cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
1918 – 1939-njy ýyllar aralygynda
Iri baý maşgalanyň, akylly – paýhasly, maksada okgunly mirasdüşeri F. Ruzwelt halkyna “Täze ýoly” söz berip, 1932-nji ýyldaky president saýlawlarynda ýeňiş gazanýar. Halkyň çäksiz söýgüsinden peýdalanýan Ruzwelt ömrüniň ahyryna çenli president saýlawlarynda ýeňiji boldy. Ol ABŞ-nyň taryhynda ýeke-täk, yzygider dört gezek president saýlanan (1932, 1936, 1930, 1944 ýyllarda) üýtgeýşik syýasatçy hökmünde taryha girdi. President saýlawlary 1932-nji ýylyň Sanjar aýynda geçse-de, F. Ruzwelt resmi ýagdaýda öz kanuny wezipesine 1933-nji ýylyň Nowruz aýynyň 4-nde.
F. Ruzweltiň “Täze ýoly”. F. Ruzwelt ABŞ-da ykdysady pese gaçyşlygyň möwjän, ilatyň hökümetden närazylygynyň güýjän döwri häkimiýete geçdi. F. Ruzweltde hem ýurdy kynçylyklardan çykarmagyň synagdan geçen, taýýar meýilnamasy ýokdy. Saýlaw döwri “Täze ýoly” söz berse-de, ol ýörelgäni indi agtarmalygy we tapmalydy. Ol ilatyň durmuş derejesini ýokarlanmazdan ykdysadyýeti dikeltmegiň mümkin däldigine düşünýärdi.
Halk köpçüliginiň satyn alyjylyk islegini we mümkinçiligini artdyrmaklygyň ýollaryny agtarýardy. Ýurduň 60 çemesi maşgalasynyň yekebara (monopolistik) hojaýynçylygyby gowşatmaklygyň zerurlygyny duýýardy. Halkkara diňe bir syýasy deňlik däl-de, ykdysadyýetde deň mümkinçilikleriň zerurlygyna düşünýärdi. Öňde duran wezipeleri çözmek üçin däl bolan ýoldan biraz çepe sowulmalydy. Bu-da jemgyýetiň ýokary gatlagynyň, bähbitlerine zarba urjakdy. F. Ruzwelt ähli adamlara gowy görnüp, ýaranyp bolmajagyna hem düşündyärdi. Ine, şeýle çylşyrymly ýagdaýdan çykalga hökmünde bazar ykdysadyýetli jemgyýeti kämilleşdirmegiň “Täze ýoluny” oňe sürdi. Beýik özgerdişleriň tapgyryna başlady. Bu özgerdişler döwri F. Ruzweltiň “Täze ýoly” ady bilen taryha girdi.
“Täze ýol” döwri 1933 – 1939-njy ýyllary öz içine alýar. Bu döwri hem şertli üç tapgyra bölmek mümkin. Olar haýsylar?
“Täze ýoluň” birinji döwri. Birinji döwri 1933 – 1932-nji ýyllary öz içine alýar. F. Ruzwelt bu döwürde döwletiň ykdysadyýete gatyşmasyny düýpli güýçlendirmäge gönükdirilen çäreleri durmuşa geçildi. Ykdysady pese gaçyşlygynyň öňüni almak üçin uzak pikirlenmäge wagt ýokdy. F. Ruzwelt 1933-nji ýylyň Nowruz aýynyň 6-synda ähli banklary wagtlaýyn ýapmak hakynda buýruk berdi. Çünki bank ulgamy bulaşykdy. Prezindent iri, özüni aňarýan, sagdyn banklara döwlet kömegini gurady. Müňlerçe maýda banklar ýok edilip, bank ulgamynyň işinde döwletiň güýçli täsiri ýola goýuldy. F. Ruzwelt, Z. Keýsiň “Döwlet ýene gülläp ösmeklige dolanyp gelmek üçin harç etmelidir” diýen pikirini ykdysady syýasatynyň esasy edip ulandy.
Birinji döwürde iri ýekebara hususy öndürijilere döwlet goldawy berildi. Şolaryň kömegi bilen ykdysady pese çykyşlykdan çykmaklyga synanyşyldy. Işsizligi ýok etmeklige üns berildi. Millionlarça işsizleriň gününe ujupsyz hak tölemek bilen, olar döwlet, yurt bähbitli işlere gönükdirildi. Olar ýatak jaý, egin – eşik bilen üpjün edilip, kanalary gazanmak, agaç etmek, ýol, köpri gurmak we ş.m. işlerde işledildi. Dogry, bu işleer hem ähli işsizlere ýetdirip duranokdy. Işsizleriň üçden birini şu usulda iş bilen üpjün etmek başartdy.
193-nji ýylyň Nowruz aýynyň 12-nde oba fermentlerine kömek bermek hakynda kanun Kabul edildi. Kanunda oba hojalyk önümleriniň bahasyny ýokarlandyrmaklygyň hasabyna obany ösdürmek, dermerleriň girdejiligini artdyrmak bellenýärdi. Bazaar gatnaşyklary şertlerinde oba hojalyk önümleriniň bahasyny ýokarlandyrmak ýeňil-ýelpaý iş däl. bazaar öz kanunlary boýunça işleýär. F. Ruzwelt ekerançylyk ýerlerini we mallaryň baş sanyny azaltmagyň hasabyna oba hojalyk önümleriniň öndürişini kemeldip, bahalary ýokarlandyrmaga synanyşdy. Önümçiligi azaldan fermerlere sylag berildi.
Oba hojalygyndaky özgerdişler maýda fermerleriň tozamagyna, irileriniň has güýçlenmegine getirdi. Ýöne, mäme-de bolsa, oba hojalyk önümleriniň bahasy ýokarlanyp, obanyň ösmegine şert döredildi.
Geçirilen çäreleriň netijesinde ykdysady dartgynlylyk gowşady, ösüş başlandy. F. Ruzwelt “Täze ýoly” oňa abraý getirdi.
“Täze ýoluň” ikinji döwri. “Täze ýoluň” ikinji döwri 1935 – 1936-njy ýyllary öz içine alýar. Bu döwürde F. Ruzwelt president saýlawlarynyň ýakynlaşýanlygyny nazarda tutup, giň halk köpçüliginiň durmuş şertlerini gowulandyrmaga gönükdirilen çäreleri durmuşa geçirmäge başlady. President 1935-nji ýylyň Gorkut aýynyň 5-nde zähmet gatnaşyklary hakynda kanuna (Wagneriň kanuny) gol çekdi. Ol boýunça profsoýuzlara girmäge hukuk berildi. Zähmet gatnaşyklary düzgünleşdirmekde döwletiň gatyşmasy güýçlendirildi.
Ilatyň durmuş taýdan goraglylygyny kepillendirýän çäreleriň içinde ähmiýetlileriň biri 1935-nji ýylyň Alp-Arslan aýynyň 14-nde Kabul edilen, durmuş ätiýaçlandyrmasy hakyndaky kanundyr. Ol boýunça maýyplara, ýetimlere, dul aýallara, işsizlere, işe ýarawsyzlara kömek pullarynyň berilmegi kanunlaşdyryldy. 65 ýaşdan pensiýa bellenildi.
F. Ruzweltiň “Täze ýoly” syýasatynyň ikinji döwründe iri hasusy kärhanalaryň bähbitlerine ters gelýän salgyt ulgamy hakynda täze kanun Kabul edildi. Täze salgyt ulgamy boýunça köp girdejä uly salgyt düzgüni girizildi. Mysal üçin, ýylda 5 million girdeji alýanlar onuň 75 göterimini salgyt hökmünde tölemelidi.
Jemgyýetiň ýokary gatlagy F. Ruzwelt “Täze ýolunyň” ikinji döwründe geçirýän özgerdişlerinden närazy bolup, ony güýçli ýazgaryp başlady. Olar Prezidenti ABŞ-yň bazaar ykdysadyýetiniň däplerini bozmakda, hat-da kommunizme ymtylmakda aýpladylar.
F. Ruzweltiň halkyň durmuş şertlerini gowulaşdyrýan özgerdişleri 1936-njy ýylyň president saýlawlarynda oňa ýeňiş getirdi. Saýlawlarda respublikaçy partiýadan bolan garşydaşy bary-ýogy 16,7 million ses alsa, F. Ruzwelt 27,8 million saýlawçynyň özüne ses bermegini gazandy. Ol “Täze ýol” syýasatyny halkyň goldaýnadygyna göz ýetirip, ony dowam etdi.
“Täze ýoluň” üçünji döwri. 1937 – 1939-njy ýyllar “Täze ýol” syýasatynda aýratyn bir döwür hasaplanýar. F. Ruzwelt ikinji möhlete president saýlanandan soňra hem özgerdişleri öňküsi ýaly dowam etdirjek boldy. Saýlaw döwründe söz beren özgerdişlerini durmuşa geçirmek isledi. Emma F. RuzweltiňÝokary Sudy özgertmek baradaky kanunynyň taslamasyny kongres goldamady. Bu meselede president ýeňildi.
1938-nji ýylda “adalatly zähmet şertleri hakynda” kanun Kabul edildi. Kanuna göä, çaga zähmeti düýbünden gadagan edildi. Zähmet haklary, iş hepdesiniň dowamlylygy düzgünleşdirildi.
1939-njy ýyldan F. Ruzwelt täzeçilligini bes etdi.
F. Ruzweltiň “Täze ýoly” döwletiň täsirini güýçlendirdi. Indi döwlet ykdysady ösüşiň, demokratiýanyň, halkyň durmuş taýdan goraglylygynyň kepiline öwrüldi.
ABŞ-nyň daşary syýasaty. Otuzynjy ýyllarda ABŞ daşary syýasatda dünýä wakalaryna, halkara dawalaryna işjeň gatnaşmady. Ýewropadaky dawalara asyl goşulmak islemedi. 1933-nji ýylda SSSR bilen diplomatic gatnaşyklary dikeltdi.
1935-nji ýylda goşulmazlyk hakynda kanun edilip, dawaly dünýäniň jenjenlerinde ýurdy çetleşdirmek syýasaty alnyp baryldy. Çetleşmek syýasaty tä ikinji jahan urşy başlanýança dowam etdi.
Latyn Amerikasy ýurtlary bilen hoşniýetli goňşüçylyk gatnaşyklary ýola goýuldy.
XX asyryň 2-nji ýarymynda
M E Ý I L N A M A:
1.	Ikinji jahan urşundan soň ABŞ-nyň ykdysady we syýasy ýagdaýy. “Sowuk uruş syýasaty.
2.	ABŞ Ž. Kennediniň we L. Žonsonyň demokratik hökümetleri döwründe.
3.	ABŞ XX asyryň 70-80-nji ýyllarynda.
ABŞ Demirgazyk amerikan dünýäböleginde ýerleşen döwlet. Onuň umumy meýdany 9,7 mln inedördül km. ABŞ özüniň meýdany boýunça dünýäde Russiýadan, Kanadadan, Hytaýdan soň 4-nji ýerde durýar.
ABŞ-nyň ilaty 270 mln. adam (2001 ý.). Döwlet dili iňlis dili. Ýurtda esasan hem protestant dini (53%); katolik dini (26%) we beýleki dinler hereket edýär. ABŞ-ň döwlet gurluşy – federatiw respublika, ýurduň düzüminde jemi 50 ştat bar. Paýtagty Waşington. Döwletbaşy we hökümetiň baştutany prezident, ýerine ýetiriji häkimiýet - wise-prezident we ministrler Kabinetine degişli. Kanunçykaryjy häkimiýeti iki palataly parlament-kongress amala aşyrýar, ol Senatdan (ýokary palata) we wekiller palatasyndan (aşaky palata) ybarat. ABŞ-da adaty iki partiýa : Respublikan we Demokratik partiýalar ýurduň syýasy durmuşynda esasy orunda durýar.
1950-60-njy ýyllarda ABŞ-da ykdysadyýetiň we halkyň durmuş derejesiniň ösüşi. 1953-1961-nji ýyllarda respublikaçy partiýadan bolan Duaýt Eýzenhauer ABŞ-yň prezidenti wezipesini eýeledi. Onuň dolandyran döwründe amerikan ykdysadyýeti üç gezek çökgünlik döwrüni (1953-1954, 1957-1958, 1960-1961-nji ýyllar) başdan geçirendigine garamazdan, öňküsi ýaly çalt bolmasa-da, ösüşini dowam etdirdi. Eýzenhauer ilkinji nobatda ýurduň býudžetini tertipleşdirmäge synandy. Ol döwlet harajatlaryny azaldyp, salgytlary peseltmekçi we dollaryň hümmetini güýçlendirmekçi bolýardy. Puluň hümmetlenmegi üçin ol işsizligiň artmagyna garşy däldi. “Sowuk uruş” zerarly ýaraglanyşyga goýberilýän çykdajylaryň artmagy ykdysady ösüşe ýaramaz täsir edýärdi.
1950-nji ýyllarda amerikan ykdysadyýetiniň häsiýetli aýratynlygy dürli pudaklarda iri-iri hususy birleşmeleriň döremegidir.
ABŞ-yň oba hojalygy agyr pursatlary başdan geçirdi. Fermerleriň birnäçeleri birleşip, iri fermalar döredýärdiler. Maşgala fermerleri iri fermalar bilen bäsdeşlige çydaman tozýardylar. Söwdada hem birleşmek meýli güýçlüdi. Dürli görnüşli harytlary satýan iri-iri söwda merkezleri köpeldi. 1954-nji ýylda söwda merkezleriniň sany bary-ýogy 8 sany bolan bolsa, 1960-njy ýylda olaryň sany 3480-e ýetdi. Söwda merkezleriniň ýanynda oňaýly awtoulag goýulýan ýerleriň bolmagy we ähli harytlarynyň bir ýerden tapylmagy alyjylara oňaýlyk döredýärdi.
Ykdysadyýetiň ösmegine ýurduň çet-gyralary bilen merkezi sebitleri arabaglanyşygy ösdürmekde awtoulaglar üçin gara ýollaryň gurluşygynyň artdyrylmagy ähmiýetli boldy. 1956-njy ýylda gara ýollaryň gurluşygyna 26 mlrd. dollar pul goýberildi. Bu amerikanyň taryhynda döwlet işine goýberilen iňňän uly puldy. Ýurduň ähli ýerine birleşdirjek 4 müň kilometr ýollar gurulmalydy.
50-nji ýyllary ilatyň maddy durmuş derejesiniň gowulaşan döwri hökmünde häsiýetlendirmek mümkin. Bu döwürde hususy jaýly maşgalalaryň sany iki esse artdy. Amerikalylaryň ýarymyndan gowragy girdejileriniň möçberi boýunça orta gatlaga öwrüldiler. Maşgalalaryň köpüsi diňe bir telegörkeziji ýa-da sowadyjy we ş.m. durmuş tehnikaly bolman, eýsem awtoulagly, dokuzy düzüw hojalyga öwrüldiler. Amerikan jemgyýetinde negrleriň hukuklary çäklidi. Garaýagyz amerikalylar öz hukuklarynyň akýagyzlar bilen deňeşdirilmegi ugrunda göreşe başladylar. Dogrudan-da, garaýagyz raýatlaryň hukuklary gaty kemsidilýärdi. Mysal üçin, garaýagyz çagajyklar akýagyz deň-duşlary bilen bir mekdepde okadylmaýardy, ýa-da şäherlerde adam daşaýan awtoulaglarda negrler özlerine bellenen yzky bölüme münmelidi.
Garaýagyz ilatyň deňhukuklyk ugrundaky, göreşine diýseň akylly we dilewar ruhany Martin Lýuter King ýolbaşçylyk etdi. Prezident Eýzenhauer özi-de garaýagyzlaryň deňhukuklygynyň tarapdarydy. Netijede, akýagyzlar bilen garaýagyz çagajyklara bir mekdeplerde okamaga rugsat berildi. Şäher awtoulaglarynda jynsy kemsidilmeler ýatyryldy. Garaýagyzlaryň aklar bilen saýlaw hukuklary deňleşdirildi.
50-nji ýyllarda “sowuk uruş” ABŞ-yň diňe bir daşary syýasatyna däl, eýsem içeri syýasatyna-da güýçli täsirini ýetirýärdi. Ýurduň içinde kommunistlere “gyzyl howpa” garşy göreş güýçlendirildi. Kommunistlere garşy göreşde iň bir jeňbaz syýasatçysy Žozef Makartni aýratyn tapawutlanýardy. Ol 50-nji ýylda döwlet gullugynda işleýän 205 adamyň kommunistdigini, olaryň ählisiniň atlaryny bilýändigini aýdyp, kommunistlere we içalylara garşy uly şowhunyň bolmagyny gazanypdy. Ýurtda 2,5 mln. döwlet gullukçysynyň döwlet gurluşygyna wepalylygy barlanyldy. Diňe 50-nji ýyllaryň ahyrlarynda makartniçileriň hereketlerini saklamak başartdy.
Žon Kennediniň we Lindon Žonsonyň aram özgertmeleri. 1960-njy ýylyň prezident saýlawlarynda demokratik partiýadan bolan, 43 ýaşly Zon Kennedi ýeňiş gazandy. Ol ABŞ-yň taryhynda iň ýaş prezident boldy. Ol saýlawçylara täze, düýpli özgerdişleri durmuşa geçirip, täze sepgitleri söz berip, ýeňiş gazanypdy. Şonuň üçin onuň syýasatyny köplenç “täze sepgitler” diýip atlandyrýarlar.
Žon Fisžerald Kennedi (1917-1963). ABŞ-yň döwlet işgäri. Irland asylly baý katolik maşgalasynda dogulýar. Londonyň ykdysadyýet mekdebini we Garward uniwersitetini tamamlaýar (1940 ý.) 1941-1945-nji ýylarda ABŞ-yň harby deňiz güýçlerinde gulluk edýär. 1947-1953-nji ýyllarda Massaçusets ştatyndan wekiller palatasynyň agzasy. 1953-1960-njy ýyllarda senator, 1960-njy ýylda prezident saýlanýar. “Täze sepgitler” hem-de kosmosy özleşdirmek baradaky “Apollon” maksatnamalarynyň awtory. 1963-nji ýylyň Sanjar aýynda Dallasda atylyp öldürilýär. Žon Kennedi ilki ýurduň ykdysady pese gaçmasyny togtatmagy başardy. Ykdysadyýetini janlandyrmak üçin salgytlary peseltmek isledi. Emma onuň bu teklibini kongress goldamady. Ol aram özgertmeleriň käbirini durmuşa geçirmäge eýgerdi. Ol iş hakynyň ýokarlandyrylmagyny durmuşa geçirdi. Raýatlaryň hukuklary hakynda kabul edilmegini-de gazandy. Emma ol bilimi ösdürmek ýa-da garrylara medisina kömegini bermek ýaly syýasatlaryny durmuşa geçirip bilmedi. Ýöne kosmos barlaglaryny güýçlendirmegi welin, amala aşyrdy.
Kennedi daşary syýasat meselesinde SSSR we sosialistik ýurtlar bilen gatnaşyklarda ylalaşykly syýasatyň tarapdarydy. Ýöne onuň eglişikli daşary syýasatyna N. Hruşýow ABŞ-yň ejizligi hökmünde nädogry düşünipdi. Dogrusy, “sowuk urşuň” soňuna çykmaga Hruşýowda mümkinçilik bolupdy. Kennedi 1963-nji ýylyň Sanjar aýynyň 22-sinde Tehas ştatyndaky Dallas şäherinde üsti açyk maşynda barýarka öldürildi. Ol aram özgerdişler ugrunda göreşen prezident hökmünde halkyň ýadynda galdy.
Ž. Kennediniň ölüminden soňra, ýurduň wise-prezidenti L. Žonson prezidentiň wezipesini ýerine ýetirip başlady. Ol Kennediniň başlan aram özgertmelerini dowam etdirdi.
Žonson ýurtda garyplygy ýok etmek ugrunda göreşdi. Garyplaryň durmuşyny gowulaşdyrjak çäreleriň toplumyny geçirmegi başardy. Garyp gatlagyň sowat almagyna şert döretdi. Aşa garyplara medisina hyzmatynda ýeňillikler döredildi. Garyplary arzan jaý bilen üpjün etmek başlandy. Bu çäreleriň ählisi “garyplyga garşy göreş” diýlip atlandyryldy. Elbetde, bu çäreler garyplaryň azalmagyna ýardam etdi. Žonson salgytlary peseltmek düýbünden ýok etmek oňa başartmady. Žonson salgytlary peseltmek hakyndaky Kennediniň pikirini-de durmuşa geçirdi. Žonson 1964-nji ýylda “Beýik jemgyýet” meýilnamasyny yglan etdi. Şol meýilnama we Žonsonyň adamlary ynandyrmaga ykybynyň güýçli bolmagy, ökde dilewarlygy 1966-njy ýyldaky Prezident saýlawlarynda oňa üstünlik getirdi.
60-njy ýyllar ABŞ-da bidüzgünçilikleriň güýçlenen döwri boldy. Öldürilen Ž. Kennediniň dogany – prezident saýlawlaryna gatnaşmaga meýil bildiren Robert Kennedi 1968-nji ýylda öldürildi. Şol ýyl garaýagyzlaryň deňhukuklylygy ugrunda göreşiji, beýik ynsanperwer, Nobel baýragynyň eýesi Martin Lýuter King öldürildi. Onuň öldürilmegi garaýagyzlaryň tolgunyşyklarynyň ösmegine getirdi.
Wýetnama garşy urşuň ABŞ-yň içeri syýasatyna täsiri. Žonsonyň prezidentlik döwründe Wýetnama garşy başlanan uruş we harby çykdajylar ABŞ ýaly baý ýurtda-da ilatyň durmuş derejesini gowulaşdyrmaga gönükdirilen çäreler üçin maliýe ýetmezçiligini döretdi. Wýetnam urşy üçin biderek puluň harçlanmagy ýaş amerikanlary öz döwletiniň ýöredýän syýasatynyň dogrulygyna ikirjiňlenmäge mejbur edýärdi. Ýaşlar Wýetnam urşunyň ýatyrylamgyny talap edýärdiler. Has-da talyp ýaşlaryň urşa garşy hereketi guramaçylykly häsiýetlidi. 500 müň esgeriň Wýetnama ugradylmagy ABŞ-yň ähli esgerleriniň ýarpysynyň urşa ugradylmagy diýmekdir. Wýetnama garşy uruş Žonsonyň abraýynyň peselmegine-de uly täsir etdi. 1968-nji ýyldaky prezident saýlawlarynda demokratik partiýa ýeňildi. Wýetnamdaky urşy ýatyrmaklyga we ýurduň içindäki bidüzgünçilikleri tertibe salmaga söz berip, respublikaçy Riçard Nikson üstünlik gazandy. Jemgyýetiň urşa garşy topary ondan Wýetnam urşuny ýatyrmagy talap etdi. Amerikan jemgyýetiniň mundan buýana bölünmeginiň öňüni almak Nikson uruşdan çykmagyň zerurlygyna düşünip, urşy bes etmek barada gepleşiklere başlady. “Çöldäki harasat”. 1990-njy Alp Arslanyň 2-sinde Pars aýlagy sebitinde täze dartgynlyk emele geldi. Yrak Kuweýti basyp alyp, ony Yragyň bir welaýaty diýip yglan etdi. BMG-nyň Howpsuzlyk Geňeşiniň rugsady bilen 1991-nji ýylyň başynda ABŞ, Ýewropa döwletleriniň käbiri Yraga garşy “çöldäki harasat” adyny alan söweş hereketlerini geçirdiler. Kuweýtiň garaşsyzlygy dikeldildi.
Sowet-amerikan gatnaşyklaryny kadalaşdyrmaga tarap öwrüm. Dünyäde parahatçylygy goramak ilkinji nobatda SSSR bilen ABŞ-yň özara gatnaşyklaryna baglydy. Bu iki döwletiň gatnaşyklary gowulaşsa, halkara gatnaşyklaryna aralaşýardy, erbetleşse dünýä bulaşyp başlaýardy. 60-njy ýyllaryň ahyrynda dünyäniň esasy iki uly döwleti birek-birege garşy durmakdan ýadapdy. ABŞ-y Wýetnam urşy surnukdyran bolsa SSSR-i özüniň Hytaý bilen barha dartgynlaşýan gatnaşyklary biynjalyksyzlanýardy. 1969-njy ýylda ýagdaý has ýitilenip, Amur derýasynyň Daman adasynyň sebitinde uly ýaraglar çaknyşyklar  bolup geçdi. SSSR Hytaýyň ABŞ bilen bilelikde özüne garşy çykmagyndan howatyr edýärdi.
60-njy ýyllarda SSSR we ABŞ hiç hili harajat gaýgyrmazdan raketa-ýadro kuwwatlygyny artdyrypdylar. Döredilen ýaraglaryň kuwwatly aklyňy haýran ederlikdi. Olar Ýer ýüzündäki ýaşaýyşy ençeme sapar ýok etmäge ýetjekdi. Rüstemligi görkezmek üçin döredilen bu ýaraglar indi gorkynyň we dartgynlygyň çeşmesine öwrülipdi. Sowet we amerikan ýolbaşçylary herniçigem bolsa ýaraglanyşygyň haýdadylmagynyň düzgünleşdirilen hala getirilmelidigine düşündiler.
Strategik ýaraglaryň çäklendirilmegi. Karib dartgynlylygy beýik döwletleriniň raketa-ýadro kuwwatlaryny deňeçerlikde saklamagynyň zerurdygyny görkezdi. 1969-njy ýylda strategik ýaraglary çäklendirmek barada sowet-amerikan gepleşiklerine başlanyldy. Iki döwletiň baştutanlarynyň duşuşygy dartgynly gatnaşyklaryň birneme ýumşamagyna badalga boldy.
ABŞ-yň prezidenti R. Niksonuň SSSR-e sapary mahalynda (1972 ý. 22-30.05.) bilelikdäki 10-dan gowrak resminama gol çekildi. Olaryň iň möhümi raketa hüjüminden goranyş ulgamyny çäklendimek baradaky şertnamadyr.
L.I. Brežnew bilen ABŞ-yň täze prezidenti J. Forduň 1974-nji ýylyň Sanjar aýynyň 23-24-inde bolan işjeň duşuşygy strategik hüjüm ediş ýaraglaryny çäklendirmekde öňe ädilen ýene bir ädim boldy.
.lu
Lýuksemburgyn internet kody.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
XX asyryň 2-nji ýarymynda
Emma 70-nji ýyllaryň ortalaryndan başlap sowet-amerikan gatnaşyklaryna ýene-de sowuklyk aralaşdy. Emma taraplar ýene-de gepleşikler stolunyň başyna geçmegi müwessa bildiler.
1979-njy ýylyň Sanjar aýynyň 15-18-inde Wenada L.I. Brežnew bilen J. Karteriň arasynda gepleşikler boldy. Strategik hüjüm ediş ýaraglaryny çäklendirmek baradaky şertnama (OSW-2) bu duşuşygyň möhüm netijesi boldy. Her ýurduň kontinentara we uzak aralyga atylýan raketalaryň 2400 birlikden köp bolmaly däldigi ylalaşyldy.
Kosmosda ýaraglanyşygyň haýdadylmagy. 1980-nji ýylyň prezident saýlawlarynda respublikan partiýa ýeňiş gazanyp, R. Reýgen ABŞ-yň prezidenti boldy. ABŞ ýene-de ýaraglanyşygy haýdatmaga bat berdi. Ol 1980-nji ýylda Moskwada bolan sport olimpiýada oýunlaryna bilgeşleýin gatnaşmady. Ýaraglaryň barha kämil nusgalary öndürilip başlandy. ABŞ orta uzaklyga atýan “Perşing-2” kysymly we ganatly raketalary öndürmäge girişdi. Sowet Soýuzy orta uzaklyga atýan, eýýäm könelişen SS-4 we SS-5 kysymly raketalaryny täze SS-20-ler bilen  çalyşdy. Olaryň Ýewropada ýerleşdirilip başlamagy ABŞ-y uly howsala goýdy. Muňa jogap edip ABŞ-yň “Perşing-2”-leri Ýewropa getirildi.
1983-nji ýylyň Sanjar aýynda SSSR-iň ygtyýarly wekilçiligi ABŞ bilen dowam edýän gepleşiklerini kesdi. Sowet hökümeti harby taýdan howp salmak syýasatyny saýlap aldy. 1983-nji ýylyň R. Reýgen “strategik goranmak inisiatiwasyny” yglan etdi. Ol raketalara garşy ýaraglaryň täze “neslini” işläp düzmäge esaslanýardy. Ol göniden-göni kosmosa çykarylyp ulanylmalydy. Şonuň üçin ol “ýyldyzlar urşy” maksatnamasy adyny alypdy.
Beýle ýaragyň peýda bolmagy strategik hüjüm ediş ýaraglaryny azaltmak baradaky ähli şertnamalar ulgamyny puja çykarjakdy. SSSR-iň ABŞ-a garşy çenelen raketalary nyşana ýetmäge ukypsyzdy. Emma ABŞ-yň Ýewropada ýerleşdirilen raketalary Sowet Soýuzynyň Ýewropa böleginiň külüni göge sowrup biljekdi. SSSR we onuň ýaranlary Los-Anjelesdäki (ABŞ) Olimpiýada-84-i boýkot etdi.
20-nji asyr
19-njy asyr | 20-nji asyr | 21-nji asyr 1901 1902  1903  1904  1905  1906  1907  1908  1909 1910  1911  1912  1913  1914  1915  1916  1917  1918  1919 1920  1921  1922  1923  1924  1925  1926  1927  1928  1929 1930  1931  1932  1933  1934  1935  1936  1937  1938  1939 1940  1941  1942  1943  1944  1945  1946  1947  1948  1949 1950  1951  1952  1953  1954  1955  1956  1957  1958  1959 1960  1961  1962  1963  1964  1965  1966  1967  1968  1969 1970  1971  1972  1973  1974  1975  1976  1977  1978  1979 1980  1981  1982  1983  1984  1985  1986  1987  1988  1989 1990  1991  1992  1993  1994  1995  1996  1997  1998  1999 2000
Pampaslar
300px|thumb|right thumb|300px|Pampaslaryň howadan görnüşi Pampa (Pampáslar) (Pampa) — Günorta Amerikanyň günorta-gündogarynda, esasan subtropik zolakda La-Plata estuarisiniň sebtinde ýerleşýän sähra. Pampaslar günbatarda Andlar, gündogarda Atlantik okean bilen araçäkleşýär. Onuň demirgazyk tarapynda Gran-Çako sawannasy uzalyp gidýär.
Pampaslara territoriýasy galtaşýan ýurtlar Argentina, Urugwaý we Braziliýa bolup durýar. Pampa Argentinanyň esasy oba-hojalyk pudagy bolmak bilen, esasan maldarçylyk üçin ulanylýar.
90
Aradan çykanlar
90er
Pifagoreizm
B.e. öň VI-IV asyrlarda Gadymy Gresiýa da san hemme zadyň esasy prinsipidir diýen düşünjeden ugur alýan dini-filosofik taglymat.
Taryhy-Gelip çykyşy
Ol Pifagor yň adyndan gelip çykýar. Ilkibada Pifagoryň taglymaty onuň öz esaslandyran mekdebiniň çäginde gizlin syr hökmünde dilden-dile aýdylyp gelnipdir. Pifagoreizmiň ilkinji ýazmaça beýanyny Filolaý berýär. V asyryň ahyryndan pifagoreizm kem-kemden Sokrat-Platon filosofiýasy bilen ýakynlaşyp başlaýar. Gadymy Platon akademiýasy döwründe pifagoreizm gutarnykly resmileşýär. Arhit Tarentskiý (IV asyryň 1-nji ýarymy) pifagoreizmiň iň sonky görnükli wekilidir.
Kesgitlemesi
Bu taglymatyň tarapdarlary dünýä akyl ýetirmek dünýäni dolandyrýan sanlara akyl ýetirmekdir diýip tassyklaýarlar. Pifagoreizm tebigat da hemme zat belli bir san gatnaşyklaryna boýundyr diýip sanlary absolýutlaşdyrýar. Munuň özi ähli tebigat hadysalarynyň başky esasy materiýa däl-de, sanlardyr diýen idealistik tassyklama eltýär. Pifagoreizmde geometriýa köp üns berilýär. Nokat birlige, çyzyk – ikilige, üst – üçlüge, jisim — dörtlüge meňzedilýär. Pifagoreizme eýerijiler sanlary zatlardan aýryp, sanlary özbaşdak bir zada öwrüp, hudaýa dönderýärler. Olaryň pikiriçe, birlik – hudaýlaryň enesi, ählumumy başlangyç we ähli tebigat hadysalarynyň esasy, ikilik – garşylyklar prinsipi, tebigatda otrisatellilik, tebigat – jisimi (üçlügi) emele getirýär, üçlük ilkinji başlangyç zadyň üç bitewi we onuň garşylykly taraplarydyr. Dörtlük – tebigatyň dört elementiniň obrazydyr. Onluga mukaddes dekada (onluk) hökmünde, şeýle hem on ýagtyltgyçly on sany asman sferasyndan ybarat Älemiň obrazy hökmünde garapdyrlar. Bu taglymatda, esasan, 10 sany gapma-garşylyga: tükeniklilige we tükeniksizlige, täklige we jübütlige, birlige we köplüge, çeplige we saglyga, erkeklige we aýallyga, dynçlyga we hereketlilige, gönülige we egrilige, ýagtylyga we garaňkylyga, gönüburçluga we kwadrata üns berilýär. Tükenikli we tükeniksiz gapma-garşylyk iň esasy gapma-garşylyk hasaplanypdyr. Pifagoreizmde janyň bakylygy baradaky dini taglymat hem ündelýär, Pifagoreizmiň ideýalary diňe bir antik döwürde däl, eýsem orta asyrlarda-da we täze döwürde hem ýaýrapdyr.
Çeşme
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 7, sah.92
.ly
.ly - Liwiýanyň Internet kody.
Günorta Slawýan ýurtlary XII – XV asyrda
Mowzuk: Günorta Slawýan ýurtlary XII – XV asyrda
1.	Bolgariýa we Serbiýa Wizantiýanyñ häkimligi astynda
2.	Ikinji Bolgar patyşalygy. Bolgariýany osmanly türkleriñ basyp almagy
3.	XIV asyryñ birinji  ýarymynda  Serbiýa  ýerleriniñ  giñelmegi. Osman imperiýasynyñ  Serbiýany özüne  boýun  egdirmegi.
Bolgar we Serb halklarynyñ yzygider gaýtawullaryna  seretmezden, bu günorta  slawýan  döwletleri Wizantiýanyñ  gol astyna düşdi. Wizantiýa hökümeti (1018-1185ýý) 1,5 asyr dan  gowrak wagt  bu ýerlerde  agalyk  etdi. Halky ezdi. Dürli salgytlar salyndy: çörek, goýun, çakyr   salgydy we başgalar. Daýhanlaryñ salgydy töläp bilmän öz çagalaryny gulçulyga satandyklary  barada maglumatlar  bar. Erbedi hem Wizantiýanyñ goñşy peçenekler we polowesler bilen  alyp  barylan uruşlar Bolgariýany agyr ýagdaýa  salýardy. Iñ erbedi zor bilen grek dilini ýazuwyny  girizip halky  ellunizirlemäge  çalyşdy. Slawýan dilindäki mekdepler  ýapyldy. Slawýan ýazuw ýadygärlikleri  grek diline  geçirildi, galanyny ýok etdiler. XI asyrda Bolgariýada   urýer eýeçilik gatnaşyklary ýola goýulypdy. Ýöne daşary ýurtlylaryñ agalygy  netijesinde  ýurtda  zähmet öndürijiligi  pese gaçypdy. Bu aýratyn hem Bolgar şäherlerinde  duýuldy. Wizantiýalylar Buthana monastyr ýerlerini giñeltdiler. Şol ýerlerde ýasaýan daýhanlary klirikler diýip  atlandyryldy. XII asyryñ ortalarynda   azat haýhanlaryñ sany  kemeldi. Ilat iki taraplaýyn  ezişe duçar  boldy (ýerli we  daşary ýurtly). Halk basybalyjylara garşy göreşe aýaga galdy.
91
Aradan çykanlar
90er
Monzón
Monzón, bir şäher Ispanya'da.
Türkmensähra
alt=Türkmensähranyñ baýdagy|thumb|Türkmensähranyñ baýdagy Türkmensähra Eýran Türkmenleriniň iň köp ýaşaýan sebitidir.
Eýran Türkmenleri Türkmenistan bilen Owganystan Türkmenleriniň ýaşaýyş ýerleri bilen goňşy bolan Gülistan, Demirgazyk Horasan, we Rezewi Horasanda ýaşaýandyrlar.
Türkmenistanyň Günbatarynda ýerleşýan Türkmensähra Hazar Deňizinden başlap Owganystan serhedine çenli dowam eder.
Şeýlelik bilen Türkmensähra sebiti de Gülistan, Demirgazyk we Rezewi Horasan welaýatlarynyň bir bölegidir. thumb|Eýranyñ kartasyndan Türkmensähranyñ ýerleşýän ýeri
Eýranda Türkmenler iň köp Gülistan welaýatynda ýaşaýar. Bu welaýatdan soň demirgazyk Horasan bilen rezewi horasan Türkmenleriň iň köp ýaşaýan sebitleridir.
Türkmenistanyň serhedindäki Bender Türkmen, Kümüşdepe, Akgala, Ambarolum, Inçeburun, Siminşäher, Daşlyburun, Kelala, Marawadepe we Jergelan ýaly şäherlerde-de ilatyn köpüsi Türkmendir.
Munuň bilen birlikde Bojnurd we Meşhed, Çabahar, Türbetjam we Tahran ýaly şäherlerde-de köp sanly Türkmen ýaşaýar.
Taryhdan häzirki wagta çenli
Şuwagtky ýagdaýlary unudylan hökmünde diýip bileris. Türkiýe hem Eýrandaky ýaşaýan Türki halklaryndan ýekejede habar tutanok, hatda olarda o barada ýekejede maglumatam ýok, Atatürk döwründe Atatürk Eýrandaky Türkmenlere başardygyça kömek edipdir, ýöne ol ölenden soñra Türkmenler unudyldy, we şo unudylanlygy 20 nji ýüz ýylyñ soñuna çenli dowam etdi. Eýranda ýaşaýan Türkmenler özleriniñ asudalygyny, atlaryny gorap saklamak üçin ýekeje özleri öz başyna hereket etýärler. Türkmensähradaky Türkmenler 1991 nji ýylda döredilen "Dünýä Türkmenleri ynsanperwer birligi" ýygnaklarynda, şo döwrüñ hökümeti Saparmyrat Nyýazow tarapyndan ýatlanypdyr. Soñra syýasy işler maslahatlar ýüzünden Eýrandaky Türkmenler ýene ýalñyzlyga itildi.
Serediň:
Eýran Türkmenleri hakynda bir wideo
Eyran Türkmenlerinden bir wideo klip: Küştdepdi
92
Aradan çykanlar
90er
.mh
.mh—Marşall Adarlary nyň internet kody.
Saturnyň tebigy hemralary
Saturnyň häzirki wagtda bilinýän 82 sany tebigy hemrasy bardyr. Saturn Gün ulgamyndaky iň köp hemraly planetadyr. [Saturnyň tebigy hemralarynyň doly sanawy]
Beliz
Beliz (Iňlis dili: Belize), Demirgazyk Amerikadaky döwlet. Demirgazykda Meksika, günbatarda Gwatemala, gündogarda Karib deňzi bilen serhetleşýär.
Ýol we orun üýtgetme
thumb|left|300px|Displacement: Orun üýtgetme Distance: Uzaklyk Path Taken: Geçilen Ýol Islendik hereketiñ gutarnykly netijesini kesgitlemek üçin, bize bir wagtyñ özünde hem ululygy, hem ugry görkezýän fiziki ululyk gerek. Bu fiziki ululyk orun öýtgemegidir. Jisimiñ başlangyç we soñky ýagdaýlaryny birleşdirýän ugrukdyrylan kesime orun üýtgetme diýilýär. Ol wektor ululykdyr. Diñe san bahasy bilen däl, eýsem giñişlikdäki ugry bilen hem häsiýetlendirýän ululyklara wektor ululyklar ýa-da wektorlar diýilýär. Diñe san bahasy bilen kesgitlenilýän ululyklara skalýar ululyklar diýilýär. Orun üýtgetme wektorynyñ ugry hereketiñ başlangyç nokadyndan soñky nokadyna bolan ugry görkezýär. Orun üýtgetme wektorynyñ san bahasy hereketiñ başlangyç we soñky nokatlarynyñ aralygynyñ uzaklygyna deñdir. Aýdyñ üçin orun üýtgetmäni şekillendiilýän kesimiñ ujy strelka bilen belgilenýär. Hereketiñ başlangyç we ahyrky nokatlarynyñ arasyndaky traýektoriýanyñ uzynlygyna geçilen ýol diýilýär. Ýol skalýar ululykdyr. Geçilen ýol we jisimiñ orun üýtgetmesi şol bir zat däldir. Jisim M1  nokatdan M2 nokada ornuny üýtgedipdir diýeliñ (a-surat). Onuñ orun üýtgetmesi M1 M2 kesimidir. M1 we M2 nokatlarynyñ arasyndaky traektoriýanyñ uzynlygy bolsa geçilen ýoldur.
.ml
.ml - Mali'nin Internet kodu.
Tekstil
thumb|Tekstil Tekstil pudagynda dokma, örme we ş.m. önümçilik prosesi bilen öndürilen matalara tekstil diýilýär.
Taryhy
Paleolit döwrüne degişli diýlip çaklanylýan ilkinji tekstil önümleri Ýakyn Gündogarda tapylypdyr.
Çig Mallar
Tekstil pudagynda ulanylýan çig mallar ösümlik, haýwan, mineral we sintetik süýmlerdir.
Haýwan Süýmleri
Haýwan süýmleri üçin eldeki we ýabany haýwanlaryň tüýlerinden ýa-da gyllaryndan peýdalanylýar.
Tüý süýmler
Iň esasy tüý süými goýun ýüňüdir.
Gyl süýmler
Geçi, at, towşan ýaly haýwanlaryň gyllary.
Ýüpek
Ýüpek ýüpek gurçugyndan alynýar we ýeke-täk yzygider tebigy süýmdür.
Ösümlik Süýmleri
Pagta, keten, bambuk süýmleri geýim öndürmek maksady bilen ulanylýar.
Wektor ululyklar
Wektor ululyklar üstünde gorizntal strelka goýulýan harplar bilen belgilenýärler. Mysal üçin, orun üýtgetme wektory S bilen belgilenýär. Fiziki ululyklaryň uly topary wektor ululyklardyr. Durmuşda olary goşmak, aýyrmak zerurlygy ýüze çykýar.
Tekstil
Mineral Süýmler
Aswest we bazalt süýmleri esasan hem gurluşyk pudagynda tehniki tekstiller hökmünde giňden peýdalanylýar.
Wektor ululyklar
Wektorlary goşmak
Goý, a we b wektorlary goşmak talap edilsin. Ol wektorlaryň uzynylyklaryny we ugurlaryny üýtgetmän saklap, başlangyçlary gabat geler ýaly edip ýerleşdireliň (a-surat). a we b wektorlary parelellogramyň iki tarapy hasaplap, parallelogram guralyň we diognal geçireliň. Bu diognal netijeleýji c wektordyr. Iki wektoryň jeminiň şeýle usul bilen tapylşyna parallelogram düzgüni boýunça goşmak diýilýär.
467px|center|Iki sany a and b wektoryň jemi
Tekstil
Sintetik Polimerler
Polikarbamid Poliolefin Poliviniller Poliuretan Poliamid Poliester Sintetiki Poliizopiren
Wektor ululyklar
Wektorlary goşmak
left|400px Indi a we b wektorlaryň tapawudyny tapalyň. a we b wektorlaryny öz-özlerine parallel edip olaryň başlangyçlaryny bir nokada geçireliň (b-surat) Soňra olaryňçlaryň kemeldijiden kemeldijä tarap (b wektoryň ujundan a wektoryň ujuna) ugrukdyrylan wektor bilen birleşdireliň. Şol wektor hem c wektordyr. b we c wektorlarynyň jeminiň hakykatdan-da a wektora deňdigi suratdan görünýxndir.
Eger-de ol a we b wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça bir tarapa ugrukdyrylan bolsa, onda netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlaryň modullarynyň jemine deňdir. (ç-surat). c wektor goşulýan wektorlar bilen ugurdaşdyr.
Eger-de a web wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça garşylykly tarapa ugrukdyrylan bolsa, netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlarynyň tapawudyna deňdir. (d-surat). C wektor moduly uly bolan wektoryň ugry boýunça ugrukdyrylandyrlyýar.
93
Aradan çykanlar
90er
Syýasy garaýyşlar
Syýasat, bu gysgaça aýdylanda dolandyrmakdyr.
Syýasy garaýyşlar.
Şu günki günde 20 den gowrak syýasy garaýyş bar: Sosýalizm, Kommunizm, Marksizm, Anarhizm, Liberalizm, Nasizm, Faşizm, Pasizm, Demokratiýa, Teokratiýa, Plutokratiýa we başgalar.
Deňölçegli hereket
Jisimiñ traektoriýasy göni çyzyk bolan herekete göniçyzykly hereket diýilýär. Göni çyzykly hereketde jisimiñ islendik deñ wagt aralyklarynda deñ orun üýtgedýän bolsa, onda onuñ hereketine gönyçyzykly deñölçegli hereket diýilýär. Göniçyzykly hereketde orun üýtgetme geçilen ýol bilen gabat gelýär. Awtomobil hereket edýxr, uçar uçýar, emma uçar awtomobile görä çalt hereket edýär, ýagny deñ wagt aralygynda uçar awtomobile garanayñda köp ýol geçýär. Hereketiñ çaltlygyny häsiýetlendirmek üçin tizlik diýilýän fiziki ululyk ulanylýar. Tizlik jisimiñ wagt birliginde geçen ýoluna san taýdan deñdir. Tizligi υ harpy bilen belgiläliñ. Eger-de t wagtda S ýol geçilen bolsa, onda tizlik
υ =S-t
formula bilen kesgitlenilýär. Tizlik wektor ululykdyr. Onuñ ugry orun üýtgetme ugry bilen gabat gelýär. Tizlik belli bolanda t wagtyñ dowamynda geçilen ýoly tapyp bolar: S = υ t
XIX asyryň I- ýarymynda türkmenleriň ykdysadyýeti
Mowzuk: XIX asyryň I- ýarymynda türkmenleriň ykdysadyýeti.
1.	Türkmenleriň hojalygy we sosial syýasy gurluşy XIX asyryň I-ýarymynda;
Entäk XVI asyrdan başlanan ata-babalarymyzyň esasan çarwaçylykdan ýarym oturymly we doly oturymly ýaşayşa geçmegi XIX asyryň ortalaryna çenli dowam edipdir. Bu ýagdaýyň uzak wagta çekmegi merkezleşdirlen döwletiň bolmazlygy hem-de çylşyrymly syýasy wakalaryň  migrossion pjssesiň(köpçülikleýin göçhä-döçgülliň) bolmagy bilen baglanşyklydyr.
Adamlaryň durmuşynda hojalygyň ol ýada beýleki pudagynyň her taýpanyň ýaşaýan ýeriniň tebigy şertlerinde bagly bolupdyr. Bu gün ýeterlik suw çeşmesiniň boýlarynda ýaşan,ekerançylyk alyp barýan ilat ertir gum içine göçende,kärini üýtgetmäge mejbur bolupdyr,çarwaçylyga ýüz urupdyr, kämahal tersine bolýan wagtlary htm bolupdyr. Şonuň üçin hem ata-babalarymyzyň hojalyk kärleri hakynda gürrüň edilende olary umumylaşdyrylan netijeler esasynda “oturymly taýpa”hem “çarwa taýpa”diýip bölmekligiň özi nädogrydyr. Şeýle mesele ýüze çykanda sizler geljekki mugallymlar,haýsy tiräniň haçan nirde ýerleşip,kimiň nä wagt esasan oturymly durmuş alyp barandygyny, näwagtam maldarçylyk bilen meşgullanandygyny aýyl-saýyl etmeli. XIX asyrdaky we XX asyryň başlaryndaky türkmenler hakynda Günbatar Ýewropaly we Russiýaly awtorlaryň käbirleri türkmen hakykatyny ýoýup, türkmen taýpalary alamançylyk edip gezipdirler, il çapyp galtamançylyk edip eklenipdirler diýip ýazýarlar. Ekin ekmegi ýa-da mal bakmagy, hamala diýseň özlerine mynasyp kär hasaplamandyr we iň ýamanyda olardan baş çykarmandyr. Beýle piker, elbetde hakykatdan daş pikirdir. Sebäbi ata-babalarymyz ekin ekmegi-de, mal bakmagy-da, hünärmençilik bilen meşgullanmagy-da başarypdyr. Olar köp pudakly hojalyk alyp barypdyrlar. Türkmenleriň hojalygynda çarwaçylyk örän möhüm orun tutupdyr. Çarwa türkmenler gylýallary, gara mallary türkmeni we garaköli goýunlary, geçileri, düýeleri ösdürip ýetişdiripdirler. Ahal-teke, ýomut atlaryny (çapylýan) ösdürip ýetişdirmeklige hem şol döwürde aýratyn üns berlipdir. Ahal teke atlary özüniň owadanlygy, ýyndamlygy we çydamlylygy bilen tapawutlanýar eken. Türkmen atlary dünýä belli meşhur ada eýe bolupdyr. Amyderýanyň aşak akymynda we Lebapda garaköli goýunlar, Mary Pendi çöllerinde goýunlaryň et-ýüň saryja tohumlaryny ösdürip ýetişdiripdirler. Türkmen çarwalary düýeleriň arwana tohumlaryny köpeldipdirler. Maldarlar we awçylar tarapyndan örängadry bilnen türkmen itleri köpeldipdir. G|o Türkmenistanda çarwa toparlar gum eneklerinde, Merkezi Garagumda, Tejen, Murgap derýalarynyň aýak akymlarynda ýaşapdyrlar. Ahally çarwalaryň Tejene uzak döwürleýin geçýän halatlary seýrek däldi. Maryly, Pendili maldarlar öri meýdany hökmünde Ýolöten, Pendi çöllerini peýdalanýardylar. Bu çöller we Bathyz baýyrlary ençeme asyr bäri türkmen çarwalarynyň mekany bolup geçipdir. Az sanly gurply hojalyklar, mally baýllar mallaryny Owganystan bilen araçäkde,  Pendi oazisinde  Amyderýanyň kenaryndaky jennetliklerde oazis etegindäki gumda bakýardylar. Çarwa hojalyklaryň has adaty formada esasan G|b Türkmenistanda, Balkandag töwereklerinde saklanyp galdy. Ekerançylyk üçin amatsyz ýerlerde mekan tutan ýomutlaryň ak atabaýlar tireleriniň hojalygynda maldarçylyk esasy pudak  bolan bolsa, deňiz ýakasyndaky jafar baýlar  nebit, azakezit çykarmak, balykçylyk söwda bilen meşgul bolupdyrlar.
Ekerançylyk hojalygy:
XIX asyryň I-ýarymynda türkmen ykdysadyýetiniň esasy düzümini ekerançylyk hojalygy düzüpdir.
Ekerançylykda ak ekinler (bugdaý,arpa,jöwen,dary, künji,bakja ekinleri,gawun,garpyz,kädi),belli derejede pagta we ş.m. ekilipdir. Dänelik ekinler ýaz we güýz aýlary ekileni üçin, olaryň ýöriteleşdirilen ýazlyk we güýçlik sortlary bolupdyr. Alymlaryň pikirine görä,ýurdumyzyň teritoriýasynda ýabany ösýän dänelik ekinlere baý eken. Geçen asyryň ortalarynda Türkmenistanda bugdaýyň ýabany we eldekileşdirilen 150-160 görnüşi ýetişdirilip,olar çörek bişirmäge has ýaramlylygy bilen tapawutlanypdyr.
Jöwen esasan mal iýmiti hökmünde ekilipdir. Ýöne ony garyp maşgalalar iýmit hökmünde hem peýdalanypdyrlar. Galyberse-de, onuň unundan bişirlýän zagarany aşgazany agyrly adamlara maslahat berlipdir. Jöwenek atly aýda ýetişýän hem köp hasyl berýän (gonçakly,egribaş jowen),üç aýlyk-dört aýlyk tiz bişýän (dikbaş jöwen) sortlary bolupdyr.
Ekerançylyk iki usulda (düme ekin we suwarymly ekin) alnyp barlypdyr. Düme ekin esasan dag ýakalarynda giňden ýaýrapdyr.
Ekinleri suwarmak üçin kanallar,bentler gurlupdyr. Köpetdag eteginde bolsa mundane başga-da kärizler gazylypdyr. Türkmenler gadym zamanlardan bäri özleriniň ýaşaýan tebigy şertlerinde suwsuz mydar edip bolmajagyna göz ýetiripdirler. Ata-babalarymyz suwsuň bar ýerinde, ýaşaýşyňbarlygynda gowy düşünip”, suw damjasy altyn dänesi” diýen nakyllara öwrülen paýhasa eýerip,gadym zamanlardan bäri özleriniň ýaşaýan tebigy şertlerinde suwsuz mydar edip bolmajagyna göz ýetiripdirler. Şonuň üçin Türkmenistanyň territoriýasynda suwaryş sistemasy we irrigassion desgalar dürli-dürli bolupdyr.
a)	Murgabyň suwaryş sistemasy.
Maryda 19-nji asyryň ortasynda Gowuşutbent uly suw desgasy hökmünde ykdysadyýetiň ekerançylyk pudagynyň ösmegine, bagçylyk şeýle hem gök miwe, bakça ekinlerini dürli görnüşlerine köpelmegine uly rol oýnaýar. Şu bendiň kömegi bilen Murgabyň suwy bütin Mary ilinyň ýaşaýşyna we Mary oazisynyň gülläp ös,egine uly ýardam edýär.
Tejen we Etrek-Gürgen boýlarynda desgalar.
XIX asyryň dowamynda Tejen derýasynyň aşak akymynda 1789-nji ýylaryň gurulan uly suw desgasy Garrybent  2 sany emeli (el bilen gazylan) Beg we wekil atly 2 sany magistral kanallar arkaly  Tejen etrabynyň ekerançylyk hpojalygynda easy rol oýnapdyr. Bu uly beg hem XIX asyryň birinji çäreginde ýurmulyp täzeden dikeldiripdir, ýene-de ýumurlyp ýene-de dikildilip halkyn syýsasy wakalaryna utgaşyp taryha bagly bolupdyr. Sarahs ýerlerinde (sebitlerine) ekin meýdanlary bentler arkaly däl-de ýörite suwyň çişip iki ýana sowulyp akýan desgalaryň guralmagyň hasabyna (torraňyndan) we daşardan ýasalan ýagny suwuň  akymyna päsgelçilik berýän deagalar, soňra suw çişip derýa joşup okean meýdanlara gidýär. Etrek-Gürgende bolsa ekerançylygy düme görnüşe giňden ulanypdyrlar. Miweli agaçlar, üzüm-alma injir köp ekilipdir. Ata-babalarymyz her bir adamyň miweli bag ekip, özünden soňkylara ýadygärlik galdyrmagyny ozone sogap iş hasaplapdyr.
Lebapdaky suwaryş sistema
Türkmenistanda bol suw bilen üpjün, ekerançylyk üçin amatly ýerler Amyderýanyň orta we aşak akymynda bolsa-da, däli derýanyň suwuny peýdalanmak gaty kynçylykly wezipeleri goýupdyr. Amyderýa bent, gatla, gaçy ýalydesgalary gurmak mümkin däl-di, suwy bir ýoly bilen ýagny çüň gazylan nowhanalar (magistral kannalar) arkaly alyp bilýärdiler. Göni derýadan gaýdan howhanalar soňra gatlalar arkaly birnäçe ýaplara bölünip ekin meýdalaryna barýardy (salmajyklaryň üsti bilen). Her ýyl güýz aýlarynda başlanýan haşar işi dowam edýärdi. Bu iş iň agyr we mertebeli iş hem edilýärdi. Olara arapça “Merdikarlar” merd adamlar diýip hem atlandyrylypdyrlar. Oba adamlary gazy-haşara gatnaşan adamlara mal öldürip, sadaka berip, hat-da olara keramatly adamlar hökmünde sarpa goýulýan ýerleri hem bolupdyr. Käbir gurply hojalyklarda jykyr hem ulanypdyr, ýöne örän az halatda.
Horezmdäki suw deagalar
Bu ýerlerde hem emeli suwaryş sistemasy peýdalanypdyr. Derýalykda gurlap desgalaryna Gyzyltakyr, Şamyrat, Mätweli, Mehter, uşak, salak we Ýegengylyç diýip atlandyrypdyr. Dürli magustral kanallar hem göni ekin meýdanlarynyň içinden geçipdir.
Ahal-Etek
Dag eteginde ýerleşen Ahal we Etekde iri derýalar bolmanlygy sebäpli gidrotehniki desgalar hem bolmalydyr. Bu ýerlerde Duşak ,Gyzylarbat we dag eteklerinde käriz sistemasy ulanylypdyr. Käriz gazmaklyk işiniň kynçylygy (kinofilmde uruş ýyllarynda).
Lebabyň ekerançylygy.
Türkmenistanda bol suw bilen üpjün ,ekerançylygyň iň ösen ýerleriniň biride Lebapdyr. Esasy ekilýän ekinlere bugdaý,jöwen, arpa kem-käsleýin pagta,ýorunja,deri, gök ekinler ekilipdir. Şeýle hem gowy sortly miweli agaçlar,gawun garpyz,noýba ýaly ekinler hem ekilipdir, säbäbi ol ýüpekçiligi ösdürmeklige şert döredipdir. Miweli agaçlar gara üzüm, erik, alma, injir köp ekilipdir.
XIX asyryň 70 ýyllarynda Lebapda ärsarylaryň 107 müň tapan suwarymly ekerançylyk ýerleri bolupdyr. Emma ekerançylyga niýetlenen ýer näçe köp bolsada, ilat gaty gür ýerleşýänligi sebäpden ýerler ýetmezçilik edipdir. Orta hasap bilen alanyňda 1 tanap ýerden (2,5 tanap,1desýatine barabar) 1 maşgala onda-da 5-10 adam eklenipdir. Ýerleriň azlygy (ýetmezligi) ýylda 2-3 hasyl almaklyga, netijede hem yer arryklamagyna soňra ekin dolanşygyny geçirmeklige ony derslenmegine mejbur edipdir. Suwarymly ýerler bilen bir hatarda Lebapda ýarym düme ekerançylyk hem bolupdyr. Jeňňel ýerler arassalanyp çägesöw ýerler hem öwen, knji, gawun-garpyz üçin peýdalanypdyr.
Düme ekinler köýten daglarynda köplenç ekilipdir. Dag eteklerinden arpanyň gowy hasylyny alyp bilipdirler. Marydaky ekerançylyk
Türkmenistanyň territoriýasynda ekerançylyk hojalygynyň iň ösen ýerleriniň biri hem Mary, Ýöleten, Pendi oazisleriniň biri guorta ýeriň  mesdigi, köp hasylydygy barada Ýewropaly syýahatçylar hem, dürli awtorlar belläp geçipdirler.
Maryda bugdaýyň iň giň ýadan sortlary güýzlük ak bugdaý we ýazlyk gyzyl bugdaý köp ekilipdir. Jöweniň 2 sorty dänelik 6 aýlyk sorty we mal iými üçin niýetlenýän 4 aýlyk sortlary ösdürip ýetişdiripdirler. Mary oazisy Orsyýet tarapyndan eýelenen soň, pagtanyň (gowaçanyň) Amerikan we Musür sortlaryny ýetişdoirilip köpçülikleýin başlanypdyr. Bagça ekinlerine, gawun-gazrpuzyň dürli sortlary waharman, akhytaýy, göktorly we giçki garrygyz ýaly gawunlar, polow kädi, daş kädi, haýwan kädi, suw kädi ýaly kädiniň dürli sortlary ýetişdirilipdir. Bag ekinleriniň dürli görnüşleri : alma, erik, nar, garaly, şepdaly, igde agaçlary köp ekiliptir.
Üzüm agaçlary uly plantasiýalara çekilip onuň gelin barmak, gyzyk üzüm şeýle hem giç bişýän al ýanak, mahty, bidäne, düý gulagy diýen  sortlary ýetişdirilipdir.
Pendide şaly ekilip onuň bol hasyly alnypdyr.
Tedjen bilen Sarahs – aralygynda XIX asyryň başyndan tä ortalarynda çenli käbir subýektiw sebäpleri görä (ilat seýrek ýaşanlyggy sebäpli ýa-da Garrybendiň 2 gezek ýumrulmagy) ekerançylyk hojalygy onçakly ýörgünli bolmandyr. Emma Tejeniň gawunly-garpyzly (düme ekilen) şol wagtlar hem ylaýtada waharmany gawunlaryň deni-taýy bolmandyr.
Ahal bilen Etekde ýaşan tekelerden öňki ýemreliler, alililer, nohurly, mürçeli sünçeli türkmenler suwarymly ekerançylyk bilen meşhur bolupdyrlar. 19 asyrlarda bu ýerlere tekeler aralaşyp olar hem öňki ekerançylyk hojalygyny ösdürip bugdaý-arpa, gawun-garpyz, ekip bagçylyk, özümçilik bilen meşgullanypdyrlar.
Bugdaýyň “ak gylçyk”, “gyzyl gylçyk” üzümiň ýerli “terbaş”, “hälili” tohumlary ýetişdirilipdir. Ilat ekin meýdanlary dagdan gaýdýan keçijik derýajyklaryň hasabyna we kärizleriniň hasabyna suwarypdyr. Elbetde suw ýetmizçilik edipdir. Sebäbi dagdan gaýdýan derýajyklaryň suwu ýyl boýy bir derejede bolmandyr, üstesine-de kärizleriň hasabyna-da suwaryş işleri uly kynçylyk bilen amala aşyrylypyr.