cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zekat
Aksiýanyň we tahwiliň (konwersiýanyň) zekaty
1. Eger aksiýalar we tahwiller bilen biržada alyp-satmak arkaly söwda harydy ýaly gazanç edilýän bolsa, söwda harydy ýaly zekaty bardyr. Ýöne aksiýalar we tahwiller diňe gazanç etmek üçin maýa goýum niýeti bilen saklanýan bolsa, ekerançylyk we miwe önümlerine deňeşdirilip, fabrikalaryň we binalaryň zekaty ýaly arassa peýdanyň 10% mukdarynda zekat berilýär.
2. Aksiýalar we tahwiller isle söwda, isle eklenç maksady bilen alynsyn, nisap mukdaryna ýetýän bolsa, 2,5% zekaty berilmeli. Çünki bular ekin meýdanynyň hasylyna däl-de, kagyz pullara meňzeşdir.
Ýusuf Kardawi aksiýalary iki görnüşe bölýär: eger şereket eksport-import firmasy ýaly, diňe söwda maksatly bolsa, onuň aksiýalary bazar nyrhynyň we girdejileriniň jeminden 2,5% zekaty berilýär. Ýöne şereket nebit, nah mata, metallurgiýa ýaly hem söwda, hem-de senagat firmasy bolsa, onda aksiýalaryň arassa peýdasyndan 10% zekat berilmelidir.
Magdan, hazyna we deňiz önümleriniň zekaty
Pygamberimiziň hadyslarynda we sahabalaryň durmuşynda ýer astyndaky hazyna we magdanlaryň zekatynyň berlendigi barada dürli rowaýat we maglumatlar bar. Fykyh ylmynda «rikaz» sözi: magdanlary, beýleki ýerasty baýlyklary we ýeriň aşagynda gömlen hazynlary öz içine alýar.
Magdanlaryň zekaty
Otda eredilip, galypa guýulýan altyn, kümüş, mis, demir, gurşun, galaýy ýaly magdanlaryň zekaty nisap mukdaryna ýetende bäşden birine deňdir. Otda eremeýän, şekil almaýan hek, almaz, ýakut, pöwrize, duz ýaly jisimlerden şeýle hem suwuk görnüşdäki nebit, gaz, suw ýaly magdanlardan hanefi mezhebinde zekat berilmesiz hasaplanýar. Ýöne beýleki mezheplerde bularyň hem zekaty berilmelidir. Häzirki özgerýän şertlerde – bu magdanlaryň çykarylyp, işlenilip, satylýan döwründe, magdan işletmek söwda ulgamyna öwrülipdir. Onda-da ençeme işçi, inžener işledilýär, stanoklar ulanylýan göwrümine görä peýda getirýän ulgamdyr. Şol sebäpli, häzirki zaman alymlarynyň pikiriçe, magdanyň gaýtadan işlenilmeginde harçlanýan zähmet we harajatlar hasaba alnyp, eger köp zähmet we çykdajy edilip öndürilýän bolsa, söwda harydy ýaly 2,5%, az zähmet we harajat talap edýän bolsa, 20% zekat berilmelidir. Magdanlardan zekat bermek üçin nisap we bir ýyl geçmek şerti ýokdur.
Deňiz önümleriniň zekaty
Merjen ýaly deňizden çykarylýan gymmat bahaly daşlardan Ymam Ebu Ýusufa görä 20% zekat berilýär. Ýöne dört mezhep ymamy bu önümlere zekatyň düşmeýändigi meselesinde ittifak edipdirler. Emma häzirki döwürde deňizden çykarylýan balyk, hünji, merjen ýaly gymmatlyklaryň söwdasy edilýär. Magdanlar babatda belleýşimiz ýaly, häzirki döwürde deňizden öndürilýän bu önümler peýda getirýän ulgama öwrülipdir. Şonuň üçin deňiz önümlerinden mezhep ymamlarymyzyň ittifak edişleri ýaly 20% mukdarda zekat alynmasa-da, bular söwda harytlarynyň zekatynda bolşy ýaly nisap we bir ýyl geçmek şerti göz öňünde tutulyp, 2,5% zekaty berilmelidir.
Hazynalaryň zekaty
Hazynalaryň üç görnüşi bardyr.
1. Yslam nyşany bolan hazynalar. Bulary tapan garyp bolsa, özüne alyp, baý bolsa döwlete bermeli ýa-da garyplara paýlamalydyr.
2. Musulman däl kişileriň gömen hazynalary. Bular tapylanda bäşde biri döwlete tabşyrylýar. Galany ýeriň eýesiniňki, eýesi ýok bolsa, tapanyňkydyr.
3. Şübheli hazynalar. Bular çen bilen yslam nyşany bolan hazyna, ýa-da musulman dällere degişli hazyna ýaly hasap edilýär.
Zekaty berilmeýän mallar
1. «Hawaýiji aslyýe» diýlip atlandyrylýan asly zerurlyk bolan mallardan zekat berilmeýär. Olar: maşgalanyň iýjek-içjegi, egin-eşigi, ýaşaýyş jaýy, öý goşlary, bergisini üzjek mal baýlygy, hünärine degişli iş stanoklary, münülýän we goşulýan haýwanlar (häzirki döwürde awtomobil, ýük maşyny, traktor), ylym öwrenmek niýeti bilen alnan kitaplar, şeýle hem zekat berjegiň seretmäge jogapkär bolan maşgala agzalarynyň zerurlyklarydyr.
Söwda niýet edilmedik, zerurlykdan artyk öý goşlaryndan, azykdan, egin-eşiklerden hem zekat berilmeýär. Altyn we kümüşden başga platina, brilliant we ş.m. zynat üçin ulanylýan gymmat baha zatlardan hem zekat berilmeýär.
Ýöne şeýle mallar asly zerurlykdan artyk bolup, olaryň gymmaty nisap mukdaryna ýetýän bolsa eýesi baý hasaplanýar. Ol bulardan zekat bermese-de, oňa fitre bermek we gurban kesmek wajyp bolýar. Şeýle hem onuň zekat we sadaka almagy jaýyz däldir.
2. Bergini üzmek üçin saklanýan puldan we maldan zekat berilmeýär. Bergidar bergisini üzenden soň, yzynda galýan maly nisap mukdaryna ýetmeýän bolsa, zekat bermeli däldir.
3. Diňe kireýine berýän jaýyňdan, dükanyňdan we ş.m. girdeji getirýän guraldyr enjamlardan we ulag serişdelerinden zekat berilmeýär. Ýöne bularyň girdejisi asly zerurlyklara harçlanandan soň, galany nisap mukdaryna ýetýän bolsa zekaty berilmelidir.
4. Talaňçylyk, ogurlyk, humar ýaly haram ýollar bilen gazanylan baýlykdan zekat berilmeýär. Eger haram malyň hak eýesi bar bolsa, yzyna gaýtarylmalydyr, ýok bolsa garyplara paýlanmalydyr. Ýöne haram mal halal mala gatyşyp, haýsynyň haram ýa-da halaldygy saýgarylmasa, onda ähli maldan zekat berilmelidir.
Zekatyň berilmeli ýerleri
Zekatyň nirelere berilmelidigi barasynda Tewbe suresiniň 60-njy aýatynda şeýle buýrulýar: «Sadakalar (zekat) Allahdan gelen farz hökmünde pakyr-pukaralara, misginlere, zekat ýygnaýjylara, köňüllerini yslama ysnyşdyrmak islenilenlere berler. Gullar, bergidarlar, Allahyň ýolunda jihad edenler we sapara çykyp, ýolda galanlar üçin sarp ediler. Allah alim we hakimdir».
Pakyr-pukaralar we misginler
Pakyr-pukaranyň we misginiň şol bir adamdygyny aýdýanlaryň bolşy ýaly, bularyň biri-birinden tapawutlydygyny belleýänler hem bolupdyr. Alymlaryň käbiri pakyr-pukara has ýoksuldyr diýse, käbiri misgin has ýoksuldyr diýýär. Ýöne dürli garaýyşdaky alymlaryň pikirdeş ýerleri şulardyr:
a) Maly we gazanjy bolmadyk,
b) Maly we gazanjy bolsa-da, maşgalasyny ekläp bilmeýän,
ç) Gazanjy eklenjiniň ýarysyna ýetýän kişiler.
Zekat – pakyr-pukaralaryň we misginleriň eklenji, saglygyny bejertmek, öýlenmek we bilim-terbiýe çykdajylary üçin harçlanyp bilner.
Zekat ýygnaýjylar
Bu zekatyň ýygnalmagy we paýlanylmagy döwlet tarapyndan amal edilýän döwürde ýörgünlidir. Şol wagt zekat ýygnaýjylara belli mukdarda zekat malyndan aýlyk haky berilýär.
'''Müellefeýi kulub – kalplary yslama ysnyşdyrmak islenilenler diýmekdir. ==== Müellefeýi kulub Pygamberimiziň amal edişine görä, şu görnüşlere bölünip biler:
a) Özüniň ýa-da tire-taýpasynyň beriljek zatlar arkaly musulman bolmagy umyt edilýänler,
b) Yslama we musulmanlara getirip biljek zyýanlarynyň öňüni alyp bolar diýlip tama edilenler,
d) Heniz musulman bolmadyk, ýöne onuň musulman bolmagy bilen özi ýalylary yzyna düşürip musulman edip biljek ýolbaşçy derejesindäki ygtybarly kişiler.
Käbir fykhy mezheplere görä, Pygamberimiziň dünýeden ötmeginden soň, müellefeýi kuluba zekat berilmeýär. Çünki mundan beýläk yslam azizdir, ýagny kuwwatlydyr. Şeýle edilmegine zerurlyk ýokdur. Käbir alymlara görä bolsa, bu hökümi aradan aýyrjak bir delil bolmasa, dürli döwür we ýerlerde muňa zerurlyk bolup biler. Ýusuf Kardawi bu mesele barada şeýle aýdýar: «Häzirki döwürde halkara gatnaşyklarynda, musulmanlaryň bähbidi üçin, musulman däl ýurtlarda yslamy ýaýratmak maksady bilen iş alyp barýan şahslardyr we guramalara, yslamy goramaklary üçin käbir güýçli žurnalistdir ýazyjylara, yslama garşy ýöredilýän akymlara garşy göreşmekleri hem özlerini goramaklary üçin, aýratyn hem täze musulman bolan şahslara we jemgyýetlere zekatdan harçlamak bolar». Ýusuf Kardawi ýaly birnäçe döwürdeş alymlaryň pikirlerine görä, missionerlik etmek bilen gaýry dini guramalaryň uly harajatlar çykaryp, öz dinlerini ýaýratmaga, şeýle hem musulmanlaryň arasynda wagyz edip, kä zor salyp, kämahal bolsa maddy kömekler arkaly musulmanlary yslamdan uzaklaşdyrmaga çalşylýan şu döwürde zekat fondunyň döredilip işledilmegi zekatyň şu zeýilli işler üçin farz edilmegi has laýykdyr.
Mundan öňki agzan dört synpymyz zekatdan berlen mallary isleýişleri ýaly harçlap biler. Ýöne mundan soňky dört synp bolsa, zekat almaga hukuk alan wagtyndan başlap ony harç edip başlamaga mümkinçilik gazanýarlar. Bu meseläni aýaty terjime edenimizde nygtapdyk.
Gullar
Yslamyň gulçulygy aradan aýyrmak üçin peýdalanan ýollaryndan biri hem zekat mallaryndan gullary azat etmek üçin bir paý aýyrmagydyr.
Bergidarlar
1. Öz zerurlygy üçin bergä batan: azyk, egin-eşik, saglygyny bejertmek, öýlenmek, öýlendirmek, öý goşy we ş.m. sebäplerden, ýa-da sil, ýangyn, ýer titremesi ýaly tebigy apatlara uçrap bergä batan kişidir. Bulara zekatdan kömek berilýär. Ýöne bergidaryň bergisi içgi, humar, zyna we ş.m. haram keýpler sebäpli bolmaly däldir.
2. Başga biri ýa-da döwlet we halk bähbidi üçin bergä batan. Mal ýa-da gan dawasy sebäpli araçy bolup, ýa-da mekdep, mesjit, keselhana ýaly il bähbitli jaýlary gurmak üçin bergä batan kişidir.
Fi sebilillah – Allahyň ýolundakylar
«Fi sebilillah» sözünden mezhep ymamlary hem-de häzirki döwrüň din alymlary iki many çykarypdyr: Birinji manysy – Allaha ýakynlaşmak maksady bilen her bir haýyr işde işleýän.
Ikinji manysy – yslamy ýaýratmak üçin göreş alyp barýan. Gadymy döwürde bu göreş esasan söweş görnüşinde bolupdyr. Şonuň üçin söweşen esgerleriň, meýletin gazylaryň at, ýarag ýaly ähli zerurlyklary zekatyň hasabyna üpjün edilipdir.
Öňki döwre garanda, häzirki döwrüň şertleri başgadyr. Şonuň üçin häzirki döwür yslam alymlary «fi sebilillah» sözüne musulmanlaryň peýdasyna bolan her dürli işleri we hereketleri degişli edip, oňa giň many berýärler. Şunlukda, yslamyň ýaýramagy üçin işleýänlere, onuň garşysyna edilýän hüjümlere galkan bolup döş gerýän ýa-da döş germäge taýyn şahslara, okuwçydyr talyplara azyk, egin-eşik, şahsy çykdajylary üçin berilýän kömekler zekatdan üpjün edilip bilner. Çünki şu döwrüň üýtgeýän şertlerine laýyklykda, yslamy ýaýratmak we howpsuzlyk üçin edilýän her dürli hyzmatlar öňki döwrüň jihadyna deňdir.
Ibnüssebil – ýolagçylar
Ýolagçy – ryzk, ylym, jihad ýaly, yslamyň höweslendirýän meşrug sebäpleri bilen sapara çykyp, öz iline dolanyp gidip bilmejek derejede mätäçlige uçran kişidir. Bu kişi ilinde gaty baý hem bolsa, oňa zekat düşýär. Ýöne onuň üçin ýoluň zerurlygyna ýeterlik karz almagy, zekat alandan has gowudyr. Şeýle ýolagça iline baryp ýetýänçä zerur boljak ähli çykdajylaryna ýeterlik mukdarda zekat berlip bilner.
Zekat almagy jaýyz däller
Zekat şahs we jemgyýet durmuşynda ençeme maksatlary amal etmek üçin farz edilendir. Şol sebäpli, bu maksatlara hyzmat etmejek ýerlere ýa-da şahslara zekat berilmeýär. Bular:
Baýlar
Baýlaryň eklenjindäki maşgala agzalary hem baý saýylýar we olara zekat düşmeýär.
Güýç-kuwwatyny ýitirmedik, işläp gazanyp biljekler
Bu kişiler zekat alyp bilmez. Ýöne güýç-kuwwaty ýerinde bolup, işlemäge mümkinçilik tapmadyk, nisap mukdary mala-da eýe bolmadyk kişiler zekat alyp bilýärler.
Garyndaşlar
Bu meseläniň üstünde has giňişleýin durup geçeliň.
a) Usul-furug – kişiniň ene-atasy, ýa-da perzendi we agtyklary diýmekdir. Bu şahslaryň eklenji boýnunda borç bolany üçin, kişi olara zekat berip bilmeýär. Şafygy mezhebinde diňe borjuny ödemek maksady bilen usul-furug biri-birine zekat berip bilýär.
b) Ýanýoldaş. Är aýalyna zekat berip bilmeýär. Ýöne baý aýal garyp ärine (Ymam Ebu Ýusuf, Ymam Muhammet we beýleki mezhep ymamlaryna görä) berip bilýär.
ç) Beýleki garyndaşlar. Dogan, aga, daýy, daýza ýaly garyndaşlara hanefi we hanbeli mezhebine görä zekat bermek jaýyzdyr. Şeýle hem ynsan bu garyndaşlaryna zekat bermek bilen diňe farzyny ödemän, olara ýagşylyk etmek sogabyny hem gazanýar. Giýew, gaýyn ata, gaýyn ene biri-birine zekat berip bilýär.
Pygamberimiziň ýakynlary
Pygamberimize we Onuň maşgala agzalaryna, garyndaşlaryna zekat we sadaka düşmeýär. Hanefi we hanbeli mezheplerine görä, özlerine sadaka we zekat almak jaýyz bolmadyk Haşim ogullary şulardyr: Hezreti Aly bilen onuň doganlary Akil we Jaferiň neslinden gelenler, hezreti Abbas bilen Haris b. Abdulmuttalibiň nesilleri. Ymamy Agzam, Mäliki we Şafygy mezhebiniň käbir alymlaryna görä, döwlet býujetinden özlerine aýrylan paýdan mahrum edilen wagty Haşim ogullaryna zekat almak jaýyzdyr. Munuň sebäbi, olary kyn, mätäç ýagdaýa salmazlyk üçindir. Käbir alymlara görä bolsa, Haşim ogullaryna nafile sadakalar halaldyr.
Zekatyň berilmeli wagty we usuly
Zekaty berýän adamyň hut özüniň gowşurmagy hökman däldir. Ol birini wekil edinip bilýär.
Zekat berlende niýet şertdir. Çünki bu bir ybadatdyr. Ýöne berlen şahsa malyň zekatdygyny aýtmak hökman däldir. Zekat farz ybadat bolany üçin, ony gizlemän bermek has fazyletlidir. Çünki şeýle etmek başgalara nusga bolup, olary hem höweslendirýär. Zekat farz amal bolany üçin başgalara görkezilmeginde ryýa ýokdur. Nafile hökmünde berlen sadakanyň gizlin berilmegi has fazyletlidir.
Hatda hanefilere görä, zekatyny sebäpsiz bermedikleriň şaýatlygy kabul edilmeýär we beýle kişi günäkär saýylýar.
Beriljek malyň özüni hem, bahasyny hem, zekat hökmünde bermek bolýar.
Üstünden bir ýyl geçmek şerti bolan pul we söwda harytlarynyň zekatyny wagtyndan öň hem bermek bolýar. Bu meselede hiç hili çäklendirmek ýokdur. Ýöne gök önümler, miweler, magdanlar ýaly bir ýyl geçmek şerti bolmadyk mallaryň zekaty öňüňden berlip bilinmez.
Zekat bermekde esasy usul, ony ýaşaýan ýeriňde paýlamakdyr. Başga ýerlere iberilmegi mekruhdyr. Ýöne kişi mätäçlik çekýän ýakynlaryna, has mätäçlikde ýaşaýan musulmanlara, has bähbitli ýere, musulman däl ülkeden yslam diýaryna, ylym adamlaryna we okuwçydyr talyplara iberip bilýär.
Zekatda mürury zaman, ýagny könelmek diýlen zat ýokdur. Zekat borjy ýyllaryň geçmegi bilen kişiniň boýnundan aýrylýan däldir. Zekat borjy bolan kişi muny ömrüniň dowamynda islendik wagt töläp bilýär.
Diňe kişi ölen ýagdaýynda zekat borjy boýnundan aýrylýar. Zekatyny bermän ölse, şol wagt günäkär bolýar. Şonuň üçin zekaty gijikdirmän bermek has gowusydyr.
Zekat borjy bolan kişi bu borjy ölmeziniň öň ýany üzmegi wesýet eden bolsa, terekäniň 1/3-inden tölenýär. Terekäniň bu mukdary zekat borjuny tölemäge ýetmeýän bolsa, mirasdarlardan alnyp berilmeýär. Ýöne mirasdarlar öleniň zekat borjuny, wesýet etse-etmese, öz paýlaryndan teberru (bagyşlamak) görnüşinde berseler has gowudyr.
Zekat zimmete, ýagny mal eýesine däl-de, malyň göni özüne degişlidir. Şonuň üçin bir mal zekaty wajyp bolandan soň, öz-özünden zaýa bolsa, onuň zekaty eýesiniň egninden aýrylýar. Ýöne mal eýesi bilgeşleýin maly harçlasa, meselem, birine bagyşlasa ýa bir zat alyp berse.., malyň zekatyny bermeli bolýar.
Bir kişiniň zekaty, meselem: müň manat bolup, ýalňyşlyk bilen iki müň manat berse, onuň bu artyk bereni indiki ýylky zekaty saýylyp bilinýär.
Bir kişi malynyň zekatyndan bir garybyň borjuny onuň rugsady bilen tölese, zekatyny beren hasaplanýar. Ýöne garypdan rugsat alman tölese, zekat berildigi hasap edilmeýär.
Bir kişä berip bolýan zekatyň iň ahyrky mukdary Ymam Agzama görä, nisap mukdaryndan az, Ymam Ebu Ýusufa görä, nisap mukdarydyr. Ymam Mälik we Ahmet b. Hanbele görä bolsa, döwrüň şertleri we garybyň ýagdaýy göz öňünde tutulmalydyr. Ymam Şafyga görä bolsa, sekiz topardan iň azyndan üçüsine bermelidir.
Bu meselede döwrüň şertleri göz öňünde tutulyp, zekat alan kişini kyn ýagdaýdan halas edip, ony zekat berip biljek derejä ýetirmek has laýygydyr.
Fytyr sadakasy
«Fytr» sözüniň manysy «orazany açmak» diýmekdir. Fytyr sadakasy bolsa, Allahyň ynsana remezan aýynyň bereketinden peýdalanmak mümkinçiligini berenligi üçin, muňa şükranalyk hökmünde berlen sadaka diýmekdir. «Fiträniň» arapça asly bolan «fytra» ýaradylyş, fytrat manylaryny berýär. Bu jähtden fitre, fytyr sadakasy Allahyň bizi älemde iň beýik barlyk – ynsan hökmünde ýaradandygy üçin şüküriň we minnetdarlygyň bir görnüşidir. Bu gysga düşündirişimizden görnüşi ýaly, fitre bilen fytyr sadakasy manydaşdyr.
Abdullah b. Salebe şeýle gürrüň berýär: «Resulullah (s.a.w.) remezan baýramyndan bir ýa-da iki gün öň eden wagzynda şeýle aýtdy: «Bugdaýdan, arpadan ýa-da hurmadan bir ölçeg (sa’) azat, gul, uly-kiçi – her kes sadaka bersin», (Ahmet b. Hanbel).
Ibni Abbas: «Resulullah: «Fytyr zekatyny (fiträni) orazalyny peýdasyz sözlerden we amallardan, erbet we biderek gepleriň hapasyndan tämizleýji, pakyrlara-da azyk hökmünde farz kyldy. Fiträni kim baýram namazyndan öň berse, bu makbul bir zekat, kim soň berse ýöne sadaka bolar» diýip gürrüň beripdir, (Ebu Dawud, Ibni Maje).
Fiträniň hikmetleri
Fitre hakynda Ibni Abbasyň gürrüň beren hadysyndan ugur alyp, fiträniň hikmetlerini şahsyýet we ijtimagy taýdan şeýle düşündirmek bolýar:
a) Şahsyýet taýyndan: Oraza tutýan kişi beşer bolandygy üçin orazaly halyna ynsana mahsus säwlikleri edip biler. Bular oraza ybadatyna egsiklik getirmekdir. Bu egsikligiň düzedilmegi ybadatyň kämil bolmagy üçin hökmandyr. Bu nukdaýnazardan fitre orazany kämillige ýetirýän ybadatdyr. Şol sebäpli, käbir alymlar fiträni namazdaky sehiw seždesine meňzedipdir. Oraza temasyna degişli bölümde nygtap geçilişi ýaly, oraza diňe belli bir wagtyň aralygynda iýmek-içmekden, jynsy gatnaşykdan saklanmakdan ybarat däldir. Ynsan bulardan başga göz, gulak, el, aýak, hatda ähli duýgularyna oraza tutdurmalydyr. Ol ybadatyny pygamberlere, salyhlara, syddyklara mynasyp derejede amal edip, seýrek ynsanlaryň ýeten belentliklerine ýetmäge mümkinçilik gazanmalydyr.
b) Ijtimagy taýyndan: Fitre baýram günlerinde garyp kişiniň hem saçagynyň dürli nygmatdan doly bolmagyna hem-de has gowy egin-eşik almagyna mümkinçilik döredýär. Şeýlelik bilen jemgyýetde baý-garyp biri-birine has ýakynlaşýar. Aradaky husytlyk, bahyllyk duýgulary azalyp, ýürekler ýumşaýar, başgalara kömek etmek, mähribanlyk duýgusy artýar. Belki-de şol sebäpden fiträniň berilmeli mukdary az goýlup ýeňilleşdirilendir. Şeýlelikde, has köp kişiniň başgalara kömek etmek lezzetini datmagyna mümkinçilik döredýär. Ilki göräýmäge sähelçe, ýeňil hem gymmatsyz ýaly görünýän fitre emri umumy ölçegde seredilende hem maddy, hem-de san taýyndan ägirt uly mukdara ýetýär. Meselem, yslam älemindäki bir milliard çemesi adamyň ýarysynyň fitre berýändigini göz öňüne getirseň, jemgyýetiň gatlaklarynyň arasynda rehim-şepagat we mähir duýgularynyň näderejede mäkämleşýändigi köre hasadyr. Şeýle guramaçylyk talap edýän işiň bütin dünýä derejesinde ähli musulmanlaryň arasynda berjaý edilmegini gurnamak ynsanyň özüne gaty agyr düşerdi. Ýöne bu emriň uly diwandan – Allah tarapyn, bolmagy gaty kyn görünýän, şeýle çylşyrymly we ählumumy işi gaty aňsatlaşdyrýar.
Termosfera
ionosfera 90–800 km beýiklik aralygynda ýerleşýär. Bu howa gatlagy örän ýokary temperaturasy we ýokary derejede molekulalaryň ionlaşanlygy bilen tapawutlanýar. Temperatura aşaky gatlagynda – 800C-dan ýokary böleginde +3600C-ä çenli artýar. Ionlaryň 1 sm3 göwrümindäki mukdary 1015-106 hasabyndadyr. Ionlaşyş derejesi boýunça termosfera E (100–120 km), F1 (120–200 km), F2 (200–400 km) gatlaklara bölünýär. Termosferada elektromagnit we radio tolkunlary yzyna serpikdirilýär, siňdirilýär we döwülýärler. Bu gatlak olar üçin ýokary araçäk bolup durýar. Ionosfera, şeýle hem polýar şapagy we meteoritleriň ýanmagy häsiýetlidir.
Zekat
Fiträniň hökümi
Ibni Omar şeýle gürrüň berýär: «Pygamberimiz azat, gul, erkek-aýal – her bir musulmana arpadan ýa-da hurmadan bir ölçeg (sa’) fytyr sadakasyny bermegi farz kyldy», (Buhary, Muslim). Bu rowaýata we başga rowaýatlardaky «emr etdi» sözüne daýanyp, Ymam Şafygy, Ymam Mälik we Ahmet b. Hanbel fiträniň farzdygyny aýdypdyrlar. Hanefi mezhebine görä bolsa, fitre wajypdyr. Ýöne hanefilere görä, farz we wajyp arasynda amal taýyndan hiç hili tapawut ýokdur. Diňe ygtykat taýyndan tapawut bardyr. Ol bolsa wajybyň zanny delil bilen subut edilýändigi üçin, muny inkär eden käfir bolmaz, emma farzy inkär eden käfir bolýar we dinden çykýar.
Jemläp aýtsak, fitre musulmana amal etmegi buýrulan maly ybadatdyr. Ony ýerine ýetirmedikden ahyretde hasap soraljagy ikuçsyzdyr.
Fitre bermegi wajyp kişiler
Fitre barada aýdylanlary göz öňünde tutup, hanefilerden beýleki üç mezhep ymamy kişiniň fitre bermegi üçin zekatda bolşy ýaly, nisap mukdary mala eýe bolmalydygyny şert goşmandyrlar. Muňa görä, öý, öý goşlary we asly zerurlykdan başga bir günlük azygyndan artyk zady bolan kişiler, hem özi, hem içerisi üçin fitre bermelidir.
Hanefi mezhebine görä, fitrede-de edil zekatda bolşy ýaly, nisap bardyr. Ýöne mundaky nisap zekatdan tapawutlydyr. Fitrede malyň girdeji getirýän söwda harydy bolmagy hökman bolmaýşy ýaly, üstünden bir ýylyň geçmegi hem gerek däldir. Muňa görä, asly zerurlykdan başga 200 dirhem (595-640 gr.) kümşe, ýa-da munuň hümmetindäki pula ýa-da, başga bir baýlyga eýe bolan her musulman fitre bermelidir.
Başgaça aýdanymyzda, hanefi mezhebine görä, şeýle ýagdaýdaky bir musulmanyň zekat almagynyň haram bolşy ýaly, fitre bermegi we gurban kesmegi wajypdyr. Şeýle hem, bu ýagdaýdaky kişiler, gyzu-oglan çagalarynyň maly bar bolsa, olaryň mallaryndan, ýok bolsa, öz malyndan fitrelerini bermelidir. Hanefi mezhebine görä, aýallar öz fitrelerini özi töleýär. Beýleki üç mezhebe görä bolsa, fitre nafaka dahylly bolany üçin, ärleri aýallarynyň fitresini tölemelidir.
Däli çaganyň fitresini kakasy tölemeli. Eger çagalaryň kakasy ýogalan bolsa, olaryň fitresini bermek atasyna wajypdyr.
Elinde fitre bermägä ýeterlik maly bolan kişiniň bergisi bar bolsa we onuň möhleti ýakyn bolsa, fitresini bermän bergisini üzmelidir. Eger-de bergisiniň möhleti daş bolsa, onda fitresini bermelidir.
Bir uzur sebäpli oraza tutmadyklar hem fitre bermelidir.
Fiträniň mukdary
Ygtybarly hadys kitaplarynda fiträniň haýsy zatlardan näçe mukdarda berilmelidigi baradaky rowaýatlaryň dürli-dürlüdigine garamazdan, bir bütewilik hem bardyr. Muňa görä, asry sagadatda arpadan, hurmadan, kişmişden, undan bir ölçeg (sa’) fitre berlipdir. Ýöne Ibni Omaryň bellemegine görä, bir sa’ arpa, ýa-da hurma bilen ýarym sa’ bugdaýy deň hasaplapdyrlar. Bularyň bahalarynyň deň bolandygy üçin, ýarym sa’ bugdaýy hem fitre hökmünde beripdirler. Ymam Agzam hezretleri Ibni Omaryň bu rowaýatyna daýanyp bugdaýdan ýarym sa’, beýlekilerden bir sa’ mukdarynda fitre bermelidigini belläpdir. Beýleki mezhep ymamlary bolsa bugdaýdan hem bir sa’ bermelidigini öňe sürüp, şol döwürde bugdaýyň Medinede gyt we gymmat bolandygyny belläpdirler.
Bir sa’ arpanyň, bugdaýyň we kişmişiň fitre bahasyny şeýle hasaplapdyrlar: 1 sa’ Kardawynyň takyklamagyna görä, 2,176 gramdyr. Yraky bir sa’ 1040 şer’i dirhem, bu bolsa 910 örfi dirheme deňdir. 1040 şer’i dirhem 2917 grama deňdir. 1040 örfi dirhem bolsa, 3,333 grama deňdir. Alymlar zekat nisabynda şer’i ölçegiň, fiträniň nisabynda bolsa örfi ölçegiň esas alynmagyny has makul görüpdirler. Fitre ýokardaky önümlerdenem, olaryň hümmetine deň pul görnüşinde hem berlip bilinýär. Yraky örfi ölçege görä hasap edilende: bugdaý 1,667 gr. X şol günki bazar bahasy = fitre mukdary, arpa 3,333 gr. X şol günki bazar bahasy = fitre mukdary, kişmiş 3,333 gr. X şol günki bazar bahasy = fitre mukdary. Kardawynyň takyklamagyna görä, bu önümleriň hemmesinden bir sa’ fitre bermelidir. bugdaý 2,176 gr. X şol günki bazar bahasy = fitre mukdary, arpa 2,176 gr. X şol günki bazar bahasy = fitre mukdary, kişmiş 2,176 gr. X şol günki bazar bahasy = fitre mukdary.
Häzirki döwürde fitre
Pygamberimiziň döwründe fitre hökmünde şol döwrüň azyk önümleri berlipdir. «Fitre hökman arpa, bugdaý, kişmiş, un, hurma we ş.m.lerden berilmelimi? Bu meselede fykhy mezhepleriň arasynda üç sany aýry garaýyş bar.
a) Hanefi we hanbelilere görä, Pygamberimiz tarapyndan bellenilen bu azyk önümleri bar bolsa – şolardan, ýok bolsa beýleki önümlerden bermelidir.
b) Şafygylara görä, her kim öz aşhanasynda ulanýan önümlerini esas edinip, şoňa görä bermelidir.
ç) Mälikilere görä, her ýurtda, esasan, iýilýän azyk önümlerinden berilmelidir.
Beýleki tarapdan fitre mukdary belli dini guramalar tarapyndan kesgitlenip halka ýetirilýär. Käbir kişiler maddy ýagdaýlaryny hasaba alman, arpa, bugdaý ýaly bahasy iň arzan önümlerden fitre berýär. Bu garybyň zyýanynadyr, şeýle hem fiträniň wajyp edilmeginiň sebäp we hikmetine ters gelýän hereketdir. Adamlaryň köpüsi fitre meselesinde haýsy mukdary ölçeg edinmelidigini anyk kesgitläp bilmeýär. Aslynda, orta gatlakdaky kişileriň iýýän önümleri esas edinilip, bir garyp bir gün doýrulsa, fitre maksadyna ýeter. Arpa we bugdaýyň fitre mukdary pul görnüşine öwrülende juda az bolýar. Bu pul bilen garybyň doýmajagy bellidir.
Şonuň üçin häzirki döwrüň alymlary şeýle netijä gelýärler:
a) Hadyslarda aýdylýan azyk önümleriniň 2176 gr. ýa-da 3333 gr. hümmetiniň jeminiň ortaça bahasy;
b) Çörek we ortaça görnüşdäki nahar bilen bir garybyň bir gün doýup biljek mukdary;
Ebul-Abbas Merwezi
Abbas Merwezi (Ebul-Abbas Merwezi, Ebu Abbas ibn Hunuzi Merwezi; ) (öl. 815 töweregi) — Merwde ýaşap, eserlerini arap, fars dillerinde ýazan gadymy türkmen şahyry. Onuň ömri we döredijiligi hakda örän az maglumat galypdyr. Şahyryň gaty sowatly, zehinli adam bolandygy, şygyrlaryny ilki arap, soňra fars dilinde ýazandygy, ýöne ikisiniň-de öz ene dili däldigi belli.
Zekat
Häzirki döwürde fitre
ç) Her bir maşgala öz saçagynda iýýän azygyny hasaba alyp, ertirlik we agşamlyk nahar mukdary;
d) Ymam Mäligiň belleýşi ýaly, her bir ýurtda köp iýilýän azyk önümleri hasaba alnyp, fitre şoňa görä kesgitlenmelidir. Ýöne fiträniň mukdary hadyslarda bellenilen arpa, kişmiş we ş.m.leriň bahasyndan pes bolmaly däldir. Ýogsa nasslara garşy gidildigi bolýar. Jemläp aýtsak, garybyň bähbidi göz öňünde tutulmaly, beriljek fitre mukdary öz gündelik nahar çykdajylarymyzyň derejesinden pese düşmeli däldir.
Fiträniň tölenmeli wajyp wagty
Hanefi mezhebine görä, fitre baýram güni daň agarmagy bilen şertleri bolan kişä wajypdyr. Beýleki üç mezhebe görä remezanyň soňky güni agşam Gün ýaşandan soň farz bolýar. Remezanyň soňky güni, Gün ýaşandan soň aradan çykan kişiniň üç mezhebe görä fitre bermek borjy bardyr. Mirasdarlary onuň terekesinden bu borjy hökman tölemelidir. Ymamy Agzama görä bolsa, bu ýagdaýda hiç zat gerek däldir. Munuň sebäbi fitre oňa heniz wajyp dälkä, onuň aradan çykmagydyr. Ibni Omaryň rowaýat eden hadysynda Pygamberimiziň fiträni baýram namazyndan öň berilmelidigini aýdandygy bellenýär. Bu hadysa daýanyp, fykyh alymlary fiträniň baýram namazyndan soňa goýulmagyny mekruh saýypdyr. Muňa garamazdan, hanefi mezhebi baýram namazyndan öň berilmedik fiträniň soňky günlerde berilse-de dürsdügini ündeýär. Aslynda Pygamberimiziň emri, sahabeýi kiramyň durmuşdaky amaly, fiträniň wajyp edilmegindäki sebäp we hikmetler onuň baýramdan soňa goýulmazlygynyň gerekdigini görkezýär. Allahyň we Onuň Resulynyň emrlerine laýyk borjuny berjaý edýän musulmanlar, fiträni öz wagtynda bermäge uly ähmiýet bermelidir. Fitre wagtyndan öň hem berlip bilner. Bu meselede on bäş gün, bir aý diýip çäklendirenleriň bolşy ýaly, Ymamy Agzama görä, bir ýyl öňünden hem berlip bilner.
Fiträniň berilmeli ýerleri
Fitre – Tewbe suresiniň 60-njy aýatynda beýan edilýän zekat berilýän ähli gatlaklara berlip bilinýär. Fitre nisap mukdaryndaky mala eýe bolan kişilere berilmeýär. Eneňe, ataňa, ejeňe, kakaňa çagalaryňa, aýalyňa... garaz, eklemek borjuň bolan adamlara zekat we fitre bermek jaýyz däldir. Mükellef fiträni ýaşaýan ýerindäki ýakyn we daş garyndaşlaryna we goňşularyndan başlap mätäçlere paýlap bilýär. Eger ýaşaýan ýerinde mätäç kişi ýok bolsa, başga ýurtlardaky salyh mü’minlere iberip bilýär. Fitre berlende girdejisi çykdajysyna ýetmeýän, ýöne ýagşy ahlakly, edep-ekramly kişiler ýa-da yslama bolan yşk we şöwkden doly okuwçydyr talyplar saýlanmalydyr. Fitreler birnäçe adama paý edilse-de bolýar, ýöne hanefi mezhebiniň salgy berşi ýaly, kişi fitresini bermäge borçly adamlarynyň ählisiniň fitresini jemläp, bir kişä berse has göwnejaý bolar. Şeýle edilse, berlen zat mätäjiň islegini gowy kanagatlandyrar. Fitre berlen wagty hökman niýet etmelidir. Fitre mukdaryndaky mal ýa-da puly bölüp goýmak hem niýet hökmünde ýeterlikdir. Fitre berlen adama, fitredigini aýtmak hökman däldir.
Nafile sadaka
Allahyň razylygy üçin garyp mätäçlere berilýän mal, pul, ylym ýaly ynsanyň mätäç bolan zadyna sadaka diýilýär. Sadaka farz, nafile ýaly, ähli ýardamlary öz içine alýandygy üçin, zekata-da sadaka diýilýär. Ýöne sadaka diýlende ilki ýadyňa düşýän nafile sadakadyr.
«Kimde-kim Allaha ýagşy karz berse, Allah onuň berenini köp esse artykmajy bilen gaýtarar», (Bakara, 245). Pygamberimiz bolsa, bir hadysy şerifinde şeýle buýurýar: «Kimde-kim bir ajy doýursa, Allah oňa jennetiň miwelerini iýdirer. Kimde-kim suwsuz bir mü’mine suw berse, Allah Tagala kyýamat gününde arassa içgi içirer. Kimde-kim bir egni ýalaňaç birini geýindirse, Allah oňa jennetiň ýaşyl eşiklerinden geýindirer», (Ebu Dawud Tirmizi). Başga bir hadysy şerifinde bolsa, Pygamberimiz: «Gul halal gazanjyndan sadaka berse, Allah şol kişiniň sadakasyny kabul eder. Ol sag eli bilen alyp, Siziň biriňiziň taýjagazy ösdürip ulaldyşyňyz ýaly ulaldar. Bir kişi bir lukmany sadaka hökmünde berse, ol Allahyň öňünde ulalyp dag ýaly bolar. Onda sadaka beriň!», (Buhary, Muslim, Tirmizi).
Sadaka bermek käwagt haram, käwagt wajypdyr. Meselem: sadaka berlen kişiniň muny erbet tarapa harçlajakdygy bilinse, oňa sadaka bermek haramdyr. Kyn ýagdaýdaky biriniň mätäçligini kanagatlandyrmak bolsa wajypdyr.
Nafile sadakasynyň gizlin berilmegi has fazyletlidir. Çünki Allah Tagala bir aýaty kerimede şeýle buýurýar:
Sadakanyň remezanda berilmegi has fazyletlidir. Enesiň (r.a.) gürrüň beren bir hadysyna görä: «Pygamberimizden haýsy sadakanyň has fazyletlidigi soralýar. Ol: «Remezanda berlen sadaka» diýip jogap beripdir», (Tirmizi).
Sadakanyň ulusy-kiçisi ýokdur. Çünki Allahyň dergähinde haýryň azy hem köp hökmünde kabul edilýär. Allah kabul eden bolsa, ol sadaka az däldir. Kurany Kerimde: «Zerreçe haýyr eden onuň gaýtargysyny görer», (Zilzal, 7). Sadakalar günälere keffaret, dowzah oduna garşy penadyr. Pygamberimiz bir hadysynda «Ýarym hurma-da bolsa sadaka berip, jähennem odundan goranyň. Ony-da tapmasaňyz süýji söz aýdyň» diýipdir. (Buhary, Muslim). Serwerimiz ýene bir hadysynda şeýle diýýär: «Eý, musulman aýallar, bir aýal goňşy aýala goýnuň kellebaşaýagy bolsa-da, hödür-kerem etmegi kiçilik bilmesin», (Buhary, Muslim). Nesaýyda şeýle bir waka gürrüň berilýär:
Pygamberimiz: «Bir dirhem ýüz dirhemden hem gymmatlydyr» diýende, ýanyndaky biri: «O nähili beýle bolýar?» diýip sorapdyr. Pygamberimiz:
– Maly köp biri baýlygynyň ujundan ýüz dirhemi sadaka berýär, başga biri barja iki dirheminden birini sadaka berýär – diýip düşündiripdir.
Sadaka kimlere berilmeli
Sadaka berlende mätäçleriň arasyndan salyh kişileri saýlamak mustehapdyr. Ynsan dilegçini-de boş gaýtarmaly däldir. Elinden geldigiçe ony razy etjek bolmalydyr. Pygamberimiz: «Dilegçi sadyk bolup, hakykatdan mätäç bolsa, ony yzyna gaýtaran pena tapmaz» diýipdir. Hezreti Isa bolsa: «Dilegçini eli boş gaýtaran öýe bir hepdeläp melekler gelmez» diýipdir.
Sadaka berlende iň fazyletlisi iň ýakyn garyndaşlara, soňra goňşulara bermekdir. Kurany Kerimde: «Garyndaşyň bolan ýetime ber», (Beled, 15) diýlip bellenýär. Pygamberimiz Abdullah b. Mesudyň aýaly Zeýnebe şeýle diýipdir: «Adamyň we çagalaryň sadakaňa has laýyk kişilerdir», (Buhary, Muslim). Başga bir hadysda: «Ýoksula beren sadakaň bir sadaka sogaby bardyr, garyndaşlaryňdan bolan ýoksula beren sadakaň iki sadaka sogaby bardyr. Olaryň biri sadaka, beýlekisi garyndaşyňa ýagşylyk sogabydyr», (Ibni Maje, Tirmizi, Ahmet b. Hanbel) diýilýär.
Buharyda hezreti Äşäniň gürrüň beren bir hadysynda bolsa şeýle diýilýär: Pygamberimiziň huzuryna biri gelip: «Meniň iki goňşym bar. Bulardan haýsysyna sowgat bereýin?» diýip soraýar. Pygamberimiz: «Haýsysynyň gapysy saňa has ýakyn bolsa, şoňa ber» diýip jogap beripdir. Alymlar zekatyň, keffaretiň, neziriň, wesýetiň we sadakanyň paýlanylmagynda bu hadysy esas edinipdirler. Şonuň üçin garyndaşyňy öňde goýmak mustahapdyr. Hatda kişiniň sadakasyny özüne has duşmançylykly garaýan garyndaşyna bermegi mustahapdyr diýlipdir. Munuň sebäbi onuň ýüreginden kinesini gidermekdir.
Sadaka berlende has mätäç kişini saýlamak mustahapdyr. Sadaka gaýry dindäki adama hem berlip bilinýär. Pygamberimiziň bir hadysynda: «Janly-jandarlardan her bir barlyga edilen ýagşylygyň sogaby bardyr» (Buhary, Muslim) diýilýär.
Aradan çykan garyndaşyň adyna hem sadaka berilýär. Jynaza bölüminde düşündirişimiz ýaly, merhum üçin nahar iýdirmek, suw içirmek, geýindirmek, pul paýlamak ýaly sadaka bermegiň ölä peýdasy degýändir. Şeýle hem doga-dileg etmegiň hem peýdasy ummasyzdyr. Doga edilende: «Allahym, oňa rahmet et! Allahym ony bagyşla!» diýmek fazyletlidir.
Bergili we güzeranyny zordan aýlaýan kişiniň sadaka bermegi dürs däldir. Onuň üçin öz içersiniň ryzkyny gazanmak nafile sadaka hökmündedir.
Nafile sadaka bereniňde, sogabyny ähli musulmanlara bagyşlamak iň ýagşy görülýänidir. Çünki sadakanyň sogabyndan olara-da ýeter, öz sogabyňdan hem hiç zat kemelmez.
Sadakanyň edepleri
Sadakanyň göwnüňden joşup berilmegi mustahapdyr. Çünki, munda sogabyň köpelmegi we biriniň göwnüni götermek düşünjesi bardyr. Sadaka bereniňde besmele aýtmak sünnetdir. Alymlar: «Sadakanyň sogabynyň kem bolmazlygy üçin, sadaka beren kişi, sadaka berlen kişiden hatda doga-dileg hem tamakin bolmaly däldir. Eger sadaka berlen kişi sadaka berene doga etse, munuň zeleli ýokdur. Sadaka bereniň hem oňa doga bilen jogap bermegi mustahapdyr» diýipdir.
Şübheli malyň sadaka berilmegi mekruhdyr. Kişiniň haram we şübheden uzak malyny saýlamagy mustahapdyr. Pygamberimiz bir hadysynda: «Halal gazançdan her kim bir hurma dänesini sadaka berse, Allah onuň halalyndan başgasyny kabul etmez. Allah ony sag eli bilen alyp, siziň biriňiziň taýjagazy ösdürip ulaldyşyňyz ýaly ulaldar, dag ýaly eder», (Buhary, Muslim).
Bir kişiniň haramdygy anyk maly sadaka bermegi, haýyr-hasenat etmegi dürs däldir. Muny halal saýyp, sogabyna garaşmagy bolsa, kişini küfüre elter. Çünki haram zady halal saýmak küfürdir, haramda sogap hem ýokdur.
Bilip, bilgeşleýin ýaramaz maldan sadaka bermek mekruhdyr. Kişiniň iň halaýan zadyny sadaka bermegi mustahapdyr. Berlen sadakany diliňe çolamak onuň sogabyny ýitirer. Mätäç däl biriniň sadaka islemegi bolsa haramdyr. Sadaka diňe Allahyň razylygy üçin berilýär.
Sadakany alan adam ony çem gelen ýere harçlamaly däldir. Ýöne sadakany tanaman laýyk däl kişä bermek onuň sogabyny kemeltmez. Çünki, esasy möhüm zat – bereniň ýagşy niýeti, yhlasy we çyn ýürekden berýänligidir. Bu mesele bilen baglanyşykly şeýle rowaýat aýdylýar:
Dograma
Dograma —türkmenleriň gadymdan gelýän milli naharlarynyň biri bolup,ol biziň günlerimizde hem halkymyzyň arasynda lezzetli tagamlaryň biri hökmünde söýülýär. Dogramany türkmenler sadakalarda, toý-tomaşalarda in bir sarpa goýulyp iýilýän nahar hökmünde  taýýarlaýarlar. Şonuň üçin hem häzirki döwürde dogramanyň taýýarlanyşyny we lezzetli tagamyny bilmeýän türkmen ýokdur.
Biz şu makalamyzda dogramanyň haýsy döwürde ýüze çykanlygy baradaky sowala jogap bermekçi bolýarys. Elbetde, bu goýulan sowala anyk jogap bermek çetin. Ýöne her niçigem bolsa biziň günlerimize çenli saklanyp galan ýazuw çeşmelerindäki maglumatlara salgylanyp, dogramanyň ýüze çykan döwri hakyndaky sowala azda-kände jogap bermäge mümkinçilik bar.
Türkmen taryhynyň Gorkut ata döwrüniň görnükli taryhçysy Amul(häzirki Türkmenabat) şäherinde doglan, ildeşimiz Abu-Jafar Muhammed ibn Jerir-at Tabari (839-923ýý.) özüniň “ Tarih ar – rusul wa-l-muluk ”(Pygamberleriň we patyşalaryň taryhy) diýen işinde VIII asyryň ortalarynda(747-750ýý.) Günorta Türkmenistanyň çäklerinde bolan, Abu-Muslimiň gozgalaňy bilen baglanyşykly wakalary beýan edýär. Bu işde Nasyr atly adamyň ýolbaşçylygyndaky toparyň Abu-Muslimden gaçyp, Merwden Sarahsyň obalarynyň birine gelende, şol tarapdan Ylýas diýen adamyň öz dostynyňka gije myhmançylyga barandygyny we olary gije naharlaman, irden sarida bilen naharlandygyny ýazypdyr. At-Tabariniň ýokarda agzalan işini terjime edenler W.I.Belýaýew we Ý.A.Razumowskaýa sarida sözüne düşündiriş berenlerinde “dogralan çörek bilen maýdalanan etiň üstüne çorba guýulan nahar” diýip ýazypdyrlar.
Terjimeçileriň bu düşündirişleri, esasan dograma nahary üçin häsiýetlidir. Eger-de, şeýle bolýan bolsa,onda dogramanyň 1250 ýyl mundan öň hem Günorta Türkmenistanyň ilaty tarapyndan taýarlanýan tagamly naharlaryň biri hökmünde  belli bolandygy öz-özünden düşnüklidir. At-Tabarynyň getirýän maglumatlaryndan görnüş ýaly,dograma(sarida)uzakdan gelen ýat myhmanlara hödür etmek üçin öý eýesi tarapyndan taýýarlanypdyr. Şu ýerde ,öý eýesiniň uzakdan aryp gelen myhmanlara sylag – hormat edip, gijeläp daňdana çenli  dograma ýaly taýýarlamasy hysyrdyly zähmeti talap edýän nahary taýýarlap, öz myhmanlaryna hödürlemegi türkmen myhmansöýerliginiň aýdyň ýüze çykmasydyr. Dograma Gorkut ata zamanynda-da myhmana hödürlemek üçin taýýarlanylýan lezzetli, tagamly naharlaryň biri hökmünde belli bolupdyr.
Dograma hamyrmaýasyz çörekden taýýarlanylýar. XIX asyryň 30-njy ýyllarynyň başlaryna Günorta Türkmenistana syýahat eden iňlis syýahatçysy A.Borns şol döwürde  Sarahsda ýaşan  türkmenleriňkide  myhmançylykda  bolup,dograma nahar bilen baglanyşykly şu aşakdaky maglumatlary geň galmak bilen ýazgy galdyrypdyr: “Myhmanlar ýygnanan wagty saçak ýazylýar we gürrüňdeşleriň her biri  öňlerinde duran çöregi döwüp alyp dograýarlar, soňra tutuş bir goýunyň uly rus gazanynda bişirilen etini getirýärler. Dogralan çöregiň möçberine gorä süňkden aýrylan eti bölekläp, ony çörek bilen garýarlar. Soňra on ikä golaý sogan dograp,olaryň hemmesini gaýtadan et gaýnan gazana salyp garýarlar. Taýýar bolan nahary agaçdan  ýasalan çanaklara salyp her iki adamyň arasynda birini goýýarlar.”. A.Bornsyň getiren bu maglumatlary,diňe bir XIX asyryň başlarynda-da dograma naharynyň türkmenleriň arasynda lezzetli tagam hökmünde  uly meşhurlyga eýe bolandygyna güwä geçmän,eýsem şol döwürde  türkmenlerde myhmansöýerligiň nähili derejede bolandygyna düşünmeklige hem ýardam edýär.
Ebul Fawaris Berrany
ABUL FAWARIS BERRANY- 11. asyrda Orta Aziýadaky oguz taýpalarynyň berrany dinastiýasynyň wekili. Ol ýaşlygynda Gylyç Arslan lakamyny göteripdir, emma orta asyr çeşmelerinde Şamälik Jent ady bilen belli bolupdyr. Ol öz atasy Alyhan tarapyndan Syrderýanyň aşak akymyndaky oguz taýpalaryna häkim edilip bellenilýär. Onuň eden-etdiligi we sütemi zerarly oguzlar gozgalaň turuzýarlar, ýöne ol gozgalaň basylyp ýatyrylýar. 11. asyryň 30. ýyllarynda ol içki duşmaçylyklardan peýdalanyp, Horezmi basyp alýar. Emma 1043 ýylda Horezm Horasanyň seljuklary tarapyndan basylyp alynýar. Ol Kermana we Mekrana gaçýar, ol ýerde bolsa ony ele salýarlar we öldürýärler.
Ewtanaziýa
Ewtanaziýanyň 2 görnüşi bar: aktiw hem-de passiw ewtanaziýa. Passiw ewtanaziýadoktorlar tarapyndan ýarawsyza ýaşaýyşyny dowam etdirmek üçin edilýän terapiýasyny bes etmek we aktiw ewtanaziýa ýarawsuza doktorlar tarapyndan onuň çalt we agyrysyz ölmegi üçin mediki serişdeleri goýbermekleri. Aktiw ewtanaziýa köplenç doktorlaryň kömegibilen jana kast edilmegini hem degishli edilýär (ýarawsuz adama öz haýyşdy boýunça ömür gysgaltýan dermanlaryň berilmegi).
Mundan başga-da razyçylykly (dobrowol'naya/voluntary); razyçylygy berip bilinmedik (ne dobrowol'naya/non-voluntary) hem-de razyçylyksyz (neproizvol'nyy/involuntary) tapawutlandyrylýar. 1-nji gornüşinde ýarawsuzyň öz razyçylygy/öz haýyşy boýunça edilýär. Bu görüşikanun tarapyndan Belgiýada, Lýüksemburgda, Niderlandiýada, Şweýsariýada hem-de ABŞ-nyň Oregon we Waşington ştatlarynda rugsat berilen. 2-nji görnüşi ýarawsuzyň özüniň razyçylygyny bilip bolmadyk ýagdaýyna (meselem:kiçi çaga). Bu dünýäde hiç ýerde kanuny rugsat berilmedik. 3-nji görnüşi bolsa ýarawsuzyň garşy bolan ýagdaýyndada ulanylanda aýdylýar. Bu termin ilkinji gezek Frensis Bekon tarapyndan öňe sürülip başlanyp, ikinji jahan urşuna çenli giňden ulanylypdyr. Ýöne soňra nasist hereketleri sebäpli bu ideýalar uzak wagtlyk ýapylýar. Belli adamlaryň içinde Zigmund Freýd bejerişi bolmadyk rak keselini bilenson öz Londondaky öýünde 1939-njy ýylda, 19 sany ýerli anesteziýa bilen geçirilen operasiýalaryndan soň çydaman Doktor Şura tarapyndan "öldürilýär"
20-nji asyrlaryň soňlarynda ewtanaziýa has ýiti we köp öňe sürülýän uly meselelerinň birine öwrülýär. Ýöne Gippokrat kasamyna ters gelýär diýip häzire çenli köp ýurtda ulanylyşy ýol berilmedik ölüm usuly bolup durýar.
Informasiýanyň mukdary we ölçeg birlikleri
Durmuşdaky informasiýalaryň mukdaryny kesgitlemek we ölçemek zerur bolup durýar. Informasiýalaryň çeşmesinden informasiýalary sarp edijilere geçirmek üçin onuň mukdaryny kesgitlemek bilen aragatnaşyk kanalynyň kuwwaty kesgitlenilýär. Mysal üçin, siziň şu okaýan kitabyňyzy ýa-da beýleki kitaplaryňyzy ýönekeý poçta aragatnaşygy ýa-da Internet arkaly ibermek üçin olardaky maglumatlaryň mukdary kesgitlenmeli. Informasiýalaryň mukdary kesgitlenilende, informasiýalaryň hil aýratynlyklary göz öňünde tutulmasa hem bolar. Haýsy kitapdygyna, onuň mazmunyna garamazdan kitaplardaky informasiýalaryň mukdary şol bir ölçeglerde ölçenmelidir.
Informasiýalar üznüksiz signallar we sanlar bilen aňladylyp bilner. Adatça informatikada informasiýalar sanlar bilen aňladylýar, oňa diskret, ýagny üzülýän signallar diýilýär. Şeýle çemeleşilende informasiýanyň mukdaryny ölçemek ücin üç çemeleşme bardyr:
Informasiýalaryň mukdary düzümli çemeleşmede informasiýa obýektleriň sanyny sanamak bilen ölçenýär. Mysal üçin, informasiýany ýatda saklamak üçin näçe disk gerek boljak. Informasiýanyň mukdaryna statistiki çemeleşilende informasiýanyň ýüze çykyşynyň ähtimallygy hasaba alynýar. Bu usulda informasiýanyň gymmatlylygyna baha berilýär. Informasiýanyň mukdary semantiki ölçenende informasiýanyň gerekliligi we peýdalylygy hasaba alynýar. Bu ýagdaýda alynan informasiýanyň hakykata laýyklygy anyklanýar. Informasiýanyň ölçemegiň düzümli çemeleşmesinde hem öz gezeginde üç çemeleşme bar:
Geometrik, onda berlen möçberlerde iň uly maglumat mukdary kesgitlenilýär. Informasiýanyň şeýle ölçegi kompýuteriň ýadyny kesgitlemekde peýdalanylyp bilner. Utgaşdyrma, onda berlen möçberde informasiýa elementlerini her hili utgaşdyrmalaryň kömegi bilen informasiýalary aňlatmagyň mümkinçiligine baha berilýär. Informasiýanyň mukdarynyň şeýle ölçegi kodlamagyň käbir ulgamlarynyň mümkinçiliklerine baha bermekde peýdalanylýar. Additiw, ýa-da Hartli ölçegi, onda informasiýanyň mukdary logarifmik formula bilen hasaplanylýar. Informasiýalaryň geometrik ölçeginde iň kiçi ýatda saklan informasiýa elementi bit hasaplanylýar. Informasiýanyň birligi hökmünde kabul edilen bir bit, iňlis binary digit – ikilik sifr diýmek bolup, ol 0 ýa-da 1 aňladýar. Kompýuteriň ýadynda 0 ýa-da 1 sifri ýatda saklap bolýan informasiýa sygym bit bolup durýar. Informasiýa tehnologiýasynda 8 bitden ybarat birlik baýt ulanylýar. Kompýuteriň klawiaturasynda elipbiýiň 256 simwollaryny kodlamak üçin 8 bit (256 = 28) talap edilýär. Informasiýa tehnologiýada baýtdan hem has uly informasiýa birlikleri ulanylýar:
1 Kilobaýt (Kbaýt) = 1024 baýt = 210 baýt,
1 Megabaýt (Mbaýt) = 1024 Kbaýt = 220 baýt,
1 Gigabaýt (Gbaýt) = 1024 Mbaýt = 230 baýt.
1 Terabaýt (Tbaýt) = 1024 Gbaýt = 240 baýt,
8 bit = 1 baýt (gysgaça b ýa-da B),
1024 B = 1 kilobaýt (gysgaça Kb ýa-da K),
1024 К = 1 megabaýt (gysgaça Mb ýa-da M),
1024 М = 1 Gigabaýt (gysgaça Gb ýa-da G).
Çeşme: http://tilsimat.net/e-sapak/informasiyanyn-mukdary-we-olceg-birlikleri.html
Ýohan Kroýf
Ýohan Kroýf — Niderlandiýaly futbolçy.
Şäher häkimleriniň bileleşigi
Şäher häkimleriniň bileleşigi öz çäklerinde energiýa tygşytlylygyny we täzeläp bolýan energiýa çeşmeleriniň ulanylyşyny ýokarlandyrmaga meýletin borçlanýan ýerli we sebit häkimiýetlerini öz içine alýan, Ýewropa Bileleşigi tarapyndan badalga berlen başlangyçdyr. Bileleşige gol çekenler 2020-nji ýyla çenli kömürturşy gazynyň çykarylyşyny azyndan 20% azaltmaga, şeýtmek bilen daşky gurşawa zyýansyz ykdysady ösüşe we ýaşaýşyň hilini ýokarlandyrmaga goşant goşmaga borçlanýarlar.
Şäher häkimleriniň bileleşigine 2008-nji ýylda ÝB howa we energiýa maksatnamalaryny döretmekde we durmuşa geçirmekde ýerli häkimiýetleriň tagallalaryny güýçlendirmek we goldamak maksady bilen Ýewropa Topary tarapyndan badalga berilýär. Onuň meseläni ele alşy we usullary ÝB çäklerinden daşarda hem jogapsyz galmady, Argentina ýa-da Täze Zelandiýa ýaly uzak ýurtlardan hem bileleşige täze gol çekenler bar.
Energiýa we howa baradaky maksatlara amal etmekde ýerli, sebit we ýurt derejesindäki taraplary dahylly edýän ýeke-täk hereket bolup, özboluşly aýratynlyklary sebäpli Ýewropa Bileleşiginiň guramalary Şäher häkimleriniň bileleşigini köp derejeli dolandyryşyň adatdan daşary modeli diýip kesgitleýärler.
Şäher häkimleriniň bileleşigine gol çekenler
Kiçijik obalardan başlap Kiýew, London, Pariž ýa-da Tbilisi ýaly paýtagtlara we iri şäherlere çenli ähli ululyklarda ýerli häkimiýetler Şäher häkimleriniň bileleşigine gol çekip bilerler.
Ýerli hökümetler howanyň üýtgemeginiň täsirlerini azaltmakda wajyp ähmiýete eýe bolup durýarlar, sarp edilýän energiýanyň we çykarylýan kömürturşy gazynyň 80%-iniň şäher işjeňligi bilen baglanyşyklydygyny göz öňünde tutsak, olaryň ähmiýeti hasam aýdyň görünýär. Ýurt derejesindäki hökümetler goldasa, ýerli häkimiýetler raýatlaryň özlerini alyp baryşlaryny üýtgetmekde, howa we energiýa meselelerini has giňişleýin ele almakda, döwlet eýeçiligindäki we hususy eýeçilikdäki pudaklaryň bähbitlerini ylalaşdyrmakda we durnukly energiýa meselelerini umumy ýerli ösüş maksatlaryna ornaşdyrmakda iň amatly orny eýeleýärler.
Şäher häkimleriniň bileleşigine goşulmak ýerli häkimiýetlere raýatlary ekologiki, jemgyýetçilik we ykdysady taýdan durnukly daşky gurşaw bilen üpjün etmäge mümkinçilik döredýär, öz çäklerinde kömürturşy gazyny azaltmak tagallalaryny güýçlendirýär, Ýewropa Bileleşiginden we halkara guramalardan goldaw almagyň, olar tarapyndan tanalmagyň we göreldeli işlerden peýdalanmagyň ýoluny açýar.