cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
It Sakyrtgasy
It sakyrtgasy iksad sakyrtgalarynyň wekilidir. Onuň bedeni ýasy ýa-da ýumurtga şekilli kellekükrekden we garyndan durýar. Erkeginiň garyn astynda we arka tarapynda, urkaçysynyň bolsa diňe arkasynda galkan bolýar. Şu sakyrtgalar gan soranlarynda öz ululyklaryny we şekillerini üýtgetmeýärler. Sakyrtganyň bedeniniň öňki ujunda hortum bar. Bu hortum sanjyjy-sorujy agyz synasydyr. It sakyrtgasynyň liçinkasynda we entek uly sakyrtga öwrülmedigine 6-sany, erkek we urkaçy sakyrtgalarda bolsa 8 sany aýak bolýar. It sakyrtgasynyň erkegi we urkaçysy biri-birinden daşky gurluşlary boýunça tapawutlanýarlar. Erkegi urkaçysyndan kiçi, arka örtügi has berk, garamtyl-goňur reňkli ýalpyldyly, onuň uzynlygy 2,5 mm. ini 1,4 mm. Urkaçysy uly ýalpyldysyz, garamtyl-goňur, onuň uzynlygy 4 mm-den, 11-mm-e çenli ini 7 mm. bolýar. It sakyrtgasy Türkmenistanyň hemme ýerlerinde ýaýran. Ol öý haýwanlary bolan ýabylarda, ownuk we iri şahly mallarda, itlerde, pişiklerde, guşlarda, mugthorlyk edýärler. Sakyrtgalaryň 10 müňe golaý görnüşi bar. Olar dürli ululykdaky möý şekillilerdir. Sakyrtgalar suwda, toprakda duş gelýärler. It sakyrtgasy gan sorujy we ýabany haýwanlarda adama kesel ýaýradyjy hökmünde zyýanlydyr. Şoňa görä-de oňa garşy göreş çärelerini alyp barýarlar.
Señrik
Señrik – adam aýagynyñ duranda, adamyñ aýagynyñ ujundan burnunyñ süñküne çenli aralyk, ol takmynan adam boýuna deñ.
Tegelek agyzlylar
Tegelek agyzlylara minogalar we miksinler degişlidir. Bu topara degişli haýwanlaryň hereketli äňleri bolmaýar.
Tegelek agyzlylaryň agzalary (minogalar we miksinler) biri-birlerinden düýpgöter tapawutlydyrlar. Minogalar ýarym, miksinler bolsa doly mugthorlyk edip ýaşaýarlar. Minogalar balyklaryň ganyny sorup iýmitlenýärler. Miksinler bolsa, balyklaryň bedenine girip, olaryň etini, hatda içki synalaryny hem iýýärler. Şonuň üçin tegelek agyzlylar belli bir derejede balyk hojalygynyň zyýankeşleridir.
Şeýle-de bolsa, minogalaryň käbir görnüşleri oňat tagamly etleri bar bolanlygy üçin az-owlak awlanylýarlar.
MATLAB
MATLAB (matrix laboratory), ylmy programmirleme dili bolup esasanam inženerlik ulgamy, meseleleri çözmek üçin MATLAB programmasyny giñden peýdalanýar.
Şagadam FK
Şagadam futbol kluby — Türkmenistanyň Ýokary Ligada düzümünde çykyş edÿan Türkmenbaşy şäheriniň futbol komandasydyr.
Adaş
tirsek süñküniñ ujundan orta barmagyñ ujuna çenli aralyk, ol takmynan 45-50 sm deñ. Bu ölçeg birligi Türkiýede 65sm, Eýranda 62 sm, Yspyhanda 80sm deñ ölçeg birligi hökmünde ulanylýar.
Derweze
Derweze şäherçesi 1939 ýýlda döredildi. Aşgabatdan 200 km-de Merkei Garagumda ýerleşip, düzümiňde 10 ilatly punkty birikdirýär. Şol obalar bilen saherçain ylaty 4,1 mun adam. Şäherçäniň üstüni Aşgabat-Daşaguz awtomagşytraly kesip geçýär. Derweze merkezi Garagumda dowardarçylyk hojalyklarynyň guramaçylyk merkezidir.
Şpindel
Maşyn gurallarynda, eplenç maşynyň aýlanýan oky bolup, köplenç ýüreginde mil bolýar. Miliň özüne pyçak diýilýär, ýöne dükanyň aşagyndaky işde bu söz köplenç metonyň manysynda ulanylýar, diňe bir şahanyň özi däl, eýsem podşipnikleri we oňa dakylýan zatlar we (ş.m).
Maşyn guralynda skameýka torbasyndaky baş we guýruk pyçaklary ýaly birnäçe pyçak bolup biler. Esasy eplenç adatça iň ulusydyr. Goşmaça kwalifikasiýa bolmazdan "egirme" salgylanmalar esasy pyçagy aňladýar. Ýokary göwrümli köpçülikleýin önümçilikde ýöriteleşen käbir maşyn gurallarynda 4, 6 ýa-da has esasy pyçaklar topary bar. Bulara köp ugurly maşynlar diýilýär. Mysal üçin, toparlaýyn türgenleşikler we köp nurbat maşynlary köp ugurly maşynlar. Oturgyç torbasynda birden köp pyçak bar bolsa-da (guýrugyny sanamak), köp aýlawly maşyn diýilmeýär; bir esasy egriji bar.
Eplençlere mysallar girýär
Salgylanmalar
Iňlis Wikipediýasy (en)
Bagtyýarlyk-Lebap
Klubyň resmi web sahypasy '''Klubyň Täze Taryhy
2008-nji ýylda topar „Bagtyýarlyk“ ady bilen ýokary liga gaýdyp gelýär. Futbol kluby täzeden döredilip, ýaş oýunçylardan düzülýär. Tejribesi kän bolmadyk oýuçylar bilen bu ýyl şowly çykyş edip bilmeýär we 7 sany resmi duşuşygyny käbir sebäplere görä oýnamady. Türkmenistanyň ýokary ligasynda 4 utuk bilen 11-nji ýerde tamamlandy. 2009-njy ýylda hem 5 utuk bilen turnir tablisany 9-njy ýerde tamamlaýar. 2010-njy ýylda komanda-da kän özgerişikler geçirilýär. Şol ýyl komandanyň adyny “Lebap” futbol kluby diýip üýtgedilýär. 2010-njy ýylda Türkmenistanyň 18-nji Milli Çempionatynda Ýokary Liganyň 10 sany toparynyň gatnaşmagynda ýaz-güýz tertibi boýunça 2 aýlaw geçirildi. “Fk Lebap” kluby geçirilen 18 duşuşykda 10 ýeňiş, 4 deňlik we 4 utulyş bilen 34 utuk gazanyp turnir tablisada hormatly 3-nji ýere mynasyp boldy. '''
Bokurdak (şäherçe)
Bokurdak şäherçesi 1942 ýýlda döredildi. Onuň düzümine Merkezi Garagumda ýerleşen 10 ilatly ýer degişlidir. Şäherçe olaryň guramaçylyk merkezi bolup, ylaty şol obalar bilen 4 müň adama golaý, şäherçä Garagum derýasyndan suw turbasy geçirildi. Bokurdak şäherçesi Aşgabatdan 108 km demirgazyk da, Merkezi Garagumda Aşgabat-Daşoguz demir we awto mobil ýollarynyň ugrunda ýerleşýär. Şäherçe şol sebitdäki maldarçylyk hojalyklarynyň guramacylyk, durmuş-medeni merkezi hasaplanýar.
Bolgariýa
Bolgariýa ýa da Bolgarystan (България ; resmi ady — Bolgariýa Respublikasy) — Gündogar Ýewropadaky döwlet. Bu ýurt Balkan ýarym adasynyň gündogar böleginde ýerleşýär. Ol demirgazykda Rumyniýa, günortada Ýunanystan we Türkiýe, günbatarda Makedoniýa bilen araçäkleşýär. Ýurduň gündogar bölegini Gara deňiz ýuwýar. Onuň kenarynyň uzynlygy 378 kilometre barabardyr. Ýurduň paýtagty we iri şäheri - Sofiýa. Onda 1 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Umumy tutýan meýdany 110,9 müň inedördül kilometrdir.
Tebigaty
Bolgariýanyň tebigaty köpdürliligi bilen tapawutlanýar. Demirgazygynda göge bürenen Dunaý derýasy akýar, merkezinde bolsa dürli agaçly tokaýlyklar agdyklyk edýär, günortasynda giň düzlükler ýaýylyp ýatyr, gündogarynda Gara deňiz we onuň çägeli kenarlary bar. Ýurduň üçden iki bölegini baýyrlyklar we düzlükler tutýar. Bu ýerlerde oba hojalyk ekinleri ekilýär. Bolgariýanyň günorta-günbatar bölegini daglar tutýar. Ýurduň iň beýik gerşi Musala - 2925 kilometr. Rodopi dagy bolsa peýdaly gazylyp alynýan magdanlara örän baý.
Ilaty
Ýurduň ilatynyň sany ýyl-ýyldan artýar. Häzirki döwürde ýurtda 7,7 milliondan gowrak adam ýaşaýar. Bolgariýa çaga dogluşy babatda Ýewropada iň öňdäki orunlarda durýar. Ýurduň ilatynyň ýaş dowamlylygy erkeklerde - 68,25, aýallarda bolsa 75,56 ýyl. Ilatyň agramly bölegi şäherlerde ýaşaýar. Soňky ýyllarda obalardan şäherlere ýaşamaga gelýän adamlaryň sany barha artýar. 1976-njy ýylda şäheriň ilatynyň umumy ilatyň 59 göterimini tutýan bolsa, 1996-njy ýylda ol 70 göterime çenli artdy. Ýurduň ilatynyň agramly bölegini bolgarlar düzýär. Şeýle hem ýurtda türkler, grekler, ermeniler, ruslar we beýleki milletden bolan adamlar ýaşaýar.
Dili
Bolgar dili Hindi-Ýewropa dilleri maşgalasynyň günorta slawýan toparyna degişli bolup, ol slawýan hat ýazuwlarynyň iň gadymy nusgalarynyň biri hasaplanýar. 862-nji ýa-da 863-nji ýylda doganlar Kirili we Mefodiý grekleriň Saloniki şäherinde gadymy bolgar elipbiýini düzüpdirler. Häzirki bolgar dili XVII-XIX asyrlarda ýerli ilatyň dialektine görä täzeden düzgünleşdirilýär. 1945-nji ýylda bolsa elipbiýdäki käbir harplar aýrylyp sadalaşdyrylýar.
Şäherleri
Ýurduň senagatlaşdyrylan döwrüne çenli şäheriň ilatynyň artyşy örän haýaldy. 1950-nji ýyllarda şäherlerde ilatyň üçden bir bölegi ýaşaýardy. 1989-njy ýylda bolsa bu görkeziji iki esse artdy. Soňky maglumatlara görä, ýurtda ilaty 100 müňden köp bolan şäherleriň 9-sy hasaba alyndy. Olar: Sofiýa (bir milliondan gowrak ilaty bar), Plowdiw - 341,4 müň, Warna - 308,6 müň, Burgas-196 müň, Ruse-170 müň, Stara-Zagora-150,5 müň, Plewen-130,8 müň, Dobriç- 104,5 müň, Sliwen-106,2 müň. Ýurduň esasy portlary şeýleräk: Burgas Gara deňizde we Ruse - Dunaý derýasynda. Gara deňziň kenaryndaky Warna şäheri ýurduň iň bir şypahana sebiti hasaplanýar. Stara-Zagora şäheri Bolgariýanyň esasy dermirýol uzelini düzýär.
Döwlet gurluşy
Ýurduň Baş kanunyna laýyklykda, Bolgariýa parlament respublikasy bolup, döwlet baştutany - prezident. Ol gönüden-göni saýlawlar esasynda bäş ýyl möhlete saýlanýar. Prezident şol sanda ýurduň ýaragly güýçleriniň baş serkerde başysy hem-de milli howpsuzlyk boýunça maslahat geňeşiniň başlygydyr. Ýurduň kanun çykaryjy organy - bir palataly (Halk geňeşi) parlamentdir. Parlamentiň düzüminde 240 sany deputat bolup, olar saýlawlar esasynda dört ýyllyk möhlete saýlanýar. Olaryň arasynda saýlawlarda iň azyndan 4 göterim ses alan partiýalaryň agzalary hem bar. Parlament ýurduň baş bakany wezipä belläp ony wezipesinden boşadýar hem-de baş bakanyň teklibi boýunça ministrler kabinetiniň agzalaryny saýlaýar.
Daşary syýasaty
Bolgariýa Respublikasy dünýäniň 130-dan gowrak döwleti bilen diplomatik gatnaşyklar saklaýar. Bolgariýa Birleşen Milletler Guramasynyň agzasy bolup, 300-e golaý halkara guramalarynyň işine işjeň gatnaşýar. Bolgariýa bilen NATO-nyň arasyndaky gatnaşyklar 1990-njy ýylda ýola goýuldy. Häzir bolsa bu gatnaşyklar "Parahatçylygyň hatyrasyna hyzmatdaşlyk" meýilnamasynyň çäklerinde ösdürilýär. 1992-nji ýylyň 5-nji maýynda Bolgariýa Ýewropa Geňeşine agzalyga kabul edilýär. Bir ýyldan soň, Yewropanyň erkin söwda assosiasiýasy bilen ylalaşyga gol çekişýär.
Ykdysadyýeti
Bolgariýa Respublikasy industrial-agrar ýurt hasaplanýar. Ýurtda maşyn gurluşyk, azyk senagaty, gara we reňkli metallurgiýa, nebit-himiýa, agajy gaýtadan işleýän senagat has ösendir. Oba hojalygynda bolsa ekerançylyga uly ähmiýet berilýär. Syýahatçylyk pudagy hem ýurduň ykdysadyýetine saldamly goşant goşýar. XIX asyrda Bolgariýa oba hojalygy ýurdy hasaplanýardy. Muňa gammazdan, ýurduň dokma we aýakgap-deri senagatynda uly ösüşler gazanylypdyr. Beýik Watançylyk urşunyň öň ýanyndaky on ýyllyklaryň dowamynda ýurtda daşary ýurt maýa goýumynyň hasabyna hususy telekeçiligiň ösdürilmegine üns berilýär. Ýöne muňa garamazdan, ýurduň esasy milli girdejisiniň agramly bölegini oba hojalygyndan gelen girdeji düzýär.
1980-nji ýyllarda ýurduň ykdysadyýeti sazlaşykly ösüp başlady. Şol ýyllarda ykdysadyýetde täze dolandyryş ulgamy döredildi. Bu ulgam ykdysadyýetiň täzeden döwrebaplaşdyrylmagyna gönükdirildi.
Ykdysady geografiýasy
Bolgariýanyň umumy meýdany ykdysady taýdan üç sebite bölünýär. Olar: Günbatar, Günorta-gündogar we Demirgazyk-gündogar sebitleridir. Günbatar sebitindäki Sofiýa-Pernik senagat toplumy sebitiň ykdysadyýetiniň esasyny düzýär. Bu toplumda 30 göterim elektrik energiýasy, ýurtdaky ähli gara metallar öndürilýär. Günorta-gündogar sebitindäki Plowdiw, Burgas, Stara-Zagora we Haskowo senagat merkezlerinde reňkli metallurgiýa, himiýa senagaty, gurluşyk materiallary önümçiligi ýaly pudaklar has-da ösen. Bu sebitiň esasy oba hojalyk ekinleri şeýleräk - bugdaý, mekgejöwen. şaly, üzüm, dürli miweler we gök önümler. Demirgazyk-gündogar sebitinde bolsa maşyn gurluşyk, himiýa, dokma senagatyna uly ähmiýet berilýär.
Energetika
Peýdaly gazylyp alynýan baýlyklary bolan kömürň çykarylyşy yyl-ýyldan artýar. Bolgariýadaky nebit yataklaryny senagat taýdan özleşdirip bolmaýar. Ýurt nebiti OPEK guramasyna agza ýurtlardan we GDA ýurtlaryndan satyn alýar. Çig nebit Burgas şäheriniň golaýynda nebiti gaýtadan işleýän toplumda täzeden işlenilýär. Bu toplumda himiýa önümleriniň 100-e golaý görnüşi öndürilýär. Şeýle hem Bolgariýa GDA ýurtlaryndan tebigy gaz hem satyn alýar.
Ulag ulgamy
1993-nji ýylda ýurduň demirýollarynyň uzynlygy 6600 kilometre barabardy. 1995-nji ýylyň ahyrynda gara ýollarynyň 37 müň kilometrinde abatlaýyş işleri geçirildi. 1995-nji ýylda Bolgariýada Saraýewo halkara deniz porty açyldy. Bolgariýanyň çäginden 445 kilometr turba geçirijisi geçýär. Ýurtda 10 aeroport bolup, onun üçüsi halkara derejesinde halka hyzmat edýär.
Balykçylýgy
Bolgariýada iri döwlet we hususy balykçylyk kärhanalary bar. 1960-njy ýyllardan bari ýurtda balykçylyk bilen meşgullanýan hususy kärhanalaryň sany barha artýar. Balyklaryň 70 göterimi Atlantik okeandan tutulýar.
Maliye we bank ulgamy
Bolgariýanyň pul birligi - lew. Ýurduň merkezi banky esasy bank edarasydyr. Ol 1964-nji ýylda döredilen daşary söwda bankynyň hem gymmat bahaly kagyzlarynyň 72 göterimine eýedir. Döwlet süýşürintgiler banky ilata bank hyzmatlaryny hödürleýär. Ýurtda paýdarlar banklary 1987-nji ýylda döredilip başlandy.
Jemgyýeti
Bolgarlaryň agramly bölegi 20 bilen 30 ýaş aralygynda durmuş gurýarlar. Bolgariýa özüniň tebigy ajaýyplygy bilen hem hemmeleri haýran edýär. Ýurduň bu tebigy ajaýyplyklary daşary ýurtly jahankeşdeleri hem özüne bendi edýär. Ýurdun paýtagty Sofiýa Ýewropanyň iň gadymy şäherleriniň biri hasaplanýar. Bu şäherde köp sanly muzeýler, gadymy ýadygärlikler we özboluşly nusgawy kiliseler bar. Paýtagtyň owadan ýerleri şeýleräk: Aleksandr Newskiniň sobory (Balkan ýarym adasynyň iri prawoslaw kilisesi hasaplanýar), daşary ýurt sungaty muzeýi, Batenberg meýdany, etnografiýa muzeýi, milli taryh muzeýi (Balkan ýarym adasynyň iri muzeýi hasaplanýar), botanika bagy we ş.m. Pernik şäherinde Wizantiýa imperiýasy döwründen galan gadymy galalara duş gelmek bolýar. Bolgariýa 395-nji ýylda Wizantiýa imperiýasynyň düzüminde bolandygy üçin bu ýurduň käbir şäherlerinde şol döwürdäki taryhy ýadygärliklere gabat gelinýär.
Bolgariýanyň Bankýa sebiti termal şypahanalar merkezi hasaplanýar. Bu şypahanalar daşary ýurtly syýahatçylaryň iň bir gelim-gidimli ýeridir. Sumen şäheri Bolgariýanyň orta asyrlardaky durmuşyny açyp görkezýär. Bu şäherde Şumens galasy we ýurduň iň iri Tombul metjidi ýerleşýär. Şäheriň eteginde milli seýilgäh ýaýylyp ýatyr. Plowdiw şäherinde 3 müň omnlyk teatr we Hisar Kapiýa derwezesi bar. Şäheriň golaýynda Hiarýa şypahanasy ýerleşýär. Ol gadymy Rim döwründe hem örän meşhur şypahanalaryň biri hasaplanýan eken.
Şeýle hem ýurduň Arbanasi, Božensi, Ýetyr, Žerawna, Kopriwştisa, Kotel, Melnik, Nesebyr, Sozopol, Trýawna we Şiriko-Lyka ýaly şäherleri-de muzeýlere, taryhy ýadygärliklere örän baýdyr. Gara deňziň kenaryndaky Warna we Nesebyr şäherleri bolsa ýurduň ilatynyň agramly böleginiň dynç alýan ýeri hasaplanýar. Bolgariýada Yewropanyň iň owadan dag gowagy hem bar. Ol Ledenika diýlip atlandyrylýar.
Minogalar
Derýa minogasynyň ugor balygyňky ýaly uzalan bedeniniň äňsiz öň ujynyň aşak tarapynda açyk wagty tegelek, ýapyk halynda bolsa kese ýarçyk şekilli agyz guýgyjy ýerleşen. Guýgyjyň gyrasy ownujak deri seçekleri bilen örtülen. Guýgujyň iç düýbünde, iki sany agyz plastinkasynyň ýokary tarapynda, olaryň her biriniň ujunda bir, aşakysynda bolsa birnäçe buýnuzlaşan dişjagazlar ýerleşen. Minoga dişleri bilen balygyň ýa-da beýleki haýwanlaryň bedenine berkleşýär. Dil ujunda hem dişjagazlar bolýar. Olar bilen minoga öz awlarynyň bedenini deşip, ganyny sorup iýmitlenýär. Kellesinde derisiniň aşagynda çala bildirýän gözleri, olaryň arasynda bolsa ýeke-täk burun deşigi ýerleşen. Minoganyň ýedi jübüt tegelek žabra deşigi we žabra haltajyklary bolýar. Onuň agzyndan barýan suw içki žabra deşikleri arkaly žabra haltajyklaryna baryp, öňünden daşa çykarylýar. Iýmitlenýän wagty bolsa suw daşky žabra deşiklerinden žabra haltajyklaryna baryp, kislorod- kömürturşy gazy çalşygy geçenden soň, ýene-de şol deşikden yzyna çykarylýar.
Minoganyň yzly-yzyna ýerleşen iki sany arka ýüzgüçleriniň yzkysy çowlanan guýruk ýüzgüji bilen birleşýar. Garny bilen guýrugynyň arasynda artbujak deşigi, onuň aşak ýanynda bolsa jyns-peşew deşigi ýerleşýär. Deri örtügi bir öýjükli mäzlere baý bolýar.
Gadymy Müsür
thumb|right|300px|[[Gizada Uly Sfinks we Hefreniň piramidasy]] Gadymy Müsür (, Aegyptus) özleriniň ulanan iň gadymy ady: Kemet, Kemi, Hemi (kmt,, κὴμε) — iň gadymy siwilizasiýalaryň biri, ol Niliň aşaky akymynyň boýunda Afrika kontinentiniň demirgazyk-gündogarynda döräpdir. Ol ýerde häzirki döwürde Müsür döwleti ýerleşýär. Siwilizasýanyň emele gelişi b.e. öň 4-nji müňýyllygyň ahyryna — Ýokarky we Aşaky Müsüriň ilkinji faraonyň häkimiýeti astynda syýasy taýdan birleşen döwrüne degişlidir. Onuň ösüşi soňraky üç müňýyllygyň dowamynda dowam edipdir. Özüniň iň bir gülläp ösen döwrüne Gadymy Müsür Täze patyşalyk wagtynda baryp ýetipdir, şondan soň ol kem-kemden pese gaçyp başlaýar. Şol giçki döwürde ençeme döwletler Müsüri yzygiderli basyp alypdyrlar. Netijede faraonlaryň dolandyryşy b.e. öň 30-njy ýylda irki Rim imperiýasy Müsüri basyp alyp, öz prowinsiýasyna öwrensoň resmi suratda gutarypdyr.
Türkmenistanyň taryhynyň XIX – XX ýüz ýyllyklary
Meýilnama:
1.	Türkmenistanyň taryhynyň XIX – XX ýüz ýyllyklarynyň esasy problemalary.
2.	Bu döwrüň taryhynyň esasy çeşmeleri we ony öwrenmegiň ähmyeti.
Garagum çöli günortadaky daglardan akan uly derýalaryň suwunyň azalmagy netijesinde emele gelipdir.
XIV – XB asyrlarda ýeke-täk türkmen dili döräp baslapdyr. Oňa esas bolup köp derejede gadymy täjik we Orta Aziýanyň ýakyn ilatynyň beýleki halklarynyň dili bilen baýlaşdyrylan oguz dili hyzmat edýär.
XVI asyrdan başlap demirgazyk türkmen taýplary (ýomutlar, tekeler, ärsarylar, salyrlar, saryklar) we beýlekiler kem – kemden gönorta tarap süýşüp başlaýarlar. Olar köp halatlarda günorta türkmen taýpalaryny (ýazyrlary, olimleri, emreleri baýatlary we beýlekileri) Patriarhal feodal gatnaşyklary şertlerinde aýratyn taýpa hökmüňde seredilen dürli ýerli gatlaklary we territorýal toparlanşyklary (müjewirleri mahtumlary, hojalary şyhlary, mehinleri, nohurlary we beýlekileri) gysyp çykaryp Günorta Türkmenistanda mesgen tutýarlar. Beýle tabyn etmekligiň günbatar türkmen taýplaryna täjik – horasam elementleriň giň aralaşmagyna getirilýär.
Patriarhal feodal gatnaşyklarynyň agalyk etmegi türkmen halkyýetine milletiň birnäçe elementleriniň (dil territoriýa psihologiki birlik, medeniýetdäki umumylyk) Türkmenistan entek Orsýete birleşmezden öň kemala gelip başlandygyna seretmezden, millet hökmünde konsolidasiýalaşmagyna mümkinçilik bermändir.
XVI asyrlardan XIX asyryň ikinji ýarymyna çenli tukmen halkynyň durmuşy gaty agyr bolupdur. Turkmenleriň hojalygy Patriarhal natural häsiýete eýe bolup, ekstensiw göçme maldarçylyga, iň yza galak tehnikaly we öý hünärmentligilikli suwarymly ekerançylyga daýanypdyr. Şeýle yzagalaklyk zerarly tozan we dagynyk türkmen taýplary, birleşip özleriniň döwletini döretmeklige mümkinçilik tapmandyrlar. Daşky basybalyjylaryň talaňçylyklary arasy üzülmeyän özra weyran ediji alamaçylyklar, agyr zulum müňlerçe garyp ilatyň ýaşaýyş durmuşyna palta urupdyr. Türkmenistanyň Orsýete birikdirilmegi özara feodal uruşlaryň soňuna çekipdir. Emma şondan soň iki taraplaýyn zuluma sezewar edilen garyp halkyň agyr durmuşyny ýeňilleşdiripdir.
Türkmenistanyň territoriýasynda senagat kärhanalary düýbünden ösmändir. Diňe birnäçe ujypsyzja ussahnalar hem-de kiçijik zawodlar gurylyp, olary bolsa senagat kärhanalary diýip atlandyrmak mümkin bolmandyr. Oba hojalygy gowşak ösüp zähmet gurallary ýönekeý bolupdyr. Bular öz gezeginde hasyllylygyň pes bolmagyna getiripdir. Suw ýetmezçilik edipdir. Türkmen dayhanlary gaty agyr şertlerde şandyr. Dürli salgytlara sezewar edilip tire taýpa agzalylyklarynyň pidasy bolupdyr. Aýallaryň ýagdaýy has agyr bolup, olar jemgyýetde hukuksyz bolupdyrlar. Ilatyň arasynda ölýänleriň sany dogulýanlaryň sanyndan köp bolupdyr. Şeýle şertlerde türkmen halkyna fiziki taydan ýok bolmak howpy awanypdyr. Beýik oktýabr sosialistik rewolýusiýasynyň ýeňmegi bilen türkmen halkynyň durmuşynda täze durmuş başlanypdyr. Halk zulumdan agyr hukuklardan azat bolup azatlykda we deňlikde erkin ýaşap başlaýar. SSSR haklarynyň bilelikdäki tagallary netijesinde Orta Aziň halklary asyrlar boýy dowam eden yzagalaklygy gysga taryhy döwürde ýeňip geçneligi başarýar. Leninçilik milli syýasat halklaryň dostlugyny pugtalandyryar. Düýpli kemçilikleriň goýberilmegine seretmezden industrializasiň kollektiwi rossiýanyň we medeniýetde düýpli özgerişleriň amala aşyrylmagy aýallaryň azatlyga çykarylmagy – bularyň hemmesi gysga taryhy döwürde mümkin boldy.
1941 – nji ýylda sowet adamlarynyň parahatçylykly zähmeti faşistik Germaniýanyň ähtiýalanlyk bilen çozmagy zerarly bolupdy. Ýurdumyzyň beýleki halklary bilen bilelikde türkmen halky watany goramak üçin göreşe baş galdyrdy. Beýik watançylyk urşy ýeňiş bilen tamamlanyp türkmen halky beýleki dagynlyk halklar bilen uruşdan soň dikeldip işlerine aktiw gatnaşdt.
60-njy ýyllarda ýurtda dolanyşda komanda buýruk bermedi sistemasynyň güýçlenmegi bilen baglanyşykly sosila ykdysady ösüşe kö sanly goşmaça kynçylyklar ýüze çykdy. Ykdysadyýetde artdyryp ýazmak, gözboýagçylyk, badyhowalyk, arka durmak, parahorluk ýaly sosializmiň kokun palta urýan negatiw ýagdaýlar güýçlendi. Bu prosesleriň hemmesi Türkmenistanyň hem sosila ykdysady durmuşyna düýpli täsir etdi. Jemgyyetçilik ösüşiniň depginleriniň ep-esli peselmegine getirdi.
Şu we beýleki negatiw hadysalaryň dowam edendigine garamazdan 60-80-nji ýyllarda türkmen halky ýurduň ykdysady we medeni derejesini özleşdirmekde janarmazlykly zähmet çekdi. Beýleki doganlyk haklaryň goldamagy bilen Gragum kanaly, Türkmenabatdaky himiýa kombinaty, Mary GRESU ýaly uly gurluşyjlary amala aşyrdy. Respublikada işçiler synpynyň milli uly toplumy kemala geldi. Oba hojalygynyň mehanozasişdyrylyş derejesiniň dyngysyz ýokarlanmagy bilen baglanyşyjly. Türkmenistan ösen industrial agrar ýurda öwrüldi. Köp sanly milli ýokary hünärli spesialistler, alymlar, döredijilik işgärleri ösüp ýetişdi.
Sosializm gurluşy ýyllaryndaky goýberilen säwlikler, ötegeçmeler, kommunistik partiýanyň diýdimzorluk syýasaty soszializmiň güýçli differensirlenmegine getirdi. Munuň üstesinede ykdysadyýeti planlaşdyrmakda, milletara gatnaşyklarda goýberilen sowlikler SSR soýuzynyň dargamagyna getirdi. SSR darmagy bilen 1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Türkmenistan özbaşdak dünýewi demokratik döwlet diýilip yglan edildi. Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti S. A. Nyýazow saýlandy.
Häzirki wagtda öz ygtyýarlygy Türkmenistan içerki syýasatda bazar ykdysadyýetine geçmek eýeçiligiň ähli görnuşlerine giň ýol açyp, ahyrkjy maksady, halkyň maddy hal – ýagdaýyny gowulandyrmagy wezipe edip goýsa dasary syýasatda bolsa birek – biregiň içki işine gatyşmazlyk özara dostluk, ähli jedelli meseleleri, gepleşikleri geçirmek arkaly çözmek syýasatyny alyp barýar.
Türkmenistanyň Prezindenti S. A. Nyýazow bu syýasaty ähli halklaryň arasynda gyzgyn goldaw tapýar.
Tibet Awtonom Sebiti
Tibet awtonom sebiti (en: TAR) ýa-da Xizang awtonom sebiti, köplenç Tibet ýa-da Xizang bilen gysgaldylýar, Hytaý Halk Respublikasynyň Günorta- Günbatar Hytaý Halk Respublikasynyň welaýat derejesindäki awtonom sebiti. Adaty Tibet sebitlerinde Ü-Tsang we Ham bilen örtüldi.
1965-nji ýylda Tibet anneksiýasyndan soň döredilen Hytaý Halk Respublikasynyň (HHR) öňki dolandyryş bölümi bolan Tibet sebitini çalyşmak üçin resmi taýdan döredildi. Bu gurama 1959-njy ýylda Tibet gozgalaňyndan we Kaşagyň işden aýrylmagyndan bäş ýyl soň, asyl anneksiýadan 13 ýyl soň bolupdy.
Tibet awtonom sebitiniň häzirki serhetleri XVIII asyrda döredilipdi we taryhy Tibetiň ýarysyny ýa-da etno-medeni Tibeti öz içine alýar. Tibet awtonom sebiti 1,200,000 km² -den gowrak  we Hytaýyň sebitler boýunça ikinji derejeli welaýat derejesidir. Gaty we daglyk ýerleri sebäpli ilatyň gürlügi 3 adam km². 3,6 milliondan gowrak adamda az ýaşaýar.
Suratlar
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Everest_North_Face_toward_Base_Camp_Tibet_Luca_Galuzzi_2006_edit_1.jpg/250px-Everest_North_Face_toward_Base_Camp_Tibet_Luca_Galuzzi_2006_edit_1.jpg|thumb|250x250px| [[Jomolungma|Ewerest dagy]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/IMG_1565_Yamdrok_Tso.jpg/250px-IMG_1565_Yamdrok_Tso.jpg|thumb|250x250px| Yamdrok köli link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/NamTso_scene.jpg/250px-NamTso_scene.jpg|thumb|250x250px| Namtso köli link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Tibet-6048_-_Largest_Sitting_Maitreya_Buddha.jpg/150px-Tibet-6048_-_Largest_Sitting_Maitreya_Buddha.jpg|thumb|196x196px| Şigatse şäherindäki Taşilhunpo monastyrynyň Maitreýa Buddanyň heýkeli link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Brahmaputra_River%2C_Shigatse.jpg/250px-Brahmaputra_River%2C_Shigatse.jpg|right|thumb|250x250px| Şigatse şäherindäki larlung Tsangpo link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Lhasa_airport.jpg/250px-Lhasa_airport.jpg|right|thumb|250x250px| Lhasa Gonggar howa menzili, TAR-nyň iň uly howa menzili
Talyp Sporty Aşgabat
“Talyp Sporty” futbol kluby (Türkmençe : Talyp Sporty) Türkmenistanyň paýtagty Aşgabadyň futbol kluby we “Milli sport we syýahatçylyk uniwersiteti”. Türkistan ýokary ligasyna gatnaşyjy.
Adaty kerepli sakyrtga
Ol Türkmenistanyň gowaça ekilýän etraplarynda giňden ýaýran. Onuň reňki üýtgäp durýar, ýazyna sarymtyl-gök reňkli, güýzüne bolsa gyrmyzy-gyzyl reňkli bolýar. Onuň uzynlygy 0,3一0,4 mm. Sakyrtgalar ýapraklaryň iç ýüzünde kerep gurup, onuň aşagynda topar bolup ýaşaýarlar. Sakyrtgalaryň agzy sanjyjy-sorujy bolup, olar esasan gowaçanyň şiresi bilen iýmitlenýärler. Iň zyýanlylaryň biri kerepli sakyrtga bolup, ol ösümlikleriň 200-den gowrak görnüşlerine zeper ýetirip bilýär. Ol gowaçany guradýar ýa-da onuň hasyllylygyny peseldýär.
Firewall
thumb|300px thumb|300px Firewall (Otdiwar)- Kompýuter ulgamyny (Computer Network) Kürseýjiden (intruder) goramak üçin ýöriteleşdirilen enjamdyr (device). Otdiwar (Firewall), software ýa-da hardware, hat-da her ikisem bolup biler.
Kompýuter Tehnologiýasy
Adamzat 21-nji asyra çenli ýaşap bilmez (Näme?????)
Amerikanyň Birleşen Ştatlaryň harby merkezi bolan Pentogondaky işleýän ylmy alymalar janly adamyň  beýnisine meňzeş kompýuter döretdi. Bakylyk hakynda arzuw edýän adamlar, haýwanat dünýäsine bizi kowjak täze swilizasiýany döretjekler
Adamzada reýal howpy baradaky temada Orsýetiň „Komsomol“ gazetiniň habarçysy Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň milli aýrokosmiki agenstwanyň ylmy barlag professory Aleksandr Blonkin bilen söhbet.
Aleksandr Aleksandrowiç, adamzat bakylyk barada arzuw edýär. Ýöne 10-20 ýylda näme boljagynyň mümkindigini Sizden başga hiç-kim öňünden aýtmandy, medesina optimizimi az berýärmi ?
Bakylyga nähili ýol görünýär?
Döwülüp ýok bolup gitjek, janyň biologik molekularyny ýarymgeçiriji çiplere çalyşmaly, olar kisloroda mätäçlik çekmeýär we gerek bolsa müň ýyla dagy çekip biler.
Bu birhili fantastika görnüşli eşdilýär. Silikon çipleriň biziň janly sypatymyz bilen nähilek gatnaşygy bar?
Adam beýnisiniň modelini kompýutelerde döredip bolýar. Şonuň ýaly tejribäni Britan alymy Worwik geçirýär. Ol „ýedi gnom“ (garsaky adamlar) atly öz-özi hereket edýän mini robotlaryň gruppasyny döretdi. Massaçuset Tehnologik Institutynda Bruk diýen alym, atly ýaşly çagaň fiziki we akyly ukyply, başarnykly modelini döretmekde işlejek bolýar. Ol bir topar intlektli, adamsypatly robatlaryň „atasydyr“. Olaryň ýeke bir elektron gözleri, gulaklary elleri bilen çäklenmän, şertli reflekslerini öwrenmeklerde ukyby bar.
Bu onda bakylyk ýalyda ?
Haçan adam-robatlar ýüze çykyp ugrar we olaryň sany ňäçe bolarka ?
Ilki bilen munuň ýaly transformasiýa 10 million dollara çenli çykdaýjylar we ol ýeke gaty baý adamlara ýeterlikli bolar. Ýöne 2020 ýyla çenli adam-ekwiwalent çipli we özi hereket edýän teniň bahasy şeýle bir gaçar welin, ösüp barýan döwletlerde-de almak başardar. Şondan soňra 10-15 ýyl bakylyk miwesini hemme planetanyň adamlary dadyp görer. Diýmek geljekde, ýerde elektron beýnili akyldy jandarlaryň we mehanki bedenli, Siziň aýtmagyňyza görä, E-jandarly robot barlyklaryň döredilmegine ýüze çykmagy mümkin. Olaryň biologik gabykda ýaşaýanlar we şol biologik şertde galjaklar bilen nähilek gatnaşykda bolarlar. Ilki bilen oňuzmaça bolar. Haýsam bolsa bir duýgy bilen biýologik çagalaryny ýatlap bilýän elektron kopiýaly ene-atalary bolar. Haýsam bolsa bir wagyt, bileräk ýaşaýmaklaram ahmal ýöne geljekdäki perspektiwada-häzirki şu siwilizasiýanyň soňy bolar. Näme üçin? Adamzadyň gündäki problemalaryny üstüne alyp durmuşda aladasyz, lezzet almaklygy berýän akylly robotlar barada arzuw edýär ahyryn ! Ol ynanjaňlyk azaşmaklakdadyrlar, E-robot barlyklar biraz kämil bolarlar. Olara iýmit, suw, howa gerek bolmaz. Adamlaryň 10-ýyldaky bilimini  olar göz-açyp ýumasy edinerler. Olar baky bolup, döwülen, lagşan ýerlerini aňsatlyk bilen çalşarlar. Olar ýerde we kosmosda ýerlerini üýtgetmelerini fiziki hereketsizlikde bolar, maglumatlayny bir çipden bir çipe ýazmaklyk, ýeterlikli bolar. Adamlar olara garanyňda, pes jynslardan bolup görnerler.
E-barlyklar-robot özüniň biýologik ata-babalaryna hormat goýmaklyk borjy duýulmazda?
Biziň häzirki janly dünýämiz–biziň ata-babalarymyzdyr. Adam şekilli maýmynlar biziň ýakynrak garyndaşymyz biz şolary hormatlamaga taýynmy ?
Ewalýusiýanyň kanuny şeýle, pes derejeli akyldar jandarlar gaçyp gutulmasyz- beýik derejeli akyldarlarlaryň guly ýa-da oňa hyzmat etmeli bolýar. Biziň bagtymyza daşary planetanyň adamalary gelenok. Ony ýeke, örän uly derejä ösüp giden siwilizasyýadakylar edip biler we biz olaryň gaçyp gutulmasyz guly bolarys. E-barlyk robatlar, aň-pikirde uly özgerişler tizligi bilen böküp, bizi özüne deň etmeklikde hasap etmesini goý bolsyn ederler. Küştçi Kasparowy kompýuter sensasiýion ýeňenden soňra, öz reputasiýasyny hasam berkedenem bolsa, komputerlleriň intellektnini göz öňüne getirmek örän kyn. Şu günlere çenli, kuwwatly komputerler 40-dan 60 milliona çenli neýronly modelini döredildi. Ol çak edilmegine görä 200 esse adam beýnesinden gowşakrakdyr. Ýöne komputerler şeýle bir çalt täzelenip gurulýar welin, ynha ýene-de bäş ýyldan arasy üzülen ýerlerini tiziräk doldyrarlar.
Gijilewük sakyrtgasy
Ol örän kiçi, bedeniniň uzynlygy 0,3 - 0,4 mm-e deň. Bedeni köp sanly, örän gysgajyk ösüntgilidir. Ol adamyň we dürli haýwanlaryň derisinde ýaşaýar we gan bilen iýmitlenýär. Öz ösüntgileriniň we gana goýberýän suwuklygynyň täsiri netijesinde güýçli gijilewük döredýär. Türkmenistanda, ilki bilen Aşgabatda gijilewük sakyrtgasy 1968-nji ýylda köpçülikleýin hasaba alyndy. Wagtynda geçirlen lukmançylyk çäreleriniň netijesinde bu keseliň öňi alyndy.
Gadymy Gresiýa
thumb|288x288px|[[Parfenon]]
Makler
Makler – söwda araçyly. Düzgün bolşy ýaly, makler harytlar, gymmatly kagyzlar, hyzmatlar satyn alnanda we satylanda, ätiýaçlandyrylanda hünär derejesinde araçylyk bilen meşgullanýar. Birža maklerleri söwdany alyp barýar we geleşikleri baglaşmak üçin satyjylaryň we alyjylaryň brokerleriniň dilden ylalaşygyny bellige alýar.
ABŞ
ABŞ-da ygtyýarlandyrylan birža brokerçiligi bilen U.S. Securities and Exchange Commission we Financial Industry Regulatory Authority meşgullanýar. Şeýle hem, brokerçilik şereketleri ştatdan ştata üýtgäp bilýän ýerli ýurisdiksiýalaryň düzgünlerine tabyn bolýar. ABŞ ähli ştatlary üçin CFD karz egni bilen berilýän brokerçilik şereketiniň ygtyýarnamasyny ret etmek umumy bolup durýar. Munuň ýaly bitewilik bölekleýin maýadarlaryň 76% CFD söwdasynda pullaryny ýitirýändigi bilen düşündirilýär.
Birleşen Patyşalyk
Beýik Britaniýada birža brokerleri Financial Conduct Authority tarapyndan ykrar edilen derejäni almak üçin okuwy geçmeli. Brokeriň ygtyýarnamasyny Financial Services Register barlamak bolýar.
Fransiýa
1996-njy ýylda maliýe işini kämilleşdirmek hakynda kanun kabul edilenden soň birža brokerleriň ýerine maýa goýum kompaniýalary geldi.
Kompýuter Tehnologiýasy
Adamzat 21-nji asyra çenli ýaşap bilmez (Näme?????)
We şonda adam beýnesiniň elektron taslamalary (görnüşleri) dörär ?
Bar gepem şonda-da, ýöne bir taslama ýa-da model dälde, eýsem konkret adamyň beýnisiniň analogynyň  kopiýasydyr. ABŞ-yň goranmak ministrligi eýäm näçe ýyllar „Kompýuter Maugli „ diýen proýektiň üstünde işlenýär. Şol proýekte gatnaşyjylaryň biri, Stim Roýleriň aýtmagyna görä Sid diýen täze dogyp ölen çagaň beýnesini 60 % prosent neýronlaryny skanirlenýär. Sid öldi, ýöne onuň elektron beýnisi ösmäge we özgermäge başlady.
Ene atasy oňa nähilek garady ?
Ejesi rahatyrak, Kakasy ilki bilen gazaply boldy we ol elektron beýnini ýok etmekligi talap etdi, ýöne olam soňra köşeşdi. Ylmy-barlagçylar, kompýutere wirtual hakykatlygy ýagny surat şekilini sistema otyrdylar. Çagany üç ölçegli surat şekilde görüp bolýar we onuň sesini eşidip gepleşibem bolýar. Indi onuň ata-eneleri janly çaga sereden ýaly aladalanýarlar. Geň göräýmeli, ýöne Sid hakynda hiç hili maglumata eşdemzok we ol hakynda  gürlänoklara ?.
Ýaponiýa Tokugawo Sýogunlygy döwründe
Ýaponiýa Tokugawo Sýogunlygy döwründe.
M E Ý I L N A M A S Y
Kompýuter Tehnologiýasy
Adamzat 21-nji asyra çenli ýaşap bilmez (Näme?????)
Howa, ýene 10 ýyldan ýa-da bir näçe ýyldan, islendik adamlaryň aňy, onuň ýatkeşligi, huşy, pikiri, endikleri-silikon çipler görnüşde döretmek mümküňçilikler bolar.
Ýaponiýa Tokugawo Sýogunlygy döwründe
1. Tokugawo Sýogunlygynyň döremegi.
Kompýuter Tehnologiýasy
Adamzat 21-nji asyra çenli ýaşap bilmez (Näme?????)
Ola beýni, a beýleki bedenleriň böleklerini nätmeli bolar. ?
Ýaponiýa Tokugawo Sýogunlygy döwründe
3. Ýaponiýanyň daşary syýasaty.
Ýaponiýa XVII asyryň başlarynda syýasy dagynyklyk döwrüni başdan geçirýärdi. Yurt birnäce maýdajyk hanlyklara bölünipdi. XVII asyryň başlarynda 260 sany ululy-kiçili hanlyklar bardy. Ýurtda ýeke-täk bir imperator bardy, ýöne ol diňe dini işlere seredäýmese hanlyklaryň içki işlerine, döwlet işlerine gatýşmaýardy. Imperator edil häzirkisi ýaly arassa simwoliki görnüşde bardy.
Kompýuter Tehnologiýasy
Adamzat 21-nji asyra çenli ýaşap bilmez (Näme?????)
Eger-de öňünden aýtmalar (prognozlar) garaňkylyk bolsa, robatlaryň çozmagyna päsgel ýa-da olary duzyrmak üçin we biziň siwilizasiýamyzy uzaltmak üçin, Adamzat güýjini birleşdiräýende bolanokmy ?
Ýaponiýa Tokugawo Sýogunlygy döwründe
Ýurt ýokarda aýdyşymyz ýaly 260 bölege bölünip, milli bitewilik ýokdy. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşymyzyň Mukaddes Ruhnamada aýdyşy ýaly “Döwlet milli ruhuň gaýmagydyr. Hut şol sebäpden milli döwlet millete mahsus ähli ruhy-ahlaky sypatlarynyň amal bolmagyny, syýasy erk arkaly bir ýere jem bolmagyny alamatlandyrýar… Milli döwlet milletiň  öz durmuşyny içki taýdan gurnamagyň taryhy usulydyr. Hut milli döwletde milletiň ýaşaýyş ukyplary bir ýere jemlenýär.” Dagap barýan merkezleşen ýapon döwletini täzeden döretmek ugrunda XVI asyryň ahyryndan başlap göreş başlandy. Geliň merkezleşen ýapon döwletiniň sýogunlyk ady bilen döreýşine seredeliň!
Kompýuter Tehnologiýasy
Adamzat 21-nji asyra çenli ýaşap bilmez (Näme?????)
Ylmyň we tehnikanyň progressini ýatyrmak asla mümkün däldir. Döwlet ony togtatsa, başga güýçli ösýän döwletleriň eline geçeýmegem mümkündir. Şonuň üstünden işleýän ylmy-barlaglara sylag berip, özünüň bakylygy we dünýäsiniň üstünden häkim sürjek aladaly diktator hemişe tapylar.
Ýöne e-robatly adamlaryň üstünde kontrol etmek synaşygyň mümkünçilikleri bolara ?
Ýaponiýa Tokugawo Sýogunlygy döwründe
1598-nji ýylda täze tagta geçen ýaş imperator Hideýosi 5 sany baş ministrlerden ybarat bolan dolandyryş edarasyny döretdi. Olaryň arasynda Iýeýasy Tokugawo hem bardy.1600-nji ýylda I.Tokugawo açykdan-açyk häkimiýet ugrunda göreşe başlady. Garşydaşlaryndan üstün çykyp 1603-nji ýylda ol täze döwletiň döredilendigini jar etdi. Özüni sýogun, döreden döwletini bolsa Tokugawanyň sýogunlygy diýip atlandyrdy. “Sýogun” sözi “baş serkerdebaşy” diýmegi aňladýardy. Sýogunlyk 1603-1867-nji ýyllar arasynda Ýaoniýany dolandyrdy.
Kompýuter Tehnologiýasy
Adamzat 21-nji asyra çenli ýaşap bilmez (Näme?????)
Geliň onda adam sypatly maýmynlara adamlary control etmekde olara hukuk bereli. Adamyň akyly bilen, ugrytapyjylygy bilen hemişede ýeňiji bolup galar. E-beýneli robot barlyklar bizi şeýtmeklikde hiç-hilek esasa müňkürlük etmek şek şübhe ýokdyr. Beýik Paýhasly ýaradanyň döreden biologik basgançak rolyny ýerine ýetirip Adamzat ýerdäki wekilçiligini tamamlar. Bizi köşeşderýän pikir şeýle bolmaly ýagny, biz Galaktikada ýeke-täk we belkem älem jahanda elektron swilizasiýany dörediler we olaryň, ýagny E-barlyklaryň, Ýeriň çäginden çykyp gitmek we geljekdäki kosmiki kataklizimlerde bize görä olaryň örän uly mümkinçilikleri bardyr diýen umyt bardyr.
Terjime eden Şasöýin Ýasawi
Ýaponiýa Tokugawo Sýogunlygy döwründe
Täze döwrüň başlarynda Ýaponiýanyň 18 mln. çemesi ilaty bardy. Iýeýasu Tokygawo ýerli hanlaryň hiç birini-de tagtyndan aýyrjak bolup ýa-da hanlyklary ýok etjek bolup durmady. Hanlar babatda ol hem geçirimlilik hem gazaplylyk etdi. Başgaça hanlaryň öň özüne garşy gidenlerini yzarlap,ýok etjek bolman geçirimlilik edipdi, ýöne hanlar indi öňküsi ýaly öz hanlygynda han özi soltan özi däldi. 1634-nji ýylda sýogun (Iýemissu Tokugawo) olaryň ählisine öz çagalaryny, aýallaryny ýurduň merkežinde girewine goýup gitmegi (sinkinkotaý) tabşyrypdy. Olar oz hanlygynda maşgalasyz işlemelidiler. Eger-de bardy-geldi han dönüklik edip, sýoguna garşy gidäýse onda ol maşgalasyndan el üzmelidi. Merkeze, maşgalasynyň ýanyna gatnamaga welin rygsat berilýärdi. Sýogun hanlar babatda beýle syýasaty bölünip aýrylyjylyk hereketiň bolmagynyň öňüni almak üçin durmuşa geçirýärdi.
Tokugawo Sýogunlygy üçünji sýogun Iýemissu Tokugawo döwründe has-da güýçlendi. Ol döwlet dolandyryşynda birnäçe täzelikler,  üýtgeşmeler girizdi.
'''2.Ýurduň döwlet gurluşy. Daýhanlaryň ýagdaýy.'''
Sýogun iş ýüzüde imperatoryň elinden zor bilen häkimiýeti basyp alypdy. Ýöne ony doly ýurduň syýasy durmuşyndan çetleşdirip biljek däldi.Sebäbi Ýaponiýanyň ilatynyň esasy bölegi sintoizm dinine uýýardy.Bu din boýunça bolsa adam birnäce gezek bu dünýäde ýaşaýarmyş, özü-de onuň soňky gezek bu dünýä kim bolup geljegi onuň häzirki ýaşaýan wagtynda özüni nähili alyp barşyna, ýagşylyk-ýamanlyklarynyň, hudaýa, ynanyşyna baglymyş. Eger-de has gowy adam bolsa, diňe gowulykda özüni görkezen bolsa onda onuň imperator bolup dünýä inäymegi hem mümkinmiş. Ine ýokarky aýdylanlardan görnüşi ýaly imperator bolup dünýä inen adam asly gelip çykyşy boýunça beýlekilerden tapawutly adammyş.Ol hudaýyň ähli adamlaryň içinden iň gowysy diýip, saýlap-seçenimiş. Şonuň üçin adamlar özüni alyp barmakda imperatordan görelde alýardylar, oňa hudaýyn ýerdäki wekili hökmünde sežde edýärdiler, ony üýtgeşik adam hökmünde sylaýardylar, hormatlaýardylar. Sýogun adamlaryň aňynda asyrlar boýy toplanan imperatora bolan söýgini, hormaty, ynanjy dessine ýok edip bolmajagyna düşünip, ony ýurduň syýasy durmuşyndan ýok edip bilmedi. Hatda ýurduň  şol wagta çenli paýtagtyndan (Kioto şäherinden) çykarmaga-da milt etmedi. Imperator öňküsi ýaly öz köşgünde, öz köşk emeldarlary bilen bilelikde döwletiň hasabyna doly üpjün edilýärdi. Sýogunyň özi ýurduň paýtagtyny başga ýere-Edo şäherine (häzirki Tokio) geçirdi. Imperatora “döwlet işleriniň aladalaryndan arkaýyn bolup”, din işlerine ýolbaşçylygy alyp barmagy tabşyrdy. Ilat gatlaga: samuraýlara, dayhanlara, södagärlere, hühärmentçilere bölünipdi. Samuraýlar iň bir aýratyn hukukly harby adamlar bolup, diňe şolara ýarag dakynmak hukugy berlipdir. Olar üçin ýörite kanunlar ýygyndysy döredilipdir. Samuraýlar hem öz içinde birnäçe böleklere bölünýärdi(kuge, buke, hatamota). Hatamota gatlagyna degişli samuraýlaryň ýeri bolmandyr. Olardan goşun düzülipdir.
Samuraýlaryň soňky gatlagy barha garyplaşýanlygyna seretmezden, samuraýlaryň kodeksi boýunça olar harby işden başga işler bilen meşgullanmaga haksyzdylar.
Yurtda aýratyn hukukly serehjam beriji, gizlin işgärler bolup, olar messuke diýip atlandyrylypdyr. Olar ýerli dolandyryjylara tabyn bolman, gönüden-göni sýogun bilen iş salyşypdyrlar.
Segunlyk hanlardan resmi hiç-hili salgyt talap etmändir. Ýöne hanlaryň özleri sýoguna biri-birinden köp sowgat berjek bolup, aşa çykdaja galypdyrlar.
Sýogunlyk döwründe ýapon daýhanlary Aziýanyň beýleki döwletleriniň daýhanlary bilen deňeşdirende girdejisiniň köpdügi, ýöne syýasy hukugynyň çäkliligi bilen tapawutlanýar. Ýapon daýhany ýeri kärendesine alyp, girdejisiniň 40 –50 göterimini ýer ýesine bermeli eken. Ýeri gelende ýatlasak, ýapon daýhanlarynyň kadaly salgyt töleýän eken. Biz öň olaryň güýçli ezilendigi barada marksçylaryň taglymaty tutaryk edinip, ýalňyşypdyrys. Ýapon daýhany ýerden öz maşgalasyny doly ekläp bilipdir.
Daýhanlaryň üstünden gözegçiligi ýeňilleşdirmek üçin obalary bäşhowly düzgünini girizipdirler.Ol boýunça 5 hajalyj bir howla birleşdirilip, içinden birisi ýolbaşçy bellenipdir. Eger-de biri salgydy wagtynda töläp bilmse ýa-da başga bir düşünişmezlik ýüze çyksa ýolbaşçy jogap bermeli bolupdyr.
Ýaponiýada Edo, Osaka, Kioto Sakai, Nagasaki ýaly uly şäherler bardy. Şäher ilatynyň hak-hukugy oba ilatynyňkydan hem pesdi.
Daşary syýasaty.
Aziýa ýurtlaryna mahsus aýratynlyklaryň biri hem XVII asyrdan başlap olaryň köpüsi öz ýurtlaryny daşary ýurtlar üçin ýapmaga başlamagydyr. Şeýle ýurtlaryň biri hem Ýaponiýa boldy. Beýle syýasaty ýöretmäge hem Ýaponiýada hrestiýan wagyz-nesihat ýaýradyjylarynyň has köp ýaýramagy, olaryň ýpon däp-dessurlaryny äsgermezlikleri bahana boldy. Dogrudan-da XVII asyryň başlarynda ýurtda 700 müň resiýan missionerleri toplanypdy. Ýapon hökümetiniň missionerçiligi gadagan etmegine seretmezden olapyň öz işlerini dowam etdirmekleri hökümetiň has gazaply syýasata geçmegine getirdi. 1634-nji ýylda daşary ýurt dinleri buýryk bilen gadagan edildi.
1636 - njy ýylda bolsa kimde-kim uly uzak aralyga ýüzýän gämileri gursa, ýurdyny terk etmäge synanyşsa olüm jezasynyň garaşýandygy barada buýruk çykdy.
Rus-Buhara şertnamasy (1868)
1868-nji ýyldaky Rus-Buhara şertnamasy Russiýa imperiýasy bilen Buhara emirliginiň arasynda ilkinji parahatçylyk şertnamasy boldy. 1868-68-nji ýyllarda rus goşunlarynyň Buhara tarap ýörişi netijesinde Buhara goşunlary ýeňilenden soň 1868-nji ýylyň 23-nji iýunynda döredildi. Türküstanyň general gubernatory general-leýtenant K.P.Kaufman we Buharanyň ilçisi Musa-bek tarapyndan gol çekildi.
Şertnamanyň ähmiýeti
Buhara emirliginiň territoriýanyň bir bölegini Jizzakh, Uratepa we Hojand şäherleri bilen basyp alyp, Russiýa imperiýasynyň bir bölegi bolandygy ykrar edildi. Amir 125,000 altyn teňňe (500,000 rubl) mukdarda kompensasiýa tölemeli boldy. Russiýa imperiýasynyň raýatlaryna, ynanjyna garamazdan, emiriň çäginde erkin söwda etmek hukugy berildi, emiriň häkimiýetleri emläklerini we şahsy howpsuzlygyny goramagy öz üstlerine aldylar, şeýle hem olaryň ýurtlaryndan erkin syýahat etmäge hukugy bardy. goňşy ýurtlara Buhara emirligi. Russiýa imperiýasynyň söwdagärlerine emirligiň ähli nokatlarynda söwda agentliklerini açmaga rugsat berildi. Emirliklere getirilýän rus önümleri üçin paç olaryň bahasynyň 2,5 göteriminde kesgitlenildi. Şertnama imperator Aleksandr II tarapyndan tassyklanmady, ýöne 1873-nji ýylda Şar şertnamasyna gol çekilýänçä Russiýa imperiýasynyň Buhara emirligi bilen gatnaşygy ep-esli kesgitlenildi. Merkezi Aziýada rus gorag ulgamynyň emele gelmeginde we sebitde parahatçylygy ornaşdyrmakda möhüm rol oýnady. Russiýa imperiýasynyň hökümeti, Emirlik tarapyndan öwez töleginiň tölenmegini üpjün etmek üçin Samarkand bilen Kattakurgany wagtlaýyn basyp alýandygyny yglan etdi. 1868-nji ýylda basyp alnan we Russiýa birikdirilen ýerlerde Zarafaşan etraby döredildi, dolandyryş merkezi Samarkanddy.
Gökdepe (şäherçe)
Gökdepe şäherçesi 1935 ýýlda döredildi. Gökdepe 2008-nji şäher statusy berildi. Ol Gökdepe etrabynyñ merkezidir. Ilaty 21,2 müň adam. Şäherçedäki Gökdepde galasy Türkmenistanyň taryhynda möhüm rol oýnandyr. Bu galada 1881 ýýlda aldym-berdimli söweş bolup geçýär. Şol söweşleriň hatyrasyna Saparmyrat Türkmenbaşy her ýýlyň Ýanwar aýýnyň 12-sine Hatyra güni diýip yglan etdi. Galada Saparmyrat Hajy adyndaky ägirt uly metjit guruldy. Galanyň durkuny täzelemek işleri dowam edýär. Gökdepe şäherçesi haly fabrikleri, gurluşyk materiýallary, egirme-trikotaž fabrigi, reňkleýji we tikin fabrikleri, gurluşyk materiýallar kombitany, çagyl owradyjy zawody "Şorgala" çakyr zawody işleýär. Etrap merkezi Gökdepe Aşgabat şäherinden 42 km günbatarda ýerleşyär. Şäherin demirgazyk eteginde taryhy ýadygärlikler top lumy bolan Gökdepe galasy ýerleşyär. Şäherde dokma top lumy, gurluşyk materiallary zawody, etrabyň dolandyryş edaralary, söwda we durmuş hyzmaty kärhanalary, durmuş-medeni maksatly edaralar ýerleşýär.
Gökdepe etraby
Gökdepe etraby 1927-nji ýylda döredildi. Meýdany 7,4 kw.km. Ilaty 76,8 müň adam. Etrapda 1 şäherçe, 14 geňeşlik we 36 oba ilatly punktlary bar. Etrabyň territoriýasy 3 fiziki-geografiki böleklerden durýar: Köpetdagyň etraba degişli gerişleri, dag etek duzlik we garagum çoli. Etrabyň ähli obalary, Gökdepe şäherçesi, ekin meýdanlary dag we awtomobil ýol, elektrik geçiriji liniýasy, magistral gaz geçiriji turba derýajyklary (Altyýap, Sekizýap), 100 gowrak suw çykaryjy skwazinalardyr. Etrabyň çäklerinde Köpetdag suw howdany ýerleşýär. hojalygyn esasy ýöriteleşen ugurlary: miweçilik, üzümçilik, däneçilik, maldarçylykdyr. Gökdepe etraby welaýatyň günbatarynda ýerleşip, Köpetdagyň dag gerişlerini, dag etek düzlügini we Garagum çölüniň günorta bölegini öz içine alýar. Etrabyň ähli ekin meýdanlary, ilatly ýerleri dag etegi düzlüginde ýerleşendir. Onuň çägini Garagum derýasy, Aşgabat-Türkmenbaşy de- mir we awtomobil ýollary kesip geçyär. Garagum derýa- synyň ugrunda Köpetdag suw howdany guruldy. Etrabyň hojalygynyň esasy ýöriteleşdirilen ugurlary däneçilik, pag taçylyk, gök we bakja ekerançylygy, miweçilik, üzümdarçy- lyk, dowardarcylyk we düýedarçylyk bolup durýar. Etrap da senagat önümçiligi hem barha ösýär. Bu ýerde magdan däl gurluşyk materiallaryny öndürýän kärhana, Şorgala obasynyň golaýynda çakyr zawody, etrap merkezinde bir näçe senagat kärhanalary ýerleşyär. Gökdepe etrabynyň çä- ginde 1 şäher, 12 geňeşlik we 54 oba bar.
Aziýa we Afrika ýurtlary XX asyryň başlarynda
Mowzugy: Aziýa we Afrika ýurtlary XX asyryň başlarynda
Meýilnamasy:
2.	Aziýada we Afrikada esasy dinler.
3.	Bakna, ýarym bakna we baknadar ýurtlar.
4.	Paýlaşylan dünýäni täzeden paýlaşmak ugrundaky halkara dawalary.