cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Üçünji Garagum urşy
1929-njy ýylda zorluk astynda geçirilýän uçdan tutma kollektiwizasiýasy nyň başlanmagy bilen ýene-de ýaraga ýapyşanlaryň sany köpeldi. Basmaçy toparlarynyň uly birikmesine indi Şaltaý batyr ýolbaşçylyk edýärdi. Asla il arasynda aýdylyşyna görä Jüneýit han serhetden geçjek bolanda Şaltaý batyr gara kelläni togalaýmasalar atdan düşmejekdigine oňa kasam edipdir. Şonuň üçinem onuň goşunyna beýleki okurukdakylardan basmaçy toparlarynyň wekili-de gelip gidýärler. 1929-njy ýylyň Maý aýynyň 5-7-sinde de Owganystan yň Hyrat şäherinde ýerli feodal- klerikal hereketiniň baştutany Bäçe Sakan nyň Jüneýit han yň özara Buhara emir i Seýitaly han yň hem-de Iňlis ofiserleriniň gatnaşmaklarynda maslahat bolup geçdi. Maslahatda şura hökümetine garşy göreşýän basmaçylara kömek bermek üçin üç sany topar döredildi. Şolaryň ikisi Türkmenistan a ýagny, Lebap ly döwlet serdaryň 75- atlysy Kerki Çärjew e  Eşihan yň  Mämmetaly han yň 130 atlysy Tejen e soňra Daşoguz a iberildi. Emele gelen toparlar birnäçe gezek serhetden geçip tanbşyrygy berjaý etdiler. 1930-njy ýylda Şaltaý batyr Ýylanly etraby nyň Gökleňňer obasy nda eden  gyzgynçylygynda  agyr ýaraglanýar we aradan çyýar. Şaltaý batyr ölenden basmaçylardan soň Ahmet beg ýolbaşçylyk edýär. 1931-nji ýylda Türkmenistanda birleşen  uly basmaçy toparlary emele geldi. Olar öz aralarynda Garagumyň  merkezi  guýulary arkaly gatnaşyk saklaýardylar. Ol toparlar raýon merkezlerine, obalara dökülip dürli sowet edaralaryny otlaýarladylar, kolhozyň mallaryny sürüp, “Kapyrlardan” öç alýardylar. Çarwa ilatyň arasynda ýykgynçylyk hasam güýçli boldy. TK (b) PMK-sy we TSSR HKS garaguma ýagny basmaçlara garşy harby syýasy ekspidisiýa ibermegi karar etdi, ştab döwlet boýunça bäş müňe  golaý atlyny özünde jemleýän basmacy toparlaryny gyryp, soňuna çykmagynyň planyny düzdi. 1931-nji ýylyň Sentýabr aýynyň başynda garagumda ýene-de uruş başlandy. Gyzyl Goşun bölümini bir wagtyň özünde Türkmenbaşy dan, Bereket, Tejen, Mary, Hywa we Daşoguzdan basmaçlara garşy hüjüme gecdiler. 8-nji aýratyn türkmen atly brigadsasynyň beýleki goşun bölümleriniň esgerleri harby uçarlaryň kömegi bilen bary ýogy on güniň içinde basmaçy toparlarynyň derbi dagyn etdiler. Öňunde soňunda bolmadyk gyrgynçylyk boldy. Diňe basmaçylar däl eýsem olary penalan hökmünde gumly edaralarda gan ýutdylar. Şeýle keç ykbally obalarynyňam biir Keltegoňur bolmaly. Keltegoňur gyrgynçylygy nda 56 adam sehit boldy. 1931-nji ýyl da garagumda gopan kyýamatdan soň basamçylar doly amala gelmedi. Eýýam 1932-nji ýyl yň ahyrlarynda Türkmenistanda hersinde ortaça 20-25 atylysy bolan 28 sany basmacy toparlary herket edyärdi. 1933-nji ýyl yň ortalaryna çenli olaram dargadyldy. Ýöňe şonda-da iň soňky basmaça çenli “Gyryp gutarmakly” bolşewikere başartmady. Olaryň käbir galyndylary soň – soňlaram tä 1935-1936 ýyllara çenli göreşi dowam etdirdi. Çünki halkkyň bir böleginde kapyrlaryň zulum zynjyryny gyrmaga, erkin howadan dem almaga ymtyluşy çäksiz güýçlidi. Şeýlelikde üçinji Garagum urşy hem basmaçylaryň ýeňilişi bilen tamamlandy.
Şu agzalýan döwür barada bolsa Mukaddes Ruhnama kitabynda şeýle diýilýär: “20-30-njy ýyllarda munuň özi bolşewikleriň we menşewikleriň arasyndaky sosializm ugrunda görkezmeler we ona garşy çykýanlaryň baýlar we gulaklar diýlip atlandyrylýanlaryň arasyndaky göreşdi” (270sah).
Leonardo da Winçi
Leonardo da Vinçi – (15.4.1452, Winçi, Florensiýanyň golaýy – 2.5. 1519, Klu galasy, Ambuazanyň, Tureniň golaýynda, Fransiýa)
Çeşme
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 5, sah.188
Hüseýin şa
HÜSEÝIN ŞA (144) – Sefewi türkmenleriniň 9-njy şasy. Ol sekizinji hökümdar Süleýman şanyň ogludyr. Ol 1694-1722-nji ýyllarda hökümdarlyk edipdir.
Kakasy ýaly Hüseýin şa hem ýurda başarjaňlyk bilen ýolbaşçylyk edip bilmändir. Ýurduň gowşamagy, halkyň ýagdaýy erbetleşmegi dowam edipdir. XVII asyryň ahyrynda Eýranyň ykdysady babatda ýagdaýynyň üzül-kesil  erbetleşýändigi hemmä aýan bolupdyr. 1798-1701-nji ýyllarda salgytlar 2-3 esse artdyrylypdyr. Täze salgytlar girizilipdir. Daýhanlar ýerlerini satyp köpçülikleýin şäherlere göçüp başlapdyrlar. Şa Hüseýin perman bilen daýhanlary ýere berkidipdir.
Şa Hüseýiniň ýurdy tozgunçylyga alyp barýan içeri syýasatyna garşy  gozgalaňlar başlanypdyr. Şol  gozgalaňlaryň iň irisi Gandagar welaýatyndaky gilzaý  türkmenleriniň gozgalaňydyr. Gozgalaň 1709-njy ýylda başlanypdyr. 1722-nji ýylda gozgalaňçylar şa Hüseýini tagtdan agdaryp, öz baştutanlary Mir Mahmudy şa diýip jar edipdirler. Tagtyndan jyda düşen Hüseýin şa şol ýyl ýogalypdyr.
Gwineýa-Bisau
Gwineýa-Bisau Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.
Latyn Amerikasy
197px|right Latyn Amerikasy — 40-50-nji ýyllarda Latyn Amerikasynyň umumy ýagdaýy. Latyn Amerikasy ýurtlary bazar ykdysadyýetiniň ösüş ýoluna ABŞ-dan we Günbatar Ýewropa ýurtlaryndan has soň düşdüler. Onuň sebäbi-de, bu sebitiň taryhynyň täzelikler, demokratik özgerişler girizmek islän güýçler bilen köne düzgüniň tarapdarlarynyň arasyndaky barlyşyksyz göreşden doly bolmagydyr. Bu ýagdaý şol ýurtlaryň ykdysadyýetine ýaramaz täsir etdi. Birinjiden, olaryň ABŞ-dan, Günbatar Ýewropa döwletlerinden yza galmaklygyna sebäp boldy. Ikinjiden, olar ösen senagatly döwletleriň çig mal çeşmesine öwrüldiler.
Latyn Amerikasy diňe bir tebigy baýlyklaryň bol sebiti bolman, eýsem, arzan işçi güýjüniň hem köp ýeridi. Şonuň üçinem ABŞ we beýleki ösen döwletler ol ýere höwes bilen öz maýa goýumlaryny goýdular. Netijede, sebitiň ykdysadyýeti daşary ýurt maýadarlarynyň gol astyna düşdi. Ykdysady tarapdan baknalyk bolsa, syýasy özbaşdaklygy-da çäklendirýärdi.
II-nji jahan urşy ýyllarynda Latyn Amerikasy ýurtlarynyň aglabasynyň ösüşinde birmeňzeş, umumy häsiýetli ýagdaýlar ýüze çykdy. Argentina, Meksika, Kolumbiýa, Braziliýa ýaly ýurtlar uruşýan döwletleriň islegini kanagatlandyryp, olaryň senagaty üçin zerur çig maly öndürýärdiler. Şol önümleriň bahasynyň birnäçe esse ýokarlanmagy, ýerli baýlaryň sanynyň artmagyna getirdi. Ýerli baýlarda bolsa, daşary ýurtlarda baknalykdan dynmak meýli güýçlendi. Olaryň goldamagy bilen döwlet eýeçiligi ösüp başlady. Germaniýa hem onuň ýaranlaryna degişli eýeçiligiň millileşdirmegi, daşary ýurtlara degişli senagat kärhanalarynyň, demir ýollaryň satyn alnyp, döwlet eýeçiligine öwrülmegi ýaly çäreleriň hemmesi ykdysadyýetde döwlet eýeçiligini güýçlendirip, ykdysady baknalykdan dynmaga gönükdirilen çärelerdi. Emma şol çäreleriň geçirilmegine garamazdan, 50-nji ýyllarda-da Latyn Amerikasy döwletleriniň ykdysady baknalygy entek saklanýardy. Sebäbi ol ýurtlaryň ykdysadyýetiniň iň esasy we has girdejili pudaklary ABŞ-yň elindedi. ABŞ 1949-1960-njy ýyllarda şol döwletlere goýan maýa goýmundan 2 esseden gowrak girdeji alypdy. 50-nji ýyllarda Latyn Amerikasy ýurtlarynyň oba hojalygynda aýratyn bellär ýaly özgerişler bolmady. II jahan urşundan öňki ýyllardaky ýaly ýagdaý, ýagny iri ýer eýeçiligi saklanyp galdy. Oba hojalygynyň esasy aýratynlygy her ýurduň özüne mahsus ekininiň bolmagydyr (monokultura). Mysal üçin, Braziliýada, Kolumbiýada – kofe, Kubada, Dominkan respublikasynda – gant, Gondurasda, Kosta-Rikada, Ekwadorda – banan oba hojalygynyň esasy önümi hasaplanýardy. Milli azat edijilik hereketi. Latyn Amerikasy ýurtlarynyň syýasy-ykdysady ýagdaýy ol ýerlerde milli-azat edijilik hereketiniň güýçlenmegine getirdi.
1940-njy ýyllaryň ikinji ýarymynda, 50-nji ýyllaryň başynda sebitiň ýurtlarynda agalyk eden öňki syýasy toparlar gowşap, demokratik özgerişleriň tarapdarlary güýçlendiler. Bu toparlar ykdysadyýete döwletiň aýgytly goşulmagy, ýerli maýa goýumlarynyň ähmiýetiniň ýokarlandyrylmagy esasynda daşary ýurt maýasyna baknalykdan dynmak isleýärdiler. Öňe sürlen şu maksady halkyň ähli gatlaklary (daşary ýurt maýadarlary bilen baglanyşyklardan başgasy) goldaýardylar. Milli-azat edijilik hereketi netijesinde, Boliwiýada, Ekwadorda, Gwatemalada, Salwadorda, Wenesuelada, Kolumbiýada diýdimzor düzgün dargadyldy. Argentinada, Meksikada, Çilide, Paragwaýda, Nikaraguada, Kubada we beýleki ýurtlarda hem halkyň öz azatlygy, özbaşdaklygy ugrundaky aýgytly göreş giň gerim aldy. Kubada general Batistanyň diýdimzor düzgünine garşy Fudel Kastronyň ýolbaşçylygynda rewolýusionerler bäş ýyldan gowrak göreş alyp bardylar. Olar ýeňiş gazanyp, 1959-njy ýylyň Baýdak aýynda rewolýusion hökümeti düzdüler. Ilkibada kommunist bolmadygam bolsa, F. Kastro rewolýusiýanyň gazananlaryny berkitmegiň hatyrasyna SSSR bilen ýakynlaşmaga mejbur bolupdyr we söweşjeň kommuniste öwrülipdir.
40-50-nji ýyllardaky syýasy-ykdysady özgerişler. 40-50-nji ýyllarda Latyn Amerikasy ýurtlarynda amala aşyrylan syýasy, durmuş, ykdysady özgerişleriň häsiýetli taraplaryny şol ýurtlaryň käbirleriniň mysalynda görüp geçeliň !
Braziliýa Latyn Amerikasy döwletleriniň arasynda ykdysady tarapdan iň ösen döwletleriň biridir. Braziliýanyň ykdysadyýetinde täsirli yz galdyran özgerişler 1930-njy  ýylda häkimiýet başyna gelen prezident Žetulis Wargasyň (1883-1954) döwründe başlandy. Wargas Braziliýanyň ykdysady tarapdan kuwwatly döwlete öwürmegi maksat edindi. Ol nebit senagatyny, senagatyň başga-da birnäçe pudagyny daşary ýurt maýa eýeleriniň elinden alyp, millileşdirdi. Bu bolsa, ykdysadyýetde güýçli döwlet eýeçiligini döretmäge mümkinçilik berdi.
Wargas ähli syýasy toparlara, kärdeşler arkalaşygy guramalaryna açyk işlemäge hukuk berdi. Ol özüni “täze adalatly döwlet dörediji” diýip atlandyrdy. Emma 1945-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda demokratik hereketiň ýaýbaňlanmagyndan gorkan ýokary gatlaklar ony häkimiýet başyndan aýyrmagy başardylar. 1950-nji ýylyň Oguz aýynda bolan prezident saýlawynda Wargas ýene-de ýeňiş gazandy. Ol milli ykdysadyýeti gorap, daşary ýurtdan gelýän maýa goýumlaryny çäklendirdi, birinji nobatda, döwlet eýeçiligini ösdürmäge üns berdi. Wargas elektrik senagatynyň kärhanalaryny döwlet eýeçiligine geçirmek ýer eýeçiligini ýok isledi. Emma ol pikir daşary ýurtly maýa goýumdarlarynyň we ýerli iri ýer eýeleriniň garşylygyny güýçlendirdi. Prezidente garşy harbylaryň ýolbaşçylygynda dildüwşük guraldy. Edilýän hyýanatlara çydaman, Wargas özüni öldürdi. 50-nji ýyllaryň II ýarymynda-da köneçil güýçler ýurtda geçirilýän demokratik häsiýetli özgerişlere garşylyk görkezmegi dowam etdirdiler. Emma täze hökümet Wargasyň ykdysadyýetde döwlet eýeçiligini güýçlendirmeklige saýlan ugruny dowam etdirdi.
Argentina II-nji jahan urşundan soňky on ýyllykda dolandyran prezident Huan Peron (1895-1974) ýurduň ykdysadyýetinde döwletiň täsirini güýçlendirmäge başlady. Onuň döwründe Merkezi bank millileşdirildi. Amerika, Beýik Britaniýa, Fransiýa degişli bolan telefon ulgamlar, demir ýollar hususyýetçilerden satyn alnyp, senagatda kuwwatly döwlet eýeçiligi döredildi.
Ýurduň konstitusiýasynda zähmete, bilime bolan hukuk, demokratik azatlyklar jar edildi. Peron Argentinada adalatly döwletiň döredilýändigini yglan etdi. Hökümet işçileriň, döwlet edaralarynda işleýän gullukçylaryň aýlygyny artdyrdy.
Peron başarjaň syýasatçy we ajaýyp dilewar adamdy. Ol halky öz yzyna düşürmegi başarýardy. Argentinanyň zähmetkeşleri ony öz penakäri hasaplaýardylar. Argentinanyň kärdeşler arkalaşygy onuň esasy daýanjy boldy. Ol ýerli işewür adamlary goldap, olary öz tarapyna çekmegi başarýardy.
Emma prezidentiniň syýastyndan närazy generallar 1955-nji ýylyň Ruhnama aýynda döwlet agdarylyşygyny geçirdiler. Harby hökümdarlar Peronyň kabul eden köp kanunlaryny, konstitisiýany ýatyrdylar.
1944-nji ýylyň Bitaralyk aýynda Gwatemalada rewolýusiýa bolup, harby polisiýa düzgünini agdardy. Şeýle öwrülişik 1952-nji ýylyň Gurbansoltan aýynda Boliwiýada hem boldy.
Häkimiýeti eline alan güýçler bu ýurtlarda köneçil toparlaryň garşylygyna garamazdan, demokratik özgerişleri amala aşyrmaga girişdiler. Emma ýerli köneçilleriň we ABŞ-yň gazaply garşylygy netijesinde syýasy ýagdaý üýtgedi. 1954-nji ýylyň tomsunda Gwatemalada harby öwrülişik amala aşyrylyp, häkimiýet harbylaryň eline geçdi. 1952-nji ýylda Boliwiýada bolan rewolýusiýa bu ýurda ykdysady özbaşdaklyk getirmedi.
Kutubşalar
Kutubşalar Günorta Hindistanda-gündogar Dekan welaýatynda hökümdarlyk eden garagoýunly türkmen neberesidir. Kutubşalar döwleti 1687-nji ýyla çenli sebitde özbaşdak hereket edýär.
Tahmasp II
TAHMASP II (144) – Sefewi türkmenleriniň onunjy şasydyr. Ol dokuzynjy hökümdar Hüseýin şanyň ogludyr. Ol 1722-1732-nji ýyllarda şa bolupdyr.
Ol şa diýlip jar edilen wagty Eýran şasynyň tagtynda Mir Mahmud otyrdy (seret. Hüseýin şa). Tagta geçmek we hakykatdan-da ýurduň eýesi bolmak üçin Owganystanly gozgalaňçylary kowmalydy.
Nediri çetleşdirip özi türk goşunlaryna garşy urşa baştutanlyk edip masgara bolup ýeňilýär. Ruslara garşy alyp baran urşy hem şowsuz gutarýar. Nedir Tahmasp II-niň Türkiýe garşy alyp baran urşuny masgaraçylyk hasaplap, ýurda beýle başarnyksyz adamyň şa bolmaly däldigini aýdyp, 1732-nji ýylda Mugan çölünde ýygnak-gurultaý çagyryp, onda Tahmasp II  tagtdan agdarmagy gurapdyr. Şa diýlip, onuň sekizaýlyk çagasy Abbas III jar edilýär.
Traktor Kluby
200px|thumb|right|Traktor Kluby emblemasy Traktor Kluby hazirki wagtda Eýran Ýokary Ligada basleşige dowam edyar. Eýran Türkleriniň kluby.
Gwineýa
Gwineýa Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet. Paýtagty — Konakry. 245857 km2 ilaty 7 mln 600 müň adam. Döwlet dili – fransuz dili. Pul birligi- gwineýa franky. Dini musulmançylyk – 854. döwlet gurluşy – respublika, baştutany prezident 8 welaýata bölünýär.
X-XI asyrda Gwineýanyň köp bölegi Altyn kenaryň düzümine girýärdi. XII asyrda Gana imperiýasy dargady. XIII asyrda onuň ornuna malinha halklary tarapyndan döredilen Mali imperiýasy döredi. Bu ýerde yslam dini giň ýaýrady. XVI asyra çenli Mali öz kuwwatyny çaklady. XVII asyrda fulbe döwleti döredi. XIX asyryň ortalarynda fransuzlar bilen fulba serdarlarynyň arasynda göreş başlandy. 1895-nji ýylda Gwineýa Fransuz, Günbatar Afrikasynyň düzümine girizildi. 1904-nji ýylda onuň serhedi dikeldildi. Ol 8 welaýatdan ybarat boldy: Sendan, Mawritaniýa, Gwineýa, Pil çünki kenarlary, Nigera, Dogomeý, Ýokary Wolta.
Birinji jahan urşy döwri Fransuz GünbatarAfrikasy Fransiýanyň azyk üpjün edijisi boldy. Iki jahan urşy aralygynda FGA-sy fransuzlar tarapyndan talanyldy, halky arzan işçi güýji hökmünde talanyldy.
1940-njy ýylyň Gorkut aýynda Fransiýanyň Germaniýa tarapyndan eýelenmegi bilen FGA-sy Wişileriň eline geçdi. Germaniýa bu ýerden pagta, kauçuk we kakao alyp gidýär.
1943-1945-nji ýyllarda FGA-sy iňlis amerikan gözegçiligi astyna düşdi. Ikinji jahan urşundan soň FGA-da milli azat edijilik hereket has-da güýçlenýär. 1946-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynda afrikaly wekilleriň maslahaty boldy.
Onda afrikan halkynyň agyr ýagdaýý baradaky mesele ilkinji gezek seredildi. Maslahatda Afrikanyň demokratik bileleşigi atly guramaçy döredi. Ol baknadarlyga garşy göreşýärdi. Bu gurama 1949-1950-nji ýyllarda fransuzlar tarapyndan yzarlanyp, öz işini üýtgetdi. 1957-nji ýylda “Afrikanyň garaşsyzlyk partiýasy” atly gurama döräp, ol diňe Gwineýa däl bütin Afrika özbaşdaklyk berilmegini talap edýär.
1958-nji ýylda Fransiýanyň ähli koloniýalarynda garaşsyzlyk ugrunda çykyşlar başlanýar. 1958-nji ýylyň Fransiýanyň 13 baknalygynda geňeş geçirilýär. Ilatyň garamagyna bir mesele goýulýar. Ol hem ýurduň özbaşdaklygyna ýa-da indiki dörediljek fransuz hyzmatdaşlygy atly birnäçe ýurdy özüne birleşdirýän Fransiýanyň ýolbaşçylygyndaky döwletleriň soýuzyna ses bermelidi. Fransiýa eger haýsy ýurduň halky özbaşdaklyga ses berse, onuň bilen hiç-hili gatnaşyk etmejekdigini aýdyp görkezýär. 1958-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 28-de ähli fransuz 13 baknasynda geňeş geçirilýär. Onda diňe Gwineýanyň halky Senu Tureniň ýolbaşçylygynda özbaşdaklyga ses berýär.
1958-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 20-de özbaşdaklygyny jar edýär. ilkinji prezidenti Seku Turen bolýar. Fransiýa beýleki 12 ýurduň hyzmatdaşlykda galanyna begenip, Gwineýany pes derejä getirmek üçin ähli fransuzlara Gwineýadan tiz çykmaga çagyrýar. Fransuzlar ähli döwlet arhiw dokumentlerini stanoklaryň işleýşi baradaky çyzgylary hem alyp gaýdýarlar. Gwineýa garşy ykdysady gabaw guraýar. Emma Gwineýanyň bu kyn döwri uzaga çekmedi. Ony SSSR goldady. Gwineýa beýleki Afrika baknalaryna görelde boldy.1960-njy ýylda Gwineýa birnäçe Günbatar döwletler bilen gatnaşygy ýola goýdy.
1965-nji ýýlda Fransiýa bilen ilçi gatnaşyklaryny ýola goýdy we ony döwlet agdarylyşygyna synanşykda aýyplady. 1977-nji ýylyň Alp Arslan aýynda Gwineýanyň şäherlerinde bidüzgünçilikler bolýar. Welaýat ýolbaşçylarynyň birnäçesi öldürilýär. 1976-njy ýylda Fransiýa bilen diplomatik gatnaşyklar dikeldildi.
Nyu-Dehli
Nyu-Deli — Hindistannyň paýtagty.
Bagdat Pakty
BAGDAT PAKTY — 1955 ý-yň 24 few-ynda Bagdýatda Yragyň we Türkiýeniň (soňra Angliýa, Eýran we Pakis-tan goşulýar) arasynda baglaşylan agressiw harby şertnama. Munuň özi SENTO diýilýän agressiw harby bileleşigiň başlangyjy boldy.
Kabo-Werde
Kabo-Werde Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.
Cape Verde (Cabo Verde), (República de Cabo Verde), Atlantik ummanynda, Günbatar Afrikanyň kenaryndaky Cape Verde adalarynda ýerleşýän ýurt. 10 uly we 5 kiçi adany öz içine alýar. Meýdany 4033 müň km 2. Ilaty 405 müň adam (2001). Dolandyryş taýdan 14 etraba bölünýär (konselho). Paýtagty Praia şäheridir
Ärsary baba
Ärsary baba we Ärsarylar barada
Ärsary babanyň yazdyran "Muin al-murid" kitabynyñ ("Müritler üçin gollanma") ýurdumyza getiren alym Jepbar Gökleňowdyr, a ony bolsa häzirki türkmen ýazgymyza geçiren arapşynas Nazar Halymowdyr. Ol kitabyň esasy nusgasy Türkiyäniň Ankara muzeýinde saklanýar(dy?).
Ärsary baba hakynda esasy maglumatlary XVII asyrda ýaşap geçen Abulgazy hanyň "Şejerei terakime" kitabyna salgylanmak bolar. Abulgazy Bahadyr han ärsarylaryñ aňyrsyny salyrlara baglaýar, salyrlar bolsa Oguz hanyň Dag han atly oglundan gelýän agtygydyr. Dag handan gelýän Gara gazydan gelýarler.
Ärsarynyň Eýnel gazy, Zeýnel gazy, Mustapa gazy atly üç ogly Mamabike atly bir gyzy bolupdyr. we bir gyzy bolupdyr.
Eýnel gazydan Töre, Sokman, Laýna, we Çarşaññy atly agtyklary bolan.
Zeýnel gazydan hem Gara hemde Bekewül atly agtyklary bolan.
Mustapa gazydan hem Ulugdepe we Güneş atly agtyklary bolan.
Bu ýerde Çarşaññynyñ neberesi häzirki Çarşaññy etrabynda yaşaýarlar. Gara we Bekewüliñ neberesi hem häzirki Garabekewül etrabynda, Güneş we Ulugdepäniñ neberesi hem Owganystan döwletiniñ çäginde ýaşayar. Halk arasynda Ogurjyk alpa Göroglynyñ prototipi hem diýilýär.
Şeýdaýynyñ bir goşgusynda şeýle diýilýär:
" Körhan ogly Ugurjyk alp, Gyrdy türk ilin at salyp, Görogly oña at galyp, Paç alyp geçdi sag-soly"
Salyrlayn uly bir bölegi, Ogurjyk alpyñ yzyna düşüpdir we Yrak taraplaryna gidipdirler, emma ol taraplarda onuşmandan soñra, yzyna Balkan daglaryna gaýdyp gelipdir. emma bu yerde gaty uly ýitgiler hem çekipdir. Abulgazy han oz kitabynda Ogurjyk alpyñ ýazan bir goşgysyny mysal getiryar. Ol goşgyda onun ganlylar bilen uruşanlygy hem nygtalyar.
“Gaçyp Kanly handan kybla sürdüm, Gyr yol aşyp gelgen är öñünden döndüm..."
Sonra hem han oz kitabynda şeýle ýazýar: " Salyr ilinden Abulhanda Ärsary bay diýen biri bardy, ol Ürgençde Şyh Şeref Hoja (Şeref ed-din al-Horezmi, XIV asyr) diyip biri bardy. Onuñ ýanyna gidip ýalbardy, aýdanyny kyrk düý berdi, hem-de ýûz tutdy" arap dilindäki kitaplaryñ manysyna düşûnmek biz túrki halklara kyn düşýär. Eger biziñ üçin bir kitap buýursañyz" diýdi. Şondan soñra şyh birnäçe dini kitaplary terjime edip olary kitap görnüşinde ýygnap, oña "Muin al-murid" diyip at berdi. Ynha şondan soñra hem Ärsaryga baý adyny goş maga bashladylar. Ol kitap hijri ýylynyñ Remezan aýynda ýazylyp gutarylypdyr. Bu sene milady ýylyna geçeninde 1313-nji ýylyñ dekabr we 1314-nji ýylyñ ýanwar aýyna gabat gelyar. Şyh Şeref Hojanyñ mawzoleýi hązirki wagtda Köneürgençde ýerleşýär. Ärsary baba Üstýurtdan uzak bolmadyk ýerde, Tüwer diýen yerde, ýagny hazirki Tüwer obasynyñ golaýynda jaylanypdyr. Ol galmyklar bilen bolan uruşda ölýär, sebäp onuñ gyzy Mamabikä galmyklaryñ hökümdary aşyk bolup gyzyny isläp gelýär, emma ol gyzyny galmyklara bermeýär. Netijede uly çaknyşyk bolup, ärsarylar ýeñilyar we galmyklaryñ hökümdary Mamabikäni äkidýär. Çaknyşykda Ärsary baba wepat bolyar. Muña soñky wagtda onun mazarynda geçirilen gazuw agtaryş işleri doly güwä geçmäge esas döredýär. Sebäp onuñ kelle çanagyndan peýkamyñ yzyna duş gelýärler, diýmek bu hem onun ýara yzyndan ölenligini añladyar. Muny Abulgazy han jikme-jikligi bilen beyan edýär. " Şol döwürde Eyran şasy Horasana Koma beg diýp birini beripdi, sonra ol hem Abulhanda Ärsarynyñ Mama atly owadan gyzy bar didip eşidýär. Baý gyzyny bermeýär. Koma beg hem uly goşun bilen Abulhana Düker diýen guýynyñ ýanynda uly söweş boldar. Netijede baý ölýär we Koma beg Mamabikäni äkidýär. emma ondan hiç hili çagasy bolmansoñ, ony yzyna goýberýär we ýanyna hem iki maşgala gul hyzmatyna berýär. Mamabike hem ol iki maşgala guly azat edýur, emma olar hiç ýerik hem gitmän, ärsarylara goşulyp otyrýarlar, soñra olara "Alililer" diyen ady berýärler. ol hem hazirki wagtda hem Turkmenistanyn ahli welayatynda diyen yaly yashayarlar Rowayatlarda Alp ata ärsarynyñ, tekäniñ, ýomudyñ we sarygyñ atasy bolanmyş hem-de ony duşmanlar öldüripdir. Onuñ aryny almak hem ogly Sarynyñ paýyna düşýär. Şondan soñra ona "Ärsary" adyny beryaler. Emma başga-da rowyat bar. Salyr gazanyn uc ogly bolupdyr. Saryk, Sary, Janmammet. bir gun Salyr gazany dushmanlary oldurip gidipdirler. shonda Saryk we Sary birkemsiz yaraglanyalar. a Janmamet bolsa olara komek beriji yagny "Tekye" bolyar. shol at hem ona galypdyr we "teke" diyip ulanylyp bashlapdyr dowrun gecmegi bilen. XIV asyrda ärsarylar salyrlaryñ san taydan iñ köpligi hasap edilipdir. Tekeler, yomutlar, saryklar san taydan olardan gaty az ekeni. Sebap ärsarylara gapdaldan hem 25 uruga yakyn urug goshulypdyr, hemde olar hem ozlerini hakyky arsarylar hasaplapdyrlar. muna basga mysal hem bar muna mysal edip- urgencli, garagumly, gurama, gazak, ajam, garagoyunly, abdal, mangyt, wekil, kenan, we basgalar. sh wagtda arsarylar 600-dan gowrak şaha bolunyaler.
" Seýdi diýer, gaynap dashyp joş edip, Bir bäş gün gezeli konul hoş edip, Çärjew begin ýeñsek urup uşadyp, Zalym ähli tûkel gyrylsyn indi""
Edil kürtleri Eýran şasy nahili ulanan bolsa, olar hem diñe sehet yakalarynda galalarda yaşapdyrlar. Gündogardan hem Kerki begligi bolupdyr.
" Sakar ili bilen ärsary bolup, Biz gitdik sen galdyñ, Lebap hoş indi, Kimse aglap gitdi kimseler gulip, Kimse çekip dürli azap hoş indi"
Bu goşgy hem Seýitnazar Seydiniñ 9z watanyny taşlap, Balkana dosty Zeliliniñ (gan dogany) ýanyna göçüp giden mahaly ayda şygyry. ondan başga-da:
"Siziñ bu ömrüñiz tapyp kemaly, Bu döwletiñ hiç olmaýa zowaly, Ärsarynyñ daýym pikir hyýaly, Ýetişmekdir Maru-Şahu-Jahana.
Onuñ aldananlygyny bilip ýazan bir goşgysy hem bar ynha şeýleräk bolmaly:
" Ärsarynyñ ady ýitdi, Ger haýsy bir ýana gitdi, "Han" hezretiñ köñli bitdi, Biz weli, sandan aýryldyk"
Elbetde, ol wagtlar uruşdan ýaña her tarapa dagapdyrlar. Oña şahyryñ bu setirleri hem mysal bolup bilýar,
"Ärsary sakar birle bul yana garap imdi, Bolgan durur elbetde, ahwaly harp imdi, Sizden alarga lazym, bir belli jowap imdi, Ýa bolsa Mary abat, ya barsa Lebap imdi, Bir çäre kylyñ bizge biçäre bolup geldik."
Bu setirlerde ol Hywa hanyna towakga edýär, onuñ üçin hem bu goşgysynda özbek sözleri hem agdyklyk edýär. Şahyryñ başga hem aýdanlary bar, halka seslenip bilelikde Hywa hanyna, Buhara emirine garşy:
"Öñe-yza ýagşy salyñ garawul, Namardyñ janyna düşmesin dowul, Teke, salyr, saryk garabekewul, Bir oturyp bile turaly begler"
"Ýüz elli yyl watan diyip gezildi, Ekinler ekildi, ýaplar gazyldy, Nüñ iki yuz bir kem kykda yazyldy, Taryhyn etseniz hasap hoş indi"
Etniki düzümde aýdylanda bolsa, garyşyklyk bolupdyr. Sebäp rus döwründe gurulan täze kolhoz-sowhozlara yaşaýyş ilaty getirmek üçin, onun gaznajyny kän töläpdirler. Ynha şonuñ üçin hem Türkmenistanyñ her kûnjeginde göç bolupdyr. Yada “atkormy” diyip her etrapda diýen ýaly bar, ol ýerik hem şeyle ilatlar göçüp gelipdir, wagtyñ geçmegi bilen olar goñşy obalar bilen hem gyz alyşgy bolupdyr. Sebäp bu hem örän uly ähmiyete eýe bolup durýar. Bir wagtlar turkmenin agzyny alaranda hanlar-soltanlar olary diñe tire-taypa parazlygyñ üsti bilen ýeñip bilipdirler. Ol günler yzda galdy hem-de biz şu wagt Beýik we Garaşsyz, baky Bitarap Turkmenistan döwletiniñ saýasynda agzybir we jem bolup yaşamagymyz onuñ miwesidir.
Käbir ýerlerde aýdýarlar ki, Gaýgysyz Atabaýew eline ýarag alyp, Türkmenistanyñ giñelmegine, hem-de türkmen däl halklaryñ hem türkmen diýip kabul edilmegine goşant goşdy diýilip. Bu nä derejede dogrydyr, hiç bir ýazgy we delil ýok, emma onuñ türkmen halkyna eden zähmeti uludyr. Bolup biler, köp ýerler türkmen watanyna goşulandyr, emma giden yerler, yitirilen yerler hakynda hiç kim hem agzanok. Beýik türkmen taýpalarynyñ gelen yeri bolan, dörän ýeri bolan Maññyşlak hem gitdi, ýogsa şol ýeri häzirki türkmen taýpalarynyñ kemala gelen ýeridir. Geçen asyryñ başlarynda hem ol Maññyşlak uezdi bolup Türkmenistanyñ duzumine giryardi. Ýa-da beýik şahyr Magmymgulynyñ mazary, yaşan yerleri hem yat yurtda galdy. Her wagt watan diyip aglan şahyr, bitewi türkmen döwletini islän şahyr, heý-de pikir edenmidir, mazarym ýat yurtda galar diýe? Dogry ol ýeke dal, ol ýerde millionlarça türkmen ýaşayar, emma häzir hem olar başga döwlete bakna bolmagyna galýarlar.
“Tirerler gardaşdyr urug ýarydyr, Ykballar ters gelmez hakyñ nurudyr, Mertler ata çyksa soweş yarydyr. Ýow üstünden ýörär ýoly türkmeniñ”
“Ärsary sen, teke sen, ýomut, igdir, çowdury, nohurly, alilisi, garadaşly, owşarlysy, gerkezi, salyr, saryk, soltanýaz, ýazyrlysy ,gökleñi, jem bolupdyr seň üstüñde, beýik türkmen topragym”
International University for the Humanities and Development Atayev Dowletgeldi
Beýik Mogollar imperiýasy
1.	Beýik Mogollar imperiýasynyň döremegi.
2.	Beýik Mogollar döwletiniň syýasy gurluşy.
3.	Döwletiň ilkinji hökümdarlary.
Faýl:Babur.2.jpg Babyr Imperiýanyň ilkinji patyşasy
Zahyreddin Muhammet Babyr Merkezi Aziýada özbekler bilen bolan şowsuz söweşlerden soňra ilki Kabulda ornaşýar. 1526-njy ýylda ol Hindistana aralaşýar. Şol ýyl Deli soltanlygynyň Lodiler neberesinden bolan soňky patyşasy Ybraýym Lodiniň goşunlary bilen Panipat düzlüginde bolan söweşde Babyr üstün çykýar. Ýogsam, bu söweşde Ybraýymyň 100 müň, Babyryň bolsa 12 müň goşuny bardy. Şu söweşden soňra Babyr Hindistanda täze döwlet döretdi. Bu döwlet taryha Beýik Mogollar imperiýasy ady bilen girdi.
BABYR (241) – Hindistanyň esasy bölegini, Päkistany, Owganystanyň bir bölegini birleşdiren Beýik Mogollar imperiýasyny esaslandyryjy (hökümdarlyk ýyllary 1526-1530). Babyr 1483-nji ýylyň Baýdak aýynyň 14-ünde Omar Mürze Şeýhiñ maşgalasynda dogulýar. Onuň hakyky ady Zahyreddin Muhammet bolupdyr. Omar Mürze Şeýh Teýmiriler döwletiniñ Ferganadaky ýerli hökümdary bolupdyr. Babyryñ kakasy 1494-nji ýylda ýogalypdyr. Kakasynyñ eýeçilikleri Babyra miras düşüp, ol 11 ýaşynda Fergana welaýatynyñ hökümdary bolýar. Onuñ şahsyýet hökmünde aýratyn tiz kemala gelşine haýran galaýmaly. Eýýäm,  1497-nji ýylda 15 ýasynda wagty ol Samarkandy basyp alýar. XYI asyryñ başlaryndan başlap Şeýbany hanyñ ýolbaşçylygynda özbekler güýçlenýärler. Babyr häkimiýet ugrundaky göreşde özbeklerden ýeňlip, 1504-nji ýylda Owganystanyñ Kabul şäheriniñ töwereklerine gaçyp barýar. Soñra onuñ öz ýatlamalarynda ýazyşy ýaly, küştüñ şasy kimin, bir ýerde durmaýar. Babyr ýaşlykdan diñe ýeñşe, şöhrata öwrenişen adam bolandygy üçin bolsa gerek, hiç soñky ýeñlişi bilen ylalaşasy gelmeýär.Her zat edip Şeýbany handan ar alasy gelýär. Kabulda güýç toplaýär, özüne ýaran agtarýar. Sefewi türkmenleriniñ ilkinji hökümdary şa Ysmaýyl bilen gepleşikler geçirýär, ylalaşyk baglaşýar. Ylalaşyk boýunça şa Ysmaýyl Babyra Samarkandy täzeden eýelemäge ýardam bermelidi, Babyr welin tagta geçenden soñra ýurduny Sefewileriñ adyndan dolandyrmalydy. 1511-1512-nji ýyllarda Babyr Samarkanda garşy ýöriş guraýar. Samarkandyñ hökümdarlary Babyryñ goşun sürüp, dabara bilen gelýändigini eşidip, şaherden çykyp gaçýarlar. 1512 nji ýylda Babyr Samarkantda şa Ysmaýylyñ adyndan  ýurdy dolandyryp başlaýar. Özbekler Ubeýdulla hanyñ we Muhemmet Teýmur soltanyñ baştutanlygynda birleşip, Babyry Samarkantdan kowup çykarmagy başarýarlar. Babyr ýene-de Kabul töwereklerinde ornaşýar. Güýç toplap, Mawerennahrda häkimiýeti gaýtaryp almak niýeti bilen Hindistana ýöriş guraýar. Babyr 1526-njy ýylda Deli soltanynyñ goşunlaryny Panipat düzlüginde derbi-dagyn edip, Delini, soñra Agrany basyp alýar. Bihara çenli ýerleri öz içine alýan uly döwleti esaslandyrýar. Onuň döreden döwleti taryhda Beýik Mogollar imperiýasy ady bilen mälimdir. Babyr gelip çykyşy boýunça ata tarapy barlaslardan ene tarapy mongollardan bolandygy sebäpli onuň döreden imperiýasyna Mogollar imperiýasy diýlipdir. Babyr ylmyň, sungatyň, medeniýetiň ösmegine aýratyn üns beren hökümdardyr. Onuň özi hem şahyr bolupdyr. Ol «Babyrnama» atly üç bölümden ybarat bolan ýatlamalar kitabyny ýazýar. Bu kitap onuň maşgala durmuşyna, ýörişlerine, döwürdeşlerine, egindeşlerine, gören ülkeleriniň halklarynyñ däp-dessyrlaryna, sungatyna, tebigatyna, bagyşlanylyp, taryhy çeşme hökmünde  aýratyn ähmiýetlidir. Babyryň däbine eýerilip, onuñ nebereleri tarapyndan  «Humaýunnama», «Ekbernama» ýazylypdy. 1526-1529-njy ýyllaryñ dowamynda Hindistanda ýerli hökümdarlaryñ esasylarynyñ garşylygyny basyp ýatyryp, ömrüni söweşlerde geçiren, ajaýyp serkerde, şahandaz şahyr Babyr 1530-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 26-synda aradan çykýar.
Babyr Hindistanda uly döwletiň düýbüni tutsa-da, ýaşaýşyň ähli hözirlerini görüp ýaşasa-da, ol özüni bu ýurtda mydama gelmişek hasaplapdy. Ata watanyny ýatladýan edim-gylymlary, geýim-gejimleri, duz-tagamlary hemişe özüne ýaran edinipdir. Babyr nesilleriniň ýat ýurtda öz aslyny bilmekleri üçin «Babyrnama» atly ajaýyp ýatlama kitabyny ýazyp galdyrypdyr. Watanyny ýatladýandygy üçin hoşboý ysly reýhan güliüni Babyr özüniň iň ýakyn tebygy hemrasyna öwrüpdir. Babyr Hindistany eýelemek baradaky arzuwyna ýetse-de, bu jennet mekanyň hözirini görmek oňa uzak nesip etmedi. Ol 1530-njy ýylda 47 ýaşynda ýogaldy. Ony ilki Agrada jaýlasalar-da, soňra onuň gubury Kabula göçürilip getirildi. Onuň Kabuldaky aramgähiniň üstünde reýhan güli oturdyldy. Babyr entek ýogalmanka, özüniň mirasdüşeri diýip, ogly Humaэuny yglan edipdi. Emma, Humaýunda kakasynyňky ýaly batyrlyk-da, dilewarlyk-da, zehinlilik-de ýokdy. Hatda hökümdarlyk bagty hem oňa gezek gelende gülüp bakmandy. Oňa diňe bir raýatlary däl, hatda doganlary hem başarsa boýun egmejekdendi. Onuň hökümdarlyk başarnygy pesdi. Şonuň üçin oňa garşy Biharyň, Bengaliýanyň, Demirgazyk Agranyň ýerli hökümdarlary Şer Han Suruň ýolbaşçylygynda aýaga galdylar. Şer Han Humaýun bilen bolan iki söweşde üstün çykyp, ony Deliden çykaryp kowdy. Ol Şer Şa ady bilen ýurdy dolandyryp başlady1. Şeýlelikde, Humaýun 1540-1555-nji ýyllarda 15 ýyllap Hindistany dolandyrmakdan mahrum bolupdy. Owganystanda goşun toplap, Humaýun 1555-nji ýylda Delini täzeden eýelemegi başardy. Bu söweşe Baýram han Türkmen ýolbaşçylyk edipdi. Humaýun Delini gaýtadan eýeländen soň uzak ýaşaman, ogly Ekberi mirasdüşeri diýip yglan edip, 1556-njy ýylyň ýanwarynda dünýäden ötdi. Ekber 1542-nji ýylda Humaýun gaçgaklykda gezip ýören wagty doglupdy. Humaýun Baýram han Türkmeniň edermenligine we danalygyna göz ýetirip, ony ogly Ekbere terbiýeçi-atalyk edip belläpdi. Baýram han Türkmen Ekbere hem harby tälim, hem ylym-bilim beren mugallymydyr. Ekber tagta geçen wagty ol 14 ýaşyndaky ýetginjekdi. Ol kämilik ýaşyna ýetýänçä Mogollar döwletini Baýram han Türkmen dolandyrdy. Köplenç hökümdarlar barada köp ýazylyp, olaryň meşhurlygynda az hyzmatlar bitirmedik ýakyn kömekçileri barada köplenç unudylýar. Ýöne taryh Baýram han Türkmen babatda welin dymmandy. Hindistandaky Beýik Mogollar imperiýasy hakynda bolsa Baýram han Türkmensiz gürrüň etmek asla mümkin däl. Şol sebäpli bu şahsyýet hakynda birneme giňräk durmagy zerur hasaplaýarys. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy paýhasy bilen Garaşsyzlyk alanymyzdan soňra Baýram han Türkmen täzeden tirsegine galdyryldy. Baýram han Türkmeniň 2000-nji ýylda bellenilen 500 ýyllyk ýubileýi mynasybetli Hindistanda we Türkmenistanda iki halkyň taryhy buýsanjyna öwrülen Baýram han Türkmeniň syýasy we edebi mirasy babatda abyrsyz täze ylmy işler ýazyldy. Baýram han Türkmen 1497-nji ýylda (käbir maglumatlar boýunça 1507-nji ýylda) Badahşanda Seýfaly begiň maşgalasynda dünýä inýär. On alty ýaşyndan başlap ol Mogol patyşalaryna gulluk edip başlaýar.
Baýram han tizlikde özüniň batyrlygy, ökde serkerdelik ukyby, şahandaz şahyrlygy we mertligi bilen Humaýunyň iň ýakyn dostuna öwrüldi. Baýram han Türkmen gelip çykyşy boýunça garagoýunly taýpasynyň baharly kabylasyndandy. Onda-da hökümdarlar neslindendi. Onuň ata-babalary-da bidöwlet adamlar däldi. Kakasy Seýfaly beg-de, atasy Ýaraly beg-de, onuň atasy Allaşükür beg-de Garagoýunly türkmen döwletiniň (1410-1468 ýý.) hökümet gullugynda bolup, köşklerde hyzmat edipdirler. Dürli ýörişlere gatnaşyp, batyrlyk görkezipdirler. „Öň akan ýerden akarmyş aryk“ diýlişi ýaly, asylzada gelip çykyşly Baýram han edep-ekramy, bilim-terbiýäni hökümdarlaryň hyzmatynda bolar ýaly derejede görüpdi. Baýram han ergeneksiz eklenip, terbiýesiz saklanan kişilerden däldi.
Baýramyň ölümi mertlerçe boýun almagy onuň batyrlygyna öňdenem belet bolan Abulkasymy haýran galdyrypdyr. Ol beýle adamyň duşman jellatlarynyň eline elin berilmegini islemändir hem-de merdemsilik bilen: „Men Baýram han, bu meniň nökerim, ol maňa janpidalyk etmek üçin özüni Baýram han diýip tanatjak bolýar. Goýberiň, meniň nökerim gitsin, meni öldüriň“ diýýär. Şeýlelikde Abylkasym özüni Baýram hanyň ýerine gurban edip, ony bolsa ölümden halas edýär.
Mogol döwletiniň ikinji gezek Delide gaýtadan dikeldilmeginde beýik türkmen serkerdesi sözüň doly manysynda birinji derejeli rol oýnaýar. Humaýun ýogalandan soňra 1556-1560-njy ýyllarda Mogollar döwletini Ekberiň adyndan dolandyrýar. 1557-nji ýylda Baýram han Türkmen Babyryň agtygy Selime soltan begime öýlenip, hökümdar neberesi bilen garyndaşlyk açýar. Ýeri gelende ýatlasak, bu maşgala deň etmän, duş etmez diýenlerindendi. Selime soltanam şahyrady. Munşi Debi Praşadyň belleşi ýaly, bu aýal gaty akylly we zehinlidi. Ol öz şygyrlarynda gizlin lakam hem ulanýardy. Onuň şygyrlaryndan ýekeje mysal:
Wah, meslikden dilimden sypdyranmy duýmadym.
Filosofiýa
Filosofiýa ylmy öžüniň has ýokary klassiki formasyny Gadymy Gresiýada döredýär. Gadymy Gresiýanyň alymlarynyň ylmy işlerinde ilkinjileriň hatarynda “filosof” we “filosofiýa“ sözleri ulanylypdyr. Ylmy çeşmelere görä ilkinji bolup gadymy grek matematigi akyldar Pifagor (takmynan b. e. öň 580-500-nji ýyllarda) we Platon (b.e.öň 428-427-347) tarapyndan “filosof”sözi ulanylypdyr.
Filosofiýa sözi doly manysynda grek sözi bolup, “phileo”-“filio”-“söýgi”, “sofiýa”-paýhas diýen manylardan durýar we “paýhasa söýgi” diýmekligi aňladýar.
Paýhaslylyk mehaniki häsiýetde ylmy maglumatlary toplamak däldir, ol dünýä bir bütewilikde akyl ýetirmekden, şonuň ýaly-da onuň ýeke-täk başlangyjyna düşünmekden ybaratdyr.
Filosofiýa özüniň paýhasa hem-de hakykylyga bolan garaýşy bilen ilkinji bolup ylma ornaşyp başlaýar. Filosofiýada ilki-ilkiler umumy bilim tutuş dünýä we adam barada bolupdyr. Matematika, astronomiýa, mehanika, medisina, psihologiýa, taryh, etika, estetika we beýleki bilimler soň döräpdir.
Salgylanmalar
''Danagulyýew O., Ýusupowa S.A. Filosofiýa. Aşgabat – 2010ý.
Kompýuter barada düşünje
Kompýuterler barada düşünje
Öň belläp geçişimiz ýaly, "kompýuter” sözi türkmen dilinde “hasaplaýjy” diýmegi aňladýar. Kompýuter ilkibaşda döredilende diňe hasaplaýyş işleri üçin niýetlenen enjam bolupdyr. Kompýuterler arifmometrlerden we beýleki hasaplaýyş enjamlaryndan (hasap taýajyklaryndan, logarifm çyzgyjyndan we ş. m.) düýpli tapawutlan-ýarlar. Eger arifmometrler we beýleki hasaplaýyş enjamlary diňe käbir hasaplaýyş amallaryny (goşmak, aýyrmak, köpeltmek, bölmek we ş. m.) ýerine ýetirip bilýän bolsalar, kompýuterler adam tarapyndan düzülen maksatnamalar esasynda dürli maglumatlary ýygnamaga, saklamaga, gaýtadan işlemäge, ýaýratmaga ukyplydyr. Bulardan başgada kompýuterler başlangyç, aralyk we jemleýji maglumatlary ýatda saklap bilýärler. Soňra kompýuterleriň mümkinçilikleriniň giňelmegi bilen olar san görnüşinde berip bolýan islendik maglumatlary gaýtadan işlemäge ýaramly bolup başlaýarlar. Häzir kompýuterler kitaplary çapa taýýarlamakda, suratlary çekmekde, saz ýazmakda, kinofilmleri döretmekde, edaralarda we kärhanalarda işi dolandyrmakda we beýleki işlerde giňden peýdalanylýar. Kompýuterleriň stoluň üstünde goýulýan ýa-da göçme enjam hökmünde özbaşdak we ulgamda peýdalanyp bolýan görnüşleri giňden ýaýrandyr. Olary köplenç personal (şahsy) kompýuterler diýip atlandyrýarlar. Personal kompýuterleriň görnüşleri näçe köp bolsalar-da olaryň ählisine mahsus birnäçe umumy häsiýetler bar: olar söhbetdeşlik düzgüninde işlemäge ukyply, amatly, ölçegleri kiçi, agramlary bolsa ýeňil. Häzirki döwürde ABŞ-nyň IBM korporasiýasynyň döreden IBM PС (International Business Machines Personal Computer) personal kompýuterleri dünýäniň köp döwletlerinde giňden peýdalanylýar. IBM korporasiýasyndan başga-da şeýle kysymly kompýuterleri dünýäniň ýüzlerçe kompaniýalary öndürýärler. Biziň döwletimizde bar bolan kompýuterleriň aglabasy IBM PС kysymly kompýuterlerdir. IBM PС kompýuterleriň düzümine girýän, şeýle hem oňa çatylýan gurluşlar, olar üçin ýazylan maksatnamalar IBM PС kysymly beýleki kompýuterlere hem belli bir derejelerde ýaramlydyr.
Türkmen - Türk paýdarlar täjirçilik banky
Töleg ulgamyny kämilleşdirmek boýunça bankyň öňünde durýan wezipelerden ugur alyp, bankda häzirki wagtda dünýäde giňden ýaýran Viza we Mastercard ýaly halkara töleg kartlary boýunça hyzmatlary ýola goýmak boýunça işler alnyp barylýar.
Mundan başgada, müşderileriň tabşyryklary boýunça geçirilýän tölegleriň tizligini artyrmak we ygtybarlygyny has ýokarlandyrmak bilen baglanyşykly seljeriş işleri geçirilýär. Şolar bilen baglylykda, birinji derejeli daşary ýurt banklarynda habarlaşyk (aragatnaşyk) hasaplarynyň açylmagy we bankyň halkara SWIFT ulgamyna goşulmagy netijesinde, berilýän hyzmatlaryň has kämil bolmagy, ýerine ýetirilýän bank amallarynyň halkara standartlarynyň derejesine ýetirilmegine we müşderileriň hasaplaşyklarydyr tölegleriniň has çalt amala aşyrylmagy baradaky islegleriniň doly kanagatlandyrylmagy üpjün edilýär.
Ýurdumyzda telekeçiligiň ösmegine aýratyn üns berilýär. 2008-nji ýylyň 17-nji martyndaky Türkmenistanda hususy telekeçilik işini maliýeleşdirmegiň meseleleri hakynda  Türkmenistanyň Prezidentiniň Kararyna laýyklykda, hususy kärhanalaryň we telekeçileriň önümçiligini ösdürmek bilen bagly taslamalary üçin karz bermek işleri hem-de giňden ýaýbaňlandyrylýar. Ilatdan we kärhanalardan çekilen serişdeleriň möçberini artdyrmaklyga we çekilen serişdeleri karzlar we maýa goýumlar görnüşinde ulanmaklyga uly üns berip Türkmen-Türk paýdarlar täjirçilik banky goýumlar boýunça teklip edilýän göterimleriň özüne çekiji we amatly bolmagyny üpjün etmek üçin, çekilýän we ýerleşdirilýän serişdeler boýunça göterimleriň sazlaşykly bolmagyna ähmiýet berýär. Munuň bilen bir hatarda, goýumlaryň dürli görnüşleri işlenip düzülende we olar boýunça tölenjek göterimlerdir, goýumlaryň möhletleri kesgitlenende müşderileriň islegleri göz öňünde tutulýar.
Bank tarapyndan berilýän hyzmatlar baradaky maglumatlary özünde jemleýän neşir önümleriniň ilatyň arasynda ýaýradylmagy we bank baradaky makalalaruyň ýurdumyzyň döwürleýin metbugatynda çap edilmegi bilen bir hatarda, internet sahypany açylmagy netijesinde bankyň gysgaça taryhy, guramaçylyk düzümi, ýerine ýetirýän amallarydyr, hödürleýän hyzmatlary, bankyň durmuşynda bolup geçýän täzelikler baradaky maglumatlaryň halk köpçüligine çalt we yzygiderli ýeririlmegi üpjün edilýär.
Osmanlyspor
thumb|right|Ankaraspor Sport Topary Ankaraspor Sport Topary häzirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda bäsleşige dowam edýär.
Bagjyk üzme
BAGJYK ÜZME — köne toý däp-dessurlarynyň biri. Täze getirilen gelniň we öýlenen ýigidiň dogumlylygyny synamak üçnn ulanylýan degişme toý däbi. Bu däp boýunça ýoldaşlary öýlenen ýigidiň köýýaeginiň bagjygyny üzýärler. Gelin onuň bagjygyny dakyp   berýär.
Abbas III
ABBAS III (144) – Sefewi türkmenleriniň 11-nji we iň soňky şasydyr. Ol 1732-1736-njy ýyllarda resmi Eýranyň şasydyr. Resmi diýip nygtamagymyzyň sebäbi ol tagta geçen wagty sekizaýlyk çagady. Onuň şalyk etmeli döwründe iş ýüzünde Nedir şa ýurdy dolandyrdy. 1736-njy ýylda ony tagtdan aýryp, Nedir şa tagta geçdi.
Sefewi türkmenleriniň döwletiniň soňky döwürlerinde Eýran ýene-de gowşap başlady. XYIII asyryň birinji çärýegi Eýranyň taryhynda iň bir agyr döwürleriň biri boldy. Bir tarapdan owganlar, bir tarapdan ruslar, ýene bir tarapdan osman türkmen döwleti Eýranyň garaşsyzlygyna howp salýar. Şeýle kynçylykly döwürde türkmenleriň owşar taýpasyndan bolan Nedir şa kese ýerlileri ýrandan kowup çykaryp, ýurtda täze bir türkmen döwletini-owşar türkmen döwletini döredýär.
Türkmen eublefary
Türkmen eublefary Türkmenistanyň Gyzyl kitabyn a girizildi.
FK Pagtakor
FK Pagtakor häzirki wagtda Özbegistan Ýokary Ligasynda bäsleşige dowam edýär.
PFK Bunyodkor
PFK Bunyodkor  häzirki wagytda Özbegystan Ýokary Ligasynda bäsleşige dowam edyar.
Antalýaspor
Antalyaspor Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Teýlorizm
"Ylmy dolandyryş pelsepesi" diýlibem bilinýän Teýlorizm Frederik Teýloryň 1911-nji ýylda çap eden makalasyna esaslanýar. Teýlorizmiň düýp ýörelgeleri şulardyr:
Teýlorizmi tankytlanlar Teýlori "tölegi ýeke-täk ylhamlandyryjy çeşme" hökmünde görmegi sebäpli tankytlaýarlar.
Orta Gündogar
thumb|Orta Gündogaryň syýasy kartasy
Orta Gündogar (, مشرقی وسطٰی, الشرق الأوسط, Orta Şərq, המזרח התיכון, Rojhilata Navîn, Orta Doğu) — Günbatar Aziýa sebitiniň şertli atlandyrylyşy, ol Ýewropa bilen Päkistanyň aralygynda ýerleşýär; kämahal, hususan-da iňlis we amerikan literaturasynda, Ýakyn Gündogar terminine derek çalşyrylyp ulanylýar.
Ekşi sözlük
1999-njy ýylda Sedat Kapanogly tarapyndan döredilen saýt. Bu saýtdan esasan hem günlük habarlary okap bolýar. Başlangyçda şägirt soňra bolsa ýazyjy bolunýar.
John de Lancie
thumb|John de Lancie 2019-nji ýylda John Sherwood de Lancie, Jr. (1948) Amerikally aktýor.
Demirgazyk Amerika
thumb|300px|Dünýa kartasynda Demirgazyk Amerika
Sardoba etraby
Sydarya etraby - Özbegistanyň Syrdarya welaýatynde ýerleşýän etrap.
Demirgazyk Amerika
Demirgazyk Amerika (North America, Amérique du Nord, América del Norte, Norteamérica, Ixachitlān Mictlāmpa) — Ýer planetasynyň 6 sany materiginiň biri, ol Ýeriň Günbatar ýarymşarynyň demirgazygynda ýerleşýär.
Demirgazyk Amerikanyň meýdany adasyz — 20,36 mln. km², adalar bilen — 24,25 mln. km². Demirgazyk Amerikanyň adalaryna Grenlandiýa (2,176 mln. km²), Kanada Arktiki arhipelagy, West-Hindistan, Aleut adalary we beýlekiler degişlidir.
GRE
GRE( doly iñlisçe ady:Graduate Record Examinations)ABŞ-de we Dünÿäde unwersitedi gutaran talyplaryñ bilim derejelerini kesgitleÿän synagdyr(egzamyn). Egzamyndan alynan bal bilen ABŞ-niñ we Dünÿäniñ köp yerindäki uniwersitedleriñ aspirantura yada doktorontura programmalaryna kabul alynyp bilinÿändir. Egzamyn birinji gezek 1949-njy ÿylda ETS tarapyndan başladylÿar we egzamynda jemi 6 aÿry bölüm bardyr. Egzamynyñ magsady talyplaryñ iñlisçe sözlü bilimini, matematika bilimini, iñliçe düzme ÿazma bilimini( 2 aÿry düzme bardyr) we eksperimental bilimini barlamakdyr. Egzamynda 6 bölüm bardyr. 1.Bölümde iñlis dilinde analitika düzme yazmak(analytical writing section) bardyr. Mundan soñky bölümler bolsa 2 sany iñlisçe sözlü bölüm(verbal reasoning sections), 2 sany matematika synagy bölümi( quantitative reasoning sections) we talybyñ islegine görä eksperimental(experimental ) yada gözleg we barlag(research section) bölümlerinde birini çözmelidir. GRE egzamyny jemi 3 sagat 45 minut dowam edÿär we 185-195$ dollar arasynda(egzamyn bahasy käbir ÿurtlarda üÿtgeÿär) egzamyna girmek üçin pul tölemelidir. http://www.ets.org/gre
Bagirow Ruben Hristoforowiç
Ruben Hristoforowiç Bagirow (1908-1978) — Sowet Soýuzynyň Gahrymany, leýtenant. Ol Gyzylarbat ş-inde dogulýar. B. ýediýyllyk mekdebi gutaryp, alyjylar jemgyetnnde işleýär. 1930 ý-da harby gulluga çagy-rylýar. Ol harby gullukdan gelip, glawdortransda, kom-munal ýaşaýyş jaý gurl-y işgärleri soýuzynyň resp. komitetinde dürli ýolb. işlerde işleýär. B. 1943 ý-da goşun gullugyna çagyrylýar. Ol Aşgabatdaky harby uçilişäni gutarandan soň, 1944 ý-yň martynda fronta gidýär. Söweşde wzwod komandiri we rota partorgy hök-münde agitatorlyk, guramaçylyk ukybyny görkezýär. B. wzwody b-n 1944 ý-yň iýulynda Bug derýasynyň ustundäki ähmietli d. ýol köprüsini duşmanyň elinden alýar we iemessleriň 1 rota golaý adam güýjüni, 6 minomýotyny, 1 topuny ýok edip, sowet tanklarynyň we artilleriýasy-nyň köprüden bökdençsiz geçmegine ýol açýar. 1944 ý-yň awg-ynda Kapşewinssa ilatly punkty ugrundaky söweş-de duşmanyň güýçli garşyliklaýş hüjümleriniň 9-yny yzyna serpikdirýär. Şol söweşde B-yň bir özi duşmanyň 1 bronetransportýoryiy, azwoduň beýleki es-gerleri b-n birlikde nemess soldatynyň we ofisseriniň 60-syny ek edýär. SSSR Nkary Sowetinnň Prezidnumy-nyň 1944 ý-yň 23 sent-yndaky Ukazy b-n B-a Sowet Soýuzynyň Gahrymany dien at dakylýar. Ol «Gyzyl Ýyldyz» ordeni bilen sylaglanýar.
Jonny Dep
thumb|Dep 2011-nji ýylda
Hakyky ady: Jon Kristofor Dep II (John Christopher Depp)
Doguldy: 09.06.1963 (58 ýaş)
Ýurdy: ABŞ. Owensboro. Kentuky.
Meşhur wagty: 1984.
Aýal(lar)y: Lori Anne Allison (1983-1986),
Amber Heard (2015-nji ýyldan bäri onuň bilen.
Gatnaşyk edýänleri: Şerylin Fen(1985-1989)
Kate Moss (1994-1998)
Çagalary: Lilly Rose Melody (d. 27.05.1999)
Jek (Jack) 09.04.2002.
Şahsy durmuşy
Jon Kristofor Dep 1963-nji ýylyň 9-njy iýunynda Amerika Owensborrodo doguldy. Ejesiniň 12 ýaşynda alyp beren gitarasy bilen rok sazandasy bolup ýetişýär. 15 ýaşynda bolsa rok sazandasy bolmak isläp okuwyny taşlady. Şol ýyl ejesi kakasy bilen aýrylyşýar. Bu ýagdaý ýigit çykyp gelýän Jonna gaty erbet degýär. Jonny The Kids atly sazanda toparyna goşulýar. Toparyň başlygy we wokalist gyz dosty Lori Anne Allison bilen 1983-nji ýylyň 24-nji dekabrynda durmuş gurdy. «Six Gun Method» atly topar Jonny Depiň öýlenendigi üçin käbir meseleleriň dörändigi üçin studiýadan daşlaşdylar. Los Anjelesde aýalynyň kömegi bilen Nikolas Çage bilen tanyşdy we ilkinji filmi 1984-nji ýylda sahnalaşdyrdy. 1986-njy ýylyň 7-nji martynda Lori Anne Allisondan aýrylyşdy[1]. Birinjisinden aýrylyşyp Kate Moss we Winona Ryder ýaly meşhurlara eýe boldy. Söýgülsi Winona Ryderiň adyny goluna Winona Forever diýip ýazdyrýar. Soňra ony ýazan adam ölensoň «Wino bakydyr» diýip üýtgetdiripdir. The Kids dagan bolsalarda, häzirem.olar birlikde çalýarlar. Muny hem meşhurlykdan düşmejek bolup çalýarlar. 1998-nji ýylda Wanessa Paradise öýlenýär we 2012-nji ýylda aýrylyşýar. Jonny Dep «Halk duşmanlary» atly filmini reklama etmek üçin Angliýa baranynda «Karib deňziniň garakçylary» atly bölümli kinofilmde Jek Sparowyň (Jack Sparro-Jek Worobeý hem diýilýär) egin eşiklerini geýip Londondaky Great Ormond Street hassanasynda işleýänleriň we hassa çagalaryň hal-ahwalyny sorap, olar bilen ýakyndan gyzyklandy. Jonny Dep böwrek keselinden ejir çekýän gyzy Lily Rose Melodynyny şol hassahanada gutulandygy üçin şol Great Ormond Street hassahanasyna 1 milýon Ýewro peşgeş berdi. Jonny Dep People ýygnagy tarapyndan 2003-2009-njy ýyllarda özüne çekiji adam diýilip at berildi. 2007-nji ýylda bolsa EW sahypasynyň gurnalan Golliwud sahnasynda iň owadan 50 adamlaryň arasynda öz ornuny aldy[2].
Kinofilmleri
1984 Elm Esgeriniñ Garabasmasy
1985 Private Resort
1990 Cry-Baby
1990 Gaýçy elli adam
1991 Freddy's Dead: The Final Nightmare
1993 Benny & Joon,
1993 Arizona Dream
1994 Ed Wood
1995 Don Juan DeMarco