cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arizona
Demografiýa
Döwletiň paýtagty we iň uly şäheri Feniks, Gadsden sebitindäki Tukson ikinji ýerde durýar. Şol şäherlerden başga-da, ştatdaky adamlaryň köpüsi Feniks we Tuksonyň daşyndaky bir töwerekde ýaşaýar. Arizonanyň ilaty 2020-nji ýylda 7,378,494 töweregi boldy. Arizona ABŞ-a kabul edilende, ştaty öz içine alýan territoriýada 200,000-den az ilat ýaşaýardy. 1980-nji ýyla çenli ştatyň ilaty çalt artyp, 2,81 milliona, 2000-nji ýylda bolsa 4,88 milliona ýetip başlady.
Döwletiň ilatynyň aglaba bölegi 77.2% -i akýagyzlardan ybarat. Indeýler ilatyň azyndan 4,4% -ini ýa-da azyndan 300,000 adamy emele getirýär. Ştatdaky köp sanly hindi goraghanasy sebäpli Arizona, Oklahoma we Kaliforniýadan soň ABŞ-da ýerli amerikalylaryň arasynda 3-nji ýerde durýar. Bularyň köpüsi ABŞ-da ikinji orunda durýan amerikan topary bolan Nawazo milletine degişlidir. Beýleki kiçi toparlara Zuni, O'odham, Quechan, Apache we Hopi degişlidir.
Diller nukdaýnazaryndan iňlis dilinde iň köp gürlenýän dil, Arizonadaky ýeke-täk resmi dil we ABŞ-da has uly lingua franca. Şeýle-de bolsa, Arizonada 1853-nji ýyla çenli bir wagtlar Meksikanyň bir bölegi bolany üçin Arizonada ispanlaryň has köp bolmagy mümkin. Iň soňky ilat ýazuwyna görä, ştatyň ilatynyň azyndan 13% -i öýde ispan dilinde gürleýär. Ştatdaky ispan dilinde gürleýänleriň köpüsi iňlis dilini hem bilýärler. Nativeerli amerikalylaryň arasynda gürlenýän dilleriň köplügi Uto-Aztekan, Atabaskan ýa-da umuman-Koçi dili maşgalalaryna degişlidir. Beýle etmeýänlerden, Zuni dili ştatdaky beýleki adamlar bilen baglanyşykly däl we Tewa dili Tanoan maşgalasyna degişlidir. thumb|234x234px|1700-nji ýylda döredilen San Xavier del Bac missiýasy. 2010-njy ýylda Arizonanyň esasy dini topary hristiançylykdy. Iň azyndan 930,000 döwlet Meksikanyň bir bölegi bolanda ep-esli täsir eden katolik buthanasynyň tarapdarlarydy. 410,000 adam hristian restorist buthanasy bolan Mormon buthanasy bilen tanaldy. Arizonanyň 8,7 million ilatynyň azyndan 27% -i haýsydyr bir dine uýmaýar. left|thumb|Arizonadaky Zuni milletinden bir gyz.
Taryh
Isewropalylar tarapyndan ýazylan Arizonanyň taryhy 1539-njy ýylda Markos de Niza tarapyndan ilkinji resminamalaşdyrylan gözleg bilen başlandy, indiki ýyl Fransisko Vaskes de Coronado sebite girende irki işler hasam giňeldi. Arizona 1822-nji ýyldan Meksikanyň Sonora ştatynyň bir bölegi bolupdy, emma ilaty azdy. ABŞ-nyň raýat urşy döwründe şol wagt Arizona sebiti Amerikanyň Konfederasiýa döwletleri tarapyndan eýelendi. Bu bölünişikler Arizonanyň Konfederasiýa territoriýasynyň (CSA) gözegçiligini ele aljakdygyna umyt edýärdiler, ýöne 1862-nji ýylyň mart aýynda Kaliforniýadan Bileleşigiň goşunlary Arizonanyň Konfederasiýa territoriýasyny basyp alyp, Nýu-Meksiko sebitine gaýtaryp berdiler. 1862-nji ýylyň 15-nji aprelinde bolup geçen Pikaço geçelgesi Gra Civildanlyk urşy we Arizonada üç tarapyň - Apaçlar, Konfederasiýalar we Bileleşigiň güýçleriniň arasynda bolup geçen söweşleriň biri boldy. Netijede 1863-nji ýylda Arizona sebitiniň döredilmegine sebäp boldy. thumb|Iň azyndan 1000 ýyl ozal Sinagua medeniýeti tarapyndan gurlan Montezuma galasy. Gra Wardanlyk urşundan soň ABŞ-nyň ýaragly güýçleri Arizona sebitinde ýerli ilaty çözmek maksady bilen birnäçe berkitme gurdy. Bu galalaryň ilkinjisi “Fort Defiance” 1851-nji ýylda adaty Nawazo watany bolan “Dinetada” harby güýç döretmek üçin guruldy. Gala raýat urşunda taşlandy, ýöne 1863-nji ýylda ABŞ güýçleri tarapyndan gaýtadan basyp alyndy. Güýçlere galadaky adamlary öldürmek we ähli ekinleri we ýaşaýyş jaýlaryny ýok etmek tabşyryldy. Bu, ABŞ-nyň Nawazo garşy etnik arassalanmaga synanyşmagyna sebäp bolýar, adamlar Boske Redondaky rezervasiýa üçin azyndan 53 gezek gezelenje gitmäge mejbur boldular.
1912-nji ýylda Arizona ABŞ Senatyna gözegçilik etmek üçin respublikan meýilnamasynda Nýu-Meksikonyň bir bölegi hökmünde Bileleşige girdi. Bu meýilnama Nýu-Meksikoda köpler tarapyndan kabul edilse-de, Arizonlylaryň köpüsi tarapyndan ret edildi. Arizonadaky öňegidişlikler inisiatiwanyň, referendumyň, yzyna çagyrmagyň, senatorlaryň göni saýlanmagynyň, aýallaryň saýlaw hukugynyň we beýleki reformalaryň döwlet konstitusiýasyna girizilmegini goldady. Bu teklipleriň köpüsi Kongres tarapyndan ret edilen konstitusiýa girizildi.Mesele bilen baglanyşykly düzgünler aýrylansoň, täze konstitusiýa teklip edildi. Soňra Kongres döwletliligi tassyklamak üçin ses berdi we Prezident Taft 1912-nji ýylyň 14-nji fewralynda döwletçilik kanunyna gol çekdi.
1929-39-njy ýyllardaky Uly Depressiýa Arizonany agyr urdy. Ilki bilen ýerli, döwlet we hususy kömek kömegi haýyr-sahawata gönükdirildi, esasanam jemgyýetçilik sandyklary we guramaçylykly haýyr-sahawat maksatnamalary. Federal pul 1930-njy ýylda Federal gyssagly kömek komiteti bilen gelip başlady. Dürli guramalar işsizlere, inçekeselli näsaglara, geçişe we bikanun immigrantlara kömek berdi. Bu pul 1931-nji ýa-da 1932-nji ýyla çenli gutardy we 1933-nji ýylda “Täze şertnama” kömek işleri giň gerim alýança şertler erbetdi.
Ikinji jahan urşy döwründe ABŞ-nyň hökümeti Arizonada howa güýçleriniň bazalarynyň gurluşygyny ileri tutdy, sebäbi uçmak üçin döwletiň amatly şertleri, işlenmedik ýerleriň köp bolmagy we salgyt derejesi birneme pesdi. Uruşdan soňam ABŞ-nyň köp sanly harby enjamlary ulanylýar.
Geografiýa we Howa
thumb|300x300px|Antelope kanýonynyň aşaky bölümi. Arizona, 113,998 inedördül kilometre çenli ýurtda 6-njy uly ştatdyr. Döwletdäki ýerleriň azyndan 15% hususy eýeçilige degişlidir. Galan ýerleriň köpüsi goraghanalardan, ynam gaznalaryndan we milli seýilgählerden durýar. Döwletiň köp bölegi çöl, we onuň köp bölegi gowak we basseýn geografiki sebtine degişlidir. Döwletde köp kanýonlar we arçalar we monolitler ýaly beýleki tebigy gaýalar bar. Olardan Uly Kanýon, iň meşhur we tutuş ýurtda iň köp zyýarat edilýän milli ýadygärliklerden biridir. Dünýäde iň gowy goralýan kraterleriň biridigini öňe sürýän Barringer Crater ýaly sebitde birnäçe meteorit täsir kraterleri bar.
Adatça bu sebit ýer titremeleriniň pes derejesinde. Şeýle-de bolsa, ştatyň günorta-günbatar ýarysy Kaliforniýa ýakynlygy sebäpli orta derejeli töwekgelçilikde. Demirgazyk Arizona, bu ýerdäki ýerlerde ýüze çykýan köp ownuk kemçilikler sebäpli orta derejeli töwekgelçilikde. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Duglas şäherinde 1887-nji ýylda bolup geçen Sonora ýer titremesini goşmak bilen ştatda birnäçe ýer titremesi bolup geçdi, Meksikanyň Sonora welaýatynda merkezi bolandygyna garamazdan. thumb|Katedral gaýasy, tebigy çäge daşy. Uly meýdany we beýiklikdäki üýtgeşiklikler sebäpli döwlet dürli lokallaşdyrylan howa şertlerine eýe. Aşaky belentliklerde howa esasan çöl bolup, ýumşak gyşlar we aşa yssy tomus bolýar. Adatça, giç güýzden başlap ýazyň başyna çenli howa ýumşak, ortaça azyndan 60 ° F (16 ° C). Noýabr-fewral aýlary iň sowuk aýlar, adatça 40-dan 75 ° F-a çenli (4-den 24 ° C), wagtal-wagtal aýaz bolýar.
Mur kanuny
'''Moore's law
Mur kanuny'''
Sözbaşy ýazgysy
== Her 1,5 (bir ỳarym) ỳylda kompỳuterleriň prosessorlarynyň tizligi 2 esse artỳar.
70-nji ỳyllarda alymlaryň öỳ kompỳuter barada beren netijesi. Köp adamlar öỳ üçin satyn alan kompỳuteriň doly güỳjünden diňe 10%-ini ulanỳarlar, ondan köp däl. Şondan soň kompỳuterleriň güỳji müňlerçe artdy.
Netije: öỳ üçin täze kompỳuter satyn alaňyzda, magazinda bar bolan kompỳuterleriň iň pes we arzan prosessorly görnüşini (konfigurasiỳany) alsaňyz amatly bolar. Iň güỳçli kompỳuteri aljak bolmaň – bary bir ol 2 ỳyldan soň köneleşer, onuň güỳjünden bolsa doly peỳdalanyp bilmersiňiz. ==
Link
http://en.wikipedia.org/wiki/Moore%27s_law
Gorkut ata eýýamynyň taryhy çeşmeleri
Gorkut ata eýýamynyň taryhy çeşmeleri.
Faýl:gorkutata.jpg
Elektron maglumat saklamak usullary
CD, DVD, USB, HD etc
Maglymat saklamak üçin ulanylýan serişdeler.
Gorkut ata eýýamynyň taryhy çeşmeleri
Meýilnama.
Elektron maglumat saklamak usullary
CD-R (CD-ROM) 700 Mb – iň amatly, sebäbi arzan, iň ygtybarly, sebäbi köp ýyla gidýär (10-20 ýyla çenli), hemme ýerde ulanylyp bilýär. DVD-R 2400 Mb – örän amatly, sebäbi arzan we CD-R deňeşdireňde has köp maglumat sygdyrýar, köp ýyla gidýär, emma kä-bir ýerlerde ulanylyp bilenok. CD-RW we DVD-RW – ýazylyp-pozulyp bilner, emma gymmat we köp ýerde ulanylyp bilmeýär. Olaryň ýerine arzan CD-R we DVD-R diskleri ulanmak has amatlydyr. USB Flash (Fleshka) 64 - 8000 Mb - kiçijik we ýeňil, ýazyp-pozup bolýar, emma gymmat we köp ýyllap maglumat saklamaga kän-bir ýaranok (aňsat zaýalanyp bilýär). Hard Disk (HD) 10 - 1 000 000 Mb – ýazyp-pozup bolýar, iň köp maglumat sygdyrýan serişde, her kompýuterde hökman bar, emma aýratyn USB görnüşinde hem ulanyp bolýar. Kä-wagt HD döwülýär ýa-da zaýa bolup çykýar, şonuň üçin olarda saklanýan maglumatlary hökman CD ýa-da DVD kopiýa edip geçirmeli. Floppi-disk 1.4 Mb – iň ýaramaz serişde, ýazyp-pozup bolýar, emma derrew sandan çykýarlar.
Floppi we USB diňe wagtlaýyn faýllary saklamaga ulanulmaly, köp wagta (arhiw) saklamak üçin ulanmak howply – maglumatlar ýitip bilýäler.
Bagama Adalary
BAGAMA ADALARY (Bahama Islands) — Florida ýarymadasynda günorta-gündogar-da, West-Hindistandaky arhipelag. 1783 ýylyndan bäri Welikobrntaniýanyň koloniýasy. Meýdany 11,4 müň km2. Ilaty 170 muň adam (1973). Administratiw merkezi — Nassau (100 müň adam, 1967). Iň uly adalary: Andros, Uly Abako, Uly Inagua we Uly Bagama. Bagama adalarynda karst hadysasy netijesinde emele gelen guýular, ýerasty gowaklar köpdür. Klimaty tropiki passat tipli. Ýanwaryň ortaça temperaturasy +20 °C, +22 °C, iýulyňky +28 °C. Ýyllyk ygalyň möçberi 1100—1600 mm. Tikenekli gyrymsy agaçlar, sawannalar, sosna agaçlary we ebedi gök tropiki tokaýlar bar. Agaç taýýarlamak we balykçylyk ösendir. Bagama aadalaryny 1492 ýylynda H. Kolumb açypdyr. Bagama adalary 1973 ýylynda özbaşdak döwlet boldy.
Gorkut ata eýýamynyň taryhy çeşmeleri
2.	Arap çeşmeleri.
3.	Muhammet Narşahynyň “Buharanyň taryhy” eseri.
“Gorkuta ata” şa dessany.
Adamzat paýhasynyň öwreden ajaýyp gymmatlyklarynyň arasynda söz sungaty özüniň ynsan kalbyna ýetirýän täsiri onuň ruhy ahlagynyň saplamagyndaky oýanaýan orny bilen aýratyn tapawutlanýar. Ol adamlaryň şatlykly gününde köňül derýasynt joşdursa, gamly gününde hesret derýasyny deň çekişýär. Durmuşyň manysyna, ýaşaýşyň mazmunyna, ömrüň gymmatyna doly we dogry göz ýetirmäge ýardam berýär.
Gojaman zeminiň üstündäki iň gadymy halklaryň biri bolan türkmenler şeýle ajaýyp eserleriň onlarçasyny döredip, dünýä medeniýetiniň altyn hazynasynyň baýlaşmagyna uly goşant goşandyr.
Indi iki asyra golaý wagt bäri Gündogary öwrenijiler türkmen halkynyň medeniýetini, milli mirasyny, dilini öwreniji alymlar, dünýä medeniýetiniň hazynasyna giren gadymy Oguz türkmen halkynyň ajaýyp edebi ýadygärligi bolan “Gorkut ata” eseriniň üstünde ylmy derňew işlerini alyp barýarlar. Öz köküni gadym döwürden alyp gaýdýan, takmynan 1500-ýyl töweregi türkmeniň ruhy baýlygyna öwürlip, türkmen sährasynda ýaňlanyp gelýän bu ajaýyp eser baknalyk döwründe sowet aňyýeti tarapyndan türkmeniň durmuşynda çykarylyp taşlanylmaga synanyşylypdy. Ony ylmy esasda öwrenmek halka ýetirmek gadagan edilipdi.
Gorkut ata kim bolupdyr? “Dädem Gorkut” kitaby. Bu eser käbir çeşmelerde “Kitaby däde Gorkut”ady bilen atlandyrylýar. Türkmen halk döredijiliginden bolsa bu kitap “Gorkut ata” ady bilen has meşhurdyr. Türkmenler Gorkut atany diňe bir ýazyjy, şahyr, bagşy diýip tanaman, aýdan zady hökman bolýan keramatly bir adam hasaplaýarlar.
Gündogaryň meşhur taryhçysy Reşideddin Tebip (XIV asyr) Alşir Nowaỳy (1441-1501 ỳyl), görnükli türkmen taryhçysy salyr baba Gulaly ogly (XVI asyr) hem belli taryhçy Abulgazy Bahadur han (VII asyr) dagy oguzlardan bolan Garahoja diỳen adamyň Gorkut ata diỳen oglunyň bolandygyny, onuň haỳsy hanyň döwründe ỳaşandygyny, hatda Gorkut atanyň oguz türkmenleriniň baỳat taỳpasyndan bolandygyny aỳdỳarlar. “Gorkut ata” kitaby taryhy çeşme hökmünde gymmatly maglumatlary berỳär.
Eseriň iň gadymy warianty Drezdende (Germaniỳa), Watikanda (Rim) saklanylỳar. Bu eseri ilkinji bolup Gündogary öwreniji meşhur alym, akademik W.W. Bartdol 1900-nji ỳylda rus diline terjime edỳär we çapa taỳỳarlaỳar. Akademik bu eseriň on iki bölümini terjime edỳär. ỳöne onuň diňe dört bölümi çap edilỳär. “Gorkut ata” eseriniň käbir boỳlary VI-VII asyrlarda, käbirini bolsa X-XI asyrlara degişlidir. Şonuň üçin-de türkmen halkynyň gadymy taryhyny, jemgyỳetçilik gurluşyny öwrenmekde bu eseriň örän uly ähmiỳeti bardyr. Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnama kitabynda “Türkmen ruhunyň II eỳỳamyny Gorkut ata eỳỳamy” diỳip belleỳär. Bu döwrüň ruhy gopuz bilen beỳan edilỳär. Pygamber derejesinde oturan, halkyň ruhy baştutany Gorkut ata ilkinjileriň biri bolup, yslamy meỳletin kabul edỳşr we Mekge – Medinä gidip, haj parzyny bitirỳär. Beỳik Serdarymyz “Gorkut atanyň kitabyny” okanyňda, kalbyňda buỳsanç, göwräňe mylaỳym ruh, endamyňa süỳjülik aralaşỳar. Ata-babalaryň bilen duşuşyk, ynjalyk tapỳarsyň!
“Gorkut atanyň kitabynyň” ähli boỳlaryndaky din hem, pikir hem, taglymat hem Gorkut ata!” diỳip belleỳär.
1915-nji ỳylda bu eser “Kitaby däde Gorkut” ady bilen Stambulda neşir edilỳär. Emma bu neşirde kitabyň dili erbet ỳoỳulỳar. Ençeme sözler ỳalňyş ỳazylỳar. Soňra bu eser bilen professor Mäti Kösäỳew içgin gyzyklanỳar we 1945-nji ỳylda “Sowet edebiỳaty” žurnalynda onuň boỳlaryny çap etdirỳär. ahyrynda bolsa, bu eser 1950-nji ỳylda professor M. Köşäỳew tarapyndan özbaşdak kitap gornüşinde çapa taỳỳarlanylỳar. Ýöne bu kitap köpçülige ýetirilmän saklanylýar.
1951-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 28-29-da M.K.-nyň 1-nji sekretary Suhan Babaýew çykyş edýär. “Gorkut ata” kitaby türkmene ýat, halka duşmançylykly eser diýip ýazgarýar. Dini-milletçi eser diýilip ýazgarylýar.
1989-njy ýylyň Alp Arslan aýynda T.K.P.M.K býurosy “Gorkut ata” kitaby baradaky özüniň ozalky (1951-nji ýylda kabul eden) kararyny ýatyrýar. Bu kararda şeýle diýilýär. 50-nji ýyllaryň başynda türkmen halkynyň medeni we edebi mirasy babatynda belli öte geçmelere ýol berildi. Käbir alymlaryň nädogry düşündirişiniň netijesinde dünýä edebiýatynyň genji hazynalarynyň biri “Däde Gorkudyň kitaby” hamala milletçilikli eser hökmünde häsiýetlendirildi. Bu piker häzirki zaman alymlary tarapyndan ýalana çykaryldy. Eseriň türkmen lhalkynyň milli mirasydygy ylmy taýdan subut edildi diýip bellenilýär.
Beỳik Serdar Atamyzyň ỳolbaşçylygynda Garaşsyzlygymyzy alanymyzdan soň türkmeniň geçmiş taryhynyň milli mirasynyň, şol sanda “Gorkut ata” eseriniň alnynda ak gün dogdy. Entek Russiỳanyň deminiň daş ỳarỳan wagty Beỳik Serdarymyz türkmeniň geçmiş medeniỳetini öwrenmäge aỳratyn üns  berdi. 1989-njy ỳylda “Gorkut ata” eseri erkinlige çykdy.
“Gorkut ata” eseri 12-i boỳdan ybarat bolup, biziň günlerimize gynansakda doly görnüşinde gelip ỳetmändir. Bu barada Beỳik Ruhy Atamyz özüniň “Türkmeniň bäş eỳỳamynyň ruhy” şadessanynda şeỳle bellenilip geçilỳär: “Bu kitap orta asyrlarda oguz türkmen halkynyň akyl-paỳhasynyň belentligi, dünỳä garaỳşynyň giňligi, durmuş söỳgüsiniň çuňlugydyr. Gynançly ỳere, bu kitap bize dolulygyna gelip ỳetmändir…”.
Diỳmek, “Gorkut Atanyň kitaby” – orta asyrlarda dünỳä boỳunça iň gymmatly, parasatly, pähim-paỳhasyndan doly ajaỳỳp eserdir. Biz häzir bu kitaby çeper eser, edebi gymmatlyk hökmünde öwrenỳäris, okaỳarys. Emma bu kitap öz döwründe çeper eser däl-de, durmuş gollanmasy bolup hyzmat edipdir. Durmuşa gadam basỳan her bir türkmen ỳigidi bu eserdäki serkerdelik, gahrymançylyk, söweş tilsimatlaryny çuň öwrenip, özleşdiripdir. Beỳik Serdarymyz: “Men Oguz ham Türkmene, Gorkut ata, Görogly beg Türkmene, Magtymgula öz döwrüniň milli pygamberleri diỳỳärin. Ine, şu nukdaỳnazardan okasaňyz, Oguznamalara “Gorkut ata” şadessanyna, “Görogly” şadessanyna, Magtymgulynyň şygyrlar diwanyna has çuň, has düỳpli düşünip bilersiňiz” diỳip, biziň gadymy Mukaddes eserlerimiziň okamaklygyň, öwrenmekligiň açaryny görkezỳär.
1999-njy ỳylyň Magtymguly aỳynyň 25-ne Beỳik Serdarymyz “Türkmen halkynyň ỳadygärligi bolan “Gorkut ata” kitabynyň 1500-ỳyllygy mynasybtli geçirilỳän çäreler hakynda karar kabul etdi. 2) Aziýadaky oguz we türkmen taýpalary gaty ir wagtlardan bäri Orta aziýa ýyl ýazgylaryny ýazyjylarynyň, syýahatçylarynyň, geografçylarynyň we lingwistleriň ünsüni özüne çekýär. Bu mesele bilen diňe Gündogar däl eýsem Günbatarda-da gyzyklanma döreýär. Şol dower degişli arap, pars, türk dilinde ýazlan çeşmeler uly  ähmiýete eýedir. IX-X asyrlarda ylmyň-medeniýetiň dürli pudaklary  uly üstünlikler gazanýar. Uly göwrümli eserler, ýazgylar, ýerli taryhy Maglumatlar beýan edilip başlanýar. Bu zatlaryň ählisine arap halyfatlygy öz täsirini ýetirýär. Onuň tabynlygyndaky halk-da medeniýet täzeden ösüp başlaýar. Ylmyň we medeniýetiň has uly merkezleri Müsürde, Eýranda, Merwde, úrgençde döreýär. Al – Belazuri.
Abu-al-Abbas Ahmet Ibn Ýahýa ibn Jabir Al-Belazuri (820-892ý.) iňňän görnükli arap taryhçysy, asyl gelip çykyşy boýunça eýranly. Ol köşk hyzmatkäri hem-de Halyf al Mutaz-Abdallahyň oglunyň terbiýeçisi eken. Ol “Ýurtlaryň basybalyşlar baradaky kitaby” – (Kitap Tutuh Al-Buldan) ýazýar. Bu eserde Muhammediň ýörişlerinden başlap VIII asyryň başlaryna çenli araplaryň harby ýorişleriniň taryhyn beýan edilýär. Ondaky maglumatlar ilki bilen geografik esasda, soňra bolsa taryhy esasda tabyn edinip, yzygiderli suratda beýan edilipdir. Her bir basylyp alnan ýerler barada aýratyn bölüm ýazylypdyr. Soňra bölümleriň birinde Horasanyň basylyp alnyşy beýan edilýär. Onuň başga-da bir eseri “Asyllylaryň urug taryhynyň kitaby” (“Kitap ansab al-asraf”) biziň günlerimize gelip ýetýär.
“Ýurtlary basyp alyşlar baradaky kitap” diýen işinde Horasany araplaryň basyp alyşlary barada maglumat berýär. Mundan başgada Mary, Jeýhun barada gyzykly maglumatlar berilipdir.
Al-Makdisi.
Al-Makdisi (946-47 – 1000ý.) Irusalimde doglup, yslam ýurtlarynyň ählisine syýahat eden arap geografydyr.
Onuň “Ýurtlary öwrenmek üçin iň gowy boluş” (“Ahsan-Takasim Fi Marifat Al-Akalim”) 985/86 – 989 ýyllarda ýazylan, ýedi klimat boýunça dürli-dürli maglumatlary öz içine alýan kitap bolup, iki bölege bölünýär.
Onuň ikinji bölegi eýranlylaryň ýurduna bagyşlanypdyr. Ol Horasany, Sejestany, Mowerennahry öz içine alýan Gündogar töwereklerini beýan etmekden başlanýar. Ol öz şahsy gözegçiligini öz eserine esas edip alypdyr. Al-Makdisiniň eseri orta asyr Gündogarynyň şol sanda Orta Aziýanyň hem-de Zakawkaziýanyň ykdysady we medeni durmuşyny öwrenmek üçin örän möhüm çeşmedir.
Al-Makdisi öz eserinde Horezm, Merw, Saragt, Nusaý şäherleri Feraba we Abiwert barada köp maglumatlary berýär.
Mundan başga-da goňşy döwletler bilen alyp baran söwdasy, suwaryş desgalary, dili barada gyzykly we täsirli maglumatlar ýerleşdirilen. Jürjan oblasty barada we gadymy Şahrastan, Abaskun, Hari, Ahur şäherleri barada gürrüň berilýär.
3) Abu-Bair Muhammet ibn Zafar marşahi (899 – 959-njy ýyllar) Orta Aziýanyň taryhçysy. Nartşahiniň “Buharanyň taryhy”  diýen eseri (“Narşahiniň taryhy” hökmünde hem mälimdir) Orta Aziýanyň irki taryhy boýünça Buharanyň we onuň sebitlerindäki ýerleriň taryhy hem-de topografiyasy barada möhüm çeşmedir. Awtor arap basybalyjylaryna  garşy halk gozgalaňynyň serdary Mukana hakynda gyzykly maglumatlar berýär. VIII asyrlartda Arap halyfatlygynda Ome ýýatlar dinastiýasy (661-750) we apbasitler dinastiýasynyň (746-1258) arasynda göreş başlanýar. Türkmenler omeýýatlara garşy gozgalaň başlaýarlar. Şeýle gozgalaňbizine Mukana baştutanlyk edýär. Onuň hakyky ady Häkimiň ogly Haşim bolýar (Haşim ibn Häkim) Mukana diýmek ýüzi perdeli diýmekdir. Onuň tarapdarlaryny bolsa “ak labyslylar” diýip atlandyrýarlar.
Eserde boýdan başa Mukananyň ýaşlygyndan başlap ölşine çenli gürrüň berilýär. Onuň özüni hudaý saýyşy, ele düşüp bagdat türmesine salnyşy, 776 ýylda Buharanyň Narşah obasynda Mukananyň gozgalaňçylary bilen araplaryň arasyndaky söweş barada, Mukananyň gurduran galasy we onuň aýallary barad çeper beýan edilýär. 783ý Buharada, Samarkantda, Kaşgaderýa sebitlerinde gozgalaňlar bolup araplardan ýenilýärler. Diri galanlary jezalandyrylýar. Mukana ýesir düşmejek bolup lowlap ýanýan oduň içine özüni oklaýar.
Gündogaryň iň beýik alymlarynyň biri Abu Reýhan al-Biruni hem Mukananyň baştutanlygynda bolup geçen halk hereketi hakynda taryhy eser döredipdir.
Ellinçilik döwletler
Mowzuk: Ellinçilik döwletler
Ellinçilik döwletleriñ döremegi «Ellinizm» dşundiriş
Ellinçilik Müsür
Selewkitlen we Grek-Baktriýa patyşalyklary
Gresiýa we beýleki ellinçilik döwletler. Rimiñ we Prfiýanyñ basyş alyşlary.
Ellin medeniýeti.
1. Aleksandryñ döwletine Makedoniýa Balkan we adalardaky Gresiýanyñ uly bölegi, öñki Eýranyñ ýerleri, indistanyñ Demirgazyk-Günbatarynyñ bir bölegi giripdr.
Aleksandr ölensoñ,onuñ imperiýasy dargapdyr. Aleksandryñ ýaky serkesdeleri - diaohlar ýurdy 40 ýyllap paýlaşypdyrlar. Aleksandr ölensoñ, onuñ akly kem dogany we täze doglan ogly tapyşa diýilip yglan edilipdr. Bulara Aleksandryñ tejribeli egindeşi Perdikka (b.e. ö 323 ý.) atabeg saýlanypdyr. Beýleki serkerdelere ýurduñ dürli ýerlerin dolandyrmak tabşyrylypdyr. Olar özbaşdak blmaga galşypdyrlar. Persikka öldürilipdir. b.e. öñ 321-nji ýylda Priparadisde (Siriýa) maslahat geçirip, Müsür Ptolemeý Lada, Makedoniýa we Gresiýa Antiparta we onuñ ogly Kaasandra, Kçi Aziýa Antigon Ýekegöze, Mesopotamiýa Selewke, Frakiýa, Propontida, Kiçi Aziýanyñ bir bölegi Lizimaha berlipdir. Şeýle-de bolsa bitewi dölwet hakyndaky pikir entek diridi. Antigon ýekegöz we ogly ogly kiçi Aziýany, Siriýany, Waeilony, Midiýany, Persodony özlerine tabyn edipdirler. Bulara garşy beýleki diagolar birlişik döredipdirler. Güýçleriñ deñagramlylygyñ emele gelmegi bilen b.e. 311-nji ýylda äze şertnama baglanyşylyp, diodahlaryñ öz baysp alan ýerlerine ykyklary ýene-de tassyklanypdyr. Şol ýylda ähl diadolaryñ ylalaşmagy bilen kemakyl Filipp III we 12 ýaşly AleksandrIV öldürilipdir.
b.e. öñ 306-njy ýyla bolsa antigan Ýekegöz, Demetriý Polirket, Ptolemeý Lad, Lizima, Selewe ýaly as iri diaohlar özlerini tapyşadiýip yglan edipdirler we öz dwletlerini döretjekdiklerini açyk aýypdyrlar. B.e. öñ 301-nj Ipsada bolan söweşde Antigon ýekegöz bilen Demetriý Poliorket döwleti  birlişdirmäge iñ soñky synanysygyny edip, ýeñlipdirler. Antigon söweşde ölüpir, ogly bolsa Selewke ýesir düşüpdir. Diadahlaryñ arasyndaky iñ soñky özara uruş b.e. öñ 281-nji ýylda bolupdyr. Şonda selewk Lizomahyñ goşunlaryny ýeñip, onuñ ýerler bolsa beýleki ellinçilik ökümarlaryñ arasyna paýlanypdyr.
Ellinizm gadymy grek we gadymy Gündogar dünýasiniñ bir bitewidöwletleriñ ulgamyna birleşdirilmegi netijesinde emele gelipdir/Bularyñ durmuş-ykdysady, syýasy gurluşynda, medeniýtinde köpumumylyklar blupdyr. Gadymy grek we gadymy gündogar siwilizasialaryñ bir-birine täsir ediş derejesi bolupdyr. Käbir döwletlerde gündogaryñ täsiri, beýklerinde grekleriniñ täsiri ýokary bolan üçünji birlerinde bolsa ikisem deñegerräk gatnaşykda bolupdyr.ellinçilik dnýasiniñ düzümine günbatarda Sisiliýa we Gnorta Italiýaan gündogarda Demirgazyk-Günbatar indistana çenli, Aral deñziniñ günorta kenarlaryndan günortada Niliñ I bosagysya çenli aralyk degişli bolupdyr. Bu geografiki zolakda umumy geografi we taryhy alamatlary, emgyýetçilik we medeni ösüşiniñ belli derejede umumylygy esasynda 4 sany sebit tapawutlanýar:
1. 	Müsür we Ýakyn Günogar (Ortaýer deñziniñ gündogary, Siriýa, Ermenistan, Wawilon, Kiçi Aziýanyñ uly bölegi).
Nikkolo Makiawelli
Nikkólo Makiawélli (Makýawelli, italýan. Nikolò di Bernardo dei Machiavelli; 1469-njy ýylyň 3-nji maýy, Florensiýa - 1527-nji ýylyň 22-nji iýuny) - italýan akyldar, syýasatçy, filosof, ýazyjy, harby teoretiki eserleriň awtory. Makiawelli Florensiýanyň hökümetinde birnäçe wezipäni eýeledi, iň möhümi respublikanyň diplomatik gatnaşyklaryna jogapkär ikinji kansleriň sekretarydy. Makiawelliniň esasy eseri "Hökümdar". Şeýle-de bolsa, onuň syýasy garaýyşlary, respublikan pikirleriň tarapdary hökmünde häsiýetlendirilýän "Florensiýanyň taryhy" we "Tit Liwiniň ilkinji onýyllygyndaky çykyş" -da has gowy öz beýanyny tapdy.
Ellinçilik döwletler
2. 	Orta gündogar (Eýran, Orta Aziýa, demirgazyk-günbatar Hindstan).
Nikkolo Makiawelli
Biografiýasy
Makiawelliniň syýasy durmuşynda iki basgançagy tapawutlandyryp bolar. Birinji basgançakda, 1498-nji ýylda Florensiýa respublikasynyň ikinji sekretary wezipesine girişmekden başlap, esasan döwlet işleri bilen meşgullandy. Ikinji basgançagy bolsa, 1512-nji ýylda Makiawelliniň syýasy işlerinden mejbury aýrylmagy bilen adyny meşhur eden eserleri ýazanda başlandy.
Ellinçilik döwletler
4. 	Beýik Gresiýa w Gara deñiz sebitleri.
Ellinçilikdünýasiniñ dürli bölekleriniñ arasyndaky aragatnaşyklar iolaryñ ykdysadyýetiniñ ösmegine ýardam edipdir. Elladada nusgasy öwürdäkä garanda as berk birleşmeler (Aeý bileleşigi, Etoliýa bileleşigi) we döwletler (olara ýerli taýpalar hem giripdir) meselem, Sisiliýa, Bospor döwletleri emele gelipdir.
Ellingilik döwri b.e. öñ 334-nji ýylda A.Makedonskiniñ Kiçi Aziýa ýörişinden başlap, b.e. öñ 3—njy ýylda ioñky ellin döwlet Müsüriñ rimliler tarapynan basylyp alynmagy bilen tamamlanýar we 300 ýyldan gowrak dowam edipdir.
Elliniçiligiñ ösüşinde 3 döwür tapawutlanýar:
1. 	b.e. öñ 334-281-nji ýyllar A.Makedonskiniñ imperiýasynyñ emele gelmegi we diodalaryñ uruşlary metijesinde dargamagy
3. 	B.e. öñ II asyryñ ortasy - b.e. öñ 30-njy ýýl Giçki ellinçilik öwür. Ellin döwletleriniñ dargamagy we olaryñ günbatarda Rim, gündagarda Parfiýa tarapyndan basylyp alynmagy.
Ellinçilik dünýäsinñ gündogar we günbatar çerleriniñ arasynda söwdaýollary arkaly haryt we çig mal alyş-çalşy bolupdyr. Egeý şäherlerinden we Finikiýadan Kiçi Aziýanyñ, Siriýanyñ,Mesopotamiýanyñ we Eýranyñ üsti bilen bütin Alýuky Aziýanyñ kesip geçip, abaanlaşdyrylan kerwen ýollary Hindistana baryp ýetiripdir. Ortaýer deñiz etraplary bolsa deñiz ýollary arkaly Aleksandriýa portundan Bil derýasy arkaly Gyzyl deñze, Bal-el-Mandeb bogazyna we Arap deñzine çykyp,indistan bilen aragatnaşyk saklapdyrlar. Ellinçilik döwrüniñ patyşalary söwdany ösdürmek çin salgyt ýeñilliklerini girizipdirler, söweda ýollaryny gorapdyrlar, ýollaryñ ýagdaýy hakda alada edipdirler,pars ýerzeminlerinse ýatan altyn, kümuş tokgalaryny zikgeläp, dolanyşyga göberipdirler.
Ellinçilik döwründe ululy-kiçili şäerleriñ 170-den gowragy gurlupdyr.
Döwlet gurluşy em ýutgäpdir. Öabaşdak grek polisleriniñ we gadymy gündogar espotiýasynyñ ýerine ellinçilik monarhiýa görnüşi gelipdir. Onda polis döwlet gurluşynyñ we gündogar monarhiýasynyñ düzgünleri utgaşypdyr.
Medeniýatiñ we diniñ özara täsiri has netijeli bokupdyr. Astronomiýada, matematikada, fizikada, biologiýaa, geografiýad, eýkeltaraşlykda, şäher gurluşygynda, binagärlikde, debiýatda, poeziýada ajaýyp öñedegişlikler vbolupdyr. Elliçilik döwletleriñ paýtagtlary (Aleksanriýa, Antiohiýa, Pergam,Rodos, Sirakuzy, Afiny) uly medeni, mekdepler köp bolupdyr.
Ellinçilik dünýäsiniñ iñ iri döwletleri. Ptolemeýleriñ dolandyrýan Müsür patyşalygy we sebwkidleriñ döwleti (b.e.öñ III asyryñ ayryndan Siriýa patyşalygy) bolupdyr. Beýleki täsirli ellinçilik döwletlerine Makedon patyşalygy, Pergam patyşalygy, Grek-Baktriýa patyşalygy degişli bolupdyr. Has kiçiräk ellin döwletleri hem bolupdyr. Olara Wifiniýa, Pont, Erministan, Sisiliýa dölweti, Bospor patyşalygy, Rodos, Etoliýa we Aheý bileleşikleri degişlidir.
2. Ellinçilik Müsüriñ ýerlerine b.e. öñ III asyrda Niliñ I bogasynda Ortaýer deñzine çenli ýerler, Efiopiýa (gadymy Nubiýa), Kirinaika (gadymy Liwiýa), Sinaý, Palestina, Finikiýa, Günorta Siriýa (Kelesiriýa), Kiç Aziýanyñ günorta, günorta-günbatar, günbatar böleg (Kilikiýa, Pambiliýa, Likiýa, Kariýa, Joniýa), Kipr adasy degişli bolupdyr.
1. 	Afrika ýerleri.
2. 	Müsürdäki däl ýerleri.
Bu bolsa onuñ durmuş-ykdysady we dolandyryş syýasatynda iki hili ýagdaýyñ bolmagyna getiripdir. Ptolemeýler müsüriñ çäginden daşarda bir syýasat,Nioiñ jülgesinde başgasyýasat ýöredipdirler. Aleksandriýa şaheri Müsüriñ paýtagty bolupdyr. Şondan soñ Müsüriñ ýerleri kem-kemden azalyp, b.e. öñ II asyryñ ortalarynda çenli öz tebigy araçäklerine çenli gysgalypdyr.
Bu döwürde Müsüriñ ykdysadyýeti suwarymly ekerançylyga esaslanypdyr. Merkezi äkimiýet suwaryş ulgamyny giñeltmek barada alada edipdir. Nil bilen ugurdaş bolan ägirt uly kanal (Iasifiñ kanaly) arassalanydyr. Faýýumda we Delda köpsanly kanallaryñ ulgamy gurlupdyr. Sürülýän ýerler üçden biriçe köpelipdir. Öñden ekilýän arpa derek gymmatbaha bugdaý ekip başlapdyrlar. Zygyry, papirusy öñjkünden köp ekilipder. Müsür üçin täze ekinler bolan şaly we gowaça ösdürilip başlanypdyr. Ýerlere ideg edilisine döwlet tarapyndan gözegçilik edilipdir.
Patyşa ähli ýerleriñ eýesi asaplanypdyr. Patyşa ýerlini kärendeçeler işläp bejeripdirler. Atyşa ýerinden başga-da, wezipeli adamlara, emeldarlara, urşuhylara, ybadathanalara we ş.m. berilýän ýerler bolupdyr.
Şaerlerde hünärmentçilik ösüpdir. Ptolemeýler müsüriñ çäklerinden daşardaky erlerde 30-dan gowrak şäher döredip, elin ökümdarlaryñ äplerini ösdüripdirler. Müsürde bolsa onuñ gadymy paýtagty Fiwa, garşy güýç hökmünde diñe Ptolemaida şäerini esaslandyrydyrlar. Müsürdäki beýleki grek şäherleri b.e. şäheri b.e. şäheri we Aleksandriýa bolupdyr.
Müsürde 40 töweregi kop bolup, olaryñ merkezleri patyşa adnistrasiýasyna tabyn edilen ýerli şäherler bolupdyr. Olarda örän gymmat, reñkli aýna önümleri, zygyr, ýüñ, ýupek matalar, papirus, keramika, bürüç, mis, demir oñumleri öndürilipdir.
Müsürde ösümlik ýagyny öndürmek we piwo gaýatmak döwlet monopoliýasyndabolupdyr.
Ptolemeýleriñ döwleti Ortaýer deñz sebitlerine, kerwen we deñiz ýollary arkaly Hindistana çenli aralykdagüýçli söwda işlerini alyp barypdyr. Aleksandriýa iññän iri port şäher bolupdyr. Dünýäniñ 7 guratynyñ biri bolan Aleksandriýa maýagy 120 m. bolup, onuñ yşygy 60 km aralykan görnüpdir.
Müsüriñ ykdysadyýeti b.e. III asyrda ýokary grkezilip, II asyrda durgulyga, soñra çokgünlige sezewar bolupdyr. Salgytlar, borçlar, patyşa emeldarlarynyñ gazaply gözegçilgi we eden-etdiligi ilaty tozdurypdyr. Müsüriñ çaklerinden daşardaky ýerleriñ ýetirilmegi syýasy ýagdaýy ýaramazlaşdyrypdyr.
b.e. öñ III asyrda Müsürde köpsanly daşary ýurtly ilat aralaşypdyr. Ýerli begzadalar grek dilini özleşdiripdirler, ellimleşdipdirler we goşunda hem döwletde ýokary wezipeleri eýelemäge mümkinçilik alypdyrlar. Ellinler hem belli bir derejede müsürleşipdirler. Garaşy nikalar bolupdyr. Ptolemeýleriñ döwleti bilen Selewkidleriñ arasynda Günorta Siriýa üçin bäş gezek Siriýa uruşlary bolupdyr. Bu uruşlarda iki tarapyñ hem üstünlikli hereket eden wagtlary az bolmanyr. Ýöne Müsür gowSapdyr. Antioh III (b.e. öñ 219-217 ý) Günorta Siriýany, Finikiýanyñ bir bölegini eýläpdir. Ptolemeýler Makedoniýanyñ gysmagy netijesinde Kiçi Aziada we bogazlarda yzly-yzyna birnäçe ýerlerini ýitiripdir. Müsüriñ gowşamagyndan peýdlanyp, Selewkis patyşasy Antiog IV Ýepifan (b.e. öñ 175-163 ý). Günorta Siriýada, Finikiýada, Palestinada ýerleşen Müsür goşunlaryny añsatlyk bilen ýeñip, Delta çenli basyp alypdyr, Aleksandriýany gabapdyr. Patyşa Ptolimeý IV Filometor (b.e. öñ 180-145 ý.) tagtdan üşurilipdir. Ýöne tarapdary Rimiñ goşulmagy bilen Antioh IV Müsürden gitmeli bolupdyr. Şondan soñ Müsütiñ Rimden garaşly vlmagy güýçlenipdir. Ptolemeýler grek polisleriniñ makedonlara garşy göreşini goldapdyrlar. Bu bolsa Makedoniýa bilen Selewkidleriñ Müsüre garşy birleşmegine getiripdir. Rim Müsür bilen şertnama baglaşyp onuñ bähbitlerini galdypdyr. Daşary syýasatynda Rimiñ golawyna daýanyp, Müsür garaşsyz döwlet hökmünde beýleki ellinçili öwletlerinden has uzak dowam edipdir. Ýöne b.e. öñ 30-nji ýylda patyşa aýal Kleopatra VII-niñ döwründe Müsür Rim tarapyndan basylyp alnypdyr.
3. ellinçilik döwletleriñ iñ irisi Selewkidleriñ patyşalygy bolupdyr. Oña Kiçi Aziýa günortasy, Siriýa, Demirgazyk Messopotamiýa, Wawilon, Eýran, Merkezi Aziýanyñ günortasy,Owganistanyñ uly bölegi giripdir. Bu dölweti Aleksandryñ   janpenarlarynyñ biri Selewk esaslandyrypdyr. Selewkidler üç etrapda: Günorta Siriýada, kiçi Aziýada we Merkezi Aziýada emişe harby hereketleri alyp barmaly bolupdyrlar. Patyşa häkimiýeti çäksiz bolupdyr. Dölwetiñ iñ uly işgärleri «işleri alyp barýan» (premýer-ministr), atyşa kansrelýariýasynyñ baştutany, maliýe gözegçisi bolupdyr. Patyşany gurşap alan beýleki ýokary wezipeleri eýeleýän adamlary patyşanyñ «garyndaşlary» we «dostlary» diýen köşk derejeleri bilen atlandypdyrlar. Appianyñ maglumatlaryna görä, ýurt 72 satparlyga bölünipdir. Satraplyklar ýeparhiýalara, olara giparhiýalara bölünipdir. Goşunyñ esasyny ýartda ýaşaýan makedonlar we grekler düzülipdir. Akyna tutma we ýerli ilatlardan düzülen goşunyñ ämiýeti jua pes ekeni. Selewkidler döwlertiniñ serhetýakalarynda we birahat etraplarynda harby koloniýalar döredilipdir. Sewlkidler öz äkimiýetiniñ daýanç nokatlary ökmünder 70-den gowrak polis döredipdirler. Döwlet we polisler bir-birini goldapdyrlar.
Hatyñ esasy köpçüligi «patyşa adamlary» (Laos) bolupdyrlar. Olar oblarda ýaşapdyrlar. Şahsy taýdan azat bolupdyrlar. Olaryñ jemagatlary döwlete salgyt töläpdirler.
Süýümiň uzynlygy
1. Çig malyň häsiỳetnamasy. Uzynlyk.
Ellinçilik döwletler
B.e.ö II asyrda «beýik ýupek ýoly» emele gelip, ytaý bilen söwda gatnaşyklary ýola goýulýar. Hindistan we Arabystanyñ günorta welaýatlary bilen söwda ösdürilýär. Köpsanly ýerli bazarlar döräpdir. Selewki9dler salgydy pul görnüşinde alypdyrlar. Bu bolsa haryt-pul gatnaşyklarynyñ ösmegine ýardam edipdir. Dölwetde kümüş we bürünç teññleri çykarýan birnäçe zikgehanalar bolupdyr.
Süýümiň uzynlygy
2. Ştapel diagrammasy.
Ellinçilik döwletler
b.e. 250-nji ýylda Selewkidler döwletinden Baktriýa we Parfiýa bölünip aýrypdyr. Baktriýada emele gelen özbaşdak döwlete Grek-Baktriýa döwleti diýilýär. Parfiýada parn taýpalary Arşagyñ baştutanlygyna göreşe başlap, Satrap Andragory öldüripdirler we satraplykda äkimiýeti ele alypdyrlar.
Grek-Baktriýa döwleti Diodat tarapyndan esaslandyrylypdyr. Onuñ ogly Diodot II we onuñ maşgalasy b.e. öñ 230-jy ýylda Ýewtidem tarapyndan  gyrlypdyr.
Süýümiň uzynlygy
3. Süỳümiň inçeligi barada düşünje.
Ellinçilik döwletler
b.e. II asyryñ I ýarymyna Ýewtideniñ ogly Demetriý I Merkezi Aziýada we indistandaköp basybaşlar edipdir. Ýörişleriñ biri wagtynda serkerdekleriñ biri Ýewktarin tagty eýeläpdir. Demetriniñ döwleti dagrapdyr. Ýurduñ grek-indi böleginde birnäçe wagtlap serkerde Menandr dolandyrypdyr.
Süýümiň uzynlygy
4. Süỳümiň berkligi barada düşünje.
Ellinçilik döwletler
4. Gresiýa we Makedoniýa b.e. öñIII-II asyrlarda dartgynly ýagdaýlary başdan geçiripdirler. Aheýw we Etoliýa bileleşikleri Makedoniýanyñ agalygyna garşy göreşdirler. Etoliýalar Rim bilen bileleşip Makedoniýa garşy urupdurlar. Makedon patyşasy Filipp V Rimden ýeñilip, onuñ ýerine Ptolemeýleriñ Frakiýadaky, Kariýadaky erlerini basyp alypyr. Ol kiçi Aziýada Pergam we Rodos bilen çaknyşypdyr. Afiny hem Filipp V garşy çykypdyr. Olar Rime ýüz tutupdyrlar. B.e. öñ 200-197-njyýyllarda II rim-makedon urşy bolupdyr. Etoliýa we Aheý bileleşikleri Riiñ tarapynda çykyş edipdirler Filipp V ýeñilip, öz ýurdumdan daşarydaky ähli ýerlerinden, arby-deñiz flotundan el çekmeli bolupdyr. Şu harby töleg tölemeli edilipdir. Rim Istma oýunlarynda b.e. öñ 196-njy ýýlda «ellinleriñ azatlygyny» jar edenem bolsa, Gresiýada oña bolan närazylyk çalt ösüpdir.aheý oligarhlary rimliler bilen birlilikde demokratik syýasat ýöredýän sparta tirany Nabisa garşy çykypdyrlar. B.e. ö 192-nji ýylda Nabis öldürilipdir we Aheý bileleşiginiñ agzasyna öwrülipdir.
Makedoniýanyñ Filipp V-niñ dolandyran sahsy ýyllarda we onuñ mirasdary Perseýiñ öwründe güýçlenmegi III rim-makedon urşuna (b.e. öñ 171-165 ý.) getiripdir. B.e.öñ 168-njýyla Pidnanyñ ýanyndaky söweşde Perseý ýeñilip, ýesir düşüpdir. Rimiñ Makedoniýada agaly etmegine garşy b.e. öñ148-nji ýylda gazgalañ bolupdyr. Ony rimle\iler basyp etyrypdyrler we Makedoniýa Rmiñ welaýatyna öwrülipdir. Soñra Aeý bileleşigi Rime garşy urşa başlap, derbi-dagyn edilipdir. Onuñ iñ esasy şäheri Korinf ýakylypdyr, ýumrulypdyr we talanypdyr. B.e. öñ 146njy ýýlda Gresiýanyñ özbaşdaklygy synypdyr.
Süýümiň uzynlygy
1. Çig malyñ häsiýetnamasy. Uzynlyk.
Ellinçilik döwletler
Pergam patyşasy Attal II b.e. 1330njy ýýlda ölüm ýassygynda ýatyrka ýurduny Rime wesiýet galdyrypdyr. Tiz wagtdan onuñ dogany Aristonik gözgalaña baş göteripdir. Ýöne gözgalañ b.e. öñ 130-njy ýylda basylyp atyrylypdyr.
Parfiýa döwleti hem şol döwürde Selewdikleriñ ikinji paýtagty bolan Tigr boýubndaky Selewkiýany basyp alypdyr. Şol bir wagtda bütin Mesopotaniýanyny eýeläpdir. Selewkid patyşasy Antioh VII Sidet Parfiýadan Wawilony gaýdyp almaga synanyşypdyr. Ilki ol iIudeýany, Mesopotamiýany alyp Hindistana aralaşypdyr. Hindistanyñ ýerli ilaty gozgalaña başlapdyr. Parfiýa goşununy hem duýdansyz çözup, Antioh VII Sideti derbi-dagyn edipdirler we öldüpdirler. Şondan soñ Selewkidler döwleti dine Siriýa we oña ýanaşýan ýerler bilen çäklenipdir. Onuñ tagtyna dalaşgärler kä Rimiñ, kä Parfiýanyñ kömegine bil baglapdyrlar.
Süýümiň uzynlygy
Çig mal ýüplügiñ özüne düşýän gymmatynyñ 40-70 % tutýar. Şeýlelikde çig mal bu egirmeçiler üçin möhüm bir zatdyr. Adatça egirmeçiñ ýetmezçiliksiz kämil çig maly almaga mümkinçiligi ýok, sebäbi ol juda gymmata düşerdi. Emma juda arzan çig mal alnanda köplenç çykdajylar tersine köpelýär, sebäbi egirme kärhanalarda pes hilli material işlenende uly kynçylyklar ýüze çykyp bilỳär. Amatly bahada ýokary hilli çig maly saýlamak üçin materialyñ häsiýetlerini gowy öwrenmeli. Aşakda egirmeçi üçin möhüm bolan esasy hil görkezijiler we olaryñ özara gatnaşygy görkezilen.
Ellinçilik döwletler
Parfiýanyñ araçäkleri indi Ýewfrat boýunça geçipidr. Indistan we Ermenistan onuñ täsir astynda bolupdyr. Rim hem Siriýa dalaş edipdir. Ol b.e. öñ 64/3-nji ýýlda basylyp alnypdyr.
Süýümiň uzynlygy
Uzynlyk süỳümiň üç sany esasy häsiýetleriñ biridir. Ol täsir edýär:
Ellinçilik döwletler
5. 	ellinçilik döwründe medeni öşeñ täze şertlerde bolup geçipdir. Ellinçilik döwründe ýaşan adam özüni uly ellin dünäýsinñ ýaäaýjysy ökmünde duýupdyr. Mysal üçin Arkadiýada doglan grek Müsüre, Baktriýa ýa-da Gara deñziñ kenarlarynda gulluga düşüp bilipdir. Muña indi adaty zat hökmünde garalypdyr/ adamlaryñ akyl taýdan dünýägaraýşy gižñelipdir.
Süýümiň uzynlygy
· Egirmeklige bolan ukyba
Ellinçilik döwletler
Ellin medeniýetiniñ ösüşiniñ möüm ýagdaýlarynyñ birem ellin medeniýeri bilen gadymy gündogar medeniýetiniñ özara täsiri bolupdyr. Elliñ jemgyýetiniñ bilimli toparlary umumygrek koýne dilinde gürläpdirler. Grekler we makedonlar özleriniñ baran erlerine olimp udaýlarynyñ kultuny hem eltipdirler. Ýöne olar täze baran ýerlerinde güýçli özgerişliklere sezewar bolupdyrlar. Meselem, Zewswe, Apollona, Germese, Afrodita, Artemida gadymy gündogaryñ udaýlary Ormuzdyñ, Mitranyñ, Attisiñ, Kibelanyñ, Isidanyñ we beýlekileriñ häsiýetli aýratynlyklaryny geçiripdirler. Grekler ýerli hudaýlary-da ykrar edipdirler. Käbir hudaýlary bolsa täze dredipdirler. Mysal üçin, Ptolemeý Lag geliopol ellenleri we müsürlileri kanagatlandyrar ýaly täze hudaýyñ kultuny işläp düzmegi tabşyrypdyr. Ony Osiris-Apiisiñ esasynda dredip, Sarapis diýip at beripdirler. Ony ýeke udaý ökmünde-de hormatlao başlapdyrlar.
Ykbal- Şowlulygy aýal hudaý Fortuna hökmünde ormatlapdyrlar. Ellin ökümdarlary hem öžlerine Soter (alaşgär), Epifan (peýda bolan) Ewerget (haýyr eşleri ediji) ýaly keramatly kabul edipdirler. Bularyñ hormatyna ýörite ruhanylar aýratyn ybadathanalarda dini däp-dessurlary ýerine ýetiripdirler. Ellinçilik döwründe esasanam Judeýda, halasgär-messanyñ gelmegi baradaky pikirler giñ ýaýrapdyr.
Süýümiň uzynlygy
· Ýüplügiñ berkligine
Ellinçilik döwletler
Ellinçilik döwründe adamlaryñ dünýä garaýşynda bolup geçen çuññurözgerişler pelsepe ylymyna-da täsir edipdir. Pelsepe (filosofiýa)dünýäniñ, adamyñ we onuñ pikirlenisiniñ umumy ösüş kanunlary baradaky dünýägäraýyşlaryñ ylmy ökmünde ösüpdir. Ellinçilik  pelsepe ylmyñ merkezi Afiny bolup, ol ýerde birnäçe täsirli filosofiki  mekdepler bäsleşipdirler. Platonyñ we Aristoteliñ okuwçylaryn olaryñ ýolunydowam edipdirler. Platonyñ okuwçylarynyñ mekdebi Akademiýa diýilip atlandyrylypdyr.
Süýümiň uzynlygy
· Ýüplügiñ düzgünligine
Ellinçilik döwletler
2. 	Logika ýa-da dogry pikirle pikirlenmek we öz pikirleriñe aýdyñ beýan etmek taglymaty.
Süýümiň uzynlygy
· Öwüşgenlige
Ellinçilik döwletler
3. 	etika ýa-da adam, onuñ özüni alyp barşy, ünýädäki orny, ýaşamagynyñ maksatlary we ş.m. hakyna taglumat.
Süýümiň uzynlygy
· Ýüplügiñ tüýlüligine
Ellinçilik döwletler
Epikuryñ (b.e. 341-270) pelsepesai hem stoikleriñki ýaly bölünipsir. Epikurçylar materialistler bolup, ähli zatlar, hat-da jan hem atomdan durýar diýip hasap edipdirler. Adamyñ bagty ýakymsyz duýgulary ýok etmekden, ýönekeý ýaşamakdan, daşky dünýaniñ gowgalasryndan daşda gezmekden ybarat iýip düşündirpdirler. Stoikler bolsa, tersine, adamlary adamzadyñ peýdasy üçin işjeñ jemgýetçilik işine çagyrypdyrlar.
Süýümiň uzynlygy
· Öndürijilige
Ellinçilik döwletler
Kinik pelsepe Aktisfen (b.e. öñ 440-366 ý.) tarapyndan esaslandyrylypdyr. Bu pelsepe ellinçilik döwründe şäher ilatynyñ arasynda meşhur bolupdyr. Has belli kinik Sinapyly Diogen bolupdyr. Kinikler dünýäniñ gurluşyna, pikirleriş kanunlaryna biperwaý garapdyrlar. Olaryñ pikiriçe, baýlyk, jemgyýetdäki orun, maşgala gatnaşyklary adamy betbagt edýärler. Bularan ýüz öwrüp, tebigata laýyklykda tapan zadyñ bilen iýmitlenip ýaşamaly. Aç, saç-sakdaly ösüp giden, ýyrtyk jeýimli kinikler taşlanan şääherden şäere aýlanyp, öz ýaşapdyrlar, egnitorbaly şäherden aýlanyp, öz taglymatlarynty wagyz edipdirler. Umuman ellin pelsepesi pelsepeçilik pikiriñ ösüşinde täze ädilen uly ädim bolupdyr. Ellinçilik döwrüñ edebiýatynda birnäçe täzelikler bolupder. Esasanam, ýazyjy-şaherlaryñ sany artyp, 1100 töwereginiñ ady gelip ýitipdir. Ellin döwrüniñ edebiýaty klassik edebiýatynyñ esasynda ösüp, üytgän täze şertleri şöhlelendiripdir. Bu döwürde şäherleri teatrsyz göz öñüne getirmek kyn. Teatryñ binasy çylşyrymly binagärlik toplumyna öwrülipdir. Aktýorlaryñ geýnişi durmuşdaka ýakynlaşypdyr. Ellinçilik döwründe tragediýalary goýmak dowam edipdir. Ýöne komediýalar has-da meşhur bolupdyr. Belli tragediýasy Likofron gabaw wagtynda Kassandriýa şäheriniñ  horluklary baradaky tragediýasy we «Menedam» atly satiriki dramasy bilen şöhrat gazanypdyr. Afinaly şahyr Menandr bolsa belli komediýaçy bolupdyr. Onuñ komediýalary afuny durmuş şertlerini, onuñ ownuk aladalaryny şöhlelendirip, klassyk komediýalaryñ syýasy äeñlerinden daşda bolupdyr.
Süýümiň uzynlygy
Süýümiñ uzynlygy laýyk bolsa ol öndürijilige gowy täsir eder, sebäbi üzülmeleriñ sany azalar, galyndylaryñ mukdary we ýüplüge bermeli towlaryñ sany azalar, egirmekligiñ şertleri gowulanýar.
Ellinçilik döwletler
Ellinçilik döwürde Apollonyñ Rodosly, Feolorit Sirakuzly, Ewgemer we Ýambul ýaly ýazyjylar hem öz eserleri bilen meşhur bolupdyrlar. Kyssa eserloeriniñ arasynda taryhy eserler möhüm orun tutupdyrlar. Ellinçilik öwründe baý taryhnama döredilipdir. Kardiýaly Iýeronim özüniñ «Taryh» eserinde Aleksandryñ ölüminden Pirriñ aradan çykan wagtyna çenli (b.e. öñ 323-272 ý) aralykaky ellin taryhyny beýan edipdir. Onuñ berýän maglumatlarydan soñra Diodor Sisiiýaly, Pompeý trog, Plutarh we Arrian hem peýdalanydyrlar. Ellin taryhnamasynyñ çürbaşy Polibiniñ 40 kitapdan ybarat bolan «Ahlumuny taryhy» boupdyr. Onda Ortaýer deñiz sebitleriniñ b.e. öñk 220-146-njy ýyllar aralygyndaky taryhy beýan edilipdir. Onuñ işini stoik Posidoniý dowam edip, b.e. öñ 146-86-njy ýyllardaky taryhy wakaly 56 kitapda beripdir. b.e. öñki  III asyryñ başlarynda müsür Ryhanysy Makedon we Wawilon ruanysy Beros ýerli arhiwler we baý däpler esasynda öz ýurtlarynyñ taryhyny grek dilinde beýan edipdirler.
Süýümiň uzynlygy
Süýümleriñ uzynlygy 4–5 mm çenli bolsa olar önümçilikde galyndy we tozan bolup ýitýärler. Uzynlygy 12–15 mm çenli bolan süýümler ýüplügiñ berkligine hiç ýardam etmeýärler, olar diñe ýüplügiñ içini doldurýarlar. Diñe şu görkezilenlerden ýokary uzynlykly süýümler ýüplügiñ häsiýetlerine peýdaly täsir edýärler.
Ellinçilik döwletler
Bu döwrüñ binalaryny heýkeller bilen bezapdirler. Heýkeltaraşlyk nusgawy döwürdäkiden hil taýdan pese düşen. Sebäbi ol juda köp öndürilik,ssenetçilige öwrülipdir. Pergam we Rodos heýkeltaraşlyk mekdeplere has meşhur bolupdyr.
Süýümiň uzynlygy
Satyn alnan pursatyndaky süýümiñ uzynlugy önümçilikde kiçelýär. Darak maşynda işlenenden soñ süýümiñ kiçelip biljek uzynlygyny bilmek zerurdyr. Daramaklykdan soñ juda gysgalmaýan häsiýetli süýümleri saýlajak bolmaly.
Ellinçilik döwletler
Pergam mekdebinde duýgulary ujuwly beýan etmek, okgunly hereketler, içki dargynlyk mashusdyr. Olar Skopasynyñ ýoluny dowam eipdirler. Olar Skopasyñ ýokarda agzalan däplerini öz döwrüne görä gaýtadan işläp, real kespleri we psihologik häsiýetnamalary işläp düzüpdirler. Pergam mekdebiniñ meşur eserleri ölüp barýan gall we «özüni hem-de maşgalasyny öldürýän galldyr». Rodos mekdebi meşur Lisippiñ ýoluna dowam edipdir. Onuñ meşhur eserleri «Ellin hökümdary» Laokon we onuñ ogullary,»Farnez öküzi» boupdyr. Lisippiñ okuwçysy ussa ares tarapynan b.e. öñ 276 ýyla Geliosyñ 30 metrlik heýkeli ýasalypdyr. Ýöne ol b.e. öñ 220-nji ýylda ýertitremee weýran bolupdyr.
Ellinçilik döwründe ynsanperwerr we tebigy ýlymlar güýçli ösüpdir. Ellin ökümdarynyñ köşklerinde ylmy meseleleri çözmek bilen meşgullanýan alymlaryñ toparlary işläpdirler. Bu döwürde ylmy bilimler ýöriteleşýär. Hasabyýet, meanika, astronoiýa, geografiýa, medesina, botanika, filologiýa, taryh özbaşdak ylymlara öwrülýärler.
Süýümiň uzynlygy
Egirme önümçiliginde süỳümler öz uzynlygyna görä iki sany uly topara bölünýär:
Ellinçilik döwletler
Hasabyýet we Astronoiýa nusgawy döwürde Pifagoryñ, Anaksagoryñ, Ýewdoksyñ goýan esaslary boýunça ösüpdur. Ellinçilik ylmynyñ ajaýyp hasabyýetçileri we fizikleri Ewklid, Arhimed, Apoloniý bolupdyr. Ewkliiñ iñ meşhur işi «Başlangyçlar» bolup, ol öz döwrüniñ hasabyýet ensiklopediýasy bolupdyr. Arimed köptaraplaýyn alym bolupdyr. Ol П sany asaplapdyr, tükeniksiz kiçi we uly uluklyklaru hasaplamagyñ esaslarynmy goupdyr, şaryñ göwrüminiñ onuñ göwrümini çyzýan silindriñ göwrümine gatnaşygynyasaplapdyr, gidrostatikany esaslandyrypdyr. Ol asman jisimleriniñ hereketini şekilednirýän planetarini oýlap tapypdyr.Apoloniý geometrik algebranyñ we irasional ululyklaryñ toparlarynyñ esaslaryny işläp düzüpdir.
Süýümiň uzynlygy
· Gysga ştapel süýümler – uzynlygy 60 mm-den kiçi bolan sýümler. Bu topara degişli esasy süýüm pagtadyr. we süỳümler girýärler.
Ellinçilik döwletler
Samosly Aristarh (b.e. 310-230 ý) dünýäniñ geliomerkez ulgamy işläp düzüpdir. Gün ägrtuly bolup, ähli planetalar onuñ aşynda aýlanýarlar. Yyldyzlar bolsa Güne meñzeş jisimler bolup, ýerden juda uzak aralykda ýerleşeni üçin, hereketsiz ýaly görünýärler diýip hasaplapdyr. Kerenaly Eratosfen (b.e. öñ 275-200 ý.) taryhy tankyda we ronologiýa, matematika we filologiýa degişli işleri ýazmak bilen, esasy goşandy astronomiýa ylmyna edipdir. Ol er ekwatorinyñ uzynlygyny 39700 km, hasaplap çykaryp, akyky ululygynagolaýladypdyr. Şol wagtky oýkumenanyñ giñligini we uzynlygyny, ekliptikanyñ tekizliginiñ ýapgytlygyny kesgitläpdir. Eratosfen eger Ispaniýadan günbatara ýüzseñ Hindistana ýetip boljakdygy barada netije çykarypdyr.