cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mahmyt I Seljukly
Hökümdarlygy
Mahmyt I (1087-1094) -nji ýyllarda heniz 5 ýaşynda Seljuk türkmen tagtyna geçýär. Onuň Seljukly hökümdarlygyna Yspyhan we Pars topraklary düşüpdir[1] Doly ady: Mahmyt bin Mälikşa bin Alp Arslan bin Çagry bin Mikaýyl bin Seljuk bin Dükak. 1092-nji ýylda Mälik şa ölen wagty onuň ýerine 13 ýaşly ogly Abul Muzaffar Berkýaryk Seljukly türkmen döwletiniň tagtyna geçdi. Emma Mälikşanyň beýleki aýalyndan bolan  Mahmydy soltan bellejek bolýar. Şol döwürlerde Mahmyt I goldan Seljukly döwletiniň weziri, gysgaça «Mustafi» diýlip bilinen «Bin Marzuban Hüsrew Firuz Şirazy ibni Darust Täjumulk Ebul Ganaýim» tarapyndan gollandy. Bagdatdaky Abbadylar halyfy Muktafiýa hem habar eden Türkan hatyn Mälikşanyň ölüminden 6 gün soňra 1092-nji ýylyň 25-nji noýabrynda bäş ýaşly ogly Mahmydy soltan yglan etdirip Bagdatda öz oglunyň adyna hutba okatdyrdy[2]. Soňra Mälikşanyň ölümi belli bolanyndan soňra Seljukly döwletinde uly gopgunlar turmaga başlady. Hökümdarlyk böleklere bölündi. Pursatdan peýdalanan käbir häkimler öz garaşsyzlygyny yglan etmäge başladylar. Mälikşanyň jigsi Horasany we Balhy eýeledi. Mälikşanyň ýene bir jigsi Tutuş özüni Şamda Siriýadaky Seljukly döwletini yglan etdi we özi hem patyşa boldy. Ýokarky gatlakdaky dolandyryjylardan biri bolan Halap Emiri Aksungur el-Hajyp garaşsyzlygyny yglan etdi. Diýarbekr Emiri ýaly beýleki häkim emirler hem özlerini garaşsyz diýip yglan etdiler. Netijede Seljukly türkmen döwleti böleklere bölündi. Bu bolsa Seljukly hökümdarlygynyň synmagyna getirdi. Azerbeýjan we Arran häkimi bolan we Berkýarygyň daýysy hem-de öz giýewsi bolan Ýakut bin Ysmaýyl bin Dawut, Mahmydyň soltanlygyny kabul edendigini açyk aýdypdyr. Gutulmuş ogly Süleýmanyň ogly Gylyç Arslan I Eýranda ýesir boldy we bu ýerde kakasyny goldan Türkmenler tarapyndan Anadoly Seljukly döwletiniň soltany diýlip kabul edildi. Soltan Berkýaryk Haşhaşylar tarapyndan öldürilen Nyzamylmülkiň ýakynlary tarapyndan saklanýardy.
Mahmyt I bilen Berkýarygyň hökümdarlyk ugrundaky göreşleri
Türkan hatyn ogluna tarapdar we soltanlygy berkitmek üçin bir rowaýata görä köşkdäkilere 20.000 altyn dinar paýlapdyr. Türkan hatyn soňra Emir Kürbogany[3] Yspyhandaky Berkýarygy tutmak üçin Yspyhana ugratdy. Türkan hatyn we Mahmyt I habara garaşdylar. Emma Wezir Nyzamylmülkiň tarapdarlary 14 ýaşyndaky Berkýarygy Reý şäherine gaçyryp soltan yglan etdiler. Ogly Mahmyt I tutuş hökümdarlygyň soltany etmek isleýän Türkan hatyn, soltan yglan edilen Berkýaryk bilen söweşmegi ýüregine düwdi. Berkýarygyň tarapdarlary Reýde goşun toplap 1093-nji ýylyň Ýanwarynda Yspyhana ýörüş etdiler. Şäheriň alkymyna gelip ony gabadylar. Türkan hatyn we Mahmyt I Berkýarygyň goşuny bilen öz goşunyny Lurystandaky Hemedan we Ahwaz ýollarynyň arasyndaky ýoluň ugrunda 1093-nji ýylyň 17-nji ýanwarynda Bürüjird söweşini başlatdylar. Mahmyt we Türkan hatynyň goşunyndaky käbir emirler we esgerler Berkýarygyň tarapyna geçdiler we Türkan hatyn ýeňlişe sezewar boldy. Türkan hatyn we Mahmyt I Yspyhana çekildi. Olar Yspyhandakalar Mahmydyň soltanlygyny goldan Azerbeýjan we Arran häkimi Berkýarygyň daýysy we giýewsi bolan Ýakut ibni Ysmaýyl ibni Dawudyň soltan Berkýarygyň tarapyna geçendigi hakyndaky habar gelip gowuşdy. Türkan hatyn we Wezir «Mustawi» onuň dildüwişik gurnalyp öldürilmegini planlaşdyrdylar. 1093-nji ýylyň Fewralynda Wezir «Mustawi» Berkýaryk tarapyndan tussag edilip ölüme höküm edildi. Şondan soň hem Türkan hatynyň ogly Mahmyt I soltan etmek hakyndaky arzuwlary puja çykdy.
Çeşme
1. ^ Nagendra Kr Singh (ed.) (2005) International encyclopaedia of Islamic dynasties,Anmol Publication PVT Ltd., s. 1076.
2. ^ a b Ö. Abdülkerim (2001) Soltan Berkyarygyň döwri «Türk Taryhy» (485-498/1092-1104), Stambul. Stambul uniwersiteti: ISBN 975-404-608-5 (türkçe)
Alýaska
Demirgazyk Amerika yklymynyň iň günbatar-demirgazyk böleginde ýerleşýän ABŞ-a degişli bolan ştat. Gündogar-da Kanada bilen, demirgazyk-da arktik okean, günorta-da Ýuwaş okean bilen araçäkleşýär. ABŞ-da iň uly ştat.
Tehas
Tehas — ABŞ-da bir ştat. ulylygy boýunça ABŞ-da ikinji orunda durýar.
Alýaska
Umumy maglumat
resmi dili: ýok
Laos XI-XV asyrlarda
Arhiologiki maglumatlar Laosyň teritoriýasynda ilatyň neolit döwründe göçup gelendigini subut edýär. XIV asyryň ortalarynda iri knýazlyklaryň dolan dyryjylaryň biri Muongy-Swa ýada Fa Ugum ady bilen Khmer döwletiniň gowşandygyndan peýdalanyp bölünip, aýrylyp Laosyň teritoriýalaryny birleşdirmek ugrunda göreşip başlady. Fa Ngum köp wagtlap Khmer korollygyň howlusynda bolup bilim alýar. 1351-nji ýylda ol öz goşunyny Daýwete gönükdirýär. Öz döwletine üç daglyk etraby birleşdirýär. Ýarum millionyň Lan sagyň hem koroly bolýar. Birnäçe ýyllap Laos ekspedisiýasynyň netijesinde epesli teritoriýany tutýan Laos döwleti döreýär. Lan Sag döwletinde dürli ösüş etapynda bolan halklar ýaşapdyrlar. Ol kiwi ekmek üçin oňaýly ýerde ýerleşipdir. Onuň paýtagty Puong-Swa bolup XV asyrda Kambojadan bu ýere Budanyň Prawangyň heýkeli getirilipdir, şäher hem adyny üýtgedip Luang-Prabang diýlip atlandyrylypdyr. Harby çykdaýjylar halkyň gerdemine dýşýär. Karolyň maşgalasy döwletde ministr namestik wezipelerini eýeleýär.
Alýaska
Umumy maglumat
paýtagty:Junou
Laos XI-XV asyrlarda
Lan Sanga 1563-nji ýylda Birmalylar birinji ýörişi guraw –yzyna kowulypdyr. 2-nji ýöriş 1570-nji ýylda guralýar. 3-nji ýöriş 1574-nji ýylda guralýar. Birma Sýuzeren korollyk diýlip yglan edilýär. Diňe XVI asryň ahyrynda Lan-Sang garaşsyz döwlet bolýar.
Alýaska
Umumy maglumat
ABŞ-a goşulan senesi: 03.01.1959 ştatlar arasynda 49-njy bolup goşulan.
Laos XI-XV asyrlarda
Laosyň milli medeniýetiniň  döremeginde buddizm uly täsir edýär. Köp medeni gurlyşyklar göçirilýär. Hoang Farabanga-Wisun-Wat- That 1548 ýyl, That Lug (1548) ybadathanalary gurulýar. XIV asyrda Tripitika günorta Elipbisinde kitap ýazylýar. Laos elipbiýsi tham mukaddes tekstleri ýazmakda ulanylýar.
Alýaska
Umumy maglumat
resmi saýty: www.alaska.gov
meýdany
1 717 854 km2
Günbatar Ýewropa
Günbatar Ýewropa — Ýewropanyň günbatarynda ýerleşýän bölegi. Günbatar Ýewropa, Atlantik ummanynyň gündogar kenarýakasyndaky ýurtlary — Pireneý ýarymadasynyň ýurtlaryny Şotlandiýany, Irlandiýany, Germaniýany, Angliýany,we Fransiýanyň ada döwletlerini öz içine alýar. Kähalatlarda Günbatar Ýewropanyň düzümine Gollandiýany, Belgiýany, Daniýany, Günbatar ýewropa bölegini hem goşýarlar.
Alýaska
meýdany
ini: 3 639
uzynlygy: 2 285
suw bilen gaplanan bölümi: 13,77%
ulylygy boýunça ABŞ-da tutýan orny: 1
Ilaty
sany: 735 132 (tahmyny 2013)
gürlügi: 0.49 km2-a 1 adam
Foolad FK
Foolad Khuzestan FK hazirki wagtda Eýran Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
M
thumbnail|right|200px thumbnail|right M m – türkmen elipbiýiniň 15. harpy, latyn elipbiýiniň 13. harpy.
Wetnam XI- XV asyrda
Irki synpy döwlet Wetnamda Aulah ady bilen biziň eýyamymyzdan öň III asyrda peýda bolýar. Bu ýerde X asyra çenli Hytaýlylar öz syýasatyny ýöredip geldiler. Diňe X asyrda Wiýetler, Hytaýlylary çykaryp kowdylar. Ýeke täk döwlet döräp, Daýkowet paýtagty Aulaka boldy. Özara uruşlaryň netijesindedöwlet 12 udele bölünýär. Patşa Din-bo-min döwleti berkitmek üçin göreşýär. Çinownikçilik döwlet aparaty bolup, korol hemme ýerleriň eýesidi. Bütin häkimýet öňa degişli. Öri meýdanlary 3 topara bölünipdi. Her jemagatyň döwlet jemagaty bolupdyr. Toparyň işini hasaba alypdy. Ol salgydyň kazna baryşynnada jogap beripdir. Bularda wossalyk, süýzerlik diýen zatlar bolmandyr. Bu onuň günbatary iri ýer eýeçilikli döwletlerinden tapawutlandy. X asyryň başlarynda özara uruşlardan dynyp oba hojalygyň hünärmentgiligiň we söwdanyň ösmegine mmkinçilik berdi. Ösmegine mümkinçilik berdi. Xi asyrda suw desgalary gurlup başlady. Öri ýerleri özleşdirmäge goşun hemme hardy eserleri nussaglar hem çekilipdir. Ýolgurluşygyna uly üns berlipdir.
Budda deniniň ýaýramagy bilen ybadathanalar dürli hudaý şahslarynyň keşbi şekkelendirip. Ol köp metaly talap edipdir. Daýwanyň hökümeti hytaýlylaryň yzygider çazuşlarynyň öňüne almak üçin harby guramalary döredipdirler. Öňki serhet we merkez goşuny diýip bölünmändir. Atly gaşuny döredipdirler. XII asyryň ahyrynda dolandyryjylara garyp düşen daýhanlaryň göreşi güýçlenýär. Çan nebereleriniň dolandyşygyda gurapdyrlar. XIII asyrda Daýwete ilki Hytaýlylar soň Mangollar çozýar. 200 müňli Gat goşunyna Çan-Hyng. Dao ýolbaşçylyk edýär. Halkyň tiwi zapaslaryna çenli goşuny üpçin etmek üçin alýarlar. Daşmana garşy göreşe daýhan köpcüligine gaçnaşýar.
Ikimji ýöuşi Mongol-hytaý goşuny tarapyndan 1287-nji ýylda guralýär. Welter duşmanyň pälini gaýtarmak üçin suwun astynda ýit uçly goranyş desgalary gurýarlar. Mongol gamileri baryp oňa urlyp ýanyp başlapdyr.
Mongol-hytaý basybalyşlaryna garşy alnyp barlan göreşler Daýwetanyň ykdysadyýetine uly zyýan ýetirdi. Halkyň arasynda ilat ýazuwy geçilýär. Salgyň çölemek, gämi gurmak ýola goýulýär. Karnany dolandyrmak üçin, kagyz pullary çap edilýär.
Öri ýerleri daýhanlara paýlap beripdirler. Gür ilatly ýerlerden ilat deltalara geçip gidipdirler. 1404-nji ýýldan başlap amberler döredilýär. Şol ýerden saklanan tüwüni hasyllyk ýere paýlapderlar. Bütin wet halky ýurtly basyllyjylara garşy göreşe aýyga galdy. Täze betler dikeldildi. Ýaplar, kanallar guruldy. Oba hojalykönümleriniň köp öndürilmegi netijesinde hünärmentçilik, söwda ösdi. Döwlet ussahanalarynda hünärmetler öz kärine ýöriteleşenler üýşirilip kömek we baý gatlaklar üçin ýüp, nah matada , küzegärçilik öňümlerini bezeg şaýlaryny öndüripdir. 1465-nji ýylda dolandyryjylygy kämilleşdirmekmaksady bilen birnäçe özgerişler geçirilýär. Döwlet 13 welaýata 52 uýezde bölünip, her haýsynda 700 oba bolupdyr. Kanunlar ýygyndysy  “Hangtyk” kämilleşdirilýär. Hytaýlaryň zor bilen öz medeniýetini düzmäge synanyşek guraýan döwründe wet medeniýeti ösdi. Sebäbi Hytaý bu ýerde 1000-çe ýyl agalyk sürüpdir. Ol Wet medeniýetitäsirini ýetirmändir. X asyrda Hytaý ýazuwy, XIII asyr edebiýatynda, poeziýada, dininde buddizm esasy ýeri tutsa ýokary gatlak wekilleri eden etdiligi beýan edipdir. 1272-nji ýylda Le-Wan-Hyunyň  “Daýwitiň taryhy” diýen eseri biziň eýýamymyzdan öň III asyrdan, biziň eýýamymyzyň XIII asyra çenli Wetnamyň taryhyny beýan edýär. Wet taryhyny alymlar ikä bölýär:
1.	Hytaýlylaryň sgslygynyň astynda
2.	Özbaşdak ösüş ýolunyň taryhy
XI asyrda arhitektura milli äheň duýuldy. Köp etažly däl-de, az etažly jaýlar kerpiçden, agaçdan çüwdürimli dasseýn, bagy ansamble üstünden lak bilen örtüpdirler.
Ufuk uniwersiteti
Ufuk uniwersiteti (türkçe:Ufuk Üniversitesi) Türkiýäniň paýtagty Ankarada ýerleşýän uniwersitet.
FK Kaýrat Almaty
FK Kaýrat Almaty hazirki wagtda Gazagystan Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
Abbasidler
200px|thumb|Halifatyň iň kuwwatly döwründe Abbasidleriň golastyndaky territoriýalar
Abbasidler (العبّاسيّون, Abbāsīyūn) — arap halyflarynyň ikinji dinastiýasy (750—1258) (Omeýýatlardan soň), ol Muhammet pygamberiň agasy Abbas ibn Abdyl-Muttalypdan gelip çykýar. Olar Al-Andalusdan başga ähli ýerde Omeýýatlary tagtdan agdarypdyrlar. 762-nji ýylda halyfatyň paýtagtyny Bagdada geçiripdirler. 836-892 ýyllar aralygynda Samarra şäheri paýtagt bolupdyr.
FK Astana
FK Astana hazirki wagtda Gazagystan Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
N
thumbnail|right|200px thumbnail|right N n – türkmen elipbiýiniň 16. harpy, latyn elipbiýiniň 14. harpy.
Warikoz
Damarlaryň warikoz giňelmesi (warikoz keseli) — damar ulgamynyň keselleriniň has köp ýaýaran görnüşidir. Ol adatça aýaklarda duş gelýär. Bu kesele duçar bolan adamyň ellerindäki we aýaklaryndaky damarlary gan aýlanyşyga doly gatnaşyp bilmeýärler.
Pulsoksimetr
Pulsoksimetr (pulse oximeter iňlis sözünden) — kapillýar ganyň kislorod bilen doýgunlaşdyrma derejesini inwaziw däl usul bilen ölçeýän lukmançylyk abzaly.
Warikoz
Eger siz özüňizde damarlaryň warikoz giňelmesiniň bardygyny gören bolsaňyz, dowla düşmäň! Sadaja şertleri berjaý etmek bilen, siz warikoz keseliniň ötüşmeginiň öňüni alyp bilersiňiz.
Pulsoksimetr
Pulsoksimetriň häzirkizaman görnüşi 1974-nji ýyldaTakuo Aoýagi tarapyndan Ýaponiýanyň “Nihon Kohden” kompaniýasy üçin işlenilip düzüldi.
Warikoz
Hasabat ýöredýän guramalaryň maglumatlaryna görä, aýallaryň 80%-i, erkekleriň 30%-i warikoz keselinden ejir çekýärler. Eger siz-de olaryň hataryna düşmejek bolsaňyz, şu berlen maslahatlara eýerjek boluň. Eger warikoz keseliňiz ötüşen bolsa, flebolog lukmanyna ýüz tutuň.
Pulsoksimetr
Işleýiş ýörelgesi
Pulsoksimetr oňaýly inwaziw däl ölçeg abzaly bolup durýar, ol düzüminde kislorod bar bolan ganyň göterimini görkezýär. Has anyk aýdanyňda, ol oksigemoglobiniň (kislorody geçirýän ganyň belogynyň) düzüminde arterial gemoglobiniň göterimdäki mukdaryny görkezýär. Adatça öýken kesellemesi bolmadyk näsaglar üçin makul bolan diapazonlar 95 göterimden 99 göterime çenli düzýärler. Bir tipli pulsoksimetr impulslary ugradýan, fotodiodda fokusirlenen uly bolmadyk ýagtylyk diodlarynyň (LED) jübüdi bilen mikroprosessory ulanýar. Düzgün bolşy ýaly, abzal eliň barmagy ýa-da gulagyň ýumşajyk etli ýeri ýaly, ýüzleý gan aýlanyş bilen içinden geçýän ýerde ulanylýar. Bir ýagtylyk diody 660 nm tolkun uzynlygyna (gyzyl), beýlekisi bolsa 940 nm tolkun uzynlygyna eýedir (infragyzyl). Şu tolkun uzynlyklarynda ýagtylygyň çekilmegi kislorod bilen doýgunlaşan gan üçin we kislorody az bolan gan üçin ep-esli tapawutlanýar :
Sues kanaly
300px|right|thumb|Sues kanalynyň gurluşygy.
Iňlis dili
right|350px Iňlis dili (english,the english language): Angliýa­nyň we Beýik Britaniýa­nyň res­mi di­li, ABŞ-nyň otuz bir şta­ty­ nyň res­mi di­li, Irlandiýa­nyň, Kanada­nyň we Malta­nyň res­mi iki di­li­niň bi­ri, Awstraliýa­nyň we Täze Zelandiýa­nyň res­mi di­li. Ol Azi­ýa­nyň kä­bir döw­let­in­de (Hindistan, Päkistan we beý­le­ki­ler) res­mi dil hök­mün­de ula­nyl­ýar.
Hin­di-­ýew­ro­pa dil­ler maş­ga­la­sy­nyň ger­man di­li­ne de­giş­li­. Ene di­li hök­mün­de ula­ny­jy­la­ryň sa­ny 410 mil­lio­na go­laý, ikin­ji di­li hök­mün­de gür­le­ýän­ler hem 1 mil­liard tö­we­re­gi. BMG-niň al­ty res­mi we iş dil­le­ri­niň bi­ri.
Şu diliň lek­si­ka­sy­nyň 70 gö­te­ri­mi alyn­ma söz­ler­dendir. Ýa­zu­wy la­tyn elip­biý­si­niň esa­syn­da VII asyr­dan bä­ri do­wam edip gel­ýär. Dürs ýa­zu­wyn­da dä­be öw­rü­len ýa­zuw esa­sy orun eýe­le­ýär.
Taryhy
Häzirki zaman iňlis diliniň düýbüni tutanlar – german taýpalary angllar,sakslar we ýutlar bolup,V asyryň ortalarynda Britan adalary na göçüp gelipdirler.Şu döwürde olaryň dilleri nemes we frisleriňkä ýakyn bolupdyr we ol özüniň soňky ösüşinde,beýleki german dillerinden arasyny açypdyr.Gadymy iňlis dili bolan,anglo-sakson dili (köp sanly barlag geçirijiler gadymy iňlis dili hasaplaýarlar) az özgerişlere sezewar bolupdyr.Iňlis dili ýüzýyllyklaryň dowamynda Ýerde iň köp ulanylýan dilleriň biri.Oňa Beýik Britaniýanyň alyp baran syýasaty,esasan hem Demirgazyk Amerikada we Awstraliýada alyp baran syýasatlary ýardam edipdir.Ikinji Jahan urşundan soňra iňlis diliniň ähmiýeti has artdy.Häzirki wagtda döwürleýin we döwürleýin däl neşirler,telewideniýe,kino,radio,kitaphana fondlary,iňlis Internet sektory we beýleki çeşmelerden ybarat iňlis dilindäki maglumatlar giňişligine,möçberine we mazmunyna görä deňsiz taýsyz.Inlis dilinde ägirt uly möçberde çeper we ylmy-tehniki edebiýatlar ýazylan.Tehniki,tehnologik,patent resminamalary,ylmy eserler köplenç iňlis dilinde ýazylyp,soňra beýleki dillere terjime edilipdir.Bularyň ählisi iňlis dilini dünýäde aragatnaşygynyň möhüm serişdesine öwürýär.
Ga­dy­my iň­lis dili
Hä­zir­ki za­man iň­lis di­li­niň düý­bü­ni tu­tan­lar – ger­man taý­pa­lary angl­lar, saks­lar we ýut­lar bo­lup, V asy­ryň or­ta­la­ryn­da Bri­tan ada­la­ry­na gö­çüp ge­lip­dir­ler. Şu dö­wür­de ola­ryň dil­le­ri ne­mes we fri­sleriňkä ýa­kyn bo­lup­dyr we ol özü­niň soň­ky ösü­şin­de, beý­le­ki ger­man dil­le­rin­den ara­sy­ny açyp­dyr. Ga­dy­my iň­lis dili bolan, ang­lo–sak­son di­li (köp san­ly bar­lag ge­çi­ri­ji­ler ga­dy­my iň­lis di­li ha­sap­la­ýar­lar) az öz­ge­ri­şe se­ze­war bo­lup­dyr.
Angl-saks­lar Be­ýik Bri­ta­ni­ýa gö­çüp ge­lip, ýer­li ýa­şaý­jy­lar – kelt­le­re gar­şy gö­reş alyp ba­ryp­dyr­lar. Kelt­ler bi­len bu bag­la­ny­şyk ga­dy­my iň­lis di­li­niň gur­lu­şy­na we onuň söz­le­ri­ne tä­sir et­män­dir di­ýen ýa­ly­dyr. Kelt­le­riň ga­dy­my iň­lis di­li­ne şeý­le gow­şak tä­si­ri­ni, ang­lo-saks­lar bi­len de­ňeş­di­re­niň­de, kelt me­de­ni­ýe­ti­niň gow­şak bo­lan­ly­gy bi­len tes­wir­le­nýär. Bri­ta­ni­ýa­da rim­li­le­riň tä­si­ri ga­ty uly bolupdyr. La­tyn söz­le­ri ga­dy­my iň­lis di­li­ne bir­nä­çe tap­gyr­lar­da gi­rip­dir. Bi­rin­ji­den, la­tyn di­lin­den al­nan söz­le­riň bir bö­le­gi­ni Ýew­ro­pa­nyň de­mir­ga­zyk se­bit­le­ri­niň ger­man dil­li ila­ty ola­ryň he­niz Bri­tan ada­la­ry­na gö­çüp bar­ma­zyn­dan ozal, ka­bul edipdirler. La­tyn söz­le­ri­niň ýe­ne-de bir bö­le­gi hris­ti­an­ly­gyň Britaniýa ara­la­şan döw­rü­ne de­giş­li­dir.
Mio Imada
Mio Imai (今田 美桜) (9 aprel, 1997 ,Ýaponiýa) - Ýaponiýanyň aktrysa.
Iňlis dili
Or­ta asyr iň­lis dili
Iň­lis di­li­niň in­di­ki ösüş tap­gy­ry 1066 ýyl­dan 1485-nji ýyl­la­ra çen­li ara­ly­gy öz içi­ne al­ýar. 1066-njy ýyl­da ga­dy­my nor­man – fran­suz şi­we­sin­de gür­le­ýän nor­man­la­ryň gel­me­gi bi­len iň­lis di­li tä­ze lek­si­ka gat­la­gy­na eýe bo­lup­dyr. Uzak wagt­lap nor­man-fran­suz di­li Ang­li­ýa­da but­ha­na we ýo­ka­ry syn­pyň do­lan­dy­ryş di­li bol­ma­gyn­da gal­ýar.
Süýjülik (kesel)
thumb|Gerbi Ýer ýüzünde maýyplyga we ölümçilige getirýän ýürek-damar, onkologiki keseller bilen bir hatarda, süýji keseli (diabetes mellītus) hem uly kynçylyklara getirýändir.
Iňlis dili
Or­ta asyr iň­lis dili
Nor­man - fran­suz di­li 1385-nji ýyl­da ýa­ty­ry­lyp, iň­lis di­li ula­ny­şa gi­ri­zi­lýär. 1483-nji ýyl­da par­la­ment ka­nun­la­ry iň­lis di­lin­de ne­şir edil­mä­ge baş­laýar. Iň­lis di­li­niň esa­sy ger­man di­li bol­sa-da ol öz dü­zü­mi­ne ga­dy­my fran­suz di­li­ni­niň ägirt yly möç­ber­dä­ki söz­le­ri­ni gi­ri­zip­dir we bu ýagdaý dil ga­ry­şyk­ly­gy­na alyp ba­ryp­dyr. Ga­dy­my fran­suz söz­le­ri­niň ara­laş­ma pro­se­si tak­my­nan 1200-nji ýyl­dan tä or­ta asyr iň­lis dili döw­rü­niň ahy­ry­na çen­li do­wam edip­dir. Bu ýag­daý 1250-1400 ýyl­lar ara­ly­gyn­da ýo­ka­ry de­re­jä ba­ryp ýet­ýär.
Kamboja XI-XV asyrlarda
Kamboja döwleti IX asyrda Mekonga deltasynda ýüze çykdy. Ilatynya  Khmerler diýipipdirler. XI asyrda Hindi-Hytaý döwletine öwrülipdir. Angor Kambojasynyň garşydaky gündogarda Týampa döwleti bolupdyr. Günbatarda Khmerler Birma döwletine degişli bolan Pagah-Mon welaýatlary bilen demirgazykda Daýwet döwleti bilen göreşdiler Surwarman II (1113-1150) döwründe Mon we Taýlora darşy göreşi alyp barypdyrlar. Alnyp barylýan basybalyjylykly uruşlar döwleti gowşadypdyrlar. Patyşa ölenden soň 30 ýyllap tadt ugrynda göreş dowam edipdir. Kambojanyň ykdysadyýetinde şalydarçylyga uly üns berlipdir. Natural hojalyklar dowam edipdir. Angor döwleti döränden soň dünýewi gurluşyklara uly üns berlipdir. Itiýer eýeleri halky ezmeklige dowam edipdir. Dayhanlar salgytlary we goşunçylygy bes etmegi talap edipdir. 1161-64 ýyllarda täze çykyşlar başlandy. Ýöne soňraky XIII-XIV asyrlardan syýasy we synpy göreşler dini özgerdijilik häsiýetine göçipdir. Hudaý karollara derek buddizm dini уsasy orna geçipdir.
Süýjülik (kesel)
Süýji keseli adamzada gadymy zamanlardan bäri bellidir. Bu kesel barada birinji maglumatlar b.e. öň 1550-nji ýyla degişli bolan golýazmalarda duş gelýär.
Iňlis dili
Tä­ze iň­lis dili döwri
Hä­zir­ki za­man Ang­li­ýa­nyň iň­lis di­li­niň ösüş döw­ri XV asy­ryň ahyr­la­ryn­dan baş­la­ýar. Ki­tap ne­şir et­megiň ös­me­gi we kitaplaryň giň­den ýaý­ra­dyl­ma­gy bi­len ki­tap di­li­niň ka­da­la­ry­nda dur­nuk­laş­ma­ bo­lup geç­ýär we fo­ne­ti­ka we gep­le­şik di­li öz­ge­rip baş­la­ýar.
Süýjülik (kesel)
Keseliň alamatlarynyň biri bolan – näsagyň peşewiniň süýjüligi barada gündogar alymy, lukman Awisenna hem belläp geçipdir. Süýji keseliň häsiýetlendirilmesi gadymy hindi, arap, hytaý ylmy ýazuwlarynda duş gelýär.
Keseliň döreýşi, sebäpleri, görnüşleri, geçişi I. Mering, O.Minkowskiý, P. Langergans, L. Sobalew, G. Buntingyň, Ç. Best ýaly uly alymlaryň geçiren köpýyllyk işleri netijesinde öwrenildi. Köp ýurtlaryň alymlarynyň geçiren kliniki barlaglary, aşgazanasty mäziň B-öýjükleriniň işläp çykarýan gormonynyň – insulynyň ýetmezçiligi sebäpli süýji keseliň döreýänligini anyklady.
Iňlis dili
Tä­ze iň­lis dili döwri
Iň­lis di­li­ni we beý­le­ki giň­den ýaý­ran dil­le­ri ula­ny­jy­la­ryň ta­kyk sa­ny­ny kes­git­le­mek ýe­ňil däl. Dür­li çeş­me­ler iň­lis di­li­ni ula­nýanlaryň sanyny dün­ýä­de ikin­ji we dör­dün­ji ýe­re çen­li ara­lyk­da goý­ýar­lar. Bi­rin­ji ýe­ri iki es­se ara­ny açyp, hy­taý di­li eýe­le­ýär. Da­şa­ry ýurt di­li hök­mün­de iň­lis di­li­ni bil­ýän­le­riň sa­ny hak­da­ky mag­lu­mat­lar aý­dyň­laş­dy­ryl­ýar. Bu ba­ra­da 600 mil­li­on­dan tä 1,2 mil­li­ar­da çen­li ara­lyk­da­ky san­lar ag­zal­ýar.
Süýjülik (kesel)
Keseli bejermek üçin insulynyň ulanylmagy (1921-1922-ý.ý.) medisina ylmynyň iň uly açyşlarynyň hataryna girdi.
Iňlis dili
Tä­ze iň­lis dili döwri
Ikin­ji ja­han ur­şun­dan soň­ra iň­lis di­li­niň äh­mi­ýe­ti has art­dy. Hä­zir­ki wagt­da dö­wür­le­ýin we dö­wür­le­ýin däl ne­şir­ler, te­le­wi­de­ni­ýa, ki­no, ra­dio, ki­tap­ha­na fond­la­ry, iň­lis In­ter­net sek­to­ry we beý­le­ki çeş­me­ler­den yba­rat iň­lis di­lin­dä­ki mag­lu­mat­lar gi­ňiş­li­gine, möç­be­rine we maz­mu­nyna görä, de­ňsiz – ta­ýsyzdyr. Iň­lis di­lin­de ägirt uly möç­ber­de çe­per we yl­my – teh­ni­ki ede­bi­ýat­lar ýa­zy­lan. Teh­ni­ki, teh­no­lo­gik, pa­tent res­mi­na­ma­la­ry, yl­my eser­ler köp­lenç iň­lis di­lin­de ýa­zy­lyp, soň­ra beý­le­ki dil­le­re ter­ji­me edi­lip­dir. Bu­la­ryň äh­li­si iň­lis di­li­ni dün­ýä­de ara­gat­na­şy­gy­nyň mü­hüm se­riş­de­si­ne öwür­ýär.
Süýjülik (kesel)
Insulin ulanylmazdan öň, näsaglaryň ömrüniň ortaça dowamlylygy 5 ýyldan köp däldi. Häzirki wagtda, öz wagtynda we kadaly geçirilýän bejerginiň kömegi esasynda näsaglaryň ömrüniň dowamlylygy sag adamlaryňkydan tapawutlanýan däldir.
Süýji keseli getirýän gaýraüzülmeleri boýunça agyr keselleriň hataryna girýändir.Sag adamlar bilen deňeşdirilende, süýji keselli adamlarda ýürek-damar ulgamyna zeperiň ýetmegi – 2-3 esse, körlük – 10 esse, aýaklaryň çüýremegi (gangrena) – 20 esse köp duş gelýändir.
Süýji keselli näsaglarda ýokançly keseller, böwrek keselleri bilen kesellemek, göwrelilik, çaga dogrumy köp kynçylyklary döredýändir.
Süýji keseli – endokrin ulgamynyň keseli bolup, onda diňe uglewod çalşygy däl-de, bedende ýag we madda çalşygynyň beýleki görnüşleri hem bozulýar. Keseliň döremegi giperglikemiýa (ganda gandyň mukdarynyň ýokarlanmagy) ýagdaýy bilen düşündirilýär. Bu ýagdaýyň döremegine insulinyň ýetmezçiligi getirýändir.Onuň ýetmezçiligi esasynda, glukozanyň myşsalara we bedeniň ýag gatlagyna geçmegi kynlaşýar,ýaglardan we belokdan onuň emele gelmegi köpelýär. Şu ýagdaýlar esasynda, ganda glukozanyň mukdary ýokarlanýar. Sag adamlarda, aç ýagdaýlarynda, ol kadada 4,00-6,6 mmol/l derejede bolsa, süýji keselinde ol 7 mmol/l – 20-30 mmol/l, ondan hem köp bolup bilýär. Ganda glukozanyň mukdary 9,5-10 mmol/l geçende, ol peşew bilen hem çykarylyp bilýär.
Böwrekleriň işiniň bozulmagy bilen, çykarylýan peşewiň umumy mukdary köpelýär. Adam peşew edip, köp suw ýitirýänligi sebäpli, suwsap, dodaklary, agzy, bokurdagy gurap başlaýar. Bedendäki glukozanyň peşew bilen ýitirilmegi adamyň horlanmagyna getirýär. Insulinyň ýetmezçiligi ýag we belok çalşygyna hem täsir edýär.Ýaglaryň emele gelmegi azalyp, olaryň dargamagy güýçlenýär,bagryň öýjükleriniň ýag almagy bolup geçýär. Beloklaryň emele gelmegi peselýär. Bu bolsa bedeniň dokumalarynyň emele gelmegine we dikeldilmegine ýaramaz täsir edýär.
BSGG-nyň (Bütindünýä Saglygy Goraýyş Guramasy) bölmegine görä, süýji keseliniň iki görnüşi bardyr: Süýji keseli 1 (SK1) – insulingaraşly we 2 (SK2) – insulingaraşly däl;
Böwreküsti mäziň gormony, gipofiziň käbir gormonlary, glýukogon, dermanlar (buşukdyryjy we gan basyşy peseldiji serişdeler, kontraseptiwler) insulinyň dargap, onuň işiniň peselmegine getirip biler.
Süýji keseliniň döremegine semizligiň, uzak dowam edýän nerw dartgynlylygynyň, göwreliligiň, geçirilen şikesleriň, bagryň keselleriniň, ýokanç keselleriň, hirurgiki operasiýalaryň sebäp bolýanlygy subut edildi. Alkogol içgiler hem aşgazan asty mäze, bagra zyýan ýetirmek bilen, soňundan süýji keseliniň döremegine getirip biler.
Wagtynda bejerilmedik süýji keseli bedeniň dürli agzalaryna öz täsirini ýetirýändir.
Köplenç deriniň we deriasty ýag gatlagynyň üýtgemegi bolup geçýär. Agyr geçýän süýji keselinde ol gury bolýar, gasyn atýar, çyban ýaly iriňli dömmeler emele gelip başlaýar. Dabanda jaýryklar, kömelekler sebäpli döreýän ýaralar, eroziýalar emele gelip biler.
Kömelekli zeper ýetmeler ýa-da olara bagly bolmadyk sebäplere görä, daşky jyns agzalarynyň nemli örtüginde gijilemek bolup biler. Injigiň öň tarapynda, dabanlarda trofiki baş keseliniň döremegi mümkindir. Insulin sanjymlary edýän näsaglarda, sanjym edilen ýeriň deriasty ýagly gatlagynyň trofiki üýtgemeleri bolup biler.
Kalsiniň ýitirilmegi, gan aýlanşynyň bozulmagy sebäpli süňkleriň we bogunlaryň, esasan hem injikleriň we dabanlaryň üýtgemegi bolup geçýär.Dişlere we dişiň etine hem zeper ýetýär. Ýokarda bellenilip geçilşi ýaly, süýji keseli näsaglarda köplenç bagryň, böwregiň işine zyýan ýetirýär, öt haltanyň keselleri agyr geçýär, nerw ulgamynda köptaraplaýyn üýtgemeler bolup geçýär.
Süýji keselinde ýürege we gan damarlaryna zyýan ýetirilmegi, köplenç maýyplygyň we ölümçiligiň sebäbi bolýar. Şunuň ýaly näsaglarda ýüregiň infarkty hem has agyr geçýär. Agyr geçýän süýji keseli, jyns mäzleriniň işine hem täsir edip, jynsy höwesi peseldip bilýändir.
Görejiň kütelmegi, böwreklere, aýaklara we başga agzalara zeper ýetirilmegi – bu keselde orta we kiçi gan damarlaryna zyýan ýetip, gan aýlanşynyň bozulmagy bilen düşündirilýär.
Barlaglaryň görkezişi ýaly, ganda gandyň mukdaryny gözegçilikde saklap, bu keselde duş gelýän üýtgemeleriň we gaýraüzülmeleriň öňüni alyp bolýar.
Süýji keseli bilen adam bütin ömrini ýaşamaly bolýar.
Süýji keselli näsag: Näsagyň maşgalasynyň, ýakyn garyndaşlarynyň hem bu kesel, onuň geçişi, bejergisi, berjaý etmeli gündelik ýaşaýyş düzgünleri barada maglumatlary bilmegi hökmandyr.
Süýji keseliniň bejergisi köp çäreler toplumy öz içine alýandyr: berhiz saklamak, gandy peseldiji dermanlary ýa-da insuliny ulanmak, zähmet we dynç alyş düzgünlerini berjaý etmek, gapdallaýyn dörän keselleri öz wagtynda bejermek;
Gandy peseldiji dermanlar (butamid, glibenklamid, glibutid, metformin) ýa-da insulin bilen bejergini ýörüte geçirilen barlaglardan soň lukman bellemelidir.
Bejergi çäreleri süýji keseliň görnüşine, näsagyň ýaşyna, ýagdaýyna, bar bolan gaýraüzülmeleri göz öňüne tutulyp bellenilýändir.
Süýji keselli näsag üçin keseline gowy gözegçilik eder ýaly, geçirilýän bejerginiň täsirine baha berer ýaly özüne gözegçilik etmek hökmandyr.
Häzirki wagtda, öý şertlerinde günde gandyň mukdaryny bilmegiň çalt we ýönekeý usuly – glukometrleri ulanmakdyr. Berhiz ýa-da gandy peseldiji dermanlar bilen bejergi alýan näsaglar: Insulin bejerginialýan näsaglar: barlag geçirmek maslahat berilýär. Goşmaça barlaglar aşakdaky ýagdaýlarda zerurdyr:
Günorta okean
right|thumb|300px|Günorta okean Günorta okean (ýa-da Antarktik okean) — Antarktidany gurşap alýan, ölçegi boýunça Ýeriň dördünji okeany. Meýdany 20 327 müň kw. km (okeanyň demirgazyk serhedi günorta giňişligiň 60-njy gradusy diýlip kabul edilse). Iň çuň nokady (Günorta Sandwiç ternawy) — 8428 m.
Knut Hamsun
KNUT HAMSUN
Knut Hamsun (08/1859-02/1952) norweg ýazyjysy bolup onuň eserleri 1920-nji ýylda edebiýat ugry boýunça Nobel baýragyna mynasyp görüldi. Onuň 70 ýyldan gowrak döredijilik işjeňligi öz eserlerinde tema taýdan, garaýyş taýdan hem-de giňişlik taýdan köpdürliligi özünde jemleýär. Onuň 20-den köp romany, goşgular ýygyndysy, esseleri, käbir gysga hekaýlary we piýesalary, şeýle hem ýol ýazgylary çap edildi.
Ýaş Hamsun realizm we naturalizm akymlaryna garşy gidýärdi. Ol häzirkizaman edebiýatynyň esasy ugry we maksady adamoglunyň aňy bolmaly diýen pikiri öňe sürýärdi. Ýagdaý şeýle bolan halatynda ýazyjy “damarlardaky ganyň pyşyrdysyny, süňňümiziň iňňildisini” halka ýetirip biler diýýärdi. Hamsun 20-nji asyryň bosagasyndaky Neo-romantik öwrülşigiň sakasyndaky şahsyýet hasaplanýar. Onuň “Hunger” (Açlyk), “Mysteries” (syrlar), “Pan” we “Wiktoriýa” atly eserleri munuň şeýle kabul edilmegine esas döretdi. Onuň soňky döredijiligi (aýratynam Nordland eseri) “täze norweg realizminiň” täsiriniň astynda galandygyny görkezýär. Ol bu eserinde Norwegiýanyň çetgi obalaryndaky gündelik durmuşy gürrüň berýär we eseriň maňzyny ýerli dialketler, ýaňsytmalar we ýumor düzýär.
2009-njy ýylyň 4-nji awgustynda Hamaroý şäherinde Knut Hamsun merkezi açyldy. 1916-njy ýyldan bäri onuň işleri kino sungatynda ulanylýar.
Ýelharaz © 2013 www.yelharaz.com
Ň
thumb|right Ň ň – türkmen elipbiýiniň 17. harpy.
Rus dili
Rusça – Russiýa, Gazagystan, Gyrgyzystan we Belarus döwletleriniň resmi dili. Türkmen dilinde Orsça diýmek Rus dili diýmek bolýar.
Rus-dili slawýan dili bolupş russiýa, belarus, ukraina, gazagystan we beýleki köne SS ýurtlarynda has giň ýaýran dildir. Munyň bilen bir hatarda rus-dili moldowa, finlandiýa ýaly ýerlerde hem ýaýrandyr. Hindi-ýewropa dil maşgalasyna degişlidir. Iň köp adamyň ene-dili hökmünde ulanýan dilleri arasynda 8-nji orundadyr we dünýäde iň ýaýran 5nji dildir. BMG-nyň ulanýan 6 dilinden biridir.
FK Aktobe
FK Aktobe hazirki wagtda Gazagystan Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
Italiýa XVI-XVII asyryň birinji ýarymynda
Mowzuk:   Italiýa XVI-XVII asyryň birinji ýarymynda.
Türkmenistanyň Harby instituty
Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň Harby instituty 1993-nji ýylyň 1-nji sentýabrynda döredildi. Harby institutda ylymlaryń doktorynyń 2-si, ylymlaryň kandidatynyń 10-usy zähmet çekýär. 2008-nji ýylda institutyń mugallymlary tarapyndan okuw kitaplarynyń 11-isi, okuw-usulyýet gollanmalarynyń 208-isi taýýarlanyldy. Serkerdeler, mugallymlar we talyplar metbugatda çykyş etmek üçin 112 makala taýýarladylar.
Daniýanyň medaragly Güýçleri
Italiýa XVI-XVII asyryň birinji ýarymynda
Meýilnamasy:
1.	XVI asyryň ahyrynda we XVII asyryň başlarynda Italiýanyň durmuş ykdysady ösüşi.
2.	Yspan zulumyna garşy halk hereketleri.
3.	 Beýik we giçki täzeden döreýiş.
Maksady: Italiýanyň XVI-XVII asyr durmuş ykdysady ösüşi barada düşünje bermek.
Häzirki Italiýanyň tutýan teritoriýasy XVI-XVII asyrlarda aýry bir entek iri ýer eýeçilikli döwletlere we şäher respublikalaryna bölünýär. D. g. g.b Fransiýa bilen araçäkdeş serhetde Sawoý gersoglygy, oňa Rymont hem giripdi. Genuýe aýlagynyň kenarynda söwda respublikasy Tenuýa ýerleşýär. D.g g.d, Adriotiň deňziniň kenarynda respublikasy Wenesiýa ýerleşýär. Lambart düzlüginde merkezi Ýewropa we Italiýa bilen aralykda Milan ýerleşýär. Appenin ýarym adasynyň merkezinde papa eýeçilikleri ýerleşýär. Orta Italiýada iri şäher döwletlerden biri Florensiýa ýarym adanyň günortasynda Sisiliýada Neopoliti patyşalygy ýerleşip, Arogoniýa höküm surüpdir. D.g we merkezi Italiýadan beýleki welaýatlara sersdsnde söwda pul gatnaşyklary öşüpdir. Iri hojalyklar bolup olardan iri ýer eýeleri köp girdeji gazanypdyr. Esasy şäher ýerleri Fransiýa, Milan, Wenesiýa, Genuýa.
Tozan daýhanlar şäherlere ugraýardy,ol ýerde täze süteme duçar bolýardy, monofaktura hojalyklary, söwdagärler ussahanalary, hojalyklary ezýärdi. Iri ýer eýeleri söwdany öz ellerine alýardylar. Daýhan eýelerini tozduryp olary öri meýdanlarynda öwrüp, daýhan hojalygyny dargadyp iri maldarçylyk hojalyklaryna geçirip ikiden gysga we gyt kärende alynýan daýhanlar köpelipdi.Sebäbi daýhan ýagdaýy çakdan aşa agyrdy.Daýhan artyk önümüni diňe öz hojaýynyna satyp bilipdir. Ýeriň girdejiligini artdyrmak üçin beýleki bir topardan ýeri dökünläp kämilleşdirip, bagçylyk atyz önümlerini öndürmek hem kämilleşýärdi. 1494-nji ýylda Fransuz goşuny hiç hili garşylyksyz Neopany eýeläpdir. 1499-njy ýylda Fransiýalylar Karl VIII orun tutary Lýudowik XII döwründe Italiýa çozdylar. Milany eýelediler, onuň bilen bu gezek Wenesiýada Rim papasy Aleksandr VI Boržuadg söhbetdeş boldy. Onuň maksady Italiýada döwlet döredip öz ogly Gazare Boržuany oturtmakdy. Gozare özüniň gödek dönükligi bilen ýakasyny tanadypdyr. Italiýada Fransuzlaryň howply bäsdeşi Ispaniýada şeýdip  Italiýany Fransuz, Ispan we German goşunlary talady. 1529-ýylda Kombrede ýaraşyk şertnamasy baglanyşyldy. Karl Italiýanyň karoly diýlip yglan edildi. Oňa Neopalitsy karollygy berildi. Milan gersogy onuň soýuzdaşy Françesko Sogarsa berildi. Florensiýa Alekandr Mediça berildi. Imperator Karl papalyk bilen oňyşmady. Netijede 1527-de Rim German goşunlary tarapyndan talandy. Kliment VII başybalyjylar bilen ylalaşdy. 1530-ýylda Karl V papa täç geýdirdi. Şeýdip Italiýada Ispan dolandyryjylarynyň agalygy güýçlendi. Italiýanlar Mediçiden dynmak isledi. Ol zor salmalary dowam etdirdi. Şeýdip togsana Monfred, Genua, Ferara, Modena Ispanlara garaşlydy. Fransuzlaryň, Ispanlaryň, Nemesleriň talançylykly ýörişleriniň netijesinde ykdysadyýete pese gaçdy. Girdeýji ispan kaznasyna gitdi. Söwdagärlere daşary ýurtda bilen söwda etmek gadagan edildi. Fransiýa, Niderlandiýandaky graždanlyk uruşlary bu ýerde öz täsirini ýetirip başlady. Italiýada indi Ispaniýada, Portugaliýada we onyň koloniýalary bilen söwda aragatnaşyklaryny edip başlap gämigurşuklaryny kitap çäp etmek, ýüpekçilik, aýna öndürmekde üstünlikler gazandylar. Genua banklarynyň iri merkezine öwürildi. Emma bu üstünlikler uzaga çekmedi. XVII asyrda hojalyk birden aşak gaçdy. Genuýada dokaýan stonaklar azaldy. Florensiýada mawut matany öndürilişi kemeldi. Ýakyn gündogaryň  Türsiýanyň bazalarynda iňlis we gollandlar olary gysyp başladylar. Netijede Itallýan şaherleriniň ilaty hem kemelip başlady.
Işewir adamlar dörän ýagdaýlar şol girdeýjiniň ösüşini doldurmak üçin galan hojalyklryň salgytlary artyrdy. Köp söwdagärler bank eýeleri Ýewropanyň beýleki söwda şäherlerine goçup başladylar. Iri ýer eýeleri güýçlendi. Salgytlary tölemek kynlaşdy. Ýokary wezipepelr papa döwletinde aýratyn-da satylyp başlandy. Senagatyň, söwdanyň aşak gaçmagy işewir adamlarda öz täsiri ýetirdi. XVI-XVII asyrda Rim, Neapol ýaly şäherleriniň ilaty artypdy. Obalardan iş gözläp gelen daýhanlar, hünärmentler, söwdagärler we maýda işlere çekilýärdi. Şeýip ýerler az sanly ýokary gatlagyň elide jemlendi. Ispan basybalyjylarynyň Italäyda harby toparlary döredildi. Hökümet olary garşy göreşdi. Ahyr soňy gepleşikler geçirdi. Haýsy-da salgyt tölemäge taýýar boldy. Şeýdip ylalaşyga gelmek isledi. Kä ýerlere olary garşy göreşdi. Harby gozgalanlar turdy. 1647-1648 ýýlda g. o. Italiýada, Sisiliýada uly gozgalan turdy. Hünärmentler we gaçyp ilat 1647 ýylda Polermo şäherindäki Ispan wise korolynyň köşgüni zory bilen eýelediler. Köp ispanlar şehid boldy. Şäherde respublika yglan edildi. Gozgalaň bütin Sisiliýa ýarady. Gozgalaňçylaryň maksatnamasynda salgytlary ýatyrmagy, ýurtdaky samsyk ýolbaşçylary kowmagy, deňligi, dikeltmegi talap etdiler. Köp etraplarda iri ýer eýelerine garşy ärelri geçirdiler. Halk köpçüliginden gorkdy. Häkimet eglişikler etmäge razy boldy.
1647-ýylda Neapolda “Ýok bolsun salgytlar” diýen synag astynda gazgalar bolup geçdi. Oňa balykçy Tomas Anjelo gozgalançylar salgyt toplaýjylaryň jaýlaryny, salgyt hatlaryny ýazmak, tussaglary azat etmekdi. Goňşy daýhanlary hem Neopalda ýygnandy. Gozgalan bütin Italiýa ýaýrady. Daýhanlar köçkülere ybathamalara zeper ýetirdiler. Wise korol gozgalançylaryň talybyny ýerine ýetirjekdigine söz berdi. Gozgalançylar Ispaniýa garşy uruş yglan etdilerd. Iri ýer eýelerine edilýän ýenilikler ýatyryldy. Neopoletan respublikasyny jar etdiler. Emma gozgalançylaryň arasynda bölünişik döredi. Bir topary gorkup gozgalandaň gaçyp başladylar. Kä biri garaşsyz respublikany gurmagy talap eden bolsa, kä biri Fransiýada kömek sorap başlady. Daýhan hereketi guramaçylyksyzdy. 1648nji ýylyň Gorkutynda ispanlar gaňly öç alyşy gurady, gozgalan ýetyrdy. Italýan ýerleriniň köpüsi guraksyzlyga sezewar boldy. Ol hem pese gaçdy. Önümi daşardan getrip başladylar. Daýhanlaryň çörek satyn almaga güýji ýetmändir. Iýmit ýetmezçiligi adamlary täze kesellere duçar etdi. Iriýer eýeleriniň buthananyň sütemi ýurdyň ykdysadyýetiniň pese gaçyrdy. Italiýan halky durmuş betbagytçylygyna duçar boldy.
Italiýan medeniýeti XVI we XVII asyryň I ýarymynda.
Hudožnikleri okatmagyň täze usuly ýüze çykýär. XVI asyryň  ýarymynda döredijilik  akademiýalary peýda bolýar. 1563- ýylda Florensiýada, 1577 ýylda Rimde, 1585 ýylda Poloniýada esasy üns hudožnikleriň, gadamuýetiň, sungatyny öwrenmeklige we täzeden döreýiş döwrüniň usatlaryň işleri öwrenilmeklige bagyş laýar.
Dmitriý Medwedew
thumb|220px|Medwedew 2022-nji ýylda thumb|alt=|[[Russiýa Federasiýasy|Russiýa federasiýasy nyň 3-nji prezidenti Dmitriý Medwedew ABŞ-nyň 44-nji prezident i Barak Obama bilen]] Dmitriý Anatolyewiç Medwedew (Rus dili: Дмитрий Анатольевич Медведев) (d. 14 sentýabr 1965, Leningrad) - Russiýanyň üçünjy prezidenti.
Adam
Adam [a:dam] – Ilki arap, soňra pars we olardan hem yslam dininiň üsti bilen türki dillere geçen bu sözüň asly sanskrit dilinde «ynsan» manysyny aňladan adamas sözündendir, ýöne adam sözi türki dillere «ynsan» däl-de, «erkek adam» manysynda geçipdir. Häzirem türkmenler adam sözüni köplenç «erkek», aýal, zenan ýa-da aýal adam sözlerini bolsa «aýal» manysynda ulanýarlar.
Adam bilen haýwanlaryň arasyndaky tapawut
Zoologiýa ulgamyna görä, häzirki zaman akylly adam görnüşi (Homo sapiens) akord görnüşine, süýdemdirijiler toparyna, primatlaryň tertibine girýär. Beýniniň ululygyna, dyrnaklaryň tekizligine, başam barmaklaryň beýleki barmaklara ýerleşdirilmegine, skeletiň we organlaryň gurluşyna, enäniň göwresindäki ösüşine, rudimentiň we atawistik alamatlaryň meňzeşligine esaslanýar. maýmynlar maşgalasynda. Mundan başga-da, adam we maýmyn keselleri we parazitler meňzeşdir.
Adamlar, elleri bilen deňeşdirilende aýaklarynyň uzynlygyndaky uly maýmynlardan, oňurgada boýnuň, döşüň, beliň, skapulanyň we kalkanusyň bolmagy, çanak süňküniň giňelmegi, döşüň öň tarapdan tekizlenmegi bilen tapawutlanýar. aýaklaryň we beýleki morfologiki aýratynlyklaryň tertibi. Manyly gürlemek sebäpli adam beýnisiniň beýni ýarym şarlarynyň korteksiniň bölekleri güýçli ösýär; Ses öndürýän enjam adamlar üçin özboluşly gurluşa eýe. Kelläniň skeletiniň ýüzden uludygy we bedendäki saçyň dökülmegi hem Adam üçin häsiýetlidir.
Adamyň ýaradylyşy barada dini teoriýa
Adamyň gelip çykyşy we taryhy ösüşi barada dürli pikirler we teoriýalar bar. Adam we gadymy dini kitaplar baradaky gadymy rowaýatlara görä, Oda Mato we Momo Hawa Earther ýüzünde ilkinji adamlar bolupdyr. Zaratuştraçylyk dininde Adam tebigatyň bir bölegi, ol ýaradyldy we ýene-de oňa gaýdyp geler diýilýär. Yslam dinine görä, Hudaý "iň erkek we erkin hyzmatkärini janly dünýäniň kapitany hökmünde iberdi", ýagny Adam atany palçykdan ýaradyjy, halyf hökmünde ýer ýüzünde ýaradypdyr, janyndan ýaşaýyş beripdir we akyl berdi.
Adamyň döremeginiň dünýewi teoriýasy
Tebigat ylymlarynyň ösmegi bilen Adam atanyň döremegi baradaky ylmy pikirler peýda bolup başlady. Fransuz alymy J. Lamark Adamyň döremegini umumy manyda ilkinji bolup düşündirdi. Onuň sözlerine görä, Adam agaçlarda ýaşamakdan, ýere ýöremek üçin maýmyn ýaly ata-babalardan gelip çykypdyr.
Iňlis alymy Ç. Darwin adamyň ýüze çykmagy meselesini ewolýusiýa nukdaýnazaryndan düşündirdi we Adam bilen maýmynlaryň köpden bäri umumy atasynyň bardygyny görkezdi. Onuň pikiriçe, antropogenezde biologiki faktorlar, ýagny diri galmak üçin göreş, genetiki üýtgeşiklik we tebigy seçim hem ulanylýar. Şeýle-de bolsa, alymlaryň köpüsiniň pikirine görä, antropogenezde esasanam soňky döwürlerinde sosial faktorlar (jemgyýetçilik durmuşy, jemgyýetçilik işi) biologiki faktorlar bilen birlikde möhüm ähmiýete eýe bolupdyr. Adamyň ewolýusiýasynda dik ýöremek aýgytly ähmiýete eýe, sebäbi dik ýöremegiň netijesinde eller goldaw rolundan azat edilip, gurallary ýasaýan we ulanýan organa öwrüldi. Zähmet gurallarynyň peýda bolmagy adamyň pikirini giňeltdi we tebigata garaşlylygyny azaltdy. Zähmet işjeňliginiň ösmegi bilen antropogenezde biologiki faktorlaryň täsiri azaldy we sosial faktorlaryň ähmiýeti ýokarlandy.
Antropogenezde jemgyýetçilik durmuşy uly ähmiýete eýe bolupdyr. Adam ata-babalary gadymy döwürlerden bäri toparlarda ýaşapdyrlar. El zähmet organyna öwrülen badyna topar bolup ýaşap başladylar, ýagny bilelikde aw etdiler we özlerini goradylar; çagalaryny ulaltdylar we hünär öwretdiler. Otuň tapylmagy, nahar bişirmek we iýmek adamyň eňekleriniň we çeýnemek myşsalarynyň agramyny azaltdy, eňekleriň hereketini ýeňilleşdirdi we sözüň ösmegine mümkinçilik döretdi. Manyly sözüň döremegi Adamyň pikirini giňeltdi; Şahsy gatnaşyklaryň çaltlaşmagyna sebäp boldy. Bu prosesleriň netijesinde beýniniň agramy, uly ýarym şarlaryň kortikal böleginiň derejesi ýokarlandy, netijede aň, pikir we söz ösdi. Hasaplamalara görä ilkinji adamlar 1-2 million bolupdyr. ýyl öň
Adamyň ewolýusiýasynyň esasy ugurlary. Mezozoý döwründe parapitekus (maýmyn ýaly haýwanlar) mör-möjeklerden bölünip aýryldy. Soň bolsa proboskidleri, maýmynlary we gurakopitekleri (agaçda ýaşaýan maýmynlar) döretdi. Howanyň sowamagy we tokaýlaryň ýuka bolmagy bilen, gurakopitek ýerde ýaşamaga geçdi. Adamyň ewolýusiýasynyň 1-nji basgançagy maýmyn ýaly haýwanlardan ikitaraplaýynlyga geçmekdir. Bu etapda öň aýaklar goldaw rolundan boşadylýar we el bolýar. Awstraliopitekinler (gen. Maýmynlar) hem edil şonuň ýaly döräpdir. Olarda 3-5 mln. birnäçe ýyl ozal Günorta we Gündogar Afrikada we Günorta Aziýada ýaşapdy. Antropogeneziň 2-nji basgançagy, gural ýasamaklyga aňly geçişdir. Iň garry adamlar 1 million ýyl ozal Pitekan-troplar (maýmynlar). bir ýyl ozal ýaşapdy. Olaryň skelet galyndylary Javaawa adasynda, Afrika we Günorta Europeewropada tapyldy. Pitekantroplar birmeňzeş bolup, gowaklarda ýaşaýardylar; gaty ýönekeý ýarag ýasady; ot ulanýardylar. Olardan soň ýaşan Sinantroplar (hytaýly adam) we Neanderthallar daşdan we süňkden ýarag ýasamagy bilýärdiler we haýwanlaryň derisini geýýärdiler. Beýnileri pitekantroplar bilen deňeşdirilende has uludy. Neandertal süňkleri ilki Germaniýanyň Neanderthal derýasynyň golaýynda, soňra bolsa Afrikada, Aziýada, şol sanda Surkhandarya jülgesindäki Teşiktaş gowagynda tapyldy. Neanderthallar 150,000 ýyl ozal gowaklarda ýaşaýan takmynan 100 adamdan ybarat topardy. Iň soňky neandertallar 28,000 ýyl ozal häzirki zaman adamlaryň arasynda ýaşapdy. Jestler we ýönekeý sözler bilen habarlaşýarlar; gaýa, süňkden we agaçdan gural ýasadylar. Zähmetiň ilkinji bölünişi neandertallaryň arasynda ýüze çykdy diýlip çaklanylýar.
Häzirki zaman adamlarynyň ilkinji wekilleri (Cro-Mannons) 30-40 müň ýyl ozal peýda bolupdy. Ilkibaşda Fransiýanyň günortasyndaky Cro-Manon gyş ýazgysyndaky gowakda tapyldy. Cro-Mannonsyň beýikligi. (180 sm), beýni gutusynyň ululygy (160 sm³), giň we dik maňlaýy, gaşyň ýokarsynda dag gerşiniň ýoklugy we eňegiň ösüşi sinantroplardan we pi-thekantroplardan tapawutlanýar. Klan we jemagat bolup ýaşadylar; gaçybatalga gurmagy, haýwanlaryň derisinden eşik tikmegi bilýärdiler; sözleýiş ösdürilýär. Cro-Mannons häzirki zaman adamlar bilen bir hatarda akylly Adam görnüşlerine degişlidir.
Akylly adam görnüşleri onerde giňden ýaýrady, ýöne deň paýlanmady, ilaty (jynslary) emele getirdi. Emeli ýaşaýyş gurşawynyň döredilmegi, Cro-Mannon döwründe zähmet gurallarynyň hasam kämilleşmegi, biologiki faktorlaryň adamyň ewolýusiýasyna täsiri ep-esli azalýar we sosial faktorlaryň täsiri ýokarlanýar. Antropogeneziň dowamynda hasyllylyk peseldi, ýetginjeklik haýallady we çagalyk we adam ömri uzaldy. Häzirki zaman adamynyň peýda bolmagy bilen tebigy seçimleriň görnüşleri döretmek funksiýasy tamamlandy. Şeýle-de bolsa, adamyň fiziki görnüşiniň durnuklylygy degişlidir we morfologiýa we funksiýalar görnüşleriň arasynda dürli ugurlarda üýtgeýär. Bu üýtgeşmeler ontogeneziň tizlenmegi bilen baglanyşykly bolsa, tizlenme diýilýär.
Anatomo-fiziologiki aýratynlyklar. Adam bedeni, beýleki akordlar ýaly ikitaraplaýyn simmetriýa eýe we kellä, boýnuna, bedenine, aýaklaryna we gollaryna bölünýär. Bu bölümler hasam bölünýär. Hususan-da, kelläniň bölegi beýni gutusyny we ýüzi, bedeni - döş, garyn we arka, el - egin, tirsek, bilek we penje; aýak bud, dyz, göle we penjä bölünýär. Adam bedeniniň görnüşi ýaşyň, jynsyň we şahsyýetiň aýratynlyklaryny görkezýär. Mac, erkekleriň bedeni birneme galyň we uly, dar krowat, giň eginler; aýallaryň bedenleri, tersine, inçe, gysga we bagry egninden has giňdir. Dolhomorf (uzyn), brahimorf (gysga), mezomorf (orta beýiklik), asten (inçe, inçe, inçe), gipersteniki (ýagly, ýuka), beden gurluşynyň normosteniki (adaty) görnüşleri bar.
Adam bedeni deri bilen örtülendir. Deri bedeni goraýar, çykarylmaga we termoreýulýasiýa gatnaşýar. Süňk goldaw beriji funksiýany ýerine ýetirýär we bedene şekil berýär. Süňkler, bogunlar we myşsalar bilen bilelikde muskul-skelet ulgamyny emele getirýär. Adamyň skelet kellesi (beýni gutusy, ýüz), beden (oňurga, gapyrga, sternum), gol (egin, bilek, tirsek, penje), aýak (bud, tibia, tibia), egin guşak (oňurga ýiligi, skapula)) guşak (çanaklyk) süňklerinden. Süňk-skelet ulgamy, bedeni dik saklamak, hereket etmek we goramak (beýni gutusy, oňurga, torak boşlugy, çanak süňkleri) goldaw funksiýasyny ýerine ýetirýär. Kellesi beýni gutusyna we ýüz bölegine bölünýär. Beýni gutusy - maňlaý, iki depe we ybadathana, boýnuň ýüpi, poniform we gular ýüz süňkleri ýokarky eňek we ýaňak süňklerinden, burun we kelle süňklerinden ybarat. Upperokarky we aşaky eňekler dişler bilen bilelikde agyz boşlugyny emele getirýär. Kelläniň ýüz böleginde myşsalary çeýnemek; ýüz myşsalary gözüň, burnuň we agzyň töwereginde ýerleşýär. Oňurgara 33-34 oňurga, boýn (7 oňurga), döş (12), arka (5), bölek (5) we guýrukdan (4-5) durýar. Koksiks we koksikal oňurgalar hereketsiz, beýleki oňurgalar bölekleýin hereketlidir. Oňurgaly oňurga, 12 jübüt gapyrga we sternum döş boşlugyny gurşap alýan torak boşlugyny emele getirýär. Garyn boşlugy garyn boşlugyndan diafragma bilen bölünýär. Döş diwary içinden inçe pleýural membrana bilen örtülendir (serdem), öýken şol bir pleýra bilen örtülendir. Döş boşlugynda ýürek, uly gan damarlary, öýken, trahiýa, bronh we gyzylödegi bar. Döş diwarynyň öňki bölegi pektoral myşsalar bilen örtülendir. Döşüň çep we sag tarapynda süýdemdirijiler bar. Dem alyş, gapyrgalaryň oňurga we sternum bilen ýarym hereketli baglanyşygy we gapyrgalaryň arasyndaky myşsalaryň gysylmagy sebäpli döşüň giňelmegi we gysylmagy netijesinde ýüze çykýar. Cerberus garyn muskullary lomber oňurga, indiki gapyrga we çanaklygyň öňki ujuna birikýär. Kraniniň öň we gapdal diwarlary myşsalardan durýar. Bu myşsalar içki organlary saklaýar we garyn basyşyny emele getirýär. Garyn boşlugy ýokardan diafragma, aşagyndan çanak süňkleri bilen çäklenýär. Diafragmanyň aşagynda bagyr we öt haltasy, ýokarsynda aşgazan asty we dalak, aşagynda bolsa içege bar. Inçe içege sag, çep we ýokarky taraplarda uly içege (sekum) bilen gurşalan. Garyn boşlugynyň diwary içinden inçe periton bilen örtülendir. Bir jübüt böwrek garnyň arka tarapynda, 2 lomber oňurganyň gapdalynda ýerleşýär. Garyn aortasy çep tarapdan oňurga sütünine paralel, aşaky tarapdan bolsa aşaky wena kava. Garyn boşlugynyň aşaky bölegi çanaklyk boşlugyna öwrüldi. Onda öt haltasy, rektum we içki köpeliş organlary (aýallarda ýatgy, ýumurtgalyk we fallop turbalary; erkeklerde prostat mäzleri, mäzler we fallop turbalary) bar. Adam eliniň gaty çylşyrymly hereketleri ýerine ýetirmegi, bogunlaryň silindr, sferik,