İkinji_Jahan_Urşy
SSSR-iň basybalyjylykly harby hereketleri. SSSR sowet-german gizlin ylalaşygy boýunça hereket edip, Estoniýa, Latwiýa we Litwa ýaly ýurtlarda zorluk bilen öz goşunyny ýerleşdirdi. 1939-njy ýylyň 5-nji Garaşsyzlyk aýynda Finlýandiýadan häzirki Sankt-Peterburgyň golaýyndan geçýän döwlet serhedini birnäçe kilometr yza çekmegi talap etdi. SSSR-iň bahanasy-da fin serhediniň Sank-Peterburga gaty golaý(32 km) ýerleşýänligidi. Finlýandiýa SSSR-iň talabyny kanagatlandyrmady. Ol SSSR-iň serhet ýaka sebitlerinde harby tälim okuwlaryny geçirip, SSSR-e garşy urşa taýýarlyga başlady. 1939-njy ýylyň 30-njy Sanjar aýynda SSSR Finlýandiýa garşy urşa başlady. Finler watanyny gahrymanlarça goradylar. Finlýandiýany Beýik Britaniýe hem Fransiýa goldady. Hat-da olar SSSR-e garşy urşa başlamagy hem ara alyp maslahatlaşdylar. SSSR basybalyjy hökmünde Milletler ligasyndan çykaryldy. SSSR-iň halkara abraýy peseldi.Bütin dünýäniň kommunistleri SSSR-iň uruşparazlygyny düşündirmäge söz tapman kyn güne galdylar. Sowet harby ýolbaşçylarynyň pikiriçe fin urşy 2-3 hepde dowam etmelidi. Emma uruş 105 gün dowam etdi. Deňeşdirme üçin ýekeje mysala ýüzleneliň: Germaniýa Günbatar we merkezi Ýewropa ýurtlaryny basyp alanda jemi kyrk ýarym müň esgerini ýitirdi. 1940-nji ýylyň 12-nji Nowruz aýynda sowet-fin şertnamasy baglaşyldy. Finlýandiýanyň birnäçe ýerleri SSSR tarapyndan eýelenildi. Emma Finlýandiýa doly basylyp alynmady. Ol özbaşdak döwlet hökmünde ýaşady. Ýöne fin urşy sowet-fin dostlugyny gowşatdy we Finlýandiýanyň Germaniýa bilen ýakynlaşmagyna sebäp boldy. Sowet-german ylalaşyklaryna bil baglap, SSSR Latwiýa, Litwa, Estoniýa döwletlerine zor salyp başlady. Pribaltika ýurtlaryndaky Sowet goşun bölümleriniň sany artdyryldy. Gyzyl Goşunyň girizilmegi we SSSR-iň zor salmagy bilen Pribaltika döwletleriniň baştutanlary häkimiýetden çetleşdirildi. Bu ýurtlarda häkimiýet başyna kommunistler getirildi. Bu wakalara “rewolýusiýa”diýip atlandyryp, bir aýdan soňra -1940 –nji ýylyň gorkut Alp-Arslan aýlarynda olar SSSR-iň düzümine “meýletin”girdiler. Emma iş ýüzünde SSSR ol ýurtlary basyp alypdy. Garşylyk görkezen pribaltikaly watançylar rehimsizlik bilen jezalandyrylypdy. 1940-nji ýylyň 26-njy Oguz aýynda SSSR Rumyniýa hökümetinden Bessarabiýanyň we Demirgazyk Bukowinanyň gürrüňsiz berilmegini talap etdi. Rumyniýa SSSR-den gorkup, talaby ýerine ýetirdi. Iki günden soňra Sowet Gyzyl Goşuny Bessarabiýa we Demirgazyk Bukowina girizilýär. Ol ýerlerde sowet häkimiýeti döredilýär. Ol ýerde Moldawiýa Sowet Sosialistik Respublikasynyň döredilendigi (MSSR) jar edilýär. MSSR 1940-njy ýylyň 2-nji Alp-Arslan aýynda SSSR-iň düzümine girizilýär. SSSR Germaniýa bilen gizlin ylalaşyklarda ozone berlen Gündogar Ýewropa ýerlerini basyp almagyny tamamlaýar. Günbatardaky harby hereketler. Polşany basyp alandan soňra Germaniýa 1940-njy ýylyň ýazynda Günbatarda uruş hereketlerine başlady. Ilki ol Daniýa we Norwegiýa garşy uruş alyp bardy. Daniýanyň karoly öz goşunlaryna garşylyk görkezmezlik barada buýruk berip, dessine boýun egdi. Norwegiýada german goşunlary güýçli garşylyga duçar bolandygyna garamazdan 50 günüň dowamynda ol basylyp alyndy. Beýik Britaniýa we Fransiýanyň Norwegiýa ýollan goşun bölümi-de derbi-dagyn edildi. 1940-nji ýylyň 10-njy Magtymguly aýynda Gollandiýa, Belgiýa, Fransiýa, garşy Germaniýa urşa başlady. Beýik Britaniýanyň hökümetiniň ýolbaşçysy N.Çemberlen basybalyjyny “köşeşdirmek” syýasatynyň gutarnykly puja çykandygyna göz ýetirip, wezipesinden boşadylmagyny haýyş etdi. U.Çerçelliň ýolbaşçylygynda taze hökümet düzüldi. Onuň hökümeti Germaniýa garşy urşa taýýarlanyşygy güýçlendirdi.