cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jon Lak
Irki durmuşy we ömür beýany
1647-nji ýylda Westminster mekdebine okuwa ugradyldy. 1656-njy ýylda Lak bakalawr derejesini aldy we 1658-nji ýylda ussat derejesini aldy. 1675-nji ýylda medisina ugrundan bakalawrlyk derejesi gazandy. Ol medisina ugrun Oksfordda geçiren wagtynda içgin öwrendi we Robert Boyle, Tomas Willis, Robert Hook we Riçard Lawyr ýaly ady belli alymlar we pähimdarlar bilen bile işleşdi. Lak 1704-nji ýylyň 28-nji oktýabrynda aradan çykdy.
Ynsan we jemgyýet baradaky garaýyşlary
Laka görä ynsan jemgyýet hökmünde ýaşamak üçin ýaradylandyr. Laka görä ynsanlar sosialdyr we tebigy taýdan deň we erkindir. Laka görä hiç kimiň başga biri üstünde hökmi ýokdyr, adamlaryň garşylykly ýardamlaşmagy söýgi esaslaryna daýanýandyr. Lak adamlaryň tebigy serhetler içinde isleýşi ýaly hiç kimden rugsat alman ýaşap biljekdigni aýdýar. Laka görä erkinlik bardyr, adamlar erkin ýaşar emma öz janyna kast edip bilmeýşi ýaly başgasynyň janyna-da kast edip bilmez, öz zatlaryny isleýşi ýaly ulanar emma başgasynyň zadyna zeper ýetirip bilmez, başgasynyň zadyny alyp bilmek erkinligi-de ýokdyr. Gysgaça aýdylanda, Laka görä erkinlik bardyr emma bu erkinlik iň gowy, iň peýdaly, iň zyýansyz biçimde ulanylmalydyr. Laka görä tebigy kanun ýagny akyl ähli adamlaryň deň bolan ýerinde her kimiň ýaşaýşyna, erkinligine we emlägine hormat goýmagy emredýär.
Tebigy kanuna eýerilmese näme ediler? Tebigy kanuna eýerilmegini berjaý etmek üçin her kim tebigy kanunlary bozanlary jezalandyrmaga haky bardyr. Jezalandyrma haky garawsyz däldir, etmiş we jeza gatnaşykly bolmalydyr diýýär Jon Lak.
Jon Lak, jeza berilmegindäki maksadyň ýetirilen zeperiň öwezini dolmakdygyny we ýazyklynyň geljekde gaýtadan düzgüni bozma isleginiň ýok edilmekdigini we iň soňky nobatda ýazyk etmäge meýilli başgalaryň bu pikirinden dändirmek bolmalydygyny belläp geçýär.
Syýasy şertnama - döwlet düzgünine geçiş baradaky garaýyşlary
Jon Lak, ynsanlar jezlandyrma haklaryny jemgyýete tabşyran mahaly syýasy jemgyýetiň gurulýandygyny aýdýar.
Syýasy häkimiýetiň maksady we ygtyýarlary baradaky garaýyşlary
Laka görä ynsanlaryň tebigy ýaşaýyş biçimini terk etmeginiň ýeke-täk nedeni howpsyzlyk islegidir. Lak, syýasy häkimiýetiň öz ygtyýarlaryny jemgyýetiň bähbidinden ötä geçirmeli däldigini aýdýar. Lak, hökmürowan güýjüň ýa-da kanun çykaryjy häkimiýetiň jemgyýete etjek hyzmatlarynyň çägi takyk bellidir diýýär: "Raýatuň janyna, emlägine we erkinligine esewan bolmak, içerki we daşarky howpsuzlygy üpjün etmek we halka bähbitli işler amala aşyrmakdyr."
Döwlet we dolandyryş baradaky garaýyşlary
Lak dolandyryş biçimlerini kanun çykarma güýjüni elinde tutýan kişä ýa-da kişilere görä kesgitleýär. Eger bir jemgyýet kanun çykarjak agzalary özleri saýlaýan bolsa onda bu demokratiýadyr. Kanun çykarma ygtyýaryny jemgyýet belli bir topara berýän bolsa onda bu aristokratiýa dyr ýa-da oligarhiýa dyr. Kanun çykarma güýji ýeke-täk kişide bolsa onda bu jemgyýetde monarhiýa bardyr. Kanun çykarma güýji monarha degişli bolsa we ondan soňra onuň mirasçylaryna geçýän bolsa onda bu mirasdar monarhiýadyr, monarhyň ölmeginden soňra onuň ýerine geçjek monarhy saýlama güýji halkda bolsa onda bu saýlawly monarhiýa dyr. Lak, jemgyýetiň bu dolandyryş biçimlerinden birini saýlamaga ýa-da ählisini garyşdyrmaga ygtyýary bardygyny belläp geçýär.
Güýçler aýralygy we güýçler arasyndaky gatnaşyk baradaky garaýyşlary
Lak, syýasy häkimiýetiň içindäki güýçleri kanun çykaryjy güýç, ýerine ýetiriji güýç we konfederatif güýç hökmünde 3-e bölýär.
Kanun çykaryjy güýji Lak şeýle kesgitleýär: "Jemgyýetiň goralmagy üçin döwlet güýçlerini nähili ulanmak gerekdigini kesgitleýän häkimiýet. Kanun çykarma güýji üstün, mukaddes we hökmürowan güýçdür, jemgyýet gurulýarka kime berilen bolsa şoňa degişlidir. Bu güýç jemgyýetde her kimiň eýermeli kanunlaryny - düzgünlerini döredýär we döwlet organlarynyň ygtyýarlary öz gözbaşyny bu güýje daýandyrýar we bu güýje tabyndyr."
Kürtler
Häzirki zaman taryhy
Kürtler kürt dillerinde we Eýran dilleriniň Günbatar Eýran şahasyna degişli Zaza - Gorani dillerinde gürleýärler. Birinji jahan urşy we Osman imperiýasy ýeňilenden soň, ýeňiş gazanan Günbatar ýaranlary 1920-nji ýyldaky Söwres şertnamasynda kürt döwletini üpjün etdi. Şeýle-de bolsa, Lozanna şertnamasy häzirki Türkiýäniň çägini kesgitlänsoň we üç ýyl soň bozuldy, täze ýurtlaryň hemmesinde kürtler azlyk statusyna eýe boldy. Kürtleriň soňky taryhynda Türk, Eýran, Siriýa we Yrak Kürdüstanda dowam edýän ýaragly çaknyşyklar bilen birlikde köp sanly genosid we gozgalaň bar. Yrakdaky we Siriýadaky kürtleriň özbaşdak sebitleri bar, kürt hereketleri bolsa tutuş Kürdüstanda has uly medeni hukuklary, özbaşdaklygy we garaşsyzlygy dowam etdirýär.
Jon Lak
Güýçler aýralygy we güýçler arasyndaky gatnaşyk baradaky garaýyşlary
Lak, kanun çykaryjy güýjüň çäksiz däldigini, garawsyz däldigini belläp geçýär. Garawsyzlygy gabzaýan nämedir? Lak bu soraga şeýle jogap berýär: "Kanun çykaryjylar kişileriň jan, emläk we erkinlikleri babatda islänini edip bilmez. Näme üçin? Sebäbi kanun çykaryjy güýç adamlar jemgyýeti gurýarka özlerinde bolan hak we erkinlik bilen çäklidir, hiç kim özünde bar bolan erkinlikden artykmaç erkinlik berip bilmez."
Kürtler
Din we dil
Kürtleriň köpüsi Şafygy mekdebine uýýan sünni musulmanlar, ep-esli azlyk bolsa Hanafi mekdebine. Sünni yslamdan başga-da, alewizm we şaýy yslamda millionlarça kürt tarapdarlary bar.
Kürtler kürt dilinde gürleýärler. Kürt diliniň üç şiwesi bar, Demirgazyk Kürtçe, Merkezi Kürtçe, we Günorta Kürtçe.
Jon Lak
Güýçler aýralygy we güýçler arasyndaky gatnaşyk baradaky garaýyşlary
Konfederatif güýçleriň döwletde söweşe we parahatçylyga, beýleki döwletler bilen gatnaşyklary ýola goýma, ähtnamalar baglaşma ýaly ygtyýarlara eýedigini aýdýar Lak.
Kanuny we gaýrykanuny häkimiýet kriteriýalary
Lak, jemgyýet tarapyndan birine bagyş edilen häkimiýetiň başga biri tarapyndan zorluk bilen ele geçirilmegini kanuna laýyk däl hasaplaýar. Gaýrykanuny kriteriýalarynyň 2-njisi hökmünde Lak zalymlygy görkezýär. Zalymlygy, häkimiýeti hiç kimiň ygtyýary bolmadyk şekilde ulanmak diýip kesgitleýär Lak. Zalym, häkimiýeti jemgyýetiň bähbidi üçin dälde öz bähbidi üçin ulanan adamdyr diýýär Lak.
Mülkiýet haky baradaky garaýyşlary
"Ortak emlägi şahsy eýeçilige geçirýän zat nämedir?" soragyna Lak "zähmet" diýip jogap berýär. Zähmeti bilen tebigatdan bir emläk edinen ynsan ol emlägi öz haýryna geçirendir diýýär Lak. Laka görä her ynsanyň Mülkiýet haky ynsanlaryň mätäçligi bilen çäklendirilendir.
Mertebesi
Lon Lakyň garaýyşlaryna Bastid "18-nji asyryň Mukaddes Kitab y" diýip baha berýär. Amerikan taryhçysy Karl L. Beker ABŞ garaşsyzlyk jarnamasy nda Jon Lakyň liberal teoriýa goşan goşantlaryndan ylhamlanylandygyny aýdýar. Jon Lak aýdyňlanma eýýamynyň naýbaşy pähimdary we liberalizmiň atasy hökmünde giňden ykrar edilendir.
Şofar
thumb|200px|Ýemeniň sofar Şofar bolmak saz gural degişlilik duýmak yahudi, peýda içinde Roş Aşana.
Polandball
thumb|upright|Polandball Polandball (Polşar) — nemes imijbordy Krautchan.net tarapyndan 2009-nji ýylyň ikinji ýarymynda döredilen internet-mem. Bu mem köp sanly internet komiksleri bilen baglanyşykly. Onda ýörite şekiller (countryballs) ulanylýar. Polandball/Polşar şeýle komiksleriň arasynda lkinji we iň meşhur personaždyr.
Nikkolo Kusano uniwersiteti
thumb|300px|Nikkolo Kusano uniwersiteti
Nikkolo Kusano uniwersiteti (ital.: Università degli Studi Niccolò Cusano - UNICUSANO), 2006-njy ýylda Rim düýbi tutulan döwlet uniwersiteti. Häzirki döwürde, Italiýa iň gowy uniwersitetlerin biri hasap edilýär.
Merdinli mesjidi
Merdinli mesjidi (Azarbeýjan diliňda: Mərdinli məscidi) — Azerbaýjanyň Şuşa şäherinde ýerleşýän weýran edilen mesjid. Azerbaýjanyň paýtagty Bakuwdan takmynan 350 km uzaklykda ýerleşýär. Mesjidi Merdinli şäherçesinde ýerleşýärdi. Merdinli mesjidi XIX asyryň ahyrynda Şuşadaky 17 işleýän metjidiň biridi. Mesjid Bütindünýä mirasynyň sanawy diýlip yglan edilen Şuşa döwlet taryhy we binagärlik goraghanasynda ýerleşýär.
1992-nji ýylda ermeni güýçleri Şuşany basyp alandan soň mesjid ýykyldy.
Kopernigiň Älem baradaky taglymaty
Kopernigiň Älem baradaky taglymaty, Nikolaý Kopernigiň älemiň gurluşy barada işläp düzen nukdaýnazarydyr. Kopernik bu barada 1543-nji ýylda çapdan çykan "Asman sferasynyň aýlanmasy barada" atly kitabynda ýazýar. Bu taglymata geliosentrik sistema diýilýär.
Çeşme
M.A.Annamanow, H.Meläýew. Astronomiýa. Ýokary okuw mekdepleriniň talyplary üçin okuw gollanmasy. – A.: Türkmen döwlet neşirýat gullugy, 2010.
Kürt dili
Kürt dili (kürt. کوردی) Kürdüstanyň geo-medeni sebitinde we kürtleriň gürleýän dilidir. Hindi-Europeanewropa maşgalasynda Günbatar Eýran dillerine degişli bolan şiwesi dowamyny emele getirýär. Kürtleriň esasy üç şiwesi ýa-da dilleri Demirgazyk Kürtçe, Merkezi Kürtçe we Günorta Kürtçe.
Aýdym-sazly çykyşyň logistikasy
Aýdym-sazly çykyşyň logistikasy çykyşyň üstünlikli geçmegi üçin gerek bolan ähli resurslary, enjamlary we maglumaty üpjün etmekligi maksat edinýär.
Türbet-Jam etraby
Etrabyň rayat sany 90 müňe golaýdyr.
Şih Ahmed Jam atly ulu şahsiýetiň adyny alan Türbet-Jam halky umuman Parsça gürleşiýär.
Bu şäherde 3 müňe golaý öýli Türkmen ýaşaýar. Geçen asrýň 30-njy ýyllarynda Türkmenistandan Eýranyň demirgazyk-gündogaryna göçen Salyr Türkmenler bu şaherde ýaşaýar.
Salyr türkmenleri häzirki döwürde hem Eýranyň Türbet-jam şäherinde ýüzlerçe maşgala bolup ýaşaýarlar. Aradan ep-esli wagtyň geçendigine garamazdan, salyr türkmenleri özleriniň milliligini, türkmen dilini, däp-dessurlaryny, aýdym-sazlaryny gorapdyrlar.
Çeşme
Horasandaky salyr türkmenleri- Azatlyk Radiosy
Amangül Berdiýewa
thumb|Amangül Berdiýewa, 2016-njy ýylda dünýä çempionlygyny yzyna almagyndan soňra.|393x393px Amangül Berdiýewa — Türkmenistanly halkara grossmeýster we iňlis-amerikan şaşkasy boýunça dünýäniň absolýut çempiony. Amangül Berdiýewa şaşkanyň "isleýşiňçe başla" görnüşiniň 2005-nji ýylda Praga şäherinde geçirilen zenanlar üçin ilkinji dünýä çempionaty saýlama tapgyrynda Täze Zelandiýa ly Ýan Mortimer iň öňünde gelip birinji orny eýeledi we Ýan Mortimer dünýä çempionlygy üçin 2006-njy ýylda gurnaljak duşuşykdan çekilmegi netijesinde "isleýşiňçe oýna" görnüşiniň dünýä zenanlar çempiony yglan edildi.
Amangül Berdiýewa 2007-nji ýylda Irlandiýa nyň Bunkrana şäherinde şaşkanyň 3-göçüm görnüşinde dünýä çempiony Patrisia Brine erişdi we ony ýeňdi we dünýä çempiony täjini ele aldy. 2011-nji ýylda Türkmenistanly Hurma Toýewa oňa dünýä çempionlygy üçin erişdi we Amangül Berdiýewa öz täjini üstünlikli gorady.
2012-nji ýylda Amangül Berdiýewa 2012 World Mind Sports Games bäsleşiginde iňlis şaşkasy ýaryşynda 2-nji orny eýeledi, 1-nji orny Ukrainaly Nadiýa Çyžewska eýeledi. Amangül Berdiýewa "isleýşiňçe oýna" şaşka dünýä çempionaty 2013-de" çempionlyk duşuşygyna çykmady we netijede dünýä çempionlygy täji Ukraina ly Nadiýa Çyžewaska geçdi. 2016-njy ýylda Amangül Berdiýewa Rimde geçirilen dünýä çempionatynda çempionlyk täjini gazandy
Edermenlik
Edermenlik medaly bilen raýat we gulluk borjuna ýerine ýetiren mahalynda görkezen edermenligi üçin Türkmenistanyň raýatlary sylaglanylýar.
Gaýrat
Gaýrat medaly bilen halk hojalygyny, ylmy, medeniýeti ösdürmekde bitiren hyzmatlary üçin Türkmenistanyň raýatlary sylaglanýar.
Agşam
Agşam – Gündiziň gutaryp, öz ornuny ýaňy gijä beren, heniz ýagtylygyň doly tümlüge geçip ýetişmedik wagtyna agşam diýilýär. Ol reňki bildirýän ak diýen türki we şam diýen pars sözleriniň birikmeginden emele gelipdir. Ak (a:k) we şam (şa:m) sözlerindäki uzyn a soňra gysgalypdyr.
Howa maglumaty
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Thunder_lightning_Garajau_Madeira_289985700.jpg/237px-Thunder_lightning_Garajau_Madeira_289985700.jpg|thumb|237x237px| Madeiranyň golaýynda ýyldyrym çakdy Howa maglumaty, ýa-da ýönekeý howa, belli bir pursatda atmosferanyň ýaşaýyş we adam işjeňligine edýän täsirini göz öňünde tutup, ýagdaýdyr. Käwagt hawalaryň köplük görnüşinde ulanylýar. Howa düşünjesi, adatça, uzak möhletli howa üýtgemelerine däl-de, atmosferadaky gysga möhletli üýtgeşmelere degişlidir. Görünmek, bulutlylyk, çyglylyk, ýagyş, temperatura we ýel şertleri ýaly asmanyň dürli aýratynlyklaryna degişlidir.
Witebsk
Witebsk-Belarusya şaharinin gundogarynda yerleshyar,administratiwnyý merkezi welaýat Witebsk we Witebskyň şaherinde. Halky-369 411 adam (2012 ýyl). merkezi-124,538 km. thumb|border|300px|Witba deryasy Şaher gundogaryn Witebsk welayatynyn Zapadnaya Dwina ceshmesinde yerleshyar.
Zaratuştraçylyk
Zaratuştraçylyk, 3500 ýyl mundan ozal Eýranda Zoroastr tarapyndan esaslandyrylan, takmynan 6-njy asyrdan biziň eramyzyň 7-nji asyryna çenli 3 sany Pars imperiýasynyň dini bolan we iň ilkinji mysallary öz içine alýan dünýädäki iň gadymy din. ikitaraplaýyn we Esatologiki ynanç. ylahy ylham dini. Bu dine ynanýanlara Zaratuştraçylyk, Mazdaistler we Zoroastrlar diýilýär we beden ölenlerinden soň direljekdiklerine we Ahura-Mazdanyň öňünde peýda boljakdygyna we şol ýerde sorag ediljekdigine ynanýarlar. Wagtyň geçmegi bilen Zurwanizm ýaly Zaratuştraçylyk dininiň kiçi şahalary ýüze çykdy. Zurwanizme bolan ynam, Zurwan diýlip atlandyrylýan wagt we ykbal hudaýyny baş hudaý derejesine çykardy. Zaratuştraçylyk dininiň mukaddes teksti Awesta bolup, ilki Awestanda ýazylypdyr. Ahura Mazda Awestanda "akylly lord" diýmekdir. IX asyrda Zaratuştraçylyk alymlary döwrüň dili bolan Pahlawide dini tekstleri ýazyp başladylar. Häzirki wagtda diniň doglan ýeri bolan Eýranda bary-ýogy 30,000 töweregi zaratuştraçylyk ýaşaýar, Hindistan bolsa zoroastrlaryň iň köp ýaşaýan diasporasydyr. Ýurtdan çykyp, Yslam goşunlary tarapyndan Eýrany basyp alandan soň Hindistanda mesgen tutan bu jemgiýet, geografiki gelip çykyşy boýunça Parsi diýilýär.
Çeşmeler
• https://tr.wikipedia.org/wiki/Zerd%C3%BC%C5%9Ft%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk
Http
HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) - Giper resminamalary alyşmak üçin niýetlenen tor protokoly. Tim Berners Li tarapyndan döredildi.
Antonio Fagundes
Antônio da Silva Fagundes Filho (Aprel 18, 1949 Braziliýa) Braziliýanyň aktýor.
Kürdüstan
Kürdüstan (کوردستان ; "kürtleriň ýurdy") ýa-da Uly Kürdüstan Günbatar Aziýada takmynan kesgitlenen geo-medeni territoriýa bolup, bu ýerde Kürtler aglaba köplügi emele getirýär we kürt medeniýeti, dilleri we milli şahsyýet taryhy taýdan esaslanýar. Geografiki taýdan Kürdüstan takmynan demirgazyk-günbatar Zagrosy we gündogar Toros dag gerişlerini öz içine alýar.
Kürdüstan, adatça, aşakdaky dört sebiti öz içine alýar: günorta-gündogar Türkiýe ( Demirgazyk Kürdüstan ), Demirgazyk Yrak ( Günorta Kürdüstan ), Demirgazyk-Günbatar Eýran ( Gündogar Kürdüstan ) we Demirgazyk Siriýa ( Günbatar Kürdüstan ). Käbir kesgitlemelerde Günorta Kawkazyň käbir bölekleri hem bar. Käbir kürt milletçi guramalary bu sebitleriň käbirinden ýa-da hemmesinden ybarat bolan garaşsyz millet döwletini döretmäge synanyşýar, beýlekileri bar bolan milli çäklerde has özbaşdaklyk ugrunda kampaniýa alyp barýar.
Taryhy taýdan "Kürdüstan" sözi XI asyryň Seljuk ýyl ýazgylarynda ilkinji gezek tassyklanýar. Dolandyryş taýdan 20-nji asyrda kürt döwletiniň (1918–1919), Kürdüstan Patyşalygynyň (1921–1924), Kürtistanskiý Uýezdiň gysga ömri bolan sebitler döredildi. "Gyzyl Kürdüstan" (1923–1929), Ararat respublikasy (1927–1930) we Mahabad respublikasy (1946).
Yrak Kürdüstan ilkinji gezek 1970-nji ýylda Yrak hökümeti bilen baglaşylan şertnamada özbaşdak status aldy we statusy 2005-nji ýylda federal Yrak respublikasynyň çäginde özbaşdak Kürdüstan sebiti hökmünde tassyklandy. Eýranda Kürdüstan welaýaty hem bar, ýöne ol öz-özüni dolandyrmaýar. Siriýanyň raýat urşunda söweşýän kürtler Siriýanyň demirgazygyndaky uly böleklere gözegçilik edip, Demirgazyk we Gündogar Siriýanyň Awtonom Dolandyryşynda öz-özüni dolandyrýan sebitleri döretmegi başardylar we söweşden soň federal Siriýada özbaşdaklyga çagyrýarlar.
ADSL
ADSL (Inlisçe: Asymmetric Digital Subscriber Line), Asimmetrik Öyjikli Abonent Ugry, döwrümizde internet birikmesi üçin in köp ulanylyan baglanyş tilsimidir. Bir paylayjy (splitter), bir telefon liniyasy bilen ADSL baglanşygyna we gelyan janlara rugsat beryar. ADSL esasan merkezi bekedinden 4 kilometrden uzakda bolmadyk aralyklara birikdirilip bilner. Yöne kabellerin hiline göra 8 kilometre çenli baryp biler. Telefon beketleri adaty telefon liniyasy üçin umumy başga bir yygylyk paylayjysynyn ses band signalyny ayyryan yeri Öyjikli Abonent Ulgamy baglanyş köpeldijisi/paylayjysy (Digital Subscriber Line Access Multiplexer) -nda gutarar. ADSL bilen iberilen datalar adat boyunça telefon edarasynyn data liniyasy boyunça amala aşyrylyar we sonunda internet protokol ulgamyna barar.
Asimmetrik sözi, data alyş-beriş tizliginin, ibermek we alyş üçin den daldigini aydyar. Abonentin data alyş tizligi, iberiş tizliginden yokary bolyar.
Hazir ösen yurtlarda ADSL2 hem ulanylyar. Bu (Extended bandwidth Asymmetric Digital Subscriber Line) ADSL-in has kamil görnüşidir. ADSL2 ADSL-in iki esse tizligindedir. ADSL 12Mbit/sek tizlikde işlap bilyan bolsa ADSL2 24Mbit/sekunda çykyp bilyar.
Netflix
2022-nji ýylyň sentýabr aýyna çenli Netflix-iň dünýäde 222 million abonenti bardyr, şol sanda ABŞ-da we Kanadada 73,3 million; Ýewropa da, Ortagündogar Aziýa we Afrika da 73,0 million, Latyn Amerikasy nda 39,6 million we Aziýa-Pasifik umman sebitinde 34,8 million. Bu materik Hytaýdan, Siriýadan, Demirgazyk Koreýadan we Russiýadan başga dünýäde elýeterlidir. Netflix garaşsyz film paýlanyşynda möhüm rol oýnady we Hereket Surat Assosiasiýasynyň (MPA) agzasy.
Global elýeterlilik
right|thumb|300x300px|Netflix-iň 2022-nji ýylyň mart aýyna çenli elýeterliligi: Netflix Hytaýdan, Demirgazyk Koreýa dan, Krym dan, Siriýa dan we Russiýa dan başga ähli ýurtda we sebitde elýeterlidir.
Netflix 2016-njy ýylyň ýanwar aýynda VPN-iň blokirlemegine başlajakdygyny mälim etdi, sebäbi elýeterli bolmadyk ýurtdan wideo görmek üçin ulanylyp bilner. VPN blokunyň netijesi, adamlar diňe dünýäde bar bolan wideolary görüp bilýärler we beýleki wideolar gözleg netijelerinden gizlenýär.
Abonetler
Bütin dünýäde Netflix-iň 2022-nji ýylyň 3-nji çärýeginiň ahyrynda 223.09 million töleýän abonenti bardy. Müşderiler üç meýilnamanyň birine ýazylyp bilerler; meýilnamalaryň tapawudy wideo çözgüdi, bir wagtyň özünde akymlaryň sany we mazmuny göçürip alyp boljak enjamlaryň sany bilen baglanyşykly.
Enjam goldawy
Netflix kompýuterlere internet brauzer i arkaly girip bolýar, Netflix programmalary dürli platformalarda, şol sanda Blu-ray Disk pleýerlerinde, planşet kompýuter lerinde, jübi telefonlary nda, akylly telewizor larda, sanly media pleýer lerinde we wideo oýun konsol larynda (Xbox 360 we has täze), we PlayStation 3 we has täze). thumb| Netflix düwmesi bilen Aquos uzakdan dolandyryş Mundan başga-da, kabel teleýaýlymy we IPTV hyzmatlaryny goşmak bilen köp kanally telewizion üpjün edijileriň köpelmegi, Netflix programmalaryny öz gutujy gutularyna girip biler, käwagt mazmuny (beýleki onlaýn wideo hyzmatlary bilen bilelikde) mümkinçiligi bilen. çyzykly teleýaýlym programmalary bilen birlikde "hemmeleriň arasynda" çözgüt hökmünde bitewi gözleg interfeýsinde hödürlenýär.
Asyl programmirleme
«Netflix Original» Netflix tarapyndan diňe öz hyzmatlarynda öndürilýän, bilelikde öndürilen ýa-da paýlanýan mazmun. Netflix, bir taslama gol çekenlerinde, pul serişdelerini öňünden üpjün edýän we seriallaryň iki möwsümini derrew sargyt edenlerinde, asyl görkezişlerini beýleki teleýaýlym ulgamlaryndan tapawutlylykda maliýeleşdirýär.
Douglas
Douglas, 26,218 ilaty bolan Man Adasynyň paýtagty we iň uly şäheridir.
Türkmenler
Türkmenler - gadymy oguzlardan gelip çykan türki halky, Türkmenistanyň esasy we ýerli ilaty, şeýle hem Eýranyň, Owganystanyň, Özbegistanyň we Gazagystanyň awtohton ilatydyr. Türkmenleriň kiçi toparlary Täjigistanyň we Pakistanyň çäginde we XVII asyrdan bäri Russiýanyň çäginde ýaşaýarlar (Astrahan we Stawropol Türkmenleri). Türkiýe, Siriýa we Yrak türkmenleri Orta asyrlarda Orta Aziýadan Ýakyn Gündogara göçüp gelen türkmenleriň nesilleridir.
Taryh
Makalamyzyn başynda "Türkmen" sözüniň manysyna durup geçsek ähli babatda maksadymyza läýik bolarmyka diýen. Bu maglumaty biz Ewropadan ya-da başga yerlerin alymlaryndan alman, ony biz garaşsyz çeşmelerden alsak elbette gowy bolar. Munu biz Gündogar Türkistanda (Häzirki wağtda Hytaý Halk Respublikasynyň demirgazyk günbatar bölegi) yaşap geçen älymymyz, Türkşynas Mahmyt Kaşgarlynyn "Dîvânı luğât et-Türk" (älymyn Bagdatda yazyp tamamlan eseri, dili Karahanlyçadyr) eserinin "Oguzlar" babyndan alsak onda, Islam dinine imin eden Oguz boýlaryna Türk-iman diýlendigini bileris. Bilşimiz ýaly Islam dinine iman etmedik Oguzlarda bardyr, Mysal üçin Moldowada yaşayan Gökoguzlar (Gagauzlar) olaryň dinleri hristiançylykdyr, dilleri hem Oguz Türkçesine ören ýakyndyr. Mowzugumuza dolanyp gelsek, Islamyn Orta gelmegi bilen Islam dinini kabul edip taryh sahnasyna çykan esgerlerdir. Islamdan önki taryhda biz olary dine Oguzlar ya-da Türkler diyip bilýeris. Arap taryhçylarynyň aytmagyna göre bir günde 200 mün adam musulman bolupdur. Yene bellep geçmeli zat Arap serkerdelerinin beren maglumatlarynda gowsa sypdyrmaýan kaçsa tutdurmaýan söweşicilerdigi aydylýar, hatta Arap serkerdeleri olary gowalamazlygy esgerlerine maslahat beripdirler, çünki olaryn atyn üstünde wagty yza seredip atan oklary nyşana has göni ve dürüst degýen eken. Bu söweşiciler gelcekde kurulcak Türkmen döwletlerini ve Islamy haçlylardan koracak esgerlerdi.
Soltân Alp-Arslanın Malazgirt (1071-nci yılın 26 ‘august’ı) yenişinden son Türkistândakı ve Horâsândakı Türkmenler Anadolâ taraf göçleri yola koyup başladılar. Anadolâ göçüp gelen Türkmen tâyfaları öz beğliklerini döredip Selcûklı soltânlarına tâbîn boldular. Soltân Sancarın ölümünden son, Anadoluda Anadolı Selcûklı dövleti dovâm etdi. Izda kâlan Türkmenler bolsa ozal Horezmşâhların ve ol dövletin Monğol koşunları tarafından yıkılmağı netîcesinde Monğolların kol astına düşdüler. yöne ızda kâlan Türkmenler Söyün Hanîli tâyfa birleşmesini döredip Daşoğuz ve İçoğuz ulğamı bilen Monğollara karşı durdular. Bu tâyfalar esâsan hem hêzirki vağtda Türkmenistânın, Afğanıstânın ve Îrânın çeklerinde yaşayan Türkmenlerdir. Bu Türkmen tâyfaları Oğuzların Salır boyuna değişlidir. Sebêbi Monğol basıp alışları dövründe Salırlar Hêzirki Türkmenistânın ve Îrânın çeklerine yayradılar ve şondan son her topar öz toparının serdârının âdı bilen âtlandırılıp başlandı. Muna mısâl edip Hîvâ hanı Abul Kâzînın "Al Şacarayı Terêkime" eserinde "Salır boyunda Ersarı bay âtlı biri dünyê geldi" diyip yazyar. Bilşimiz yalı Ersarı baba Ersarı Türkmenlerinin serdârıdır. Îrâna geçen Salırlar Îrânda öz dövletini kurmağı başaran hem bolsalar ol dövlet Monğollar tarafından yıkıldı. Sonra Anadoluda Kâzî Burhâneddînın kuran dövleti hem Salır boyuna değişlidir. Monğollardan sonra Türkmen diyârında Türkmenlerin özüne değişli bir dövlet kurulmadı. Üstesinede Türkmen diyârı, Hîvâ hanlığı, Buhârâ emîrliği hemde Îrân arasında bir söveş meydânı hâlına geldi. Bu adâlatsız uruşlar tê Gökdepe söveşine çenli dovâm etdi. Başından köp sövdâları geçiren Türkmen halkı in sonunda ‘Russ pâdışâlığının kol astına düşdü. Ondan sonra ‘Soviet’ler dövleti, bu halkı ôtdan alıp suva sokdı... 1991 nci yılda ‘Soviet’ler dövletinin yıkılması bilen öz karaşsız, bâkî bîtaraf dövletini kurmağı başaran Türkmenler, hêzirki vağtda katı dar mânâ eye bolan milletin âdına eye boldular. Aslında Âzerbaycân ve Türkiye de yaşayan halkda kanıbir doğanlarımız.
Çeşmeler
>
Milliyet
Milliyet, Türkiýede gündelik neşir edilýän gazetdir.
Uatt Žeýms
Uatt Žeýms (James Watt), (19.1.1736, Grinok, Şotlandiýa – 19.8.1819, Hitfild, Angliýa) – şotland oýlap tapyjysy, uniwersal bug maşynyny dörediji, Londonyň korollyk jemgyýetiniň agzasy (1785). 1757-nji ýyldan Glazgo uniwersitetinde işläp, suw bugunyň häsiýetlerini öwrenýär. 1763-1764-nji ýyllarda ol T. Nýukomeniň bug maşynynyň modelini kämilleşdirmegiň üstünde işleýär. Ol 1774-nji ýylda Nýukomeniň maşynyndan 2 esse netijeli bug dwigatelini gurnaýar. Dwigateli işletmek üçin Uatt merkezden gaçýan regulýatory hem-de geçiriji mehanizm hökmünde balansir goýmak bilen walyň aýlanyş ýygylygyny iki esse artdyrýan planetar geçirişi ulanýar. Uatt şu maksat üçin ilkinji gezek indikatory döredýär. Silindrde buguň işini jikme-jik barlaýar. Ol kuwwatyň birinji birligi bolan at güýjüni girizýär. Uattyň bug maşyny tygşytlylygy üçin maşyn önümçiligine geçmekde uly rol oýnaýar.
Türkmenistanyň Gahrymany
Türkmenistanyň Gahrymany diýen at Türkmenistanyň iň ýokary tapawutlandyryş derejesidir we ol döwletiň hem-de jemgyýetiň öňünde bitiren aýratyn görnükli hyzmatlary üçin diňe Türkmenistanyň raýatlaryna dakylýar. Türkmenistanyň Gahrymanyna aýratyn tapawutlandyryş nyşany – Altyn Aý medaly we şahadatnama gowşurylýar.
Uatt Žeýms
Çeşme
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 9, sah.86
Türkmenistanyň Gahrymany
Türkmenistanyň Gahrymany diýen at Türkmenistanyň özygtyýarlylygyny, konstitusion gurluşyny we döwletiň garaşsyzlygyny, hemişelik bitaraplygyny pugtalandyrmak işine goşan ägirt uly şahsy goşandy üçin aýratyn halatlarda gaýtadan dakylyp bilner.
Türkmenistanyň Gahrymanynyň aýratyn tapawutlandyryş nyşany – «Altyn Aý» medaly ordenleriň, medallaryň we hormatly atlaryň döşe dakylýan nyşanlarynyň ýokarsyndan döşüň çep tarapyndan dakynylýar.
«Türkmenistanyň Gahrymany» diýen ady dakmak, Türkmenistanyň ordeni, medaly bilen sylaglamak, Türkmenistanyň hormatly adyny dakmak Türkmenistanyň Mejlisiniň, Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň Orunbasarlarynyň, Türkmenistanyň Ýokary kazyýetiniň, welaýatlaryň we Aşgabat şäheriniň halk maslahatlarynyň, jemgyýetçilik birleşikleriniň merkezi edaralarynyň teklipnamalary boýunça amala aşyrylýar.
Şuňa meňzeş beýleki medallar
Mälikguly Berdimuhamedow medaly Edermenlik medaly Gaýrat medaly Magtymguly Pyragy(medal) medaly Watana bolan söýgüsi üçin medaly Harby gullugyň weteranymedaly Içeri işler edaralarynyň weterany medaly Watan öňündäki birkemsiz harby gullugy üçin medaly Birkemsiz gullugy üçin medaly
Žiraf
Synpy - süýdemdiriji
Otrýady - goşatoýnaklylar
Maşgalasy - žiraflar
Žiraflar jahanyň iň uzyn boýly jandarydyr. Olaryň boýy 4,5-5 metre, agramy takmynan ýarym tonna ýetýär. Bu owadan jandar ýokary tizlikde (sagatda 50 km) ylgamagyň hötdesinden gelýär. Olar afrikanyň sawannalarynda ýaşaýarlar we esasan ýasş agaçlaryň ýapraklary bilen iýmitlenýärler. Žiraflar bir-gije gündiziň dowamynda 100 kilogram çemesi iymit iýýärler. Žiraflaryň tegmilleri ýapraklaryň reňkine menzeş bolonson, olary ýyrtyjylarynň gözüne ilmeginden goraýar. Žiraflaryň boýnunyň uzyn bolmagy bolsa beýiklikde ýerleşýän ýapraklary aňsatlyk bilen iýmegine ýardam berýär. Krokodiller žiraflaryň esasy duşmanlarynyň biridir. Olar suw içip durka, beýlekisi garawullaýar. Žiraflar ýolbarsdyr barsdan depmek arkaly goranýarlar. Bu urgy şeýle bir guýçli bolup, hatda ýyrtyjyny öldürip hem bilýär. Umuman Žiraflar parahat jandardyr. Olaryň arasynda oňuşmazlyklar örän seyrek yagdayda bolyar. Žiraflar biri-birini boýny bilen urmak arkaly uruşýrlar. Žiraflaryň göwreliligi 14 aýa çekýär. Olaryň çagasy dünýä inende boýy 2 metre ýetýär we birnäçe günden soň enesiniň yzyny eýerip bilýär. Žiraf çagasynyň ilkinji depdedaki ýaşaýşy olar üçin diýseň howpludyr. Şol wagt olaryň her üçünjisi ýyrtyjylaryň dişinden ölýärler. Žiraflar 20-30 ýyl töweregi ýaşaýarlar.
Hürriyet
Hürriyet, Türkiýede gündelik neşir edilýän gazetdir. 1948-nji ýylyň 1-nji maýynda Sedat Simavi tarapyndan esaslandyryldy we häzirki wagtda Demirören Holdingiň bir bölegi.
Şanama
Abul­ka­sym Man­sur Ha­san Fer­döw­si tarapyndan ýazylan eser. Soltan Mahmyt Gaznawa bagyşlanyp ýazylan.
Mazmuny barada
"Şanama" taryhy eser bolup adam­zat jem­gy­ýe­ti dö­rän­den soň il­kin­ji pa­ty­şa Ke­ýu­mer­siň pa­ty­şa­lyk eden döw­ri ba­ra­da­ky kys­sa bi­len baş­lan­ýar. Bu eser 60 müň beýt­den yba­rat bo­lup, Eý­ra­n yň 53 hö­küm­da­ry­nyň pa­ty­şa­lyk eden döw­rü­ni öz içi­ne al­ýar. Fer­döw­si­niň özi poe­ma­sy­nyň di­ňe şa­lyk­lar ba­ra­da­dy­gy­ny öňe sür­se-de, ede­bi­ýat­çy­lar aw­to­ryň ula­nan çeş­me­le­ri­ne la­ýyk­lyk­da, ony üç sa­ny uly ug­ra – mi­fo­lo­gik, ro­wa­ýa­ty we ta­ry­hy şa­ha­la­ra böl­ýär­ler.
Çeşme
Gündogaryň beýik şahyry - Zaman Türkmenistan, 24/06/2018. 12/08/2018 senesinde ulaşyldy.
BD-5
thumb|BD-5 uçarynyň suraty
BD-5, bir orunlyk uçar. 1973-nji ýylda BedeCorp şereketi tarapyndan ulanyşa goýberilen. Iň kiçi uçar we bu ugurda Ginness rekordynyň eýesi. Hem re­ak­tiw hem-de per­li mo­tor­ly gör­nüş­le­ri bar. Taslamasy halka tanyşdyrylanda synag uçuşy amala aşyrylmanka 800-den gowrak sargyt alan. Uça­ryň BD-5A we BD-5B at­ly iki sa­ny per­li gör­nü­şi bo­lup, ola­ryň ga­na­ty­nyň giň­li­gi de­giş­li­lik­de, 4,5 we 6,5 met­re ba­ra­bar. Re­ak­tiw he­re­ket­len­di­ri­ji­li mo­de­li BD-5J-iň ga­na­ty­nyň giň­li­gi 5,3 metr. Uzyn­ly­gy 4 met­re ba­ra­bar bo­lan BD-5-iň ag­ra­my 140,5 kg. Onuň iň ýo­ka­ry tiz­li­gi 341 km/s.
Posta
Posta, Demirören Holdingiň eýeçiligindäki Türkiýede neşir edilýän gazetidir.
Stomatologiýa protezirlemesi
Stomatologiýa protezirlemesi — stomatologiýanyň, dişiň dokumalarynyň dikeldilmegi, ýitirilen dişleriň ornunyň tutulmagy, çeýneýän apparatynyň gurluşynyň we funksiýasynyň dikeldilmegi bilen meşgullanýan bölümi.
Taryh
Dişleriň protezirlemesi fransuz hirurgy Pýer Foşar tarapyndan XVII asyryň ahyrynda oýlanylyp tapyldy. Foşar ýitirilen dişleriniň çalşyrylmagynyň birnäçe usullaryny açdy. Ol piliň süňkünden dişleriň protezlerini ýasady. Şeýle hem Foşar dişleriň ýagdaýyny düzetmek üçin breketleri oýlap tapdy, ol şolary altyn simden we ýüpek sapaklaryndan ýasaýardy. Fransuz farmasewti Aleksis Dýuşato fransuz dantisti Nikolýa Dýubua de Şeman bilen bilelikde 1774-nji ýylda ilkinji farfor dişlerini ýasadylar.
Protezirlemäniň görnüşleri
Dişleriň protezirlemesi aşakdaky üç görnüşe bölünýär :
Dokumalaryň dikeldilmegi
2015-nji ýylda Ýaponiýanyň fiziki-himiki barlaglar institutyndan Tokionyň lukmançylyk-stomatologiýa uniwersitetindäki kärdeşleri bilen bilelikde syçanyň dokumasyndan birnäçe täze dişlerini ösdürmeklik, şoňra bolsa alnan dişleri syçanyň äňine implantirlemeklik başa bardy.
San­ta Krus del Is­lo­te ada­sy
alt=|thumb|[[San Bernardo arhipelagy nyň kartasy. Santa Kruz del Islote adasy çep-üst tarapda ýerleşýär.]] center|thumb|299x299px|Santa Krus del Islote adasy San­ta Krus del Is­lo­te ada­sy, Kolumbiýa respublikasyna degişli ada. Meý­da­ny 9 müň 700 ine­dör­dül metr. Ila­ty 1200 adam tö­we­re­gi. Ini 200 met­re, uzyn­ly­gy 60 met­re ba­ra­bar. Adamlar ilki 150 ýyl ozal bu adada mesgen tutupdyrlar.
Çeşme
Dünýäniň iň köp ilatly adasy - Zaman Türkmenistan. 12/08/2018 senesinde ulaşyldy.
Fanatik
Fanatik, Demirören Holdingiň eýeçiligindäki Türkiýede neşir edilýän sport gazetidir. Ilkinji ýaýlymy 1995-nji ýylyň 20-nji noýabrynda boldy.
Uýgur dili
Uýgur dili ýa-da Täze uýgur dili (ئۇيغۇرچه, Uyğurçä ýa-da ئۇيغۇر تىلى, Uyğur tili),  uýgurlaryň gürleýän dili bolup, türk dilleriniň uýgur toparyna degişlidir.
Taryhy edebiýatda "uýgur" ýa-da "uýgur türk" sözleriniň ulanylyşyny tapawutlandyrmak üçin, taryhy gadymy uýgur türkini hem öz içine alyp bilýänligi sebäpli, häzirki zaman ýazgysy dil neşirlerinde Täze uýgur türki hökmünde hem ulanylýar. Köne uýgur türki türk dilleriniň Sibir şahasyna degişlidigine garamazdan, Karluk toparyna girýän häzirki zaman uýgur dili Çagataý dilinden gelip çykýar we şonuň üçin diller genetika taýdan üznüksizligi we ýakyn garyndaşlygy emele getirmeýär.
Witebsk döwlet tehnologik uniwersiteti
Witebsk dowlet tehnologik uniwersitety-yokary umumy jayy Belarusiya Dowletinin Witebsk shaherinde yerleshyar. thumb|border|300px|Witebsk dowlet tehnologik uniwersitety
Cybaeus paralypropriapus
Cybaeus paralypropriapus, ABŞ-da tapylan suw möýüniň bir görnüşidir.
Witebsk döwlet tehnologik uniwersiteti
Bu Uniwersitetde 3000-den gowrak talyp okaýar, şol sanda türkmen talyplary hem ylym alýar. Elbetde bu Uniwersitet iň beti diýip bolmaz, yöne öz aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Uniwersitetiň iki sany umumy ýaşaýyş jaýy bolup, olar iki ädimlik aralykda, ýagny ýakynda ýerleşýär. Uniwersitetiň stadiony hem olardan daşda ýerleşenýän däldir. Başga bellemeli zatlaryň biri - sport toplumydyr. Onda sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmak mümkinçiligi bar (ýeňil/agyr atletika, basseýn, aýrobika we ş.m.). WDTU-da 7 sany fakultet: Doly maglumat almak üçin aşakdaky saýta göz aýlaň.
Biziň salgymyz
210035, г. Витебск Московский пр-т, 72 Tel: 8 (0212) 47-50-26 (rektoryň kabulhanasyokuwa kabul edilyan bolsa menin ady Agajan Familyam Babamyradow men oz unwerstetinize kabul etmegiňizi haýyş edyan
Gurbanmyrat Nepesow
Gurbanmyrat Bazarbaýoglu Nepesow (1969–1992) Ermenistan tarapynda geçirilen Birinji Nagorno-Garabag söweşinde Türkmen meýletinçisi. Nepesow, aberablur harby gonamçylygynda jaýlanan ýeke-täk musulman.
Şahsy durmuş
Gurbanmurad Bazarbaýoghlu Nepesow 1969-njy ýylda Türkmenistanyň Dakoguz sebitiniň Boldumsaz etrabynda dünýä indi. Sowet Soýuzynyň medaragly Güýçleriniň hatarynda gulluk edip, Sowet-Owgan söweşine gatnaşdy. Sowet goşunlarynda ermeni esgerleri bilen bile gulluk eden Nepesow söweşlerde agyr ýaralandy. Ermeni esgerlerinden biri oňa gan bermek bilen janyny halas etdi. Ermeni esgeri soň başga söweşde öldi.
Sowet goşunlary Owganystandan çykarylandan soň, Nepesow Ermenistanda harby gulluga iberildi. Şondan soň Nagorno-Garabag awtonom sebtine gitdi we ermeni separatistlerine kömek edip başlady we 1991-nji ýylda Wolodýa Awetisýan tarapyndan döredilen "Aý Vaan" meýletin toparyna goşuldy. Uruş döwründe ermenileriň arasynda "Basmaç" we "Türkmen" lakamlary bilen tanalýardy. Köp adamlar janyny halas eden ölen ermeni ýoldaşyny yzyna gaýtaryp bermek üçin Ermenistana goşulandygyny aýtsalar-da, başga bir wersiýada azerbaýjanlylara we azerbaýjanlylara hemişe şahsy ýigrenjiniň bardygy aýdylýar.
1992-nji ýylda "Aý Vaan" güýçleri Kalbajar etrabynyň Agdaban obasy tarapyndan işe başlady. Nepesow azerbaýjan güýçlerine içalyçylyk etdi we maglumat ýygnamak üçin yzlaryna gitdi. Içalyçylyk işi sebäpli ermeni esgeri Jora Gasparyanyň ýolbaşçylygyndaky Aýr Vaan güýçleri aprel aýynda 6 sany azerbaýjan tankyny ýok etdi. Şondan soň Agdaban obasy ermeni gözegçiliginde boldy. Nepesow 1992-nji ýylyň 13-nji dekabrynda söweşde aradan çykdy. Jesedini Aşgabat şäherine ibermek meýilleşdirilipdi, ýöne uruş sebäpli bu mümkin däldi. Nepesowyň jesedi 4 aý morgda galyp, soňra aberablur goşun gonamçylygynda jaýlandy. Nepesowa eden gullugy üçin Ermenistan tarapyndan "Batyrlyk üçin" baýragy hem berildi.
Bırakın Yaşasınlar
Bırakın Yaşasınlar, 1984-nji ýylda Melih Gülgen tarapyndan ýazylan we re directedissýorlyk eden türk filmi. Cüneyt Arkın we Bilun Nazlyhan baş rollarda paýlaşdylar.
Gadymy Müsür taryhy
Gadymy Müsür Irki we Gadymy patyşalyklar döwründe.
1.	Gadymy Müsürin taryhynyň çeşmeleri we taryhnamasy.
2.	Tebigy şertleri we ilaty.
3.	Müsürdäki döwletleriň birleşdirilmegi. Irki patyşalyk.
4.	Gadymy patyşalyk döwründe faraonyň häkimiýeti.
5.	B.e.öň XXIII asyrda Gadymy patyşalygyň dargamagy.
1.Gadymy Müsüriñ  taryhyny  çuññur  öwrenmeklik XIX  asyrda  mümkin   bolýar. Şoña çenli bolan  döwürde  bolsa  injilde berilýän  maglumatlardan, grek we latyn  awtorlarynyñ  işlerinden  peýdalanmaly  bolupdyrlar.
Gerodotyñ “Taryh”  diýen  işinde  onuñ  gören  we eşiden  zatlary beýan  edilýär. Gerodotyñ müsürli  gürrüñdeşleriniñ  beren maglumatlarynda  ýalñyşlyklar hem  köp duş  gelýär. Sebäbi olar öz ata-babalary barada olaryñ  harby  edermenliklerini  ulaldyp gürrüñ beripdirler.
I – II asyrlarda grek  ýazyjysy Plutarh “Isida we  Osiris hakynda”  atly kitabyny  müsürlileriñ   dinine bagyşlapdyr.
B.e. öñ 332-nji ýylda Müsür Aleksandr Makedonskiý tarapyndan  basylyp alnansoñ  we ol ýere  grekleriñ  köpüsi  göçüp baransoñ, ýurduñ  geçmişine   bolan gyzyklanma  has-da  artypdyr. Müsür žresi Maneton  grek dilinde  “Müsüriñ taryhyny”  ýazypdyr.
1822-nji ýylda  fransuz alymy  Şampalýon  müsür  iýerogliflerini  okamagyñ   ugruny tapýar. Oña 1799-njy  ýylda  general  Bonapart (imperator Napaleon) tarapyndan  tapylan  Rozetta  daşy  kömek edýär. Bu daşyñ ýüzünde  grek   we  müsür  dilinde  ýazylan  ýazgy bar eken. Onda makedon gelip çykyşly  patyşa  Ptolomeýiñ  ady  tapawutlandyrylyp ýazylypdyr. Deñeşdirmeler arkaly Sampolýona belgileriñ  birnäçesini  anyklamak  başardýar. Onuñ okuwçylary bu işi  ahyryna  çenli alyp  barypdyrlar. Olar ilki daşlaryñ ýüzündäki   tekstleri  okaýarlar. Soñra gara we gyzyl syýa  bilen   ýazylan  papiruslardaky  tekstlere  geçýärler. Müsüriñ köp ýadygärlikleri  ýeriñ  ýüzünde  saklanyp  galypdyrlar  (piramidalar, ybadathanalar). Köp ýadygärlikleri bolsa  çäge  basypdyr ekeni. Gadymy Müsüriñ  tutuş şäherleriniñ, gaýalardaky  guburhanalaryñ  üsti açylýar. Guburlaryñ köpüsi talanypdyr. Diñe  Tutanhamonyñ  (b.e. öñ XIV a) guburhanasy   talanmadyk  ýagdaýda tapyldy. Ony 1922-nji ýylda  patyşalar  jülgesinde  iñlis arheology  G.Karter  açdy. Tutanhamon 19 ýaşly  keselbent ýetginjek   bolupdyr. Bu ýerden tapylan zatlar  Kairiñ  muzeýinde  saklanýar. Müsürde arheologiki açyşlar   we barlaglar  häzirem  dowam etdirilýär.
Häzirki wagta çenli tapylan tapyndylar we  edilen açyşlar  gadymy Müsüri öwrenmek  üçin   esas döredýär. Ilki başda esasy üns  dini,  edebiýaty, sungaty syýasy  taryhy  öwrenmeklige  berlipdir. Bu babatda  rus alymlary  W.I. Golenişewi,  B. A. Turaýewi görkezmek   bolar.
Müsürdäki sosial gatnaşyklar, esasan  W.W.Struwe tarapynda  öwrenildi. 2.Müsür döwleti  Afrikanyñ  demirgazyk  - gündogarynda  döräp, onuñ esasy bölegi  Nil  jülgesinde  - I  bosagadan  Ortaýer deñzine   çenli aralykda  ýerleşýär.
Müsürliler öz ýurduny “Misr” (“Gara ülke”) diýip  atlandyrypdyrlar. Nil derýasy Müsüriñ durmuşynda uly rol oýnapdyr. Şonuñ üçinem “Müsür – Niliñ  sowgady”  diýýän  ekenler. Müsürde ilat  gadymy  daş  döwründe-de  ýaşapdyr. Olar awçy taýpalar bolup,  Niliñ jülgesiniñ  töweregindäki  belentliklerde  ýaşapdyrlar. Şol wagtlar Ýeropada  uly buzluklaryñ  bolan wagty   Demirgazyk   Afrikada   hem häzirki  ýaly yssy   we gurak bolmandyr. Ýagyş köp ýagypdyr. Sähralyklarda gür  otluklar  we ýabany  haýwanlar köp bolupdyr.
Buzluk eränsoñ (12-15 müñ ýyl mundan  öñ)   Demirgazyk Afrikanyñ  howa şertleri üýtgeýär.
Tropiki ýagynlar netijesinde  Niliñ suwy  köpelip, her ýyl Gorkut aýynda  daşypdyr   we  şäherlerdir obalaryñ  ýerleşen  tebigy  we emeli belentliklerinden  başga ähli ýeri  suw basypdyr. Sanjar aýynda ýerler  taplaýar eken. Meýdanlarda bol hasyl  üçin ýardam   edýän gyrmança    gatlagy emele  gelýän eken. Sanjar – Baýdak aýlary ekiş döwri, Nowruz – Gorkut aýlary hasyl ýygnalýan döwür  bolupdyr. Ilaty. Müsürliler birmeñzeş dilde gürleýän  bitewi  halk bolupdyrlar. Olaryñ dili semit – hamit  dil toparynyñ  şahasyna  degişli  bolupdyr. Olaryñ teni tutuk – goñur reñkde, ýüzleri az tüýli, gara  saçly  we gara  gözli  bolupdyrlar.
Niliñ batgalyk jülgesi  neolit döwründe  özleşdirilip  başlanypdyr. Bu ýeriñ ilaty  awçylykdan  we ýygnaýjylykdan  ekerançylyga we  maldarçylyga  geçip başlapdyrlar.
B.e. öñ IV  müñýyllygyñ   ahyrlarynda  hünärmentçilik ösýär. Hünärmentçilik önümlerinden nagyşly  keramika, daş   gaş gaplar, faýansyñ  oýlanyp tapylmagy uly  ähmiýete  eýedir.
3.Müsürde ilkinji  birnäce nomlar  (ownuk döwlet  birleşmeler) emele gelipdir. Olaryñ baştutany “nomarh” taýpa serdary  bolanlygyndan  kem-kemden  patyşajyga öwrülipdir. Ol ýer işlerini, harby işi  we dini işi  dolandyrypdyr.
Niliñ daşgynlaryny kadalaşdyrmak  we ony  umumymüsür  möçberinde  paýlamak zerurlygy  ownuk  döwlet  birleşmeleriniñ  birleşdirilmegine  ýardam   edipdir.
Özara uruşlar netijesinde  42 nomdan  ilki  2 sany  uly döwlet  döreýär: Ýokarky  Müsür  (günortada) we  Aşaky  Müsür  (demirgazykda) Ýokarky  Müsür  has  güýçli we  berk  bolupdyr. Onuñ patyşasy Menes b.e. öñ 3000-nji  ýylda  Aşaky Müsüri  boýun   egdirýär we  birleşen  döwletiñ  I dinastiýasyny  esaslandyrýar. Paýtagty Abidos  şäheri. I we II dinastiýalaryñ  dolandyran  döwri  200 ýyl  dowam  edýär  we Irki patyşalyk  diýlip atlandyrylýar.
Ýurduñ birleşdirilmegi  netijesinde  suwaryş ulgamy  we oba  hojalygy  ösýär. Jemgyýetçilik işlerini patyşa  çinownikleri  gözegçilik edýärler. Arpa, bugdaý, bagçylyk ösdürilýär. Demirgazykda üzümçilik, çakyr ýasamak ,  günortada hurma  palmalary agdyklyk  edýär. Injir, zygyr, bakjalarda sogan, sarymsak, şalgam,  hyýar we  beýlekiler ekilipdir.
Maldarçylykda - iri  we maýda  mallar (goýunlar, geçiler, doñuzlar), guşçulykda  - ördekler we  gazlar idedilipdir.
4.gadymy patyşalyk b.e. öñki  2800 – 2250 –nji  ýyllary  öz içine  alyp,  bu döwürde  III-VI  dinastiýalar   dolandyrýarlar.
B.e.öñ XVIII  asyryñ  başlarynda  III  dinastiýany  esaslandyran  Joseriñ  patyşalyk  eden döwründen  başlap,  ýurduñ paýtagty  Memfis şäheri bolýar. Memfis şäheri aşakydan esaslandyrylan kuwwatly gala bolupdyr. Bu döwürde patyşa häkimýeti  güýçlenýär  we despotiki  häsiýete  eýe  bolýar. Patyşa hakynda  göçme manydaky  “faraon” (“beýik öý”) sözüni  ulanýarlar. Dokumentlerde “mähirli hudaý”, Gor, “Ranyñ ogly” we ş.m.  atlandyrylýar.
Talpa
Talpa, Talpidae maşgalasyndan mollaryň bir görnüşidir.
Gadymy Müsür taryhy
Faraonyñ  golastyndakylar onuñ  ýanynda  ýüzin ýykylmaly  bolupdyrlar. Ähli ýerler faraonyñ  hususy  eýeçiligi  diýlip hasaplanypdyr. Magdan känleri, daş goparylýan ýerler  onuñ  elinde  bolupdyr. Salgytlardan, ýerine ýetirilýän  borçlardan  doly  peýdalanypdyr.
Faraon ýurdy  çylşyrymly  býurokratik   apparat  arkaly  dolandyrypdyr.
Gadymy patyşalyk  döwründe  erkin  adamlaryñ  sany  gullaryñkydan  köp bolan. Ýerli ilatdan  gul  edilen  adamlar  juda  seýrek  ýagdaý  bolan,  Gullar esasan hem  kuşitlerden, liwiýalylardan,  aziýalylardan  ýesir düşen  adamlar bolupdyrlar.
Gadymy patyşalygyñ faraonlary piramidalary  gurujylar hökmünde  taryha  giripdirler. Piramidalar olary saldyran  hökümdaryñ  kuwwatynyñ  şaýadydyrlar. Gadymy müsürlileriñ  ynançlaryna  görä, öli  jesedi mumyýalaşdyryp saklamak bilen ruhuñ bakylygyny  gazanyp  bolýarmyş.
Ilkinji piramida Joser tarapyndan  gurdurylyp, ol  basgançak ymarat  görnüşinde  bolupdyr. Iñ uly piramida  IV  dinastiýanyñ  faraony Hutu (Heops)  tarapyndan  gurdurylyp, onuñ beyikligi 146  metrdir. Gerodotyñ maglumatlaryna  görä, ony  100000 adam  30  ýylda  gurupdyr.
5.Gadymy patyşalygyñ  soñraky  döwürlerinde  hökümdarlaryñ  serişdeleri  azalypdyr, serişdeleriñ  üznüksiz  patyşa guburlary  üçin  sarp edilýändigi  köpçülikde  närazylyk  döredipdir. Soñraky piramidalar kiçiräk  bolupdyr.
Gadymy patyşalygyñ  patyşalary  basybalyjylykly  daşary  syýasaty  maksat  etmändirler. Olar wagtal-wagtal goñşy  Liwiýa. Efiopiýa, Palestina ýaly ýurtlara çozup, gul we mal olja alypdyrlar. Meselem IV dinastiýany esaslandyran  Snofri Efiopiýadan  7000 gul  we  200000 mal  sürüp gelipdir. Efiopiýadan gara  agaç  we  pil  süñki hem  getirilipdir.
Gadymy patyşalygyñ  soñky  döwürlerinde  merkezi häkimýet  gowşaýar. Eýýäm VI dinastiýa  wagtynda  faraonlar aýry-aýry  ybadathanalary  we   şäherleri salgytlardan  we  borçlardan  boşadypdyr. B.e. öñ XIII asyrda  Müsür  birnäçe  özbaşdak ownuk döwletlere  dargapdyr.
Müsür Orta patyşalyk döwründe.
1.	Müsüriň gaýtadan birleşdirilmegi.
2.	Müsüriň ykdysady ösüşi.
3.	Gullaryň we garyplaryň gozgalaňy.
4.	Giksoslaryň çozup girmegi.
Ýurdy dikeltmek üçin  Müsüriñ  birleşdirilmegi  zerurdy. Müsüri gaýtadan birleşdirmek üçin  göreş demirgazykda  we ünortada  başlaýar. Demirgazykda birleşdiriji merkez  bolup Gerakleopal  şäheri, günortada  _Fiwy şäheri öñe saýlanýar.Bularyñ göreşi netijesinde  Fiwy üstün  çykýar. Fiwynyñ hökümdary  Mentuhoter öz ýeñşiniñ  hormatyna  daşyñ ýüzüne  ýazdyran  ýadygärlik  ýazgysynda  “özüniñ iki  ýurduñ hökümdarlaryny  boýun egdirip, günortada  we demirgazykda, keseki ýurtlarda  we Müsürde  tertibi ýola goýandygyny”  aýdypdyr. Ýazgynyñ boýun egdirilen  duşmanlaryñ  : nubiýalynyñ, aziýalynyñ, liwiýalynyñ we  müsürliniñ  şekilleri bilen  üstüni  ýetiripdirler.
Mentuhoter b.e. öñ XXI asyrda XI  umumymüsür  nesilşalygyny  esaslandyrypdyr. Ol özbaşdak nomlary güýçli merkezleşdirilen  döwlete  birleşdiripdir. Müsür jemgyýeti, döwleti, medeniýeti täzeden gülläp ösüp, 300ýyl töweregi dowam edýär (b.e. öñ 20501750). Müsüriñ taryhynyñ  bu bölegi  Orta patyşalyk döwri hökmünde  taryha  girdi.
2.XI we XII nesilşalyklar döwründe umumymüsür  suwaryş ulgamy  dikeldilýär. Täze ýerler – öñ ekerançylyk üçin ýaramsyz, batgalyk ýer bolan  Faýum  çöketligi özleşdirilýär. Faýum bilen  Nili  birleşdirýän  kanal gazylýar. Öñki batgalyk köl uly suw  howdanyna  öwrülýär. Faýum gülläp ösýän oba hojalyk  etrabyna  öwrülýär.
Faýum oazisiniñ merkezi giñ, göni köçeli täze gurlan Illahun şäheri  bolupdyr. Faýum oazisine girilýän ýerde  müñlerçe otaglary, koridorlary, geçelgeleri, dürli zallary  bolan daşdan salnan  ymarat bina  edilipdir. Grekler ony  labirint diýip  atlandyrypdyrlar. Bu çaklanylyşyna görä, XII nesilşalygyñ  iñ güýçli  faraonlarynyñ  biri bolan Amanemhet  III-niñ  gubury bolmaly. Faýumyñ howpsuzlygyny üpjün etmek üçin onuñ günbatarynda  hemişelik goşuny bolan  kuwwatly gala  salnypdyr.
Täze ýerleriñ özleşdirilmegi  Deltada  hem alnyp barylypdyr. Deltada suwaryş desgalaryny  gurmak işleri  alnyp barylypdyr. XII nesilşalygyñ  faraonlary öz rezidensiýasyny  Fiwydan  täze gurlan  It-tani (iki ýeri-de   birleşdirýän) şäherine  geçiripdirler.
Täze ýerleriñ özleşdirilmegi bilen oba hojalygy ösüpdir. Amatly künde, iri şahly  mallaryñ  täze tohumlary, gymmatbaha ýüñ berýän  inçe ýüñli  goýunlar peýda   bolupdyr.
Şu döwürde müsürliler  bürünç işläp  bejermegi özleşdirýärler. Munuñ Mesopatamiýadan, Kiçi Aziýadan, Ortaýer deñziniñ  günortasyndan giç başlanmagy Niliñ jülgesinde  we oña  ýakyn  ýerlerde  galaýynyñ azlygy bilen  düşündirilýär. Ýene gazanylan  üstünlikleriñ birem  aýna önümleriniñ  ýasalmagydyr. Müsürde metallaryñ aýratynam,  galaýy we kümüş. Gurluşyk agaçlary ýetmezçilik edipdir. Netijede, Müsüriñ  söwda kerwenleri Delta we Sues  geçelgesi, siriýa  we palestina  şäherleri arkaly  Kiçi Aziýa we Wawilona   çenli baryp ýetipdirler. Müsürlileriñ Kritdäki döwlet bilenem aragatnaşyklary bolupdyr. Müsür söwdasynyñ  ýene bir  ugry  günorta  günorta   altyna baý – Nubiýa  bilen  söwda  Nil arkaly alnyp  barlypdyr. Faraon Senuser III Niliñ  geçmesi  kyn  bosagalarynyñ  birinden  aýlanyp geçer ýaly  kanal hem gurdurypdyr. Niliñ II bosagasynyñ  golaýýnda  iri söwda  merkezi bolan  Iken şäheri bar eken.
Müsürde orta patyşalyk döwründe  önümçiligiñ  guralyşy üýtgäpdir. Bu döwre degişli  çeşmelerde  Gadymy patyşalyk  döwründäki ägirt uly patyşa  hojalyklary barada   azrak agzalýar. Şeýle-de bolsa  emeldarlaryñ  we ybadathanalaryñ   esasy ähmiýeti  bolupdyr. Orta patyşalygyñ eserlerinde  öz eýeleri  we goşmaça  işçi güýji, şol sanda  gullar tarapyndan işlenilip  bejerilýän  uly bolmadyk  hojalyklar barada  agzalýar. Orta patyşalyk döwrüniñ  ykdysadyýetiniñ  esasy  aýratynlygy  orta hojalyklaryñ  pugtalanmagy  bolupdyr.