cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Angliýa XI-XV asyrlarda
Esseks we Kentden gelen daýhanlar patşa Riçard II ol egilişiklere garaşypdyrlar, onuň ýanyndaky maslahatçylar erbet diýip piker edip Korola girip, olaryň jaýlaryny otlap, turmelerden tusaglary başadypdyrlar. Maýl-Enden programmasyna laýyklykda krepostnoý hukuklary barşinany ýatyryp uly bolmadyk rentasyny tölejekdiklerini duýdurýarlar. Korol egilişik etjekdigine söz berende daýhanlaryň bir bölegi oňa ynanýär. Londony taşlap çykyp gidýär. Ýuliý Taýler bilen Jon Bokyň egindeşleri gitmän patşa bilen täzeden duşuşmagy boýun edipdirler. Gepleşikler wagty London merleri Ýuliý Taýler dünüklik edip öldüripdiler. Täzeden ýene-de gozgalançylardan almak, öňki saglytlaryň täzeden dikedilipdir. Xiv asyryň 90 ýylaryna çenli hereketler dowam edip durupdyr. Bularyň netijesinde iri ýer eýeler agalyk edijisini agram bolsada egilişikler etmäge mejbur bolýär. Şeýdip Ýuliý Taýleriň hereket nähili bolsada krepostnoý monahlaryxn durmuşyna uly täsir edýär. Daýhan iri ýer eýeçiligiň ösmegi bilen oba hojalyk önümleriniň bahasy arzanlady, hakyna tutma oişçiniň iş haky artdy. XIV-XV asyrda Angliýada ýüze çykan hadysalar umumy ýa-da ykdysady krizis diýip hasap etmän. Ösen we täze ýüze çykan iri ýer eýeler önümçilik gatnaşyklarynyň arasyndaky göreşdi. Şeýdip kapitalistik gatnaşyklara ýol açylardy.
XV asyrda oňät wakalary biri köpçülikleýin willonlaryň azat bolmagy. Daýhanlar indi ýuridiki taýdan 2 dereje bölinipdi. 1. Öňli Willonlaryň nesli “kopigolderler” diýip nadeli eýeçilik edýän resminamalarda ýazgy bardy. Olar husup azat adamlar bolup öz nadelleri üçin ýurda uly bolmadyk pul rentasyny we ş.m. ýerine ýetipdir. Ýer nadeli korolyň sudy tarapyndan garalmandyr. 2. frigolderleriň ýagdaýy olardan oňatrakdy. Olar azat ýer eýesi bilen ozrak pul rentasyny töläp, korol sudy olary gorapdyr, mejlise saýlawlara gatnaşyp bilipdir. Ýokarky gatlag bu hukukdan mohrumdy. 2 gatlagyň içinden baýar çykanlar tapyldy. XV asyrda garyplaşan daýhanlaryň ýerini satyp alyp öz ýerli daýhanlar gatlygy oba hojalyk işçisi peýda bolýär. XV asyrda feudal synpynyň öz içinde köne bilen täzeniň göreşi başlanýär. “Köne dworýanlar” diýenlere öňki ýokary gatlakdan bolan iri ýer eýeler rysalardan giripdi. Bular döwlet salgydynyň bir bölegini bermegini talap edipdirler. “Täze dworýanlar” hem formirlendi maýda we orta wotçinalaryň iri ýer eýelerinde XIII-Xv asyryň rysalaryndan, baýlaşan daýhan we şäherlelilerden, puluny ýere harç edip, dworýan adyny alanlardan formirlenýär. Täze dworýanlar, täze şertlere laýykdy, köne dworýanlardan ýerleri satyp alýardy, garyplaşan daýhan kärendesine berýärdi. Ol söwda bilen baglydy. Şäher önümçiliginiň söwdasynyň öşmegi bilen XV asyrda baý söwdägärler köp şaheriň hünärment masterleri öz toplak pullaryny önümçiligi ösdürmäge, ýer satyn almaga, köpräk dworýan ýerlerini almaga harç edipdirler. Seh monopoliýasynyň giňelmegi önümçilgiň kämilleşmegi bilen baglydy. Bu Kapitolistik önümçilik gatnaşygynyň ýüze çykyp başlamagyny gözkezýär. Angliýada magnatlar guruşydy gatlaklaryň biridi. 1399 ýylda Riçard II den soň Genrih IV (1399-1413) geçdi. Ondan soň Genrih (1413-1422) munuň döwründe 100 ýylyk uruş täzeden tutaşdy.
Genrih V ölenden onuň ogly Genrih VI (1422-1461). Ol bir ýaşam ýaşamandy. Şol sebäpli iri ýer eýeleriniň arasynda tagt ugrunda göreş başlandy üstesine uruşda yzly yzyna ýeňiltmek, haznany başydy salgyt artdy. 1450 ýylda Angliýada uly halk hereketi kent graf-da başlady. Gozlaňa Jon Kod ýolbaşçylyk etdi. Kendiň monifestinde salgyt kemeltmek, mejlis saýlawlarda baronlaryň razlyk bilen edýän synanyşyklaryny ýok etmegi syýasy  talaplar bilen bir ykdysady talap “işçi kanunyny” ýatyrmak talap edildi. Bu herekete garyp daýhanlaryň batraklaryň we şaher podmasterleriň gatnaşandygyny aňladýär. Jon Ked, korolyň iş ýängyç maslahatçylaryny Lpndona tutýarler. Korol gorkup ýakyndakylar gözgalany tohtamagy haýyş edýärler, hereket duran ýagdaýyna olara egilişik ediljegini duýdurýarlar. Emma sözünde durman Kediň özüni tutup jezalandyrýarlar. Gozgalaňçylardan öç alýarlar. Beýlki graflyklardada şýle gözgalaňlaryň öňi alynýär.
Eduard Ýorskiý Landony eýeläp korol diýip yglan edildi. Eduard III (1461-1483) agalyk eden döwründe Gyzyl we ak bägülleriň gozgalaňy gutarmady. Eduard IV baron – lakostorlara baronlara mejlise ynanmaýardy, sebäbi onuň hat-da iri ýer eýeleri administrasiýa köpdi. Ol mmkin boldygyça mejlissiz işlejek boldy. Ol içki söwdany senagaty, ösdürmäge köpräk üns berdi. Ol Angliýadan gymmat bahaly ýüň daşara çykarmaga rugsat bermer. Eduard IV ölenden soň dogany Riçard III geldi (1483-1485). Korolyň ýaş ogullaryny öldürip özüni korol oglan edýär. Lankostler bilen ýorklar muňa garşy bolup gozgalaň turuzylýär. 1485 ýylda Lonkosterler ony tutup öldürýärler. Netijede gyzyl we ak bägülleriň gozgalaňyda ýatyrylýar.
Genrih Týuder Genrih VII ady bilen Angliýanyň koroly bolýär. Ol täze týudorlar dinastiýasyny esaslandyryjydyr. Bägülleriň göreşi netijesinde korol häkiniýetini güýçlendirmäge meýli bolan täze dworýän, ýüze çykýan buržuaz elementlerini janlandyrdy.
XIII asyrlarda Angliýada iňlis halky yeti forminlendi. Iňlisleriň territorial we dil umumylygy formirlendi.
Fransyz latyn dilleriniň täsirinde umumy iňlis dili ýüze çykýär. 1362 ýyldan mejlis sud işu dilde geçýär. Wiklidiniň inisiatiwasy bilen Bibliýa (Gurhan) iňlis diline geçirilýär.
SSSR XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda
SSSR XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda.
M E Ý I L N A M A :
Inguşlar
Inguşlar (özlerini galgaý diýip atlandyrýarlar) – Geçen-Inguş ASSR-nyň günbatar Raýonlarynda, dag eteklerinde we tekizlik zolaklarda, şeýle hem Baş Kawkaz dagynyň merkezi böleginiň jülgelerinde ýaşaýan halk. Inguşlaryň sany 158 müň adam (1970). Olar inguş dilinde gepleýärler. Inguşlaryň dine ynanýanlary yslam dininiň sünni mezhebine uýýarlar. Iň gadymy inguş obalary daglyk ýerlerde ýerleşip, aýry-aýry taýpa-urug toparlara (jemgiýete) bölünip ýaşapdyrlar. Olaryň daglyklardan düz ýerlere geçmegi XVI-XVII asyrlarda başlanyp, XIX asyryň 30-60-njy ýyllarynda has-da güýçlenipdir. Inguşlaryň ilkinji obalaryndan biri Anguş (Inguş) bolupdyr. Inguşlaryň ady hem Anguş (Inguş) atly obanyň adyndan gelip çykypdyr. Olaryň esasy kärleri ekerançylykdan, maldarçylykdan we bagçylykdan ybarat bolupdyr. Häzir Inguşlaryň köpüsi senagatda medeni durmuşy düýpgöter özgerýär. Sowatsyz ýok diýilýär, milli intelligensiýasy ösüp ýetişýär, teatry we çeper edebiýaty döreýär. Inguşlaryň taryhy, ykdysadyýeti we medeniýeti barada Geçen Inguş ASSR-y (seret) diýen makalada giň maglumat berilýär.
SSSR XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda
3.	SSSR-iň daşary syýasaty.
SSSR-iň we Rossiýanyň taryhynda XX asyryň ikinji ýarymyny durmuş-ykdysady ösüşiň häsiýeti boýunça üç döwre bölmek mümkin : ýokary göteriliş (1950-1970), durgunlyk (1971-1985), çökgünlik we durmuş-ykdysady ulgamyň çalşyrylmagy (1985-1990).
50-60-njy ýyllarda ýurduň ykdysadyýeti uly depgin bilen ösdi. Ilkinji on ýylda senagat önümleriniň ösüşiniň ortaça ýyllyk depgini 11,7 %, oba hojalyk önümleri – 5,0 %, esasy önümçilik fondlary 9,9 % milli girdeji – 10,2%, önüm dolanyşygy – 11,4% boldy. Muňa senagatyň esasy fondlarynyň Tematäzelenmegi, oba hojalygynyň material-tehniki bazasynyň berkidilmegi, halkyň sarp edýän harytlarynyň önümçiliginiň giňelmegi, ekin ýerleriniň ulanylmagy, dolandyryş ulgamynyň kämilleşmegi ýardam etdi.
Ýetilen üstünliklere ýurduň içeri syýasy ýagdaýynda bolan özgerişmede az täsir etmedi. 1953-nji ýylyň Nowruz aýynyň 5-inde I.W. Staliniň ölümi onuň döreden totalitar ulgamynyň soňuna çykdy we içerki syýasatyň täze ugra gönükdirilmeginiň başyny başlady. 1953-nji ýylyň tomsunda oba hojalygyny, ýeňil we azyk senagaty ösdürmegiň ugry kesgitlendi. Esasy üns toprakly täze ýerleri özleşdirmäge gönüdirildi. 1954-nji ýylyň başynda mes toprakly ýerleri özleşdirmek boýunça maksatnama kabul edildi we ol ýerler azyk maksatnamasyny durmuşa geçirmegiň esasy serişdesi diýilip kesgitlendi. Kolhozlar özbaşdaklyk aldylar, kolhozçylaryň hukuklary pensiýa we beýleki durmuş ýeňillikleri babatda işçileriňki bilen deňleşdirildi. Günbatar Sibirde we Gazagystanda ýüzlerçe täze sowhozlar, MTS döredildi, ýollar çekildi, obalar döredildi. Elbetde bu pudagy ösdürmegiň iň gysga we netijeli ýoludy. Bu ýol 5 ýylyň içinde oba hojalyk önümçiligini 34% ösdürmäge, ýurduň Gündogaryndaky täze oba hojalyk etraplaryny döretmäge mümkinçilik berdi. Emma 50-nji ýyllaryň ahyrlaryndan başlap oba hojalygyny dolandyrmakda öňki usullara öwrülme duýuldy. Hususy kömekçi hojalyklara hojalygynyň ösüşine berýän usul hökmünde seredilip başlandy. 60-njy ýyllaryň başlarynda azyk meselesi ýene-de ýitileşdi. Hökümetiň 1962-nji ýyldaky etiň we ýagyň bahasyny galdyrmak ýoly bilen maldarçylygyň ösüşini kadalaşdyrmak baradaky karary şäher ýolbaşçylarynyň arasynda närazylyk döretdi. Nowoçerkasskiniň işçileriniň we gullukçylarynyň çykyşlary goşun bilen basylyp ýatyryldy. Durmuş dartgynlylygynyň mundan buýana ösmeginden gorkup SSSR-iň we Orsýetiň ýolbaşçylary taryhda ilkinji gezek ABŞ-dan däne satyn almaga girişdi, bu bolsa ýurduň daşardan getirilýän azyga bolan ösen garaşlylygynyň başyny başlady. Şeýlelikde oba hojalygynyň önümçiliginiň ösüşi ýediýyllygyň (1959-1965) ýyllary içinde meýilleşdirilen 70 %-e derek 15 % boldy. 1957-nji ýylda dolandyryş çäk ýörelgelerine geçirilmegi sebitleriň we sebit ykdysadyýetiniň ösüşinde uly ähmiýetli boldy. Soýuz we respublikan ministrlikleriniň aglaba bölegi täzeden düzüldi, respublikalarda, ülkelerde we  welaýatlarda döredilen kärhanalar halk hojalyk geňeşliklere (sowhozlara) berildi. Halk hojalyk geňeşlikleriniň döredilmegi halk hojalygyny dolandyrmakda ýerleriň mümkinçilikleriniň we hukuklarynyň giňelmegine, ykdysadyýeti demokratiýalaşdyrmaga tarap aýgytly ädimdi. Şol bir wagtda bu umumy döwlet ylmy-tehniki syýasaty ýöretmekde kynçylyk döretdi.
Bu ýyllarda halkyň ýaşaýyş durmuşyny ýokarlandyrmaga netijei ädim ädildi. Bu pensiýa baradaky, salgytlary azaltmak, orta mekdeplerde we ýokary okuw jaýlaryna okuw üçin tölegi aýyrmak, oba hojalyk önümçiliginde ortaça aýlyk hakyny girizmegi kepillendirmek, beýleki pudaklarda zähmet haklaryny ýokarlandyrmak, iş hepdesiniň dowamlylygyny gysgaltmak we ş.m. kanunlarda öz beýanyny tapdy.
Ýaşaýyş jaý meselesini çözmekde aýratyn üstünlikleri gazanmak başartdy. 50-nji ýyllarda ýekebara öý gurýanlara ýeňillikli kreditler berilip başlandy. Bu kiçi we orta şäherlerde we oba ýerlerinde ýaşaýyş jaý ýagdaýyny gowulandyrdy. Haçanda 60-njy ýyllarda binagärçiler we çyzgyçylar ösen esasda birmeňzeş tipli öý gurluşygyny guramagy üpjün edenlerinde, şäherlerde ýaşaýyş jaý gurluşygy çalt depginler bilen ösdi. Bu bolsa 70-nji ýyllaryň ahyryna çenli şäherlerde 80 % maşgalany aýratyn jaý bilen üpjün etmäge mümkinçilik berdi.
Bilimiň derejesi ýokarlandy. Mekdepleriň, ýörite orta we ýokary okuw jaýlarynyň döredilen ulgamy ýurtda oňat hünärmenleri taýýarlamaga mümkinçilik berdi. Bu bolsa ylmyň, medeniýetiň ösüşine täsir etdi. 1950-1970-nji ýyllarda SSSR-iň ykdysadyýetiniň ösüşinde zähmet öndürijiliginiň artmagynyň ylym we tehnikanyň öňdebaryjy gazananlaryny önümçilige ornaşdyrylmagynyň goşantlarynyň uly bolanlygyny bellemek gerek. 1950-1960-njy ýyllarda zähmet öndürijiliginiň ösmeginiň hasabyna milli girdejiniň 73 % öndürildi. 1961-1965-nji ýyllarda bu görkeziji 83,7 %-e ýetdi, 1966-1970-nji ýyllarda bolsa, 87 % boldy. Senagatyň ösüşi maýa goýumlarynyň yzygider goýulmagynyň hasabyna üpjün edilýärdi. Bu ýyllarda ýurduň senagatynda we ulag ulgamynda tehniki täzelikler giňden ornaşdyrylýardy. Mälim bolşy ýaly Ikinji Jahan urşunyň dowamynda üçünji ylmy tehniki rewolýusiýa başlandy. Ony iki döwre bölýärler : 1945-1960-njy ýyllaryň ortalary, 1960-njy ýyllaryň ortalary 80-nji ýyllaryň ahyry. Häzirki zaman ylmy tehniki rewolýusiýasynyň birinji döwrüniň öňbaşçylary ABŞ bilen SSSR-di.
Bu döwürde ýurduň ýangyç ulgamy-da düýpli ösüşe eýe boldy : nebit we gaz çykarmak ösdi, umuman, ýangyç çykarmak üç esse ýokarlandy, 19,7%-den 60,2-e çenli ýetdi. Ýangyjyň bu gymmat bahaly görnüşlerini daşamak üçin dünýäde iň uly möçberli, ýokary geçirijilik ukyply geçirijiler guruldy.
Deňiz ulagynda-da öňeýli ösüş gazanyldy, ýük göterijilik agramy boýunça Sowet Soýuzy dünýäde birinji orna geçdi. Howa ýollary çalt tizlikli uçarlar arkaly gatnalyp başlandy. SSSR halkara howa gatnawlarynyň sanyny çalt giňeltdi.
Bu ýyllarda demir ýollary tehniki taýdan abatlamak işi amala aşyryldy. 1958-nji ýyldan SSSR parawoz çykarmasyny goýdy. Maşyn ulagy ösüp başlady, gara ýollaryň gurluşygynyň gerimi giňedi.
1953-nji ýyldan 60-njy ýyllaryň başlaryna çenli döwür “Otteneli” diýip atlandyrylyp, sowet jemgyýetiniň ählitaraplaryna, aňyýetine we medeniýetine täsir etdi.
N.S. Hruşýow partiýada we döwletde öz häkimligini ýöretmekde aýyplanyp 1964-nji ýylda wezipesinden boşadyldy. Onuň ýerine SSKP MK-nyň birinji sekretary bolup L.I. Brežnew geldi. SSSR-iň Ministrler Sowetiniň başlygynyň wezipesini A.N. Kosygin eýeledi. Onuň ady bilen ykdysady özgertmäni geçirmäge synanyşyk baglydyr. 70-nji ýyllaryň ortalaryndan başlap ykdysadyýetde çökgünlik görünip başlady. Ylmyň we tehnikanyň ösüşinde haýallyk duýulýardy. Senagatyň öňdebaryjy pudaklarynda enjamlaryň könelmegi, pudaklaryň esasy önümçiliklerinden yza galmagy, çig malyň senagat üçin gymmatlamagy oňa sebäp bolupdy.
Bularyň ählisi ýurduň halk hojalygynyň esasy ykdysady görkezijilerine özüniň erbet täsirini ýetirdi. Her bäşýyllykda olaryň ösüşiniň ortaça ýyllyk depgini (% hasabynda) peselýärdi.
1960-1985-nji ýyllar aralygynda esasy gaznalar 7 esse ýokarlandy, milli girdeji bolsa diňe 4 esse ösdi. Bu bolsa ykdysadyýetiň ekstensiw ösüş ýolundadygyna şaýatlyk edýär.
1970-nji ýyllaryň ortalaryndan başlap sowet ýolbaşçylarynyň durmuş-ykdysady syýasatda goýberýän ýalňyşlyklary duýulyp başlady. Öň ýeňil we aňsat başardýan zatlar indi uly kynçylyklar bilen ýetdirýärdi. Esasy ulgamlaryň kadalaşdyrylmanlygy sebäpli ykdysadyýetiniň düzümi bozuldy. Sosializmiň ähli ýyllarynyň dowamynda önümçiligiň serişdelerini öndürmek ösdi (“A” topar).
Ýeňil we azyk senagatynda (“B” topar) esasy önümçilik fondunyň diňe 40% jemlenipdi. Şonuň üçin umumy senagat önümleriniň möçberinde sarp edilýän harytlaryň paýy yzygider peselýärdi we 1928-nji ýylda 60,5 % bolanlygyndan 1986-njy ýylda 24,7%-e çenli kemeldi. Bu bolsa ykdysadyýetiň adamyň ilkinji talaplaryny kanagatlandyrmandygyny aňladýar, senagat önümleriniň uly bölegi haryt-pul dolanşygyndan aýryldy, şonuň üçin önümçiligiň serişdeleri satylmaýardy-da paýlanýardy.
Şeýle ykdysady syýasat durmuş ýagdaýyň erbetleşmegine getirdi. Sebäbi ýaşaýyş jaý gurluşygyna, saglygy saklaýyşa, bilime, ylma serişdeler döwlet býudžetinden çykdajylaryň galyndysy, olaryň paýy aşakladylyp goýberilýärdi.
Senagat kärhanalarynyň, önümçiligiň çäkleriniň, ilat sanynyň ösýän şertlerinde hojalygy dolandyrmagyň meýilnamalaýyn-paýlamak ulgamy agsaýardy. Ýagny dolandyryş Döwlet önümçiligiň depgininiň pese gaçmagynyň öňüni alyp bilenokdy. (bäşýyllygyň tabşyryklarynyň azaldylmagyna seretmezden). Ykdysadyýete ylmy-tehniki ösüş täsir etmeýärdi. Sowet soýuzy häzirki zaman ylmy-tehniki rewolýusiýanyň 2-nji döwrüni duşundan geçirdi we tehnologiýa meselesinde Günbatarayň öňdebaryjy döwletlerinden yza galdy.
Hojalygyň beýleki pudaklarynyň doly maliýeleşdirmezliginiň hasabyna SSSR-iň harby kuwwaty artypdy. Ol ýer şarynda ABŞ-nyň WPK-na garşy gurup bilýän geosyýasy deňamramlylygyny saklapdy. Bu kuwwatlylyk daşary syýasata täsir edýärdi, netijede halkara dartgynlylyk we ýaraglaryň ýaryşy dowam edýärdi.
SSSR-iň harby gatnaşyklary netijesinde sowet ýaragy Koreýada, Wýetnamda, Angolada, Müsürde, Siriýada, Yrakda we beýleki döwletlerde bardy. 1979-njy ýylda SSSR Owganystanda uzaga çeken urşa goşuldy. Bu uruş SSSR-iň halkara abraýynyň peselmegine, ykdysadyýetiniň gowşamagyna getirdi. SSSR-iň senagat önümleri dünýä bazarynda özüniň bäsdeşlik ukybyny ýitirdi. Ýurduň agrar senagatyda özüniň netijeliligini ýitiripdi. Oba hojalygynda ekilýän ýerleri giňeltmäge ýykgyn edilýärdi. Mallaryň baş sanynyň köpelendigine seretmezden organiki dökünler az ulanylýardy, himiki dökünler ýetmezçilik edýärdi, ýetäýende-de hili pesdi. Netijede esasy oba hojalyk ekinleriniň hasyllylygy beýleki Ýewropa döwletleriniňkiden ep-esli azdy.
Agrar senagatyň yza galmagynyň esasy sebäpleriniň biri oba hojalyk önümlerini gaýtadan işleniş kuwwatynyň gowşak ösenligidi. Ýygnalan hasyl üçin ammar ýetenokdy, oba ýerlerinde oňat ýollar ýokdy, oba hojalyk tehnikalary üçin ätiýaçlyk şaýlary ýetmezçilik edýärdi. Netijede ýurtda azyk çökgünligi başlandy we her ýylda 20-den 40 mln tonna çenli galla satyn almaga mejbur etdi. Azyk we ýeňil senagatda bolsa ýeterlik möçberde çig mal ýokdy.
Maliýe, pul dolanyşygy we gazna – bu döwletiň aýnasy çöken ykdysadyýetli döwletde ruhyýet, ahlaklylyk we medeniýet pese gaçýar. Bu Orsýet babatynda-da şeýle boldy.
Uruşdan soňky ilkinji onýyllykda sowet maýasynda ýurduň ykdysadyýetiniň ösüşiniň başlangyç döwrüdi. Maýalara senagatyň paýynyň artmagy uly täsir etdi, bu girdejiniň ösmegine ýardam etdi. 1947-nji ýylda pul reformasynyň üstünlikli amala aşyrylmagy ýurduň maýasyny we pul dolanşygyny berkitdi.
60-70-nji ýyllarda döwletiň iň iri maýa çeşmeleriniň biri daşary ykdysadyýetdi. Esasan bu girdejiler çig mal (nebit) satmakdan gelýärdi. Şu döwürde ýurt 150 mlrd-dan gowrak dollar aldy. Bu serişdeler kärhanalar üçin enjamlary satyn almaga, raýat we harby binalary gurmaga, azyk we sarp edilýän harytlary satyn almaga gönükdirildi.
Emma 80-nji ýyllaryň başlarynda şeýle serişdeleri almakda kynçylyk ýüze çykyp başlady. Onuň birnäçe sebäpleri bardy. Nebitiň çykarlyşynyň öňki derejesini saklamak kynlaşypdy. Nebit känleri hatardan çykypdy. Gazyp alyşyň pedagogiki şerti erbetleşipdi. Ýeňil nebit azalypdy, agyr nebiti almak üçin ýörite enjamlar gerekdi, ýöne ony öndürmek üçin maşn gurluşyk senagaty taýýar däldi.
Ykdysady çökgünlik bilen bir hatarda ýurtda aňyýet, soňra syýasy çökgünlikler başlandy. 1977-nji ýylda SSKP-ny Sowet syýasy ulgamynyň esasy hökmünde ýagdaýyny resmi taýdan berkiden SSSR-iň täze Konstitusiýasy kabul edildi. Bu ýyllarda Stalini tankytlamak bes edildi, gazet-žurnallaryň sahypalaryndan köpçülikleýin tutha-tutluk baradaky ýatlamalar aýryldy, täze pikirleriň döremeginiň öňüni dürli ýollar bilen almak güýçlendi. 60-njy ýyllaryň ortalaryndan başlap SSSR-de hukuk goraýjy hereket döredi, oňa gatnaşyjylar Konstitusiýanyň we adam hukuklarynyň berjaý edilmegini talap etdiler.
Hukuk goraýjy hereketiň ýolbaşçysy akademik A.D. Saharowdy. (1980-nji ýylda Gorkä sürgün edildi).
Baryp 60-njy ýyllarda dörän ýöne tutha-tutluk arkaly basylyp ýatyrylan bu hereket 70-80-nji ýyllarda täzeden ösüp başlady. Bu hereketiň merkezinde adam hukuklary ugrunda göreş, jemgyýetçilik durmuşynda SSKP-nyň agalygyny ýok etmek durýardy.
Bu hereket bilen bir wagtda, kärhanalarda onuň çäklerinde SSSR-iň respublikalarynda milli hereketler ösdi.
Şeýlelik bilen ýurtda 80-nji ýyllaryň ahyrlarynda 90-njy ýyllaryň başlarynda ösen ykdysady we syýasy çökgünlikler ýurduň ýolbaşçylarynyň köp ýyllaryň dowamynda alyp baran netijesiz ykdysady syýasatynyň miweleridi. Bu ýurduň ykdysady taýdan çökmegine, önümçiligiň sosialistik görnüşiniň we dünýä sosialistik ulgamynyň ýykylmagyna getirdi.
1953-nji ýyldan başlap SSSR-iň daşary syýasaty işjeňleşdi. 1959-njy ýylda sowet hökümetiniň başlygy N.S. Hruşýowyň ABŞ-a ilkinji sapary boldy we ABŞ-yň wise-prezidenti R. Nikson jogap sapary bilen SSSR-e geldi. 1963-nji ýylda üç giňişlikde (howada, kosmosda, suwuň aşagynda) ýadro ýaragyny synag etmegi gadagan etmek baradaky ylalaşyga gol çekildi. Ýöne SSSR-iň Günbatar bilen gatnaşyklarynda durnuklylyk ýokdy. SSSR-iň we Günbataryň gatnaşyklary esasanam 1960-njy ýylda Swerdlowskide amerikan razwedka uçarynyň urulmagyndan soň ýitileşdi. Sowet raketalarynyň Kubada ýerleşdirilmegi bilen baglylykda ýüze çykan 1962-nji ýylda Karib çökgünligi has ýiti boldy.
Sosialistik ýurtlaryň bileleşiginiň döremegi bilen SSSR-iň halkara abraýy has-da artdy.
1955-nji ýylda Ýewropanyň sosialistik ýurtlarynyň (Ýugoslawiýadan başgalary) harby-syýasy ýaranlygy döredildi – Warşawa şertnamasynyň guramasy.
1956-njy ýylda sowet goşunlary Wengriýadaky kommunistlere garşy gozgalaňy basyp ýatyrdy. Goranyş meselelerinde agzalalygyň ýüze çykmagy zerarly 60-njy ýyllaryň başlarynda Hytaý bilen gatnaşyklar ýitileşdi. Sowet-Hytaý serhedinde ýaragly çaknyşyklar bolup geçdi.
Aqtöbe
Aqtöbe şäher. Gazagystan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
SSSR XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda
1968-nji ýylda SSSR Çehoslowakiýanyň içerki işlerine goşuldy. Çehoslowakiýanyň ýolbaşçylary sosializmiň täze ýoluny döretmegi jar etdiler. Umuman, XX asyryň 50-70-nji ýyllarynda SSSR döwletiniň daşary syýasaty, onuň ýolbaşçylarynyň halkara gatnaşyklarynda agdyklyk etmek ugrunda göreşýändigini aňladýardy.
Emma 70-nji ýyllaryň başynda SSSR bilen ABŞ-nyň arasynda harby-strategik deňligiň ykrar edilmegi, ýagny Warşawa Şertnamasy guramasy bilen NATO-nyň güýjüniň deňarmalygy halkara parahatçylygyny üpjün etmekde möhüm waka boldy.
Owganystanda milletara uruşlar
SSSR-iň we beýleki döwletleriň Owganystanyň içerki işlerine gatyşmaklary Owganystanda milletara uruşlarynyň tutaşmagyna getirdi. Şu urşuň dowamynda Owganystanda ýaşaýan halklaryň ählisi öz ýaragly güýçlerini döretdiler. Olar sowet goşunlary Owganystanda saklanýarkalar umumy duşmana - sowet esgerlerine garşy göreşýärdiler. Olary daşardan ABŞ, Päkistan, Saud Arabystany we başga-da owgan halkynyň ykbalyna biperwaý garamaýan birnäçe döwletler goldaýardylar. Şol goldaw netijesinde Owganystanda ägirt köp mukdarda ýarag jemlendi. Sowet goşunlary çykandan soňra olar şol ýaraglary biri-birlerine garşy öwürdiler. 1986-njy ýylda Babrak Karmal häkimiýetden çetleşdirilip, ornuna Najibulla geldi. Ol 1987-nji ýyldan başlap milli ylalaşyk syýasatyny öňe sürdi. Owganystandan gaçyp daşary ýurda gidenleri yzyna çagyrdy. Hökümete garşy göreşýän güýçleriň ýaraglaryny tabşyryp, parahatçylykly ýaşaýşa dolansalar “günäsini” geçýändigini yglan etdi. Emma milli ylalaşyk syýasaty garaşylýan netijäni bermedi. Tersine garşydaşlary Najibullanyň hökümetine garşy göreşi güýçlendirdiler. Najibullanyň ýurduň resmi adyndan “Demokratik” sözüni aýyrmagy-da ýagdaýy kadalaşdyrmady. Mojahedler Kabula garşy harby ýöriş guradylar. 1992-nji ýylyň başynda Kabul olaryň eline geçdi. Najibullanyň hökümeti agdaryldy. Ornuna Sebgatulla Mojaded geçdi. Ol gysga wagtdan soň ornuny mojahedleriň baştutany Burhanuddin Rabbanä berdi. Ahmet şa Masut täjiklere, Abdyreşit Dustum özbeklere, Gulbeddin Hekmatýar puştunlara baş bolup, häkimiýet ugrunda göreşe başladylar. Owganystanda 1994-nji ýylda öňki dawalarda özüni halka ýigrendirmedik täze bir güýç - talyplar molla Omaryň ýolbaşçylygynda göreş sahnasyna çykdy. Talyplar Owganystanyň ilatynyň üçden iki bölegini düzýän puştunlaryň ýaragly wekilleridir. Talyplar 90-njy ýyllaryň ikinji ýarymynda Owganystanyň 90%-den gowrak territoriýasynda ýaşaýan ilatynyň üstünden öz gözegçiligini ýola goýdular. Olarýň döwründe halkara talaňçylygyna ýardam etmek syýsaty alnyp baryldy. Owganystan meselesi babatdaky dartgynlylyk esasan Amerikanyň Birleşen ştatlarynyň baştutanlygyndaky halkara güýçleriň tagallasy we ýaragly goşulyşmagy bilen tamamlandy.
SSSR XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda
1975-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 1-inde Helsinkide (Finlýandiýa) Ýewropanyň 33 döwletiniň ýolbaşçylarynyň we wekilleriniň gatnaşmagynda Ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk boýunça jemleýji akta gol çekildi. Bu resminama şol döwür üçin, geljek üçin halkara gatnaşyklarynda parahatçylykly ýaşamak üçin möhüm esas döretdi.
Owganystanda milletara uruşlar
Talyplara garşy Demirgazyk birleşigi göreşini dowam etdirdi. Owganystanyň asyryň ahyryndaky 20 ýyllyk taryhy dürli uruşlar bilen bagly boldy. Halk urşa öwrenişdi. Owgan meselesi halkara derejä çykdy. Ony kadalaşdyrmaklyk üçin BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi köp iş etdi. Owganystan meselesini kadalaşdyrmakda Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallalary uludyr. Türkmenbaşynyň hemaýaty bilen sebitde ylalaşdyryjy merkez bolen Aşgabatda owganara gepleşikleriniň birnäçe tapgyry grçirildi. 2000-nji ýylyň dekabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy dawagär owgan taraplarynyň öňbaşçylarynyň käbirini biri-biri bilen ýene bir gezek duşurypdy.
SSSR XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda
Emma Brežnewiň ýolbaşçylygynda 70-nji ýyllaryň ahyrynda daşary syýasat meselelerinde uly ýalňyşlyklar goýberildi. Esasan hem 1979-njy ýylyň Bitaraplyk aýynda Owganystana sowet goşunynyň girizilmegi SSSR-iň halkara abraýyny pese gaçyrdy. Dünýäniň köp ýurtlary Sowet Soýuzynyň bu hereketini berk ýazgardy. Bu yglan edilmedik uruşda 15 müňden gowrak sowet esgerleri wepat boldy, 35 müňden gowragy ýaralandy, owgan halkynyň 1 mln-n gowragy heläk boldy.
Owganystanda milletara uruşlar
Sowet goşunlarynyň Owganystandaky çäklendirilen kontingentiniň serkerdebaşysy general-polkownik B.W.Gromowyň ýatlamalaryndan
Goranmak ministri Sowet Soýuzynyň Marşaly D.F.Ustinowyň 1979ý. dekabrynda beren dilden görkezmeleriniň esasynda berlen 30 gowrak direktiwanyň esasynda Orta Aziýa we Türküstan harby okruklarynyň territoriýasynda ýüzden gowrak harby bölümler, birikmeler we guramalar jemlenildi. 40-njy armiýanyň, üç sany motoatyjy diwiziýanyň, desant-zabt ediji brigadanyň, aýratyn motoatyjy polkut, artelleriýa we zenit raketa brigadasynyň, şeýle hem goşunlarynyň beýleki görnüşleriniň we tyl gullugunuň taýýarlyk işleri ýaýbatlandyryldy. Herekete getirilen goşunlaryň doly üstüniň ýetirilmegi üçin zapasdan 50 müň ofiser, soldat we seržant çagyryldy. Halk hojalyk kärhanalary goşunyň hajatlary üçin 8 müň töweregi awtoulag satdylar. Bu goşuna çagyryş we ýaýbatlandyryş çäreleri bu iki harby okrug üçin soňky ýarym asyrda iň irisi bolupdy. Goşunda we harby komissariatlarda adaty inspektor barlagynyň gidýändigine ynanýardylar. Diňe 24-nji dekabrda SSSR-iň goranmak Minisrtliginiň ýolbaşçy düzüminiň maslahatynda sowet ýolbaşçylarynyň Owganystana goşun salmak barada karar kabul edendigini yglan edildi. Serhetden geçilmeginiň takyk wagty hem bellidi - 1979ý. 25 dekabr, sagat 15.00.
Danilow A.A. Kosulina L.G. Istoriýa Possii. XX wek. M, 1997, 327s.
SSSR XX asyryň 60-80-nji ýyllarynda
Umuman, Sowet Soýuzynyň daşary syýasat meselelerinde goýberen ýalňyşlary onuň diňe dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan ýazgarylman eýsem ýurtdaky köp adamlar tarapyndan (akademik A.D. Saharow) hem berk ýazgarylýardy.
Owganystanda milletara uruşlar
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy owgan meselesi barada
35
Aradan çykanlar
30er
Halyçylyk sungaty
Halyçylyk sungaty - Halyçylyk  sungaty türkmen halkynyň göz guwanjy, el hünäri,  başarnyklygy hökmünde irki  döwürlerden  gelýän halk döredijiliginiň iň gymmatly ýadygärligi hökmünde XIX asyrda  hem rowaçlanypdyr. “Turanyň iň gözel önümi” hökmünde suratlandyrylýan nepis türkmen halylarynyň dürli-dürli gölleri bu döwürde hem dokalypdyr. Teke gölli, salyr gölli, saryk gölli, ýomut gölli (kepse göl, dyrnak göl) ärsary gölli (gülli göl, beşir göl) çowdur gölli diýip atlandyrylypdyr her tiräniň özüniň öz boluşly nagyşlary, gölleri bolupdyr. Türkmen halylary Gündogaryň ýurtlarynda we Ýewropanyň, Amerikanyň ýurtlarynda  gadyr-gymmaty çäksiz bolup dünýä bazarynda XIX asyrda “Buhara halysy” ady bilen  meşhurlyk gazanypdyr. Şeýlelikde türkmen gelin-gyzlarynyň el işi bilen döreden ajaýyp çeper eserleri etnografiki we taryh muzeýlerinde nusga  bolup galypdyr. Olaryň dakynýan şaý-sepleri (geçen asyrlarda ýasalan) Leningradyň, Moskwanyň, Aşgabadyň etnografiýa, taryh, ülkäni öwreniş muzeýlerinde saklanyp galypdyr we türkmen halkynyň hünärmentçiligiň we senetçiligiň nusgasy hökmünde geçmiş taryhymyza şaýatlyk edýär.
Halylaryň toparlary
Türkmen halylaryny bezeýän nagyşlar arkaly hakyky ýagdaý, daşky gurşaw, türkmen halkynyň ýaşaýyşy we durmuşy umumylaşdyrylyp, nepislik bilen beýan edilipdir. Eger nagyşlary içgin synlasaň, şolarda türkmen halkynyň gelip çykyşynyň taryhy bilen tanşyp, şol halyny dokanyň haýsy taýpa degişlidigini, onuň haýsy welaýatda ýaşaýandygyny we onuň daş-töweregini gurşap alýan tebigatyň neneňsidigini bilip bolýar. Galyberse-de, göller arkaly, mertlik, gahrymançylyk, ata Watana ygrarlylyk ýaly düşünjeler beýan edilipdir.
Adaty türkmen halylary dürli görnüşde bolup, bular biri-birinden nagyşlary, reňkleriň utgaşygy we dokalyşynyň tehnikasy bilen tapawutlanýar.
Bir argaçly, syk dokalan: 1 inedördül metri 240—340 müň we şondan-da köp çitimden ybarat (1-nji topar-ahal-teke halylary); Iki argaçly, syk dokalan: 1 inedördül metri 220—340 müň we şondan-da köp çitimden ybarat halylar (2-nji-topar-teke, pendi halylary); Iki argaçly, syk dokalan: 1 inedördül metri 174—232 müň we şondan-da köp çitimden ybarat halylar (3-nji topar- ýomut, çowdur halylary); Iki argaçly, syk dokalan: 1 inedördül metri 156—200 müň we şondan-da köp çitimden ybarat halylar (4-nji topar-beşir, kerki, gyzylaýak halylary); Şekilli we ýüz keşpli haly önümleri (5-nji topar).
Reňkleriň adaty ýerleşdirilişi: gyzyl, mämişi, gök, ýaşyl, ak, gara, goýy gyrmyzy, açyk goňur (mele), mawy, sary we beýlekiler. Halylar, esasan, 0,5-den 24 inedördül metre çenli möçberde dokalýar. Aýratyn iş buýurmalar boýunça meýdany 100 we şondan-da köp inedördül metre barabar uly halylar hem dokalyp bilner.
Janaözen
Janaözen şäher. Gazagystan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
Žoze Manuel Barrozu
thumb|right|Barrozu 2007-nji ýylda Žoze Manuel Barrozu - 2004, Ýewropa Komissiýasynyň Başlygy Žoze Manuel Barrozu Lissabon şäherinde 1956-nji yylda doguldy. Ol Lissabon uniwersitety uçurymy.
Indew
INDEW (Eruca)-atanakguller mashgalasyna degishli biryyllyk otjumak osumlik. I. aprel-may aylarynda gulleyar we miweleyar. Onun guli koplenc sargylt agymtyl, miwesi uzyn, cunkli kosujek gornushinde bolyar. Yewropanyn go-synda, Kawkazda. Gb. Sibirde, Dg we Go Afirkada I-in 5-6 gornushi bar. SSSr-in go. Rayonlarynda kahahalatlarda onun yag beryan bir gornushi ekilyar. Turkmen halkk medisinasynda I. derman hokuminde, esasan hem, ganyn basyshy yokarlan mahallarynda we kabir ic keselleri ucin ulanylyar.
Çirçik
Çirçik şäher. Özbegistan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
36
Aradan çykanlar
30er
Raketa
thumb|200px|Raketa uçurylmagy.(Soyuz TMA-9) Raketa – ýörite raketa ýangyjy (işleýän beden) ýakylanda emele gelen güýjüň täsiri astynda hereket edýän uçýan enjam. Raketa ýangyjynyň görnüşine görä gaty ýangyç we suwuk ýangyç görnüşlerine bölünýär. Dolandyrylýan we gözegçiliksiz görnüşler bar. Dolandyryp bolýan uçýan wagty ugruny (traýektoriýa) üýtgedip biler. Bir basgançakly we köp basgançakly raketalar bar. Köp basgançakly raketa ätiýaçlyk ýangyç, hereketlendiriji bölümi, ýangyç üpjünçiligi ulgamy, dolandyryş edaralary, enjamlar we ş.m. bolan raketadan ybarat. Raketanyň belli bir etapda uçurylmagyny üpjün edýär. Ýangyç üpjünçiligi tükenende, birinji etap uçmagy dowam etdirjek Roketanyň beýleki tapgyrlaryndan aýrylar. Raketanyň başlangyç (başlangyç) massasy birnäçe müň tonna çenli bolup biler. Harby işde raketa wekosmonawtikada ulanylýar. Raketa ýörite uçarlardan uçuryldy. Raketa harby maksatlar, kosmos, it işlerinde we ykdysady maksatlar üçin ulanylýar. Kosmos raketalarynyň döredilmegi rus alymlary K.E.Siolkowskiý, N.I.Kibalçiç, FL Sander, W.P.Ptuşko, S.P.Korolýow, daşary ýurtly alymlar R. Goddard, G. Obert we başgalar bilen baglanyşykly.
Gülistan
Gülistan şäher. özbegystan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
Watikan
Watikan, Watikan şäher-döwleti (, Stato della Città del Vaticano) — Rim şäheriniň territoriýasynda kiçijik döwlet (dünýäde iň kiçi döwlet), ol Italiýadan doly garaşsyzdyr.
thumb|left|200px|Watikan
Haldurdy Durdyýew
Haldurdy Durdyýew (1909, Goňur, Mary etraby — 1996) — türkmen terjimeçisi.
Terjimehaly
Haldurdy Durdyýew 1909-njy ýylda Mary welaýatynyň Mary etrabynyň Goňur obasynda dünýä inýär. 1941-1942-nji ýyllarda Beýik Watançylyk urşuna gatnaşdy.
Ataýry
Ataýrylar iň uly möýşekillidir. Onuň bedeni köp bogunlara bölünen, ýagny kükregi iki segmentden, garny bolsa 10 segmentden ybarat. Heliserleri güýçli we atagzy şekilli. Pedipalplary aýaklar meňzeş we ýöremekde peýdalanylýar. Traheýalar bilen dem alýar. Ataýrylar yssy we gurak klimatly ýurtlarda ýaşaýarlar. Olaryň dýnýä boýunça 600-e golaý görnüşleri belli. Öňki Sowet Soýuzynyň territoriýasynda, esasan-da Orta Aziýa Kawkazda 50-ä çenli ataýry görnüşleri bar. respubliklalarynda we Türkmenistanda ataýrylaryň aşakdaky 16 sany görnüşleri ýaşaýarlar: Galeodes caspius; Galeodes caspius lehmanni; Galeodes araneoides turcmenicus; Galeodes sp, Galeodes fumigatus; Galeodopsis bilkieviezi; Paragaleodes pallidus; Rhagodes melanochaetus; Rhagodes melanopygus; Rhagodes aureus; Rhagodes plumbescens; Rhagodes eglandti; Rhagodes eglanati melanogaster; Daesia rossica; Gluviopsis nigrocincta; Gylippus lamelliger. Ataýrylar aýry-aýry jynsly. Urkaçy osoblary ýazyna tohumlananlaryndan soňra topragyň içine köp sanly togalak, ak reňkli ýumurtgalary taşlaýarlar, ýumurtgalara gözegçilik edýärler, ýumurtgadan çykan liçinkalary beden üstünde götirip saklaýarlar, olary iýmitlendirýärler, ulalýarlar. Liçinkalaryň arasynda, umuman ataýrylaryň arasynda kannibalizm, ýagny biri-birlerini iýmek häsiýeti bar. Liçinkalar ulalanlarynda, urkaçy osoby öz üstündäki liçinkalary ýaşaýan territoriýasyna aýlanyp, silkişdirip ýere gaçyrýar hem olar ýene-de üstüne münmez ýaly gaçýar. Şeýlelikde urkaçy osob öz liçinkalaryny özbaşdak ýaşar ýaly, meýdanda, otlaryň arasyna ýaýradýar. Ol liçinkalar özbaşdak, ýyrtyjy bolup ýaşaýarlar. Ataýrylar esasan mör-möjekler bilen iýmitlenýärler. Ataýry jynsly osob görnüşinde gyşlaýar. Ataýrylar peýdaly bogunaýaklylar hasaplanýarlar. Olary gorap saklamaklyk peýdalydyr. Ataýrylaryň zäher öndürýän mäzleri bolmaýar, ýagny olar zäherli däldirler.
Ysmaýyl şa
Ysmaýyl şa– Sefewi türkmenleriniň döwletini esaslandyryjy we döwletiň birinji hökümdarydyr. Ysmaýyl şa 1487-nji ýylda dogulýar. Onuň kakasy Haýdar sefewiýe dini derwüşçilik toparyny döreden 1254 – 1334-nji ýyllarda ýaşap geçen Sefi od-Din Ishak atly Ardabilli şeýh bolupdyr. Ysmaýyl şa hem şonuň neberelerinden bolupdyr. Şol derwüşçilik toparynda Anadolydan gelen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda sanaýan ýedi türkmen taýpasy (şamly, rumly, ustaçly, tekeli, baharly dülkadyr, owşar) sopy bolupdyrlar.
1498-1500-nji ýyllarda Akgoýunlylar döwleti ikä bölünmegi  bilen baglanyşykly dörän amatly ýagdaýy ulanyp, 12 ýaşly şa Ysmaýyl öz atalygy Hüseýin beg Şamlynyň maslahaty bilen 300 atlysy bilen Ardebile gelýär. Şol ýerde 7 müňli türkmen goşuny bilen häkimiýet ugrunda urşa başlaýar. Olar 1501-nji ýylda Akgoýunlylary ýeňip, Töwrize girýärler. 1502-nji ýylda Töwrizde Ysmaýyl Eýran şasy diýlip jar edilýär. Ol 1503-nji ýyldan 1510-njy ýyla çenli Kazwin, Kum, Yspyhan, Şiraz, Ýezd, Kerman ýaly şäherleri, Ermenistan, Kürdistan, Yrak ýaly ýurtlary basyp alýar. 1510-njy ýylda Marynyň golaýynda Horosan ugrunda özbek hany Şeýbany bilen bolan söweşde Şeýbany han öldürilip, Seistan we Horosan  Sefewi türkmenleriniň döwletiniň  düzümine goşulýar. Köşkde we goşundaky dil türkmen dilinde bolupdyr. Şa Ysmaýyl şol dilde goşgy ýazypdyr. 1524-nji ýylda şa Ysmaýyl ýogalýar.
«Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady
«Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady – Türkmenistanyň döwlet sylagydyr.
Düzgünnamasy
Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady Türkmenistanyň döwlet sylagydyr. Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady: Türkmenistanyň Garaşsyzlyk ýyllarynda türkmen sportunyň halkara abraýyny belende götermekde, onuň şohratyny ýokarlandyrmakda we dünýä ýaýmakda uly hyzmatlary bitiren; Olimpiýa, Aziýa oýunlarynda, dünýä çempionatlarynda, Aziýa we dünýä Kuboklary ugrundaky ýaryşlarda üstünlikli çykyş edip, ýeňiji bolan we baýrakly orunlary eýelän türgenleri hem-de sportuň oýun we beýleki görnüşleri boýunça toparlaryň düzüminde Olimpiýa, Aziýa oýunlaryna, dünýä çempionatlaryna gatnaşmaga hukuk gazanan belli türgenleri we toparlary taýýarlamakda, olaryň üstünlikli çykyş etmegini üpjün etmekde, türkmen sportuny ösdürmekde, onuň inçe syrlaryny, tälimlerini we nusgalyk ýollaryny ýaş nesle öwretmekde, sportuň görnüşleri boýunça ýokary derejeli türgenleri we toparlary taýýarlamakda usuly gollanmalary (düşündiriş-maslahatlary) işläp düzmekde we durmuşa geçirmekde aýratyn şahsy goşant goşan; sport boyunça okuw-türgenleşik we terbiýeçilik işlerinde uly hyzmatlary bitiren we ýokary netijeleri gazanan adamlara dakylýar. Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady Tüirkmenistanyň raýatlaryna dakylýar. Türkmenistanyň Prezidenti Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly adyny Türkmenistanyň raýaty bolmadyk adamlara hem dakmaga haklydyr. Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady dakylan adamlara Türkmenistanyň Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly adynyň Şahadatnamasy we döşe dakylýan nyşany gowşurylýar. Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady dakylan adamlara iň pes aýlyk zahmet hakynyň dört essesi möçberinde birwagtlaýyn baýrak tölenýär we iň pes aýlyk zähmet hakynyň 20 göterimi möçberinde iş hakyna, aýlyk wezipe hakyna, pensiýasyna, döwlet kömek puluna, talyp hakyna her aýda goşmaça hak bellenýär. Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly ady dakylan adamlar Türkmenistanyň kanunçylygynda bellenilen tertipde we halatlarda beýleki ýeňilliklerden hem peýdalanýarlar.
Hormatly adyň döşe dakylýan nyşanynyň Ýazgysy
Türkmenistanyň «Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi» diýen hormatly adynyň döşe dakylýan nyşany üsti-üstüne goýlan üç bölekden ybarat bolup, onuň esasyny sekizburçluk emele getirýär. Sekizburçlugyň burçlarynyň her biri gyzyl reňkli sirkoniý daşy bilen bezelen. Döşe dakylýan nyşanyň umumy diametri - 43,5 mm. Döşe dakylýan nyşanyň esasyny emele getirýän sekizburçlugyň üstünde ýerleşdirilen kiçi sekizburçlugyň görünýän burçlary ýaşyl reňk bilen syrçalanan. Döşe dakylýan nyşanyň ýokardaky bölegi umumy diametri 29,5 mm bolan tegelekden ybarat bolup, onuň merkezi böleginde gün şohleleri şekillendirilen we kiçi tegeleginiň ortasynda guberçek görnüşli Türkmenistanyň ýaşyl reňkli syrçalanan kartasy ýerleşdirilen. Döşe dakylýan nyşanyň diametri 20,5 mm bolan kiçi tegeleginiň daşynda ini 4,5 mm bolan ýaşyl reňk bilen syrçalanan tegelek halkanyň ýokarky böleginde «TÜRKMENISTANYŇ AT GAZANAN TÄLIMÇISI» diýen altyn çaýylan ýazgy, aşaky böleginde bolsa ak reňkli sirkoniý daşynyň başisi ýerleşdirilen. Döşe dakylýan nyşan halkajyk arkaly ini 31 mm, beýikligi 18,5 mm bolan baýdak görnüşli ýaşyl reňkli syrça örtülen kolodka birikdirilýär. Kolodkada bäş sany milli haly gölleri we bäş ýyldyzly ýarym Aý şekillendirilen. Döşe dakylýan nyşan we onuň kolodkasy 925 mähekli kümüşden ýasalyp, onuň ýüzüne altyn çaýylýar.
Türkmenistanyň ''Türkmenistan'' döwlet täjirçilik banky
Türkmenistanyň Türkmenistan döwlet täjirçilik banky 1990-njy ýylyň derkabr aýynyň 29-na Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary esasynda döredildi. Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary esasynda 1999-njy ýylda bank döwlet eýeçiligine geçirildi.
Türkmenistanyň Türkmenistan döwlet täjirçilik banky ýurdumyzyň ykdysady we durmuş maksatnamalaryny durmuşa geçirmäge işjeň gatnaşýar. Bankyň 23 sany şahamçasy bolup, olar Türkmenistanyň ähli künjeklerinde ýerleşip, müşderlere dürli bank hyzmatlaryny hödürleýärler. Bankyň işjeňligi täjirçilik esasda amala aşyrylýar. Söwda we daşary ykdysady aragatnaşyk ministrliginiň, Dokma senagaty ministrliginiň edara-kärhanalaryna we Döwlet býujetinden maliýeleşdirilýän edara-kärhanalara hyzmat etmeklige ýöritleşdirilen bankdyr. Mundan başgada, şäher ýerlerinde pensionerleriň pensiýalarynyň töleglerini we raýatlara döwlet tarapyndan bellenen durmuş taýdan kömek pullarynyň töleglerini amala aşyrýar. Türkmenbankyň hyzmatyndan dürli eýeçilikdäki kärhanalar, telekeçiler peýdalanýarlar. Bankyň karzlaşdyrmak syýasatynyň esasy ugurlary döwlet eýeçiligindäki kärhanalaryň işjeňligini sagdynlaşdyrmak üçin olaryň dolanyşyk serişdeleriniň üstüni dolmakda karzlara bolan isleglerini kanagatlandyrmakdan, halkyň ýaşaýyş derejesini dowulandyrmak bilen baglanyşykly ýokary amatlyklary bolan ýaşaýyş jaýlaryny satyn almak üçin ilata ipoteka karzlaryny bermekden hem-de halkyň durmuş üpjünçiligini gowulandyrmak maksady bilen sarp ediş maksatly karzlary bermekden ybaratdyr.
Bankyň täze bank önümlerini we hyzmatlaryny öňe ilerletmek bilen, ilata dürli görnüşdäki karzlary hödürleýär:
• bilim maksatlaryna berilýän karzlar;
• ýaş maşgalalar üçin sarp edijilik maksatlaryna berilýän karzlar;
• durmuş maksatly harytlaryň satyn alynmagyna we gaýragoýmasyz harajatlara berilýän karzlar;
• maliýe taýdan durnukly kärhanalaryň we guramalaryň işgärlerine korporatiw kepillendirmegi bilen durmuş maksatlara we ş.m. görnüşlere berilýän karzlar.
Türkmenistanyň Prezidentiniň 2006-njy ýylyň 23-nji martyndaky N7824 belgili Türkmenistanda bir bitewi bank programma serişdelerini ornaşdyrmak we milli kartly töleg ulgamyny döretmek hakynda kararyny durmuşa geçirmek maksady bilen, Türkmenistanyň Türkmenistan döwlet täjirçilik banky Türkmenistanyň Merkezi bankynyň goldamagynda Altyn Asyr töleg ulgamynyň kartyny dolanyşyga goýberip başlady. Türkmenistanyň Türkmenistan döwlet täjirçilik bankyAltyn Asyr töleg ulgamynyň bank kartlaryny emissiýa etmekde iň iri emitent bank bolup çykyş eder. Türkmenistan bank tarapyndan hyzmat edilýän müşderiler, esasan Döwlet büjetinden maliýeleşdirilýän edara-kärhanalar zähmet haklarynyň tölegleri üçin köp möçberlerde nagt puly sarp edijiler bolup durýar. Türkmenistan banky ilatyň wagtlaýyn erkin serişdelerini banka çekmek ugrunda alyp barýan syýasaty yzygiderli kümilleşdirilýär. - See more at: http://ertir.com/index.php?q=blog&view=50813#comment-
Türkmenistan we Päkistan mynasybeti
Türkmenistany we Päkistan mynasybeti – Ilki bilen Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Päkistan barada aýdan ajaýyp sözlerini getirmek isleýäris: “Biz Päkistana özümiz üçin iň ýakyn döwlet, taryhy ykballaryň umumylygy, milli häsiýetdäki haýsydyr bir çala göze ilýän meňzeşlik, dünýä garaýyşda, birinji nobatda bolsa, öz-özüňe garaýyşda umumylygy bolan halk hökmünde garaýarys”.
Päkistan 1947-nji ýylyň 15-nji awgustynda Hindistandan bölünip aýrylyp, özbaşdak döwlet bolupdy. Päkistan dörän wagty onuň paýyna köpräk oba hojalyk sebitleri düşüpdi.Garaşsyzlygyny alyp, ýaňy ýörjen-ýörjen bolan ýurtda senagaty tarpdan diýen ýaly döretmelidi.
1971-nji ýylda Gündogar Päkistan bölünip aýrylyp, özbaşdak Bangladeş döwleti döredi. 1973-nji ýylda Päkistanyň Konstitusiýasy kabul edilip, ýurduň Yslam Respublikasydygy kanuny taýdan berkidildi.
70-nji ýyllarda Zülfikar Ali Bhuttonyň ýolbaşçylygyndaky Halk partiýasy ýurdy dolandyrdy. Bhuttonyň hökümeti sebitde parahatçylygy berkitmekde birnäçe işleri etdi. Mysal üçin, 1972-nji Päkistan SEATO harby birleşmesinden çykdy. Bangladeşi resmi taýdan ykrar etdi. Hindistan bilen diplomatik gatnaşyklary dikeltdi (1976 ý.).
1977-nji ýylyň saýlawlarynda Z.A.Bhuttonyň hökümeti ýeňilse-de, saýlawyň netijelerini galplaşdyryp, häkimiýetde galmaga synanyşdy. Emma muňa häkimiýete garşy güýçler razy bolmady. Syýasy dartgynlylyk emele geldi. Şeýle şertlerde 1977-nji ýylyň iýulynda Ziýa ul’Hakyň ýolbaşçylygynda döwlet agdarylyşygy bolup, ýurtda harby düzgün ýene-de dikeldilýär.
1997-nji ýylda geçirilen saýlawlarda Päkistanda iň irki partiýa bolan (1906 ý. döredilen) Musulman ligasy ýeňiş gazanyp, Mian Nawaz Şarif ikinji gezek häkimiýete geldi (ol 1990-1993 ýý. hem ýurdy dolandyrypdy). 2000-nji ýyldaky syýasy dartgynlylyk ýurtda ýene-de döwlet agdarylyşygyna getirdi. Häkimiýete general Perwez Müşerref geldi.
Dokma senagaty päkistan ykdysadyýetiniň iň esasy pudagy hasaplanýar. Ýurduň ähli girdejsiniň 28%-ni senagat, 25%-ni oba hojalyk pudagy berýär. Beýleki yslam ýurtlarynda bolşy ýaly, ýurduň ykdysady-syýasy durmuşy yslamyň ýörelgeleri boýunça alnyp barylýar. Mysal üçin, banklaryň işinde süýthorçylyk ýazgarylyp, göterimler gadagan edilendier.
Päkistanyň daşary syýasatynda Hindistan bilen gatnaşyklary kadalaşdyrmak ugrunda göreşýär. Ol Goşulmazlyk hereketiniň agzasydyr. Päkistan EKO guramasynyň çäklerinde Türkiýe, Owganystan, Eýran hem-de Merkezi Aziýanyň garaşsyz döwletleri bilen işjeň gatnaşyklaryny ýola goýdy. Garaşsyz, Bitarap Türkmenistan XX asyryň soňky on ýyllygynda Päkistanyň esasy hyzmatdaşyna öwrüldi. EKO döwletleriniň Yslamabat maslahatynda (1995 ý. marty) Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy ilkinji gezek Türkmenistanyň bitaraplygy hakyndaky teklibi orta atypdy. Päkistan guramanyň beýleki agzalary bilen bilelikde Türkmenistanyň bu teklibini ikelläp goldady. Geljekde Türkmenistan Owganystanyň üsti bilen Päkistana özüniň tebigy gazyny we elektrik energiýasyny satmagy göz öňünden tutýar. Päkistanyň täze ýolbaşçysy Perwez Müşerrefiň özüniň ilkinji daşary ýurt saparyny Türkmenistana guramagy päkistan-türkmen dostlugynyň ýene bir nyşanydyr.
Burkina-Faso
Burkina-Faso Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.
Galatasaraý
Galatasaray Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
37
Aradan çykanlar
30er
Gambiýa
Gambiýa Günbatar Afrikada ýerleşýän döwlet.
Indeks
INDEKS - indeksasiya (lat. Index-gorkeziji, spisook). 1) atlaryn,predmetlerin gorkezjisi, restri we s.m shertli belgilerin sistemasy (harply, bibliografik I.., neshitryat I-I, kitap sowdasynyn I-I, pocta, azyk onumlerinin, dermanlarynyn we s. m-min. ondurilen wagtyny we saklanysh mohletini gorkezyan I-ler. Seret: I-ler statistikasyda. 2) I. (matematikada)-matematiki anlatmalary bir-birinden tapawutlandyrmak ucin harp ya-da san gorkezjisi, mes..Xo,Xi,A3,An we s.m. Bu yerde O,I,3,N indeksidir.
Tahmasp I
TAHMASP I – (144) Sefewi türkmenleriniň döwletiniň ikinji hökümdary. Tahmasp I entek 10 ýaşynda tagta geçmeli bolýar. Ilkibada ol türkmen hanlarynyň we serdarlarynyň (aýratyn-da rumly we ustaçly) diýeni boýunça ýurdy dolandyrýar. Kämillik ýaşyna ýetenden soňra özbaşdak dolandyryp başlaýar. Ýöne ol kakasy ýaly başarjaň hökümdar däldi. Onuň gowuşgynsyzlygyndan peýdalanyp birnäçe ýerli hökümdarlar özbaşdak syýasat ýöretmäge ymtylýarlar. 1538-nji ýylda Astrabatda Muhammet Salyh özüni özbaşdak hökümdar diýip yglan edýär. Türkmen Aba Serdar 1550-1558-nji ýyllarda şa Tahmaspy birnäçe gezek ýeňlişe sezewar edýär. Gilýanda, Şirwanda ýerli hökümdarlar şa Tahmaspa garşy çykýarlar. Bu ýagdaýlaryň ählisi şa Tahmasp I-niň döwründe Eýranda merkezi häkimiýetiň gowşandygyny görkezýär. Onuň alyp baran içeri syýasatynyň netijesinde Eýran döwletiniň harby kuwwaty aýratyn-da ykdysady kuwwaty peselýär.
Türkmeniň serhetlerine ýakyn ýerleşýändiginden gorkup, ol ýurduň paýtagtyny Töwrizden Kazwin şäherine geçirýär.