Islami_Nakyl
A
Arpa ekip, bugdaý orjak bolma. Alla wagt beripdir, Oňa wagtyň ýokmudy?! Allaň rahmetini ölçäp bilmersiň, enäniň gadyrny bilip bilmersiň. Akylly özüni öwmez. Açlyk jebrin çekmedik, dokluk gadyryn näbilsin. Ajysy bolmadygyň süýjüsi bolmaz. Arkalaşan ýow gaýtar. At alma, eýer al. Süýji-süýji iýmeniň ajy-ajy gäkiligi bolar. Ata kesbi ogla halal. Allahyň saýlan ýerinde ýaramaz ýer bolmaz. Allahyň öňünde imanyň, milletiň öňünde zähmetiň seniň iň uly güwäňdir. Alladan gorkan ölümden gorkmaz, ilden çekinen nebisden gorkar. Alla ýaradandyr – ýaradyjydyr. Alla bilen adamsyň, il-gün bilen kişisiň. Alla her kime, her bir jandara rysgal paýlaýar. Alla saňa baýlygy adamlaryň peýdasyna işlet diýip berendir. Alanyňda – bir eliň bilen al, bereniňde – iki eliň bilen ber. Akylyň bolmasa, Alladan gorkyny bilmersiň, ynsabyň bolmasa, ili sylamagy bilmersiň. Akyl we ylym – Alla ýakynlaşmagyň mümkinçiligidir. Adama ýylgyryp bilmegi, gülüp bilmegi Alla bagyş edendir. Adam şekilli ýaşamagy zähmet bilme! Adam – bagdyr, zähmet – bagbandyr. Adam baýlygyň däl-de, baýlyk adamyň gullugynda bolmalydyr. Azmak-azaşmakdyr, azaşmak bolsa, ýoldan çykmakdyr. Allahyň ýaradan bendesi hiç bolmanda sençe-mençe bardyr. Alla adama akyl beripdir. Alla bu dünýäni adamzada synag üçin ýaradypdyr. Alym bolmak aňsat, adam bolmak kyn. Ata-babalarymyz Alla ynanýardylar. Abraý isleseň – köp diýme, saglyk isleseň – köp iýme. Aç başym – dynç gulagym. Aç galandan, giç gal. Aç öleniň hem aýry mazary ýok. Aç ryzkyny kowalar, ýalaňaç öýe girer. Açda algyň bolmasyn, bege – bergiň. Açgözüň garny doýsa-da, gözi doýmaz. Açlyk belasyndan, dokluk belasy ýaman. Açlyk daşa çeker, ýalaňaçlyk – içe. Açlyk näme iýdirmez, dokluk näme diýdirmez. Açlyk ýylynyň arpasy, bugdaýdan belent sarpasy. Açlyk zaryn çekmedik, dokluk gadyryny nä bilsin. Açyk gaby it ýalar. Açyk gapydan it bakar. Açyk saçak hödür islemez. Açyk ýaradan är ölmez. Açylan etek ýapylar, göreniň gözünden gitmez. Adam – amanat, amaly – baky. Adam adam bilen, pisse badam bilen. Adam adama mätäç, bir-ä dokçulykda, bir hem ýokçulykda. Adam adama myhman, jan – göwrä. Adam adamdan gutular, adam pälinden gutulmaz. Adam alasy içinde, haýwan alasy daşynda. Adam aňyndan belli, kerwen – jaňyndan. Adam arasyny dil bozar, dagy-daşy ýel bozar. Adam arrygy hor bolar, ýer arrygy – şor. Adam aşda belli, at – daşda. Adam aýbyny ýer ýaşyr. Adam bar – gep bar, arpa bar – çöp bar. Adam bardyr, adamynyň nagşydyr, Adam bardyr haýwan ondan ýagşydyr. Adam bilenini okar, towuk görenini çokar. Adam bir ýaşar, edebi – iki. Adam dilinden tapar. Adam doga ýaman däl, dura ýaman. Adam edebinden tanalar. Adam eli hem abat, hem bibat. Adam görki – akyl, söz görki – nakyl. Adam göwni gülden näzik. Adam işden ölmez, igençden öler. Adam köki il aşar, arça köki – dag. Adam namartlasa, aty-da aýagyny ýitirer. Adamy iş garratmaz, gaýgy-alada garradar. Adamy ýüreginden daglarlar, haýwany – budundan. Adamyň eti haram. Adamyň gahary – ýylanyň zäheri. Adamyň ýüzüne gara-da, halyny sora. Adamynyň özüne bakma, sözüne bak. Ady ilde, orny törde. Adyl sakçylygy goýun itinden öwren. Aga bilen ininiň oky-ýaýy başgadyr, Baý öýüniň gyzynyň sepi-şaýy başgadyr. Aganyň-ininiň azary bolmaz, Azary bolsa-da, bizary bolmaz. Agaç barly bolsa, başy aşak. Agaç miwesinden belli, adam – hilesinden. Agaç tutan ýeriňden döwülmez. Agaç ýamany gazyk bolar, tokmak iýer. Agaç ýok ýerinde gamyşam agaç. Agaç ýykylsa, paltaly-da ylgar, paltasyz-da. Agaryp öňe-de düşme, garalyp soňa-da galma. Agaryp tenim görnenden, gögerip ýamam görünsin. Aglamak – gör başynda. Aglap-aglap pel çeken, gülüp-gülüp suw tutar. Aglaşmaga öz ýagşy, sylaşmaga ýat ýagşy. Agsak – ädimsek, sakaw – sözlemsek. Agsak keýik müň torsuga ýetdirmez. Agşam gören tanşyňy ertir görmek gümana. Agşamlygyny tapan ertirligini gaýgy etmez. Agşamyň syryny daň biler. Agyr daş ýerinde ýatar. Agyr ýüküň azabyny gatyr biler. Agyrmaýan baş ýassyk islemez. Agyz – bir, gulak – iki, bir sözläp, diňle iki. Agyz beripdir, aş-da ýetirer. Agyz bir bolsa, göwün jem bolar. Agyz iýse, göz uýalar. Agyz agyzdan ýelli, gulak gulakdan eşitgir. Agyzdan çykan başa deger. Agyzdan çykan söz – atylan ok. «Agza geldi» diýip, diýiberme, «öňe geldi» diýip, iýiberme. Agzy gana degen gurt ol oba ýoda açar. Agzy gepden boşamaz, sözi söze ogşamaz. Agzy gyşyk bolsa-da, baý gyzy är dannar.Agzy tagam tanamaz, han palawyna at dakar. Agzy ýaman il bular, aýagy ýaman gol bular. Agzybire Taňry bir, agzalany gaňyrar bir. Agzybiriň aşy bir. Agzybirlik aş getirer, agzalalyk – kaş. Agzyň köpi aşa ýakyn, eliň köpi – işe. «Ah» diý, «wah» diý, öz gamyňy özüň iý. Ajal bilen myhman soraman geler. Ajal geldi jahana, başagyry bahana. Ajal geler ýorta-ýorta, kime bu gün, kime erte. Ajal iki gelmez, bir gelende-de gutulyp bolmaz. Ajal ýetmän jan çykmaz, bahyl baýdan nan çykmaz. Ajala çäre ýok. Ajala derman ýok, pakyra – perman. Ajala doga ýok, akyla – bela. Ajy bilen süýjüni gören biler, Uzak bilen ýakyny – ýörän. Ajy günleri süýjä öwürýän – sabyrdyr. Ajy hem bolsa, çyn söz ýagşy. Ajy sorag berip, süýji jogaba garaşma. Ajyksaň – çopan ýanyna bar, Suwsasaň – daýhan ýanyna. Ajysy bolmadygyň, süýjüsi bolmaz. Ak ekine ýokardan, gök ekine akardan. Ak gireni bilen aň girmez. Ak ýüzde gara hal zynatdyr. Ak zat alnyňa ýagşy. Akar suw çeşme bolsa, ýatyp içme, Asylzada köpri bolsa, basyp geçme. Akjak gan damarda durmaz. Akmaga ýüz berme, nadana – söz. Akmaga akyl öwretseň, düýpsüz guýa suw guýan ýaly. Akmaga dymmaklyk jogap. Akmaga iş buýursaň, ol saňa akyl berer. Akmaga syryňy berme. Akmaga toý kän, utançsyza – hezil. Akmagyň – dilinde, akyllynyň – elinde. Akmak başyň külpetini aýaklar çeker. Akmak bilen gülüşenden, akylly bilen aglaşan ýagşy. Akmak dostdan, dana duşman ýagşydyr. Akmak dünýä ýygnar, kimiň iýjegini Alla biler. Akmak sürer dünýäni, akyl onuň haýrany. Akyl – aýnamaz, altyn – çüýremez. Akyl – dost, gahar – duşman, soňy – puşman. Akyl – sözde, mähir – gözde. Akyl akyldan ötgür. Akyl akyldan sowaşyk. Akyl ýigide desmaýa, akylsyzyň ömri zaýa. Akyldan artyk baýlyk ýok, saglykdan gymmat zat ýok. Akylla – yşarat, akmaga – kötek.Akylla bir söz besdir, akmaga müň söz hebesdir. Akylly – getirer, akmak – ýitirer. Akylly gelin öý diker, akmak gelin öý ýykar. Akylly haýra hemradyr, akmak – şere. Akylly iş – ganatly guş. Akylly işi bilen, akmak dişi bilen. Akylly ogul hem edep, hem talap. Akylly ogul – hümmetli, akylly gyz – gymmatly. Akylly ýigit ile ýetirer, akmak ýigit ýoly ýitirer. Akyllynyň gadyry akmak ýanynda bilner. Akyllynyň işinden göwnüň söýüner, Akmagyň işinden pähmiň käýiner. Akyllynyň öňünden ýöre, akmagyň – yzyndan. Akylsyz batyrlyk – bagtyňy ýatyrlyk. Akylsyz baý bolandan, akylly gedaý bol. Akylsyz ýaş ýok, bahasyz – iş. Akylsyza akyl bermek hebesdir. Akyly diňläne berseň ýagşy. Akyly keltäň – dili uzyn. Akyly ýoguň ýakyny ýok. Akylyň bahasy bolmaz, terbiýäniň – çägi. Akylyň bolsa, akyla eýer, Akylyň bolmasa – nakyla. Alan aldy, galan galdy. Alanyňa ýaman diýme, müneniňe – çaman. Alaryňy bilseň-de, ynsabyňy elden berme. «Alla, Alla» diýmeseň, işler düzelmez. Alla keremdir, guýusy tereňdir. Alla şere meçew berse, bir demde dünýä ýumrulardy. Alla ýalkasa ýaş berer, bendesi ýalkasa – aş. Allahy tanamadyk bendesini tanamaz. Allahyň bermedigini bendesi berip bilmez. Almany çöle ek, armydy – baýra. Almaz kül içinde-de görner. Alňasalan işe şeýtan garyşar. Alnyňdan akan suwuň gadyry ýok. Alty aga birigip, ata bolmaz, ýedi ýeňňe birigip – ene. Alty dänede gysmasaň, altmyş dänede gysdyrmaz. Altyn alma, alkyş al. Altyn arzysyz galmaz. Altyn başym dek bolsa, dana başym dik bolar. Altyn çykan ýerinde gymmat. Altyn gapylynyň agaç gapyla dilegi düşer. Altyn görüp azma, kümüş görüp gyzma. Altyn kiçi hem bolsa, bahasy gymmat. Altyn otda bilner, adam – zähmetde. Altyn saklan aç ölmez. Altyn ýerde ýatmaz, ýagşylyk – ýolda. Altyn-kümüşiň könesi bolmaz, Ata-enäniň bahasy. Alynça – şirin-şeker, alansoň – eşek deper. Alynjak gyz Aý görner. Aman nyşany – iman. Aňlamaz adamdan daş gowy. Aňly adam – aňlar, aňsyz adam – geňlär. Arabada oturan gözli bolsa, kör aty hem dogry äkidip biler. Araça taýak deger. Arkalaşan dag aşar. Arkalaşan ýow gaýtarar. Arkaly atyň arkasyndan müň at suw içer. Arpa çörekden nan bolmaz, amanatdan – don. Arpa gylçyk – aş eken, altyn-kümüş – daş eken. Arpa nany besdir, tapsaň damaga. Alanyňa begenip, bereniňe gynanma. Arykdan ätle, yzyňy ýatla. Aş tagamyn dadan biler, ýol agramyn – äden. Aşa ýaman bolma, asarlar, Aşa ýuwaş bolma, basarlar. Aşy ajygana ber, gyzy – aşygyna. Aşym az bolsa-da, çanagym giň bolsun. Aşyny aýan aşa ýeter, donuny aýan – toýa. At alma – eýer al, aýal alma – hossar al, ýer alma – goňşy al. At alsaň – ýorga bilen ýöriş al, Aýal alsaň – akyl bilen huş al. At aýagyna nal ursaň, eşek aýagyny galdyrar. At bilen ýola çykan eşegiň waý halyna. At güýji arpada. At tapýançaň, eşek sakla, düýe tapýançaň – köşek. A:t ýagşy, dünýä gelen zat ýagşy, Gadyr bilmez gardaşdan, gadyr bilen ýat ýagşy. «At ýok» diýip, sygra eýer salynmaz. Ata barka ogul ýaş, aga barka – ini. Ata bolmadyk ata gadyryny bilmez. Ata-enäniň dogasy oda-suwa batyrmaz. Ata – gamçy, eşege – taýak. Ata müneňde Allahy, atdan düşeňde aty unutma. Ata – ot, ite – et. Ata sözi hikmet, ene sözi rehmet. Atadan galan malda gadyr ýok. Atalar sözi – akylyň gözi. Atalar sözi – hikmet. Atanyň açan ýoly bar, enäniň biçen dony bar. Atanyň ojagy gymmat, enäniň – gujagy. Ataň barka, dost gazan, atyň barka ýol. Ataň bilen öwünme, eneň bilen söýünme. Ataň ýagysyny dost tutunma. Ataňa görkezeniňi ogluňdan görersiň. Atlynyň pyýadadan nä habary. Aty at edýänçä, eýesi it bolar. Aty atasy bilen tanadarlar, gatyry – enesi bile. Aty ot bilen tut, guşy ― et bilen. Aty ýaryş öldir, äri ― namys. Atyň ýaman bolsa armanyň gider, Aýalyň ýaman bolsa – myhmanyň. Atynyň kemini bilmedik, ýolda pyýada galar. Aýal bar – ezýet, aýal bar – lezzet. Aýal bar – öý diker, aýal bar – öý ýykar. Aýbyny ýaşyran aýňalmaz. Aýda-ýylda bir namaz, ony-da şeýtan bozar. Aýdylan söz atylan ok Aýrylmaz goňşyňa unutgysyz söz aýtma. Aýtsaň gep bolar, aýtmasaň – dert. Aýypsyz adam bolmaz. Az bolsa ýeter, köp bolsa gider. Az bolsun, uz bolsun. Az gürle, uz gürle. Az iýen – arassa, köp – iýen hassa. Az iýen tebip gözlemez. Azaby – öňde, rehneti – soňda. Azajyk derdi aş basar, agyr derdi – iş. Azajyk sözliniň göwni rahat bolar. Azaşan yzyny tapsa ýagşy. Azaşanyň aýby ýok, gaýdyp yzyny tapansoň, Açylanyň aýby ýok, özi bilip ýapansoň. Az-azdan işleseň – ussa bolarsyň, işlemeseň – hassa. Azdyrmasyn, azana duçar etmesin.