cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oguzlaryň we Seljuklaryň taryhy boýunça çeşmeler
Öňden belleýşimiz ýaly türkmen halkynyň özüniň köküniň gaty uzaklardan alyp gaýdýan baý taryhy bar. Başgaça aýdanymyzda türkmen halkynyň taryhy bu müňlerçe, millionlarça ýyllaryň taryhy. Halkyň bu gojaman taryhyny öwrenmekde taryhy çeşmelere uly ähmiýet berilýär. Adamzadyň her bir ýaşan döwrüne laýyklykda taryhy çeşmeler hem dürli-dürlidir. Mysal üçin türkmen halkynyň iň gadymy döwrüniň (III-II million ýyllyklardan III müň ýyllyga çenli) döwür üçin esasy  taryhy çeşme bolup arheologiki ýadygärlikler hyzmat edýär. Arheologiki ýadygärliklere bolsa ýer gatlaklarynda saklanyp galan iň gadymy adamlar tarapyndan  döredilen we peýdalanylan  zähmet gurallary,  dürli  gurluşyklar, öý-hojalyk esbaplary, bezeg şaý-sepler, sungat eserleri we ş.m girýärler. Halkyň taryhyny öwrenmekde maddy ýadygärlikler gaty  gymmatlydyr. Emma beýle çeşmeler gaty az saklanyp galypdyr. Has gowy saklanyp galan maddy ýadygärliklere organiki däl (daşdan, keramikadan) bejerilen ýadygärlikler degişlidir. Maddy ýadygärlikler köp derejede ykdysady ösüşiniň derejesini kesgitlemekde uly ähmiýete eýedir. Beýle çeşmeler adamzadyň has gadymy taryhyny, mysal üçin ilkidurmuş sürüleriniň we irki urug gatnaşyklarynyň taryhyny öwrenmekde ähmiýetlidir. Jemgyýetiň birneme gijiräki taryhyny öwrenmekde (urugçylyk gatnaşyklarynyň gülläp ösýän we dargaýan döwürleri) etnografiki ýadygärlikler uly ähmiýete eýedir. Etnograflar XIX-XX asyrlarda ýaşap geçen medeni we ykdysady ösüşde yza galak taýpalara  gönüden-göni  syn  etmek arkaly  olaryň durmuş we medeni   derejeleri barada maglumatlar toplan iň gadymy adamlaryň taryhyny doly we dogry öwrenmekde uly iş bitirýärler. Etnograflar tarapyndan öwrenilen yza galan halklar urugçylyk gatnaşyklarynyň köp alamatlaryny özünde saklasa-da, olar iň irki adamlardan özlerinin aň düşunjeliligi, medeni derejesi, ykdysady ösüş boýunca deňeşdirip bolmajak derejede öňe gidipdirler.
Häzirki wagtda biziň elimizde Türkmenistanyň taryhy boýunça  köp sanly çeşmeler we ylmy işler bar. Türkmen halkynyň doly we dogry öwrenmekde kömek beryän çeşmeleriň arasynda ýurdumyzda kän bolan arhiologiýa we arhitektura ýadygärlikleri – köp sanly depeler, gadymy galalaryň, şäherleriň harabalary, suwarys desgalarynyň yzlary we ş. m. uly ähmiýete eýedir.
Türkmenistanyň taryhynyň iň gadymy döwürleri hakynda arheologlar tarapyndan ylmy taydan barlanan iň gadymy adalamlaryň ýaşan mekanlary maglumat beryär. Ýaňyja, Balahana, Jebel gowagy, Jeýtun, Namazga depe, Yzzatguly ýerlerden köp sanly zähmet gurallary, bezeg şaýlary, ýaraglar, hojalyk durmuşy desgalaryň galyndylary tapylan maddy ýadygärlikler taryhy alymlara gymmatly maglumatlar beryär.
Türkmenistanyň territoriýasynda  dowam eden gadymy döwürde (biziň eramyzdan öňki üç müň ýyllykdan – b. e. ö.   VI asyryna) degişli maglumatlar häzirki Kaka etrabynyň çäklerindäki Altyn depeden,  Köne Nusaýdan, gadymy Horezmiň çäklerindäki şäher harabalary bolan Galalygyr, Küýze megir, Hezaryk depe ýaly ýerlerden köp tapyldy. Bu ýerlerde saklanyp galan dürli şekiller, hat deregine ulanylan şertli belgiler gadymyýet barada söhbet açmaga mümkinçilik berýär.
Türkmenistanyň çäklerinde VII – XIII asyrlara degişli arheologiki we  arhitektura ýadygärlikleri has köp saklanyp galypdyr. Olara gadymy şäherler, Kerwensaraýlar, harby- goranyş berkitmeleriniň harabalyklary, medreseler, metjitler we beýleki taryhy ýadygärlikler degişlidir. Bulara mysal edip Astanababa, Allamberdar mowzeleýlerini,  Soltangalany (Orta asyrlarda) Abuwerdi, Gürgenji (Köneürgenjiň golaýynda ) Maşat we Miserýany beýlekileri görkezmek bolar. Taryhy çeşme hökmünde Talhatanbaba, Sarahysbaba, Soltan sanjaryň mowzileýleri, dürli-dürli suwaryş desgalarynyň galyndylary we ş.m ýokardaky agzalan çeşmeleriň üstüni doldurýar.
Gadymyýetden galan çeşmeleri tapmakda we ylmy dolanyşyga girizmekde Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň Şaja Batyrow adyndaky taryh institutynyň arheologiýa bölümi uly işler bitirýär. Bu işde Türkmenistanyň Gündogar arheologiýa kompleksleýin ekspedisiýasynyň Horezm  arheologiýa etnografik ekspedisiýasynyň Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetiniň arheologlarynyň we beýleki taryhçylarynyň şeýlede Türkmenistanda gazuw agtaryş işlerini geçirýän daşary ýurtly arheologlaryň hyzmatlary uludyr.
50-nji yyllardan başlap sowet alymlary Türkmenistanyň territoriýasynda ençeme iňän uly ylmy açyşlary amala  aşyrdylar. Şeýle açyşlaryň has möhümleri Köne Nusaýda b.e.öňki II-I asyrlarda gülläp ösen Parfiýa patyşalygynyň  hojalyk arhiwiniň,  Altyndepede iň ýeke synpy jemgyýet baradaky  we beýleki köp sanly  taryh ylmy üçin gymmatly  maglumatlaryň ýüze çykarlanlygydyr, gadymy sungatyň ajaýyp önümleriniň tapylanlygydyr.
Türkmenistanyň çäklerinde ýaşan halklar we taýpalar barada iň irki ýazuw ýadygärlikleri b.e.öňki asyrlardan galan pahna  şekilli ýazgylarda, dag gaýalarynyň ýüzüne oýulyp ýazylan Behistun ýazgylary degişlidir. Parfiýa patyşalarynyň köne Nusaýdan tapylan hojalyk  arhiwiniň materiallary,  Geredot, Tasit, Strabon ýaly gadymy  grek we rim awtorlarynyň eserleri has gymmatlydyr. Mysal üçin, taryhyň atasy hasaplanýan  Geredot özüniň taryh diýen işinde  Grek –pars uruşlarynyň taryhy barada berýän  maglumatlarynda parslaryň goşunynyň düzüminde Orta Aziýadan bolan esgerleriň bardygyny, olaryň eşikleriniň pagtadan  dokalandygyny,  ok-ýaylarynyň we naýzalarynyň uçlaryny peýkamyň demirden ýasalandygy barada habar berýär.
Gadymy döwür barada has gymmatly maglumatlary zoroastraçylyk  dininiň keramatly kitaby Awesta berýär. Bu kitap biziň eramyzyň başlarynda dilden-dile geçýän gürrüňler esasynda düzülipdir. Asyrlaryň dowamynda oňa köp sanly goşmaçalar girizilip, onuň elipbiýi-de, dilide kämilleşipdir, “Awestada” bütin Merkezi Aziýa, onuň bilen araçäkleşýän Eýranyň, Owganystanyň ýerleri, ilaty, olaryň dinleri barada giň maglumatlar berilýär. Käbir maglumatlara görä, hut şol “Awesta” diýen dini kitap Türkmenistanyň çäklerinde döredilipdir. Türkmenistanyň gadymy taryhyny öwrenmekde biziň eramyzdan ozalky I asyrdan biziň eramyzyň VIII asyryna çenli bolan döwri öz içine alýan Hytaý taryhy  hronikalaryndaky maglumatlaryň hem ähmiýeti uludyr. Hut şu döwrüň taryhynyň günbatar awtorlarynyň beýan edişiniň örän gowşak bolandygy sebäpli, Hytaý maglumatlary türkmen halkynyň taryhy üçin has hem gymmatlydyr.
XII asyrdan, ýagny araplaryň Orta Aziýa ýerlerini basyp almagy bilen baglanyşykly Türkmenistanyň taryhyna degişli   köp taryhy  eserler arap, pars dillerinde peýda bolup başlaýar. Araplar özleriniň basyp alan ýerlerinde yslam dinini ýaýratmak bilen bir wagtda Yslam dünýäsiniň köp sanly  alymlary, syýahatçylary, söwdägärleri üçin hem Orta Aziýany açdy. Arap taryhçylary Orta Aziýa ýerleriniň araplar tarapyndan basylyp alynmagy, halk gozgalaňlary barada ençeme işler ýazypdyrlar. Mysal üçin Al-Belazuri “Ýurtlary basyp alyşlar barada kitap” (Kitap Futuh Al-Buldan) diýen taryhy işini ýazyp, ol iňňän görnükli arap taryhçysy bolupdyr. Belazuri gelip çykyşy boýunça Eýranlydyr. Onuň bu işinde Muhammediň ýörüşlerinden başlap VIII asyryň başlaryna çenli araplaryň harby ýörişleriniň taryhy  beýan edilýär. Ol kitabyň soňky baplarynyň birinde  Horosanyň  basylyp alynyşy barada gürrüň berilýär. Görnükli Orta Aziýa taryhçysy Muhammet Narşahiniň “Buharanyň taryhy” diýen işinde araplara garşy halk gozgalaňlarynyň serdarlary esasan hem  Mukanna barada gyzykly maglumatlar berýär.
Türkmenistanyň taryhy boýunça gymmatly maglumatlar arap taryhçysy we geografy al-Ýakubiniň “Ýurtlaryň kitaby” (Kitap al-Buldan) diýen işinde berilýär. Onuň ýaşlygyErmenistanda soňra bolsa Tahristleriň gullugynda Horosanda geçipdir. Belli arap geografy Al-Makdisi “Ýurtlary öwrenmek üçin iň gowy bölüş” diýen işinde Horosan, Mawerennahr barada ýörite bölüm berýär. Al-Makdisi öz şahsy gözegçiliklerini öz  eserine esas edip alýar. Onuň bu eseri orta asyr Gündogaryň şol sanda Orta Aziýanyň hem-de Zakawkazýäniň ykdysady we medeni durmuşyny öwrenmekde möhüm çeşme bolup hyzmat edýär.
Pars taryhçysy Gardiziniň  “Ýyl ýazgylarynyň bezegi (“Zeýn Al-Ahbar”) diýen işinde pars  patyşalarynyň, Muhammediň we 1032-nji ýýldan öňki halyflaryň taryhy, 1041-nji ýýla çenli Horasanyň taryhy beýan edilýär. Onuň bu işinde Hindistan, Aziýanyň türk taýpalary hakynda ruslar hakynda, grekleriň ylmy hakynda, dürli halklardaky  dini baýramlar hakynda bölümler bar. Gardizi Seljuklaryň güçýlenmegi, Masut bilen bolan uruşlar,  Dandanakan söweşi we beýlekiler barada baý maglumatlar berýär.
Orta asyryň güýçli filology Mahmyt Kaşgarynyň “Türk dialektleriniň sözlügi” (Diwan Lugat At-Türk) diýen işi hem türkmen halkynyň taryhy barada  gymmatly çeşme  bolup hyzmat edýär. Ol Kaşgarda dogulyp, Orta Aziýanyň, Eýranyň şäherine syýahat edipdir, birnäçe wagt Bagdatda ýaşapdyr. Arap dilini kämil öwrenipdir, onuň filologik metodlaryny ele alypdyr. Ol özüniň ähli syýahat eden ýurtlaryndan türki dilli  taýplaryň dili boýunça materiallar toplan, ony tertibe salyp, toplan materiallaryny  arap filologiýasynyň şol wagtlar üçin ýokary metodlaryny ulanyp, türk dialektologiýasynyň ençeme asyrlar üçin ýeke-täk  dogry çeşmesini bermegi başarypdyr. Ol eser üç tomdan ybarat bolup, 1072-1083 – nji ýyllarda ýazylypdyr. Bu eserde türk dilleri hakyndaky maglumatlardan başgada türki halklaryň ýaşaýan ýerleri hem-de taýpalara bölünişi barada köp maglumatlar berýär. Bulardan başgada bu eserde rowaýatlar, aýdymlar, nakyllar we  atalar sözleri görnüşinde folklor materiallary berilýär. “sözlükde” ol özüniň “türk dilleriniň grammatikasynyň  gymmatly daşlary” diýen başga eserlerinide ýatlaýar.
Ýazuw çeşmeleriniň arasynda Muhammet Bekranyň Horezm şasy Tekeşe bagşylap ýazan Dünýä hakynda kitap (Tahannama) diýen kitabyň hem ähmiýeti uludyr. Bu kitapda türkmenleriň (guzlaryň, ýazyrlaryň, halaçlylaryň)  süýşmegi Türkmenistandaky uzyn diwarlar we beýleki birnäçe maglumatlar berilýär.
Seljuklar döwrüniň taryhy barada has gymmatly maglumatlary Ispihanly Süleýman Ar-Rawendi özüniň “Türkmenleriň dynç almagy we şatlygyň gudraty” (Rahat As-Syryr Wa Aýat As-Syryr) diýen işinde giňişleýin berýär. Ol aýratyn hem 1160-1199-njy ýyllaryň, ýagny seljuklaryň iň soňky iki soltany Arslanyň we Togrulyň döwrüniň wakalaryny  jikme-jik beýan edýär. Ar-Rawendi Soltan Sanjara garşy guzlaryň gozgalaňy barada hem  giňişleýin maglumatlar berýär.
Pars taryhçysy we döwlet işgäri Muhammet Tuweýni 1252-1260-njy ýyllarda 3 tomluk Dünýä basyp alyşlarynyň taryhy (Tarih –i-Jehantuşa) diýen kitabyny  ýazypdyr. Ol Çingiz hanyň basypalyşlaryndan başlap, mongol ýörişleriniň jikme-jik beýanyny berýär. Onuň kitaby Hylagy hanyň Eýrana garşy  ýörüşini beýan etmek bilen  tamamlanýar. Onda Horezm şalarynyň we mongol ýerli dolandyryjylarynyň 1258-nji ýýla çenli taryhy hem öz beýany tapýar. Juweýniniň eserleriniň ideýasy mongolparazlyk ideýadyr. Şol bir wagtda ol Eýranda mongol  hökümdarlygynyň garaňky taraplaryny hem  ýaşyrmaýar.
Hemedanda önüp-ösen Raşid-ad-Din lakamy boýunça “at-Tabib” tebip Eýran taryhçysy we döwlet işgäri bolup, 1298-1317-nji ýyllarda mongol ilhanlary Gazan hanyň we Uljaýtu hanyň weziri bolupdyr. Ol “Ýyl ýazgylarynyň ýygyndysy” (Jami At-Tawarih) diýen işi pars dilinde ýazyp, ol 2 bölümden durýar. Onuň birinji bölüminde mongol we türk taýplarynyň sanawyna hem-de Çingiz hanyň we onuň  mirasdüşerleriniň taryhyny, ikinji bölüminde bolsa Yljaýtuhanyň patyşalyk eden wagtynyň taryhy we bütin dünýä taryhynyň köp wakalary barada baý maglumat berýär. Raşid-ad-Din Hulaguwlaryň döwletiniň düzümine giren Horosan, Balkan sebitlerinde ýaşan türkmen ýerleri, onuň ilaty barada hem maglumatlar berýär. Türkmen halkynyň Hususanda oguzlaryň taryhy barada “Oguznamada” maglumatlar berilýär. Bu işde aýratyn hem Oguzhan, onuň edermenlikleri,  batyrlygy barada  gyzykly wakalar aýdylýar. Emma bu iş mifiki häsiýete eýedir. Onda Oguzhanyň ogullary barada hem maglumatlar bar. Eýran şasy Tahmaspyň ýanynda gezen Hasanbeg Rummowyň “Ýyl ýazgylarynyň iň gowusy” (Ahsan-ut-Tawarih) diýen işinde Tahmaspyň dolandyran döwri, onuň türkmenler bilen gatnaşygy hususan-da Aba türkmeniň gozgalaňy barada giňişleýin maglumatlar berilýär.
Iňlis täjiri we diplomaty Antoni Jekinsonyň 1558-1560-njy ýýllarda Orta Aziýa eden syýahaty barada ýazan ýatlamalarynda  Baktriýa, Buhara Horosan, Ürgenç sebitlerinde ýaşan ilat barada täsirli  gürrüň berilýär.
Gelip çykyşy boýunça Azerbaýjan türkmenlerinden bolan Isgender Munşi Apbasyň taryhy bezeýän ýaraşygy (Tarih –i-Alýai-ara-i-Abbasa) diýen işini ýazyp, bu eserde Sefewitleriň dinastiýasyndan ozalky Eýran taryhy yzygiderli beýan edilip, onuň esasy mazmuny Abbas şanyň (1587-1628-nji ýyllar) zamanynyň taryhy beýan edilýär. Eserde Abuwert we Merw welaýatlaryna şa goşunynyň ýörüşi, olaryň  basylyp alynyşy hakynda hem maglumatlar bar. Türkmen halkynyň orta asyrlardaky taryhyny öwrenmekde iň möhüm çeşmeleriň biride, görnükli taryhçy alym  Hywa hany Abulgazy Bahadyr hanyň “Şejere-e terekime” (“Türkmenleriň nesil daragty”) diýen işidir. Tanymal taryhçy akademik W.W. Bartold “…Türkmenler hakynda ýörite ýazylan bu taryhy eser ýaly eser beýleki türki halklaryň  hiç biri barada-da ýokdur” diýip belleýär.
Abulgazynyň bu eserini ýörite öwrenen hem neşir etdiren görnükli filolog akademik A.N.Kononow Abulgazynyň hut  özüniň turkmenleriň arasynda köp bolup halkymyzyň dilden aýdylyp gelnen taryhyny hem halk döredijiligi ep-esli bölegini  toplandyr diýip belläp, şeýle ýazýar. “Türkmenleriň nesil daragtynda” Abulgazynyň türkmenler arasyndaky ýörgünli halk rowaýatlaryny, taýpalaryň nesil beýanlaryny, şeýle hem  oguzlaryň legendar gojasy Gorkut atanyň  ady bilen baglanşykly “epiki dessanlary örän gowy  bilenleri mese-mälim duýlupdyr”.
Abulgazy bu eseri ýazmak üçin diňe bir dilden eşiden zatlary bilen oňman, özünden öňki Orta Aziýaly taryhçylaryň türkmenler hakyndaky beren maglumatlaryndan-da  peýdalanypdyr. Ol Reşideddiniň “Taryhlaryň jemi”, Şerefeddin Aly Ýazdiniň “Zafarnama” “Ýeňiş kitaby” ýaly köp sanly  kitaplardan peýdalanyp ýazypdyr. Abulgazy mundan başgada “Türkleriň nesil taryhy” diýen uly eseriň hem awtorydyr.
Abulgazynyň “Türkmenleriň nesil daragty” diýen kitabynda Oguz hanyň dünýä inmegi, onuň patyşalyk etmegi, Oguz hanyň ogullarynyň we agtyklarynyň atlary, oguz iliniň ýurtlary, olaryň ýaşaýşy, olara näme üçin türkmenler diýlip at berileni,  Oguz iliniň çar tarapa ýaýraýşy hakynda hem-de  Seljuk baý we beýleki bir topar wakalar barada maglumatlar berilýär.
Mehdi han Astrabatlynyň Nedir şanyň taryhy (Tarih-i-Nadiri) diýen işi hem XVIII asyryň birinji ýarymyndaky türkmenleriň  durmuşy barada gymmatly  çeşmeleriň biridir. Mürze Mehidi han Nedir şanyň şahsy sekretary bolup, ol ähli syýasy wakalardan habarly bolupdyr, köp syýasy wakalara gatnaşypdyr. Ol öz işinde Nediriň döwründäki Eýranda, Orta Aziýanyň günbatar bölegindäki sosial-syýasy we ykdysady wakalary ýazyp beýan edýär. Özüniň mazmuny boýunça tarih-i-Nediri diýen iş, ozaly bilen harby taryhdyr. Işde Nediriň taryhy jikme-jik beýan edilip, onda Saragtdaky wakalar, Merwde  Soltanbendiň hatardan çykarylyşy we täzeden dikeldilişi Horezmde Nedriň  dikmelerine garşy ýomutlaryň baştutanlygyndaky türkmenleriň gozgalaňy we beýleki käbir meseleler öz beýanyny tapýar.
XVIII asyrda ors patyşasy Petr I-iň dolandyran döwründe ors –türkmen gatnaşyklary ep-esli derejede ýygjamlaşýar. Şu döwre degişli köp sanly çeşmeler Petr I-iň permanlary, Petr I-iň ýörite permany bilen Orta Aziýa ýerlerine ekspedisiýa guran Bekowiç-Çerkaskiniň maglumatlary maňgyşlak türkmenleri bilen  orslaryň şowda gatnaşyklary baradaky maglumatlar hem gymmatly taryhy çeşmelerdir.
XVIII-XIX asyryň I-nji ýarymy barada Munis-Ahiniň “Bagtlylygyň jennet bagy” (“Firdadus –ul-ikbal”) diýen taryhy iş hem Türkmenistanyň taryhy barada  gymmatly çeşme hasaplanýar. Munis Şir Muhammet hanyň (1804-1806-njy ýyllar) tabşyrmagy boýunça Hywa  hanlygynyň taryhyny ýazyp başlaýar. Ol Abulgazynyň eserlerini dowam etdirip, Hywanyň taryhyny Şirgazy hanyň 1715-1728-nji ýyllar)  dolandyran döwrüne çenli dowam etdirýär. Munisiň arasy üzülen eserini, Allaguly hanyň (1825-1842-nji ýyllar) buýrugy boýunça 1839-18490-njy ýyllarda  girişilipdir. Eseri dowam etdiriji Munisiniň inisi Agehi lakamy nilen belli bolan Muhammet Ryza bolupdyr.
Munisiniň – Agehiniň “Bagtlylygyň jennet bagy” diýen eseri Hywanyň 1872-nji ýyla çenli taryhyny öz çine alýar. Onda hanlygyň harby syýasy taryhyny  beýan etmek bilan, awtorlar sosial-ykdysady häsiýetli meselelere hem  degip geçýärler, Hywanyň gatnaşyk eden halklary bolan  türkmenler, gazaklar, garagalpaklar we  beýleki halklar barada maglumatlar berýärler.
Bu işde ýomutlar we olaryň Hywa hanlygy bilen gatnaşygy, Saryklar gozgalaňy, olara garşy Hywa goşunlarynyň hereketleri, Hywa goşunlarynyň gökleňler bilen gyzylbaşlara garşy urşy, Hywa goşunlarynyň Çärjewe ýörişi, onuň Amyderýanyň kenar ýakasyndaky şäherleri we galalary boýun egdirişi, Saraýyň etegindäki söweş we  beýleki bir topar taryhy wakalar barada  takyk maglumatlar berilýär.
XIX asyryň 2-nji ýarymyndan başlap Orsýetiň Kaspi kenarlarynda öz hereketlerini aktiwleşdirip başlan döwrüne degişli köp sanly ors  awtorlarynyň işleri, resmi  hatlar, buýruklar hem gymmatly taryhy çeşmeleriň hasabyna girýar.
Gündogary öwreniji görnükli ors akademigi W.W. Bartoldyň Türkmenistanyň taryhyny öwrenmekde  bitiren hyzmaty has uludyr. Bu alym Orta Aziýanyň taryhy baradaky umumylaşdyryjy eserleri bilen bir hatarda 1929-njy  ýylda türkmen halkynyň VIII asyrdan XIX asyryň aýagyna  çenli bolan taryhynyň  gysgaça oçerkini çap etdi. W.W. Baltoldyň eserleri türkmenleriň we olaryň ata-babalarynyň taryhyny ylmy  taýdan öwrenmek baradaky soňraky iş üçin köp tarapdan ugur alyş punkty bolup hyzmat etdi.
Türkmenistanyň taryhy bilen meşgul bolan sowet taryhçylarynyň arasynda A.Ýu. Ýakubowskiý türkmenler we olaryň ata-babalary barada ençeme eserler döretdi. 1954-nji ýýlda A.Ýu. Ýakubowskiniň başda durmagynda A. Garryýewiň, W. G. Moşkowanyň, A. N.Nasopowyň gatnaşmagynda “Türkmen halkynyň we türkmenleriň VIII-XIX asylardaky taryhyndan  oçerkler” diýen uly göwrümli işi çapdan çykdy.
Türkmenistanyň taryh we etnografiýa ylmynyň ösmeginde G.U. Karpowyň hem  bitiren hyzmaty ulydyr.
Türkmenleriň we Türkmenistanyň taryhy barada orta asyr Gündogar awtorlarynyň eserlerinden köp sanly gymmatly maglumatlar alynyp, Türkmenistan üçin SSSR Ylymlar Akademiýasynyň Gündogary öwreniş institutynyň alymlary tarapyndan “Türkmenleriň we Türkmenistanyň taryhy boýunça materiallar” diýen kollektiw eser rus dilinde  düşündirişler bilen çap edildi. Emma biz şol awtorlaryň köp ýagdaýlarda öz döwrüniň hökümdarynyň  waspnamasyny beýan edendigini, giň halk köpçüliginiň sosial-ykdysady gurluşy we durmuşy barada köp bir maglumatlar bermeýändigini-de bellemek gerek.
Türkmenistanyň XVII-XIX asyryň birinji ýarymyndaky taryhyny öwrenmekde rus we Günbatar Ýewropa syýahatçylarynyň beren habarlary we rus-türkmen aragatnaşyklarynyň taryhy görkezýän arhiw dokumentleri örän möhümdir.
Olardan Rim papasynyň ilçisi, monah Plano Karpini (XIII-XVI asyrlaryň  sepgidi),  wenesiýaly täjir Marko Polo (XIII-XIV) iňlis Antoniý Jenkinson (XVI), türk Ewliýa Çelebi (XVIII),  wenger Arminiý Wanberi (XIX) we beýlekiler öz gözleri bilen gören we  eşiden maglumatlary esasynda  türkmenleriň  hojalygyny, sosial-syýasy durmuşyny, däp-dessurlaryny  suratlandyrypdyrlar.
Rus-türkmen gatnaşyklarynyň ýygjamlaşan, patyşa Orsýetiniň Türkmenistany basyp alan döwründe ors awtorlary türkmenler, olaryň ülkesi barada birnäçe  gymmatly  maglumatlar ýazyp galdyrypdyrlar.
Türkmenistanyň Orsýede birekdirilen döwründen başlap, oktýabr sosialistik rewolýusiýasyna çnli bolan döwürdäki taryhy maglumatlar Türkmenistanyň Merkezi döwlet arhiwinde, Moskwanyň, Sankt-Peterburgyň, Daşkendiň, Tbilisiniň arhiwlerinde  birgiden dokumentler, golýazmalar bar. 1882-nji ýyldan 1914-nji ýýla çenli bolan döwürde Zakaspi oblastynyň oblast statistik  komiteti tarapyndan her ýylda düzülen  synplarda we ýerli gazetlerde hem  gymmatly maglumatlar bar. Zakaspide bolan rewolýusion hereketiň taryhy şol herekete gatnaşanlaryň ýatlamalarynda  hem beýan edilipdir. Ol materiallar häzirki döwürde ýerli arhiwlerde, Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň  kitaphanasynyň  golýazmalar fondunda saklanýar. Häzirki wagtda diňe Türkmenistanyň milli golýazmalar fondunda 10 müňe golaý golýazmalar saklanylýar.
Türkmen halkynyň taryhyny öwrenmekde halk döredijiligi,  klassiky edebiýatyň eserleri hem uly ähmiýete eýedir. Dilden-dile geçip gelen halk döredijiliginiň eserleri türkmen halkynyň geçmişdäki medeniýetini, durmuşyny we hojalygyny häsiýetlendirmäge  mümkinçilik berýän dürli-dürli däp-dessurlar bilen baglanşykly materiallar taryhy çeşmeler höküminde hyzmat edýär. Beýle hili materiallar asyrlaryň dowamynda  timarlanypdyr, üsti ýeterlikdir. Halk döredijiligine degişli maglumatlar halkyň ruhyýetini, psihologiýasyny,  sosial hojalyk meselelerini, gelip çykyşyny,  aýry-aýry taryhy  şahsyýetleri öwrenmekde  goşmaça maglumatlar berýändigi üçin ähmiýetlidir.
Orta asyrlarda ýüze çykan “Görogly”, “Dädem Gorkut kitaby”, “Oguznama” eposlary, “Ýusup-Ahmet”, “Gül-Seneber”, “Nejep oglan”, ýaly dessanlar halkyň ruhy baýlygy hasaplanyp, gymmatly taryhy çeşme hasaplanýar.
Türkmen klassyky edebiýatynyň eserleri: Döwletmämmet Azadynyň, Nurmuhammet Andalybyň, Magtymgulynyň, Seýdiniň, Zeliliniň  we köp sanly beýleki şahyrlaryň eserleri hem XVIII-XIX asyr türkmen taryhy üçin has wajyp çeşmedir. Klassiki edebiýatyň eserlerinde sosial-ykdysady meseleler, goňşy halklar, döwletler bilen türkmenleriň gatnaşygy, jemgyýetiň ruhy ösüşi öz beýanyny  tapýar.
Selena Gomez
thumb|right Selena Marie Gomez (d. 7 Iýul, 1992 ), ABŞyň mügänni we aktrisasy.
Astanababa aramgähi
Astanababa aramgähi (XII-XVII asyrlar) — Ýerli ilat kä ony Astanababa mazary diýip, kä bolsa iki dogan Zeýdaly we Zuweýdalynyň hem-de olaryň aýallarynyň - Gyzlarbibi mawzoleýi diýip hem atlandyrýarlar. Bu mazar hakynda birnäçe rowaýatlar bolup, olaryň birinde şeýle diýilýär : “400 ýyl mundan ozal Balhyň hökümdary ibn Aly Nur ogly Zuweýdanyň ýerli dolandyryja äre berlen ýalňyz gyzy aradan çykypdyr. Muňa gynanan kakasy gyzy üçin mawzoleý gurmagy buýruk beripdir we Marydan hem-de Samarkantdan oňat ussalary çagyrdypdyr. Emma gurlup gutaran badyna mawzoleý ýykylypdyr. Ýene täzeden gurlan jaý şonuň ýaly bolup ýykylypdyr we üç gezek şeýle bolupdyr. Bu ýagdaýa gary gamgyn bolan Nur oglunyň düýşünde bir goja giripdir we ol mawzoleýi Mekgeden getirilen toýun bilen suwdan garyp gurmagy maslahat beripdir. Gyzyň gamgynlykdan halas bolmadyk kakasy şeýle hem edipdir. Palçygy Mekgeden getirilen gumdan edipdirler, suwy bolsa getirip bir guýa guýup goýupdyrlar we palçyk etmek üçin suwy şondan alypdyrlar. Şeýlelik bilen mawzoleý gurlupdyr we Nur ogly ölende ony hem şol mawzoleýde, gyzynyň mazary bilen goňşulykda jaýlapdyrlar” Astanababa türbesi birnäçe bölekden ybaratdyr. Ol açyk dälizden, howlujykdan, peştagdan, ýapyk dälizden, dört pilonly zaldan, metjitden, Zeýdalynyň we Züweýdalynyň guburhanasyndan, diwanhanadan we Gyzlarbibi mawzoleýi bilen birikdirýän insiz dälizden ybarat. Ansamblyň iň gadymy bölegi metjitdir we ony XII asyr bilen senelemek bolar. Diwanhana hem metjit bilen bir wagtda gurlupdyr. Gyzlarbibi mazoleýi ansamblyň has giçki bölegidir, ol dürli ölçegdäki ähtimal ikinji gezek peýdalanylýan kerpiçlerden (XIX asyrda) bina edilipdir.
Türkmen halkynyň kemala gelmegi
Mowzuk: Türkmen halkynyň kemala gelmegi.
Meýilnama
1.	Türkmen halkynyň gelip çykyşy baradaky meseläniň Ruhnamada beýany.
3.	Horosanlylar, alanlar, oguzlar.
4.	Seljuk basypalyşlary. Türkmen halkyýetiniň kemala gelip başlamagy.
Edebiýatlar
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşg. 2001
3.	А. Росляков. Происхождение туркменского народа. Ашх 1962.
4.	Abulgazy Bahadyr han. Türkmenleriň nesil daragty. Metbugat – 1991
5.	Türkmenistanyň taryhy I –nji kitap Aşgabat – 1994.
6.	M. Annanepesow. S. Atagarryýew Türkmenistanyň taryhyndan materiallar I – tom. Aşgabat 1995
7.	A. Karryýew, B.T. Moşkowa, A.N. Noçonow, A.Ýu Ýakubowskiý. Очерки из истории Туркменского народа и Туркменистана в VIII- XIX вв. Ашх 1954
8.	Türkmen halkynyň gelip çykyşynyň, dünýä ýaýraýşynyň we onuň  döwrüniň taryhynyň problemelary. Aşgabat – 1993
Taryhdan bilişimiz ýaly Türkmenistanyň häzirki  territoriýasynda  iň gadymy  döwürlerden    bäri Kaspi deňziniň  kenarlarynda, Amyderýanyň aşak akymlarynda, Uzboýyň ugrunda gadymy  balykçylar,  daglarda we çöllerde bolsa ilkidurmuş awçylary ýaşapdyrlar. Mundan 8-9 müň ýyl öň Türkmenistanyň iň gadymy  ýaşaýjylarynyň  bir bölegi ekerançylyk bilen meşgullanyp başlapdyrlar. Beýleki bir bölegi bolsa mundan 4 müň ýyl  öň  awçylyk durmuşyndan maldarçylyga geçipdirler. Mallaryň sanynyň barha artyp başlamagy bilen ol  taýpalar täze öri  meýdanlary gözläp göçüp-gönüp ýaşap başlapdyrlar. Ilatyň sanynyň artmagy bilen  baglanşykly mundan 3-3,5 müň ýyl ozal  çarwalaryň uly bölegi Günorta Türkmenistan, Eýran hat-da  Hindistan ýerlerine  aralaşyp  başlapdyrlar. Şeýlelik bilen demirgazykdaky çarwa taýpalar bilen Günorta Türkmenistandaky oturymly  ekerançylyk bilen  meşgullanýan ilatyň garyşmak prosesi kem-kemden bolup geçipdir. Ol taýpalary gadymy pars, grek, Hytaý, Wizantiýa ýazuw  çeşmelerinde  massagetler, parfiýalylar  (parlar, parnlar),  alanlar,  skifler,  eftalylar,  ýueýjiler (toharlar), saklar,  girkaniýalylar, kaspililer,  tapurlar we ş.m diýip atlandyrypdyrlar. Kähalatlarda gadymy ata-babalarymyza “Sak-massagetler”, ýa-da dag-sak-massaget taýpalary diýip atlandyrypdyrlar. Bu taýpalar taryhyň uzak dowamynda watanymyzda  ornaşypdyrlar. Ahalda, Etrekde, Tejen derýasynyň  aşak akymlarynda, demirgazyk gündogar Eýranda parfiýalylar ýaşapdyrlar. Parfýan halkyýeti bu ýerde öňden ýaşaýan ýerli ilat bilen demirgazykdan göçüp gelen sähraly çarwalaryň gatyşmagy netijesinde emele gelipdir.
Murgap jülgesinde bu döwürde başga bir halkyýet-margianynalylar ýaşapdyrlar olar esasan ekerançylyk bilen meşgullanpdyrlar. Mundan başgada ilatyň bir bölegi çarwaçylyk, ýene-de bir bölegi senetçilik bilen meşgullanypdyrlar.
Amyderýanyň aşak akymynda üçünji bir halkyýet döräp, olara horezmler diýip at beripdirler.
Parfiýalylar Murgaplylar we Horezmliler Eýran diller maşgalasyna girýän dillerde gepläpdirler.
Sähra taýpalary bolan dahlar, massagetler, sarmatlar özleriniň  hojalygy, ýaşaýyş obrazy we durmuşy boýunça bir-birlerine has ýakyn bolupdyrlar. Alymlaryň uly bölegi bu taýpalary türkmenleriň ata-babalary hasaplarlar. Ýokardaky agzalan taýpalaryň ählisi ýewroit jynsyna degişli bolupdyrlar. Olar birek-biregi bilen  ykdysady we syýasy durmuşda  baglanşykly  bolupdyrlar. Horezmliler massaget taýpalaryndan, parfiýalylar we margiýanylylar bolsa demirgazykda  sähraly taýpalaryň  nesillerinden bolup,  dahlara,  massagetlere w  Sarmatlara ýakyn bolupdyrlar. Parfiýalylaryň, horezmlileriň we margiýanlylaryň nesilleri hem  birneme gijiräk türkmen halkynyň  düzümine giripdirler. Gadymy ilatdan soňky  asyrlarda haýsy türkmen  tireleriniň emele gelendigi barada maglumatlar az. Berk asyryň belli alymy Mahmyt Kaşgary  halaç tiresiniň gözbaşyny  eftalitlerden alyp gaýdýandygyny belleýär. Ol tutuş türkmeniň aslyny halaçlylar bilen  baglanyşdyrýar. Eftalylar türkmenleriň abdal tiresiniň ata-babasy hem  hasaplanýar. Orta asyrlar döwründe abdallar türkmenleriň özbaşdak tiresine öwrülipdirler. Abdal tire bölümleri başgyrtlaryň, özbekleriň, gazaklaryň düzüminde-de bar.
A.A.Poslýakow taryhy etnologik materiallara esaslanyp, tekeleriň dak neslinden, ýomutlaryň bolsa  sarmat neslinden kemala gelendigini tassyklaýar. Umuman, Türkmenistanyň gadymy ilaty hasaplanýan taýpalar umumy  territoriýada ýaşan, dil, medeniýet we gelip çykyşy boýunça  bir-birine ýakyn tire birleşmeleridir. Türkmenleriň, halkyýetleriň düzümine dürli dilde gepleýän tirelere hem  goşulypdyr. Beýle ýagdaý her bir halkyň kemala  gelmeginde bolup geçýän taryhy  hadysadyr.
Ariler barada ilkinji maglumatlar b.e öňki VI asyryň soňky çärýeginde ýazylan Bisutin ýazgylarynda berilýär. Ariýa ýurdy ýagny ariýleriň ýaşan ýerleri Türkmenistanyň çäkleri bilen hem goşulyşýar. Orta asyr çeşmeleriniň maglumatlaryna görä “Ariýa ýurdy” Parfiýa bilen  Margiýananyň aralygyndaky ýerler bolupdyr. Onuň merkezi häzirki Sarahs etrabynyň çäklerinde  bolupdyr. gadymy türkmenleriň taryhy barada köp iş bitiren rus alymy  L.N. Gumilew  VII-VIII asyrlarynda  Syrderýya bilen Amyderýanyň aýaklarynda türkleşen arileriň ýaşandygyny  belleýär. Onuň pikiriçe türkleşen ariler parfiýanlaryň-türkmenleriň ýa-da  guzlaryň kowumdaşlary bolupdyrlar. Şu we beýleki köpsanly  maglumatlara daýansak ariýler türkmen halkynyň kemala  gelmegine belli bir  derejede gatnaşandygy  hakykatdyr.
Ýurdumyzyň territoriýasynda mundan müňýyllyklar öň ýaşap ilaty türkmenler diýip atlandyrmak bolmaz. Olar biziň gadymy ata-babalarymyzyň diňe bir köküdir, ol halklar beýleki halklaryň kemala gelmegine  hem öz  goşandyny  goşandyrlar. Şu sebäplere göräde soňky müň ýyllyklarda, esasan hem b.e.V asyrynda çenli ülkämiziň  ýerlerinde ýaşan adamlardan Türkmenistanyň gadymy ýaşaýjylary,  türkmen halkynyň ata-babalarynyň, onuň düzüminiň bir bölegi diýip hasap etsek dogry bolar. Olar birneme soňraky döwürde türkmen halkynyň kemala gelmeginiň  hamyrmaýasyny goýupdyr.
Türkmen halkynyň kemala gelmeginde  türki  taýpalar ilkinji nobatda  gunlar hem uly rol oýnapdyrlar. Olaryň ilkinji ýaşan ýerleri gadym   dünýä taryhyndan belli bolşy ýaly  hytaý, mongoliýa sebitleri bolupdyr. Gunlaryň döwletiniň gülläp ösen döwri b.e.öň III asyryň ahyrlary we  b.e.öň II asyryň başlarydyr. Gunlaryň hany Oguzhan (b.e.öň 209-174 ýý) bolupdyr. Gunlar Mongoliýadan Hindistana we Kaspi deňzine çenli  ägirt uly  territoriýany özüne tabyn  edipdir. Oguz hany Hytaýda Maodun diýip atlandyrypdyrlar. Belli Gündogary öwreniji A. N Bernştamyň  bellemegine görä  gun urugyndan Hoýan diýen bir adam patyşa  saýlanypdyr. Bu sözüň mongola manysy “öküz” diýmekdir. Şeýlelikde, oguz sözi “öküz” diýen manyny aňladypdyr.
Gunnlaryň taryhynda, däp-dessurynda  türkmenleriň jemgyýeti dolandyryşyna, medeniýetine şaý-seplerine meňzeşlikler köp. Şeýlelikde, türkmen halkynyň etniki düzüminde  gunnlaryň uly orny eşger  durler.
Alymlaryň bir topary oguzlaryň ata-babalary öň Türkmenistanyň  çäklerinde ýaşap, Altyndepe zamanyndan soň, Altaýa sary göçüp gidipdirler. Bu proses b.e.öňki I müň ýyllygyň ortalarynda güýçlenipdir. Şolaryň arasynda soňra “Gunlar, hunlar, oguzlar” adyny alan tirelerde  bolupdyr. Olar häzirki Mongoliýa, Altaý, kähalatlarda Hytaý sebitlererine çenli baryp ýetip, şol ýerde mekan tutupdyrlar diýen pikiri öňe sürýärler. Ýöne biz bu pikri bilen aňyrsynda  ýeterlik delilleriň ýatmazlygy sebäpli doly  ylalaşyp bilmeýäris.
Biziň eýýamymyzdan öňki III asyrda Türkmenistanyň territoriýasynda  emele gelen Parfiýa döwletiniň  düzümine giren halklar hem türkmen halkynyň kemala gelmeginde belli bir orun tutýar. Sebäbi Horosanlylaryň parfiýalylaryň we margiýanlylaryň bir bölegi gadym zamanlarda Türkmenistanyň demirgazyk çöllüginde ýaşan çarwa  taýpalary bolan  dahlaryň, massagetleriň we sarmatlaryň ata-babalary bolupdyrlar. Bir topar taryhçylar türkmenleriň mürçe  taýpasynyň  gadymy   parfiýalylar bilen etniki baglanyşygy bar eken pikre uýýarlar. Emma biziň pikirimize görä, parfiýalylaryň diňe bir mürçeliler bilen etniki  baglanyşygy bolman, eýsem olaryň tutuş Günorta  Türkmenistanyň ilaty bilen etniki baglanşygy bar. Bu mesele boýunça akademik A.A. Roslýakowyň “Horosan oblastrynyň ilaty parfiýalylaryň,  margiýanlylaryň hat-da dahlaryň nesilleri” diýen pikri taryhy hakykata has ýakyn  görünýär. Alymyň ýokardaky agzalan taýpalar IV-V asyrlarda başlap “Horosanlylar” diýen umumy at bilen atlandyrylypdyr, özlerinde ýewropeýid jynsyna degişli bolup, pars, täjik dillerine ýakyn eýran dillerinde  gepläpdirler diýip gelýän  netijeside  gaty ynandyryjylykly.
Türkmenleriň etnogenezinde  eftalitler ady bilen belli bolan türki dilli taýpalar hem möhüm yz  galdyrypdyrlar. Entek alymlaryň arasynda eftalitleriň düzümi, dili barada gutarnykly pikriň bolmazlygyna  garamazdan, olaryň düzüminde  dahlaryň, massagetleriň,  hionitleriň,  gunnlaryň bolandygyny ylym subut edýär. Hat-da käbir ýazuw çeşmeleri olary “Ak gunnlar” diýip hem atlandyrýarlar. Türkmen urug-taýpalarynyň toparlanşyklaryndan bäri bolan “abdallar” Eftalitleriň nesillerinden hasaplanýar. Olaryň ýas däplerinde sarmatlaryňka, gunnlaryňka meňzeşlikler bar. V-VI asyrlarda Horosan we Dehistan  eftalitleriň esasy ýaşan ýerleri bolupdyr.
VI asyrda Altaýyň, Gazagystanyň we Merkezi Aziýanyň çarwa  taýpalarynyň birleşmegi netijesinde türk kaganlygy döreýär. VI-VIII asyrlarda kaganlygyň düzümine giren taýpalaryň özara gatnaşyklary netijesinde, olaryň bir-birlerine ýakyn bolan gepleşik dillerinden hemmesi üçin bir umumy “türki” dili  döräpdir.
B.e.1 müňýyllygynda Horosanda we Dehistanda köp sanly  taýpalar,  şol sanda bir-birlerine  has ýakyn kowumdaş türki taýpalar ýaşapdyrlar. Kaspi deňziniň gündogar kenaryna aralaşan türki taýpalar bolsa kem-kemden has günbatara – Wizantiýa aralaşypdyr.
Türkmenistanyň territoriýasynda türki däl taýplaryň türkleşmek döwri IX asyrdan irräk, ýagny bu ýerlere oguzlar aralaşmanka  başlanypdyr. Bu proses oguzlaryň IX-X asyrlarda köpçülikleýin gelmeklikleri bilen has  güýçlenipdir. Taýpalaryň birnäçesi oguzlara gatyşmak bilen dillerini ýitiripdirler we türkmenlere  bütinleý gatyşyp gidipdirler.
VIII-XIII asyrlarda Merkezi Aziýada şol sanda Türkmenistanyň häzirki territoriýasynda  köp sanly çarwa taýpalaryň etnosyýasy birleşikleri bolup geçýär. Türk kaganlygyna, aram halyfatlygyna, seljuklar imperiýasyna,  Horezm şalar döwletiniň  tabynlygyna giren  ýurtlarda we ýerlerde ýaşaýan halklaryň özara  ýakynlaşmaklygy olaryň etniki  düzüminde, dilinde we medeniýetinde belli bir umumylygy döredipdir.
Ähli türki taýplaryň arasynda türkmen halkynyň kemala gelmeginde esasy orny oguzlar oýnapdyrlar. Olar Orta Aziýanyň çäklerinde b.e.öň VI-VIII asyrlarynda  peýda bolupdyrlar. Oguz taýpalary kem-kemden Orta Aziýa sähralarynyň hem-de Gazagystanyň köp ýerlerine ýaýran, ýerli ýew jynsyna degişli ( alonlary, aslary we beýlekileri özüne tabyn edipdiler, olar bilen goşulşypdyrlar. Şeýlelik bilen Orta Aziýa sähralarynda türki diller sistemasy giň ýaýran, gadymy Eýran dillerine ýakyn dillerde  gepleýän  ýerli maldarçylyk taýpalaryny gysyp çykarypdyrlar. Oguzlary b.e. başlarynda  dürliçe  atlandyrypdyrlar.  Hytaýlylar “gäsler”, araplar “Guzlar” diýip atlandyrypdyrlar. Oguzlaryň irki taryhy barada dürli maglumatlar bar. Oguzlaryň nesilbaşysy Oguzhan bolupdyr. Rowaýatlara görä Oguzhan mundan 5-5,5 müň ýyl öň ýaşapdyr. Beýleki bir maglumatlara görä, ol Muhammet  pygamberiň döwürdeşi bolupdyr. Oguzhanyň  6 ogly (Günhan, Aýhan, Ýyldyzhan, Gökhan, Deňizhan, Dagdan) bolup, olaryň her haýsyndan  4 perzent, jemi 24 aýy 24 tiresiniň nesilbaşysy hasaplanýar. Orhon oguz ýazuw çeşmelerinde VI asyrda oguzlaryň Merkezi Aziýada, Altaý daglarynyň ýaýlalarynda, Orhon derýasynyň jülgelerinde taýpa birleşmesini döredenleri barada maglumatlar bar. Oguzlar Syrderýanyň aşak akymlaryna göçüp gelenlerinden soň VIII asyryň ahyrlarynda güýçli birleşmä öwrülipdirler. Oguz birleşmesiniň kemala gelen döwründe onuň düzüminde salyr, baýat, kaýy,  içwür,  balkdar, dekdeli garkyn we beýlekiler bolupdyr. IX asyrda oguzlar uly güýje öwrülip Syrderýanyň Aral deňzine guýýan ýerinden Balkan daglaryna çenli aralykda güýçli döwlet döredipdirler. Taryhy edebiýatlarda IX-XI asyrlar oguzlaryň asyrlaryna öwrülipdir. Bu döwürde oguzlar ýene-de bir  topar halklary türkileşdiripdirler. Ýöne IX asyrda oguzlarda entek umumy bir gepleşik dili bolmandyr. Eýýäm X asyrdan başlap türki  dil oguz diliniň esasy diline öwrülipdir. Diýmek X asyrda oguzlar öz ilindäki beýleki halklary türkileşdiripdirler.
IX asyrda oguz birleşmesinde üç topar: Salyr-gynak, ýazyr we gaýy-baýat döreýär. Salyr-gynyk birleşmesine eýmirler, gaýy-baýat birleşmesine bolsa baýakdyrlar,  gypjaklar giripdirler. Amyderýanyň düzüminde bolsa alanlar kumlar, oguzlar giripdirler. IX asyrda Salyr-gynyk birleşmesi Günorta Gündogar Gazagystanda, Syrderýanyň jülgelerinde  gaýy-baýatlar Merkezi Gazagystanda  ýazyrlar bolsa Kaspiniň Gündogar kenarynda  uly Balkanda, Jänekde, Maňňyşlakda we Ustýurtda ýerleşipdirler.
Gadymy oguz tireleriň esasy bölegi Seljuk basypalyşlary döwründe, şol basypalyşlara bilen baglanyşykly Zakawkazýe, ýakyn Gündogara,  Owganystana,  Hindistana,  göçüp gidipdirler. Olaryň käbirleri soňky asyrlarda-da özbaşdak tire höküminde saklanyp galsa,  bellenen birleri bolsa türkmen  taýpalarynyň düzümine ownuk tireler hökmünde  goşulyp gidipdirler. X asyrdan başlap “oguz” we “türkmen” sözlügi bilelikde ulanylyp başlapdyr. Ýöne “Oguzlar türkmenlerdir” diýen pikire sözüň doly manysynda uýmak nädogry bolar. Sebäbi türkmen halkynyň kemala  gelmeginde oguzlara degişli bolmadyk  tireleriň we taýpalaryň uly orun tutýandygyny  bellemek gerek. Ýöne şol bir wagtda  oguzlaryň türkmen halkynyň  düzüminde  möhüm  goşuljy bolup durýandygyny bellemek zerur. Şu sebäbe görä-de türkmen halky oguz we oguz däl taýpalaryň,  tireleriň gatyşmagynda  döräpdir. IX asyrda oguzlar Syrderýanyň töwereklerindäki sähralarda, Aralyň günortalarynda, Kaspiniň demirgazyk ýakalarynda  ýaşaýan gypjak,  fin-ugor taýpalary bilen  duşmançylykly ýagdaýda  ýaşapdyrlar. Bularyň arasyndaky bäsdeşlik XI asyrda hem  dowam edipdir. XI asyryň ortalarynda  oguzlar gypjaklardan ýeňilipdirler. Şondan soňra olaryň bir  topary Günorta Ukraina, Balkan ýarym adasyna,  Horezm, Mawerennahr ýerlerine, Horosana göçüpdirler. XI asyryň ikinji çärýeginden başlap XIII asyryň başlaryna  çenli oguzlar dürli taryhy sebäpler bilen baglanyşykly Türkmenistanyň çäklerine göçüp gelmeklerini dowam etdiripdirler.
Käbir taryhçy alymlar türkmen tire birleşmesi eýýäm VI-VII asyrlarda  özbaşdak etnos bolupdyr. Onuň düzümine türkmen, teke, ýomut we birnäçe tireler giripdir diýen pikire uýýarlar. Biz bu pikir bilen hem çeşmeleriň bu pikri doly tassyklamakdygyny göz öňünde tutup ylalaşmarys. VIII asyr Hytaý ekspedisiýasynda we Orhon –oguz ýazgylarynda “türkmen” adalgasy ýatlanýar. Türkmen tire birleşmesi gelip çykyşy boýunça oguzlara ýakyn. Olar bilen garyndaş bolupdyr. oguz birleşmesiniň gowşap başlan halatlarynda türkmen tire  birleşmesi güýçlenipdir. Şondan soň oguzlaryň, seljuklaryň tire birleşmesine goşulan ähli  tire-taýpalara “türkmenler” diýipdirler. Türkmen halkynyň kemala gelen döwründe Türkmenistanyň çäklerinde  başgada birnäçe türki dilli taýpalar ýaşapdyrlar. Olar hem soňky döwürde türkmen halkynyň  düzümine  goşulyp gidipdirler.
Türkmenistanyň gadymy ilaty hasaplanýan halklaryň, tireleriň antropologik (jyns) görnüşi ýewropapisint (ýewropeoid) jynsynyň hindi Orta ýer deňiz şahasynyň Kaspiý wariantyna degişlidir. Olar süýri kelle bolupdyrlar. Antropologlaryň kesgitlemegine görä süýri kelle tipli adamlar Türkmenistanyň çäklerinde indi birnäçe müň ýyllykdan bäri ýaşap gelýär. Umuman antropolog we taryhçy alymlaryň pikirlerine görä süýri kelle  tip emeli döredilen ýa-da ýurdumyzyň ýerlerine başga ýerlerden göçüp gelen taýpalaryň getiren  fizologik alamatlary däldir. Ol Türkmenistanda kemala gelen ýerli, tebygy antropologik  keşpdir.
Türkmen halky kemala gelende, oňa Türkmenistanyň gadymy ilatyndan ata –babalarymyzyň esasy kökünden köp däp-dessurlar, maddy we ruhy medeniýetiň miraslary  geçipdir. Türkmen gelin-gyzlarynyň söýgüli gyzyl reňki, şaý-sepleri, döreden ajaýyp halylary öz gözbaşyny ata-babalarymyzyň durmuşynyň jümmüşinden alyp gaýdýar. Gadymy döwre degişli gap-çanaklaryň ýüzündäki nagyşlaryň köpüsi häzirki döwürde türkmen halkynyň milli sungatyna öwrülipdir. Häzirki türkmen donunyň, sakgal-murtunyň formasy,  telpegi gadymy  ata-babalarymyzdan miras galypdyr. Ylmy barlaglar we tapyndylar Orhon – oguz ýazgylaryna meňzeş hatlaryň häzirki Türkmenistanyň ýerlerinde VI-VII asyrlardan peýda bolandygyna güwä geçýär. Umuman, ýurdumyzyň gadymy ilaty hasaplanan tireleriň,  taýpalaryň birnäçe soňrak kemala  gelen türkmen halkyna goýan maddy we ruhy  mirasy  sanardan kändir.
Oguzlaryň uly toparlanşygynyň Türkmenistanyň çäklerine aralaşmagy,  güýçli Seljuk döwletiniň emele gelmegi hem-de giň  möçberdäki seljuk basypalyşlary bilen baglanşykly Orta Aziýadaky oguzlaryň we beýleki käbir sähraly taýpalaryň seljuklaryň töweregine jemleşmegine getirýär. Eýýäm şol taýplaryň ählisine türkmenler diýip at beripdirler. Şu döwürden başlap seljuklar biýen at bilen diňe Seljugyň hakyky nesillerini Soltan urugyny atlandyrypdyrlar. Oguzlar ady bolsa türkmen halkynyň düzümine giren beýleki taýplaryň atlary ýaly ýuwaş-ýuwaşdan ýatdan çykyp başlar. Türkmen halkyýetiniň döremekligi  şeýleräk ýol bilen gidip, onuň düzümine oguz döwleti dargandan soň Orta Aziýanyň çäklerinde galan Oguzlar hem-de halaçlylar, garlyklar we ş.m girýär. Seljuklaryň seljuklaryň basyp alyjylykly  uruşlary döwründe türkmenleriň köp sanlysy basylyp alynan ýerlere  aýratyn hem Ýakyn Gündogara – Azerbeýjana, Ermenistana, Kiçi Aziýa käbir  bölekleri bolsa Siriýa we Yraga  göçüp gidýär. Birneme soňrak türkmenleriň bir bölegi Efiopiýa çenli baryp ýetýärler. Bu ýerlerde Seljuk döwleti dargandan soň türkmen hanlary tarapyndan dolandyrylan (Rum Soltanlygy-Kaysary – Rum, Garagoýunly  we Akgoýunly we beýleki döwletler döreýär.  Wagtyň geçmegi bilen bu günbatar türkmenler Orta Aziýa bilen  arany doly kesýärler. Birneme gijräk olar ýerli ilat bilen  goşulşyp azerbejan türk halklarynyň düzümine girýärler. Türkmen diýen at bolsa ýuwaş-ýuwaşdan ýitip gidýär.  Şol bir wagtda  hut häzirki  biziň günlerimizde  Turkiýada, Siriýada, Yrakda  türkmenleriň köp sanlysy ýaşamagyny dowam etdirýär.
Türkmenleriň bir uly bölegi XII asyrda halaçlylaryň hanlary bilen  Hindistana Hiwa we Ganga derýalarynyň hasylly ýerlerine  aralaşýarlar. Halaçlylaryň serdary Bagtyýar we onuň nesilleri  Bengal ýa-da  patyşa bolýarlar,  birneme gijiräk 1290-1320-nji ýyllarda halaç serdarlary Hindistany dolandyrýarlar. Türkmen hanbegleri XII-XV asyrlarda Hindistanyň  syýasy durmuşynda uly orun tutýarlar. Emma Hindistana gelen türkmen taýpalary wagtyň geçmegi bilen owganlar hem-de  türki taýplar bilen, ýerli  hindiler bilen goşulşyp gidýärler.
Türkmenleriň üçünji bir  toparlanşygy beýlekiler bilen onça bir baglanşykly bolmaýarlar. Bu topara Semireçýedäki, Merkezi Aziýadaky  garlyklylar, argular, tuhsiler we beýlekiler girýärler. Olar seljuk hereketlerine  gatnaşmaýarlar, gaýtam oguzlar bilen  duşmançylykly ýagdaýda ýaşapdyrlar. Ýöne wagtyň geçmegi bilen Merkezi Aziýada “türkmen” diýen at edil Orta Aziýada oguz diýen adyň  ýitişi ýaly  ýitip gidýär.
Şeýlelik bilen X-XI asyrlarda döräp başlan ilkinji we gadymy türkmen halkyýeti doly kemala gelmän böleklere bölünýär, dargaýar. Diňe türkmenleriň bir bölegi Orta Aziýada galýar. Esasy bölegi bolsa Ýakyn Gündogarda, Hindistana göçüp gidýär, Merkezi Aziýada ýaşamagyny dowam edýär. Emma bu etraplardaky türkmenler ýerli halklar bilen  goşulyşyp doly ýok  bolup gidýärler.
XI asyrda Türkmenistanyň çäklerinde galan bölegi has  ygtybarly  we durnukly hasaplanyp, şolardan hem türkmen halky  kemala gelýär. Seljuklar hereketi wagtynda türkmenleriň Orta Aziýada galan bölegi, esasan hem, dürli Oguz uruglary we taýpalary bolan ýazyrlar, salyr, baýat, çowdyr, garkun, igdir, gaýy tuturga, bekteli taýpalarynyň bir bölegi oturymly ýagdaýa geçip, maldarçylykdan el çekmedik bolsa-da ekerançylyk bilen meşgullanyp başlaýarlar. Olar oturymly durmuşa geçenlerinde oturymly  horosanlylaryň we horezmlileriň  ýakynynda ornaşýarlar. Olar kem-kemden bir-birlerine ýakynlaşýarlar. Bu ýagdaý olaryň önümçiligine, durmuşyna, medeniýetine,  diline täsir edýär. Oguzlar senetçilik, ekerançylyk endiklerini horosanlylardan kabul edip aldylar. Horosanlylar bolsa öz gezeginde täze goňşylardan, köp zatlary ylatýtada maldarçylyk barada endikleri,  gepleýiş dilini ulanyp başladylar. Şeýdip ilmeşen oguzlar we ýerli horasanlylar bir-birlerine ýakynlaşyp hojalyk we medeniýet barasyndaky bir-birlerini baýlaşdyryp ugraýarlar.
XI asyr filology Mahmyt Kaşgary Oguzlar ýerli ilat bilen gatyşanlarynda özleriniň sözleriniň bir bölegini ýadyndan çykarandygyny, olaryň deregine  pursiýan sözlerini ulanyp başlandygyny belleýär. Ol sözleriniň esasy bölegi ekerançylyga we senetçilige degişli sözlerdir. XI-XIII asyrlarda Türkmenistanyň ekerançylyk zologynda horosanlylar we horezmliler san taýdan  garanyňda oguzlardan köp bolup, olaryň ösüş derejesi hem ýokary bolupdyr,  şu sebäbe görä-de  yza galak oguzlaryň horosanlylar bilen  gatyşmaklygy kyn boljakdy. Emma mongollaryň basyp alyşlary ýagdaýy düýpgöter üýtgetdi. Oturymly ekerançylar,  şäher ilaty basypalyjylardan gaty uly zyýan çekdi. Şäherler ilatsyz galdy, ekerançylyk medeniýetine gazaply zerba uruldy. Hojalykda we maldarçylykda birinji orna turki dilli göçme we ýarym göçme taýpalar geçip başlaýar. Bir bölegi oturymly ýagdaýa geçen bu taýpalar XIII-XV asyrlarda türkmenler diýen ady gutarnykly alýarlar. Türkmenistanyň Eýran dilli  gadymy ekerançylykly ilatyň galyndylary kem-kemden türkmenleriň arasynda  ýaýrap gidýärler, olaryň dillerini kabul edýärler hem-de  özlerine türkmenler diýip  at  berýärler.
XIII asyrda türkmenleriň uy bölegi Demirgazyk Türkmenistana we Mangyşlaga ýygnanypdyrlar. Köne oguz taýpalary we beýleki göçme taýpalaryň – salyrlaryň gowgurlaryň, gaderleriň we beýlekileriň galyndylary hem-de özleriniň baştutanlary adyny alan täze taýpalar, meselem, XIII asyryň aýaklarynda – XVI asyryň başlarynda ýaşap Ärsarybabanyň adyny alan  Ärsarylar şol ýere ýygnanypdyrlar. Beýle taýpalar dürli halkyýetlerden emele gelipdirler. Muňa mysal hökmünde Hydyrili, Alili we ş.m aýtmak bolar.
Demirgazyk Türkmenistanda (Balkan daglarynyň sebitinde, Mangyşlakda, Uzboýyň we Sarygamyşyň kenarlarynda) salyrlarda çowdurlardan, igdirlerden, ärsarylardan, hydyrililerden we  alililerden başga-da tekeler, ýomutlar, saryklar, gökleňler,  ýemreliler, arabaçylar,  ata we beýleki ownuk taýpalar ýaşapdyrlar.