cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkmenistanyň taryhynyň Oguz han eýýamyna degişli çeşmeleri
Biziň eýýamyzdan öň I asyrda ýaşan grek taryhçysy Diodor özüniň 40 tomdan ybarat bolan “taryhy kitaphana” diýen eserinde Saklaryň patşasy Zarina atly söweşjeň aýal barada gürrüň berýär. Ýagny: “Saklaryň patşasy Zarina atly bir gyz bolupdyr. Onuň Kedre diýen adamsy bolupdyr. Zarinanyň adamsy aradan çykypdyr. Parfiýanyň patşasy Mermez onuň adamsy ölenden soň Zarina öýlenipdir. Zarina bilen Mermer ikisi goşun düzüpdirler. Şol wagt Parfiýanyň üstüne Midiýa çozupdyr. Olaryň arasynda söweş bolupdyr. Zarina hem şol urşa gatnaşypdyr. Söweş gidip duran mahalay Zarina atdan ýykylypdyr we ol goşundan yza galypdyr. Şeýlelikde ol Midiýalylara ýesir düşüpdir. Ony hökümdaryň ýanyna getiripdirler. Haçanda hökümdar onuň ýüzüni açyp görende onuň aýaldygyny görüpdir we oňa aşyk bolupdyr. Şonda Zarinany öldürmän ýurduna goýberipdirler. Midiýa bilen Parfiýanyň arasynda ýene uly söweş bolupdyr. Munda bolsa Midiýanyň patşasy ýesir düşüpdir. Şonda Zarina öz adamsyna öňki söweşde bolan wakany gürrün beripdir. Olaryň adamsy Mermer bolsa Zarinanany diňlemän, olaryň terine gidipdir. Muňa bolsa Zarinanyň gahary gelip ol adamsyny özi öldüripdir” diýip ýazyjy şol Zarinanyň edermenligini beýan edipdir.
Grek ýazyjylarynyň biri Klawdi Elian ol “Di gürrünler”, eserinde sak taýpalary barada gürrüň berýär. Ol munda esasan, sak taýapalarynyň ýaşaýşy, medeniýeti, durmuşy hakynda gürrün berýär.
Oguz-Orhon ýazgylary. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnama kitabynda Oguz-orhon ýazgylary barada 1889-njy ýylda Günbatar Sibirde Orhon derýasynyň akymynda, ýüzünde taryhy ýazgyly daşlar tapylýar. Bu daşlarda ýazylan elipbiýiň gadymy türkmen elipbiýidigini we daşlardaky ýazgylaryň, hatlaryň türkmençedigini 1893-nji ýylda alymlar anyklaýarlar. Şeýdip 38 sany hardpan ybarat bolan gadymy türkmen elipbiýiniň üsti açylýar. Ýazuw ýadygärliklerinde şeýle sözlem bar: “Türkmen oguz begleri budur işidiň, bizi Taňry bolmasa, asla ýer dilenmese türkmen iliniň törüni hiç kim bozup bilmez”. Bu ýerde türkmenleriň ýok bolup gitmezliginden söz açylýar, olaryň özbaşdak millet bolmagyna isleg bildirilýär” diýip, gürrüň berýär.
Oguz-orhon ýazgylary türk kanagaty bilen bagly. Bu kanagat VI asyryň ortalarynda döreýär. Türk kaganatlygy bir topar türki taýpalaryň birleşmeginden emele gelýär. Şonuň üçin oňa türk kaganaty diýýärler. Bu bäsleşmäni amala aşyryjy güýç bolup oguzlar durýar. Bu birleşik Oguz-orhon ýazgylaryndan mälim bolşy ýaly zorluk esasynda berkarar bolýar. Türk kanagatlygynyň merkezi häzirki Mangoliýanyň demirgazyk ülkelerindäki Orhon, Selenga derýalarynyň töwerekleri, ylaýta-da Handaý daglarynyň degresi bolýar. Şol ýere Ötüken diýip at beripdirler. Türk kaganatyny esaslandyran Bumyn kagan bolupdyr. Taryhçylaryň aýtmagyna görä ol 522-nji ýylda jnjanlary ýeňip, özi kagan lakamy edinip, türk kaganatyny esaslandyrýar. Oguz-othon ýazgylaryna “Ongin ýazgysy”, “Kültegin hormatyna ýazgy”, “Bülge kagan hormatyna ýazgy”, “Tonýukuk hormatyna ýazgy”, “Kuly Çor” we “Moýun Çor hormatyna ýazgy” ýadygärlikleri girýär. Bu ýazgylara Orhon ýazgylary hem oguz ýazgylary hem girýärler. Biz bulary bilelikde Oguz-orhon ýazgylary diýip atlandyrýarys. Oguz ýa-da Orhon ýazgylary diýip atlandyrylmagynyň sebäpleri: 1)	Olar Orhon derýasynyň boýunda ýa-da degresinde bina edilipdir.
Oguz ýazgylary diýilmeginiň sebäbi bolsa, şol ýurtlaryň oguzlaryň watany, oguz merkezleriniň biri bolanlygydyr.
2)	Bu ýazgylaryň diliniň esasynda oguz dili durýar. Galybersede şol ýerde kaganlyk eden patyşalar oguzlar bolupdyr. Şol sebäplere görä bu ýazgylara oguz ýazgylary hem diýýärler.
Bu ýazgylardan başga Talas we Ýeniseý ýazgylary hem bar. Bularyň atlary hem öz tapylan ýerleriniň atlary bilen atlandyrylýar. “Ongin ýazgylary” Ongin degresinden Tapamel diýen ýerden tapylýar. Şonuň üçin bu ýazgynyň adyna Ongin ýazgysy diýilýär. Bu ýazgyny 1889-njy ýylda N.M.Ýdrisew tapýar. Bu ýazgy Ilterişe we onuň aýaly Bilge Hatynyň hormatyna bagyşlanypdyr. Ilteriş 682-nji ýylda hytaý baknaçylygyna garşy gozgalaň edip, türk kanagatlygynyň özbaşdaklygyny ýaňadan dikelden kagandyr. Ol 8-11 ýyl patşalyk edýär. ýazgyda Kaganyň gahrymançylyklary barada gürrüň gidýär.
“Kültegin hormatyna” ýazylan ýadygärlik ýazgy 1889-njy N.M.Ýadrinsew tarapyndan açylýar. Bu ýazgyda Orhon derýasynyň kenaryndan tapylýar. Bu ýazgy-ýadygärlik 732-nji ýylda Ilteriş kaganyň ogullary Kültegin we Bilgekanyň hormatyna bina edilipdir. Bu ýazgy uly ýazgy diýip atlandyrylýar. Onda Külteginiň söweşlerde görkezen gahrymançylyklary beýan edilýär. Han Mogilýan ýazgy ýadygärligini hem 1889-njy ýylda N.M.Ýadrinsew tarapyndan açylýar. Bu ýazgyda Ilteriş kaganyň uly ogly barada gürrüň berilýär.
1897-nji ýylda E.L.Klemenes tarapyndan “Tonýukak hormatyna” ýazlan ýazuw ýadygärligiň üsti açylýar. 1898-nji ýylda W.W.Rodlow ony terjime edýär.
3. III. Gadymy çeşmelere ser salsaň Ahmet ibn fadlanyň “Wolga syýahat” Mahmyt Kaşgarlynyň, Türk dilleriniň sözligi “Reşiteddiniň jemi aş tawarik”, “Oguznama” Abulgazynyň “Türkmeniň şijeresi” ýaly eserlerinde türkmenleriň asyl gelip çykyşy hakda söhbet açylýar.
Biziň nesil taryhymyzda şejerelerde olaryň esasynda ýazylan “Oguznamada” Türkmenleriň nesilbaşysy Oguz han hasaplanýar. Onuň döwri we özi hakynda käbir maglumatlaryň ýoklugy sebäpli oňa legendar şahs hem diýilýär. Abulgazynyň we başgalaryň çaklamalarynda ol 5 müň ýyl mundan ozal ýaşapdyr diýilýär.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşymyz özüniň Mukaddes Ruhnama kitabynda “Oguznama” ata-babalaryň geçmiş şöhraty baradaky ýazgylarydyr. Şol ýazgylar arkaly nesillerde ata-babalara bolan guwanç hem buýsanç duýgusyny döretmek maksat edinipdir. (sah 63) diýmek bilen terbiýeçilik ähmiýetine örän ýokary baha berýär. “Oguznamalaryň” geçmiş hakynda beýik taryhy eserdigini beýan edýär.
Oguz hakyndaky iňňän gadymy (wersiýa) bolan “Oguznama” birnäçe golýazmalarda bize gelip ýetdi. Pariź milli kitaphanasynda şol golýazmalaryň uýgur hatynda ýerne ýetirlen iň gadymysy tapylýar. Golýazmanyň tekisti XIX asyryň başlarynda nemes diline, XIX asyryň ahyrynda rus diline terjime edilýär. Golýazma 42 sahypadan ybarat bolup, onuň her bir sahypasynda giň aralykda 9 setir bar. Alymlaryň pikirine göra, golýazma XIII-XV asyrlarda döräpdir.
“Oguznamalar” dürli wagtlarda dürli ýazarmanlar tarapyndan beýan edilýär. A.M. Serbak tarapyndan çapa taýýarlanan “Oguznama” Parijdäki Milli kitaphana saklanýan golýazmadan göçürlip alnypdyr. Ol bu eseriň asyl nusgasynyň has gadymy döwre degişlidigini belläp geçýär.
Mahmyt Kaşgary, fazlulla Reşidütdin, XV asyr taryhçysy Handemir, XII asyr taryhçysy Abulgazym Salyr Baba Gulaly Hyrydary ýaly birnäçe taryhçylaryň işlerinden “Oguznama” barada köp maglumatlary öwrenmäge mümkinçilik döredýär.
“Oguznamada” oguzlar hakynda, Oguz hanyň dolgulşy, onuň çagalygy, ulalandan soň kakasynyň doganlarynyň gyzlaryna öýlenişi hakda, onuň öz kakasy bolan Gara han bilen we onuň ýeňi-ýany bilen eden söweşleri, kakasyny ýeňip tagta çykyşy, Saýrakdan tä Buhara çenli bolan ülkeleri basyp alşy hakynda gürrüň edilýär. Şondan soň Oguz hanyň uly toý tutuşy, daş ülkelere goşun çekişi, Hytaýy, Gargystany, Gur welaýatlaryny, Keşmiri, Itbakardan ilki ýeňlişini we soň 17 ýyldan soň ýene goşun çekip ony ýeňşini Eýrany, Yragy, Müsüri, Rumy basyp halaç, gaňly, garlyk, gypçak taýpalarynyň gelip çykyşy, ol ülkeleri basyp alandan soň, öz watanyna gaýdyp gelişi, uly toý tutuşy, ähli halky sylaglaýşy, onuň ilkinji üç uly ogly we beýleki üç kiçi ogly Gök hanyň, Dag hanyň, Deňiz hanyň üç altyn ok tapyp gelşi hakda, şol esasynda oguzyň bozak we üçok toparynyň döreýşi, Oguz hanyň bu ogullarynyň her haýsynyň dört ogly, şolardan hem türkmen uruglarynyň döreýşi hakynda gürrün edilýär.
Taryhçylaryň beýan edişi ýaly, ähli türkmenler oguzlaryň neslidir. “Türkmen” sözi gadymy söz bolman, oguzlar horasana we Mawerannahra gelenlerine suw we howa şertlerine laýyklykda keşpleri özgerdi şonda olara “türke meňzeş” diýdiler diýip belleýärler.
“Oguznamany” ilkinji bolup nemes alymy E. Dits nemes diline terjime edýär. Rus alymlary W.W. Radlow “K woprosu ob uýgurah”, W.W. Bartold “Türeskiý eposi Kawkaz” diýen işlerini işlediler.
“Oguznamanyň” özboluşly nusgalary Kazan we Pariž şäherleriniň Stambuluň kitaphanalarynda saklanýar.
.tm
.tm, Türkmenistan yň Internet kodydyr.
.tr
.tr - Türkiýeniň Internet kody.
.ar
.ar - Argentinanyň Internet kody.
Agyr atletika
thumb|180px thumb|180px
.at
.at - Awstriýa Internet kody.
.au
.au - Awstraliýanyň Internet kody.
.az
.az - Azerbaýjanyň internet kody.
Motor sportlary
right|300px
Hokkeý
right|250px| left|250px left|250px 250px| 250px 250px
Futzal
'Futsal'  futbol meýdançasy -dan has kiçi we esasan jaýyň içinde gaty kortda] oýnalýan [[futbol esasly oýun.  Bäş taraply futbol we  ýapyk futbol bilen meňzeşlikleri bar. {{gysgaça düşündiriş | Topar sporty, assosiasiýa futbolynyň görnüşi}  } Futsal hersi bäş oýunçydan ybarat iki toparyň arasynda oýnalýar, olaryň biri derwezeçi.  Çäklendirilmedik çalyşmalara rugsat berilýär.  Oorapyk futbolyň beýleki görnüşlerinden tapawutlylykda, çyzyklar bilen bellenen gaty kortda oýnalýar;  diwarlar ýa-da tagtalar ulanylmaýar.  Futboldan has kiçi, has kyn, pes pökgi bilen oýnalýar. surfaceerüsti, top we düzgünler top gözegçiligini we kiçi ýerlerde geçmegi goldaýar.
Orazmämmet han
Tekänin Togtamyş – beg – Goñur – Gara goñur tiresinden bolan Orazmämmet han (Hajygurbanyñ ogly,Mämmet
-weli kazynyñ agtygy,Ak kazynyñ çowlugy) Gökdepe urşunyñ taryhynda iz galdyran şahsiýetlerniñ biridir.
Oraz mämmet han Berdimyrat han bilen bilelikde Gökdepe galasynyñ gurluşygynda ýolbaşçylyk edipdir.
Hemme işde Berdimyrat hanyñ ýakyn geñeşdary bolupdyr.Berdimyrat han söweşde agyr ýaralanyp ölenden soñ Nurberdi han Marydan gelýänçä,Hanlyk Orazmämmet hana geçipdir.Maslahatlara onuñ özi baştutanlyk edipdir.
Russlaryñ Gökdepe birinji çozuşynda tekeler Russlary ýeñendiklerini birbada bilmändirler. Orazmämmet hanyñ ýolbaşçylygynda 1879nji ýylyñ 28nji awgust günli gije uzaga çeken maslahat bolupdyr.Şonda Orazmämmet hanam Gurbanmyrat işanam Russlar bilen ýaraşyk barada gepleşik geçirilmegine garşy çykypdyr.Ýöne muña garamazdan,Ahyrsoñy Polat han bilen Wepadar hany Russlaryñ üstüne ibermek,olaryñ talaplaryny bilmek kararyna gelýär.
Şondan soñ köp wagt geçmänkä,Nurberdi han Marydan dolanyp gelýär.Gelen dessine ony ýene-de han saýlaýarlar.Oña muñ sany nöker (perraç)bermeli edýärler.her tire 200-300atly beripdir we olary eklemek üçin her obadan paç alnypdyr.
Nökerler her tiräniñ öz hanynyñ ygtyýaryna berlipdir.Beg tiresinden toplanan nökerlere Orazmämmet han serdarlyk edipdir,.Nökerler serhet ýakalarynda garawolçylyk edipdirler,gala göçüp barmakdan ýüz dönderen adamlary jezalandyrypdyrlar.
Nurberdi han ölenden soñ,onuñ ortanji aýalyndan bolan ogly Magtymguly han ähli tekäniñ hany diýilip saýlanylýar.Ol şol wagtlar heniz uruş görmedik ýaş ýigit eken.Şoña çenli ylym öwrenmek bilen meşgullanypdyr.
Russlaryñ ikinji ekspediýasynyñ gelmegi bilen Magtymguly hanyñ täsiri gowşaýar.Maslahat bolup Tekäniñ 4 tiresiniñ hersinden bir han saýlanýar.Magtymguly handa diñe ähli Tekäniñ hany diýen titul galýar.Hakykat ýüzünde bolsa her tiräniñ hany öz tiresine baştutanlyk edipdir.
Şol hanlar galanyñ özlerine berkidilen ganatynyñ gurlup gutarylmagyna,hiç kimiñ galany taşlap gitmezligine jogap beripdirler.Netijede dört hanlyk emele gelip,wekillere Magtymguly han,Syçmazlara Mämmetguly han,Bagşydaşaýaga Hezretguly han,Beglere hem Orazmämmet han hana saýlanypdyr.Olaryñ her biri öz tiresiniñ doly hukukly hany bolupdyr.
Orazmämmet han uzakdan görüji,parasatly,syýasatçy bolupdyr.Ol Russlar bilen uruşmagyñ garşysyna çykyş edipdir.Maslahatda :
- Ýürt kassam bilen goralmaýar,ýarag,top bilen goralýar.orslar güýçli,diñe ilaty gyrgyna bereris diýipdir.Ony Russlara satylan dönük diýilip atlandyrypdyrlar.“ Orslara garşy urşy Orazmämmet han bilen Hanmämmet atalygyñ kellesini almakdan başlamaly „ diýipdirler.Ol ikisi Russlara garşy uruşjajdyklaryna ilkinji bolup
Gurhana ant içmäge mejbur edipdirler,Şonda gahary gelen Orazmämmet han :
- Akmak halk,men özümiñ akmaklygym üçin däl-de,seniñ akmaklygyñ üçin ant içýärin.Sen ölüp bilýän bolsañ menem ölerin – diýipdir.
Russlar bilen uruşmazlygyñ parahatçylykda gepleşikler geçirmegiñ tarpdary bolandygyna garamazdan,Orazmämmet han söweş hereketlerine işeñer gatnaşypdyr.Gökdepe galasynyñ goramagyñ guramaçylarynyñ biri bolupdyr.
1881nji ýylda 12nji ýanwarynda Russlar nagym gazyp,galanyñ diwarynyñ astynda däri goýup partladýarlar.
Galanyñ şol ganatyny begler goraýar eken.Wekillerem ol ýeriñ golaýjagynda eken.Diñe galanyñ partladylan ýerinde ýedi ýüzden gowrak adam ölüpdir.
Orazmämmet hanyñ edil haýsy gün,nähilli ýagdaýda wepat bolandygyny,tassyklaýan maglumat ýok.12nji ýanwardan öñ wepat bolan adamlaryñ arasynda hem onuñ ady agzalmaýar.Orazmämmet hanyñ 12nji ýanwarda galanyñ partladylan ýerinde wepat bolan bolmagy gaty ähtimaldyr.
Halk arasynda şeýle rowaýat bar.1900nji ýylda genral Kuropatkin gökdepe galasynyñ harabalygyny görmek üçin baranmyş.Şol ýerde oturan bir gojadan :
- Gala goralanda näçe adam öldi ?Diýip soranmyş.
Ol hem :
üç adam—diýip jogap beren.
Kuropatkin goja öz soragyny düşünen däldir öýdüp,bir näçe muñ adamyñ heläk bolanyny özüniñem görendigini,
Gojadan anykrak maglumat eşitmekçi bolýandygyny aýdypdyr.Onda ol goja :
Kuropatkin şol üç adamyñ kimdigini soranmyş.Halk arasynda gojanyñ sanan atlary dürlüçeräk aýdylýar.Käte olar bäş-alta-da ýetirýärler.Ýöne şolaryñ arasynda Orazmämmet han hem agzalýar.
Welosiped bäs­le­şi­gi
thumb|right|200px
Azerbaýjan respublikasynyň döwlet gimni
Sözleri
right|200px
Türkmençe terjimesi
Azerbaýjan! Azerbaýjan! Eý, gahryman çaganyn atly (şanly) Watany! Seniň üçin jan bermeýe jümle häziriz! Seniň üçin gan dökmeýe jümle gadiriz! Üç reňkli baýdagyňla bagtly ýaşa! Üç reňkli baýdagyňla bagtly ýaşa!
Müňlerçe jan gurban boldy! Synaň söweş meýdan boldy! Hukugyndan geçen esger! Bary bir gahryman boldy! Seň bolasyň gülistan, Saňa her dem jan gurban! Saňa müň bir muhabbet, Döşümde tutmuş ýaýla! Namysyny goramaýa, Baýdagyny götermeýe, Namysyny goramaýa, Jümle ýaşlar häzirdir! Atly Watan! Atly Watan! Azerbaýjan! Azerbaýjan! Azerbaýjan! Azerbaýjan!
Tagtabit
Tagtabit (Cimex lectularius) gan sorujy hojalyk mör-möjekleriniň has giňden ýaýran görnüşidir.Ol ýarymgatyganatlylar otrýadyna degişlidir. Otrýad 3 müň töweregi görnüşi öz içine alýar.
Gurluşy
Tagtabitiň gyzylymtyl-goňur reňkli, 3–5 mm uzynlykda, gür gyljagazlar bilen örtülen ýapbaşyk bedeni bardyr. Garamtyl sarydan başlap goýy goňur reňkli hitin örtügi bardyr. Kellesiniň öň tarapynda dokumany deşmäge hem-de gan sormaga ukyply tumşujak çykyp durandyr. Onuň ýokarky we aşaky äňleriniň sünjülýän bütewi murtjagaz ýaly görnüşi bar we olar iki sany kanaly emele getirýärler: giňi — gany kabul etmek üçin we dary — çakylan ýere tüýkülik dökmek üçin. Olar parazitizm zerarly ganatyndan mahrum bolan ganatsyz mör-möjeklerdir. Tagtabitler ýakymsyz ýörite ys ýaýradýarlar. Ganatynyň ýokdugyna garamazdan, tagtabitler ýeňil agramlarynyň we ýasy bedenleriniň kömegi bilen potologa we diwarlara dyrmaşyp, şol ýerden aşaklygyna bökmek arkaly howanyň üsti bilen hem geçmäge ukyplydyrlar.
.ba
.ba - Bosniýa we Gersegowinanyň Internet kody.
Newada
Newada (Ispan dili: Nevada, [neˈβaða]) Günbatar Amerikanyň bir ştaty. Demirgazyk-günbatarda Oregon, demirgazyk-gündogarda Idaho, günbatarda Kaliforniýa, günorta-gündogarda Arizona we gündogarda ahuta bilen serhetleşýär. 7-nji uly ştat bolsa-da, ilaty 110,557 inedördül kilometre ýetmeýär.
Europeanewropa bilen aragatnaşyk saklamazdan ozal - häzirem Paýute, Şoşone we Waşo taýpalarynyň amerikan hindileri häzirki Newada ştatynda ýaşaýardy. Sebiti öwrenen ilkinji ýewropalylar ispanlardy. Gyşda daglary örtýän gar sebäpli sebite Newada (garly) diýip at berdiler. Döwlet humarly oýunlary kanunlaşdyrmak (humarly oýunlar ýurduň köp böleginde bikanun), şeýle hem nikalaşmak we aýrylyşmak baradaky ýumşak kanunlar bilen tanalýar. Netijede, tutuş ştat ýurtda we dünýäde öňdebaryjy syýahatçylyk mekany boldy. left|thumb|Las Wegas şäheri newadanyň iň uly şäheridir.
Taryh
1770-nji ýyllarda fransiskis missioneri Fransisko Gars bu sebitde ilkinji ýewropalydy. Newada Täze Ispaniýanyň demirgazyk-günbatar çäginde Ispaniýa imperiýasynyň bir bölegi hökmünde anneksiýa edildi. Newada 1848-nji ýyla çenli Ispaniýanyň täsirini dowam etdirdi we gysga wagtda Meksikanyň administrasiýasy astyndady. Netijede, ştatyň köp ýerinde ispan atlary bar we ştatda köp adam ispan dilini bilýär. thumb|1906-njy ýylda Linkoln okrugynyň kiçi Pioche şäheri. Amerikanyň hemişelik bolmagy 1851-nji ýylda mormonlar Kaliforniýanyň altyn ýataklaryna barýan ýol stansiýalaryny guranda başlandy. Hökümet edarasynyň ýok ýerinde 50 töweregi mormonly we mormon däl gözlegçiler we maldarlar ýer talaplaryny çözmek üçin "Waşo koduny" düzdüler. Lander özgertmeleriniň köpüsine garamazdan, sebitde henizem federal birleşik ýokdy, şonuň üçin dini dartgynlyk hasam erbetleşdi we mormon däller Kaliforniýa tarapyndan anneksiýa edilmek isleýänligi sebäpli şikaýat arzalary waşingtona gitdi.
1859-njy ýylda ştatda kümüşiň tapylmagy magdançylaryň Kaliforniýadan Newada göçüp başlamagyna we ilatyň köpelmegine başlady. Döwletiň günorta araçäginiň 1867-nji ýylda giňelmegi, sebitde altynyň tapylmagy bilen baglanyşyklydy, sebäbi resmiler Newadanyň garaşylýan altyn akymyna has gowy gözegçilik edip biler öýdüpdi. 1872-nji ýyla çenli Newada dag magdanlary spekulýasiýa we ummasyz baýlyga öwrüldi. 1870-nji ýyllardan başlap, magdançylyk pudagy we 1910-njy ýyla çenli kümüş we altynyň ýene bir açyşy ykdysadyýete täzeden başlaýança baýlykdan mahrum edildi. thumb|Newada ştatynyň Waşo etrabynyň Reno şäherindäki Keramatly Tomas Akwinas sobory. Newadanyň köp böleginiň ilatynyň azdygy we ilatyň üýtgemegi bilen birlikde ykdysady ösüşe we gülläp ösmegine sezewar bolandygy sebäpli katolik buthanalary dargadylan we ykjam aragatnaşykçylaryna ruhy taýdan hyzmat etmekde kynçylyklara sezewar boldular. Newadadaky katolik medeniýeti 1900-nji ýyla çenli öz ruhanylarynyň Irlandiýa mirasyny we sürüleriniň köpüsini görkezýärdi. Şeýle-de bolsa, irlandiýaly däl katolikler has köp sebite göçdüler we netijede Irland katolikleri has täsirli boldular.
Magdançylaryň we olara goldaw berýänleriň duşmançylygy sebäpli Newadanyň territorial we ştata garşy kanunlary esasan 1859-njy ýyldan başlap, 1870-nji ýyllarda dag magdanlary ýykylýança ýerine ýetirilmedi. 1881-nji ýyldan soň döwlet humarly oýunlary ygtyýarnamalaşdyrmak we beýleki kanuny gözegçilikler arkaly çäklendirmäge synanyşdy we 1910-njy ýylda ABŞ-da humarly oýunlara garşy ýörişiň çäginde gadagan edildi.
Humar oýunlary 1930-njy ýyllarda, döwletiň ykdysadyýetini pese gaçyran Uly Depressiýa döwründe kanunlaşdyryldy. Şol döwürde humarly oýunlary goldaýanlar, döwletiň ykdysady bazasy az aýlawly pudaklary öz içine alýança gysga möhletli düzediş bolar diýip garaşýardylar. Şeýle-de bolsa, humarly oýunlary gaýtadan gadagan etmek şondan bäri hiç haçan çynlakaý seredilmedi we bu pudak häzirki wagtda Newadanyň esasy girdeji çeşmesine öwrüldi. left|thumb|1953-nji ýylda caukka kwartirasynda gözegçilik edilýän atom-bomba partlamasynyň netijesinde ýüze çykan kömelek buludy. Ikinji jahan urşy döwründe senator Pat MakKarran we Newada ştatynyň beýleki işgärleri Newadada harby desgalary açmak üçin Waşingtonda üstünlikli kampaniýa gurady. Uly ýerler, güneşli howa we gowy demir ýol baglanyşyklary bardy. Las Wegas goşun ýaraglary mekdebi, esasy magniý zawody, Nellis howa güýçleri we beýleki desgalar müňlerçe adamy sebite tälim bermek üçin ýaşaýyş jaýy, howa zolaklary we beýleki harby desgalar gurmak üçin işçiler getirdi. Newada synag meýdançalarynda 1000-den gowrak bomba ýarylandygy sebäpli, döwlet bomba we beýleki partlaýjy enjamlar üçin synag meýdançasyna öwrüldi.
Demografiýa
thumb|Döwletiň ilatynyň dykyzlygyny görkezýän karta. Adamlaryň köpüsiniň Las Wegasyň we Renonyň töwereginde has ösen sebitlerde ýaşaýandygyna üns beriň (gyzyl reňkde görkezilýär). 1860-njy ýylda bu sebitiň ilaty bary-ýogy 6 857 adamdy. Döwletlilikden we magdançylyk pudagy bilen baglanyşykly köp ösüşden soň ilat 62,266-a ýetdi. Döwletiň serişdeleri tükenenden soň, 1900-nji ýylda ilat 42,335-e çenli azaldy. Şondan bäri döwletiň kem-kemden ösmegi 2019-njy ýylda 3,080,156 ilaty bilen köp sanly adamyň döwlete göçmegine sebäp bolýar.
Takmynan 1940-njy ýyllardan 2003-nji ýyla çenli Newada ABŞ-da göterim taýdan iň çalt ösýän ştatdy. 1990-2000-nji ýyllar aralygynda Newadanyň ilaty 66%, ýurduň ilaty 13% artdy. Ilatyň üçden iki böleginden gowragy Las Wegas şäheri bilen birleşýän Klark etrabynda ýaşaýar. Şeýlelikde, ilat sany boýunça Newada ýurduň iň merkezleşdirilen ştatlaryndan biridir.
Newadalylaryň dini düzümi Soňky gün keramatlylary, Rim Katolikleri we angelewangelikler Isa Mesih buthanasynyň agzalarynyň köpüsini öz içine alýar; Olaryň her biri dogluş derejesi has ýokary we milli ortaça ýaşdan kiçi. Amerikan ýewreýleri, uly ýaşly pensiýa jemgyýetiniň uly bölegini düzýär.
Ştatdaky adamlaryň köpüsi daşary ýurtly ýa-da ispan dilinden. Immigrantlaryň iň köp ýaýran ýurtlary Meksika (immigrantlaryň 39,5%), Filippinler (immigrantlaryň 14,3%), Salwador (immigrantlaryň 5,2%), Hytaý (immigrantlaryň 3,1%) we Kuba (immigrantlaryň 3%) bar.
Ykdysadyýet
Newadanyň ykdysadyýeti syýahatçylyk (esasanam güýmenje we humarly oýunlar), magdançylyk we maldarçylyk bilen baglanyşykly. Newadanyň senagat netijeleri syýahatçylyk, magdançylyk, tehnika, çap we neşir, azyk önümçiligi we elektrik enjamlary. Ykdysady seljeriş býurosy, Newadanyň 2018-nji ýylda umumy önüminiň 170 milliard dollar bolandygyny çaklaýar. Döwletiň 2018-nji ýylda adam başyna düşýän şahsy girdejisi 43,820 dollar bolup, ýurtda 35-nji ýerde durýar. Newadanyň 2012-nji ýyldaky döwlet karzy 7,5 milliard dollar ýa-da salgyt töleýji üçin 3,100 dollar diýip hasaplandy. 2014-nji ýylyň dekabrynda döwletiň işsizlik derejesi 6,8% boldy. Döwlet ABŞ-nyň dollaryny ($) ulanýar we başga walýutany kabul etmeýär. thumb|Las Wegasdaky işewür binalar topary. Şäher, ştatlaryň köpüsiniň söwda edýän ýeri. Las Wegasyň we Reno şäheriniň daşyndaky ştatlaryň käbir böleklerinde magdan gazmak esasy ykdysady rol oýnaýar. Gymmatlygy boýunça altyn, gazylyp alynýan iň möhüm mineral. 2004-nji ýylda Newada ştatynda 6,800,000 unsiýa (190,000,000 g) 2,84 milliard dollar altyn çykaryldy we dünýä altyn önümçiliginiň 8,7% -ini döwlet düzdi. Kümüş uzak bir sekuntdyr, 2004-nji ýylda 69 million dollar bahasy 10,300,000 unsiýa (290,000,000 g).
Newadanyň oba ýerlerinde maldarçylyk esasy ykdysady iş. Newadanyň oba hojalygynyň netijeleri mal, ot, ýorunja, süýt önümleri, sogan, kartoşka. 2006-njy ýylyň 1-nji ýanwaryna çenli Newada ştatynda 500,000 baş mal we 70,000 baş goýun bar diýlip çaklanylýar. Bu haýwanlaryň köpüsi tomusda goşmaça iýmit bilen tomusda ot-iým iýýärler.
Infrastruktura
Döwletiň sebiti we howasy sebäpli ştatyň üsti bilen demirýol liniýalary diýen ýaly. Las Wegasdaky ýolagçylary daşaýan ýeke-täk liniýa, Newadanyň demirgazygyndan geçýän we Elko, Winnemucca we Reno duralgalarynda ýerleşýän Kaliforniýa Zephyrdyr. thumb|MakKarran halkara howa menziline seredýän uçar penjiresinden görnüş. Döwletara 15 ştatyň günorta ujundan geçip, Las Wegasa we beýleki jemgyýetlere hyzmat edýär. I-215 we I-515 marşruty hem Las Wegas şäherine hyzmat edýär. Döwletara 80, Newadanyň demirgazyk böleginden geçýär, takmynan gündogarda ahuta ştatyndan Gamboldt derýasynyň we günbatarda Truki derýasynyň Reno arkaly Kaliforniýa geçýär. Onda I-580 ýoly bar. Newada ABŞ-nyň birnäçe awtoulag ýollary hem hyzmat edýär: ABŞ 6, ABŞ 50, ABŞ 93, ABŞ 95 we ABŞ 395. Şeýle hem Newada ştatynyň 189 ugry bar. Newada etraplarynyň köpüsinde oba ýollarynda gol çekilmese ýa-da asfaltlanmasa-da, etrap ugurlary ulgamy bar. Newada ABŞ-nyň iki esasy ilat merkezini birleşdirýän üznüksiz döwletara ýoly bolmadyk birnäçe ştatyň biridir - Las Wegas bilen Reno sebitleriniň arasyndaky ýol baglanyşygy birnäçe dürli döwletara we ABŞ awtoulag ýollarynyň birleşmesidir. Döwletara 11 teklip edilen marşrut ahyrsoňy muny düzedip biler.
Las Wegasdaky “Makkarran” halkara howa menzili, Newada ştatyna hyzmat edýän iň köp howa menzili bolup, 2019-njy ýylda 51,537,638 ýolagçyny kabul edýär. Reno-Tahoe halkara howa menzili, 2018-nji ýylda 4210 095 ýolagçyny özüne çekýän beýleki esasy howa menzili. Şol howa menzillerinden başga-da, kiçi howa menzilleriniň köpüsi kiçi şäherlere hyzmat edýär we diňe içerki syýahat üçin amatly. 2-nji jahan urşunda 21 howa güýç bazasy guruldy we olaryň köpüsini henizem Amerikan güýçleri ulanýar.
Hukuk we Hökümet
left|thumb|Newada ştatynyň paýtagty, ştatlaryň hökümetiniň ýerleşýän ýeri. Newada ştatynyň konstitusiýasyna laýyklykda Newada hökümetiniň ygtyýarlyklary üç aýry bölüme bölünýär: Newadanyň gubernatoryndan we olaryň kabinetinden beýleki saýlanan konstitusiýa işgärleri bilen bilelikde ýerine ýetiriji; Assambleýany we Senaty öz içine alýan Newada kanunçykaryjydan ybarat kanunçylyk; Newadanyň Courtokary Kazyýetinden we aşaky kazyýetlerden ybarat Kazyýet.
Newadanyň Courtokary kazyýeti ştatyň ýokary kazyýeti we Newada kazyýetiniň başlygy. Asyl ýurisdiksiýa etrap kazyýetleri (umumy ýurisdiksiýa bilen), adalat kazyýetleri we şäher kazyýetleri (ikisiniň hem çäkli ýurisdiksiýa) arasynda bölünýär. Etrap kazyýetlerinden şikaýatlar Newada Supremeokary Kazyýetine gönüden-göni iberilýär, kazyýetiň kemçilikli nusgasy boýunça kazyýetleri gutarnykly karar üçin kazyýete ibermek hukugy bar.
Newada şäherindäki şäherler diýlip atlandyrylýan şäherlere kanun tarapyndan gadagan edilmedik islendik zady kanunlaşdyrmak hukugy berilýär. Recentaňy-ýakynda geçirilen bir hereket, Newada şäherlerini kanunçylyga has çeýeligi we az çäklendirmeleri girizmek üçin öý düzgünine rugsat bermäge başlady. Birleşdirilmedik şäherler üçin şäher geňeşleri, ýerli etrap komissiýasy ýa-da referendum arkaly döredilen çäkli ýerli dolandyryş edaralary bolup, diňe maslahat beriji rol oýnaýar we olary döredýän etrap komissiýasynyň jogapkärçiligini hiç hili peseltmeýär.
2006-njy ýylda Newada ştatynda jenaýatyň derejesi milli ortaça derejeden takmynan 24% ýokarydy, ýöne şondan soň jenaýat azaldy. Emläk jenaýatlary Newada ştatynda jenaýatyň umumy mukdarynyň 85% -ini emele getirdi we bu milli derejeden 21% ýokarydy. Galan 20.3% -i zorlukly jenaýatlardy.
Syýasat
Ştatyň günorta böleginde güýçli ösüş sebäpli Newadanyň demirgazygy bilen günortasynyň syýasatynyň arasynda ep-esli bölünişik bar. Demirgazyk Newadanyň ilaty ştatyň beýleki ýerlerinden has köp bolsa-da, demirgazyk ştatlaryň hökümetindäki möhüm wezipelere gözegçilik edip gelýär. Demirgazykda ilatyň köplügi has täsirli bolup, belki köplük dolandyryşyna buýruk berýär. Günorta demirgazygy oligarhiýa hökmünde dolandyrmaga synanyşýan "köne garawul" hökmünde görýär. Bu, käbir gahar-gazap döretdi, ýöne 1994-nji ýylda Newada saýlawçylarynyň kabul eden möhleti çäklendirilen üýtgetme sebäpli we 1996-njy ýylda demirgazykdaky möhüm wezipeleri eýeleýänleriň käbiri ýakyn wagtda günortada ele geçiriler we demirgazyk Newadanyň güýji az bolar. thumb|Ştatdaky ähli etraplary görkezýän karta. Taryhy taýdan Newada ştatynyň demirgazygy gaty respublikan bolupdy. Demirgazykdaky oba etraplary, ýurduň iň konserwatiw sebitleriniň arasynda. Döwletiň paýtagty Karson şäheri, respublikanlara esaslanýan swing şäheridir. Renonyň mekany bolan Waşo etraby taryhda güýçli respublikan bolupdy, ýöne indi Demokratiýa esaslanýan swing okrugyna öwrüldi. Las Wegasyň mekany bolan Klark okrugy, 1909-njy ýylda döredileninden bäri Demokratik partiýanyň berkitmesi bolup durýar, respublikanlara bary-ýogy alty gezek we bir gezek üçünji tarap dalaşgäri üçin ses berdi. Klark we Waşo etraplary döwletiň syýasatynda köpden bäri agdyklyk edýär. Olaryň arasynda Newada ştatynyň 87% sesini aldy we ştat kanun çykaryjylarynyň aglaba köplügini saýladylar. Klark okrugyny göteren iň soňky respublikan Jorj H.W. 1988-nji ýylda Buş, Waşo etrabyny alyp baran iň soňky respublikan 2004-nji ýylda Jorj W. Buş boldy. Döwlet tarapyndan saýlanan işgärleriň aglaba bölegi Las Wegasdan ýa-da Renodandyr.
Medeniýeti
left|thumb|“Luxor Grand” myhmanhanasynyň içki görnüşi. Las Wegas, Reno, Tahoe köli we Laughlin ýaly şypahana ýerleri ýurduň we dünýäniň dürli künjeklerinden gelýänleri özüne çekýär. FY08-de 266 kazino (ýyllyk girdejisi million dollardan az däl) oýun girdejisi 12 milliard dollar, oýun däl girdeji 13 milliard dollar girdeji gazandy. Newada oýun meýdançasynda oýun statistikasyna syn tapyp bilersiňiz.
Newada şu wagta çenli ABŞ-da adam başyna iň köp myhmanhana otaglary bar. Amerikan myhmanhanasy we ýaşaýyş jaý birleşiginiň habaryna görä, 584 myhmanhanada (15 ýa-da has köp otagdan) 187301 otag bar. Ştat, otaglaryň umumy sanynda Kaliforniýa, Tehas, Florida we Nýu-Yorkorkdan aşakda ýerleşýär, emma bu ştatlaryň ilaty has köp. Newadada her 14 ýaşaýjy üçin bir myhmanhana otagy bar, bu 67 ýaşaýjy üçin bir myhmanhana otagynyň milli ortaça derejesinden has ýokary. left|thumb|Newada Döwlet Uniwersitetiniň stadiony. Las Wegas jülgesinde Milli hokkeý ligasynyň Wegas altyn rysarlary ýerleşýär, 2017–18 NHL möwsüminde Newada ştatynyň Jennetdäki Las Wegas zolagynda ýerleşýän T-Mobile Arenada oýnap başlan Milli hokkeý ligasynyň Wegas altyn rysarlary ýerleşýär. 2020-nji ýylda Kaliforniýanyň Oakland şäherinden göçenden soň Las Wegasdaky Allegiant stadionynda we 2018-nji ýylda Mandalay Baý wakalar merkezinde oýnap başlan WNBA-nyň Las Wegas Aces-de oýnap başlaýan ligasy. Topar San-Antoniodan göçdi.
.bd
.bd - Bangladeşiň Internet kody.
Kompýuter wideo
Kompýuter Video
Öňki asyryň 90-njy ýyllaryna çenli wideomontažy diňe wideoplýonkanyň üstünde professional gymmat enjamlar bilen geçirmek bolýardy we ol gaty çylşyrymly we kyn iş bolupdyr. Digital video, ýagny, kompýuterde ulanylýan elektron görnüşli wideo has ýaýrandan soň, wideoklipleri kompýuterde işlemek mümkin boldy. Indi, kompýuterler has arzanlandan soň we olaryň güýji köp esse artandan soň, wideomontažy öýde hem edip bolýar. Kompýuterde ulanylýan dürli we köp sanly wideo formatlary bar:
Kä-bir formatlar bolsa ýitgisiz – ýagny, olar asyl wideonyň hilini üýtgetmeýärler, emma köp ýer tutýarlar.
Soňky wagtlar High-Definition (HD), ýagny, ýokary razreşeniýe bolan örän gowy hilli wideo formatlar meşgur bolýar. HD görkezýän telewizorlaryň satylyşy ösen ýurtlarda barha artýar.
Esasy wideo formatlar:
MPEG-1 (mpeg, mpg) - ir çykan ýitgili format, köp ýer tutýar, suradyň hili VHS (wideokassetalaryňky bilen deň - orta we pes derejede, VideoCD şol formatda ýazylýar; DAT – adatça MPEG wideo disklere ýazylanda döredilýär; MPEG-2  -  köp ýer tutýan format, suradyň hili azajyk ýitýär, DVD-Video we sputnik TV-niň formaty; MPEG-4 (MP4) -  soňky çykan az ýer tutýan format, suradyň hili wideoklipiň niýetlenişine laýyklykda dürli bolup bilýär – pesden örän ýokara çenli, şu wagt çykýan wideopleýerleriň köpüsi we mobil telefonlary MPEG-4 okap bilýärler; QUICK-TIME (MOV)– tutýan ýeri we hili ortaça, mobil telefonlarda we Internetde (streaming video) köp ulanylýar; Real Media (RM) -  QUICK-TIME meňzeş format, az ulanylýar; VOB – orta hilli format; 3GP – mobil telefonlarda iň giň ulanylýan, örän az ýeri tutýan we pes hilli ýitgili format; FLV – Internet streaming video we Flash animasiýasy bilen giňden ulanylýan format, örän az ýer tutýar, suradyň hili pes we orta, YouTube we başga-da köp Internet wideo FLV görnüşinde görkezilýär; Windows Media Video (WMV, ASF) – bu format bilen kompressiýanyň ýokarda agzalan ähli görnüşlerini diýen ýaly edip bolýar AVI –islendik kompressiýany edip bilýän giň ýaýran format, ýitgisiz wideo edip bolýar(emma şonda köp ýer tutýar), kameralardan kompýutere wideo geçirmek üçin giňden ulanylýar;
Beýzbol
200px|thumb thumb|350px
.bf
.bf - Burkina-Fasonyň Internet kody.
.be
.be - Belgiýaň Internet kody.
.bg
.bg - Bolgariýanyň Internet kody.
Kompýuter grafikasy
Kompýuterde grafika iki topara bölünýär: 2D – tekiz şekiller 3D – giňişikde ýerleşýän göwrümli şekiller
Raster suratlaryň ustünde dürli sazlamalary we effektleri amala aşyryp bolýar: Reňkini we ýagtylygyny üýtgetmek Tutýan ýerini kiçeltmek Kesmek-pozmak we birleşdirmek Montaž etmek Surada dürli effektleri goşmak
Raster suratlary her-hili edip sazlamak we montaž etmek üçin iň güýçli programma bu Adobe Photoshop. Başga meňzeş programmalar: Corel Draw, Photo Paint, Fireworks, Free Hand we Paint (iň ýönekeýi, her Windows kompýuterde bar).
Raster suratlary hakyky durmuşdan alnan çylşyrymly suratlar üçin ulanmak amatly. Meselem: fotosuratlar. Rasteriň ýetmezçilikleri: köp ýer tutýar (diskde) surat ulaldylanda onuň hili peselýär
Wektor suratlary ýönekeý şekiller, çyzgylar, shemalar, bezeg-nagyş suratlar üçin ulanmak amatly. Meselem: enjamlaryň ýa-da jaýlaryň çyzgylary, kartalar, emblema, upakowka, çagalar üçin surat. Wektoryň gowy taraplary: surat ulaldylanda onuň hili üýtgemeýär eger surat ýönekeý bolsa, ol örän az ýer tutýar wektor çyzgylary çekmek ýeňil suradyň aýry böleklerini we ölçeglerini özgertmek ýeňil
Wektor suratlary ýasamak üçin iň meşgur programma bu CorelDraw. Onuň bilen hem ýönekeý suratlary hem tehniki çyzgylary ýasamak amatly. Inženerçilikde ulanylýan tehniki çyzgylary ýasamak üçin köp ulanylýan standart programma bu AutoCAD. Jaýlary, kartalary, shemalary we maşynlary çyzmak üçin giň ulanylýan programmadyr.
Wektoryň ýetmezçlikleri: Surat çylşyrymly bolsa, wektor has köp ýer tutup başlaýar Wektor suratlary köp ýerlerde (programmalarda) ulanyp bolanok
Suratlaryň kompýuterde ulanylýan dürli görnüşleri - electron formatlary bar. Iň meşgur formatlar şular: Raster formatlar JPEG – iň giň ýaýran format, sebäbi örän az ýer tutýar, ýöne suradyň hilini gowy saklaýar. GIF – giň ýaýran format, az ýer tutýar, suradyň hili ortaça, animasiýa (gymyldaýan şekilleri) edip bolýar, Internetde köp ulanylýar. Az reňk görkezip bilýär. PNG - azrak ýer tutýar, suradyň hili kän ýitenok. Internet üçin niýetlenen. BMP – köpräk ýer tutýar, suradyň hili ýitenok. Ýönekeý şekiller (simwol, ikonka) üçin giň ulanylýar.
Wektor formatlar WMF — Windows Meta File, ähli kompýuterde ulanylyp bilýar SVG – az ýer tutýar, başga wektor formatlara garaňda giň ýaýran
Raster hem wektor bilelikde alýan formatlar TIFF – giň ýaýran format, köp ýer tutýar, emma suradyň hili ýitenok. Uzak wagtlap surady saklamak üçin ulanylýar. Köp reňkleri görkezip bilýär. Neşirýat üçin ulanmaga amatly. SWF – giň ýaýran format, az ýer tutýar, owadan interaktiw animasiýa edip bolýan format PSD – montaž we çyzgy edip bolýan format, diňe CorelDraw programmada ulanylýar CDR - montaž edip bolýan format, diňe Photoshop programmada ulanylýar DXF – AutoCAD programmanyň formaty, inženerçilik çyzuw üçin giňden ulanylýar. PDF – tekst bilen grafika garyşyk dokumentler üçin giňden ulanylýar. Çap etmäge ýeňil format.
3D şekilleri ýasamak üçin iň giň ulanylýan programmalar - 3ds MAX we Alias Maya. Olar öz içine hem 3D hem 2D grafikany hem jemleýärler. Animasiýa edip bolýar. Shrek ýaly multfilmler, kino speseffektler we klipleriň kä-bir bölekleri şol programmalaryň kömegi bilen ýasalýar. Tehnikada we ylymda modelirlemek işleri üçin hem giňden ulanylýar.
Resolution ýa-da “razreşeniýe” – suradyň ýa-da ekranyň bir inch (2,5 sm) uly ýere sygýan nokatlaryň (pikselleriň) sany – ppi (pixels per inch gysgaça). Razreşeniýe näçe ýokary bolsa şonça-da kompýuterde görkezilýäň şekiliň dürslügi, aýdynlygy, jikme-jikligi artýar.
Monitoryň razreşeniýesi - kompýuteriň ekranynda sygýan iň ýokary piksel sany. Adatça monitoryň iň ýokary razreşeniýesi saýlananok-da ol pesräk edip alynýar. Meselem: monitoryň iň ýokary razreşeniýesi1280x1024 bolsa, alynýar 800x600 – pes kompýuterlerler üçin (PentiumII) ýa-da 1024x768 ortaça kompýuterler üçin (Pentium III, IV). Professionallar, ýagny, dizaýnerler has ýokary razreşeniýeleri ulanýarlar. Ekranyň razreşeniýesi ulaldykça suradyň hili gowylanýar, emma suradyň aýry düzüji bölekleriň ululygy kiçelýär.
Surat skanerden we printerden geçirilende ppi ýerine oňa meňzeş bolan dpi (2,5 sm kagyzda nokat sany) görkezjisi ulanylýar. Suratlaryň şu dpi we ppi ululyklary köp ulanylýar: 72 we 96 – Internet üçin, ekran üçin we ýönekeý suratlary çap etmek üçin 144, 200 – orta we ýokary hilli şekilleri ýasamak üçin we suratlary pes hilli printer bilen çap etmek üçin 300, 600– örän ýokary hilli şekilleri görkezmek üçin we lazer printerde çap etmek üçin. 1200 – foto çap etmek üçin.
Razreşeniýe diňe ppi (2,5 sm-de piksel sany) bilen däl, suradyň jemi piksel sany - MEGAPIKSEL ululugy bilen hem aňladylyp bilýär: Megapiksel (MP)– bu million piksel, ýagny monitoryň ýa-da suradyň öz içine jemleýän nokat sany. Fotokameralar üçin megapiksel - kameranyň surat alýan sensorlaryň sany - bu esasy görkezjidir. Eger kamera "3.1 megapixel" bolsa, onda onuň 2048 × 1536 = 3,145,728 sensory bar diýmek Kameraň MP juda ýokary edilip goýulmaly däl, ýogsa foto juda köp ýer tutar, hiliň artyşy bolsa kän bildirmez. 3 MP – adaty öý foto üçin gowy 5 MP biraz ulurak foto üçin 7 MP we ýokary – uly stendler we plakatlar üçin
Suradyň reňkiniň baýlygy her pisele düşýän bit bilen häsiýetlenýär: 1 bit, 21 = 2 reňk (ak we gara) 	8 bit, 28 = 256 reňk 2 bit, 22 = 4 reňk 	16 bpp, 216 = 65,536 reňk ("Highcolor" ) 3 bit, 23 = 8 reňk ... 24 bit, 224 ≈ 16.7 million reňk ("Truecolor")
Öý üçin monitoryň 16 bit reňk (Highcolor) ýeterlidir. Has ýokary bit (32 bit çenli) reňkler köp adamlaryň gözeri üçin tapawut bildirmeýärler, olar diňe neşirýat we professional dizaýn üçin gerek.
LINKLER:
Kompyuter barada dusunje http://tk.wikipedia.org/wiki/Kompyuter_barada_dusunje
INFORMATIKA http://tk.wikipedia.org/wiki/Category:Informatika
Kompỳuter ulanmak http://tk.wikipedia.org/wiki/Komp%E1%BB%B3uter_ulanmak
WIDEO http://tk.wikipedia.org/wiki/Komp%C3%BDuter_wideo
Katalan dili
Katalan dili, Hindi-Ýewropa dilleri maşgalasynyň Romanlar dillerine degişli dildir. Ispaniýannyň käbir sebitlerinde we Andorranyň resmi dilidir.Katalan dilinde gürleýänleriň köp bölegi Ispaniýada ýaşaýar.
Dil hakynda
Katalan dili Ispaniýanyň Ortaýer deňziniň kenarlarynda, aýratyn hem Barselona sebitinde gürlenilýän Latin dilidir. Gündogar Fransiýada gürlenilýän Oksidan diline gaty ýakyn bir dil. 13-nji asyrda başlap Oksidan dilinden üýtgäp gelýän bir dildir. Bu dil Ispan dili we Protugal diline meňzeýän häsiýetlere eýedir. Katalan dilini enedili hökmünde şu wagtky Ispaniýanyň Katalnoniýa awtonom döwletinde ýaşaýan halklar diýilip görkezilýär. Bu ýerde Katalan dili Ispan dilinden has möhüm dil hökmünde kabul edilýär.
Polşa baýdagy
thumb|200px|right|Polşanyň milli baýdagy
Polşanyň baýdagy — Polşanyň milli baýdagy iki sany deň ululykdaky gorizontal zolakdan durýar, ýokarky zolak - ak we aşakysy gyzyl. Baýdagyň taraplarynyň gatnaşygy 5:8 (in:uzynlyk). Şeýle-de Polşanyň döwlet baýdagynda ýokarky zolagyň ortarasynda gerb ýerleşdirilendir. 2004-nji ýyldan bäri Polşanyň baýdak baýramçylygy maý aýynyň 2-sine bellenilýär.
Taryhy
Polýaklar ozaldan bäri orta asyrlarda ýüzüne ak bürgüdiň suraty çekilen gyzyl baýdak ulanypdyrlar. Şeýle baýdagyň astynda korol Wladislaw Ýagaýlonyň polýak goşuny 1410-njy ýylda Grünwald söweşine gatnaşypdyr. Sigizmund III Wazanyň baýdagy üç zolakdan (ýokarky we aşaky – gyzyl we ortada ak) ybarat bolupdyr. Wladislaw IV we Ýan II Kazimiriň baýdaklary dört zolakdan ybarat bolupdyr (ýokardan birinji we ikinji – gyzyl, ýokardan ikinji we dördünji – ak). Ol baýdaklarda döwlet gerbi ýerleşdirilipdir. Awgust II Güýçliniň dolandyran döwründe polýak ulanlarynyň tuwulgalaryna ak lentalar berkidilipdir. Dörtýyllyk seým (1788 – 1792) gyzyl-ak lentalar peýda bolupdyr. Milli baýdak resmi taýdan 1831-nji ýylyň 7-nji fewralynda Seým tarapyndan tassyklanyldy. Gyzyl-ak baýdaklar we lentalar XIX asyrdaky milli gozgalaňlaryň simwoly hökmünde ulanylypdyr. 1918-nji ýylda Polşanyň garaşsyzlygy dikeldileninden soňra gyzyl-ak baýdak 1919-njy ýylyň 1-nji awgustynda milli baýdak hökmünde tassyklanyldy we şondan bäri ol hiç hili üýtgedilmedi.
Astara
Astara (Parsça: آستارا) Eýranyň Gilan welaýatynda Astara oturumly bir Etrap we şäherdir.
Migel de Serwantes
200px|thumb|right| Don Kihot (roman)
Polşanyň gerbi
thumb|Polşanyň gerbi
Polşanyň gerbli baýdagy
Polşanyň gerbli baýdagy ýokarky ak zolagyň ortarasynda gerb ýerleşdirilmek bilen Polşanyň milli baýdagynyň bir görnüşi bolup durýar. Ol daşary ýurtlardaky resmi alamatlandyryşlarda we deňizde ulanylmak bilen hukuk taýdan çäklendirilendir. thumb|200px|right|Polşanyň gerbli baýdagy
Rumyniýa
Rumyniýa (România ) — Ýewropanyň günorta-gündogarynda bir döwlet, konstitusiýasyna laýyklykda — demokratik respublika. Paýtagty — Buharest. Ýurduň ady (romanus) "Roma" sözünden döräpdir.
Tewton ordeni
left|thumb|250px thumb|200px|right|Tewton ordeni Tewton ordeni (latynça teutonicus — nemes) XII asyryň ahyrynda esaslandyrylan german dini ordenidir. Ol Keramatly topraklara zyýarata barýan hristianlara hemaýat bermek we syrkawlara hem-de ýaralylara bejergi bermek üçin şypahanalary gurmak maksady bilen döredilipdir. Onuň agzalaryna galapyn halatda Tewton rysarlary diýip at beripdirler.
Taryhy
center|thumb|640px| Ordeniň [[Marienburg galasy, häzirki döwürde Malbork, Polşa. ]]
Wladislaw Ýagaýlo
Ýagaýlo (Wladislaw II Ýagello''', 1351 töweregi – 1 iýun 1434) — Ýagellonlar dinastiýasynyň düýbüni tutujy. thumb|Ýagaýlo
Taryhy
Ýagaýlo orta asyrlar Litwasynyň iň soňky butparaz hökümdarydy. Ol Didysis Kunigaikštis diýen tituly göteripdir. Polşanyň koroly hökmünde ol Tewton ordenine garşy Litwa bilen ýakyn soýuzdaşlyk syýasatyny ýöredipdir. Soýuzdaşlaryň 1410-njy ýylda bolup geçen Grünwald söweşindäki ýeňşiniň yzýanyndan Thorn şertnamasy (1411]]) baglaşylypdyr we polýak hem-de litwa serhetleriniň howpsuzlygy üpjün edilipdir. Şeýlelikde Ýewropanyň ähmiýetli güýçleriniň birine öwrüljek Reç Pospolitaýa soýuzdaşlygy döräpdir. Władysław II Jagiełłonyň höküm süren döwründe polýak serhetleri giňäpdir we bu umuman Polşanyň Altyn döwri hasap edilýär.
Awgust II Güýçli
Awgust Güýçli, we Fridrih Awgust I Saksonly we Awgust II Polýak (August II. der Starke; August II Mocny; 12 maý, 1670, Drezden — 1 fewral, 1733, Warşawa) — Saksoniýanyň kurfýursty we Polşanyň koroly.
Awgustyň uly fiziki güýji sebäpli oňa "Güýçli", "Saksoniýanyň Gerkulesi" we "Demir el" ýaly lakamlar dakypdyrlar. Ol eli bilen at nalyny döwmek arkaly özüne dakylan lakamlara mynasypdygyny görkezmegi halaýardy. Onuň atasy masowiýaly Kimburgis hem onuň güýçlüdigi barada belläp geçipdir.
Birleşen Patyşalyk
Birleşen Patyşalyk (United Kingdom; doly ady — Beýik Britaniýanyň we Demirgazyk Irlandiýanyň Birleşen Patyşalygy , The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — Günbatar Ýewropada ada döwleti. Ýurduň ady iňlisçe The United Kingdom diýen sözden gelip çykýar.
Ilaty : 67 milion
Paýtagty — London şäheri. Dört döwletden ybarat: Uels (Wales), Şotlandiýa (Scotland), Angliýa (England) we Demirgazyk Irlandiýa (Nothern Ireland).
Sigizmund III
Sigizmund III (şwedçe: Sigismund, polýakça: Zygmunt III Waza, 20 iýun 1566—30 aprel 1632) — 27 dekabr 1587-den başlap polýak koroly we Litwanyň beýik knýazy, 27 noýabr 1592-den iyul 1599-a çenli Şwesiýanyň koroly. Gustaw Wazanyň agtygy, şwed koroly Ýuhan III bilen Uly Sigizmunduň gyzy Catherine Jagellonicanyň ogly.
thumb|200px|right|Sigizmund III Waza
Fransiýa
Fransiýa (France ), resmi ady Fransuz Respublikasy (République française ) — Günbatar Ýewropada döwlet. Paýtagty — Pariž şäheri. Fransiýa umumy meýdany 640,679 km². 67 million halkly ýurt (2017).
thumb|left|200px|Kartasy
Urug jemagatynyň döremegi we ösmegi
Urug jemagatynyň döremegi we ösmegi.
1.	Zähmet gurallarynyň kämilleşmegi.
2.	Giçki paleolit döwründe häzirki zaman adamlarynyň keşbine meňzeş adamlaryň emele gelmegi. Ýewropapisint, mongolpisint we negrpisint jynslaryn döremegi.
3.	Enelik urug gatnaşyklary.
4.	Nika we onuň görnüşleri.
5.	Mezolit döwründe howanyň özgermegi. Mezolit eýýamynyň oýlap tapyşlary. Adamyň Günortadan Demirgazyga ýaýramagy.
6.	Neolit öwrülişigi. Taýpa bileleşmeleriniň döremegi.
1.Giçki paleolit  döwri  mundan 40 – 14 müñ  ýýl öñki döwri  öz içine alýar. Ony wýurm buzlugynyñ  döwrüne  degişli  edýärler. Wýurm buzlugy riss  döwründäkiden  kiçi bolsa-da  howa sowuk  bolupdyr. Howa ýagdaýy Demirgazyk Ýewropada, Aziýada  we Amerikada  gurak we örän  sowuk bolupdyr.
Giçki paleolit  döwründe  ýasalan  zähmet gurallary görnüşleri boýunça  dürli – dürli bolup, öndürijiligi  ýokary ekeni. Giçki paleolitiñ duralgalarynda  kesmek, ýonmak, dürtmek üçin  gurallar, naýzalaryñ  uçlary, gysga naýzalar, naýza zyñyjylar, garpunlar, iñneler, serdarlaryñ  süñkden  ýasalan  hasalary, gazawlar tapylýar. Şolaryñ içinde  iñ möhümleri  kesgiç we  gazaw bolupdyr. Gesgiji zähmet gurallaryny  ýasamak  üçin ulanypdyrlar. Onuñ bilen süñkden, haýwanlaryñ şahlaryndan gurallar ýasalanda  peýdalanypdyrlar.
Gazawlar bilen ýumşak   zatlary  işläp bejeripdirler(deri, agaç). Giçki paleolit  döwrüniñ  gazawlary  mustýe  döwründäkiden  tapawutlylykda  uzyn,  ýasy,  işlenýän gyrasy  aýlaw örnüşinde bolupdyr. Şu döwrüñ awçylarynyñ esasy ýaragy  naýza  bolupdyr. Käbir gurallary amatly  bolar ýaly tutawaçly  edip ýasapdyrlar. Çakmak daşyna sap (tutawaç) berkidipdirler. Şeýlelikde gurallaryñ  ýasalyş usuly  çylşyrymlaşyp başlapdyr. Naýzazyñyjy adamyñ güýjüniñ  üstüni ýetirýän  ilkinji mehaniki  serişde bolupdyr.