Mahmyt_Kaşgarly
Mahmyt Kaşgarly dünýä derejesinde ykrar edilen beýik şahsyýetlerimiziň biridir, ylym äleminde nur saçýan ýyldyzdyr. Medeniýeti goldamak we ösdürmek boýunça dünýäniň halkara guramalary, şol sanda UNESKO beýik türkmen alymynyň adamzadyň öňünde bitiren hyzmatlaryny göz öňünde tutup, 2008-nji ýyly “Mahmyt Kaşgarlynyň ýyly” diýip yglan etdi. Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistan Watanymyzda Mahmyt Kaşgarlynyň doglan gününiň şanly 1000 ýyllyk ýubileýi dabaraly bellenip geçildi. Gözelligi inçeligi we şirinligi bilen şöhratlanýan türki dilleriň beýik alym tarapyndan döredilen diwany häzirki döwürde has içgin öwrenilýär. XI asyr türkmen alymy Mahmyt Kaşgarlynyñ ömri we döredijiligine bagyşlanyp geçirilen Halkara maslahat türkmen ylmynyñ baỳlaşmagynda we milli medeniỳeti dünỳä ỳaỳmakda uly ähmiỳete eỳedir. XI asyrda ýaşap geçen tanymal türkmen alymy Mahmyt Kaşgarynyň “Diwany lugat-et türk” ( “Türki dilleriň diwany” ) sözlügi diňe bir türkmen diliniň hem edebiýatynyň taryhyny däl, eýsem tutuş türki halklaryň geçmiş mirasyny öwrenmekde ygtybarly çeşmedir. Bu kitap ozaly bilen türkmen diliniň hem edebiýatynyň taryhyny öwrenmekde ähmiýetlidir. Çünki, “Diwanda” ýerleşdirilen beýleki türki halklaryň dil baýlyklary bilen bir hatarda oguz-türkmen sözleri, nakyllar, atalar sözleri we goşgy bölekleri türkmen dili we edebiýaty ylmy üçin bahasyz çeşmedir. Mahmyt Kaşgarynyň terjimehaly barada edebiýatçy alymlar Ýolum Hydyrow bilen Öwliýäguly Ylýasow “Mahmyt Kaşgarynyň “Diwany-lugat-et türk” kitabynyň edebi elementleri” (Çärjew, 1980 ý.) atly kitabynda şeýle, maglumaty berýär: “Alymyň doly ady Mahmyt ibn Husaýyn ibn Muhammet al-Kaşgary bolupdyr. Gündogar ylmynda we edebiýatynda bu alym Mahmyt Kaşgary ady bilen bellidir, şu ýerdäki Kaşgary onuň doglan ýeri bilen baglanyşykly, ýagny şol ýerdendigini aňladýan lakamydyr. Bu şäher häzirki Hytaý Halk Respublikasynyň Sinszýan-uýgur awtonom etrabynyň günbatarynda ýerleşýär. Kaşgaryň golaýynda Ýarkent şäheri hem bolup, bu ýerler biziň nusgawy edebiýatymyzda Çyn welaýaty ýa-da Çyn-Maçyn ýurdy ady bilen häli-şindi gabat gelýär. Mahmyt Kaşgarynyň atasy Kaşgarda doglan bolsa-da, ömrüniň köp bölegini Balasugunda geçiripdir.” Alym kakasynyň Barsagan şäherinde doglandygyny habar beripdir. Barsagan oguz ýurdudyr. Bu şäheri Turanyň patyşasy Afrasýabyň ogly Barsagan saldyrypdyr. Ol Gyrgyzystanyň Oş şäheriniň garşysynda ýerleşipdir we XI asyrda ösen iri söwda merkezleriň biri bolupdyr. Alymyň özi garahanylar döwletiniň iki gezek paýtagty bolan Balasugun şäherinde doglupdyr diýlip, çeşmelerde aýdylýar. Häzirki wagtda Balasugun şäheriniň galyndysy Gyrgyzystanyň Tokmak şäheriniň golaýynda ýerleşýär. Bu ýerlerde gadymy döwürlerde türkmenleriň ata-babalary ýaşapdyr. Edebiýatçy alym Rahman Rejebow Mahmyt Kaşgarynyň oguzyň-türkmeniň kaýy urugyndan bolandygyny alymyň öz ýazan sözleriniň esasynda düşündiripdir. (Rejebow R. “Gadym türkmen edebiýaty. Aşgabat, “Ylym”, 1991, 188 sah( Bu kitabyň göçürilen golýazma nusgasy 1914-1915-nji ýyllarda Türkiýede gola salynýar. Şoňa çenli onuň bardygy hakynda habar bolsa-da, ol ylma mälim däl eken. Mahmyt Kaşgary “Diwany lugat-et türk” kitabyny milady senesiniň 1072-1073-nji ýylynda ýazypdyr. Alymyň bu kitabynyň şu ýyllarda ýazylmagy türkmenleriň at-owazasynyň hut şol döwürde äleme dolmagy, seljuk türkmen imperiýasynyň döremegi bilen baglanyşyklydyr. Mahmyt Kaşgarynyň özem diwanyň başynda türki dili öwrenmek bilen bagly bu pikiri belläpdir. Türkmenleriň döwlet şalygynyň döremegi dünýä ylmynda olaryň dil bilimine hem edebiýatyna bolan gyzyklanmany oýarypdyr. Şol döwürde Hoja Ahmet Ýasawynyň öz hikmetlerini türkmen dilinde ýazmagy hem bir tarapdan zamananyň türkmen şöhraty bilen baglanyşyklydyr. Alymyň bu kitaby sözlükdir. Ol arap dilinde ýazylan bolup, onda türki, esasan hem oguz-türkmen sözlerine düşündiriş berilýär. Mahmyt Kaşgary türki, aýratyn hem oguz türkmen dilini ylmy mazmunda öwrenmek üçin türki halklary obama-oba, şäherme-şäher aýlanyp çykypdyr. Alym kitapda dilini öwrenen halklary, taýpalary barada şeýle belleýär: ”Men türkler, türkmenler, oguzlar, çigiller, ýagmalar, gyrgyzlar şäherlerini, oba we ýaýlalaryny köp ýyllar gezip çykdym. Men bu işleri dil bilmezligim üçin däl-de, belki bu dillerdäki her bir kiçijik tapawutlaryny hem anyklamak üçin etdim” Mahmyt Kaşgary oguzlaryň türkmenlerdigini ýörite belläpdir. Oguz-türkmenden başga ýagma bilen çigil ýaly, kowumlaryň türkmen halkynyň etnonimini düzýändigini hasaba alsak, onda bu kitap, hakykatdanam, türkmen halkynyň XI asyrdaky gymmatly ýazuw çeşmesidir. Mahmyt Kaşgarynyň “Diwany lugat-et türk” sözlüginiň gönüden göni türkmen halkynyň ýazuw ýadygärlidigini, onda aýratyn oguz sözlerine ähmiýet berilýändigini nygtap, bu kitabyň türkmen dili bilen kowumdaş dilleriň taryhyny we türki halklaryň edebiýatynyň gadymyýetini öwrenmekdäki ähmiýetini-de inkär etmek bolmaz. Türkmeniň dil hem edebiýat ylmy Mahmyt Kaşgarynyň “Türki dilleriň diwany” sözlügi bilen öňräkden bäri gyzyklanyp gelýär. Bu diwany öwrenmekde belli bir işleriň edilendigini aýtmalydyr. Türkologiýa derejesinde edilen işler bilen bir hatarda türkmen alymlarynyň geçiren ylmy barlaglary hem öwgä mynasypdyr. Güdogary öwreniji alymlar W. A. Gordlewskiý, Ý. E. Bertels we belli türkmen alymy R. Rejebow sözlük XI asyrda ýazylan hem bolsa, ondaky edebi gymmatlyklaryň has irki döwürlere degişlidigi baradaky maglumaty berilipdirler. Eger şeýle bolsa, bu sözlügiň sözlük düzümini Oguz-Orhon ýazuw ýadygärlikleriň dili bilen deňeşdirilip öwrenilse türkmen diliniň taryhyny öwrenmekde uly iş edildigi bolardy. Ol ilkinji nobatda arassa oguz sözlerini kesgitlemekde ähmiýetli bolar. Çünki Oguz-Orhon ýazgylarynda hem, Mahmyt Kaşgarynyň sözlüginde hem yslam dininiň täsiri duýulmaýar. Bu diýildigi entek oguz-türkmen diliniň arap diliniň täsirinden azatdygyny, hut şu nukdaýnazaryndan çemeleşenimizde arassadygyny aňladýar. Mahmyt Kaşgary adaty gepleşik diliniň maglumatlaryny öwrenipdir. Munuň şeýledigini sözlükde nakyllara, atalar sözlerine we halk döredijiliginiň mysalyndaky goşgy bentlerine esasy ünsüň jemlenmegi hem tassyklaýar. Nakyllardyr, atalar sözleri hem goşgular tüýs halkyň diliniň sünnälenen eserleridir. Ol dil täsirlenmeleri babatda hem arassadyr. Başgaça aýtsak, halkyň öz ene dilidir. Hut şonuň üçinem bu sözlük sözleriň gelip çykyşyny –etimologiýasyny öwrenmekde juda gymmatly hazyna bolup hyzmat edýär. Mahmyt Kaşgarynyň “Diwany lugat-et türk” kitabynda ýerleşdirilen goşgy bentleri milli şygyr sungatymyzyň ideýa çeperçilik köklerine aralaşmaga mümkinçilik berýär. Bu diwan çeper pikirlenmäniň orta asyrlarda üns beren meselelerini anyklamakda gymmatly çeşmedir. Ondan orta asyr romantiki edebiýatyň gülläp ösen döwri bolan X-XV asyrlarda we ondan soňra meşhurlyga eýe bolan dürli edebi çeperçilik däpleriň oguz-türkmen köklerini tapmak bolýar. XI asyrda ỳaşap geçen tanymal türkmen alymy Mahmyt Kaşgarly halkynyñ şöhratyny bir gez ỳokary galdyryp bilen beỳik şahsyỳetdir. Mahmyt Kaşgarly Nuh neslinden bäri ady tutulỳan beỳik türki halkyñ ruhy we söz baỳlygyny ỳazga geçiren şahsyỳetdir. Ol dürden gymmatly, baldan datly, şeker sözli, aỳdyň beỳanly türki, şol sanda türkmen diliñ söz baỳlygyny nesilleriñ nesibesine gowşuran, dilimiziñ ilkinji ensiklopediỳasyny düzen alymdyr. Türki dünỳäsiniñ söz baỳlygy hakda söhbet edilende, bu beỳik alymyñ ady hökman ỳatlanylỳar. Mahmyt Kaşgarlynyñ “Diwany lugat-et türk” (“Türki dilleriñ diwany”) sözlügi diñe bir türkmen diliniñ hem edebiỳatynyñ taryhyny däl, eỳsem tutuş türki halklaryñ geçmiş mirasyny ayratynam, edebiỳatyny öwrenmekde ygtybarly çeşmedir. Bu kitap, ozaly bilen, türkmen diliniñ hem edebiỳatynyñ taryhyny öwrenmekde ähmiỳetlidir. Çünki, “Diwanda” ỳerleşdirilen beỳleki türki halklaryñ dil baỳlyklary bilen bir hatarda oguz-türkmen sözleri, nakyllar, atalar sözleri we goşgy bölekleri türkmen dili we edebiỳaty ylmy üçin bahasyz çeşmedir. Mahmyt Kaşgarlynyñ bu sözlüginde türkmeniñ geçmişine goỳlan sarpa we geljegine berlen ak pata ỳatyr. Çünki, islendik ösen medeniỳetiñ gözbaşynda öz diliñe sarpa goỳmak, öz diliñde ajaỳyp eser döredip bilmek mertebesi bardyr. “Türki dilleriñ diwany” atly bu eserde taryhyñ gerdişinden biziñ şu günümize gelip ỳeten, ata-babalarymyzyñ aỳtgysy, ene-mamalarymyzyñ hüwdüsi, sazlaşykly sözler bilen ỳazylan goşgy setirleri, hikmet hoşalary we paỳhas däneleri bar. “Diwany lugat-et türk” 1914-nji ýyldan bäri jemi dokuz dilde kitap görnüşinde neşir edilipdir diýip aýtmak bolar. Has takygy, 1914-1916-njy ýyllarda asyl nusgada, soňra bolsa türki, stambuly, nemes, iňlis, özbek, gazak, uýgur, pars, azyrbaýjan dillerine terjime edilip kitap görnüşinde ilata ýaýradylypdyr. Diwanyň özbek diline terjimesi 1960-1963-nji ýyllarda Daşkent şäherinde Salyh Matalibow atly özbek alymy Besim Atalaýyň türkçä eden terjimesinden “Diwany” özbekçä terjime edýär. Üç jiltden ybarat bolup, ol terjimede 9222 söz ýerleşdirilipdir. Uýgurça terjimesi 1981-1984-nji ýyllarda Hytaý Halk Respublikasynyň Urumçy şäherinde Mahmyt Kaşgarlynyň öz sözlügi (Besim Atalaýyň türkçä terjimesi esasynda) “Mahmud Keşgäri” “Türki tiller diwani” ady bilen üç jiltden ybarat neşir edilipdir. Mahmyt Kaşgarlynyñ terjimehaly barada edebiỳatçy alymlar Ỳolum Hydyrow bilen Öwliỳaguly Ylỳasow “Mahmyt Kaşgarlynyñ “Diwany lugat-et türk” kitabynyñ edebi elementleri” atly kitabynda şeỳle maglumat berỳär: “Alymyñ doly ady Mahmyt ibn Husaỳyn ibn Muhammet al-Kaşgary bolupdyr. Gündogar ylmynda we edebiỳatynda bu alym Mahmyt Kaşgarly ady bilen bellidir, şu ỳerdäki Kaşgarly sözi onuñ doglan ỳeri bilen baglanyşykly, ỳagny şol ỳerdendigini añladỳan lakamdyr. Biziñ bu agzaỳan şäherimiz häzirki Hytaỳ Halk Respublikasynyñ Sinszỳan-uỳgur awtonom raỳonynyñ günbatarynda ỳerleşỳär. Kaşgarlynyñ golaỳynda Ỳarkent şäheri hem bolup, bu ỳerler biziñ klassyky edebiỳatymyzda Çyn welaỳaty ỳa-da başga-ça aỳdylanda Çyn-Maçyn ỳurdy ady bilen häli-şindi gabat gelỳär. Mahmyt Kaşgarlynyñ atasy Kaşgarda doglan bolsa-da, ol ömrüniñ köp bölegini Balasagunda geçiripdir”. Alym kakasynyñ Barsagan şäherinde doglandygyny habar beripdir. Barsagan bu oguz ỳurdudyr. Ol Gyrgyzystanyñ Oş şäheriniñ garşysynda ỳerleşipdir we XI asyrda ösen iri söwda merkezleriniñ biri bolupdyr. Alymyñ özi garahanylar döwletiniñ iki gezek paỳtagty bolan Balasagun şäherinde doglupdyr diỳlip, çeşmelerde aỳdylỳar. Häzirki wagtda Balasagun şäheriniñ galyndysy Gyrgyzystanyñ Tokmak şäheriniñ golaỳynda ỳerleşỳär. Bu ỳerlerde gadymy döwürlerde türkmenleriñ ata-babalary ỳaşapdyr. Edebiỳatçy alym Rahman Rejebow Mahmyt Kaşgarlynyñ oguzyñ-türkmeniñ kaỳy urugyndan bolandygyny alymyñ öz ỳazan sözleriniñ esasynda düşündiripdir. Ondan başga-da şu ýerde alymyň terjimehaly barada Hytaýly alym Minawaer Abibullanyň berýän maglumatlaryna görä: Mahmyt Kaşgarly “Türk diliniň diwany” atly meşhur eserinde özüniň doglan ýeri barada anyk maglumat getiripdir. Ol ýer Kaşgar sebitinde ýerleşen Opal obasyndaky Azak galasydyr. Mahmyt Kaşgarly ilki Sakiýe medresesinde, soňra bolsa Hamidiýe medresesinde bilim alypdyr we bilimini kämilleşdirmek maksady bilen Bagdada gidipdir. Köp wagtlap ol ýerde ýaşanyndan, soňra öz watanyna gaýdyp gelipdir we ömrüniň sekiz ýylyny ýerli medresede mugallymçylyk edipdir. Meşhur alyma ýerli ýaşaýjylar “Hezreti molla” diýip ýüzlenipdir. Mahmyt Kaşgarly 1105-nji ýylda aradan çykypdyr we dogduk obasynda jaýlanypdyr. Onuň mazary halk içinde “Hezreti mollanyň gubry” ady bilen bellidir we bu ýer häli häzire çenli il-ulusyň meşhur zyýaratgähi bolup gelýär. 1983-nji ýylyň ahyrynda, Sinzýan ülkesiniň halk hytaý häkimiýetiniň görkezmesi bilen, Opal obasynda ýerleşen “Hezreti mollanyň gubry” zyýarathananyň ady üýtgedilip, “Mahmyt Kaşgarlynyň ýadygärligi” diýlip yglan edildi. Türkiýeli alym Mustafa Balçygyň “Mahmyt Kaşgarly Merkezi Aziýanyň görnükli alymydyr” atly makalasynda beýik alym Mahmyt Kaşgarly we onuň eden işleri barada şeýle maglumat berilýär. Türki dilleriň we edebiýatynyň ägirt uly ýadygärligi bolan “Diwany lugat-et türküň” döredilen döwründen bäri dokuz asyrdan gowrak wagt geçdi. Ol sözüň doly manysynda Merkezi Aziýanyň halklarynyň taryhyny öwrenmegiň möhüm çeşmesi hasap edilýär. Mahmyt Kaşgarly birnäçe iri ylmy işleri ýazýar, ýöne olar, gynansak-da, ýitip gidipdir. Her hal, onuň bütin ömrüniň esasy işi bolan “Diwanu lugat-it türk” eseri sanlanypdyr. 1226-njy ýylyň awgust aýynyň 1-i bilen senelenen golýazmanyň ýeke-täk we gadymy nusgasy Stambulyň milli kitaphanasynda saklanylýar. Bu iş awtoryň türki taýpalaryň ýaşaýan ýerleri boýunça köpýyllyk syýahatynyň netijesidir. Kitap üçin maglumat ýygnamak işi on bäş ýyl dowam edýär. Awtor eseri 1083-nji ýylda ýazyp gutarýar. Alymlaryň pikirine görä, kitap türki halklarynyň irki orta asyrdaky durmuşynyň hakyky ensiklopediýasyna öwrülýär. “Diwany lugat-et türk” –bu ýöne bir lingwistik ylmy-barlag işi däl-de, eýsem syýasy, taryhy-etnografik eserdir. Onda diňe bir türki dilleri baradaky maglumat bolman, eýsem olaryň ýerleşişiniň geografiýasy, adatlary, dini düşünjeleri beýan edilýär. Türkiýede “Diwanyň” ilkinji doly terjimesi amala aşyryldy. Şeýle hem iňlis, uýgur, özbek, gazak, rus dillerinde onuň terjimeleri bar. Şu kitabyň maglumatlarynyň ep-esli bölegi Germaniýada nemes dilinde neşir edilen gadymy türki diliniň sözlügi neşir edilende peýdalanyldy1. Mahmyt Kaşgarly “Diwanu lugat-it türk” kitabyny milady senesiniñ 1072-1073-nji ỳylynda ỳazypdyr. Alymyñ bu kitabynyñ şu ỳyllarda ỳazylmagy türkmenleriñ at-owazasynyñ hut şol döwürde äleme dolmagy, seljuk türkmen nesil şalygynyñ döremegi bilen baglanyşyklydyr. Mahmyt Kaşgarlynyñ özem diwanyñ başynda türki dili öwrenmek bilen bagly bu pikiri belläpdir. Türkmenleriñ döwlet şalygynyñ döremegi dünỳä ylmynda olaryñ dil bilimine hem edebiỳatyna bolan gyzyklanmany oỳarypdyr. Şol döwürde Hoja Ahmet Ỳasawynyñ öz hikmetlerini türkmen dilinde ỳazmagy hem bir tarapdan zamananyñ türkmen şöhraty bilen baglanyşyklydyr. Alymyñ “Diwany lugat-et türk” kitaby sözlükdir. Bu kitap arap dilinde ỳazylan bolup, onda türki, esasan hem oguz türkmen sözlerine düşündiriş berilỳär. Mahmyt Kaşgarly türki, aỳratyn hem oguz türkmen dilini ylmy mazmunda öwrenmek üçin türki halklary obama-oba, şäherme-şäher aỳlanyp çykypdyp. Alym kitapda dilini öwrenen halklary, taỳpalary barada şeỳle belleỳär: “Men türkler, türkmenler, oguzlar, çigiller, ỳagmalar, gyrgyzlar…şäherlerini, oba hem welaỳatlaryny köp ỳyllaryñ dowamynda aỳlanyp çykdym, sözlerini topladym, dürli sözleriniñ özboluşlylyklaryny öwrendim, anykladym. Men bu işleri dil bilmeỳänligim üçin däl-de, bu dillerdäki her bir kiçijik tapawutlaryny hem anyklamak üçin etdim. Ỳogsa, men dilde olaryñ iñ kämillerinden, iñ ỳokary hünärlilerinden, pähimlilerinden, jeñ işlerinde ussat naỳzadarlaryndandym. Olara şeỳle bir dykgat etdim welin, türkler, türkmenler, oguzlar, çigiller, ỳagmalar hem gyrgyz kabylalarynyñ dilleri tükel öz dilime öwrülip gitdi. Olary her bir babatda berk esasda tertibe saldym”. Mahmyt Kaşgarly oguzlaryñ türkmenlerdigini ỳörite belläpdir. Oguz-türkmenlerden başga ỳagma bilen çigil ỳaly, kowumlaryñ türkmen halkynyñ etnonimini düzỳändigini hasaba alsak, onda bu kitap, hakykatdanam, türkmen halkynyñ XI asyrdaky gymmatly ỳazuw çeşmesidir. Ondan başga-da, bu eseriň başynda Mahmyt Kaşgarly rowaç alýan seljuk türkmenleriniň döwri, hususan-da Mälik şanyň alyp baran syýasaty barada söhbet açýar. Bu ýerde ilki bilen türki kowumlaryň alyp baran şowly işleri hakynda bellenilýär. Mälik şanyň alyp baran daşary syýasatynyň netijesinde eýelenen ýerleriñ halklarynyň sütemlere sezewar edilmän, eýsem olaryň oňat durmuşlara ýetenligi, eýelenen ýerleriň ilatynyň türki dilde gepleşip, uly abraýdan peýdalanandygy hakynda hem bellenilýär. Eger-de nygtalyşy ýaly, buharaly we nişapurly alymlaryň aýtmagyna görä, öz döwründe Hezreti Muhammet pygamberimiziň göýä “Türk dilini öwreniň, çünki olaryň hökmürowanlygy uzak dowam eder” diýendigi ýatlanylýar. Mahmyt Kaşgarlynyñ “Diwany lugat-et türk” sözlüginiñ gönüden-göni türkmen halkynyñ ỳazuw ỳadygärligidigini, onda aỳratyn oguz sözlerine ähmiỳet berilỳändigini nygtap, bu kitabyñ türkmen dili bilen kowumdaş dilleriñ taryhyny we türki halklaryñ edebiỳatynyñ gadymyỳetini öwrenmekdäki ähmiỳetini-de inkär etmek bolmaz. Türkmen dil hem edebiỳat ylmy Mahmyt Kaşgarlynyñ “Türki dilleriñ diwany” sözlügi bilen öñräkden bäri gyzyklanyp gelỳär. Bu diwany öwrenmekde belli bir işleriñ edilendigini aỳtmalydyr. Türkologiỳa derejesinde edilen işler bilen bir hatarda türkmen alymlarynyñ geçiren ylmy barlaglary hem öwgä mynasypdyr. Alym Sapar Ahallynyñ 1958-nji ỳylda çapdan çykan “Mahmud Kaşgarynyñ sözlügi we türkmen dili” atly monografiỳasy ähmiỳetli iş bolup, onda sözlügi gelejekde öwrenmekligiñ zerurdygyna aỳratyn üns çekilỳär. Alym M.N.Hydyrow “Türkmen diliniñ taryhyndan materiallar”1 kitabynda hem Mahmyt Kaşgarly dogrusynda maglumatlar berilipdir. A.Oraztaganowyñ “Mahmyt Kaşgarlynyñ “Diwany lugat-et türk sözlügi” diỳen işi “Türkmen edebiỳatynyñ tayhynyñ”2 birinji tomuna girizilipdir. Alymlar Ỳ.Hydyrow bilen Ö. Ylỳasowyñ “Mahmyt Kaşgarlynyñ “Diwany lugat-et türk” kitabynyñ edebi elementleri”3 atlandyrylan kitaby sözlügi edebiỳat nukdaỳnazardan öwrenmekde tutumly işleriñ biri boldy. Alym R.Rejebowyñ 1991-nji ỳylda “Ylym” neşirỳaty tarapyndan çapdan çykan “Gadym türkmen edebiỳaty” atly kitabynda bir bölüm “Mahmyt Kaşgarlynyñ “Diwany lugat-et türk” sözlügindäki şygyr bölekleri, atalar sözi we nakyllar at bilen ỳerleşdirilipdir. Onda kitabyñ edebi gymmatyna, goşgularyñ hem atalar sözüdir, nakyllaryñ düşündirilişine üns çekilỳär. Bu edilen işler ylmy gymmata eỳedir. Şu ýerde karta barada “Diwanyň” ýene bir aýratyn tarapy Mahmyt Kaşgarly bu sözlügine özüniň çyzan kartasyny hem goşupdyr. Bu barada Özbegistanly alym Zokirjan Saidboboýew bilen türkmen alymy Öwez Gündogdyýew öz makalalarynda şeýle belleýärler. Mahmyt Kaşgarly özüniň “Diwany lugat-et türk” eserine arap we pars syýahatçylarynyň çyzan kartalaryndan düýpli tapawutlanýan kartasyny hem goşupdyr. Ýazar bu kartany çyzmak bilen, XI asyrda türki taýpalaryň geografik mesgenleriniň ýerleşen ýerlerini görkezmekligi maksat edinipdir. Mahmyt Kaşgarlynyň bu kartasyna ilkinji gezek nemes alymy Losiw Markwart üns beripdir. Ol kartaçylyk käri bilen meşgullanýan hünärmen Konrad Miller hem-de arap dilleri boýunça hünärmen G. Gensler bilen bilelikde kartanyň käbir çylşyrymly sözlerine terjime edip, “Mahmyt Kaşgarlynyň türki dünýä kartasy” atly makalany çap etdiripdir. 1935-nji ýylda A.German kartaçylyga degişli “Imago Mundi” atly meşhur žurnalda Mahmyt Kaşgarlynyň kartasyna anyk häsiýetnamalar bermek bilen, ol hakynda makala çap etdiripdir. Ýazar onuň dünýä ülkeleri we halklary barada ägirt uly maglumatlary berýän ilkinji türki dünýä kartasydygyny nygtapdyr. Mahmyt Kaşgarlynyň kartasy I. Kraçkowskiý, I. Umnýakow, H. Hasanow, S. Umurzakow, A. N. Bernştan ýaly alymlar ylmy jähetden öwrenipdirler. Ol karta akademik W. W. Barbolda hem belli eken. Ilkinji gezek bu karta I. Umnýakow tarapyndan düýpli öwrenilipdir. Ol makalasynda Mahmyt Kaşgarlynyň kartasy hakynda: “Iň köne türk dünýä kartasy” diýip belläpdir. Mahmyt Kaşgarly şeýle ýazýar: “Men gündogardan başlap, her taýpanyň nirede ýerleşendigini görkezdim. Ruma ýakyn ýerlerde beçenek taýpasy ýaşaýar. Ondan, kaý, ýabaku, tatar, gyrgyz (olar Çine ýakyn ýerde ýerleşen) taýpalary ýerlerşen: sanalan taýpalaryň ählisi gündogardan ruma tarap ýerlerde ýaşaýarlar, soňra çigil, tuhsi, ýagma, ygrak, çaruk, çomul, uýgur, tangut, hutaý (bu Çiniň adydyr), soňra tawgaç (Maçin şeýle atlandyrylýar) taýpalary ýerleşendir. Bu taýpalar Günorta bilen demirgazygyň arasynda ýaşaýarlar. Olaryň hemmesini men aýratynlykda tegelek kartada görkezdim”. Kartaçylygyň nusgawy mekdepleriniň ählisinden (grek, arap we beýlekiler) tapawutlanýan bu karta özbaşdak çeşme bolup, häzirki zaman kartasy bilen deňeşdireniňde käbir kemçiliklere eýedir. Zeminiň merkezinde türki halklary ýerleşdirýän Mahmyt Kaşgarlynyň kartasy türki alymlar tarapyndan düzülen mälim bolan iň irki kartalaryň biridir diýip alymlar belleýärler. Gündogary öwreniji alymlar W.A.Gordlewskiỳ, E.Bertels we belli türkmen alymy Rahman Rejebow sözlük XI asyrda ỳazylan hem bolsa, ondaky edebi gymmatlyklaryñ has irki döwürlere degişlidigi barada maglumat berilipdir. Eger şeỳle bolsa, bu sözlügiñ düzümini Oguz-orhon ỳazuw ỳadygärlikleriñ dili bilen deñeşdirilip öwrenilse, türkmen diliniñ taryhyny öwrenmekde uly iş edildigi bolardy. Ol ilkinji nobatda arassa oguz sözlerini kesgitlemekde ähmiỳetli bolar. Çünki, Oguz-orhon ỳazgylarynda hem Mahmyt Kaşgarlynyñ sözlüginde hem yslam dininiñ täsiri duỳulmaỳar. Bu diỳildigi entek oguz-türkmen diliniñ arap diliniñ täsirinden azatdygyny, hut şu nukdaỳnazardan çemeleşenimizde arassadygyny añladỳar1. Mahmyt Kaşgarlynyň bu ajaýyp eseri gadymy türk wakalarynyň ýatdan aýdylyp, agyzdan agza, dilden dile, geçip gelen halk döredijilik mirasyny öwrenmekde iň gymmatly çeşmeleriň biridir. Aradan müň ýyl geçenligine garamazdan, halk döredijilik eserleriniň ençeme görnüşlerinden nusgalary özünde jemläp bu sözlügiň gymmatyny dünýä alymlary ykrar edýärler. Sözlükde sözlüklik manysyny ýüze çykarmak maksady bilen dokuz müň sözden hem köp sözüň berilmegi, olaryň köpüsiniň hem halk döredijilik eserlerinde alnan bolmagy, bu gymmatly hazynanyň ýazuwly edebiýata ýaraşyp, uzak ýyllar aşyp biziň zamanymyza gelip ýetmeginiň ähmiýeti çäksizdir. Çünki bu ägirt uly ähmiýete eýe bolan ýazuw ýadygärliginde halk döredijiliginiň žanr özboluşlygy, köp taraplylygy, çeperçilik aýratynlyklary, dürli ýerlere ýaýraýyş usullary öz beýanyny tapypdyr. Mahmyt Kaşgarly adaty gepleşik dilini öwrenipdir. Munuñ şeỳledigini sözlükde nakyllara, atalar sözlerine we halk döredijiliginiñ mysalyndaky goşgy bentlerine esasy ünsüñ jemlenmegi hem tassyklaỳar. Nakyllardyr atalar sözleri hem goşgular tüỳs halkyñ diliniñ sünnälenen eserleridir, hatda edebi nusgalarymyzdyr. Ol dil täsirlenmeleri babatda hem arassadyr. Başga-ça aỳdanymyzda, halkyñ öz ene dilidir. Hut şonuñ üçinem, bu sözlük sözleriñ gelip çykyşyny-etimologiỳasyny öwrenmekde juda gymmatly hazyna bolup hyzmat edỳär. Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat-et türk” kitabynda ýerleşdirilen goşgy bentleri milli şygyr sungatymyzyň ideỳa-çeperçilik köklerine aralaşmaga mümkinçilk berýär. Bu diwan çeper pikirlenmäniň orta asyrlarda üns beren meselelerini anyklamakda gymmatly çeşmedir. Ondan orta asyr romantiki edebiýatynyň gülläp ösen döwri bolan X-XV asyrlarda we ondan soňra meşhurlyga eýe bolan dürli edebi çeperçilik däpleriň oguz-türkmen köklerini tapmak bolýar. Edebiýatçy alymlar R.Rejebow bilen A.Bekmyradow Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwanynda” gabat gelýän poetik forma bolan goşugyň XVIII-XIX asyr türkmen edebiýatynda ýörgünli ulanylandygyny belläp, goşugyň oguzlaryň döreden şygyr görnüşidigi hakyndaky pikiri tassykladylar. Ýeri gelende bellesek, goşuk Hoja Ahmet Ýasawynyň hikmetlerinde we Garajaoglanyň döredijiliginde hem ýeke-täk ygtybarly şygyr görnüşi bolup hyzmat edipdir. Başgaça aýtsak, goşuk Magtymguly eýýamynyň edebiýatynyň ähli klassyk şahyrlarynyň diýen ýaly döredijiliginiň kesgitleýji şygyr görnüşi bolup hyzmat edipdir. Muny alym A.Bekmyradow “Magtymgulynyň poeziyasynda şahyrana däp hem täzeçilik gözegleri” atly işinde Pyragynyň döredijiliginiň mysalynda subut etdi1. Alym Magtymgulynyň goşuk şygyr görnüşiniň XI asyr türkmen alymy Mahmyt Kaşgarlynyň sözlüginde duşýandygy hakyndaky pikiri delillendiripdir. Emma Mahmyt Kaşgarlydan Magtymgula çenli aralykda goşugyň kämilleşmeginde Garajaoglanyň we aşyk edebiýatynyň käbir wekilleriniň, edil şonuň ýaly-da halk döredijiligimiziň goşugyň kämilleşmeginde hyzmatynyň uly bolandygyny bellemek artykmaçlyk etmeýär. Käte Mahmyt Kaşgarly alty bogunly ýa-da hemme setiri deň kapyýalaşman goşgy parçalaryna-da gol ýapýar. Muňa: