cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islami Nakyl
M
Mert özünden görer, namart — ýoldaşyndan. Muhammed ýoluna sünnet diýerler, gadry bilinmese wah diýerler. Maslyk haram, balyk halal. Meslik ýykar. Mal ber, mülk al. Mal eýesiniň gözünden suw içer. Malsyz öý bolar, nansyz öý bolmaz. Maly gazanan baksyn, oduny ýygan ýaksyn. Maly paýlasaň dagar, ylmy paýlasaň gögerer. Maly giden garyp däl, abraýy giden garyp. Maly ýok diýip, dostdan dönme. Malym gitse gitsin, pälim gitmesin. Maslahat bilen atylan daş uzak gider. Maslahatly biçilen don gysga bolmaz. Maşgalada agzybirlik bolsa, hazyna gerek däl. Merde ýalbarsaň peseler, namarda ýalbarsaň eseler. Merduwansyz tam üstüne çykylmaz. Mert söweşde belli, dana – geňeşde. Metjidiň gapysy açyk bolsa-da, ite-de uýat ýagşy. Minnetli okalan namaz ýol almaz. Minnetli ýagşylykdan gaça dur. Minnetsiz çörek – baýram çöregi. Miweli agaja palta degmez. Miweli agajyň başy aşak. Miweli şahany döwmezler. Möjekden gorkan goýun bakmaz. Möý bar ýerde kerep bar. Musulmançylyk hem asta-asta. Musulmançylyk inçe-de bolsa, üzülmez. Mülk bölünse, tiz dargar. Müň aýal aglasa-da, bir enäniň ornuny tutmaz. Müň gaýgy bir iş bitirmez. Müň gezek «pygamber» diýenden, bir gezek «Hudaý» diý. Müň goýunlynyň bir goýunla dilegi düşer. Müň ýyldyzyň şöhlesi bir Aýyňkyça bolmaz. Müňe dözen müň bire-de dözer. Müňküriň göwnünden gitmez gümany. Myhman birinji gün – gyzyl, ikinji gün – kümüş, üçünji gün – mis. Myhman geler işikden, ryzky geler deşikden. Myhmany erkine goýdugyň, oňa sylag etdigiň. Myhmanyň öňünde aş goý, iki elini boş goý. Mylaýym kişi salamat gezer.
Z
Zäherden şypa bolmaz. Zähmet soňy – rehnet. Zähmetiň nany süýji, ýaltanyň – jany. Zähmetsiz iş bolmaz. Zalymyň ömri az bolar. Zalymyň – zulumyndan, şermendäniň – şerinden. Zekady bolmadygyň namazy bolmaz, namazy bolmadygyň – imany. Zelel – otly köýnek. Zeleliň ýaryndan gaýtmak peýda. Zer bilen bolan, zor bilen bolmaz. Zer gadyryny zergär biler, ýer gadyryny – kärgär. Zergär öler – zer galar, daýhan öler – ýer galar. Zergär zer tanyr, harban – har. Zerräniň gadyryny bilmedik, müňüň gadyryny näbilsin. Zora mal kän. Zulum bilen abat bolan, bir gün geler, berbat bolar. Zulum ýerde galmaz, ýagşylyk ýerde ýatmaz. Zyýany degmedik garyndaşyňy nepi degençe gör.
T
Tabagynda aş eýle, myhman göwnün hoş eýle. Tabak ýalamak sogap. Tagam berseň aja ber. Tagam duz bilen, duz ölçeg bilen. Tagam lezzeti – myhman hezzeti. Tagamsyz aşa duz neýlesin, akylsyz başa – söz. Tagamy dadan biler. Takdyra tebdil bolmaz. Tamakinçilik haýany iýer, sadaka – belany, toba – günäni. Tamda gulak bar, biri eşitmese, biri eşider. Tamdan ýykylan tamdan ýykylanyň halyny biler. Taňry tämizligi söýer. Tapan – begener, tanan – alar. Tapanyňy bahar iýseň, güýzüne zäher iýersiň. Tawus peri bilen görkli, bilbil – owazy bilen. Tawus ýelegini görüp ýaýnar, aýagyny görüp ýygnar. Taýagyň iki ujy bar. Tebipden sorama, derdi çekenden sora. Tegeltegiň gadyryny eýesi bilmez, at biler, Ýagşy ýigidiň gadyryny obasy bilmez, ýat biler. Tekepbirlik dert açdyrar. Teker bol, tigirlen, ýöne daş dek gaçma. Telpekçiniň telpegi bitmez, ädikçiniň – ädigi. Temeni haltada gizläp bolmaz. Temmi bermek aňsat, terbiýe bermek kyn. Ten agyrsa, jan syzar. Teňňe kiçi bolsa-da, ýükli arabany agdarar. Teňňesini berk tutanyň, altyny üstüne geler. Terbiýesiz çaga – baş öwredilmedik at. Tereň suwlar bulanmaz. Täzäni köne saklar. Täze ýara duz sepme. Tikibilmez iňňe zaýalar, sapybilmez – sapak. Togsan dolman ýaz çykmaz, dokuzy dolman – gyz. Tomsuna saz çalan gyşyna gapy kakar. Tomus depesi gaýnamadygyň, gyş gazany gaýnamaz. Tomusky ýarmanyň gyşa nepi deger. Toýa gitmeseň hem, ýasa git. Toýa gitseň doýup git, toý donuňy geýip git. Toýda oýnamaz, waýda aglamaz. Töhmet daş ýarar, daş ýarmasa, baş ýarar. Töhmetçi töhmetden öler. Tyg ýarasy biter, dil ýarasy bitmez.
P
Palawa – kepgir, çorba – petir. Pallaý-pallaý jan gider, asgyraý-asgyraý jan geler. Parhyny bilmeze ýarma-da bir gowurma-da. Perzent ýagşysy gül, ýamany bir pul. Päl azman, başa bela gelmez. Pis pisi tapar, suw – pesi. Pişik bokuny tiz gömer. Pul bilen imanyň kimdedigi bilinmez. Pul puly tapar, şerigat – ýoly. Puluň gidenine bakma-da, işiň bitenine bak. Pyýada gözi bilen at alma, dul gözi bilen – aýal.
R
Rastyny aýdan gutular, ýalan sözlän tutular. Rysgal geler diýip oturan aç galar.
Ö
Öwünmek Alla ýaraşar, gul bolmak ynsana. Öwliýäden Käbe bolmaz, pirden öwliýä. Özüni öweniň tanapy çüýrük. Öz elim öz ýakam. Öküze bil gerek, atyza – çil. Öl tezek, gury tezek, her kime geler gezek. Öl-ä aýan, dir-ä güman. Ölçemän don biçme, boýlaman suwdan geçme. Ölen gaýdyp gelmez, aglamak bilen. Ölüm – Allanyň buýrugy. Öňüm gelenden, soňum gelsin. Öwrenmek bir hünär, öwretmek iki hünär. Öwüt ber, öwüt alana, nesihat ber, gulak salana. Öý içiniň syryny köçede ýaýma. Öý ýaraşygy – çaga, supra ýaraşygy – myhman. Öýe gelene öýkäňi aňdyrma. Öýke – duşmanyň, akyl – dostuň. Öýkelege bir gep az, iki gep kän. Öýüň işi öýden uly. Öz aýagyňa – özüň palta urma. Öz aýby – arkasynda, kişi aýby – öňünde. Öz borjuny ödemedik öküner, il ýanynda dili gysga saky-nar. Öz ekeniň doýumlyk, kişi bereni dadymlyk. Öz elim, öz ýakam. Öz eşidesiň gelmeýän gepiňi özgelere-de aýtma. Öz gadyryny bilmedik, il gadyryny näbilsin. Öz gazan çukuryňa özüň düşersiň. Öz saçyň özüňe agyrlygy ýok. Öz söýeniň özüňe, hüýr görner gözüňe. Öz ýagdaýyny özi bilen hor bolmaz. Özgäň syryny saňa aýdan seniňem syryňy özgä aýdar. Özgeden utanmasaň hem, özüňden utan. Özi gazanmadyk malda gadyr ýok. Özi geleniň gadyry bolmaz. Özi ýykylan aglamaz. Öz-özüne beglik eden özüne gulluk eder. Özüň nähili bolsaň, ilem şonuň ýaly. Özüň näme diýseň, gulagyň-da şony eşider. Özüň özüňe baha berme, il saňa baha bersin. Özüňden beýigi göreniňde pikir et, pesi göreniňde şükür et. Özüňden uly bilen oýnap sözleşme. Özüňe rowa görmedigiňi, özgä-de görme.
Rimiň taryhy
2.	Rimiň taryhynyň çeşmeleri we taryhnamasy
3.	Italiýanyň tebigaty we ilaty
4.	Rim şäheriniň döremegi
5.	Jemgyýetçilik gurluşy.
6.	Serwiý Tulliniň özgerdişleri.
Italiýada paleolit, neolit döwürlerinde adamlaryň  ýaşandygyny arheologlar subut etdiler. Rimiň taryhynyň patyşalyk we respublika döwrüniň  maddy çeşmelerine Italiýanyň dürli  ýerlerinde  tapylan ybadathanalar, arystanlyklar, guburlardaky şekiller, zatlar, gadyjmy  etrusklaryň  şäherleri (Spina, Pirgi), Akwa Rossanyň  ýakynyndan  tapylan etrusklaryň  ýaşaýyş jaýlary, Rim şäheriniň arheologik ýadygärlikleri,  numizmatiki maglumatlar we ş.m. degişlidir. Epigrafiki ýazuw ýadygärlkleriniň iň gadymysy Iskýa adasyndan tapylan grek ýazgylarydyr. Olar b.e.öň VIII asyra degişlidir. B.e.öň VII asyrdan başlap, Etruriýanyň Toskana, Padana ýerlerinde, Zasiýada, Kompaniýada etrusk ýazgylary peýda bolupdyr. Iň gadymy latyn ýazgysy forumda Romulyň mazarydyr öýdülýän ýerde daş plitadaky ýa-da Gara daşyň ýazgylarydyr. Irki ýazgylaryň gadymy Italiýanyň medeniýetiniň we dininiň ösüşine grek we etrusk täsiriniň  bolandygyny subut edýärler. Antik ýazyjylarynyň eserleriniň hem uly ähmiýeti bardyr. Häzirki döwre b.e.öň III asyrdan öňki tekstler gelip ýetmändir. Ýöne soňky ýazgylarda iň gadymy döwürler barada gürrüňler berilýär. Grekler uzak Gesperiýadaky  (Agşamky, Günbatar ýurt) ýagny Italiýadaky wakalara  seslenipdirler.
Rimiň içerki ýagdaýynyň  çylşyrymly bolmagy rim senatyna  gündogar işleri bilen  meşgullanmaga  mümkinçilik bermändir. Ermenistanyň patyşasy  Tigran II  mundan peýdalanyp, Mitridat  we Parfiýa bilenem  arkadaşlygyna  daýanyp, Gündogar Kiçi Aziýany (Kappaddiýa, Kilihiýa, Komagena), Demirgazyk Mesopotamiýany, Siriýany, Finikiýany basyp alyp özüni  Selewkidleriň  mirasdary , Antiohiýa  şäherini  bolsa paýtagt diýip yglan edipdir.
Meýilnama:
1.Krafagen I Puni urşunyň öň ýanynda.
3.Rim I Puni urşundan soň.
4.II Puni urşy.
Sulla ölensoň onuň girizen düzgünlerine  b.e. öň  78-nji ýylda  konsul bolan Mark Emiliý Lepid garşy çykypdyr. Ol galla paýlamagy, tribunlaryň öňki hukuklaryny dikeltmegi, proskribsiýa edilenleriň günäsini  geçmegi  we emlägini gaýtaryp bermegi teklip edipdir. Ýöne Lepidiň proskribsiýa  bolanlar  baradaky teklibi geçmändir. Sebäbi bu ýerde köp sanly sullaçylaryň  bähbitlerine  zarba uruljakdy. Tiz wagtda etrusk şäheri Fezulyda  gozgalaň turupdyr. Ony basyp ýatyrmaga konsullar Lutasiý Katull  we  Emiliý Lepid  iberilipdir. Lepid goşuny bilen gozgalaňçylara goşulypdyr. Karull bolsa, Rime gaýdypdyr. Lepide Sizalpin Galliýasyndaky  Rimiň  dikmesi  Ýuniý Brut hem goşulypdyr. Ispaniýada bolsa Mariniň  serkerdeleriniň  biri  Sertoriý  gozgalaň turzupdyr.
Lepid goşuny bilen Rime gaýdypdyr. Rimiň golaýynda Mars meýdançasynda Lepid bilen Katullyň arasynda  uruş bolup, Lepid Etruriýa çekilipdir. Ony Katull yzarlapdyr. Soň Lepid Sardiniýa geçip, şol ýerde-de Rim dikmesi  tarapyndan  derbi-dagyn edilipdir. Ol tizden ölüpdir. Demirgazyk Italiýada hereket edýän Ýuniý Brutuň  garşysyna  ýaş, ukyply  serkerde Gneý Pompeý  iberilipdir. Ol öz işini çalt bitirip, gozgalaňçylary boýun egdiripdir. Ispaniýada hereket edýän  gozgalaňyň baştutany Sertoriniň  garşysyna  ukyply serkerde  Metell Piý iberilipdir. Kwint Sertoriý senagatyň garşydaşlaryny  öz daşyna jemläp, Ispaniýanyň esli bölegini  basyp alypdyr. Adalatly dolandyryş ulgamyny girizipdir. Ýerli taýpalar ony goldapdyr. Ol Mitridat VI bilen Rime garşy  göreşmek üçin şertnama  baglaşypdyr. Ol Orta ýer deňziniň galtamanlary bilen hem  gepleşiklere girip, rim flotunyň hereketinde howpsuzlygy üpjün edipdir. B.eöň 70-nji ýyllaryň ortalarynda Sertoriniň ýagdaýy berk bolupdyr. Şonuň üçin hem Metel Piýe kömek bermek üçin Gneý Pompeýi täze goşun bilen Ispaniýa iberipdirler.
Mowzuk: Rimiň döreýşi we taryhynyň iň gadymy döwri.
Meýilnama
1.	Rimiň taryhynyň esasy döwürleri.
Tigran II-niň üstünlikleriniň  Rimiň gündogar  syýasatynyň  gowşaklygy hasaplap,  Mitridat b.e. öň 74-nji ýylda  Rim bilen  III urşuny başlapdyr. Ol Propontidada Kalhedon  we Kizik  galalaryny  gabaýar ýöne  alyp bilmeýär. Konsul Lisiniý Lukullyň baştutanlygynda  gelen Rim goşuny  b.e. öň 72-nji ýylda  Mitridaty  uly ňlişe sezewar edipdir. Mitridat Tigran II  ýanyna  gaçypdyr. Lukull ony bermegi sorapdyr. Ýöne alyp bilmänsoň, Tigran II-ä   uruş yglan edipdir. Ol başga nüstünlikli hereket edip,  soňra şowsuzlyga uçrapdyr. B.e. öň 66-njy ýylda onuň  ýerine  Pompeý gelipdir. Ol Parfiýa bilen  şertnama  baglaşypdyr. Parfiýa Tigran II-ä Mitridata  bolan  sowuklyk aralaşyp,  ony goramagyny  bes edipdir. B.e. öň 66-njy ýylda Nikopol şäheriniň  ýanynda  Pompeý ony derbi-dagyn  edipdir. Mitridat demirgazyk mülklerine  gaçypdyr. Ol ýerde bolsa ogly, Farnak gozgalaň  turzupdyr. Hemmeler tarapyndan  ýekirlen Mitridat  öz köşgünde  özuňi öldüripdir (b.e. öň 63 ý). Ermenistan Rime garaşly döwlete öwrülipdir. B.e. öň 64-nji ýylda Pompeý Selewkidler döwletini  ýatyryp, ýerine  Siriýa  welaýatyny döredipdir.
Sertoriý goşuny ikä  bölmeli bolupdyr. Sertoriý Pompeýe  garşy  uruşýan  goşunlara, Metelle  garşy uruşýan  goşunlara bolsa Mark Perperna baştutanlyk edipdir. Pompeý Sertoriniň arasyny Mitridat VI-dan  we  galtamanlardan  kesipdir. Onuň ýerli taýalar bilen hem arasyny  bozupdyr. Hraby şowsuzlyklar netijesinde Sertoriniň  egindeşleriniň  arasynda   agzalalyklar başlanypdyr. B.e.öň 72-nji ýylda Perperna Sertorä garşy dildüwüşik gurapdyr we ony  oturlyşyk  mahalynda  öldüripdirler. Şondan soň  Pompeý Sertoriniň  goşunyny  çalt ýeňipdir. Soň Pompeý Ispaniýa biraz bolup, dolandyryşy gowulandyrypdyr. Köp taýpalar ony öz patrony hökmünde  ykrar edipdirler.
4.	Irki rim medeniýeti.
Strabonyň “Geografiýasynda” geografiki, ykdysady, taryhy, etnografiki maglumatlar ýygnalypdyr. Ilatyň düzümi, hojalyk, dolandyryş ulgamy, kazyýet işleri, din barada patyşa we respublika döwürlerinde degişli bolan XII jedwel kanunlary möhüm çeşmedir.
Harby-tehniki taýdan hem Rimiň derejesi goňşularynyňkydan ýokary bolupdyr.
Tiz wagtdan rimlilere täze howp abanypdyr. Demirgazyk Italiýa Alp daglarynyň aňyrsyndan allaryň täze akymy gelip, sizalpin gallary bilen birleşipdirler. Olar Rime tarap gönügipdirler. Ýolda Etruriýadan geçenlerinde etrusklar Rime garşy herekete goşulypdyrlar. Rimiň agyr ýagdaýa duşeninden peýdalanmak üçin, samnitler Lukaniýada ornaşyp başlapdyrlar. Bu bolsa         III Samnit urşunyň (b.e.ön 298-290ý) bolmagyna getiripdir. Samniýada uly uruş hereketleri bolmandyr. Ýöne demirgazykda gallar ýene-de Umbriýanyň üsti bilen Rime çozupdyrlar. Olara etrusklar ilen samnitlerem oşulypdyrlar. Olaryňky ilki şowuna olupdyr. Ýöne b.e.öň 296-njy ýylda rimliler garşydaşlaryna güýçli zarba urupdyrlar. Gallar demirgazyga çekilipdirler, samnitler bolsa, Rim bilen ýaraşyk aşlaşmaly bolupdyrlar. Samnit ileleşigi ýok edilipdir. Ýerleriniň bir bölegi Rime geçipdir.
2. B.e.öňki V-VII asyrlarda rim plebsi gatlaklara bölünipdir. Olaryň arasynda söwda – hünärmentçilik begzadalary aýlanyp çykypdyr. Beýleki tarapdan bolsa, emläksiz plebeýleriň sany artypdyr. Plebeýler ykdysady we syýasy taýdan patrisiler bilen deň hukuklar almak ugrunda uzaga çeken göreş alyp barypdyrlar. Plebeýler esasy üç talaby öňe sürüpdirler:
Italiýanyň ýerleriniň 20%-I düzlük bolup, galan ýerlerinde baýyrlyklar we daglyklar agdyklyk edipdir. Ol ýerlerde goýun, geçi, at, öküzler ösdürilipdir. Ýerleriň bir bölegi döwlet eýeçiligi bolup, ol jemgyýetçilik meýdany ( ager publikus) hasaplanypdyr. Ony döwlete biraz kärende tölegini töläp eýelemek (okkupare-eýelemek) bolupdyr. Bu hukukdan oatrisiler peýdalanypdyrlar. Plebeýler muňa garşy çykypdyrlar we ol ýerleriň özlerine peýdalanyp berilmegi ugrunda VI-III asyryň dowamynda göreşipdirler.
1.	plebeýlere ýer paýlaryny bermek;
B.e.öň V asyryň başlarynda plebeýler goşunyň esasy bölegi bolupdyrlar. Olar mundane peýdalanyp, öz hukuklary üçin göreşipdirler. Olar Rimden çykyp gidip başga şäher döretmek howpuny salypdyrlar. B.e.öň 494-nji ýýlda ekwler bilen uruş wagtynda olar öz talaplaryny  öňe sürüp, keramatly daga  gidipdirler. Patrisiler goşunyň gowşamagyndan gorkup, ýeňillikler girizipdirler. Halk tribuny patrisileriň magistratlarynyň kararlaryny “weto” (gadagan edýärin) diýip, ýatyryp bilipdir. Halk tribunlary ilki 2, soň 4, has gijräk 10-a ýetipdir.
3.	syýasy deňhukuklylyk, ýagny ýygnaklara gatnaşmak we döwlet wezipelerine saýlanmak.
Rim Italiýasynyň ykdysadyýeti, durmuşy we medeniýeti Ostiýa, Pompeý, Gerkulanum Staliý we beýleki şäherlerde geçirilen barlaglar netijesinde öwrenilýär. Numizmatiki maglumatlar hem jemgyýetiň ykdysady ýagdaýyny öwrenmäge, wagtyny anyklamaga mümkinçilik berýär.
2.	Samnit uruşlary.
3.	Durmuş-ykdysady çökgünlik
Rim bilen Karfageniň arasyndaky gatnaşyklar b.e.öň  264-nji ýyla çenli parahatçylykly ekeni. Basybalyjylykly hereketleri b.e.öň 272-nji ýylda ilki Karfagen başlapdyr. Ol rimliler, Tarenti gabaýan mahaly, şäheri eýelemäge synanyşypdyr. Ýöne Tarent begzadalary şäheri rimlilere beripdirler. Karfagen ötünç soramaly bolupdyr. Ýöne Rim bilen Karfageniň arasyndaky dostlukly gatnaşyklar düýbünden ýok bolupdyr. 2. Tiz wagtdan açyk harby hereketler üçin mümkinçilik döräpdir. Messamlylar Sirakuza garşy uruşda kömek bermegi Rimden haýyş edipdirler. Rimliler gelip, sirakuzylaryň we karfagenlileriň Mesanadaky gabawyny aýrypdyrlar. Ilki Karfageniň, soňra Sirakuzynyň gury ýer goşunyny derbi-dagyn edipdirler. Olar Sirakuzynyň tirany Giýerony ýaraşyk baglaşmaga we rim-italiýa bileleşigine girmäge mejbur edipdirler. B.e.öň 262-nji ýylda rim goşuny karfagenlileriň güýçli gala öwren Akragant şäherine gönügip, alty aý gabawdan soň ony alypdyrlar. Karfagen goşunlary günbatardaky Panorm, Lilibeý, Drepana şäherlerine çekilipdirler.
Ilkinji çaknyşykda (b.e.öň 260-njy ýylda Zipar adalarynyň ýanynda) karfagenliler ýenipdirler. Şondan soň Milynyň ýanynda bolan söweşde rimliler karfagen flotuny derbi-dagyn edipdirler. Olar abozdaş çeňňekleri we köpçulikleri ulanypdyrlar.
3.	B.e.öň II-I asyrlar. Italiýada gul eýeçilik gatnaşyklarynyň gülläp ösmegi. Rimiň Ortaýer deňiz döwletine öwrülmegi. (Giçki Respublika).
Italiýa welaýatlardan galla, pagta, ýüpek, grek çakyry, metallar, gurluşyk daşynyň gymmat baha görnüşleri, hoşboý ysly otlar, Gündogar ýurtlarynyň hünärmentçilik önümleri (aýna, şaý-sepler, pil süňki we ş.m.) zatlar getirilipdir. Italiýa getirilýän harytlar çykarylýan harytlardan köp bolupdyr. Italiýalylar welaýatlardan salgyt ýygnamak,süýthorçylyk, welaýatlardaky dikmeleriň we olaryň adamlarynyň  ilaty talamagy  ýaly ýollar bilen  pullaryny köpeldipdirler.Siseronyň sözlerine görä b.e. öň 70nji ýyllarda  Sisiliýada  dikme bolan  Gaý Werres  3 ýylda  40 million sestersiý  pul toplapdyr.
Yzarlamalar dini ynançlary barha güýçlendiripdir. III asyryň II ýarymyndan  soňra “keramatlylar”  derejesine   degişli edilen  “jebir berlenleriň  kulty emele  gelip başlapdyr. III asyryň soňky  çärýeginde  Rim imperiýasynda  hristiançylyk  has  giň ýaýrapdyr. Oňa hristiançylykda  ähli  hristianlara  deň garalmagy, ganly  sadakalar  bermek däbinden  el çekilmegi, ynanýanlara  o dünýäde  baky ýaşaýşyň  wada  berilmegi we  günäkärleriň  jezalandyrylmagy yaly  düzgünleriň  girizilmegi ýardam  edipdir.
Hristosa ynana iň gadymy jemagatlara ilkibaşda  gullar, erkinlige  goýberilenler, ownuk söwdagäler   we hünärmentler  giripdirler. II asyryň ahyrlarynda, III asyrda Rim imperiýasynda durmuş-syýasy  ýagdaýyň  ýitileşmegi bilen  ilki aýry-aýry  begzadalar, soň bolsa  olaryň köpüsi hristian  jemagatlaryna  giripdirler. Has irki döwürde hristian jemagatynyň agzalary gizlin, çolarak ýerlerde  giçlik ýa-da  ir ertirine  çokunmak üçin  ýygnanypdyrlar. Olar şäherden daşdaky öýlerde, saraýlarda, ýerasty  mazarlarda  (katakambalarda) duşuşyp, Hristosyň  hormatyna gimn  aýdypdyrlar, wagzlary diňläpdirler. Ýygnanyşyk stol başynda jemlenmek  bilen tamamlanypdyr. Olar çörek iýip, suw garylan gyzyl çakyr içipdirler. Ýygnanyşyga jemagat  tarapyndan  saýlanan  baştutan – preswiter baştutanlyk edipdir. Oňa diakonlar (aýal, erkek diakonlar) kömek beripdirler. Wagtyň geçmegi bilen uly jemagatlarda  aýratyn  hojalyk  baştutanlary – Ýepiskoplar peýda  bolupdyr.
II asyryň ortalaryna çenli  Hristosyň  hiç hili şekili bolmandyr. Soňra onuň  azaşan owlajygy  egninde  getirýän  görnüşde ýa-da  saçlary egnine düşüp duran , sakgally ýaş erkek  adam görnüşinde   şekilleri peýda bolupdyr. Has soňrak eli çagaly Isanyň ejesi Bibi Merýemiň  şekilleri hem peýda  bolupdyr. Ilkinji gezek III asyrda Aleksandriýada  Ioann çokundyryjy we apostollar  şekillendirilipdirler.
Hristianlar yzarlanypdyrlar we olardan köplenç  öç alnypdyr. Hristianlara töhmetler atylypdyr. Hristian jemagatlarynyň  aýry-aýry   agzalaryndan  hem öç alnypdyr. Bu ýagdaý aýratynam indeý gozgalaňçylaryndan soň  has-da güýçlenipdir. Düşünjeli hristianlar  rim imperatorlaryna  özleriniň  indeýlerden   tapawutlydyklaryny  düşündirmäge  çalşypdyrlar. II asyryň ortasynda  imperatior  Antonin Piýe hristian  ýazyjylary  Aristidiň  we filosofy Ýustiniň  iki eseri arkaly  ýüzlenipdirler. Olar hristianlara  bäsdeşleri  tarapyndan  töhmet atylýandygyny imperatora  düşündirmek  isläpdirler.
Hristian dini däplerine görä, ghristianlaryň  yzarlanmagy Neronyň  dolandyryp baslamagy  bilen  baglanyşdyrylýar. 64-nji ýylda Rimde ýangynyň  döremeginde  aýyplap,  hristianlaryň  köpüsini  jezalandyrypdyrlar. Soňra olar imperator Damisian  tarapyndan  güýçli yzarlanypdyrlar. (81-96ýý)
1.	B.e.öň VIII- VI asyrlar. Italiýanyň iň gadymy taryhy. (Rimde patyşalyk döwri).
5.	III asyr. Gul eýeçilik gatnaşyklarynyň umumy çökgünligi. Ortaýer deňiz Rim imperiýasyna dargamak howpunyň abanmagy.
5.Puni uruşlarynyň ykdysady we syýasy netijeleri.
Aýry-aýry şäherleri  dolandyrmak üçin  imperator  gözegçileri – kuratorlar bellenilipdir.
Tagta Ýuliýa Mesanyň  agtygy çykyp,  ol Mark Awreliý Antonin  diýen däp   bolan ady kabul  edipdir. Ol taryha Elagabal  lakamy  bilen giripdir. Ol juda samsyk  durmuşda  ýaşap,  özüne  ýigrenç  döredipdir we öz  mamasy  häkimýeti elde  saklamak  üçin  ony öldürdip (222ý), onuň   doganoglany, ýagny Ýuliýa  Mesanyň  başga  agtygy Aleksandr Sewer tagta  çykypdyr (222-235ýý). Ol ilki mamasynyň, ol ölensoň ejesi Mameýanyň  elinde  bolupdyr. Senat bilen ylalaşylman mesele  çözülmändir, tomaşalar we esgerlere peşgeşler üçin  çykdajylar çürt-kesik azalypdyr.
Rimde ilkinji teňneler şekilsiz misden bolup, agramy 273 grama deň ekeni. Olara agyr ass diýlipdir. B.e.öň IV asyrda olarda haýwan şekilleri (öküz, doňuz, bürgüt…) peýda bolupdyr. Has ýeňil we amatly kümüş teňňeler Rimde b.e.öň III asyrda Zikgelenip başlanypdyr. Rimde esasy pullar bürünç ass, kümüş sestersiý, kümüş denariý bolupdyr.
226-njy ýylda Parfiýa döwleti ýykylyp, Ardasiriň  baştutanlygynda  Eýranda  Sasaniler döwleti  döräpdir.
Gaý Grakh senatyň häkimiýetini gowşadyp, halk ýygnagynyňhukuklaryny giňeldipdir. Ol senatdan maliýe işlerine gözegçilik etmek hukugyny alypdyr we halk ýygnagyna beripdir. Gaý Grakh ikinji gezegem hak tribunlygyna saýlanypdyr. Senat doly onuň garşydaş toparlaryny «optimatlaryň topary» diýip atlandyrypdyrlar. Olar Gaý Grakha garşy amatly pursatda ulanar ýaly maglumatlar ýygnapdyrlar.
Rimiň hususy taryhy barada Tit Ziwiý (“Rim gadymylyklary” – 20 kitap), Dion Kassiý Kokseýýan (“Rim taryhy”- 80 kitap), Appian (“Rim taryhy”-24 kitap). L.Anneý Flor, Awreliý Wiktor, Ýewtropiý, G.Sallýustiý, Gaý Ýuliý Sezar, Mark Tulliý Siseron we beýlekiler birnäçe işlerini ýazypdyrlar. Gaý Swetoniý Trankwill (b.e.öň II a) rim hökümdarlarynyň 12-niň terjimahalyny ýazypdyr.
B.e.öň IV-III asyrlarda bularyň talaplary belli bir derejede kanagatlanypdyr. Ýere hususy eýeçilik güýçlenip, gadymy jemagat eýeçiligi ýitip başlapdyr. B.e.öň VI-V asyrlarda Etrusk şäherlerinde hünärmentçilik we şowda  güýçli ösüpdir. Muňa gazylyp alynýan demir magdany, mis, toýun, gurluşyk daşy, gämi gurluşyk agaçlary ýardam edipdir. Bürünçden ýasalan harby enjamlar giň ýaýrapdyr.
Imperiýa döwrüniň ýazgylary hem durmuşyň dürli taraplaryny şöhlelendirýär. Imperator ýazgylarynyň içinde Oktawian Awgustyň terjimehaly, Tiberiniň döwründäki saýlaw özgerdişleri, Wespasianyň kanunlary we beýlekiler has möhüm çeşmedirler. Imperiýa döwrüni öwrenmek üçin Müsüriň papiruslary, 301-nji ýylda çykarylan Kiçi Aziýadan, Müsürden we beýleki ýerlerden Diokletianyň bahalar baradaky  edileti Karakallanyň edileti (welaýatlardaky ýaşaýjylara Rim raýatlygyny bermek barada) çeşmeler bolup bilýärler.
Karakalla ýurdy dolandyrmagy  ejeligi Ýuliýa  Domna  tabşyryp özi  goşuny bilen Dunaý serhetlerine  gidipdir. Ol ýokarky dunaý ýerlerinde germanlaryň  çozuşlaryny  yzyna  serpikdirip, Parfiýa  garşy uruşmak üçin  Siriýa  ugrapdyr. 216-njy ýylda ol parfiýa patyşasy bilen  parahatlyk we dostluk  barada ylalaşyk  baglaşyp,  duýdansyz  parfiýalylaryň  üstüne  çozupdyr we parfiýaly begzadalaryň  köpüsini gyrypdyr. Soňra ol Assiriýa çozup girip, Arbely şäherini derbi-dagyn edipdir. Ol şonda Arşaklar neslinden  bolan  käbir patyşalaryň  mazarlaryny  hem weýran  edipdir. Soňra ol  goşunlaryny  Siriýa  äkidipdir we 217-nji ýylyň  ýazynda  parfiýalylara  garşy urşa  taýyarlyk görülýän  wagty dildüwşük netijesinde  öldürilipdir. Soňra dildüwşügiň  baştutany Mark Opelliý Makrin  imperator  diýlip jar edilipdir.
2. Rimiň ýerleri giňelende bolsa, daýhanlara ýer ýetmezçiligi dowam edipdir. Garyplaryň emläk ýagdaýyny gowulandyrmagyň iki ýoly bolupdyr:
2.	Konstantiniň içerki syýasatlary
3. B.e.öň III asyrda Günorta Italiýada apullaryň, lukanlaryň, bruttileriň taýpalary grek şäherleriniň üstüne çozupdyrlar. Grek şäherlerinde agzybirlik bolmandyr. Furiý şäheri lukanlara garşy durup bilmän, Rime ýüz tutupdyr. Rimliler lukanlary yza serpikdirensoň, Furiýni ýarymadanyň günortasyna täsirini ýetirmek üçin daýanç hökmünde ulanypdyrlar. Rim gämileri Tarent buhtasyna girende tarentliler gämileriniň bir bölegini vgark edipdirler, soňra bolsa Furiýden rim goşunyny kowupdyrlar. Beýik Gresiýanyň öz goşuny bolman, hakynatutmalary peýdalanýan ekeniler. Tarent epir patyşaň Pirri kömege çagyrypdyr. Ol b.e.öň 280-nji ýylda Gerakleýada, 279-njy ýylda bolsa Auskulyň ýanynda rimlileri ýeňipdir. Ýöne onuň ikinji ýeňşi uly ýitgiler bilen gazanylypdyr. Pirr şeýle diýipdir: “Ýene-de bir şeýle ýeňiş bolaýsa, biz gutarnykly heläk bolarys”. Pirriň ýagdaýy ýaramazlaşypdyr. Rim kartagen vbilen harby ylalaşyk baglaşypdyr. Pirr Tarentde goşun galdyryp, galan goşuny bilen Sisiliýanyň çakylygy boýunça, Kartagene garşy göreşmek üçin gidipdir. Ol ýerde kartagenlileri basyp alan ýerlerinde çykarypdyr we Afrika ýöriş etmäge taýýarlanypdyr. Ýöne ol gowy syýasatçy bolmandyr. Pirr sisiliýalylary kemsidipdir. Şonuň üçinem Sisiliýanyň grek şäherleri ony ýigrenip, karbagenliler bilen oňa garşy çykypdyrlar. Pirr Italiýa dolanypdyr. B.e.öň    275-nji ýylda Malewentum (“erbet howa”) diýen ýerde soweş bolup, Maniý Kuriý Dentatyň rim goşunlary Pirriň goşunlaryny derbi-dagyn edipdirler. Rim senaty bu ýeňşiň hormatyna Malewentumy Benewentum (“gowy howa”) diýip özgerdipdirler. Pirr Gresiýa gaýdyp gelip, Peloponnesi eýelemek uçin alyp baran köçe söweşleriniň birinde wepat bolupdyr. Onuň Tarentde galdyran goşuny Rime boýun egipdir. Şondan soň Rim Lukaniýany we Bruttini hem boýun egdiripdir. Apennin ýarym adasynda Rimden garaşsyz diňe etrusklaryň Wolsiniý şäheri bolup, ol b.e.öň 265-nji ýylda boýun egdirilipdir. B.e.öň VI-III asyrlarda Italiýada taýpalaryň we şaherleriň özara göreşinde Rimiň ýeňiji bolup çykmagynyň birnäçe sebäpleri bolupdyr. Rim Italiýanyň merkezinde, göni gatnawly derýanyň boýunda, duz çykarylýan ýerlere ýakyn ýerde amatly ýerleşip, ykdysady taýdan çalt ösüpdir. Söwda alyş-çalyş bilen birlikde medeni aragatnaşyklary giňelipdir, daş-töweregi çalt öwrenipdir. Durmuş-jemgyýetçilik hem Rimde plebeýleriň patrisilere garşy göreşinde gazanýan üstünlikleri onuň basybalyjylykly syýasatynyň güýçlenmegine ýardam edipdir.
4.	Rim imperiýasynyň  bitewiliginiň  dikeldilmegi III asyryň  çökgünliginiň  netijeleri
1. Italiýanyň irki respublika döwründe iň ösen welaýatlary Etruriýa we Kampaniýa bolupdyr. II orunda baý grek şäher koloniýalary bolan Günorta Italiýa durupdyr. Şol wagtlar Lasiýa we Rim şäheri ösen goňşulary etrusklardan we greklerden yza galypdyrlar. Merkezi Italiýada ýaşaýan taýpalar ilkidurmuş gatnaşyklarynyň dargaýan ýagdaýynda ýerleşipdirler.
Soňra rimliler uruş hereketlerini karfagene geçirmekçi bolupdyrlar. Karfagenliler olaryň Afrika barmagyna päsgel bermek üçin Sisiliýanyň günorta kenaryndaky Ekn burnunyň ýanynda rimliler bilen çaknyşypdyrlar. Ýöne rimliler olary ýeňip, Karfagene baryp düşüpdirler we ownuk şäherleri, obalary boýun egdirip, Karfageniň özüni gabapdyrlar. Rimlileriň ýeňşe bolan ynamy ýokary bolup, goşunyň ýarysyny we flotuň uly bölegini ýzyna çagyrypdyrlar. Karfagenliler ýaraşyk soranlarynda konsul Atiliý Regul agyr şertleri hödürläpdir. Karfagenliler ahyryna çenli göreşmegi karar edipdirler. Olar goşuny artdyryp, oňa baştutanlyk etmek üçin spartaly ökde serkerde Ksantippi çagyrypdyrlar. Ksantipp gyşyň dowamynda bitertip goşuny gowy tälim berlen goşuna öwürýär. Ýazky söweş möwzüminde Ksantipp rimliler derbi-dagyn edip, konsul Reguly ýesir alypdyr. Rimiň kömege gelýän floty hem tupan turup, heläkçilige uçrapdyr.
Imperiýa döwrüniň taryhy boýunça maddy medeniýetiň ýadygärliklerine häzirki Rimiň imperatorlaryň döwrüne  degişli harabalyklary tutuşlygyna girýär. Olara köpsanly mermer meýdançalar, Awgustyň, Wespasianyň, Taýanyň we beýlekileriň forumlary, dürli ybadathanalar, sütünler, relýef şekilleri, termler (hammamlar), teatrlar, amfiteatrlar (olaryň iň ulusy) Kolizeý, imperatorlaryň köşkleri, heýkeller, guburhanalar, Rimde gurlan şäher diwarlary, stadionlar we ş.m degişlidir.
2.Goşun asly frakiýaly, meşhur serkerde Maksimini imperator diýip yglan edipdir. Ol daglyk ýerde çopançylyk edýän, çendenaşa  güýçli we  batyr adam  bolupdyr. Ony Septimiý Seweriň goşunyna  gulluk etmäge  alan  ekenler.
B.e. öň 36-njy ýylda Antoniý uly goşun  bilen  Parfiýa garşy ýöriş edýär. Ol Mesopotamiýanyň daşyndan aýlanyp, Ermenistanyň  üsti bilen  Midiýa  Atropatena  giripdir. Bu ýurtda oňa uly garşylyk  görkezilipdir. Rimlileriň ýükleri we gabaw enjamlary parfiýa atly goşuny tarapyndan   basylyp alnypdyr. Gyş düşüpdir. Antoniý yza çekilipdir, şol döwürde onuň goşunynyň  dörtden  biri heläk  bolupdyr.
2.	bergidarlyk sebäpli baknaçylygy ýatyrmak, süýthorçylyk göterimini peseltmek;
Desiý 251-nji ýylda Dunaýda   gotlara  garşy  söweşde  ölüpdir. Soňra iki ýylda üç imperator saýlanypdyr.
B.e.öň V asyryň ortalarynda suduň kararlaryny ýazga geçirmek üçin 10 adamdan ybarat “deremwirleriň” komissiýasyny döredipdirler. Olar kanunlaryň ýazgysyny işläp düzýän wagtlary özlerine berlen häkimiýeti öz bähbitleri üçin ulanyp, plebeýleriň gaharyny getiripdirler. Netijede b.e.öň 449-njy ýylda plebeýleriň sesesiýasy – Keramatly daga gitmegi bolupdyr. Patrisiler eglijik etmeli bolupdyrlar. Kanunlar ýazgysy çap edilipdir. Olar XII sany mis tagtanyň (doskanyň) ýüzüne ýazylyp Rimdäki forumda goýlupdyr.
B.e.öň III asyrda ýaşan birnäçe rim şahyrlary we kyssaçylary Rimiň geçmişini wasp edipdirler. Olara Gneý Newiý, Enniý, kw. Fabiý, Piktor, M.Porsiý Katon Ulusy we ş.m degişlidir. Bulara uly annalçylar diýilýär. B.e.öň II asyryň ahyrlarynda I asyryň I ýarymynda ýazan anallaçylara kiçi annalçylar diýilýär. Olar öňküleriň ýazanlarynyň üstüni  doldurypdyrlar. Annalçylaryň eserleri gelip ýetmändir. Ýöne olardan peýdalanyp ýazan antik awtorlaryň  eserleri saklanyp galypdyr.
Ardasir Rime ilçihana  ýollap, Aleksandr Sewerden  parslara  ähli Ortaýer  deňziniň  gündogaryndaky ýerleri, ýagny birmahalky Ahemenilere  degişli bolan  ýerleri  bermegini  talap  edipdir. Netijede 231-232-nji ýyllarda  uruş bolup, rim goşunlaryErmenistandan  uly ýitgiler çekip, Siriýa  yza  çekilipdirler.
B.e. öň 72-nji ýylda  Senat gozgalaňçylara  garşy iki konsuly hem iberipdir.
Rimiň güýçlenmegi kampaniýalalylary we latynlary ynjalykdan gaçyrypdyr. Arisiýa ileleşigi rim konsullarynyň birini we senatyň ýarysyny latynlardan saýlamagy talap edipdir. Rmlileriň bu talaby zet etmegi II Latyn urşuna (b.e.öň 340-338ý) getirýär. Harby hereketler Kampaniýada bolup geçipdir. Swessanyň ýanyndaky söweşde latynlar we kampaniýalylar ýeňlipdirler. Latynlar, kampaniýalylar, wolsklar öz ýerleriniň uly bölegini rimlilere bermeli bolupdyrlar.
Apennin ýarym adasynyň ilatynyň esasy köpçüligi ekerançylyk bilen  meşgullanypdyr. Etruriýada we Apuliýada toprak dykyz we gaty bolany üçin, ony agyr demir azal bilen, ýumşak topraklary ýeňil demirli azal bilen işläp bejeripdirler. Üzüm agajy Italiýada gadymdan bäri mälim ekeni. Grekler ýerli üzümçiligi kämilleşdirip, Günorta Italiýanyň baýyrlyklaryny üzüm baglaryna öwrüpdirler. Kompaniýa we günorta Italiýa çakyry Apennin ýarym adasynda meşhur  bolupdyr we hat-da Gresiýa hem çykarylypdyr. Grekler Italiýa Zeýtun ösdürip ýetişdirmekligi hem ornaşdyrypdyrlar.
Kapuýany basyp alansoň, rimliler Neapoldaky içerki göreşe gatyşypdyrlar. Netijede II Samnit urşy (b.e.öň 327-304ý) bolupdyr. Ýerli begzadalaryň dönükligi rimlilere Neopoly eýelemäge we onuň bilen ylalaşyk baglaşmaga mümkinçilik beripdir. Soňra olar daglyk Samniý ýerleeine aralaşyp          (b.e.öň 321ý), samnitlere ýesir düşüpdirler. Samnitler konsullaryň we hary tribunlaryň baştutanlygyndaky rim goşunyny masgaralapdyrlar we kemsidipdirler. Şondan birnäçe ýyldan soň rimliler özüni dürsäpdirler. Olar harby düzgünlerini daglyk ýerde amatly bolar ýaly üýtgedipdirler. Oşuny has ownuk toparlara bölüpdirler.
7.	Rim aristokratik respublikasynyň berkarar bolmagy.
III asyryň II ýarymynda  ýepiskoplar jemagatlaryň  ýeke-täk baştutanlaryna  öwrülipdirler. Aýal diakonlar ýok bolupdyr. Dini dessurlary ýerine ýetirýänler üçin ýörite  eşikler peýda bolupdyr. Baýramçylyk dini dessurlary ýüze çykypdyr. Pasha baýramçylygy  aýratyn dabara bilen  bellenilip geçirilipdir. Hristian jemagatlarynyň  köpüsi baý  hristianlaryň   peşgeş bermegi bilen  ýerli, öýli, gully  bolupdyrlar. Şeýlelikde II asyryň  ahyrlarynda  - III asyryň  başlarynda  hristian  jemagatlary  kiçiräk toparlardan  kuwwatly jemgyýetçilik  güýje öwrülipdirler.
Plebeýler bilen patrisileriň arasyndaky göreş  dartgynly bolupdyr. Haçan-da Spuriý Kassiý b.e.öň 486-njy ýylda gerniklerden başlap alnan ýerleri plebeýlere paýlap bermegi teklip eden-de, ony patyşa bolmaga  synanyşyk etmekde aýyplap, öldüripdirler.
1.Italikler gan döküşikli arkadaşlyk urşy netijesinde rim raýatlarynyň  hukularyna  eýe  bolupdyrlar. Öň ýarag tutmaga  ýaramly 400 müň raýat  bolan bolsa, indi olaryň sany  2 milliona ýetdi. Öňki polis  bolan Rim şäheri paýtagta öwrülipdir. Indi Grakhlaryň, Saturniniň, Sullanyň agrar özgerdişlerinden soň döwlet ýerleriniň  köp bölegi  aýry-aýry adamlaryň  hususy  eýeçiligine  öwrüldi. Ýeri almak we satmak mümkin bolupdyr. Has iri hususy eýeçilikdäki ýerler peýda bolupdyr. Ownuk, orta willalar we  daýhan hojalyklary bilen bir hatarda  birnäçe  müň  ýugere deň bolan  has iri  hojalyklar – latifundiýalar emele gelipdir.
Grek Polibiý (b.e.öň 201-120 ý) Rimde girew hökmünde 16 ýyl ýaşap 40 kitapdan durýan “Ählumumy taryh” diýen işinde Puni uruşlarynyň döwri barada beýan edipdir. Rimiň üstünlikleriniň sebäplerini ol döwlet gurluşyndaky  monarhiýanyň  ariskratiýanyň we demokratiýanyň  utgaşdyrylmasynda görüpdir. Grek Posidoniý, Diodor Sisiliýaly Rim barada öz işlerinde beýan edipdirler.
2.	B.e.öň VI-III asyrlar. Irki gulçulyk jemgyýeti. Rimiň Italiýany basyp almagy. (Irki respublika döwr).
1. Apennin ýarym adasynyň günortasyny boýun egdirensoň, Rimiň araçäkleri Messin bogazyna çenli giňelipdir. Sisiliýadaky grek koloniýalary b.e.öň IV-III asyrlarda gülläp ösüpdirler. Şonuň uçinem Karfagen bilen Rim ony eýelemegiň arzuwynda ekinleri Karfagen Sisiliýanyň günbatarynda Lilibeý, Drepanu, Panorm şäherlerini esaslandyryp berk ornaşypdyr.
B.e. öň 52-nji ýylda Pompeý konsul saýlanypdyr. Ol ilkinji bolup, ýeke özi  dolandyryp  başlapdyr. Ol Ispaniýadaky  welaýatlaryň   prokonsuly hem bolupdyr. Ol uly häkimýeti ele alyp, Rimiň azyk bilen  üpjünçiligini   gowulandyrypdyr. Klodini we Milony ýok etmegi başarypdyr. Rimde asudalygy üpjün edipdir. Pompeý goşunyna, Senata daýanyp Sezara   ilkinji ädimi ädipdir. Ol Sezaryň goşunyny  dargatmak, häkimýetini  goýdurmak we Galliýadaky hereketleri üçin  Senatyň  öňünde  hasabat bermegini  talap edipdir. Sezar ýa syýasatyndan çetleşmeli, ýa-da uruşmaly boljakdygyna  düşünipdir.
B.e. öň 60-njy ýyllaryň ahyrynda  ýene-de  ýer meselesi  ýitileşipdir. Ownuk daýhanlaryň köpüsi ýerlerini ýitirip, ýersiz  galypdyrlar. Olar ýene-de ýer talap  edip başlapdyrlar. B.e. öň 63-nji ýyldaky  halk tribuny Sewiliý Rull az ýerli adamlara  ýer paýlap bermegiň  kanun taslamasyny  işläp düzüpdir. Ol ýerleri döwlet ýerleriniň  hasabyna  paýlamagy, şeýle hem  hususy ýerlerden  döwlet gaznasynyň  hasabyna, Pompeýiň   gündogardan getiren  oljasynyň  hasabyna  satyn  alyp paýlamagy  teklip edipdir.
B.e.öň IV asyryň II ýarymy – III asyryň I ýarymy täze ýerleri basyp  almak Rimiň     daşary   syýasatynyň   esasy   ugry  hasaplanypdyr. Rimiň koloniýalary döretmek işi hem üstünlikli geçipdir.
Haçanda Gaý Grakh rim-italiýa bileleşmesindäki italikleri rim raýatlygyny bermek hakyndaky kanuny geçirmek bolanynda ol şowsuzlyga uçlapdyr. Ony senat 70 günlik Afrika koloniýa esaslandyrmak üçin iberipdir.
Makrin uly parfiýa  goşunyna  garşy çykypdyr. Ýöne ol Demirgazyk  Mesopotamiýada  derbi-dagyn  edilip,  agyr şertlerde  ýaraşyk baglaşmaly bolupdyr. Rimliler parfiýalylara jedelli ýerleri we  harby töleg  bermeli bolupdyrlar. Makriniň ýeňlişi we urşujylara  hak tölemegiň  yza çekdirilmegi  onuň  tagtdan  düşürilmegine  getiripdir. Onuň ejeliginiň  dogany  Ýuliýa  Mesa  Siriýa  goşunlaryny   baý sowgatlar berip, öz tarapyna  çekipdir. Makriniň goşuny ýeňlip, özi hem  öldürlipdir (218 ý)
Senat aristokratiýasy Gaý Grakhyň duşmany Liwiý Druzy halk tribunlygyna saýlapdyr (b.e.öň 122ý). Ol 12 sany ekerançylyk koloniýasyny esaslandyrmagy we birgiden ýeňillikleri wada beripdir. Ol oba plebsini we arkadaşlara raýatlyk hukugyny bermegiň garşysyna çykyş etmek bilen bolsa şäher ilatyny öz tarapyna çekipdir. B.e.öň 122-nji ýylda Gaý Grakhyň zalym duşmany Lusiý Opimiý konsul saýlanypdyr. Gaý Grakhyň üçünji gezek halk tribunlygyna saýlanmaga synanyşygy başa barmandyr. Onuň wezipesiniň möhleti dolan badyna duşmanlary üstüne dökülip ugrapdyrlar. Ýaragly çaknyşyklaryň birinde Gaý Garhk we onuň tarapdarlary öldürilipdir.
Senat we b.e. öň 63-nji ýylyň  konsuly Sideron Rulluň  teklip eden  kanunyny  geçirmändirler.
Tiberiý we Gaý Grakhlar öldürilende bolsalar, olaryň işi miwesiz bolmandyr. Olaryň özgerdişleri netijesinde birnäçe müň täze  hojalyklar döräp, 30 ýuger ýeriň  hasabyna gurply hojalyklar emele gelipdir.
Pretorian goşun hem  indi Italiýanyň  artykmaç  hukukly toparlaryndan  däl-de, ähli legionlaryň  iň gowy urşujylaryndan  düzülipdir.
B.e.öň VI-III asyrlarda Italiýada daşarky we içerki söwda gatnaşyklary ösüpdir. Bezeg zatlary, demir we metal önümleri, keramika, galla, çakyr, Zeýtun ýagy haryt hökmünde çykarylypdyr. Etruriýanyň bugdaýy Rime we latyn şäherlerine, Beýik Gresiýanyň Zeýtun ýagy Lasiýa we Etruriýa äkidilipdir. Gresiýa Italiýadan esasan, oba hojalyk önümleri äkidilipdir we hünärmentçlik onümleri getirilipdir. Italiýanyň ýer üsti gury ýer boýunça ýük daşamagy kynlaşdyrypdyr we söwda, esasan suw ýollary arkaly alnyp barlypdyr.
1.	Saddukeýler – iýerusalim ybadathanasynyň ýokary ruhany gatlagy
Rimde Etruriýadan Kampaniýa barýan köp ýollar kesişipdir. Tibr boýunça umbrlaryň ýurduna baryp bolupdyr. Ol ýerde her dokuzynjy gün söwda edilipdir. Şol günlere “nundinler” diýlipdir. Her ýýlda bir gezek ýarmarka geçirilipdir.
Iisusy okuwçylary gizlinlikde  jaylapdyrlar. Ol ölenine üç gün diýlende  janlanypdyr. Şondan soň  ol birnäçe   gezek okuwçylarynyň  ýanyna gelipdir. Direlenine 40-njy gün diýlende bolsa, ol öz  okuwçylaryny  Iýerusalim  bilen goňşulykda  ýerleşen   daga çykarypdyr, olara ahyrzamanda  ölülere  we dirilere  sud etmek üçin  gaýdyp geljekdigini  wada edipdir. Iisusyň asmana göterilmeginden soň apostollar dünýäniň  dürli ýurtlaryna   dargaşypdyrlar. Olar halasgär hökmünde Isa uýýan  jemagatlary  esaslandyrypdyrlar.
Reýnden  günbatarda  özbaşdak gall taýpalary ýaşapdyrlar.. Olara rimliler  ýabany gallar diýipdirler. Galliýanyň  demirgazyk gündogarynda  - belgler, häzirki Biretan  we  Normandiýada – armorikler, Merkezi Galliýada – arwernler,  eduiler, sekwanlar ýaşapdyrlar we  kuwwatly  bileleşmelere  baştutanlyk edipdirler. Galliýanyň  günorta-günbatar burçunda Pireneýler bilen Garonna derýasynyň  arasynda   akwitonlar ýaşapdyrlar.
Rimde Sezar diktator diýlip yglan edilipdir. Onuň buýrugy bilen Sulla  tarapyndan yzarlananlaryň  ählisiniň hukuklary dikeldilipdir. Soň magistrataryň saýlawlary geçirilipdir. Sezar konsul saýlanyp, öz ornuna Mark Antonini goýupdyr we Illiriýa gidipdir. B.e. öň 48-nji ýylda Dirrahiý şäheriniň ýanynda  Pompeýe garşy  şowsuz  göreş alyp barypdyr. Soňra azyk edinmek üçin Fessaliýa gidipdir. Pompeý hem ony yzarlapdyr. Bularyň arasynda b.e. öň 48-nji ýylyň tomsunda Farsal şäheriniň ýanynda söweş bolup, Sezar uly ýeňiş gazanypdyr. Pompeý goşuny taşlap, ilki Lesbosa, soňra Siriýa , ondan hem Müsüre gaçypdyr. Müsüriň patyşasy onuň ýeňilendiginden habarly bolupdyr we ony öldüripdir. Sezaryň aman galan garşydaşlary Afrikada we Ispaniýada  jemlenip ugrapdyrlar.
Karfageniň floty Sisiliýada we Apennin ýarym adasynda rimlilere düýpli zyýan ýetiripdirler. Rim bileleşigiň ähli serişdelerini peýdalanyp b.e.öň 260-njy ýylda 120 harby gämili flot döredipdir. Karfagenliler meşhur deňizde ýüzüjiler bolupdyrlar.
Antoniniý parfiýa garşy  şowsuz ýöriş edýän  mahaly, Oktawian  uly harby flot döredip, Sekst Pompeýi iki sany  deňiz söweşinde  derbi-dagyn  edipdir. Oktawian Lepid bilen bilelikde Sisiliýa düşüpdir. 1.Pompeý Kiçi Aziýa gaçyp, parfiýa ýerlerine aralaşmakçy bolupdyr. Ýöne ony tutup öldüripdirler. Emiliý Lepid Oktawianyň garşysyna  onuň legionerleriniň  arasynda  gürrüň geçirip başlapdyr. Lepidiň goşunlary ony öz serkerdesi diýip yglan  edipdirler. Goşunsyz galan Lepid  galan ömrüni öz mülkünde  ýaşamaly bolupdyr. Şeýlelikde, b.e. öň 36-njy ýylda Rimde  häkimýet iki triumwir – Gunbatary  dolandyrýan Oktawian  bilen Gündogary dolandyrýan Antoniniň  elinde bolupdyr. Antoniý Rimiň gündogar ýerlerini Kleopatradan  bolan  çagalaryna  berip başlapdyr. Ol teňne zikgeledip, onda  özi bilen  Kleopatrany  şekillendiripdir. Kleopatra bilen nikasyny  resmi taýdan  yglan edipdir. Bu ýagdaý Rimde  Antoniniň  garşysyna  meýilleri güýçlendiripdir. B.e. öň 32-nji ýylda Oktawian öz goşunlary  bilen  senaty gabapdyr we Antoniniň  garşysyna  ýörite  karar çykarypdyr. Ol Antonä duýgudaşlyk  edýänlere Rimi terk  etmäge  rugsat beripdir. Mundan iki konsul we 300 senator peýdalanypdyr. Şondan soň Oktawian  Kleopatra garşy uruş yglan  edýär, ony  rim ýerlerini öz adyna  geçirmekde  aýyplapdyr. Antoniý aýalyny gorap çykyş edeni üçin  “Respublikanyň duşmany” diýlip yglan  edilipdir. Antoniniň goşunlarynyň  köpüsi Oktawianyň   tarapyna geçipdir. B.e. öň 31-nji ýylyň Ruhnama aýynyň  2-nde Aksiý burnunyň ýanyndaky   deňiz söweşinde  Antoniý we Kleopatra  floty  taşlap gaçypdyrlar. Muny eşiden serkerdeler söweşi bes edipdirler.
Uruş hereketleri ýene-de Sisiliýa geçipdir, urşuň II döwri (b.e.öň 255-242ý) başlanypdyr. Ýeňiş kä Rime, käte-de Karfagene degişli bolupdyr. B.e.öň 254-nji ýylda Rimliler Panorm şäheri eýeläpdirler. Ýöne geljek ýylda güýçli tupan bolup, rim flotuny ýok edipdir.
B.e. öň 30-njy ýylda Oktawianyň  goşunlary Siriýany we Palestinany  alyp, Müsüre golaý gelipdir. Antoniý ony saklamaga  synanyşypdyr. Oňa Kleopatranyň özüni öldürendigini  habar beripdirler. Ol hem özüni ölüm howply  ýaralapdyr we Kleopatranyň  ýanyna  äkitmegi buýrupdyr. Ýöne Kleopatra  diri ekeni. Kleopatra hem özüni öldürmegi  Antonä söz beripdir. Ýöne ol ölensoň Kleopatra  özüniň boýun  egýändigini  Oktawiana   habar edýär. Ýöne özi üçin  altyn zynjyr   taýarlanýandygyny eşidip özüni öldüripdir.
Ýöne Gannibal hem Rime birnäçe Zarba urupdyr. B.e.öň 214-nji ýylda Apuliýanyň ýanynda Fulwiniň goşunlaryny, b.e.öň 212-nji ýýlzda Kanuziýanyň ýanynda Marselliniň  goşunyny ýok edipdir. Tarenti alyp, Günorta Italiýany tozdurypdyr.
Iberiýadaky Karfogeniň goşunlary Ebro derýasynyň boýunda rim goşunyny derbi-dagyn edipdir.
B.e. öň 43-nji ýylyň güýzünde üç serkerde : Mark Antoniý, Emiliý Lepid, Gaý Sezar Oktawian  Bononiýada duşuşyp,  halk ýgnagynyň  karary bilen  häkimýeti ele alypdyrlar. Şeýdip II triumwirat emele gelipdir.
6.	IV-V asyrlar. Gulçulygyň dargamagy. Giçki Rim imperiýasy (Dominat).
Mowzuk: Rimde respublika gurluşynyň ýykylmagy
2.Ispaniýada uruşlaryň  iň  gyzgalaňly wagtynda  Rimiň  merkezinde – Italiýada frakiýaly gladiator  Spartagyň  baştutanlygynda  iň uly gozgalaň  giň gerim  alypdyr.
1.	Gadymy döwürde Rim – bu diňe bir şäheriň ady bolman, ol döwletiň hem ady bolupdyr. Gadymy Rimiň araçäkleri dürl döwürde dürli möçberde bolupdyr. B.e.öň VI-IV asyrlarda ol Apennin ýarym adasynyň merkezi böleginde  ýerleşipdir. B.e.öň III asyryň ahyrynda Gadymy Rim Orta ýer deňziniň Günbatarynda iň güýçl gul eýeçilik döwlete öwrülpdir. B.e.I-II asyrlarynda ol ägirt uly imperiýa bolup, orta ýer deňziniň ähli kenarlarynda  ýerleşmek bilen, Ýewropanyň Günbatar we  Günorta Gündogar ýerleri,  Demirgazyk Afrika we Alynky Gündogar onuň düzümine giripdir. Gadymy Rimiň taryhy aşakdaky ýaly döwürleri öz içine alýar:
Kriksiň garşysyna  pretor  Arriý  iberilip,  ony derbi-dagyn  edilipdir. Soňra konsullaryň  biri demirgazykda, beýlekisi günortada  Spartagyň  ýoluny  bekläpdirler. Spartak olary ýeke-ýekeden derbi dagyn edipdir. Şondan soň Alp daglaryna  tarap ýol  açylypdyr. Mutiny şäheriniň  golaýýnda  Spartaga  garşy Demirgazyk Italiýadaky  rim dikmesi çykyş edipdir. Ol doly derbi-dagyn edilipdir.
2.	Dil, ýazuw ýadygärlikleri, maddy medeniýetiň ýadygärlikleri ýaly dürli taryhy çeşmeler Gadymy Rimiň taryhyny öwrenmäge kömek edýärler.
Spartagyň ajaýyp ýeňişlerinden  oňa garşy çykjak Rimde goşunam, serkerde-de galmandyr. Rimde zordan 6 sany  täze legion  düzülip, oňa pretor  Mark Liziniý Krassy baştutan  belläpdirler. Ol gazaply çäreler bilen goşunda düzgün-terbiýe  ýola goýupdyr. Söweşde argynlyk eden   legionda  deşimasiýa (ondan birini  jezalandyrmak) girizipdirler. Spartagyň goşunynda  üstünlikden başy aýlanan  serkerdeleriň  arasynda  agzalalyk  başlapdyr. Näbelli sebäplere görä,  Spartagyň  goşuny  Demirgazyk Italiýa  baransoň,  birdenkä yzyna  öwrülipdir. Krass aýgytly söweşe  girmän, ony yzarlapdyr. Gozgalaňçylar b.e. öň 72-nji ýylyň  güýzüne çenli  bütin Apennin ýarym  adasyny  geçipdirler. Spartak garakçylaryň kömegi bilen  Sisiliýa  geçmekçi  bolupdyr. Ýöne garakçylar sözünde tapylmandyrlar. Krass gozgalaňçylary gabamak üçin (55 km) gazdyrypdyr we gum  üýşürip belent  päsgelçilik döredipdir. Spartak Illiriýa gitmek üçin Brunduziýa portuna  ugrapdyr. Krassa Ispaniýadan  Pompeýiň, Makedoniýadan  Mark Lukullyň  baştutanlygynda  kömege goşun çagyrylypdyr. Spartagyň goşunyndan  ýene-de  12 müňli  goşun bölünip aýrylypdyr. Goşunyň esasy bölegi bolsa Brunduziýa  tarapa  ugrapdyr. Krass olaryň yzyndan ýetip, söweşmäge  mejbur edipdir. Gozgalaňçylar güýçli ýeňlişe sezewar  bolupdyrlar.Olaryň köpüsi, Spartak hem wepat  bolupdyr.Krass we Pompeý  gozgalaňyň soňky ojaklaryny  hem ýok edipdirler. Gozgalaňyň ýeňilmeginiň esasy sebäbi  agzalalyk  bolupdyr. Onsoňam gozgalaňçylaryň  ýaraglanşy we  harby tälimi gowşak bolupdyr.
Hristos barada  66-73-nji ýyllaryň  gozgalaňyndan  öňki döwre degişli ýessenleriň   golýazmalarynda  hem  agzalýar. Kumran gowagyndan  tapylan. Pygamber Habakkukyň kitabyna  düşündirişlerde   adatlylygyň  mugallymy,  hudaýyň pygemberleriň  sözleriniň   syrlaryny  aýan  eden  adamy   hakynda aýdylýar. Ýöne zalym res  ony  yzarlapdyr we öldüripdir. Şeýle hem sektantlaryň  arasynda  ahyrzamana  baradaky  eserler – apakalepsisler hereket edipdir. Onda hudaýyň  ähli  ölüleri direldip, ölülere we dirilere sud  etjekdigi barada  aýdylypdyr. Iisus Hristosyň ýerde  imperator  Tiberiniň  prinsipatynyň  ahyrynda  (30-33ýý) Indiýada wagyz edendigi barada  gürrüňler döräpdir. Paweliň ýazgylarynda Iisus Hristosyň  ady täze  dini esaslandyryjy  hökmünde  tutulýar. Hristosyň keşbi ilki görnüşde  agzalyp,  giçkiräk döwürde, I asyryň  ahyrlarynda  II asyryň  I ýarymynda  onuň ömür beýany  peýda bolupdyr. Hristosyň ömrüniň  käbir  pursatlary, wagyz – nesihatlary, çeken  jebir-sütemi, ölümi we gudrat bilen  direlip gaýdyp gelşi baradaky  hekaýatlar Ýewangeliý (hoş habar) adyny  alypdyr. Olar ondan gowrak  bolupdyr. IV asyrda Hristian dini birleşmeleriň  baştutany olaryň  diňe  dördüsini  hakyky  diýip yglan  edipdirler. Olar: Marfeýiň, Markyň, Lukanyň , Joannyň Hoş habarlarydyr.
Optimatlar bilen ýaraşmak üçin Sezar öňki garşydaşlarynyň käbirleriniň günäsini geçipdir.
Mowzuk: Rimiň Karfagen bilen Ortaýer deňziniň günbataryny eýelemek ugrundaky göreşi.
Bulardan başga-da Terensiý Warronyň, Werriý Flakkyň (düşündirişli sözlük), uly Plininiň (“Tebigy taryh”) işleri çeşme hökmünde uly ähmiýete eýedir. Ýörite edebiýatlardan oba hojalygy barada Katonyň  we Warronyň (b.e.öň II-I a) eserleri saklanyp galypdyr. Olar ykdysadyýet, durmuş ýagdaýlary barada baý maglumatlar berýärler.
2.	Fariseýler – aşaky ruhanylar – “kanuny” düşündirýänler we mugallymlar
Afrikadaky uruş gutaran soň Sezar Rimde 4 sany triumf (gall, müsür, aziýa, afrika) geçiripdir. Sezaryň garşydaşlary Ispaniýada gaýtadan urşa başlapdyrlar. Pompeýiň ogullary täze uly goşun ýygnapdyrlar. Sezar Ispaniýa gyssagly ugrapdyr. Ispaniýanyň günortasynda, Munda diýen ýerjagazda söweş bolupdyr. Söweş barada senata iberen hatynda Sezar eger öňler  ýeňiş üçin söweşen bolsa, bu ýerde ýaşaýyş  üçin söweşendigini ýazypdyr. Sezar ýeňipdir. (b.e. öň 45-nji ýyl).
B.e.öň IV asyrda Rim etrusklaryň kuwwatly şäheri Weýany basyp alypdyr we Rimde ýene-de 4 sany rtib köpelipdir.