cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eurovision Song Contest 2022
thumb|Countriesurtlar Eurovision Song Contest 2022 bäsleşigi 66-njy ovewrowideniýe aýdym bäsleşigi. Bäsleşik Italiýada geçiriler, sebäbi Måneskin aýdym-saz topary 2021-nji ýylda geçirilen bäsleşikde "Zitti e buoni" aýdymy bilen ýeňiji boldy. Bäsleşigiň ýarym final we jemleýji senesi EBU tarapyndan has giç kesgitlener. Italiýa 1965-nji ýylda Naplesde we 1991-nji ýylda Rimde myhman alandan soň üçünji gezek myhman alar.
Buddaçylyk
thumb Buddaçylyk we ýa Buddizm — iň gadymy dünýä dini hasaplanýar. Ol hinaýana we mahaýana atly iki ugra bölünýär. Bulardan başga-da lamaçylyk hem buddaçylygyň bir ugrudyr. Buddaçylygyň esasy düzgüni şulardyr: bu dünýä ejir çekmekdir; adamyň islegleri we hyjuwlary ony ejir çekmäge mejbur edýär; hyjuwlaryndan halas bolan adam aýratyn bir hala (nirwana) düşüp, Hudaý bilen birleşýär, halas bolýar.
Buddaçylyk adamy öz şahsyýetini kämilleşdirmek ugrundaky göreşe çagyrýar. Onuň taglymatynyň merkezinde şahsyýetiň ruhy haly durýar. Buddaçylyk adamlary kastalara bölmeýär, ol dünýäni özgertmäge, kämilleşdirmäge çagyrmaýar.
Buddaçylyk Hindistanyň üsti bilen Şri-Lanka, Mýanmar, Taýland, Indoneziýadaky adalara, Hytaý we Ýaponiýa ýaýrapdyr. Afrikada ýerli dinler hem köp ýaýrandyr.
Bagyr
thumb|Goýnuň bagry BAGYR (hepar) — janly organnzmleriň iýmit sindirişine we madda çalşygyna gatnaşýan iň uly mäz. Oňurgasyz haýwanlaryň Bagrynda iýmit maddalary (uglewodlar, ýaglar) zapas saklanýar. Hordaly jandarlarda we adamlarda Bagyr öt işläp çykarýar hem-de organizmde madda çalşygy bilen baglanyşykly prosseslere gatnaşýar. Bagyryň ähmieti diňe bir iýmiti gaýtadan işlemek we snňdirmek bilen çäklenmän, eýsem ol organizmde bolup geçýän ähli biohimiki özgerişlerde-de uly rol oýnaýar. Adamyň Bagyrynyň agramy 1,5–2 kg bolup, ol garyn boşlugynyň sag tarapynda, gapyrgalaryň eteginde ýerleşýär. Onuň gurluşy örän çylşyrymlydyr. Bagyryň aşak tarapyndan onuň içine portal wenasy, 15. arteriýasy we nerwler girýär. Içegelerde siňen iýmit maddalaryny alyp gaýdýan gan damarlary ilki bilen portal wenasyna gelip Bagyra girýär we ol ýerde kapillýarlara bölünýär. Kapillýarlardan gaýdan has owunçak wenajyklar bir-birleri bilen birigip, aşaky köwek wena goşulýan Bagyr wenalaryny emele getiräärler. Şeýdip gan Bagyryň öýjüklerinden süzülip geçende, käbir maddalar himiki özgerişlere sezewar bolýar. Mes., Bagyr kapillýarlaryndaky ganda glýukozanyň mukdary 0,12%-den köp bolsa, ony Bagyryň öýjükleri glikogene öwrüp özünde saklaýar. Organizme glýukoza köp gerek bolanda (ganyň düzüminde 0,1 %-e çenli azalanda), Bagyrdaky glikogen glýukoza öwrülnp gana goşulýar. Bagyr özünden geçýän gany arassalamak bilen goranyş funksiýasyny hem ýerine etirýär. Iýmit siňdnrilende emele gelýän we mikroorganizmleriň içegede döredýän ençeme zäherli maddalary hem gana goşulyp, Bagyra golýär we himiki özgerişlere sezewar bolup, olary zähersizlendirýär. Şeýlelikde, Bagyr organizm üçin maddalaryň himiki özgerişleriniň laboratoriýasy bolup, ol bedende bolup geçýän hemme prosseslere aktiw gatnaşýar. Galybersede, Bagyr maddalarysň birnäçesini (uglewodlary, beloklary, witaminleri we ş. m.) gerek bolýança özünde ätiýaç saklaýar. Ol beloklary sintezleýär, iýmitdäki aminok-talardan ganyň plazmasyndaky albuminleri, globulinleri we fibrinogeni sintezleýär.
Mawritaniýa
Mawritaniýa Günbatar Afrikadaky Atlantik ummanynyň kenarynda ýerleşýän ýurt. Afrikada on birinji uly özygtyýarly döwlet bolup, günbatarda Atlantik ummany, demirgazykda we demirgazyk-günbatarda Günbatar Sahara, demirgazyk-gündogarda Aliair, gündogarda Mali we günorta-günbatarda Senegal bilen serhetleşýär.
Itsurt öz adyny miladydan öňki 3-nji asyrdan biziň eramyzyň VII asyryna çenli häzirki Marokkoda we gündogar Aliairde bar bolan gadymy Berber şalygyndan alýar. Mawritaniýanyň ýerleriniň takmynan 90% -i Saharanyň çäginde; şonuň üçin ilat ýagyş birneme ýokary bolan günortada jemlenendir. 2008-nji ýylyň 6-njy awgustynda general Muhammet Ould Abdel Aziziň ýolbaşçylygyndaky harby agdarlyşykda hökümet agdaryldy. Paýtagt we iň uly şäher, ýurduň 4,4 million ilatynyň üçden birine golaýy bolan Atlantik kenarynda ýerleşýän Nuakçottdyr. 2009-njy ýylyň 16-njy aprelinde Aziz ýeňiş gazanan 19-njy iýulda geçiriljek saýlawlarda prezidentlige dalaş etmek üçin harby gullugyndan çekildi.
Taryh
Mawritaniýanyň gadymy taýpalary Berber we Afrika halkydy. Bafurlar esasan oba hojalygydy we taryhy çarwa durmuşyndan ýüz öwüren ilkinji Sahara halkynyň arasynda. Saharanyň kem-kemden zaýalanmagy bilen günorta tarap ýola düşdüler. Berber taýpalarynyň köpüsi ememeniň (we käwagt beýleki araplaryň) gelip çykyşyny öňe sürdi. Munuň ýaly tassyklamalary tassyklaýan subutnamalar az, ýöne 2000-nji ýylda Yemenemen halkynyň DNK gözleginde halklaryň arasynda gadymy baglanyşyk bolup biler.
Gämi duralgasynyň demirgazyk çetlerinde ýerleşýän Çinguetti şäheri 777-nji ýylda esaslandyryldy we XI asyra çenli Iẓnagen ýa-da Sanhaja, Konfederasiýa diýlip atlandyrylýan Berber taýpalarynyň konfederasiýasynyň söwda merkezine öwrüldi. Söwda ýollarynyň çatrygyndady. Çinguetti ýerleşdirenden kän wagt geçmänkä, Sanhaja ilki bilen Abdallah ibn inasin tarapyndan wekilçilik edilýän Almorawidler bilen birleşdi we birleşdi. Almorawidler ahyrsoňy häzirki Senegaldan Ispaniýanyň günortasyna (al-Andalus, häzirki Andalusiýa diýlip atlandyrylýan) imperiýa gözegçilik ederdi. Şäheriň ajaýyp bezelen binagärçiligi, Günbatar Magrebde sünni yslam dininiň malik däp-dessuryny ýaýradýan Almorawidleriň berk dini ynançlaryny görkezýär. left|thumb|305x305px|Dakhlet Nouadhibou sebitindäki Arguin şäherindäki kolonial gala. Beýleki halklar hem Saharanyň günortasyndan Günbatar Afrika göçüpdirler. 1076-njy ýylda Almorawidler gadymy Gana imperiýasynyň uly meýdanyny basyp aldy. Çar Bouba söweşi (1644–74) halklaryň Yemenemeni Makil arap basybalyjylaryny ýok etmek üçin şowsuz gutarnykly tagallasy boldy. Basybalyjylara Beni Hasan taýpasy ýolbaşçylyk edipdir. Beni Hasan söweşijileriniň nesilleri Muruş jemgyýetiniň ýokarky gatlagyna öwrüldi. Adyny Beni Hasandan alýan beduin arap şiwesi Hasaniýa, esasan çarwa ilatyň arasynda agdyklyk edýän dile öwrüldi.
Fransiýa XIX asyryň ahyryndan başlap, Senegal derýasynyň sebitinden we demirgazyk tarapa häzirki Mawritaniýanyň çäklerine ýüz tutdy. 1901-nji ýylda Kawier Koppolani imperiýa missiýasyna ýolbaşçylyk etdi. Zawaýa taýpalary bilen strategiki bileleşikleriň we Hasane söweşjeň çarwalaryna harby basyşyň utgaşmagy bilen, Mawritan emirliklerine fransuz dolandyryşyny giňeltmegi başardy. 1903–04-nji ýyllarda Trarza, Brakna we Tagant fransuz goşunlary tarapyndan basyp alyndy, ýöne Adrar demirgazyk emirligi şeýh Maa al-Aýnaýnyň koloniýa garşy gozgalaňynyň (ýa-da jihadynyň) kömegi bilen Tagantyň gozgalaňçylary tarapyndan has uzaga çekdi. we beýleki sebitler. Adrar ahyrsoňy 1912-nji ýylda harby taýdan ýeňildi we 1904-nji ýylda döredilen we meýilleşdirilen Mawritaniýanyň çägine goşuldy. Mawritaniýa 1920-nji ýyldan başlap Fransiýa Günbatar Afrikanyň bir bölegi bolupdy, soňra bolsa koloniýa bolupdy.
Fransuz hökümeti gulçulyga garşy kanuny gadagançylyklar we taýpalar arasyndaky söweşi bes etdi. Kolonial döwürde ilatyň 90% -i çarwa bolup galdy. Atalary asyrlar mundan ozal kowulan köp oturýan halklar Mawritaniýa gaýdyp gelip başladylar. Fransiýanyň hökümdarlygy astyndaky ýurduň öňki paýtagty Sent-Luis Senegalda ýerleşýärdi, şonuň üçin 1960-njy ýylda ýurt garaşsyzlyga eýe bolanda, Nuakçott şol wagt berkitilen obadan ("ksar") saýlandy. Mawritaniýanyň täze paýtagty. thumb|351x351px|Çinguettidäki Juma metjidi köplenç Mawritaniýanyň milli nyşany hasaplanýar. Garaşsyzlyk gazanylandan soň, Saharanyň günortasynda ýerleşýän Afrika halklarynyň köpüsi (Haalpulaar, Soninke we Wolof) Senegal derýasynyň demirgazygyndaky sebite göçüp, Mawritaniýa girdi. Fransuz dilinde we däp-dessurlarynda bilim alan bu soňky gelenleriň köpüsi täze ştatda kätip, esger we dolandyryjy boldy. Bu, fransuzlar demirgazykdaky iň çylşyrymly Hasane taýpalaryny harby taýdan basyp ýatyranda ýüze çykdy. Bu öňki güýç balansyny üýtgetdi we günorta ilat bilen Murlaryň arasynda täze çaknyşyklar ýüze çykdy. Bu toparlaryň arasynda arap jemgyýetiniň bir bölegi bolan afrikalylar, pes gatlakly sosial pozisiýa goşuldy.
Häzirki zaman gulçulygy Mawritaniýada dürli görnüşlerde bar. Käbir maglumatlara görä, müňlerçe Mawritanlylar henizem gul edilýär. CNN-iň 2012-nji ýyldaky hasabatynda Jon D. Sutteriň "Gulçulygyň iň soňky berkitmesi" hasabaty dowam edýän gul eýeçilik medeniýetlerini suratlandyrýar we dokumentleşdirýär. Bu sosial diskriminasiýa, esasan, ýurduň demirgazygyndaky "gara Murlara" (Haratin) garşy ulanylýar, bu ýerde "ak Murlaryň" (Bidh'an, Hasaniýada gürleýän araplar we araplaşdyrylan berberler) arasynda tire-taýpa elitalary bar. Gulçulyk amallary günortadaky Saharanyň günortasyndaky Afrika etnik toparlarynyň arasynda-da bar.
1970-nji ýyllaryň başyndaky Sahel guraklygy Mawritaniýada uly weýrançylyklara sebäp boldy, garyplyk we konflikt problemalaryny hasam kynlaşdyrdy. Araplaşdyrylan agalyk ediji elitalar üýtgeýän ýagdaýlara we daşary ýurtlardan gelen arap milletçi çagyryşlaryna, Mawritaniýanyň durmuşynyň kanun we bilim ulgamy ýaly köp taraplaryny araplaşdyrmak üçin edilýän basyşy güýçlendirip, reaksiýa bildirdiler. Bu, kolonial dolandyryş döwründe fransuzlaryň agalygynyň netijelerine-de reaksiýa boldy. Culturalurduň medeni dürlüligini saklamak üçin dürli modeller teklip edildi, ýöne hiç biri üstünlikli durmuşa geçirilmedi.
Bu etniki düşünişmezlik 1989-njy ýylyň aprelinde ("Mawritaniýa - Senegal serhet söweşi") ýüze çykan, ýöne şondan soň azalýan jemgyýetçilikara zorluk wagtynda ýüze çykdy. Mawritaniýa 1980-nji ýyllaryň ahyrynda Sahara kenarýaka Afrikaly Mawritaniýalylary 70,000 töweregi ýurtdan çykardy. Etniki dartgynlyk we gulçulyk meselesi - geçmiş we käbir sebitlerde häzirki döwürde-de ýurduň syýasy jedellerinde güýçli temalar bolup durýar. Groupshli toparlardan ep-esli bölegi has köp dürli, plýuralistik jemgyýet gözleýär. left|thumb|368x368px|Nouakchottdaky metjit. Mawritanlylaryň 99,9% -den gowragy [[yslam dinine uýýar, köpüsi sünnüler.]]
Mawritaniýa, Marokko bilen bilelikde 1976-njy ýylda Günbatar Saharanyň territoriýasyny basyp aldy, öňki imperiýa güýji bolan Ispaniýanyň haýyşy boýunça Mawritaniýa üçden bir bölegini aldy. Alisiriýa tarapyndan ýaraglanan we Al Algerir tarapyndan goldanan birnäçe sebitleýin ýitgilerden soň sebit güýji we Marokko garşydaşy - Mawritaniýa 1979-njy ýylda yza çekildi.
Ykdysady gowşaklyk sebäpli Mawritaniýa ähli taraplar üçin özara ylalaşylan maksadalaýyk çözgüt islemegi bilen resmi pozisiýasy bilen sebit dawasynda ähmiýetsiz oýunçy boldy. Günbatar Saharanyň köp bölegini Marokko basyp alan bolsa-da, BMG henizem Günbatar Saharany döwletlilik meselesinde öz isleglerini beýan etmeli sebit hasaplaýar. Ilkibaşda 1992-nji ýylda meýilleşdirilen referendum geljekde belli bir wagtda BMG-nyň howandarlygynda, ýerli Sahrawlylaryň Sahrawi Arap Demokratik Respublikasy ýaly garaşsyz bolmak isleýändigini ýa-da ýokdugyny kesgitlemek üçin henizem belli bir wagtda geçirilmeli Marokko.
Mawritaniýa 1960-njy ýylyň noýabr aýynda garaşsyz bir döwlet boldy. 1964-nji ýylda ilkibaşda fransuzlar tarapyndan gurlan Prezident Moktar Ould Daddah awtoritar prezident re regimeimini gurup, täze konstitusiýa bilen bir partiýaly döwlet hökmünde resmi taýdan tassyklandy. Daddahyň “Parti du Peuple Mauritanien” (PPM) bir partiýaly sistemada dolandyryjy gurama boldy. Prezident muny Mawritaniýanyň günbatar görnüşindäki köp partiýaly demokratiýa taýyn däldigini öňe sürdi. Bu bir partiýaly konstitusiýa laýyklykda, Daddah 1976-njy we 1978-nji ýyllarda geçirilen bäsdeşliksiz saýlawlarda gaýtadan saýlandy.
Daddah 1978-nji ýylyň 10-njy iýulynda gansyz agdarlyşykda agdaryldy. Ol "Uly Mawritaniýa" döretmek synanyşygy hökmünde Günbatar Saharanyň günorta bölegini anneksiýa etmek üçin betbagtçylykly söweş sebäpli ýurdy dargatdy.
Güýçli polkownik Muhammet Khouna Ould Haidallah tiz wagtdan güýçli adam hökmünde ýüze çykdy. Günbatar Sahara baradaky ähli talaplardan ýüz öwrüp, Polisario bilen parahatçylyk tapdy we esasy goldawçysy Al Algerir bilen gatnaşyklary gowulaşdyrdy. Emma konfliktiň beýleki tarapy Marokko we Europeanewropadaky ýarany Fransiýa bilen gatnaşyklar ýaramazlaşdy. Durnuksyzlyk dowam etdi we Haýdallanyň ägirt uly reforma synanyşyklary esaslandyryldy. Onuň re regimeimi döwlet agdarylyşygy synanyşyklary we harby guramanyň içindäki hyjuwlar bilen başdan geçirildi. Garşydaşlaryna garşy alyp barýan berk we barlyşyksyz çäreleri sebäpli barha çekeleşdi; köp dissident tussag edildi, käbirleri jezalandyryldy. 1981-nji ýylda gulçulyk kanun tarapyndan resmi taýdan ýatyryldy we Mawritaniýa dünýäde iň soňky ýurt boldy.
Wayne Brady
thumb Wayne Alphonso Brady (1972) Amerikally aktýor.
Mikroneziýa
thumb|right|300px|Mikroneziýanyň kartasy
Mikroneziýa — Okeaniýanyň bir bölegi. Ol Mariana, Karolina, Marşall, Gilbert we Nauru adalaryny öz içine alýar.
Vestel Manisaspor
Westel Manisaspor Sport Topary häzirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyär.
Eskişehirspor
Eskişehir Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Isaak Nýuton
thumb|right|Isaak Nýuton Isaak Nýuton beýik iňlis matematigi, fizigi we astronomy.
(iňlis dilinde – Newton Isaac) (4.1. 1643, Wulstorp, Grantemanyň ýakynynda, Angliýa – 31.3. 1727, Kensington, Angliýa) Mehanikanyň we astronomiýanyň teoretiki esasyny döreden, bütindünýä dartyş kanunyny açan, differensial we integral hasaplamany (G. Leýbnis bilen bir hatarda) işläp düzen, zerkal teleskopy oýlap tapan iňlis fizigi we matematigi. Ol optikadan möhüm eksperimental işleriň hem awtorydyr. Nýuton fermeriň maşgalasynda dogulýar. Nýutonyň kakasy onuň dünýä inmeginiň önüsyrasy aradan çykýar. 12 ýaşynda Nýuton Grantem mekdebinde okap başlaýar. 1661-nji ýylda Kembrij uniwersitetiniň Triniti kollejine subsaýzer (gazanç üçin kollejdäki ýumuşlary ýerine ýetirýän garyp talyp) hökmünde girýär. Bu ýerde onuň mugallymy belli matematik I.Barrou bolupdyr. 1665-nji ýylda Nýuton uniwersiteti gutaryp, bakalawr ylmy derejesini alýar. Ol 1665-1667-nji ýyllarda differensial we integral hasaplamalary döretmegiň esasy ideýalaryny jemleýär, zerkal teleskopy oýlap tapýar, bütindünýä dartyş kanunyny açýar we ýagtylygyň dargamagy baradaky tejribäni geçirýär. 1668-nji ýylda Nýuton magistrlik derejä mynasyp bolýar. 1669-njy ýylda Barrou oňa fizika-matematika kafedrasyny berýär we Nýuton onda 1701-nji ýyla çenli işleýär. 1687-nji ýylda Nýuton “Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary” diýen uly işini çap edýär. 1699-jy ýylda zikgehananyň ömürlik müdiri bolýar. Ol şol ýylda Pariž Ylmy Akademiýanyň daşary ýurtly agzasy bolup saýlanylýar. Nýuton iňlis milli panteonynda jaýlanýar. Nýutonyň ylmy döredijiliginiň iň ýokary belentligi “Başlangyçlardyr”. Onda Nýuton özünden öňki alymlaryň (G.Galileýiň, I.Kepleriň, R. Dekartyň, H. Gýuýgensiň, J.Borelliniň, Gukuň, E.Galleýiň we başgalaryň) işlerini we öz hususy barlaglarynyň netijelerini jemleýär. Şeýlelikde, ol birinji gezek ýer we asman mehanikasynyň ýeke-täk düzgünleşdirilen bitewi sistemasyny döredýär. Ol sistema soňra tutuşlygyna klassyky fizikanyň esasyny düzýär. Nýutonyň bütin ömründäki işleriniň netijeleri onuň “Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary”, “Tükeniksiz köp agzaly deňlemeleriň kömegi bilen analiz”, “Flýuksiýa metody…”, “Egrileriň kwadraturasy barada oýlanma”, “Üçünji tertipli egrileri sanamak”, “Ählumumy arifmetika”, “Tapawutlar metody” we ş.m. işlerinde jemlenendir.
Çeşme
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 6, sah.253
Freestyle Script
Freestyle Script şrift edinmegiň çenli Martin Wait içinde 1981. Goýy wersiýa işlerini Freestyle Script diýse edinmegiň içinde 1986. Neşirýatçy üçin Adobe, ITC we Letraset. Ýygnak 4 wersiýa: Regular, Bold, SH Reg Alt, we SB Reg Alt.
Il Arslanyň aramgähi
Ýadygärligiň ýerleşýän ýeri: Daşoguz welaýatynyň  Köneürgenç etraby.
Ýadygärligiň döwri: b.e. XII asyry
“Köneürgenç şäherinde bina edilen ymaratlar halkymyzyň milli buýsançlyk ýolunda galan  asyl  nusgalardyr. Bu ýerdäki Il-Arslanyň, Tekeşiň, Nejmeddin Kubranyň, Soltan Alynyň, Töre beg hanymyň, Pirýar Weliniň  kümmetleri, Gutly Temiriň minarasy we beýleki ymaratlar biri-birinden gaýtalamaýan täsin görnüşler bilen haýran edýär.”
Türkmenistanyň Ilkinji Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy
Bu aramgäh henize çenli ýerli ilat tarapyndan Fahreddin Razynyň ady bilen baglanyşdyrylyp gelinen hem bolsa, hakykatda Horezm şasy Il Arslanyňkydyr. Dogry, Fahreddin Razy özüniň dini wagyz edijilik işi boýunça belli bir döwürlerde Ürgençde ýaşapdyr. Emma, horezmlileriň dini taglymatda hem, akyl we erk ýöretmekden ybarat pelsepelik akyma ýykgyn edendikleri üçin alym Fahreddin Razy olar bilen tersleşip, Hyrat şäherine göçüp gidýär. Ol Hyratda 606-nji ýylda (1208-nji ýylda) aradan çykýar we şol ýerde hem jaýlanýar. Onuň, Owganystanyň Hyrat şäherindäki mazary giňden mälimdir.
Aramgähiň gümmeziniň başlanýan ýeri on iki gyraňly edilip örülipdir. Gümmeziň daşy ýaşyl syrçaly kerpiçler bilen örtülipdir. Ýaşyl syrçaly kerpiçler sarymtyl kerpiçler bilen gezekleşip, göýä möwç urup, asmana atylýan deňiz tolkunlaryny ýatladýarlar. Gümmezi göterip duran on iki gyraňly guşak hem, syrçalanan kerpiçjikler bilen bezelipdir. Şol kerpiçjikleriň üsti we aşagy ýene-de ýaşyl we sarymtyl kerpiç bölejikleri bilen “alaça” keşbinde bezelipdir. On iki gyraňly guşakda çar tarapa bakdyrylan dört sany penjire ýerleşdirilipdir. Bu ymaratyň aýratynlygy diňe bir gümmeziň we gümmez guşagynyň on iki gyraň edilip çykarylanynda bolman, eýsem nepis nagyşlar salnandygyndadyr. Gündogardaky diwar bu ymaratyň ýüz tarapydyr. Eger XII asyrdan soň bir ymaratyň ýüzüni, ýagny esasy tarapyny ýörite nygtamak üçin dört diwaryň birini has ýokary galdyryp, şol diwarda tagçaly girelge edip, beýle diwara hem “peştak” adyny goýan bolsalar, Ilarslanyň aramgähinde şol usul heniz peýdalanylmandyr. Gürrüňi edilýän binada onuň ýüz tarapy diňe bezegler bilen aýan edilýär. Şu aýratynlygy bilen Ilarslanyň mazary Orta Aziýa arhitekturasynyň taryhynda öz döwrüniň ýeke-täk nusgasy bolup, aýratyn bir orny eýeläp gelýär.
salgylanma
gollanma maglumat merkezi
Indiwidual iş wagty
INDIWIDUAL IŞ WAGTY - aýry-aýry öndürjiniň (kärhanasynyň) öňümiň şol bir görnüşiniň birligini taýýarlamaga sarp edýän wagty. I.i.w. öndürjiniň (kärhananyň) peýdalanýan tehnikasynyň häsiýetine onuň iş ussatlyk derejesine (kärhananyň işçileriniň kwalifakisiyasy) we aýry-aýry öndürjiniň zähmet öndürjilik derejesine täsir edýän ençeme beýleki şertlerde baglydyr. I. i. w-nyň jemgyýetçilik zerur iş wagtyna (seret) laýyk gelmezligi mümkin. Jemgyýetçilik zerur iş wagty bolsa haryt öňümçiliginde harydyň jemgyýetçilik gymmatyny kesgitleýär
Okoltin etraby
Sydarya etraby - Özbegistanyň Syrdarya welaýatynde ýerleşýän etrap.
Kahramanmaraş (il)
300px|thumb|Kahramanmaraş ili Kahramanmaraş, Türkiýe'nin ili. Plaka kodu 46, kutsal topraktir.
Türkiýe Futbol Ligasy
Türkiýe Futbol Ligasy — Şu wagt Türkiýede futbol ligasy dowam edýär.
Gatnaşýän futbol toparlarynyň kabirleri aşakda:
Deňiz
thumb|right|[[Hazar Deňzi Türkmenistanyň Demirgazyk-Günbatar tarapynda ýerleşýär. Tutýan meýdany 371.000 km²]]
Deňiz bir okean bilen bagy bolan we uly meýdany tutup durýan we esasan duzly bolan köp suw möçberidir. Deňzi sözi kä wagtlar okean sözüniň ýerine hem ulanylýar.
Deňizler ýer ýüzüniň 70%-ini tutup, 1,338 milliard km³ göwrümi bilen dünýädäki suwuň 96,5%-ini emele getirýärler. Suwy doly arassalamagyň kyn we bahalydygy sebäpli, deňiz suwynyň düzüminiň 3,5%-i duzly bolsada, ony içim suwy diýip ulanýarlar.
Deňizler üstünden amala aşyrylýan söwda, howa ýoly bilen daşamaklygyň wagt geçdigiçe ösmegine garamazdan ähmiýetinden kän bir zat ýitirmedi. Dünýä söwdasyna çykarylýan mallaryň 92%-i, ýylda 5,7 milliard tonna, deňiz ýoly bilen amala aşyrylýar.
Ýatkeşligi ösdürmegiň usullary
Ýat adamyň ýaşap geçen islendik pursatlaryny, ýagdaýlaryny, maglumatlaryny özünde saklaýan we geljekki günlerine ýetirýän ýokary derejeli mehanizmdir.
Ýat öz häsiýeti boýunça uzak wagtlylyk we gysga wagtlyk bolup bilýär. Ilkinji nobatda gysga wagtlyk bolup bilýär. Esasy maglumatlary beýnide saklamak üçin şu düzgznlerini berjaý etmek maslahat berilýär.
1.      Ýadyňyzy gowulandyrmak üçin kadaly uky hökmandyr. Gije-gündiňiziň dowamynda 8 sagatlyk uky- beýni üçin zerurdyr. Beýni günüň dowamynda
2.      Gyzykly kitaplary okamak. Haçanda kitap okalanda, beýni awtomatik usulda okalan maglumatlary ýatda saklaýar. Egerde kitapda beýan edilýän waka gyzykly bolsa, onda bu täsir hem ýokarlanýar.
3.      Goşgulary ýat tutmak. Beýniniň işjeň ýagdaýda bolmagyna, ýatkeşligiňiziň ösmegine getirýär.
4.      Sanlar bilen işleşmek. Telefon belgileri ýatdan bilmäge çalşyň!
5.      Dynç almak, arassa howada gezelenç etmek ýatkeşligiňiziň ösmegine ýardam berýär.
6.      Dogry iýmitlenmek.
7.      Daşary ýurt dillerini öwrenmek.
9.      Saz diňemek. Söýgüli sazyňyzy ses yrgyldylary beýnä baryp, beýnide işjeňleşme ojagyny döredýär.
10.  Hemişe oňat zatlar hakda pikir etmek.
Halkara Ynsanperwer Ylymlary we ösüş uniwersiteti
Türkmenistan Görogly beg türkmenin eyyamynda
1.	Mukaddes   Ruhnamada    Görogly beg Türkmeniň eýýamynyň taryhynyň beyany.
2.	Seljuk  türkmenleri. 3.	 Beýik Seljuk türkmen döwletiniň döremegi we gülläp ösmegi.
4.	Köneürgenç türkmenleriniň döwleti.
Beyik    Snparmyrat     Türkmenbaşy     Mukaddes     Ruhnama     kita-bynda Halkymyn  taryhyna barada şeyle  belleyâr.«Türkmen  dünyâde  taryhy in bay halklaryn hataryna giryâr.Onun taryhynyn dürli döwürleri barada yazylan kitaplaryn sany ummasyzdyr» (Mukaddes Ruhnama, sah. 23). Türkmen halkynyn dine bir Gündogarda dâl-de cysem dünyâdaki in gadymy halklaryri biridigini bizin âhlimiz büyâris. Beyik Saparmyrat Türkmenbaşynyn aydyşy yaly: «Türkmenler tarapyndan döredilen döwletler tür^menlerin bütin dünya halklaryna belli bolandyklaryııa, olaryn daşarky duşmandar üçiıı yenilmez güyç bolandyklaryna şayatlyk edyâr».
IX-X1I asyrlar türkmen döwlet gurluşynyn pajarlap ösen wagty boldy. X-XU asyrlaryn seljuk-türkmenlerin döwri diyip hem atlandyryarlar. Olar barada görnükli inlis gündogarşynasy S. Len-pul s.eyle diyipdir: «Scljuk türkmenleri Eyrany,Mesopoiamiyany, Siriyany, Kiçi Aziyany haraba döndüripdirler, ol yerdâki nebereleri(dinastiyalary) yok edipdirler. Bütin Aziya musulmanlaryny bir döwlete birikdiripdirler. Seljuk türkmenleri musulmanlaryn söweşjen ruhuny tazeden janlandyrypdyrlar,..». Seljuk türkmenleri hanedanlygyndan bolan sokanlar we olaryn ata-babalary beyik we hormatlanyan hükümdarlar bolypdyr, Eyraııyn we Turanyn welayatlarynda, hatda Müsürin asyrdaky welayatlaryndan başlap Hylayyn şerbetlerine çenli türkmenin nesil sahasyndan bolan hükümdarlar 400 yyla golay salyk sürüpdirler.Mukaddes Ruhnamada.,olaryn taryhy Oguzyn taryhyna goşulyp, gysgaşa beyan edildi.
Taryhy  edebiyâtlarda   Seljuklaryn   birleşmesinin   emele   gelşi   Oguzlaryh X asyrda döwleti gurluşy bilen yakyn aragatnaşykda sereclilyâr. Seljuklaryn birleşiğinin döreyşi barada birnâçe pikirler bar. Meselem, orta asyr musulman taryhnamasynda csasan iki sany çaklama duş gelyâr. Birinjisi, nâbelli awtor tarapyndan yazylan «Mâliknama» ikinjiden bolsa Zahir-ad-din Nişapurynyn XII asyrda yazan «Seljuknamasy». W.W. Bartold öz işlerinde Seljuklar Seyhun (Syrderya) deryanyn aşak akymynda yaşayan Oğuz türkmenlerinden gelip çykypdyr diyip belleyâr. Onun pikiri boyunca Seljuklaryn barly tiresi ilkinjilerin hatarynda Horasan bilen serhetleşyân Jcnt welayatyna göçüpdirler. Seljuklaryn oğuzlardan gelip çykandygy barada «Mâliknamanyn» kabir wariantlarynda aydylyar. Bu eseri ulanan taryhçylar seljuklar oguzlaryn «kynyk» tirasinden gelip çykanyny belleyârler.
Ibn al Asyr, Sadr ad-din Hüseyninin pikirine görâ Seljuklaryn oğuzlardan çykan kynyk laypasy kop sanly çanva tirelerinden ybarat bolupdyr.Seljuklaryn türkmenlerin kynyk tiresinden gelip çykandygy barada Abu-1-aba-Ahwalanyn «Taryh» kitaplaryndan-da aydylyar. «Oguznamarıyn» osman çaklamalaryndakvnyklar  oğuz   goşunlarynyn   cep   ganat  taypalaryna   degişli   diyilip   yazylypdyr. Diymek, seljuklar  oguzlaryn bir sahasydyr. Seljuk turkmenleri barada Mukaddes Ruhnamada sah.112.
Zahir ed-din  Nişapurnyn   «Seljuknama»   eserinde   nebereleri   esaslan-dyran  adam. Kirekuçj qoja diyip bellcnilyâr. Kirekuçi Hojanyn Tugçyrmyş atly oğlunda 3 oğul: Sarçyk^ Toğrul we Arslan dünyâ inipdir. Sarçyk Selju-gyn kakasy diyip hasaplanyar. Oay yjy Seljuk IX asyryn başlarynda dünya inipdir. Kabir maglumatlara görâ, ol 1010-nji yylda 107 yaşynda aradan sykypdyr we Jent topragynda jaylanypdyr.
Seljuklar Neberelerini esaslandyryjy Seljuk ibn Dukak bolupdyr. Onun 4 ogly: Ysrayyl (Arslan), Mikail, Yunus we Musa bolupdyr. Seljuklar neberelerinifi güyçlenen döwründe esasaıı Mikailin ogullary Toğrul beg Muhammet we Çagry bcg Da\vut esasy orny eyelâpdirler.
Seljuklaryn herekctine düşünmek üçin Horasanyn ykdysady durmuşynda bolyp geçyân wakalar bilen tanyş bolmaly. Araplaryn IX-X asyrlara degişli geografîya baradaky yazuw yadygârîiklcrine layyklykda Horasan Merkezi Aziyanyn in bay, medeniyet larapyndan has osen yerlerinin biri bolupdyr.Gaznalylaryn höküm süryân barly toparlaryna, han-beglerine seljuk taypalarynyn Horasana getirilmeği hiç yaramandyr, yakmandyr. Mukaddes Ruhnamada bolsa “Mahmut Gaznaly seljuklary Horasana cagyryar”,-diyip bellenilyar(sah220-221) Horasanyn seîjuk taypalary salgyl tölemeli bolupdyrlar. Olar mal üçin salynyan salgydy adatdakylardan iki esse kop tölâpdirler. Bu matlar bolsa 1027 yylda seljuklaryn gözgalan turuzmagyna getiripdir. Sol tan Mahmyt olaryn garşysyna jcza beriji goşun iberipdir. Ol goşuna Arslan Jezib yolbaşçylyk edipdir. Yöne gaznawylaryfi goşynlary yza çekilmage mejbur bolupclyplar.
Sorirak Mahmyt Gaznaly seljuk serdarlary bilen yakynlaşjak, dostlaşjak bolupdyr.“Turkmenlerinin arasynda ursun kozune oklap, ol Hindistana arkayyn yores etjek”(Muk. Ruhnama, sah. 221) Mahmyt    Gaznaly    yogalan    son     1030    yylda    seljuklar    onun    ogly    bolan    Masuda gazna-lylaryn paytagyny eyclemâge kömek edipdirler.Gaznalylaryn lâze höküm-dary Horasanyn seljuklaryna yolbaşçylyk etmek üçin yörite adam goyupdyr.
Sol bir wagtda seljuklaryn scrdardarlary gaznalalaryn serkerdelerine boyun egyândiklerine nârazylyk bilen seredipdirler. Ondan başga-da olar harby aylyk alrnandyrlar. Masud sol arada kabir seljuk serdarlaryny öldürdipdir (Yagmyry). Bu bolsa seljuklaryn taze gozgalanynyn bas.lanmagyna getiripdir. Seljuklara taze yerler, öri meydanlar gerek bolupdvr. Mesut adalatsyz syyasat yoredyar. Uc-dort gezek turkmenlerinin ustune yygyn dartyar, seljuk turkmenleri cydayarlar. Emma cydamagyn hem cagi bar!(Muk. Ruhnama sah. 223)
1033-34 yyllarda seljuklaryn atly toparlary gaznalylaryn üstüne çozupdyr. Seljuklaryn 1033-34 y. gozgalany Dehistandaky we Gurgendake türkmenleri tolgundyrypdyr. 1034 yylda Saraglly seljuklar bilen soltan goşunlarynyn arasynda gan doküşikli söweş bolupdyr.
Gaznalylar bilen seljuklaryn arasynda bölüp geçen çaknaşyklarda tehniki we san taydan agdyklyk gaznalylaryn tarapynda bolyar, Olaryn goşunynda galalary zabt edip almakda, olaryn diwaryny yykmakda, pilleri, katapult desgalaryny (galalaryn diwarlaryny yykyan maşynlar) ulanylypdyr. Emma muna garamazdan seljuklar gaznalylaryn goşunyny yzly-yzyna derbi-dagyn edipdirler.
Masyclyn goşunynda bolsa tertip-duzgüni gowşayar, gala gabawy düşende nlanylyan maşynlaryn âhmiyeti gaçyar. Hem-de, Masudyn goşunynyn düzümünde gıılam (gwardiya-goşun) hökmünde hyzmat edip yören türkmenler-de bardy. Bular öz halkynyıi ykbalyna hiç haçan bipanvay garap biljek dâldi we sonky yyllarda wakalara aldym - berdimli derejâ yelen mahaly, olar türkrnenlerifi tarapyna geçip oturyberdiler. Seljuk serkerdclcri hem öz gezeginde Horasanyn ilaiynyn üstüne çözmajakdyklaryny, hiç kimi talamajakdyklaryny, dine bazarlara alyş-çalyş üçin mal sürüp getirmek, söwda etmek, hatda Masud Gaznalynyn goşunynda güllük etmâge tayardyklary barada aydyardylar. Olaryn dine yekeje hayyşy bardy, ol hern oturar yaly, yaşar yaly yer sorayardylar.
Hakykatdan-da türkrnenlerifi, sol sanda seljuk serkerdelerinin-de, Horasany basyp almak niyetinin bolmadygyny, olaryn dine Horasanyn araçâklerindâki we g>rrak çetlerindâki yerlerin özlerine yaşamak üçin, maldarçylygy, ekerançylyk hojalygy bilen utgaşdyryp alyp barmaga amatly yerlerin özlerine berilmegini hayyş edyandiklerinigörkezyâr. Yöne,  Masud  maslahat  çagyryp,   türkmeııleri     kowmak  üçin   goşun   toplap, yöriş etmeği karar eldi.
1035 yylyn Oğuz ayynda gaznalylaryn 15 müri atly goşuny, 2000 sany köşk gulamy (gwardiyasy) bilen Nusaya tarap ugrayar. iki hepde gcçmân-kâ scljuklar dcrbi-dagyn edildi diyen şatly habar gelyâr we köşkde ııly toy tutulyar. Emma yene bir habar gelyâr. Türkmenler özlerinin ata-baba ulanan harby tâlimini bu gezek hem gaytalan, duşmanyn önüne dine goşunyn az bölegini çykaryp, galan güyçleri bolsa bukuda saklapdyrlar. Netijede, gaznalylaryn goşuny çympyırak cdilyâr. «Tarih-i-Beyhaki» işinde Aby-1-Fazyl Beyhaki şeyle maglumat beryâr: «Seljuklaryn üstünlikden başy aylanmandyr. Gaznalylar bilen arany yitileşdirmejek bölüp yene-de sol öfiki yer bermek baradaky hayyşIaryny gaytalapdyrlar».
Gaznalylar bilen seljuklaryn arasyndaky baş söweş 1040-njy yylda bolyar. Dandenakan barada iki söz aydalyn. Al-Mukaddesin beryân maglurnatyna esaslansak: «Dandenakan - bu bir denvezeli kiçi şâher bolupdyr. Onda iki sany metçitler minara, hammamlar bar eken. Arheolo-glar gazuw-agtaryş işlerinin netijesinde Daş-rabatdan bir nâçe yadygerliklere eye bolupdyrlar. Yadygerlikleri dcrnâpdirler. Onyn esasynda bu tapyndylar samanylaryn, gaznalylaryn, seljuklaryn zamanasyna dcgişdilir, diyip, arheologlar habar beryârler.
«1040-nji yylda türkmenlerin gaya türesinden bolan Mahmut Gaznalynyn (Gaya-Gün hanyn ogly) döreden döwletinin leşgerlerini Mary şâherindcn 70 km uzaklykdaky Dandanakan galasynyn yanynda yenyârler. Dandanakan söweşinden son üstün çykan seljuk türkmenleri gurultay çagyryp, onda taze türkmen döwlcüni dünyâ jar edip, hatyfa, dumly - duşdaky şalarailçi yollayarlar”(Mukaddes Ruhnama, sah. 222, 113)
Türkmen  serkeldcleri   Toğrul   bcg   Muhammet    (993-1063   y.)    wc   Çagry   beg Davvut   (991-  1061  y.)   (Oğuz hanyn  körpe  agtygy Deniz  ogly Kynygyn  neberelerinden)-s.83 tlünyâde   <*Beyik»   diyen  ady  alan  Seljuk  Türkmen  döwletini  dörcdyârlcr. Bu döwletin şerbetleri  Hytay diwaryndan  başlap,  Müsüre,  Kiçi Aziya,  Kawkaza  çenli  bolan  aralygy öz içine alypdyr. Döwlete Toğrul beg hökümdar Çagry beg serkerde hökmünde bellenilyâr. Soltan Toğrul beg Reyde (hökümdarlygy 1040-1063 y.) Horasan hökümdary Çagry batyr (1040-1061 y.) Maryda galyp, iki doğan döwleü agzybir dolandyryarlar. 1063 yylda 70 yaşynda Toğrul beg aradan çykyar. Tagta Çagry begin ogly Alp Arslan çykyar (1063-1972 y.). Ol Türkmenlere Rum ilinin denvezesini açan soltan. Onun dövvründe Seljuk Türkmen döwleti has ulalyp, onlarca döwlet-den, yüzlerçe hanlykda salgytalypdyr. «Alp Arslan yaly adamlar yöne adamlar dal, olar keramally adamlar» (Mukaddes Ruhnama, sah. 197).
Alp Arslan öz duşmanlaryndan yyldyrym çaltlygynda dynypdyr, döwletin gündogar wc günbatar welayatlaryny pugta birlcşdiripdir. Bagdad halyfy taze soltany ykrar edipdir.
Çeşmeler Alp Arslany «beyik basybalyjy» diyip atlandyrypdyrlar. Alp Arlsan ö/. döwletinin araçâklerini giiicldipdir. 1065 yylda seljuk goşunlary Ermenistanyn hem-de Gürjistanyft şâhcrlerine giripdirler.
Beyik yüpek yolunyn âhli gundogar bölümine scljuklar gözegcilik edipdir. 1072 yylda VVizaııtiya goşunlary bilen Malazgirde ayyklayjy soweş bolupdyr. Bu sowuşde Wizantiya   goşuny    derbi    dagyıı    edilipdir,    impcrator    Roman    Diogen    bolsa    yesir düşüpdir. Imperatory bir yarym  million   dinar  berip,  yesirlikden  boşadypdyrlar,   hem-de her yyl 360 mim dinar salgyt tölemeli diyip borçly edipdirderler. Wizantiya-lylar hem-de oz gezeginde yesir düşen musulmanlary azatlyga goybe-ripdirler. Mawerennahr üçin bolan söweşlerin birinde 1072 yylda Alp Arslan ölüm howply yaralanypdyr.
1073 yylda gaznalylaryii goşuny lürkmen seljuk döwletinin demirga/,yk-günbatar yerlerine aralaşypdyr. Mufia jogap edip, Mâlik şa günbatar Chvganystanyn galalaryny zabt cimâge başlapdyr. Sondan son gaznalylar dostlukly şertnama bağlaşmağa howlugypdyrlar.
1076 yyl Seljuklar Palesünany we Siriyany basyp alypdyrlar. Yrak bilen gayduwsyz göreş gidipdir. Şeylelide, türkmen seljuk döwleli Mâlik şanyıı dolandyryan döwründe in yokarc derejâ yctipdir.
1079 yylda Mâlik şanyn hut özi Kavvka/a bolan yörije yolbaşçylyk edipdir, onun Türkmen atlylary Lazige çenli, Çaroh deresyna çenli yetipdirler. Seljuk goşunlary gruzin palyşasy Grigoriy 11-niri (1072-1089 y.) goşunlary bilen söweşipdirlcr. Soltanyn goşuny 1080 Wizantiâ degişli bolan Trapezundyn üstüne çozupdyrlar. 1086 yylda seljuk goşuny yene-de Kawkazda peyda bolupdyrlar we Gara denzine çenli yetipdirler. Mâlikşa duydansyz aradan çykypdyr.
Şcylclikde, Seljuklar dövvleti XI asyryn II yarymynda dünyadc in güyçli dövvletin birine öwrülyâr. Döwletin bir günki girdejisi 215 mln. dinara barabar bolupdyr. Bupul serişdeleri goşuny saklamağa, gurluşyga, sövvdany ösdürrnâge harçlanypdyr. Mâlik şanyn döwründe onun wcziri Nizam-al Mülk bolupdyr. Ol «Syyasatnamany» yazyar.
Seljııklar döwletiniri in sonky güyçli soltany Sanjardyr (1118-1157 y.). Onun döwründe ayry-ayry türkmen taypalary Müsüre hat-da Ispaııiya çenli baryp yetyârler. Sokan Sarıjar türkmenin ylmyna - medeniyetine uly üns beren adamdyr. Onun hakimliği Horasanyn çâginden çykmasa-da, yolbaşçylyk âhmiyetini saklayardy.
XI-XII asyrlarda seljuklaryn hojalygy kop pudakly bolupdyr. Olar ekerançylyk, maldarcylyk, hojalygyıi beyleki pudaklary bilen meşgullanyp-dyrlar, Ekerançylary jöwen, arpa we buğday ekipdirler. Maldarçylykda gylyalçylyk,düyedarçylyk, iri şahly mal bilen bir balarda dovvardarçylyk ösüpdir. Içerki özara söwda bilen bir batarda Beyik Yüpek yoly arkaly halkara söwda-da gatnadylypdyr. Hünârmetçilikde haly dokamak, keçe çimek, gön işlâp bejermek ösüpdir.
Seljuk türkmen dövvletinin gönüden-göni dowamy Köneürgenç türkmcnlcrinin döwletidir. «Köneürgenç gaty irki döwürlerden Oğuz nesillerinin mesgeni hökmündc tanalypdyr» (Mukaddes Ruhnama, sah 288).4-nji sah.
Melaneziýa
right|200px |thumb|right|300px|Melaneziýanyň kartasy Melaneziýa (μέλας we — Gara adalar) — Ýuwaş okeandaky adalar toparlarynyň jemi, onuň ýerli ýaşaýjylary ne polinezçe, ne-de mikronezçe gepleýärler, şeýle hem olaryň teni goýy reňklidir. Melaneziýa Awstraliýanyň demirgazyk-gündogarynda ýerleşýär.
Türkmenistan Görogly beg türkmenin eyyamynda
XII asyryn 2-nji yarymy - XIII asyryn başy Köneürgenç döwletine degişli. Bu döwleü Afragıtler nebereleri, Türk hanlygy vve arap basybylyşlary döwrunde hem yarym garaşsyzlyk yagdayynda yaşapdyr.
Köneürgençin durmuş - ykdysady babat da yökary göterilmcgi özü-nin gözbaşyny X asyryn 2-nji yarymyndan alyp gaydyar. Sol dö\vürde Köneürgenç ykdysady babatda ep-esli ösüşinc eye bölüp kop sanly su\varyş desgalary gurayar (Samany dövvletini yadynyza salyn). Oba hojalygy çalî dcpginler bilen ösüp başlayar. Paytagty - Gürgenç s.âheri	Beyik yüpek yolunyn uğrunda yerleşmeği Hytay, Eyran, Owganystan, Hindistan, Gündogar, Sibir yaly yurtlar bilen ykdysady gatnaşyklary baglanyşdyrmaga oıiayly sertler döredipdir. Ûöwletin güyçlenmegin onayly daşky sert - Wolga (Atail) söwda yollaryna elde saklamağa synanyşmak; içerki babatda güyçlenmegi - ykdysady ösüş bilen bagly bolyar. Köııeürgenjın Seljuklaryn merkezi hâkimyetine tabyn bolan döwründe onun ykdysadyyeti çalt ösüpdir, hem ol içki garaşsyzlykdan gin peydalanypdyr. Bu döwürde Köneürgeuji oğuz seljuklaryn wckili dolandyrypdyr. Ilkinji \vekili Anuş - tegin bolupdyr. Ol Gaznaııyn hökümdary Bilge hökümdaryn guly bolupdyr. Mâlik şanyn döwründe köşk wezipclerin birini eye leyâr. Mâlik şa ony Köncürgcnjin hökümdary edip bellyâr. Onun ogly Kutb ed-din Muhammet hem Köneürgenjin hökümdary edilip bcllenilyâr. Ol Sokan Sanjara vvepaly güllük edyâr. 1128-nji yylda aradan çykyar.Koneürgençin kuwally neberelerinin hakyky düybüni tutujy onun ogly Atsyz (1128-1156 y.) bolupdyr. Atsyz garaşsyzlyga ymtylypdyr. Onun bu tin dolandyryşy uruslar we diplomatik gepleşikler bilen geçipdir. Syrderyanyn bogypçaklar, türkmcnler bilen harby gatnaşyklar geçiryâr. Sanjara garşy göreş bereketlerini alyp baryar. 1138-nji yyldaky gozgalan üçin Soltan Sanjar ona ternmi beryâr - Köneürgençden kowyar. Kmma, Atsyz birnâçe \vagtdan yzyna dolanyar, sondan son Köneürgenç şalary garaşsyz bökümdarlyk bolyar. Atsy/ öz hökümdarlygyny Seyhun deryanyıi boyunda yerleşen Jc-nte çenli güneldyâr. Günorta Türkmenistana edilen yörüş Atsyzyn in sonky yörüşi bolyar. 1156-njy yylda Nusayyn golayynda Şahristanda ol aradan çykyar. Köneürgenç Tagtyna onun ogly Il-Arslan geçyâr (1156-1172 y.)- Ol Gürgeni we Dehistany boyun egdiryâr.
Köneürgenç döwleti Il-Arslanyn ogly Tekesin dolandyran yyllarynda (1172-1200 y.)ep-esli üstünlikler gazanypdyr. 1193-94-nji yyllarda ol öz hökümdarlygyna Horasany, Reyi ^vc1 Yspyhany birleşdiryâr. 1196-njy yylda demirgazyk-günbatar Eyran Köneürgcnje tabyn edilyâr.
Köneürgenç in guyçli döwletlerin birine övvrülyâr. Ekerançylyk, senctçilik we söwda işleri bu döwletin şâherlerindc çalt ösüp başlayar. Tekcş ömrinin sonky yylarynda Güz döwlet.i bilen uzağa çeken ursa başlapdyr (dcmirga/yk Hindistan, Owganystan). Ol uruş onun ogly Alayeddin Muhammet II-nin (1200-1220) dolandyran döwründe hem dowam edipdir. Döwürdeşler Muhammet Il-ni «Ikinji iskender» diyip atlandyrypdyrlar. Guzlar Horasanyn kop bölegini (Sarahsy, Nusayy, Abywerdi) basyp alypdyrlar. 1204-nji yylda gurlar derbi-dagan edilyâr we Bal h bilen Gazna Köncürgenje goşulyar. Gazna we Güz dövvletlerin mülkleri Muhammet şanyn uly ogly Jclaleddinin ygtyyaryna berilyâr.
Yeketâk hökümdarlygyn pugtalandyrylmagy \ve özara uruşlary wagtlayynça yatyrylmagy bilen, tabyn edilen yurtlaryn hasabyna Köneürgenç döwletinin ykdysadyyeti çalt. ösüpdır. Emma, dayhanlaryn we senetçilerin esasy böleginin ya^ayyş derejesi pes bolupdyr (hyraç alynyar, hâkimiyet uğrunda göreş: Türkmen hatyn, gypjaklar).
Türkmen tajpa han - bcgleri gypjak hanlaryna garşy çykyş edip, umytlaryny Köneürgenç s.anyiî ogly Jelalcddine baglapdyrlar. Türkmen hökümdary Jelaleddin Menburun Köneürgenç döwletinin in sonky hökümdary bolyar.
Birnâçe wagtlar Köneürgençli türkmenlcrin döwleti öz çâgi, Ululygy boyunca scljuk t ürkmeni erinin döwleti bilen denleşyâr, emma bu hawdanyn âpet kuwwatlylygy u/.ak dowam etmeyâr. Köneürgenç döwleti 1219 yyldaıı başlap mongollaryn yzygiderli çözüşlarynyn gurbany bolyar. 1231-nji yylda Köneürgenç dövvleti yykylyar,5-nji sah.
Türkmen halkynyn medeniyetinin ösüşi Merkezi Aziyanyn halklarynyn medeniyeti bilen baglanyşyklydyr. Bu baglanyşyk j ay gurluşygynda, binagârçilikde yüze çykyar. Özboluşly binalaryn arasynda Deşikgala (Köneürgençde) muna nusga bölüp biler. J aylar çiğ kerpiçden salnypdyr. Olaryn gurluşygynda düşmandan goranmak üçin zerurlyk göz önünde tutulypdyr. Arap basyp alyşlaryndan son Türkmenistanyn yerlerinde gümmezli çiğ kerpiçden salnan jaylaryiî, uly kenvensaraylaryn gurluşygy has ösüpdir (Dayahatyn, XII as.)-Yslam dininin ornaşmagy bilen yurdumyza metjitlerin, medreselerin gıırluşygy gin geriş alypdyr. Bu ymaratlary yerli ussalaryn salmagy türkmen milletinin yokary derejede ösenliginin subutnamasydyr. XII asyryn 40-nji yyllaryııda bina edilen soltan Sanjaryn gubry Türkmenistanda in uly arhitektura yadigârliklerinin bindir (beyikligi 30 ınetr gowrak, dörcdiji - Muhammet ibn Atsyz). Merkezi Aziada in beyik ymarat hasaplanyan (beyikligi - 59-60 rnetr) Gürgençdâki minaranyn gurluşygynyn düybi Al Mamun tarapyndan 1011-nji yylda tutulypdyr.
Şâherlerin meydany ginelipdir wc olar keramiki, metal işlâp bcjcrmcgin, /ergârçiiigin esasy merkezlen bolupdyrlar. Dehistandan tapylan gaplaryn yü/ünde orta asyr sahyry Ferdöwsinin «Şanamasyndan» alnan yazgylar gabat gelyâr.
Çeperçilik medeniyeti hem ösüpdir. Yüpek, nah, yün matalar we nepis dokalan halylar bilen türkmen topuragy şöhratlanypdyr. Horasanlylaryn halysy -<seljuk halysy» diyip kabul edilyâr. Olar Yewropa yurtlaryna-da âkidilipdirler we kâbiri hâ/.ire çenli muzyylerde saklanyarlar.
Türkmen medeniyetinin kemala gelmeği, onun hat-yazuwy bilen ayrylman baglanyşyklydyr. Menvden 40-a golan resmiııamalar tapyldy, Yslamyn aralaşmagy bilen arap dili orta asyrlar zamanynda halkara gatnaşyklalarynyn dili bolupdyr. Bu dil dine köşk ya-da divvanyn dili bolman, eysem sol dÖAvürin cdcbiyaty, ylmy hem arap dilinde bolupdyr. Arap dilinde onat gurlâp, yazyp bilyân adamlaryn önünde uly mümkinçilikler açylypdyr.
Irki orta asyrlardan başlap Merke/i Aziyada sol sanda türkmen yerlerinde-de geometriya, algebra, astronomiya ylymlary ösüpdir.
Gündogaryn uly alymlarynyn biri Muhammet ibn Musa al Horezmi. Al Horezmi dünyâde belli matematik bolyar. Ol Bagdalda «akyldar öyünde» işlâpdir, sol yerde alym matematiklerin mekdebinin (akymynyn) baştutany, algebrany döredenlerin biri bohırdyr.
Sere
Sere-süýembarmak bilen külbikäniñ añrybaş gerlen aralygy bolup, ol takmynan 15-18 sm deñ.
Hordalylar tipi
Hordaly haýwanlaryň aglaba topary ýokary gurluşly haýwanlar bolup, bedenleri ikitaraplaýyn simmetriýa bölünýär.
Hordaly haýwanlar bedeniniň bütin uzynlygyna ýerleşen daýanç okunyň- hordasynyň, oňat ösen nerw ulgamynyň, bogazynda žabra ýarçyklarynyň bolmagy bilen beýleki tipleriň wekillerinden tapawutlanýarlar. Ýokary gurluşly hordalylarda bolsa horda diňe düwünçegiň ösüş mahalynda ýa-da liçinka döwri emele gelip, soňunda oňurga sütini bilen çalşylýar. Gan aýlanyş ulgamy ýapyk, ýüregi bedeniniň garynboşluk tarapynda ýerleşen. Hordalylar tipine lansetnikler, liçinka hordalylar, tegelek agyzlylar, balyklar, ýerde-suwda ýaşaýanlar, süýrenijiler, guşlar we süýdemdirijiler degişlidir.
Hordalylara ýerýüzüniň köp ýerlerinde duş gelmek bilen, olaryň 40 müňden gowrak görnüşleri bardyr.
Hordalylar tipine degişli haýwanlary üç sany uly topara birleşdirýärler:
Günorta polýus
thumb|Günorta polýus
Günorta polýus — Ýeriň aýlanýan hyýaly okunyň Günorta ýarymşarda ýeriň ýüzi bilen kesişýän nokady.
Günorta polýus Antarktidanyň polýar platosynyň çäklerinde 2800 metr belentlikde ýerleşýär. Günorta polýusda buzuň galyňlygy — 2840 metr. Howanyň ortaça ýyllyk temperaturasy −48,9 °C (maksimum −14,7 °C, minimum −74,3 °C) deňdir.
Indiwidual kapital
INDIWUDUAL KAPITAL - kapitalistik jemgyýetde jemgyýetçilik kapitalynyň pul, öndürijilik ýa-da haryt formasyndaky bir bölegi bolup, aýry-aýry kapitalistleriň hususy eýeçiliginde bolýar we olar ony peýda gazanmak üçin ulanylýar. I.k senagat söwda we ssuda kapitaly görnüşinde bolup, olar öz yerlerine senagat, söwda peýdasy ya-da ssuda prosenti görnüşinde goşmaça bir bölegini getirýär. Her bir toplanan pul kapital bolup bilmez. Diňe peýda gazanmak maksady bilen ulanlanda, pul kapitala öwrülýär we sonun hasabyna-da köpelýär. Kapitalist tarapyndan pula alnan öňümçilik serişdeleri we işçi guyci önümçilik prosesinde birleşip, goşmaça gymmaty döredýär. Kapitalistiň önümçilige harçlan şol pul köpelip, yene-0de kapitaliste dolanyp gelýär. Bu formula kapitalyň ähli görnüşlerinde degişlidir. Şonuň üçinem ony K. Marks kapitalyň ahlumumy formulasy diýip atlandyrýar. Kapitalyn eýesi bolan kapitaliste goşmaça gymmaty çäksiz artdyrmak hyýaly mahsusdyr. Diýmek her bir kapitalistiň maksady peýda almakdan we kapitalyny artdyrmakdan ybaratdyr.Her bir I.k başga bir I.k bilen baglanşyksyz ýaşap bilmez. Bularyň jemi hem jemgyýetçilik kapitalyny ybarat edýär düzýär.
Üçler bileleşigi
Üçler bileleşigi.
Fransiýa garşy urşa taýýarlanýan Germaniýa özüne ýaranlary gözleýärdi. Şeýle ýaran ozaly bilen Awstro-Wengriýa bolup biljekdi. Ol Russiýanyň elini baglap, Fransiýa bilen bileleşmekden saklap biljekdi. Awstro-Wengriýa we Russiýa Balkanlarda esasy bäsdeşlerdi. 1879-njy ýylda Germaniýa bilen Awstro-Wengriýanyň arasynda şertnama baglaşyldy. Olar Russiýa çozan mahalynda birek-biregi goldamagy ylalaşdylar. 1882-nji ýylda bu şertnama Italiýa hem goşuldy. 1881-nji ýylda Fransiýanyň Tunisi basyp almagy onuň Italiýa bilen gatnaşyklaryny ýaramazlaşdyrdy. 1882-nji ýylda Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Italiýanyň arasynda baglaşylan harby şertnama Üçler bileleşigi adyny aldy. Germaniýa we Italiýa Fransiýa öz üstlerine çozan halatynda birek-birege kömek bermäge söz berdiler. Awstro-Wengriýa bilen Russiýanyň arasynda dawa tutaşaýsa, Italiýa bitaraplygyny saklamalydy. Bismark Russiýany Germaniýa bilen urşa girmez diýip hasaplaýardy. Wilgelm II-niň täze imperator bolmagy we Bismarkyň iş başindan aýrylmagy bilen Germaniýanyň syýasatynda üýtgeşmeler boldy. Nemes generallary iki ugurda uruş alyp barmakdan çekinmeli daldigini öňe sürdüler. Olar ruslaryň çalt goşun düzjekdigine kembaha garadylar. Nemesler ilki Fransiýany dyza çökerip, soňra ruslaryň üstüne çozmakçydy.
Germaniýanyň täze kansleri Býulow işjeň daşary syýasat alyp bardy. Ol reýhstagda eden çykyşynda : “Beýleki halklar öz aralarynda ýeri we suwy paýlaşanlarynda, biz nemeslere gök asmandan başga hiç zat ýetmändir. Biz özümize Günüň aşagyndan mynasyp ýer berilmegini talap edýäris” diýen şygary öňe sürüpdir. XIX asyryň 90-njy ýyllarynda Germaniýa Hytaýa kürsäp girdi. Şandun ýarymadasynda harby bazasyny gurdy. Ýuwaş okeanda Karolin we Marian adalaryny eýeledi. Täze bakna mülkleriniň eýelenmegi, daşary söwdanyň artmagy Germaniýadan kuwwatly deňiz flotyny döretmegi talap edýärdi. Wilgelm II “Biziň geljegimiz deňizdedir” diýip öwünýärdi. 1895-nji ýylda Demirgazyk we Baltika deňizlerini birleşdirýän Kil kanaly açyldy. 1898-nji ýylda reýhstag harby gämileriň gurluşygy hakynda uly maksatnamany tassyklady. Bu gönüden-göni Beýik Britaniýanyň deňiz agalygyna uly howp salýardy. Beýik Britaniýa deňiz döwletleri bolan Fransiýanyň we Germaniýanyň bilelikdäki flotundan hem güýçli floty saklamaga çalyşýardy. Iňlis hökümeti her bir gurlan täze german linkoryna garşy täze iki iňlis gämisini gurmagy karar etdi. Özüniň güýçlenýän deňiz garşydaşyna garşy Beýik Britaniýa köne duşmany Fransiýadan haraý isläp, onuň bilen ýakynlaşyp başlady.
Kolorado Tomzagy
Ýer almasynyň (kartoşkanyň) iň howlpy zyýankeşi hasaplanýar. Bu tomzagyň özem liçinkalaram ýeralmasynyň ýapraklaryny iýýärler, netije-de, ol hasyl bermeýär. Kolorado tomzagy aram ululykda bolup, onuň gara reňkli bedeniniň üstünde beden uzynlygyna laýyklykda, uzalan köpsanly ak zolajyklary bardyr. Şoňa görä-de bu tomzagy tanamak kyn däl. Kolorado tomzagynyň zyýankeş tarapyny himiki zäherli maddalar bilen öňüni alýarlar.