Ärsary_baba
XIV asyryñ 20-nji yyllarynda Ürgenç hany Sufýan han agyr salgyt salypdyr, muña çydam edip bilmän, ärsarylar onuñ 40 wekilini ölduripdir, şonda bolan söweşde ýene-de ýeñilipdirler we salgyt tölemäge razy bolupdyrlar. shonda Horasan salyrlary 16 müñ goýun, ärsarylar hem 16 müñ goýun, teke ýomut, sary lar bolsa toplam 8 müñ goýun salgyt tolapdirler. Ýagny bu ýerde olar şol taýpalaryñ hemmesini toplanynda hem sholaryn iki essesi diymegi anladyar. XIV asyrda hem Uzboyuñ suwunyñ kesilmegi bilen göçe-göçhälik başlanypdyr. Şol wagtlar hem Esen ili turkmenleri bolanlar- ärsarylar, cowdurlar, igdirler,bozajylar, burunjyklar, we salyrlardan ybarat. Ynha şu tayda kawagt gosgylarda hem meselem Magymgulynyñ goshgysynda hem näme uçin ärsarynyñ ady agzalyp gecmandir hem diyilyar, ynha shu tayda hem, Esen ili turkmenleri we Soyun ili turkmenlerinin ika bolunmegi hem mysal bolup bilner. Soyun han bu Baty han - yagny cingiz hanyn agtygy jucy hanyn oglunyn lakamydyr. kabir huwdulerde hem aydylyar "soyun han ilinden gyz getireyin ogluma" diyilip, bu hem ol tayplaryn arasynda ky baglanshyk doly yitmandir. we her wagt hem gatnashyk bolupdyr.. Emma son wagtlar suw ýetmezçiligi zerarly olar mangyshlaga we Abulgazy hanyñ capawulundan gacyp Lebaba göçüp başlapdyrlar ( Leb-dodak, Ab-suw- yagny Lebab - suwuñ ýakasy, suw yakasy diýmegi añladýar) Şol döwürde "Ärsarynama" diýen hem kitap bolupdyr, emma bu kitap hem 1900-njy ýylyñ göçhä-göçliginde elden cykypdyr we yok bolupdyr. Emma şu wagt onun golyazmasy owgan türkmenlerinde bar diyip caklanyar. Emma turkmenlerimizde onden gelyan bir nakyl bar “turkmeni gocurjek bolsan, gapdalyndan goc gecir” diylip,shol wagtlar (goch-goclik zamany) obalarda sozi gecyan adam gosuny duwup goce shaylansa,hemmeler hem onun yzyna dushupdirler. Muna mysal edip hem Halacly Halypa Gyzylayagyn 100 müñ oylisi (belki de 200 müñ bolmalydyr, doly yadyma dushenok) owganystana, ol yerden hem turkiya yayranlygy aydylyp, bilner. Ondan basga da bu taryhy owrenmage Buhara emirinin yazdyran " Ilnama" atly eseri hem bar bu eserde hem haysy ilin uruglary, tireleri we nirede yaşayanlygy aýyl-saýyl edilyar. emma bu eser entak doly owrenilenok, belki de gelejekde ole ser gocurilip, Turkmen diline terjime edielr, we halkymyza beriler diyip umyt etyarin. Hazirki wagtda arsarylar Kerki, Hala, Hojambaz, Garabekewul, Sayat, Çarşaññy etraplarynda Mary, Balkan welaýatlaryda, Maññyşlakda azz hem bolsalar (olar Maññyşlakda başga halklaryñ düzümine garyşyp gitdiler). Özbegistanyñ hem Buhara we Surhanderya welayatlarynda Tajigistanyñ hem birnaçe raýonlarynda yaşaýarlar. Owganystanyñ hem 7 welayatynda gadymdan oturumly ärsarylar köp, we muna ruslardan gaçyp gidenler hem goşulýarlar. Buhara hany bilen söweşde hem "Çärjew begi" (çärjew- parsçada 4 çatryk diymegi anladyar, bir wagtlar Amul şäheri Beyik Ýüpek ýolunyñ ustunde yerleşýãn ekeni, emma ol şąherden dine hazir harabalary bar.. aslynda Çarjew hem "carwa" turkmenlerden ( yagny cokay geyen turkmenlerden goranmak ucin - ony hazir hem ulanyalar. meselem men hem t-abat shaerine giden wagtym, mana hem gepleyshimden derrew "cokay" diyyaler) goranmak ucin ilat garyshdyrylypdyr, pakyr ilaty shol yere elten han olaryn garyshmagy bilen ozlerini gorapdayrlar. Sebap turkmen halky erkana we yurdumuzyn esas bolegini collik tutany ucin, carwadrcylyk bilen mesgul bolupdyrlar. A carwa ilatynyn shol dowurde aygynda geyyan,yenil, gumda amatly bolan “caryk” y ulanmagy, emma shonun ucin hem, ony kemsitmek ucin shol sozi ulanypdyrlar. Turkmenler şäherde yashamandyrlar koplenc obalarda yashapdyrlar, kuren-kuren oba bolup. Muna mysal hem Asgabat gurulan wagtlary hem onda sanalgyja Turkmen yashapdyr.onun esasy ilatyny bolsa, ruslar ermeniler we basga halklar duzupdir.