cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Magtymguly
Sosial-deňsizlik temasy
Ýetimler gözýaşyn döke başlady.
Orramsydan bolan haramhor begler,
Ýurdy bir ýanyndan ýyka başlady.
Amyderýa
thumb|300px|Amyderýa thumb|300px|Amyderýa Amyderýa Türkmenistanda bir derýadyr. Amyderýa öz gözbaşyny Owganystandaky Hindiguş daglaryndan alyp gaýdýar ve Aral deňizine guýýar.
Amyderýa – Merkezi Aziýanyň iň uly derýasy. Ol Owganystanyň, Täjigistanyň, Türkmenistanyň, Özbegistanyň çäginden geçip, Aral deňzine guýýar. Derýa ep-esli ýerde Türkmenistanyň, Özbegistanyň, Owganystanyň tebigy araçägi hasaplanýar. Uzynlygy 1 415 kilometr, goşandy Penj derýasy bilen 2 540 kilometr. Onuň 1 000 kilometri Türkmenistanyň çäginden geçýär. Amyderýanyň suwunyň ortaça mukdary 2 000-2 200 metr kub/s, ol gyşyna 500 metr kub/s-a çenli azalýar. Ol Mart aýynda köpelip başlaýar we İyun-İyul aýlarynda iň ýokary derejä ýetip, 4 000-6 000 metr kub/s-a çenli köpelýär. Amyderýanyň suwunyň şeýle düzgüni oba-hojalyk ekinlerini suwarmak üçin örän amatlydyr. Derýanyň ýyllyk suwunyň akymynyň ortaça mukdary 64 kilometr kub. Amyderýa gözbaşyny Owganystandaky belentligi 4900 metr bolan Hindiguşdaglarynyňdemirgazyk eňňidindäkiWrezewskiý buzlygyndan alyp,ilki Wanjir,soňra Wahanderýa ady bilen akýar.Wahanderýa bilen Pamir derýasynyňbirleşmeginden bolsa,Penj derýasy emele gelýär.Wahşyň Penje guýýan ýerinden başlap,tä Aral deňzine çenli Amyderýa adyny alýar.Gunduz,Surhab,Kafirnigan hem-de Surhanderýa Amyderýanyň esasy goşantlarydyr.Amyderýa dünýäde iň bulanyk suwly derýalaryň biridir.Onuň1 metr kub suwunyň düzüminde 3kilograma çenli gyrmynça bardyr,derýa joşanda ol 5-7 kilograma çenli köpelýär.Amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar.Termez şäherinden Aral deňzine çenli gämi gatnaýar.Onuň 1metr kub suwunyň düzüminde 3 kilograma çenli gyrmança bardyr, derýa joşanda ol 5-7 kilograma çenli köpelýär. Amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar. Termez şäherinden Aral deňzine çenli gämi gatnaýar. Onuň boýunda Termez, Atamyrat, Türkmenabat, Ürgenç, Nöküs, ýaly şäherler ýerleşýär. Amyderýanyň suwy bilen merkezi Aziýa ýurtlarynda we Owganystanyň 8 million gektardan gowrak ýer suwarylýar. Amyderýadan Garagum derýa, Garşy, Amy-Buhara, Türkmenderýa ýaly kanallar suw alýar. Derýanyň suwuny tygşytly ulanmak üçin onuň goşantlarynyň we hanasynyň ugrunda Nurek, Ragun, Düýeboýun ýaly uly suw howdanlary guruldy. Bu derýa geçmişde Oks (Oguz) derýasy hem diýlipdir, oňa gepleşikde Jeýhun hem diýilýär.
Magtymguly
Sosial-deňsizlik temasy
Magtymguly özüniň adalatsyzlygyň höküm sürýän jemgiýetinde ýaşaýandygyny, şeýle jemgyýetde zadyň, malyň, baýlygyň bolmasa aljak galaň ýokdugyny "Golda bary bolmasa" şygrynda görkszipdir:
Zamana beýledir, göze ilmezler,
Her ýigidiň golda bary bolmasa...
Magtymguly adyllygy depeleýän adamlary diniň üsti bilen toba etmäge, amana getirmäge çalyşýar.
Magtymguly, bu dünýäniň namysyn,
Pikir derýasyna aklym gämisin
Batyrmyşam çyka bilmen neýleýin?
Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy
Watançy şahyr Magtymgulynyň gahrymançylyk, il-ýurt, agzybirlik, birleşmek hakyndaky şygyrlary onuň döredijiligine iň görnükli orunlaryň birini eýeleýär. Bu temada Magtymguly "Türkmeniň", "Ýeli Gürgeniň", "Depe nedir, düz nedir", "Öňi-ardy bilinmez", "Döker bolduk ýaşymyz", "Gidiji bolma", "Gözlär men", "Başy gerekdir", "Mert bolmaz" ýaly birnäçe goşgular döredipdir.
Gel köňlüm, men saňa nesihat kylaý:
Watany terk edip gidiji bolma
diýip, öz döwürdeşlerine ýüzlenýär. Magtymguly Türkmenistanyň, aýratyn hem öz önüp-esen ýeri bolan Etrek, Gürgen töwerekleriniň giň, gözel we hasylly sähralaryny, daglaryny, tebigy baýlyklaryny, goç ýigitleri taryplaýar. Şahyryň "Ýeli Gürgeniň", "Türkmeniň" şygyrlarynyň şu setirleri-de oňa güwä geçýär:
Öňünde belent dag, serinde duman,
Deňizden öwüser ýeli Gürgeniň.
Bulut oýnap, baran dolsa çaýlara,
Akar boz bulanyp, sili Gürgeniň,
ýa-da
Dagda, düzde kowsa, saýýatlar diri,
Ala bilmez, ýolbars ogly türkmeniň.
Beýik şahyryň döwründe türkmen taýpalary dagynyk ýaşapdyrlar. Halk hemişe talanypdyr, ajaýyp zatlar weýran edilipdir. Magtymguly hemişe şeýle pajygaly durmuşdan gutulmagyň aladasyny edipdir. Ol keseki duşmanlardan goranmak üçin ýigitleri mertlige, gahrymanlyga çagyrypdyr:
Ýaşy ýeten arap atyň şanynda,
Mälim bolmaz depe nedir, düz nedir.
Ýüňi ýeten goç ýigidiň ýanynda,
Atmyş nedir, ýetmiş nedir, ýüz nedir.
Şahyr il-ýurt üçin hyzmat eden goç ýigitleri dabaralandyrýar, tersine namartlary, il-ýurduna hyýanat edýänleri näletleýär. Şu jähtden şahyryň şu setirlerini ýatlamak bolar:
Aga begler muhannesiň on müňi -
Mert ähliniň alty ýüzüne degmez.
"Är men" diýen her nöweçden är bolmaz,
Gaýraty, namysy, ary gerekdir.
Luis-Filipp de Bombelles
Lui Filipp de Bombelles (Nemesçe : Lýudwig Filip, Graf fon Bombelles; 1780-nji ýylyň 1-nji iýuly - 1843-nji ýylyň 7-nji iýuly) Awstriýaly hasapçy we diplomatdy.
Magtymguly
Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy
Magtymguly dagynyk ýaşan türkmen taýpalaryny birleşdirmek bilen ýurduň özbaşdaklygyny, halkyň asuda ýaşamagyny gazanmak bolar diýen netije gelipdir. Bu ideýa şahyryň "Türkmeniň", "Döke bolduk ýaşymyz", "Türkmen binasy" ýaly şygyrlarynda öz beýanany tapypdyr:
Luis-Filipp de Bombelles
Irki durmuş
1780-nji ýylda Regensburgda doglan asylly Bombelles maşgalasynyň agzasydy. Ol fransuz begleri Mark Mari, Markis de Bombelles we Baroness Mari Anjelik de Makaunyň ogly.
Magtymguly
Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy
Bir suprada taýýar kylynsa aşlar,
Luis-Filipp de Bombelles
Terjimehaly
Ol Naplesde önüp-ösdi we gysga wagtda bu ýerde ofiserdi. Berlinde Klemens fon Metterniçiň (1804), Berlindäki wekilçilikli wekilleriň (1813) we Kopengagende (1814-16) ilçi Ida Brun bilen durmuş guran ilçi bolup işledi. Öýi şäheriň aýdym-saz durmuşynyň merkezi bolan Drezden şäherine geçirildi. 1819-njy ýylda Karlsbad kongresine gatnaşdy. Soň bolsa, Italiýanyň birnäçe kazyýetinde we ahyrynda (1837-nji ýylda) Bernde ilçi boldy. 1843-nji ýylda Wenada aradan çykdy.
Magtymguly
Watançylyk, gahrymançylyk lirikasy
Göteriler ol ykbaly türkmeniň.
Bir dowlete gulluk etsek bäşimiz.
Magtymgulynyň watançylyk, gahrymançylyk temada ýazan eserleri taryhy taýdan anyklygy, takyk manysy, çeper obrazlara baýlygy bilen-de tapawutlanýar.
Wilgelm Steýnis
Wilgelm Steýnis (doglan senesi: 14.05.1836ý, - Aýrylan senesi: 12.08.1900ý,) dünýäniň ilkinji resmi küşt çempiony.
Awstriýa-Wengriýa imperiýasynyň raýaty hökmünde Pragada doguldy. 1888-nji ýylda ABŞ-nyň raýatlygyna geçýär we öz adyny William diýip üýtgedýär. Steýnis küşte ylmy tarapdan garap, oňa bornäçe strategik düzgünler goşan ilkinji adamdyr. Şol sebäpden Steýnis häzirkizaman küşdüň atasy hasaplanýar.
Gije-gündiz
Gije-gündiz diýlip planetanyň öz daşyndan aýlanýan wagtyna aýdylýar. Beýleki planetalaryň gije-gündizleri Ýeriň gije-gündizi bilen deňeşdirilýär. Meselem: 1 Saturn gije-gündizi=0,426 Ýer gije-gündizi.= 10 sagat 40 minut.
Magtymguly
Söýgi lirikasy
Magtymguly şahyr dostluk, söýgi temasyndan hem birtopar goşgy ýazypdyr. Bu temadan onuň "Gözel sen", "Gülzardan aýryldym", "Uýat eýleýir", "Bu derdi", "Boýlaryňa", "Durasyň geler ýaly ençeme goşgulary bar. Magtymguly yşky-liriki temada ýazan goşgularynda öz söýgülisi Meňli bilen baglanyşykly prograssiw pikirleri öňe sürýär. Ol gelin-gyzlaryň durmuşda uly hormata, söýgä mynasyp bolmalydyklaryny nygtamak bilen, olaryň owadanlyklaryny "Gözel sen" şygrynda şeýle taryplaýar:
Gyzyl diýsem-gyzyl, al diýsem-al sen,
Wilgelm Steýnis
1886-njy ýylda ilkinji resmi küşt çempiony boldy. Ol döwürlerde çempion bolan kişi garşydaşyny saýlap bilýärdi. 1894-nji ýyla çenli öz adyny gorap, ahyry, "tagtyny" Emanuil Laskere berýär.
Steýnis Filidoryň pyýada gurluşy teoriýasyna garşy çykar eken. Ýapyk oýunlarda kiçijek üstünlikler üýşürilip bilinse, utuşa eltýändigini aýdypdyr. Steýnisiň strategiýasy öňki küşt stilleriniň hemmesinden üstün çykmagy başarandyr. Ine-de Wilgelm Steýnisiň käbir strategiýalary:
Magtymguly
Söýgi lirikasy
Akyldar şahyr Magtymguly gelin-gyzlaryň akylly, pähimli edepli bolmaklaryny isläpdir, olaryň mertebesini ýokary tutupdyr. Bu ideýa "Durasyň geler" diýen goşgusynda örän çeper berilýär:
Wilgelm Steýnis
1.Debýutlar (oýun başlary) diňe mallaryňyzyň ýagdaýyny gowlamak üçindir.
2. Tiz ýagdaýyňyzy gowlaň (mal çykyň, şany goragly ýere alyň). Garşydaşyňyza çozuşlar edip ýagdaýyny gowlatmazlyga çalşyň.
Magtymguly
Söýgi lirikasy
Gözel bardyr gözellerden zyýada,
Wilgelm Steýnis
3.Garşydaşyňyzyň pes ýerini tapyp şol ýere hüjüm ediň. Garşydaşyňyz goranmaga güýmenip ýagdaýyny gowlap bilmesin.
Magtymguly
Söýgi lirikasy
Edepli-ekramly, mylaýymzada,
Wilgelm Steýnis
4.Pyýadalary itmezden öň gowy oýlanyň, unutmaň, pyýadalar öňe göçüp bilýär, emma, yza göçüp bilmeýärler.
Magtymguly
Söýgi lirikasy
Tä ölinçäň bile ýöresiň geler.
Wilgelm Steýnis
4.Özüňizi taplanyňyzdan soň derrew hüjüme çykyň.
Magtymguly
Söýgi lirikasy
'''Bardyr gözel, sirke basar saçyny,
Artmaz-ýuwmaz tabagynyň, daşyny,
Sylamaz atasyn, ene ýaşyny,
Magtymguly "Bilen bolmasa" diýen goşgusynyň şu setirlerinde il-günüň daşyny gorap ýören goç ýigitleriň özüne mynasyp ýary bolmasa, hemişe armandadyklaryny nygtaýar:
Är ýigidiň içi doly armandyr,
Gara göz, inçe bil ýary bolmasa.
Şahyr aýal-gyzlary satmak, dakylmak we köp aýallylyk ýaly zyýanly dessurlara garşy durupdyr. Şu babatda şahyr gumanistik pikirleri öňe sürüpdir.
Magtymgulynyň poeziýasynyň dili we çeperçiligi
Magtymguly edebi dili halk medeniýetiniň ösmeginiň, hökmany şertleriniň biri hasaplapdyr. Ol bu işi ählihalk işi diýip düşünipdir. Magtymguly edebiýatynyň diliniň halka düşnükli bolmagy ugrunda göreşip, çeperçilik serişdelerini öz eserlerinde örän ýerlikli ulanypdyr. Onuň şygyrlarynda halka düşnüksiz pikirlere, arap-pars sözlerine seýrek duşulýar. Bu bolsa onuň goşgularynyň höwes bilen okalmagyna sebäp bolýar. Magtymguly halkyň diline daýanmak bilen, ondan dilewarlygy we sadalygy öwrenipdir. Şahyr dili ösüş we göreş guraly hökmünde ulanypdyr. Magtymguly metaforalary, kapyýalary, ulaltma ýaly çeperçilik serişdeleriniň giňden ulanylmagy, şahyryň goşgularynyň çeperçiligini we obrazlygyny artdyrypdyr.
Magtymguly, garyplaryň gözýaşy
Daglary ýandyrar, ereder daşy.
Şahyryň dörtleme formasyndaky goşgularynyň köpüsi on bir hem sekiz bogunly setirlerden ybarat. Magtymgulynyň dörtleme formasynda ýazan eserlerinde kapyýa, redif goşgynyň birinji bendinde dürli hili ulanylypdyr.
Bala sesin diňlär, asyp gulagyn, (a)
Bir jeren aldyrsa elden owlagyn (a)
Mäleý-mäleý gözlemeýen bolarmy (b).
Şahyryň bäşleme we altylama formadaky şygyrlary, esasan, 14-15 bogunly bolup, kapyýa we rediftaýdan hem meňzeşdir.
Magtymgulynyň milli türkmen edebiýatyny ösdürmekdäki roly
Magtymguly türkmen şahyrlarynyň köpüsiniň halypasydyr. Magtymguly öz döwürdeşlerine we özünden soňky ýetişen şahyrlaryň döredijiligine uly täsir edipdir. Bu täsir, ylaýta-da Zeliliniň, serkerde şahyr Seýdiniň, Keminäniň, Mollanepesiň, Mätäjiniň döredijiliginde görünýär. Magtymguly şahyry gara-galpaklaryň beýik şahyry Berdak (Berdimyrat-1827-1900) hem halypasy hasaplapdyr. Ol bu barada "Yelardym men" diýen şygrynda şeýle ýazýar:
Magtymgulyny men okap,
Sözlerini etdim togap.
Kemi barmy beriň jogap?
Şol şahyry yzlardym men.
Magtymgulynyň "Türkmeniň" diýen goşgusyny özi ýazdymyka
Magtymguly we Halk döredijiligi
Magtymgulynyň eserleri türkmenleriň örän baý halk döredijiligi hem-de Gündogaryň ýazuwly edebiýaty bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Şahyryň döredijiliginiň folklor bilen baglanyşykly bolmagy onuň eserleriniň has-da gymmatyny artdýar. Wagt geçdigiçe, şahyryň aforizmleri halk içinde folklorlaşyp gidipdir:
Çagyrylan ýere bar, otur-da turma,
Çagyrylmadyk ýere görünme,barma!
Hat-da ilat şular ýaly setirleri aýdanda, ony kimiň döredendigine gözi ýetmese-de, "Magtymguly aýdypdyr" diýýär. Beýik söz ussady Magtymgulynyň poeziýasy XIX asyryň ortalarynda Orta Aziýa, Russiýa, Ýewropa halklarynyň arasyndaky metbugatda görnüp başlaýar. Onuň essrleri köp alymlaryň, syýahatçylaryň ünsüni çekipdir. Şahyryň terjimehaly baradaky makala bilen birnäçe goşgusyny görnükli slawýan alymy we syýahatçysy Hodzko 1842-ýylda çap etdirýär. Alymlar A.Wamberi, W.W.Bartold, E.E.Bertels, L.N.Samoýlowiç, L.Klimowiç we başgalar şahyryň döredijiligine uly baha berip öwrenýärler.
Türkmen edebiýatçylaryndan B.A.Garryýew, G.O.Çaryýew, B.Kerbabaýew, M.Kösäýew, Z.B.Muhammedowa dagylar Magtymgulynyň eserlerini toplamakda we çap etmekde birnäçs işleri geçirdiler. 1926, 1940, 1942-nji ýyllarda şahyryň eserler ýygyndysy çapdan çykdy. 1947-nji ýylda suratkeş A.Hajyýew Magtymgulynyň suratyny döretdi. Şahyryň ady Türkmen döwlet uniwersitetine we iň uly köçä hormatlanyp dakyldy. Aşgabatda ýerleşen şahyryň ýadygärliginiň ýanynda her ýyl poeziýa baýramçylygy geçirilýär.
Eserleri
Iň köp bilinýän milli duýgular bilen ýogrulan goşgularynyň arasynda "Türkmeniň", "Türkmen binasy", "Turgul diydiler" goşgularyny mysal getirmek bolar.
Ady her ýerde
Magtymgulynyň ady häzirki günlerde birnäçe ýerde ulanylýar. Onuň adyny göterýän uniwersitet, mekdep, guramalar bar.
Magtymguly Pyragynyň gubury
Magtymguly Pyragynyň gubury Kümmet Gowuzly Türkmen arhitekt Annamämmet Niýazy tarapyndan Eýranyň Türkmensähra sebitiniň Marawadepe etrabyna tabin Aktokaý obasynda 10 gektarlyk ýerde guralan ýädigärlik.
Bu ýädigärlikde Magtymguly Pyragy we kakasy Döwletmämmet Azady ýatandyr.
Ännemamet Niýazy bu ýädigärlikde Türkmen düzünde çıkyan Läle güllerinden we Türkmen çadyryndan ylham alandygyny nygtaýar.
Bu ýädigärlik 10.04.1999-nji ýylda Saparmyrat Türkmenbaşynyn da gatnaşmagy bilen açyldy.
Magtymguly Pyragy we kakasy Döwletmämmet Azadynyň ýädigärligi Eýranyň milli mýrasy sanawyna giren eserlerden biridir.
Eýran tarapynyň wekilleriniň aýtmagyna görä, Magtymguly Pyragynyň we Döwletmämmet Azadynyň jaýlanan ýeriniň çäginde muzeýden, mejtjitden, myhmanhanadan, mejlis geçirilýän jaýdan we beýleki desgalardan ybarat bolan binalaryň toplumynyň gurluşygy dowam edýär.
Orod I
Orod I一Parfiýa hökümdarlygynyň Ärsaglylar hanedanlygynyň dolandyryjysy bolupdyr. Ol miladydan öňki II asyrda doglup m. ö. 90-m. ö. 80-nji ýyllar aralygynda hökümdar Gotarz I dan soň hökümdarlyk edipdir. Onuň kakasy Mitridat II bolupdyr. Orod I miladydan öňki I asyrda dünýeden ötüpdir. Gotorz I häkimýete geleninde-de onuň ýerine geçen Mitridat döwründe hem tagt ugrynda uly bulagaýlyklar bolupdy. Ýöne onuň soňy gülkünç ýagdaýda gutaryp planlary amala aşmandy. Orod I miladydan öňki I asyrda dünýeden ötüpdir. Ondan soňra häkimýetde näbelli dolandyryjy tagta geçipdir.
Edebiýat
Malcolm A.R. Colledge: The Parthians. Thames and Hudson. London 1967. р. 35
Kiçi planeta
Kiçi planeta- bu jisimler planeta bolma kadalarynyň 2-sine kybapdaş gelip, 3-njisine garşy gelýän jisimlere berilýän atdyr. Gün ulgamynda müňlerçe kiçi planeta bardyr. Serera, Pluton, Haumea, Makemake we Erida kiçi planetalardyr
Paradoks
thumb|220px
Gotarz I
Gotarz I一Miladydan öňki II asyrda doglupdyr. Ol Parfiýa hökümdarlygynyň Ärsaglylar hanedanlygynyň dolandyryjysy bolupdyr. Ol miladydan öňki 95-nji ýylda Parfi hökümdary Mitridat II garrap tapdan düşeninden soňra tagta geçdi. Gotarz I Parfiýa hökümdarlygyny adalatly dolandyranyndan soňra miladydan öňki 90-njy ýylda aradan çykdy. Tagt mirasdüşerligi Orod I galypdy.
AFK Aziýa Çagyryş Kubogy 2012
AFC 2012 Aziýa Çagyryş Kubogy, Aziýanyň milli futbol toparlary üçin AFC Aziýa kubogyndan soň ikinji abraýly ýaryşdyr. Bu ýaryşda ýeňiji bolan milli ýygyndy 2015-nji ýylda Awstraliýada geçiriljek Aziýa kubogyna gatnaşar. 2012-nji ýyldaky Çagyryş kubogy Nepalda geçirildi.
Artaban I
Artaban I miladydan öňki 128一m. ö. 124-nji ýyllarda höküm süren Parfiýa hökümdarydyr. Ol Frat II den soňra tagta geçdi. Ol hem ikilenji gezek Parfiýanyň gündogar welaýatlarynda (Dah) toharlylar bilen bolan söweşde öldürilýär.
Çeşme
Artaban// Brokgauz we Ýefronanyň Ensiklopedik sözlüginde 86 j. (82 j.) 1890-1907.
Organizm
Organizm ( — guraýaryn, yzygiderli görnüşi habar berýärin, ὄργανον — abzal, serişde) — özüni jansyz materiýadan tapawutlandyrýan aýratynlyklar toplumyna eýe bolan janly beden.
Aýratyn jyns hökmünde organizm görnüşleriň we populýasiýanyň düzümine girýär hem-de ýaşaýyş derejesiniň populýasion-görnüşleýin gurluş birligi bolup durýar.
Organizmler — biologiýanyň öwrenýän iň esasy predmetleriniň biridir. Ele almaga has amatly bolmagy üçin, ähli organizmler dürli toparlara we kategoriýalara bölünýär, ol bolsa, olaryň klassifikasiýasynyň biologik ulgamyny emele getirýär. Olary bölmegiň is giň ýaýran görnüşi: ýadrolylar we ýadrosyzlar. Organizmi düzýän öýjükleriň sany taýdan olar ulgamdan daşary biröýjükliler we köpöýjükliler kategoriýalaryna bölünýärler. Biröýjüklileriň koloniýalary olaryň arasynda aýratyn orun eýeleýär.
Algebra
thumb|right|200px|, , algebraik trigonometrik deňlemeleri bilen suratlandyrylan üç ölçegli [[göni konoid]]
Algebra (اَلْجَبْرْ, "el-jebir" — üstüni ýetirmek ) — matematikanyň bir bölümi, ony umuman arifmetikanyň umumylaşdyrylmagy we giňeldilmegi hökmünde häsiýetlendirmek mümkin. "Algebra" sözi dürli algebraik ulgamlaryň atlarynda hem ulanylýar. Sözüň has giň manysynda algebra diýlip, matematikanyň sanlary adaty goşmak we köpeltmek amallaryny umumylaşdyrýan erkin tebigatyň köplüginiň elementlerindäki amallary öwrenmäge bagyşlanan bölümidir.
Algebra — algebraik ulgamlary takyklykdan izomorfizme çenli barýança öwrenýän ylym.
Wişwanatan Anand
200px Wişwanatan Anand (doglan senesi: 11.12.1969ý) hindi küşt grossmeýsteridir. Ol "dünýäniň 15-nji küşt çempiony" ada eýe boldy. FIDE-niň maglumatlaryna göra, 2800 reýtingden geçen 5 küştçüden biridir. Ol öz adyny 2007-nji ýylda Wladimir Kramnigi ýeňip gazanandyr. 24-nji aprel-11-nji maý aralygynda Sofiýa şäherinde geçirilen ýaryşda Bolgariýaly grossmeýster Weselin Topalowy 6,5-5,5 ýeňip, dünýäniň çempiony diýen adyny goramagy başarýar. Anand bu ýaryşda 2-nji, 4-nji we 12-nji döwleri (partiýalary) utdy, 1-nji we 8-nji döwlerde bolsa, ýeňildi. 2013-nji ýylda bolsa, öz ýurdunda, Hindistanyň Çennai şäherinde geçirilen ýaryşda Magnus Karlsene garşy ýeňildi. 1 ýyl soň çempionlygyny yzyna almak üçin rewanş oýnasa hem oňa Norwegiýaly küştçini ýeňmek başartmady.
Gazanan derejeleri
1. 1983-nji ýyl: ýetginjekleriň arasynda geçirilen ýaryşda Hindistanyň çempiony. (14 ýaş)
2. 1984-nji ýyl:FIDE-niň halkara ussady. (15 ýaş)
3.1985-nji ýyl: Hindistanyň küşt boýunça çempiony (16 ýaş)
4.1987-nji ýyl: 18 ýaşa ýetmedik küştçüleriň arasynda geçirilen ýaryşda dünýäniň çempiony. (17 ýaş)
6.2000-nji ýyl: FIDE-niň geçirmeginde dünýäniň küşt çempiony.
7.2003-nji ýyl: Dünýäniň blitz çempiony.
8.2007-nji ýyl: Dünýäniň küşt çempiony.
Saddam Huseýn
Saddam Huseýn-Yragyň 5-nji prezidenti.Generalarawsyz general Ahmed Hasan al-Bakryň döwründe wise-prezident hökmünde we köp toparyň hökümeti agdarmaga ukyply hasaplanýan döwründe Saddam howpsuzlyk güýçlerini döretdi we bu arkaly hökümet bilen ýaragly güýçleriň arasyndaky konfliktlere berk gözegçilik edýärdi. 1970-nji ýyllaryň başynda Saddam esasan Eýran-Yrak söweşi, Aýlag söweşi we BMG sanksiýalary sebäpli ulgamdan çykan nebit we daşary ýurt banklaryny millileşdirdi. 1970-nji ýyllaryň dowamynda Saddam nebit pullary kömek edenligi sebäpli hökümet edaralaryna ygtyýarlygyny berkitdi. Yragyň ykdysadyýeti çalt depginde öser. Powerurtda häkimiýetdäki orunlar esasan ilatyň bäşden bir bölegini düzýän azlyk sünni araplar bilen dolduryldy.
2003-nji ýylda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň ýolbaşçylygyndaky koalisiýa Saddamy agdarmak üçin Yraga hüjüm etdi, ABŞ-nyň prezidenti Jorj W. Buş we Iňlis premýer-ministri Toni Bleýr ony köpçülikleýin gyryş ýaraglaryna eýe bolmakda we Al-Kaýda bilen arabaglanyşygynda günäkärledi. partiýa dargadyldy we ýurtda ilkinji gezek demokratik saýlawlar geçirildi. 2003-nji ýylyň 13-nji dekabrynda tussag edilenden soň, Saddamyň kazyýet işi Yrak wagtlaýyn hökümetiniň garamagynda geçirildi. 2006-njy ýylyň 5-nji noýabrynda Saddam Yrak kazyýeti tarapyndan 1982-nji ýylda 148 Yrak şaýysynyň öldürilmegi bilen baglanyşykly adamzada garşy jenaýat işinde günäli tapyldy we asylyp öldürildi. Ol 2006-njy ýylyň 30-njy dekabrynda jezalandyryldy.
Durmuş
Ol dünýä inmezden ozal Saddamyň kakasyny we doganyny öldürdi. Bu ölümler Saddamyň ejesini (Sabha) şeýle bir gynandyrdy welin, göwreliligini ýatyrmaga we öz janyna kast etmäge synanyşdy. Ogly dünýä inende, Sabha "onuň bilen hiç hili baglanyşygy bolmaz" we Saddam daýysy tarapyndan kabul edildi.
Ejesi gaýtadan durmuşa çykdy we Saddam bu nikanyň üsti bilen üç dogan gazandy. Öweý kakasy Ybraýym al-Hasan Saddam gaýdyp gelenden soň oňa ýowuz çemeleşdi. Saddam takmynan 10 ýaşynda maşgalasyndan gaçyp, Saddamyň kakasy bolan daýysy Kharaillah Talfah bilen Bagdada ýaşamaga gaýdyp geldi. Saddamyň geljekki aýalynyň kakasy Talfah dindar sünni musulman we 1941-nji ýyldaky Angliýanyň weteranydy - Sebitde esasy kolonial güýç bolup galan Yrak milletçileri bilen Angliýanyň arasyndaky Yrak söweşi. Soňra Talfah Saddamyň häkimiýet başynda bolan döwründe Bagdadyň häkimi boldy, tä korrupsiýa Saddamy işinden kowmaga mejbur edýänçä.
Soň durmuşynda dogduk mekany Tikritden garyndaşlary onuň iň ýakyn geňeşçileri we goldawçylary boldy. Daýysynyň ýolbaşçylygynda Bagdatda milletçi orta mekdebe gatnady. Orta mekdepden soň Saddam Yragyň hukuk fakultetinde üç ýyl okady we 1957-nji ýylda 20 ýaşynda daýysynyň goldaw berýän rewolýusiýa pan-Arab Baas partiýasyna goşuldy. Bu döwürde Saddam özüni orta mekdep mugallymy hökmünde goldaýan bolsa gerek. Baat ideologiýasy Siriýada döräpdi we şol wagt Baas partiýasynyň Siriýada köp adamy bardy, ýöne 1955-nji ýylda Baas partiýasynyň 300 agzasy azdy. Yrakda we has berk döredilen Yrak milletçi partiýalaryndan tapawutlylykda Saddamyň partiýa girmeginiň esasy sebäbiniň, daýysynyň üsti bilen Ahmed Hasan al-Bakr we beýleki öňdebaryjy Baasistler bilen maşgala baglanyşygydygy çak edilýär.
Saddam Huseýn we Ba'ath Party talyplar öýi, Kair, 1959–1963-nji ýyllar aralygynda Yrakda we Eastakyn Gündogarda rewolýusiýa duýgusy häsiýetli. Yrakda progressiwler we sosialistler adaty syýasy elitalara (kolonial döwürdäki býurokratlar we ýer eýeleri, baý täjirler we taýpa başlyklary, monarhistler) hüjüm etdiler. Mundan başga-da, Gamal Abdel Naseriň Müsürdäki pan-arap milletçiligi Saddam ýaly ýaş Baasistlere uly täsir etdi. Naseriň ösmegi, 1950-nji we 1960-njy ýyllarda Yrak, Müsür we Liwiýa monarhiýalarynyň dargamagy bilen Eastakyn Gündogarda rewolýusiýa tolkunyny görkezýärdi. Naser, 1956-njy ýyldaky Sues krizisinde Iňlislere we fransuzlara garşy göreşmek, Müsüri döwrebaplaşdyrmak we arap dünýäsini syýasy taýdan birleşdirmek arkaly Eastakyn Gündogarda milletçileri ruhlandyrdy.
1958-nji ýylda, Saddamyň Baas partiýasyna goşulanyndan bir ýyl soň, general Abd al-Karim Kasymyň ýolbaşçylygyndaky goşun ofiserleri 14-nji iýul rewolýusiýasynda Yragyň Faýsal II-ni agdardy.
Birleşen Milletler guramasynyň döredilmegi
Mowzuk: Birleşen Milletler guramasynyň döredilmegi
1.	XX asyryň 40-50-nji ýyllarynda halkara gatnaşyklary
2.	Birleşen Milletler guramasynyň döredilmegi. Onuň düzümi we edaralary.
3.	Garaşsyz Baky Bitarap Türkmenistan BMG-nyň deňhukukly agzasydyr.
1946-njy ýylyň Gorkut aýynyň 29-dan Garaşsyzlyk aýynyň 15-ne çenli Parižde ýaraşyk maslahaty bolup geçdi. Maslahatda faşizme garşy bileleşige girýän döwletler bilen faşistik Germaniýanyň Ýewropadaky ozalky arkadaşlary bolan Italiýanyň, Bolgariýanyň,Wengriýanyň, Rumyniýanyň we Finlýandiýanyň parahatçylyk şertnamalarynyň taslamalary ara alnyp maslahatlaşyldy. Maslahatyň işine agzalan döwletleriň ýolbaşçylary gatnaşmady. Maslahatyň gidişinde diňe bir ýeňijileriň däl-de, Italiýanyň, Bolgariýanyň, Wengriýanyň, Rumyniýanyň we Finlýandiýanyň wekilçileriniňde pikirleri diňlenildi.
Maslahatda Dunaý meselesi, Italiýanyň tölemeli öwez tölegi grek-bolgar döwlet araçägi ýaly birnäçe dawaly meseleler babatda doly ylalaşyk gazanylmady.
Maslahatdaky doly ylalaşylmadyk meseleleri çözmek üçin 1946-njy ýylyň Sanjar-Bitaraplyk aýlarynda daşary işler ministrleriniň halkara Maslahatynyň ýygnanyşygy boldy. Onda Italiýa, Rumyniýa, Bolgariýa, Wengriýa we Finlýandiýa döwletleri bilen parahatçylyk şertnamalarynyň taslamasyny taýýarlamak tamamlandy.
1946-njy ýyldaky Pariž ýaraşyk Maslahatynda ylalaşylan ýaraşygyň taslamasyny tassyklamak we gutarnykly parahatçylyk şertnamalaryny baglaşmak meselesi-de Parižde (1947-nji ýylda) amala aşyryldy. Pariž parahatçylyk şertnamalary ikinji jahan urşunda ýeňen döwletler bilen faşistik Germaniýanyň ozalky arkadaşlary bolan Italiýanyň, Bolgariýanyň, Wengriýanyň, Rumyniýanyň we Finlýandiýanyň arasynda 1947-nji ýylyň Baýdak aýynyň 10-da baglaşyldy. Indi şertnamalara laýyklykda dünýäniň syýasy kartasyna girizilen üýtgetmelere seredip geçeliň.
Italiýa bilen ýeňijileriň arasynda baglaşylan şertnama laýyklykda italýan-ýugoslaw serhedi Ýugoslawiýanyň peýdasyna üýtgedildi. Italiýanyň ençeme adasy Gresiýa berildi. Fransuz-italýan döwlet serhedi Fransiýanyň haýryna üýtgedildi. Italiýa Afrikadaky eýeçiliklerinden (Somali, Fritreýa, Liwiýa) el çekmeli boldy. Ol Albaniýa bilen Efiopiiýanyň garaşsyzlygyny ykrar etdi. Şertnamada Italiýada faşizmiň galyndylaryny ýok etmek barada ylalaşyldy.
Bolgariýa, Wengriýa, Rumyniýa bilen baglaşylan parahatçylyk şertnamalarynda syýasy meselelere üns berildi. Ol ýurtlarda faşistik guramalary dargatmak, demokratik azatlyklary gaýtadan dikeltmek ylalaşygyň esasy şertlerini düzýärdi. Şertnamalara laýyklykda Bolgariýa we Wengriýa 1919-njy ýylda tassyklanan öňki serhetlerini saklamagy başardylar. Rumyniýa Bessarabiýa we Demirgazyk Bukowinany SSSR-e bermeli boldy. Finlýandiýanyň Peçengo (Petsamo) welaýaty SSSR-e berildi. Uruşda ýeňilen döwletlere bellenilen öwez tölegleriniň möçberi tassyklanyldy. Awstriýa bilen ýaraşyk şertnamasy, uzak dawalardan soňra, 1955-nji ýylda baglaşyldy.
Germaniýa meselesinde SSSR-iň, Beýik Britaniýanyň, ABŞ-yň döwlet ýolbaşçylarynyň Krym konferensiýasyndan ylalaşan düzgünleri durmuşa geçirilmedi. Germaniýa bütewi demokratik döwlet bolmalydy. Emma 1949-njy ýylda onuň territoriýasynda iki döwlet günbatarynda Germaniýa Federatiw Respublikasy (GFR), gündogarynda Germaniýa Demokratik Respublikasy (GDR) döredildi.
Ýaponiýa bilen ýaraşyk şertnamasy meselesi. Ýaponiýa ýaraşyk şertnamasy meselesinde ABŞ bilen SSSR-iň arasynda gapma-garşylyklar ýitileşdi. Ýaponiýa uruşda ýeňilenden soňra, amerikan goşunlary tarapyndan eýelenilipdi. Ýapon hökümeti dargadylyp, ýurdy amerikan harbylary dolandyrýardy. 1945-nji ýylyň ahyrynda ABŞ-yň, SSSR-iň, Beýik Britaniýanyň, Hytaýyň wekillerinden ybarat Arkadaşlar maslahaty we 11 döwletiň wekilleriniň gatnaşmagynda Uzak Gündogar komissiýasy döredilipdi. Emma halkara guramalarynyň Ýaponiýa täsiri gowşakdy. Ýaponiýada ýeke-täk hojaýyn Amerikanyň Birleşen Ştatlarydy.
Ýaponiýa 1945-1951-nji ýyllarda gös-göni ABŞ tarapyndan dolandyryldy. 1951-nji ýylda Ýaponiýa bilen urşa gatnaşanlaryň esasy bölegi San-Fransiskoda ýaraşyk şertnamasy baglaşdy. Emma HHR, SSSR we beýleki käbir ýurtlar şertnama goşulmadylar. SSSR bilen Ýaponiýanyň arasynda ýaraşyk şertnamasy tä Sowet Soýuzy dargaýança-da baglaşylmady. SSSR-iň hukuk mirasdüşeri Russiýa bilen-de Ýaponiýanyň arasynda häli-häzire çenli şeýle şertnama baglaşylanok.
Nýurnbergde (Germaniýa) harby jenaýatçylaryň üstünden 1945-nji ýylyň Sanjar aýynyň 21-nden 1946-njy ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 1-ne çenli halkara sud seljerişligi guraldy. Urşuň başlanmagynda baş harby günäkärlere parahatçylygyň we adamzadyň garşysyna harby dildöwşügi guramakda we uruş alyp barmakda aýplamalar bildirildi. Halkara harby sud tas bir ýylyň dowamynda harby jenaýatçylary anyklamakda ägirt uly iş etdi. Sud mejlisleriniň 403-si geçirilip 116 müň şaýatdan sorag edildi. Köp sanly ýazmaça görkezişlere we resmi subutnamalara seredildi. Sud seljerişliginiň netijesinde baş harby jenaýatçylar hökmünde 12 adama ölüm jezasy berildi. Galan günäkärler dürli möhletli bendilige höküm edildi.
Nýurnberg halkara harby sud seljerişligi Ýewropany we dünýäni faşistik jenaýatçylaryndan arassalamak işiniň başyny başlady. Dünýäniň ähli ýerinde faşistleriň üstünden sud seljerişligi guralyp başlandy. Germaniyada 2 mln sud seljerişligi gurlyp, döwlet we syýasy guramalar faşistleriň galyndylaryndan arassalanyldy. Ýewropa ýurtlarynda faşistler bilen harby hyzmatdaşlykda bolup, olara ýardam beren adamlara temmi berildi.
1946-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 3-de Tokioda-da halkara harby sud seljerişligi başlandy. Ýapon harby jenaýatkärleri-de etmişlerine görä jezasyny çekmeli boldular. Sud seljerişliginde 28 sany harby jenaýatça günä bildirildi. Halkara harby sudy 1948-nji ýylyň Sanjar aýynda Ýaponiýaly harby jenaýatçylaryň 7-sini ölüm jezasyna, galanlaryny dürli möhletli tussaglyga hökümet etdi.
BMG-y döretmek meselesi 1942-nji ýyldan başlap halkara möçberinde maslahatlaşylýardy. Bu guramany döretmeklik üç beýik döwletiň ýolbaşçylarynyň Krym konferensiýasynda karar edilipdi.
1945-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 25-den Oguz aýynyň 26-na çenli aralykda San-Fransiskoda (ABŞ) bolan maslahatda faşizme garşy bileleşige goşulan 51 döwletiň gatnaşmagynda BMG döredildi. BMG-nyň işiniň düzgünnamasy (ustaw) kabul edildi. Düzgünnama laýyklykda BMG-nyň iň ýokary organy onuň Baş Assambleýasydyr. Ol ýylda bir gezek çagyrylýar. BMG-nyň hemişelik hereket edýän organy Howpsuzlyk Maslahatydyr. Onuň hemişelik 5 agzasy (SSSR, ABŞ,Beýik Britaniýa, Hytaý, Fransiýa) bolup, galan altysy Baş Assambleýa tarapyndan iki ýyllyk möhleti bilen saýlanýar.
BMG halkara möçberinde parahatçylygy gorap saklamak, halklaryň arasynda dostlugy ýola goýmak, ykdysady, durmuş, medeni hem-de ynsanperwer gatnaşyklary ösdürmek, adam hukuklaryny goramak maksady bilen döredildi.
Garaşsyz Türkmenistanyň Baky Bitaraplyk gazanmagy Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň parasatly daşary syýasatynyň dabaralanmagydyr.
Türkmen halkynyň bäş müň ýyllyk taryhy ýoly bar. Ol türkmen ýoly ýeňişli-ýeňişli ýoldyr. Türkmen ýoly taryhda gahrymançylykly ýoldyr. Biz ata-babalarymyzdan miras galan şanly türkmen ýolumyza guwanmaga, buýsanmaga doly haklydyrys. Bu ýol Garaşsyzlygymyzy we Baky Bitaraplygymyzy almagymyz bilen tükeniksizlige öwrülen altyn ýoldur.
1991-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-de Türkmenistanyň halkynyň özüni Garaşsyz döwlet diýip yglan etmegi Beýik Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşynyň gijesini gündiz edip çeken zähmetiniň, onuň baryp 1985-nji ýylda döwlet başyny geçeninden soňky alyp baran parasatly işleriniň netijesidi.
Käbir ýurtlar onlarça ýyllaryň dowamynda BMG-nyň agzalygyna girjek bolup jan edýärdiler. Türkmenistan bolsa Garaşsyzlyk alanyndan soň bary-ýogy 4 aý geçenden soň planetamyzyň iň ýokary guramasy bolan BMG-nyň doly ygtyýarly agzalaygyny kabul edildi. 1995-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 22-de bolsa BMG-nyň Baş Assambleýasynyň 50 ýyllyk ýubileýinde, Nýu-Ýork şäherinde Biziň Serdarymyz şowhunly el çarpmalar bilen garşylan taryhy çykyş etdi.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň parasatly daşary syýasaty halkara arenasynda has-da üstünlikli hormat etmäge, Türkmenistanyň adynyň abraýynyň has-da artmagyna ýol açdy. 1992-nji ýylda Ýewropa Howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk baradaky Maslahatyň döwlet baştutanlarynyň Helsinkdäki taryhy mejlisindäki Türkmenistanyň daşary syýasatda onuň bitaraplyk ýörelgelerine pugta eýermekçidigi hakyndaky ilkinji beýannama bilen başlandy. Ondan soň 1995-nji ýylyň dowamynda Türkmenistanyň Bitaraplyk statusy ilki Baýdak aýynda EKO-nyň agzalary bolan on döwletiň baştutanlarynyň Yslamabatdaky duşuşygynda, Gorkut aýynda goşulmazlyk hereketiniň ýüz on dört ýurdynyň Kolumbiýada geçen forumynda makullanyldy, dünýäniň iň görnükli syýasatçylary, iň uly halkara guramalarynyň ýolbaşçylary oňa ak pata berdiler.
Netijede yigrimi bäş döwlet Türkmenistanyň hemişelik bitarap statusy boýunça rewolýusiýasynyň şärikli awtorlary bolup çykyş etdiler we “Birleşen Milletler Guramasyna” girýän bir ýüz segsen bäş döwlet biragyzdan Garaşsyz Türkmenistanyň Hemişelik Bitaraplygyny goldap ses berdiler.
BMG-nyň birnäçe guramalary bardyr. Olar: ykdysady we durmuş Maslahaty, hossarlyk boýunça Maslahat, halkara sud, ylym, medeniýet we magaryf işleri boýunça ýörite gurama (ÝUNESKO), bütindünýä Saglygy saklaýyş guramasy (BSSG) we ş.m.
Birleşen Milletler Guramasy XX asyryň ikinji ýarymynda halkara dawalarynyň ençemesiniň parahatçylykly çözülmegine ýardam etdi. Onuň abraýy barha artyp, oňa dünýäniň 200 çemesi garaşsyz döwletleriniň ählisi diýen ýaly agzalyga kabul edildi. Garaşsyz diýarymyzyň ömürlik prezidenti, mähriban Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşymyzyň tagallalary bilen indi Türkmenistanyň döwlet Tugy-da dünýä döwletleriniň arasynda BMG-nyň jaýynyň öňünde parlaýar.
TÜRKMENISTANDA DEMIR ASYRY
TÜRKMENISTANDA   DEMIR   ASYRY
MEÝILNAMA :
1.	Demir asyry hakynda umumy duşinje.
2.	Demir asyrynda zähmet gurallarynyň ýöriteleşmegi we zähmet bölünişigi.
3.	Demir asyrynyň medeniýeti.
EDEBIÝATLAR :
l.  Saparmyrat Tiirkmenbaşy. Ruhnama, Aşgabat 2001 ý.
2.	A.Gubaýew. Türkmenistanyň arheologiýasy. Aşgabat 1989 ý.
7.	Türkmenistanyň binaçylyk ýadygärlikleri. L.,1974 ý.
8.	Esenow A Türkmenistanyň binagärçilik taryhy. A. 2001 ý
SAPAGYŇ MAKSADY :
1.Demir asyry hakynda umumy düşünje bermek. Arheologik ýadygärlikleririň üsti bilen türkmen halkynyň gadymy geçmişini öwretmek, türkmenleriň bütindünýä gymmatlyklaryna goşan goşandyny düşündirmek.
2.	Talyplarda öz watanyna, gadymy ene topragyna bolan soýgi, buýsanç, wepalylyk duýgularyny terbiýelemek. “Magdan eredip,her-hili gurallary dünýäde ilkinji bolup türkmenler ýasap başladylar. «Ergenekon» dessany türkmeniň gadymyýeti. Onda tutuş magdan dagynyň  eredilip,  ýagtylyga – dünýä çykylmagynyň göçme manysy bar. Türkmen gylyjynyň gadymy  kämil nusgasyny şu günlere ýetiripdir. Şol gylyjyň ýüzünde – «Türkmen hiç haçan gylyjyny gynyndan goňşysynyň garşusyna çykarmaz » diýen ýazgy galdyrypdyr, ol häzirem goňşy Eýran döwletiniň taryhy muzeýinde bar. Polatdan, demirden ýasalan dürli gurallar, abzallar dünýä türkmen ýaýlasyndan ýaýrapdyr”. (56 sah) Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy - Mukaddes Ruhnama.
Türkmenistan Garaşsyzlygy alandan soň Türkmenistanyň taryhy Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallasy  bilen doly we dogry öwrenilip başlanyldy.Biz Türkmenistanyň taryhyny  gadymyýete degişli tapyndylaryň üsti bilen doldurýarys. Türkmenistanda daş asyrynda ,bürünç asyrynda türkmenleriň ýaşaýşy, meşgullanan kärleri ýasan zähmet gurallary barada durup geçdik. Adamlaryň aň düşünjesiniň artmagy bilen olaryň durmuşy,ýasan zähmet gurallary meşgullanýan kärleri kämilleşipdir. Muňa mysal-türkmenleriň demir asyryndaky ýaşaýşy zähmet çekiş we zähmet gurallary kämilleşdiriş usulydyr. Biziň eýýamymyzdan öň II-I müňýyllyklarda irki demir eýýamy –ýagny adamlaryň demir gurallary ulanyp başlan döwürleri başlanan. Emma demir ulanmak synanyşygy has ir döwürde başlanan demir bir bada hemme ýerde bir döwürde hem-de meňzeş ýaýramandygy sebäpli demir asyrynyň başlarynda heniz bürünç gurallar agdyklyk edipdir. B.e öň  II müňýyllygyň ahyryndaky gadymy demir gurallary Ýakyn Gündogaryň  ýädygärlikleri berýär. B.e öň XV  asyrda  görnüşi  ýaly  hemmelere    demri  ymykly  ulanmak  başardan. Hindistanda bolsa  irki  demir gurallar b.e.öň 1300-1000-nji ýyllara gabat gelýär. Indi metal hökmünde  demir işlenilip, durmuşda we  hojalykda
ulanylyp başlanyldy. Demiri almak bürünji alandan has kyn bolupdyr. Onuň üçin ýorite metaly işläp-bejeriş usuly tehnologiýasy we has ýokary ýylylyk gerek bolupdyr. Demir misden we bürünçden soňky üçünji metaldyr. Gündogar ýurtlarynda demir XII - XI asyrlarda gin ulanylypdyr. Ol taryhda demir öwrülişigi diýip hem atlandyrylýar.
Demir tebigatda köp duş gelipdir. Demrin ýüze çykmagy önümçiligiň artmagyna mümkinçilik beripdir.
Demrin durmusa doly girizilmegi dinýa ýurtrlarynda dürli wagtda bolupdyr.
Demir kop duş gelse-de ony durmuşda arassa görnüşinde ulanyp bolmaýar, oňa himiýa erginlerini goşup, dürli usulda işlenilip, soň berk metal alnypdyr. Bu döwürde demirden zähmet gurallary, şaý-sepleri, ýaraglary ýasamagyň iki hili usulу ulanylypdyr : gyzdyryp ýençmek we guýma usuly bolupdyr. Ýençmek arkaly oňa gerekli görnüsi beripdirler, guýma usulynda bolsa ýörite galyp ýasalyp, şoňa demir ergini guýlupdyr. Adamzadyň bu oýlap tapan tehniki usuly şu güne çenli saklanyp, öz ahmiýetini ýitirmändir. Ol usullar häzirki döwürde hem demir-magdan işlerinde ulanylýar. Emma häzirki dowürde demir almak usuly demir asyryndakydan tapawutlylykda el zähmeti däl-de ylmy - tehniki ösuşiň usullaryna esaslanýar.
Demirin ýüze çykmagy diňe hünärmentçiligi artdyrman, eýsem harby güýjüň hem hasiýetini üýtgeden. Bürünç asyryň ýaragly taýpunlaryny ýenil ýaragly atly goşunyna çalşan. Mukaddes Ruhnamada "Ilkinji araba türkmenler tarapyndan döredildi. Araba goşunyň, döwletiň köp-köp işlerini ýeňilleşdirdi" diýip bellenen. (56 sah.)
Ekerançylyk meýdanlary giňeldilen. Turkmenistanyň çäginde demir asyryna degişli arheologiki tapyndy ýadygärlikleri köpdür. Etrek derýasynyň aşak akymlarynda,  Köpetdag  eteklerinde,  Murgap  derýasynyň  aşak  akymynda, Amyderýanyň çep kenarynda, orta akymlarynda, demirgazykda - Köneürgençde tapyldy. Alymlaryn käbirleriniň çaklamagyna görâ Merkezi Aziýa üçin demir asyry biziň eýýamymyzdan ön X-IV asyrlardyr. Irki demir asyryna degişli medeni gatlak ilkinji gezek 1904-nji ýylda R.Pampilliniň ýolbaşçylygyndaky amerikan ekspedisiýasy Aşgabat şâheriniň golaýynda Ânewde, şol ýerdâki iki depâniň günortasyndaky tarapyndan arheologiki gazuw - agtaryş işleri geçirilende tapyldy. Ânew medeniýetiniň aýratynlyklarynyň biride, b.e. ön 4 münýyllykda metaldan ýasalan zatlaryn hojalyga ornaşyp başlanylmagydyr. Bu ýerde metalyň ulanylyp başlanylmagy önümçiligin ösmegine uly tâsir edipdir. Gadymy metal işlâp-bejeriş usulyny öwreniji alym N.N. Terehowyn pikiriçe ânewlilerin ýasan metal gurallary gowy kämilleşen we düzümi boýunca örän arassa bolupdyr. Bu bolsa olaryň metal işlemekde ýeterlik tejribesiniň bolandygyna güwâ geçyâr. Türkmenistanyň hâzirki territoriýasynda : günorta-gündogarda Parfiya, günbatarda Girkaniya, gündogarda Baktriya we demirgazykda Köneürgenç döwletlerı bölüp, ol ýerlerde oturymly ekerançylyk ilat bilen gin sähra çöllüklerde sak, skif, dah we massaget ýaly göçüp-gonup ýören taýpalar hem ýaşapdyrlar. Sol taýpalaryň adamlarynyň egin-eşikleri-aýratyn hem erkek adarnlaryň telpekleri, aýallaryn börükleri we şaý-sepleri, gyzlaryň tahýalaryna dakýan gupbalary, oguz goşunlarynyň harby demir telpekleri öz görnüşini müňlerçe ýyllaryn dowamynda saklap galypdyr. Alymlaryň çaklaýşyna görâ demir zamanynyň ilaty sebitleýin, oazisleýin ýa-da welaýatlaýyň hasiýetli ýaşapdyrlar.
Şeýle sebitler Etrek derýasynyň aşak akymynda, gadymy Dehistan eteginde, Sarags, Bäsdepe, Akjadepe, Merw, Margiana we ş.m. ýerlerdir. Dehistan etraplaryna gadymy geografiýada Girkaniýa ýerleri diýlen, ýagny ol Kaspi deňziniň gadymy ady - Girkan deňzi ady bilen bagly bolan. Girkanda üzümçilik ösen, hat-da bir şahadan on alty kg. üzüm alnan. Demir asyrynda hojalykda zähmet bölünişigi bolan - ekerançylyk we maldarçylyk bilen birlikde senetçilik, hünärmentçilik peýda bolan, bu bolsa alyş-çalys söwdasynyň ösmegine itergi beripdir.
Keramika we demir bilen işleýän adamlar ýaşaýyş köçelerini düzüpdirler. Şäherlerin we obalaryň ilaty san taýdan ep-esli artypdyr. Ýaşaýyş jaýlary on pagsadan bolsa, indi kerpiçden salnyp başlanylypdyr.
Dehistan säherinde çakmak daşdan ýasalan oraklaryn birnäçesi tapyldy, seýle hem sapana salnyp atylýan daş güjenler bar. Metaldan ýasalan zatlar az duş gelipdir. Bu bolsa metalyň gyt bolandygyny aňladýar. B.e. öň II müňýyllygyň ahyrynda we I müňyyllygyň VII asyrynda senetçilik oba hojalygyndan aýrylypdyr. Köpetdag eteklerindäki obalaryň esasy hojalygy suwarymly ekerançylyk bolup, bugdaý, arpa ekilen.
Ekin meýdanlary Köpetdagdan akyp gelýän kiçi derýajyklaryň we çeşmeleriň hasabyna suwlanan, suwuň gelyän ugrunda gaçy galdyrylyp, gatlalar gurulan. Käýerlerde suwaryşyň käriz ulgamy yüze çykan. Taryhyň atasy Gerodot Serahs sebitlerinde Ahes derýasynyň (Tejen - Gerurit) boýunda suwaryş desgalarynyň gurluşy hakynda habar berýär. Bu ýerde emeli suwaryş arkaly suwarylyş alnyp barlan.
Ekerançylyk bilen meşgul bolan obalaryň derýa boýunda ýerlesip, suwaryş desgalaryň, kanallaryň barlygy mälim boldy.
Demir asyryna degişli ýadygärlikleriň bol ýeri Merw oazisidir. Bu döwrüň ilkinji ýadygärligi XX asyryn başynda açylan bolsa-da 50-nji ýyllarda ol öwrenildi. Bu ugurda W. Masson, I.S. Massinow we başgalar işlediler. 1956-1966-njy yyl W. M. Masson Murgap derýasynyň akymynyň ugrunda ýerleşen Ýazdepe ýadygärliginde gazuw - agtaryş işleri netijesinde demir asyryna degişli materiallary tapdy.
Demir asyrynyň baý medeni mirasy biziň döwürlerimize çenli ýetip gelipdir. B.e. öň I müňýllygyň başlarynda küýze ýasamak esasan el zähmeti bilen ýerine ýetirilen bolsa, şol müňýyllygyň 650-400 ýyllygy aralygynda tiz aýlanýan çarhyň kömeginden peýdalanylypdyr.
Çarh diňe küÿžäniň çalt öndürmäge däl-de eÿsem ÿuka-nepsi gap-çanaklary öndürmäge-de oňaÿly bolan. Çarhyň ulanylmagynyň girizilmegine ilatyň, obalaryň köpelmwgi we zähmet gurallaryna isleginiň köp bolmagy sebäp bolan çalt we köp öndürilen gurala diňe ÿerli ilaty üpjün etmän, eÿsem, haryt häsiÿetine hem geçen bu bolsa alyş-çälyşyň, söwdanyň ösmegine, pul dolanyşygynyň ÿüze çykmagyna getiripdir. Merkezi Aziÿada-Margiÿanada pul dolanyşygy b. e. öň V-VI asyrda bolan bolmagy ähtimal.
Türkmenistanda Gündogar etraplary, Amyderÿanyň ÿokarky akymlary Bakterÿa diÿlip atlandyrylan, ol takmyndan Kerki – Amul (Türkmenabat) aralygyny öz içine alan. Demir asyry döwri bu ÿeriň ilatnyň öz boluşly oturymly medeni-durmuşy bolan, olar ekerançylyk, küÿzegärçilik bilen meşgullanan. Kerkide Bekgala iň irki medeni gatlagy b.e. öň I müňÿyla degişligi mälim boldy. Gadymy Köneürgenji S.N. Tolstowyň ÿolbaşçylgyndaky arheologik-entografiki ekspedisiÿa öwrendi we bu döwletiň medeni durmuşy barada maglumatlar toplandy. Gazuw-agtaryş işleri netijesinde duş gelen süňkleriň deň ÿarysy öÿ mallaryny degişli bolan. Gara mallar aýratyn köp bolupdyr. Mallar iÿmit, et üçin dälde esasan iş maly höküminde saklanypdyr. Gara mallara künde goşulyp ÿer sürlen. Köneürgençde mallar üçin aÿratyn ÿataklar bolan. Bu barada gadymy ÿazuwda hem bar. b. e. öň I müňÿyllygy degişli “Awesta” kitabynda “Horazim ” sözini M. N. Bogolÿubow – poliograf “Mallar üçin gowy berkitmesi bolan ÿurt” diÿen manyda terjime hem eden. Köneürgenç ekerançylyk medeniÿetini uly goşant goşan. Suwaryş kanallary gurlup, olaryň ini 16 metr, uzynlygy 50 km-e çenli ÿeten. Uly kanal gazmaga 1500 adam 30-40 gün işlän bolsa, gysga kanal üçin 200 adam 50-gün işlän. Türkmenistanyň günorta-günbatar etraplarynda ilat esasan ekerançylyk bilen demirgzykde we orta bölekdäkiler maldarçylyk bilen meşgullanan.
B. e. öň II müňýyllygyň ahyrynda we I müňýyllygyň başlarynda Türkmenistanyň ýerlerinde öndüriji güýçleriň ep-esli ösen döwri bolan, onuň sebäbi demir ýaýrap, bürünji kem-kemden gysyp çykarypdyr. Demir ekerançylygy giň meydany alyp barmaga, senetçiligiň gurallaryny kämilleşdirmäge mümkinçilik beripdir. Meýdan işleriniň artmagy hojalykda atanyň ornuny ýokarlandyrypdyr, şeýlelik-de jemgyýet enelik urugyndan atalyga geçen. Jemgyýetde baý-gatlak dörän. Baýyň malyny, giň ýerlerini, onuň maşgalasyny goramak üçin penakär gerek bolan. Şeýdip döwletiň ýüze çykmagyna zerurlyk we mümkinçilik dörän. Türkmenistan Garaşsyz döwlet bolandan soň, öz milli tebigy baýlyklaryna özi eýe boldy.
“Geçmiş-geljegiň yşaraty, su gün-geçmişiň netijesi, geljek bolsa şu gün bilen geçmişiň nikasydyr. Onsoň geljegiň hili-de, onuň nähili boljaklygy, nähili bolmajaklygy içki taýdan biziň geçmjişi aňlap bilşimiziň hiline baglydyr”. (Mukaddes Ruhnama sah.65)
Mgingo
Afrika materiginde ýerleşýän Wiktoria kölünde bolan bir ada.
Taryhy
Adanyň tutýan meýdany bir futbol meýdançasynyň ýarysyna barabar bolup bu taýda 131 sany adam ýaşaýandyr. Bu ada resmi taýdan yglan edilmedik kiçijik döwlet hasaplanýar. Olaryň öz senaty, kanun çykaryjy organ we yglan ediji organy, öz kada-kanunlaryna eýedirler. Adada- halk tarapyndan 5 ýyldan saýlanýan 2 baş senat tarapyndan iş ýöredilýär. Ol ýere iki sany balykçy Dalmas Tembo we Djore Kibebe 1991-ýylda ada ýaşamaga göçüp gelýäler. Olaryň hataryna tiz wagtda Uganda, Tanzaniya hemde Keniyadan 60  sany balykçy gelip goşulýar. Şu ýagdaýda adanyň ilat sany köpelip 2009-njy ýylda adam sany 131e ýetende, başgalar bu ada döwlet diýlip yglan edilmezligi barada kanun kabul edýäler.