlaryna  çenli bolan  aralyk degişlidir.
Gadymy gündogarda dürli jynslara  we has ownuk  umumylyklara  degişli ilat ýaşapdyr.
Alynky Aziýada semir – hamit   dil maşgalasyna  degişli dillerde  gürleýän birnäçe  halkyýetler we taýpalar  ýaşapdyrlar. Semit dillerinde akkadlar, amoreýler, assiriýalylar hanaaneýler, ýewreýler, araplar we  beýleki  käbir ownuk  taýpalar gürläpdirler. Hamit dillerinde gadymy Müsüriñ  ilaty, berberi – liwiýa dillerinde  Nil jülgesinden  günbatarda ýaşan taýpalar, kuşit dillerinde  Niliñ ýokary  akymyndaky  taýpalar gürläpdirler.
Hindi – Ýewropa dil maşgalasyna  degişli taýpalar  we halkyýetler anatoliýa  ýa-da  hett – luwiý we  hindieýran şahalaryna  bölünipdirler.
Anatoliý dillerinde hett taýpalary, lidiýalylar, kariýler we kiçi Aziýada  ýaşan  beýleki  ownuk taýpalar gürläpdirler.
Midiýalylaryñ, parslaryñ , parfiýalylaryñ we  baktriýalylaryñ ,  skifleriñ we sanlaryñ, gadymy  Gadymy  Himdistanyñ  arileriniñ  dili  hindieýran şahasynyñ  dillerine  degişli  bolupdyr.
Hurritler we urartlar, hettleriñ ata-babalary (protohettler) hurrit – urart dil maşgalasynyñ  dillerinde  gürläpdirler.
Hindistanyñ iñ gadymy  ilaty drawid  dilinde, gadymy  hytaý  taýpalary sin – tibet ýa-da tibet – hytaý dil maşgalasynyñ  dillerinde  gürläpdirler.
Gadymy Gündogarda taryhda  möhüm orun  tutan  köpsanly döwletler döräpdirler: Gadymy Müsir patyşalygy, Wawilion döwleti, Hett döwleti, Assiriýa döwleti,  Urarti döwleti, Finikiýanyñ , Siriýanyñ  we Palestinanyñ ýerlerindäki  döwlet birleşmeleri , Troýa , Frigiýa, Lidiýa döwletleri, Eýran daglygynyñ  döwletleri, Orta Aziýanyñ  döwlet birleşmeleri, Hindistanyñ , Hytaýyñ, Koreýanyñ  Günorta Gundogar Aziýanyñ  ýerlerindäki  döwletler we beýlekiler. Iñ ilkinji döwletler Nil, Tigr, Ýewfrat derýalarynyñ jülgelerinde döräpdirler. Bu ýerlerde suwarymly  ekerançylyk  üçin suwaryş desgalarynyñ  ulgamyny gurmak zerur bolupdyr. Munuñ üçin  köpsanly adamlaryñ  bilelikdäki  zähmetini  guramak talap edilýär. Bu wezipäni ilkibaşdaky görnüşi  nomlar bolan  ilkinji döwletler ýerine  ýetiripdirler.
Nom birnäçe ýerli jemagatlardan  ybarat bolup, olaryñ administratiw, dini, medeni merkezi merkezi   şäher   bolupdyr. Şeýle şäher döwletler ilkinji gezek b.e.öñ IV müñýyllygyñ  ahyrynda  Müsürde, Günorta  Mesopotamiýada döräp,  soñra olar has  güýçli  nomlaryñ  golastyna birleşdirilipdirler.
B.e. öñ III müñýyllykda  iri döwletleriñ  peýda  bolmagy bilen   gündogar ýurtlaryñ  köpüsine mahsus  bolan  durmuş – syýasy gurluşyñ  aýratyn görnüşi – despotiýa  emele  gelip  başlaýar. Döwletiñ hökümdary  häkimýete   bütinleý eýe  bolup,  ol hudaý  ýa-da  onuñ nesli hasap  edilipdir. Ýurdy doloandyrmakda býurokratik apparat uly orun  tutupdyr.
Ilat salgyt tölemeli we  döwlet öñündäki   borçlary bolan  jemgyýetçilik  işlerini ýerine  ýetirmeli  bolan.
Irki gadymy döwürde ýere eýeçiligiñ  görnüşleri bilen  baglanyşykly  ykdysadyýetiñ  iki ulgamy  dowam edipdir: senagat we döwlet. Bu eýeçilikleriñ ikisinde-de  ýer dürli şertler bilen  hususy adamlara  peýdalanmaga  berlipdir.
Oba hojalygynda esasy işleri daýhanlar  ýerine ýetiripdirler. Onuñ gapdalyndan gul zähmeti-de  ulanylypdyr.
Gadymy gündogarda gulçulygyñ  gowşak ösmegi  öz – özünden önýän  hojalygyñ  dowam edendigi  bilen  düşündirilýär.
Irki gadymy döwürde  ýakyn gündogaryñ  dürli welaýatlarynyñ  arasynda  ykdysady,  syýasy we medeni  aragatnaşyklar ýola  goýulýar. Bu döwrüñ ahyrlarynda halkara söwda  ýollary  emele  gelýär. Onda agalyk etmek ugrunda  göreş  ýitileşýär. Irki gadymy döwrüñ ahyrynda  bürünç eýyamy  tamamlanyp,  demir asyry başlanýar. Özem demir işläp bejermek medeniýetini gadym  döwletleriñ   ýerlerine  ýaş halkyýetler  getiripdirler.
Gadymy döwletleriñ  gülläp ösen  döwründe  dünýä döwletleri  ýa-da  imperiýalar  emele gelýärler. Olarda has berk merkezi  dolandyryş we bütewi içerki syýasat bolupdyr. Bu döwürde döwlet gurluşynyñ  despotiýa  görnüşi  has ösen  derejesine  ýetýär. Demriñ, poladyñ ulanylmagy bilen , zähmet öndürijiligi  ýokarlanýar. Haryt önümçiligi ösýär, pul gatnaşyklarynyñ  ulgamy ösýär we pullar  teñne  görnüşinde  ýaýrapdyr. Halkara söwdasy ösüp, oña Hindistan, Hytaý, Orta Aziýa, Arabystan ýarym  adasynyñ  günortasy hem goşulýar. Haryt – pul gatnaşyklarynyñ netijesinde  hususy  ýer eýeçiligi hem döreýär.
Antik döwletlere  Gadymy Gresiýa  we Gadymy  Rim  degişli bolup, olaryñ  taryhy  Gadymy  dünýä taryhynyñ  möhüm  bölegidir. Olaryñ hem ösüşiniñ özüne mahsus  aýratynltklary  bar. Antik ösüş ýoly  b.e.öñ  I  müñýyllykda  tapawutlanýar. Oña döwletiñ polis, ýagny, şäher – döwlet  görnüşi mahsusdyr. Polisiñ tapawutlandyryjy  häsiýetleri:
1) ýere antik  (ýa-da  polis)  eýeçiligi, ýagny  şäher – döwletiñ  çäklerindäki  ýerler diñe  raýatlyk  hukugy  bolan adamlara  degişli bolup biler,  ýere döwlet  eýeçiligi  ösmedik derejede;
2) ýurdy dolandyrmaga  raýatlaryñ  has işjeñ  gatnaşmagy;
Ýene-de bir aýratynlygy Gündogara  garanda  haryt önümçiliginiñ   has ösen bolmagydyr. Haryt önümçiliginiñ ösmegi bilen nusgawy  gulçulyk  hem  baglanyşyklydyr. Gündogar gulçulygyna  seredende  bu ýerde  gullary  has güýçli  ezipdirler, ähli hukuklardan  mahrum edipdirler, gul bilen  erkin adamyñ  arasynda  anyk araçäk bolupdyr. Maddy baýlyklary  esasy  öndürijiler gullar bolupdyrlar. Gullaryähmeti Gresiýada, esasan hünärmentçilikde  hem-de bolsa  hojalygynda  has köp ulanylypdyr. Umuman gadymy dünýä taryhy dersini  öwrenip, biz şol  döwürdäki  döwletleriñ  gurluşyna, halkara  gatnaşyklaryna, ykdysadyýetine , jemgyýetçilik gurluşyna, medeniýetine, taryhynyñ ösüş aýratynlyklaryna , gadymy halkyýetlere  we olaryñ  ynançlaryna , däp-dessurlaryna, ýaşaýşyna we ş.m.   ýetireris.
Babaýew Çary (1917)
BABAÝEW Çary (1917) — Sossialistik Zähmetiň Gahrymany. 1952 ýyldan SSKP çleni. Ol Aşgabat raýonynyň Büzmeýin obasynda dogulýar. 1929—43 ýyllarda Aşgabat raýonynyň «RKKA-nyň 12 ýyllygy» atly kolhzynda kolhozçy, 1943—46 ýyllarda Aşgabat oblastynyň gurluşyk trestinde işçi, 1946 ýyldan bäri Aşgabat raýonynyň «TSSR-iň 40 ýyllygy» kolzynda kolhozçy bolup işleýär. Üzümçiligi ösdürmekde we üzümiň hasyllylygyny artdyrmakda bitiren hyzmatlary üçin, 1949 ýylynda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany diýen at dakylýar. Ol W. I. Leniniň doglan gününiň 100 ýyllygy mynasybetli, leninçilik ýubileý medaly bilen (1970) sylaglanýar.
Li­tiý – ion ak­ku­mul­ýa­tor­­
200px|thumb|right|Li­tiý – ion ba­ta­re­ýa Li­tiý – ion ak­ku­mul­ýa­torla­ry ama­ly taý­dan äh­li smart­fon­lar­da, plan­şet­ler­de, no­ut­buk­lar­da we aw­tou­lag­lar­da otur­dyl­ýar. Şu­nuň ýa­ly ak­ku­mul­ýa­tor­la­ryň kem­çi­li­gi zar­ýad be­ril­ýän wag­ty kem-kem­den toz­ýan­ly­gyn­dan yba­rat­dyr, şo­nuň ýa­ly hem zar­ýad ber­mä­ge wagt köp gi­dip bi­ler, esa­san hem gür­rüň uly aw­tou­lag­la­ryň ak­ku­mul­ýa­tor­la­ry hak­da bar­ýan bol­sa.
Gü­nor­ta Ka­li­for­ni­ýa uni­wer­si­te­ti­niň bar­lag ge­çi­ri­ji­ler to­pa­ry­na bu me­se­lä­niň çöz­gü­di­ni tap­mak ba­şart­dy. Ba­ta­re­ýa­lar­da öý­jük- öý­jük çe­ýe krem­niý na­not­rub­ka­lar bi­len bi­le­lik­de ada­ty anod gra­fit­le­ri­ni ula­nyp, ak­ku­mul­ýa­tor­la­ryň 200 sik­le çen­li gaý­ta­dan zar­ýad ber­mä­ge çen­li öm­rü­ni uzalt­ma­ga müm­kin­çi­lik ber­di. Şol bir wag­tyň özün­de ada­ty ak­ku­mul­ýa­tor­lar 500-1000 sik­le ni­ýet­le­nen­dir. Şu­nuň bi­len bir­lik­de şeý­le ba­ta­re­ýa­lar ba­ry-ýo­gy 10 mi­nut­da zar­ýad al­ýar­lar.
Karl Fredrih Gauss
thumb|140px|Karl Fredrih Gauss thumb|140px|Karl Fredrih Gauss matematikaçylar tarapyndan [[matematika ylymynyñ şazadasy hasaplanýar.]]
Alek­sandr Graýam Bell
Alek­sandr Gre­ýam Bell te­le­fo­ny oý­lap ta­pyp­dyr. Ol Şot­lan­di­ýa­nyň Edin­burg şä­he­rin­de do­gul­ýar. Soň­lu­gy bi­len Bel­liň maş­ga­la­sy Ka­na­da, soň­ra hem ABŞ gö­çüp gel­ýär. Bell bi­li­mi bo­ýun­ça in­že­ner - elekt­rik hem fi­zik hem bol­man­dyr. Ol aý­dym – saz we su­han­wer­lik sun­ga­ty mu­gal­ly­my­ bo­lup iş­läp­dir.
Alek­sandr Bell 1893-nji ýyl­da gep­le­ýiş sy­na­sy­nyň fi­zio­lo­gi­ýa­sy bo­ýun­ça Bos­ton uni­wer­si­te­ti­niň pro­fes­so­ry bol­ýar. Ol akus­ti­ka­ny, ada­myň gür­leý­şi­niň fi­zi­ka­sy­ny dyk­gat­ly öw­ren­ýär, on­dan soň ses yr­gyl­dy­la­ry­ny ug­rad­ýan en­jam­da tej­ri­be ge­çip baş­la­ýar. Şeý­le­lik­de, ol kem-kem­den te­le­fo­ny dö­ret­mek tag­ly­my­na ýa­kyn­la­şyp baş­la­ýar. Ol eger-­de elekt­rik to­gu­nyň yr­gyl­dy­la­ry­ny dö­re­dip bol­sa, dür­li ses­le­ri ge­çir­mä­ge müm­kin­çi­lik dö­re­jek­di­gi­ne yna­nyp­dyr.
Ba­sym Bell öz iş ug­ru­ny üýt­ged­ýär we bir wag­tyň özün­de bir­nä­çe tekst ug­ra­dyp bol­jak te­leg­raf dö­ret­me­giň üs­tün­de iş­läp baş­la­ýar. Te­leg­raf dö­ret­mek bo­ýun­ça alyp bar­ýan iş­le­rin­de ýü­ze çy­kan tö­tän­lik ony ýe­ne-de te­le­fo­ny oý­lap tap­ma­ga alyp ba­ran ha­dy­sa­nyň üs­tü­ni aç­ma­ga kö­mek ed­ýär.
Bir ge­zek Bel­liň kö­mek­çi­si ge­çi­ri­ji en­jam­dan plas­tin­ka­ny çy­ka­ryp­dyr. Şon­da ka­bul edi­ji en­jam­da Bell şy­gyr­dy eşi­dip­dir. Bel­li bol­şu­na gö­rä, plas­tin­ka elekt­rik zyn­jy­ry­na ut­ga­şyp so­ňam açy­lan eken. Bell bu ýag­da­ýa örän üns­li çe­me­le­şip­dir. Bir­nä­çe gün­den soň­ra se­si ga­talt­mak üçin sig­nal ber­ýän buý­nuz­dan, dep­rek de­ri­den we uly bol­ma­dyk memb­ra­na­dan yba­rat il­kin­ji te­le­fon en­ja­my dö­re­di­lip­dir. Bu en­jam äh­li te­le­fon en­jam­la­ry­nyň baş­lan­gy­jy bo­lup­dyr. Şeý­le­lik­de, 1876-njy ýy­lyň 10-njy mar­tyn­da Bos­ton­da (ABŞ) il­kin­ji te­le­fon gep­le­şi­gi Alek­sandr Gre­ýam Bell we onuň kö­mek­çi­si To­mas Uot­so­nyň ara­syn­da ge­çi­ri­lip­dir. Il­kin­ji öý te­le­fo­ny ine şu­nuň ýa­ly oý­la­nyp ta­py­lyp­dyr.
Mu­ňa ga­ra­maz­dan A.G. Bel­le we dür­li ýurt­lar­da­ky in­že­ner­le­re, te­le­fon ara­gat­na­şy­gy hä­zir­ki gör­nü­şi­ne eýe bol­ýan­ça, onuň üs­tün­de ýe­ne-de köp iş­le­me­li bo­lup­dyr­lar.
Babaýew Çary (1907)
Babaýew Çary (1907-1966) — Sossialistik Zähmetiňh Gahrymany. 1932 ýyldan SSKP çleni. TSSR Ýokary Sowetiniň deputaty (I çagyrylyş). Sakarçäge r-nynyň Akýap obasynda dogulýar. Babaýew ýaşlygyndan başlap daýhançylyk bilen meşgullanýar, batrakçylyk edýär. Ol 1928 ýylynyň sentýabrynda Garybata demir ýol stansiýasynda işläp başlaýar. 1929—33 ýyllarda Ilknji Türküstan atly polkunyň starşinasy bolup, basmaçylara garşy göreşe gatnaşýar. 1932 ýylynyň ahyrlarynda öz obalaryna gaýdyp gelýär we ilki oba sowetiniň sekretary (1933—34), soňra oba sowetiniň başlygy (1934—38) bolup, obada täze medeniýeti ýaýratmakda, kolhoz gurluşygyny berkitmekde uly işler geçirýär. 1938 ýylynyň sentýabrynda Sakarçäge raýispolkomynyň başlygy bolýar. Soňra ol dürli wezipelerde işleýär. Inçe süýümli gowaçanyň hasyllylygyny ýokarlandyrmakda we oba hojalygynyň beýleki pudaklarynyň önümliligini artdyrmakda bitiren hyzmatlary üçin, 1949 ýylda oňa Sossialistik Zähmetiň Gahrymany diýen at dakylýar. Babaýew «Hormat Nyşany» ordeni we TSSR Ýokary Sowetiniň Prezidiumynyň hormat hatlary bilen sylaglanýar.
Hiristiýan Huýgens
Hiristiýan Huýgens (niderl. Christian Huygens; d.14 aprel 1629, ö. 8 iýul 1695) - Niderlandiýaly tanymal fizik, matematik, astronom we oýlap tapyjy. Ol London Karollyk Jemgyvetiniň (iňlis. Royal Society of Lodon for Improving Natural Knowlenge) ilkinji daşary ýurtly agzasy (1663), Fransuz bilimler akademiýasynyň agzasy we onuň prezidenti (1666-1681).
Gazagystan
Gazagystan (Қазақстан, Qazaqstan) — Merkezi Aziýada ýerleşýän döwlet. Onuň umumy meýdany 2.717.300 inedördül kilometre barabardyr. Döwlet dili – gazak dili. Prezidenti – Kasym-Jomart Tokayev. Hökümet başlygy – Älihan Smaýilow. Ilaty – 16 milliondan gowrak adam. Paýtagty – Astana.
1991-nji ýylda garaşsyzlygyny gazanan Gazagystanda nebitiň, demriň, altynyň, gurşunyň we uranyň baý gorlary bar. Gazagystan tebigy baýlyklary we geografiki ýerleşişi babatda uly ähmiýete eýe ýurt. Gazagystan ykdysady taýdan çalt depginler bilen ösýär. Häzir Gazagystanda orta hasap bilen 3 müňe golaý daşary ýurt kompaniýasy iş alyp barýar. Häzirki döwre çenli ýurtda özleşdirilen daşary ýurt maýa goýumlarynyň umumy bahasy 8 milliard dollara barabar boldy. Bu görkeziji garaşsyzlygyny gazananyna bary-ýogy 18 ýyl dolan ýaş döwlet üçin uly üstünlik hasaplanýar.
Gazagystanda işleýän ABŞ-nyň we Beýik Britaniýanyň kompaniýalary nebitgaz we dag magdany senagatynda işleýär. Türk kompaniýalary bolsa söwda, telekomunikasiýa, myhmanhana dolandyryjylygy, dokma we hyzmat sektorynda iş alyp barýarlar. Türk gurluşyk kompaniýalary Gazagystanda alyp barýan gurluşyk taslamalarynyň umumy bahasy 2 milliard dollardan geçýär.
Döwlet dili: Ýurduň konstitusiýasyna laýyklykda, ýurduň döwlet dili gazak dilidir. Ýurtda rus dili hem giňden ulanylýar. Ýurduň ilatynyň agramly bölegi şäherde ýaşaýar. Şäherleri we olaryň ilatynyň sany: Almaty (Gazagystanyň öňki paýtagty, 1,3 million ilaty bar.) Garaganda (600 müň), Çimkent (400 müň), Pawlodar (350 müň), Yst-Kamenogorsk (350 müň), Semipalatinsk (330 müň), Taraz (Jambul, 310 müň) we beýlekiler.