cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Krym tatar dili
Krym tatar dili (Qırımtatar tili) – Krym tatarlarnyň ene dili. Üç dialekti tapylýar, bagçasaraý (orta) edebi bolýan dialekt, tat (günorta) dialekti, çöl (demirgazyk, nogaý) dialekti. Krymda we Özbegistanda, Türkiýede, Rumyniýada we Bolgariýada, Krym tatar diasporalarynda gürlenýän gypjak türk dili; ABŞ we Kanadadaky jemgyýetler bar. Tatarystanda we Russiýanyň ýanaşyk sebitlerinde gürleýän tatar dilini dogry garyşdyrmaly däl; diller baglanyşykly, ýöne Gypjak dilleriniň iki dürli kiçi toparyna degişlidir we şonuň üçin biri-birine düşünip bolmaýar. Golaýdaky Oguz şiwelerinde giňden täsir edipdir.
Wawilon taryhy
Merkezleşen Wawilon döwletiniň döremegi we Wawilonyň ýokary göterilmegi bilen Wawilon şäheriniň ýerli hudaýy Marduk ilkinji orna geçipdir.Ony Älemi we adamlary ýaradan,huhaýlaryň patyşasy diýip yglan edipdirler.
MOWZUK:ORTA WAWILON
1.Hettleriň we kassitleriň çozuşlary.B.e.öň II müňýyllygyň ortasynda kassit nesilşalygynyň  ornaşmagy.
2.Şumer-Wawilon medeniýeti.
1.Kassitler Zagros daglarynda ýaşaýan taýpalar bolup,Hammurapi ölensoň,Wawilonyň araçäklerinde peýda bolýarlar.B.e.öň 1742-nji ýylda olaryň serdary Gandaş Wawilona girip,özüne “dünýäniň dört ýurdunyň patyşasy,Şemmeriň we Akkadyň patyşasy,Wawilonyň patyşasy” diýen derejäni alýar.Hakyky Wawilon tagtynda olar hettleriň çozup ýetiren zyýanlaryndan soň ornaşypdyrlar.
B.e.öň 1595-1155-nji ýyllarda kassit nesilşalygy dolandyryp,ol döwre orta Wawilon döwri diýilýär.
Kassit döwründe harby işde we ulagda atlary we öküzleri peýdalanyp başlapdyrlar.Oba hojalygynda ýeri sürýän we ekýän azallar ulanylypdyr,ýollaryň ulgamy döredilýär,daşarky söwda janlanýar.
Jemgiýetçilik düzüminde urug birleşmeleri we uly maşgalalar köp bolupdyr.Kassit uruglary belli bir ýerlere gözegçilik edip,salgyt ýygnalyşyna,jemgiýetçilik borçlarynyň ýerine ýetirilişine seredipdirler.Oba jemagatlary berkleşipdir.Kassit begzadalary baýlaşypdyrlar we iri hususy ýer eýeçiligi emele gelipdir.
Kassitler ösen Wawilon medeniýetini kabul edipdirler.Meselem:b.e.öň XVI asyrda patyşa Agum II hettleriň ýörişi wagtynda basylyp alnan Wawilon üçin keramatly bolan Mardukyň we onuň aýaly Sarpanitiň heýkellerini gaýtaryp getiripdir.B.e.öň XV asyrda Urukda ybadathana gurulýar,b.e.öňki XIV asyrda bolsa Urda zikkuratlar we ybadathanalarda dikeldiş işleri geçirilýär.Kassitler döwründe merkezi häkimiýet gowşap,kassit uruglarynyň baştutanlary bel li bir derejede özbaşdaklykdan peýdalanypdyrlar.Käbir iri şäherler (Wawilon,Nippur,Sippar) garaşsyz ýagdaýa eýe bolup salgytlardan,borçlardan boşapdyrlar,öz harby goşunyny saklapdyrlar.Kassit patyşalarynyň daşary syýasaty giň gerim almandyr.Olar diňe Wawilonyň ýerlerine we Zagros daglaryndaky kassit ýerleri bolan “Kaşşu ýurduna” hökümini ýöredipdirler. Şol wagtlar Müsür,Metanni,Hett patyşalyklary agalyk etmek ugrunda özara gazaply göreşler alyp barypdyrlar.Wawilon II derejeli döwlet bolupdyr.Müsür faraonlarynyň ýazgylarynda Wawilonyň Müsür döwletiniň kuwwatyny ykrar edýändigi we ony hormatlap,patyşalaryna sowgatlar getirýändigi habar berilýär.
Zimbabwe
Zimbabwe Respublikasy (Republic of Zimbabwe, 1980-nji ýyla çenli Günorta Rodeziýa) — Günorta Afrikada Wiktoriýa şaglawugynyň, Zambezi we Limpopo derýalarynyň arasynda ýerleşýän döwlet. Günortada GAR, günbatarda Botswana, demirgazykda Zambiýa we gündogarda Mozambik bilen serhetleşýär.
Wawilon taryhy
B.e.öň XV asyryň II ýarymynda Müsür bilen Wawilonyň arasynda kadaly parahatçylykly aragatnaşyklar ýola goýulýar,ilçiler alşylýar,söwda kerwenleri gatnaýar.
Aragatnaşyklaryň pugtalanmagy üçin kassit patyşalary öz gyzlaryny müsür faraonlaryna beripdirler.Ýöne müsürli şa gyzlaryna söz aýdanlarynda,olary ýurduň çäginden daşara dur- muşa çykarmaýandyklaryny aýdypdyrlar.
Müsüriň wagtlaýynça gowşan wagtynda wawilon hökümetiniň ondan talapkärligi ýokar- lanypdyr.B.e.öň XIV asyryň ortalarynda Wawilon patyşasy Burna-Buriaşa II Ehnotona ýazan hatynda şeýle diýipdir:”Eger sen öz kakaň ýaly sahy bolup bilmejek bolsaň,iň bolmanda ýaryny iber”.Wawilon Assiriýany hem özüne garaşly döwlet hasaplap,onuň ilçihanasynyň Müsürde kabul edilişinden närazylyk bildiripdir.Soňra Wawilon Müsür bilen arasyny üzüp,oňa duşmançylykly Mitanni we Hett patyşalyklaryna tarap öwrülýär.Metanni döwletiniň ortaýer deňziniň gündogaryndaky ýerlere dalaş etmegini goldaýar,hett patyşasyna Burna-Buriaşa” öz gyzyny durmuşa çykarýar.
Şeýle-de bolsa,kassitleriň gowşak Wawilon döwleti kuwwatly döwletleriň täsirinden peý- dalanyp bilmändir.Hett patyşasy Hattusili III-ä Wawilondan ýazylan hatda gynanç bilen şeýle diýilýär:”Sen bize dogan hökmünde ýazman,öz gullaryň ýaly buýruk berýärsiň”Assiriýa hem güýçlenip,b.e.öň XIII asyrda kassit Wawilonyna birnäçe zarba urýar.Hett döwleti hem bäsdeşi Müsür bilen başagaý bolup,Wawilona goldaw bermändir.
Assiriýa,Elam we ýerli hökümdarlar bilen göreş netijesinde b.e.öň XII asyryň ortasynda kassit nesilşalygy öz ýaşaýşyny bes edipdir.Kassitleriň özleri bolsa bu wagta çenli wawilon lylar bilen doly garyşyp gidipdirler.
2.Derýaaralygynyň gadymy medeniýeti edebiýatda,ylymda,binagärlikde,sungatda gazany lan üstünlikler bilen bir-birini baýlaşdyran birnäçe halklaryň döredijilikli işleri netijesinde emele gelipdir.
Mesopotamiýa medeniýeti b.e.öň IV müňýyllykda şäherler döräp başlanda emele gelip başlaýar.Şol wagtlar özboluşly ýazuw ýüze çykyp,soňra ol şina şekilli ýazga-klinopise öwrülýär.Klinopis derýaaralygynyň medeniýetiniň özeni bolupdyr.Ilkinji ýazuwyň döremegi Günorta Derýaaralygynda şumerler gelmezden öňki ýaşan ilat bilen baglanyşyklydyr.Şumerlileriň ýazuwy ilki piktografik-suratlar görnüşinde bolupdyr.Olaryň iň gadymylary b.e.öň 3200-nji ýyllar töweregine degişlidir.Şumer hatynda 600 belgi bolupdyr.Her belgi birnäçe many aňladypdyr.Şumer hatyny elamlylar,hurritler,hettler soňrak urartlar hem kabul edipdir. B.e.öň II müňýyllygyň ortalarynda bütin Alynky-Aziýa şumer-akkad ýazuwyndan peýdalanypdyr.Klinopisiň ýaýramagy bilen akkad dili halkara diline öwrülýär.
B.e.öň VII asyrda arameý dili Ýakyn Gündogarda halkara diplomatiýasynyň we söwdaçynyň diline öwrülýär.Arameý kätipleri derä we papirusa ýazypdyrlar,olar kem-kemden mesopotamiýa iş kagyzlary edaralarynda esasy orna geçipdirler.Klinopis mürzeleriniň mekdepleri ýok bolup başlapdyr.Wawilon we Assiriýa medeniýetiniň iň ýokary üstünlikleriň birem kitaphanalaryň döredilmegidir.Olarda edebi,ylmy tekstleri ýygnapdyrlar.
Gadymy Gündogarda Assiriýa patyşasy Aşşurbanapalyň Ninewiýadaky köşgünde döre- den kitaphanasy iň uly meşhurlyga eýe bolupdyr.Bu kitaphana üçin kitaplar Mesopotamiýanyň ähli ýerlerinden ýygnalypdyr ýa-da göçürilip ýazylyp getirilipdir.Onda kitaplary belli bir tertipde ýerleşdirip goýupdyrlar.Käbir tekstler 40-100 kerpiçjigiň ýüzüne ýazylypdyr.Köp ki- taplary birnäçe sany edip,köpeldip goýupdyr.Her kerpiçjigiň öz san belgisi bolupdyr.Aşşurbanapalyň kitaphanasy kitaplary ulgamlaşdyrylyp ýerleşdirilen dünýäde ilkinji kitaphana bolupdyr.
Gadymy Mesopotamiýada arhiwler hem köp bolupdyr.Olarda arhiw resminamalaryny belli bir tertipde ýörite ýerlerde goýupdyrlar. Arhiwleriň döwlet, ybadathana we hususy gör- nüşleri bolupdyr.
Kätiplere möhüm orun degişli bolupdyr.Olar hat-da patyşalara-da täsir edipdirler.Kätipleriň köpüsi ýokary wezipeleri eýeläpdirler.Kätipler köplenç mekdepde ýa-da maşgalada bilim alypdyrlar.Mekdep bilimiň we medeniýetiň merkezi bolup,ol ýerde,esasan,dünýewi bilimler berlipdir.
Şumer edebiýatynyň iň meşhur ýadygärligi-de Gilgameş hakyndaky hekaýatlardyr. Gilgameş köp kynçylyklary başdan geçirip,baky ýaşadýan oty alýar, ýöne ony elden giderýär. Ahyry ol takdyra ýazylany üýtgedip bolmajagyna göz ýetirýär.
B.e.öňki II müňýyllykda Wawilonda “Men parasatlygyň hökümdaryny şöhratlandyrýaryn” atly pelsepewi häsiýetli eser ýazylypdyr.Onda bir günäsiz adamyň mydama ejir çekýändigi,onuň sebäbi hudaýlaryň islegine akyl ýetirip bolmaýandygy,diňe tabyn bolmalydygy barada aýdylýar.
B.e.öň X asyra degişli “Gul,maňa boýun eg” atly eserde durmuşa göwnüçökgün garaýyş gul bilen hojaýynyň arasyndaky gepeçik arkaly görkezilýär. Gadymy Derýaaralygynyň dini ulgamy b.e.öň IV-III müňýyllyklarda emele gelipdir.Her şumer şäheri öz huda- ýyna çokunypdyr.Bütin şumer möçberinde çokunylýan hudaýlar hem bolupdyr.Olar Anu-asman hudaýy,Enlil-ýer hudaýy,Enki ýa-da Ea-suw hudaýy,Utu-gün hudaýy,Nannar-aý hudaýy Inanna-söýgi we hasyllyk hudaýy,Dumuzi-baky diri tebigatyň hudaýy,Nergal-uruş,kesel we ajal hudaýy we beýlekiler.Bulardan başga-da adamlar haýryň we şeriň melgunlaryna ynanypdyrlar,olar ýarym adam,ýarymhaýwan görnüşinde göz öňüne getiripdirler.Şumerliler we akkadlylar o dünýädäki ýaşaýşa ynanypdyrlar.Olaryň düşünjelerine görä o dünýä kölegeleriň patyşalygymyş.Eger ölüleriň çagalary sadaka bermeseler,açlykdan we suwsuzlykdan toýun we tozan bilen iýmitlenmäge mejbur bolýarmyşlar.
Gadymy Derýaaralygynyň ilaty ylmy bilimler babatda hem belli bir derejede üstünlikler gazanypdyrlar.Aýratynam,Wawilon hasabyýet ylmynda ýokary derejä ýetipdir.Bu ylym ilki ýerleri ölçemek,kanallary gazmak ýaly işlerde döreýär.Wawilonlylar gadym zamanlardan bäri köp gatly,köplenç 7 gatly minara-zikkuratlary gurupdyrlar.Alymlar onuň ýokarky gatlaryndan asman jisimleriniň hereketlerine gözegçilik edipdirler we olaryň hereketiniň belli bir wagtda gaýtalanýandygyna göz ýetiripdirler.Şeýdip,Wawilonyň hasabyýet astranomiýasy emele gelipdir.Onuň has ösen döwri b.e.öň V asyra gabat gelýär.
B.e.öň V asyrda Wawilonda,Borsippada,Sipparda we Urukda astronomiýa mekdepleri bolup,Naburian we Kiden ýaly beýik astronomlar ýaşapdyrlar.Naburian aýyň fazalaryny anyklamagyň ulgamyny işläp düzüpdir.Kiden bolsa gün boýunça ýylyň dowamlylygyny kesgitläpdir.(365 gün,5 sag.,41 min.,4.16 sekund).Ol bary ýogy 7 minut,17 sekund ýalňyşyp- dyr.B.e.öň III asyryň II çärýeginden başlap wawilon astronomiýasyna degişli işleri grek diline terjime edip başlapdyrlar.
Wawilonlylar medesinada käbir üstünlikler gazanypdyrlar.Olar baryp b.e.öň III müňýyllykda Hindistana,Efiopiýa,Ispaniýa ýollary bilipdirler.
Derýaaralygynda geçmişe hem gyzyklanma bolupdyr.Köşklerde,ybadathanalarda taryhy ýazgylar saklanypdyr,muzeýler bolupdyr.
Gadymy Derýaaralygynda binagärlik we sungat ösüpdir.Köşkler,ybadathanalar we hususy öýler salnypdyr.Olary çig kerpiçden salypdyrlar.Köşkler we ybadathanalar relýef şekilleri,statuýalar bilen bezelipdir.
Mesopotamiýanyň iň uly şäheri esasan Sinahheribiň döwründe gurlan Ninewiýa bolup,onuň meýdany 728,7 ga. ekeni.Onuň ilaty 170000 adam bolan.Wawilonda 200000 adam ýaşan.Ol Nawuhodonosor II-niň döwründe gaýtadan gurulýar we 404,8 ga meýdany tutupdyr.
Derýaaralygyndaky gadymy medeniýet bütin Ýakyn Gündogarda möhüm ähmiýete eýe bolupdyr.
Vestel
Vestel 1984-nji ýylda esaslandyrylan we Zorlu Holding -e degişli öý we sarp ediş enjamlaryny öndürýän kompaniýadyr. Kompaniýanyň baş edarasy Manisa, Türkiýeda ýerleşýär
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri.
Faýl:Görogly.jpg
I-II Umumy okuw.
Döwletmämmet Azady
Kakas - Magtymguly Ýonaçy "Ýonaçy" - dürli gol hünarleri bilen birlikde, ýona tikipdir şonun üçin oňa Magtymguly Ýonaçy diýipdirler. Ýonaçy ogluna öz kakasynyň-Döwletmammediň adyny dakýar. Ýöne bu oglunyň ýaşlykdan “GARRYMOLLA” diýen lakamy ýörginli bolyar. Şu fakt garrymollanyň diňe bir kakasy Magtymguly-ýonaçy sowatly bolman, eýsem onuň atasy Döwletmämmet-ýonaçynyň hem halk arasynda “Molla” adyny alan hatly- sowatly adam bolandygyna güwä geçyär. Diýmek, Azady arkama-arkam aňyrdan gelyän sowatly, medeniyetli we gurply maşgalada dünýä inipdir, terbiýie alypdyr.
Döwletmämmet-Azady ilki oba mollasynda sowadyny çykýar. Soňra Hywa medreseleriniň birinde okuwyny dowam etdirýär. Medrese döwründe ol arap, pars dillerini kämil öwrenýär. Türki ýazuw dilini oňat özleşdirýär. Şol wagt şu dillerde ýazylan we talaplara elýeter bolan edebiýata, taryha, filosofiýa, esasan hem yslam dininiň taglymatlaryna degişli kitaplary, golýazma ýygyndylary irginsiz okaýar we öwrenýär. Megerem, şol ýyllarda onuň öz halkyna neneňsi hemaýat etmelidigi baradaky özboluşly oý-pikiri tertibe girip ugrandyr. Sebäbi Hywada okap, Nyzamyny, Nowaýyny, Jamyny, Hysrow Dählewini… okamazlyk, bilmezlik mümkin däl ahyry. Belki ony türki dilde eser ýazmaklyga iteklän Alyşir Nowaýy bolandyr!?
Döwletmämmet-Azady Nowaýynyň “Sabai saýýar” (“Edi älem”) eseri bilen tanşanda, onuň 36-njy babynda Bähramyň Nowaýa ýüzlenip aýdýan şu sözlerini-de okandyr: “Olaryň ( Nyzamy, Dählewi, Jamy dagy göz öňünde tutulýar) farsy kelamlary farsy äheňler bolup, ondan çykan owazlar hem farsy labzyndady… Olary farsyçany bilyän kişiler okap, köp türki halklar ondan bibähre galypdyrlar. Sen öz nyzamyňny türki dilde ýazdyň, farsy dilinde yazmagy ar-namys bildiň…
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
1.	Görogly eýýamyna degişli arap we pars çeşmeleri.
Döwletmämmet Azady
Dünýädäki şahslar içinde kim türki bolsa, ol ýeriň halklary hem türki dilde gepleşýärler. Sen şu halaty hasaba alanyň sebäpli türki ulusyny (ilini) gaty begendirmekde, ylymly-bilimli etmekde, edebi döredijilik işine ugrukdyrmada uly tapawut dòredersiň”
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
3.	Ýewropaly Ýazarmanlaryň işleri.
Döwletmämmet Azady
“Altmyş bäşde, nowruz güni luw ýyly Turdy ajal, ýoluň tusdy atamyň. Bu dünýäniň işi beýlemiş, beli, Ömrüniň tanapyn kesdi atamyň”
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
4.	“Görogly” dessany.
5.	Nyzam al-Mülkiň “Syýasatnama” eseri.
1. Mahmyt Gardizi XI asyryň pars taryhçysy Owganystanyň Gardiz şäherinde önüp ösüpdir. Gardiziň 1049-1053-nji ýyllar aralygynda pars dilinde ýazylan eserlerinde (yslamdan öňki) pars patşalarynyň, Muhammediň we 1032-nji ýyldan öňki halytatlaryň taryhy, 1041-nji ýyla çenli Horasany taryhy beýan edilýär. Onuň bu işinde Hindistan, Aziýanyň türk taýpalary hakynda, ruslar hakynda, grekleriň ylmy barada, dürli halklaryň dini baýramçylyklary barada maglumatlar berýär. Gaznawiler bilen seljuklaryň arasyndaky dawalar we söweşler barada gürrüň berilýär.
Döwletmämmet Azady
http://e-mekdep.com/wagzy-azat/
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
Muhamet ibn Najyp Bekran özüniň “Dünýä kartasyny” we “Dünýä hakyndaky kitap” diýen geografik eserini Horezm şasy Al-ad – Din Muhammet ibn Tekiş (1200-1220ý) üçin ýazypdyr. Kitap dünýäniň kartasy dogrusynda düşündiriş hat ýaly ýazylýar. Bu kitabyň gysgadygyna garamazdan onuň habar berýän maglumatlary uly gyzyklanma döredýär. Bu kitapda guzlar, ýazyrlar, halaçlar we şuňa meňzeş taýpalar barada, nebit barada, Türkmenistanyň çäklerinde gurlan diwarlar barada maglumat berýär.
Seljuklar döwrüniň taryhy barada has gymmatly maglumatlary Yspyhanly Suleýman Ar—Rawendiniň “Türkmenleriň dynç almagy we şatlygynyň gudraty” ( Rahat As-Syrar wa Aýat As-Syryr) diýen işinde giňişleýin beýan edilýär. Bu eserde XI asyryň başlarynda taryhy arennada seljuklaryň peýda bolan wagtyndan olaryň 1199-njy ýyla çenli döwür içindäki taryhy beýan edýär. 1160-1199-njy ýyllaryň, ýagny seljuklaryň iň soňky iki soltany Arslanyň we Togrulyň döwrüniň wakalary örän jikme-jik gyzykly beýan edilýär. Ar Rewendi Soltan Sanjara garşy guzlaryň gozgalaňy barada hem giňişleýin maglumat berýär.
Ala-ad-di Ata Mälik  Ibn Muhammet Jüweýni (1226-1283ý) pars taryhçysy döwlet işgäri. Jüweýniniň 3 tomluk “Taryhy” 1253-1260-ý ýazylýar. Ol Çingiz hanyň ilkinji basyp alyşlaryndan başlap Mongol ýörişleriniň jikme-jik beýanyny berýär we Hulagu hanyň eýrana garşy ýörişende tamamlanýar. Bu eserde Horezm şalarynyň we Mongol ýeri dolandyryjylaryň taryhy hem beýan edilýär. (1258). Onuň eseriniň ideýasy mongolparazlyk ideýadyr. Şol bir wagtda ol Eýranda mongol hökümdarlarynyň garaňky taraplary hem ýaşyrman öz işinde beýan edýär.
Eýranyň Hemedan şäherinde 1247 ýylda doglan görnükli taryhçy we döwlet işgäri Fazlallah ibn Abylhaýyr Reşideddin (ibn wagty 1318) özüniň “Jemi At-Tawarik” “Taryhyň jemi” diýen 3 tomluk ajaýyp eserini 1300-1310 ýyllarda Eýrandaky Mongol hökümdarlaryna bagyşlap, pars dilinde ýazýar. 1298-1317-nji ýyllarda mongol ilhanlary Gazan han we Uljaýtu hanyň weziri bolupdyr. Ol “Ŷyl ýazgylarynyň ýygyndysy” “Jami At-Tawarih” diýen işi pars dilinde ýazyp ol iki bölümden durupdyr. Onuň I bölüminde mongol we türk taýpalarynyň sanawyna hem-de Çingiz hanyň we onuň mirasdüşerleriniň taryhyny, ikinji bölümde bolsa Uljaýtu hanyň patşalyk eden wagtynyň taryhy we bütin dünýä taryhynyň köp wakalary barada baý maglumatlar berýär. Reşid-ed-din Hulaguwlaryň döwletiniň düzümine giren Horasan Balkan sebetlerinde ýaşan türkmen ýerleri, onuň ilaty barada hem maglumat beripdir. Mundane başga-da türkmenleriň 24 taýpasynyň orunlaryny, atlarynyň manysyny, ungonlaryny we tagmalaryny ýekän-ýekän sanaýar.
Ýazyjy ogly XV asyrda “taryh-y aly Seljuk” (“Beýik seljuklaryň taryhy”) atly eserini ýazýar. Bu eser Stambulyň Toprapy muzeýinde saklanýar. Bu eserden seljuklar barada birnäçe maglumatlary peýdalanyp bolýar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallasy bu eser 2 jilden ybarat neşir edildi we halka ýetirildi.
Türk taryhçysy Mustafa Nejati Sepetçioglunyň 12 kitapdan ybarat romany taryhda uly yz galdyran wakalaryň biri bolan Seljuk hereketi we döwletiniň döremegi hakynda gürrüň berýär. Wakalar Jeýhun boýlarynda, Dandanakanda, Merwde bolup geçýär. 1040-njy ýylda Türkmenleriň dünýä ýaň salan meşhur dandanakan söweşi teswirlenýär. Ýakyn Gündogara ýol açan Malazgirt söweşiniň taýýarlanşynda Alparslan soltanyň serkerdilik ukybynyň kämilleşişi hakynda örän gyzykly beýan edilýär. (“Badalgam Merw” terjime eden Ýa. Mämmedi).
Hasanbeg Rumlýu “yyl ýazgylarynyň iň gowusy” diýen eserini ýazýar. Onuň biografiýasy barada hiç hili maglumat ýok. Onuň bu eseri esasan Tahmaspa bagyşlanýar. Ol öz işinde Aba serdaryň baştutanlygyndaky gozgalaň, Şah Berdi soltanyň öldürilişi barada, Emirleriň Aba Türkmene garşy söweşi we Aba Türkmeniň öldürilmegi barada gürrün berilýär.
Arapmuhammet hanyň (1603-1663-nji ýyllar) ogly Abylgazy Bahadur han Hywanyň hany bolupdyr. Özbek taýpalaryna daýanyp, türkmenlere garşy gazaply göreş alyp barypdyr. Abulgazy orta Aziýa halkarynyň taryhynyörän oňat bilýän adam hem-de sada dilde we hywalylar üçin düşnükli özbek dilinde ýazýan şahyr bolýar.
Esasan dilden aýdylan rowaýatlaryň esasynda ýazylan “Türkmenleriň nesil taryhy” Abulgazynyň esasy eserleriniň biridir.
“Nesil taryhy” A.G. Tumanskiý tarapyndan (1861-1920) ilkinji gezek rus diline terjime edilýär. Eserde oguz hanyň dünýä inişi, patşalyk edişi, onuň ogullary we agtyklary barada oguzlaryň ýaýraýşy we şuňa meňzeş maglumatlara baý eserdir. Öz ylym işleriniň bir tarapyny ýazmakda “Seljere-e terakimeden” peýdalanan W.W.Bartold oňa baha berip, şeýle diýip ýazypdyr: “Türkmenler barada hiç birisi hakynda ýokdur”. Bu kitap hakda şunuň ýaly seslenmeler başgada köp.
Abulgazynyň ikinji eseri “Şejere-I türk ” öz asyl nusgasynda 1917-nji ýyla çenli 3 gezek neşir edilipdi. Birinji gezek ors begzadasy 1825-nji ýýlda Gazanda, latynça at bilen çap edýär. ikinji gezek bu kitap, “türki dillerini suwara bilýän” baran P.I. Demezan (1807-1873) Peterburgda 1871-nji ýylda, onuň franzsuz diline edilen terjimeçi bilen birlikde çap etdirilipdir. Üçünji gezek 1891-nji ýylda Gazanda tatar alymy Abylla Allam Faýyzhan ogly neşir etdiripdir.
3. Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri barada Ýewropaly ýazarmanlar hem birnäçe işleri ýazyp galdyrypdyrlar.
Şolaryň biri hem Antoni Jenkinsondyr. Ol iňlis täjiri we diplomatydyr. Ol Ýewropa Aziýa we Afrika boýunça köp syýasat edipdir. 1557-1572 ýyllarda Rus döwletine dört gezek gelip gidipdir. Ol Iwan Groznynyň rugsat bermegi bilen 1558-1560-njy we 1562-1564-nji ýyllarda orta Aziýada we Eýranda bolup görüpdir. Ol özüniň ýatlamalarynda Kaspi deňzine barşyny we Günorta geçip eden syýahatlary barada gürrüň berýär. Çölden geçende gören kynçylyklaryny, úrgenjiň soltany bilen duşuşanyny we oňa rus patyşasynyň iberen ynanç hatyny gowşurşynyň beýany Russiýanyň Angliýa,  Buhara, Hywa we Eýran bilen özara gatnaşyklaryň taryhy boýunça möhüm çeşmani düzýär.
Wenesiýaly syýasatçy Marko Polo XIII asyrda Eýrana, Hytaýa, Orta Aziýa syýasat edýär. “Dünýäniň köpdürliligi hakynda” diýen kitabyny ýazýar. (Ruh guşy)
1839-njy ýylda Murgap oazisiniň üstünden geçip giden iňlis syýahatçysy R.Şekspir, “Türkmeleriň Watany” barada öz garaýşyny beýan edopdir. Murgap oazisini suratlandyrýar.
Orta aziýa halklarynyň taryhyny, etnografiýany we dil aýratynlygyny öwrenmekde meşhur wenger alymy A.Wamberiniň işleriniň hem uly ähmiýeti bardyr. Onuň işlerindäki maglumatlar beýleki awtorlarynyň käbirleriniň ýazgylaryndaky ýaly ikirjiňlenme döredmeýär. Sebäbi ol derwiş hökmünde pay-pyýada ýurt söküp, her bir zada anyk göz ýetiripdir. A.Wamberi Hywa hanlygyndaky ýagdaýlary, türkmen tire-taýpalarynyň durmuşyny has aýdyň beýan edýär. Onuň “Orta Aziýa syýahat” diýen eseri 1865-1968 ýyllarda rus dilinde neşir edilýär. Alymyň bu işinde türkmenler barada baý materiallar jemlenipdir.
4. “Görogly”
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamasynda türkmen taryhynyň ruhy ösüşiň esasynda bäş eýýam boýunça dowürleşdirdi. Türkmeniň Watan bitewiligini goramak, milli özboşlugyny saklamak üçin her ýigidi özüne müňe taý bolan türkmen Görogly begiň eýýamy türkmen halkymyzyň buýsançly geçmişinde ayratyn eýýam hasaplan Baky Beýik Serdarymyz müň kerem mamladyr.
“Görogly bebiň ruhy:
- Anyk ýoly bar millet bagtyýar. Milletiň bagty Watanyny, ýurduny batyrgaý gorap bilmegindedir. Milletiň bagty bu gün seniň eliňde. Sen türkmen milletiňe altyn ýaşaýyş güzerini görkez, ol seniň taglymatyň bolar, ol seniň ýoluň bolar, Saparmyrat!” diýdi.
Baky Beýik Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşy “Türkmeniň bäş eýýamynyň ruhy” şadessanynda Görogly beg Türkmen hakynda şeýle ýazmak bilen  ajaýyp ylmy netijäni açyp görkezýär. “Men size henize şu güne çenli tarthyň gatynda bilinmän gelen bir hakykady açyp bereýin: Oguz han Türkmen eýýamynyň atalyk mekdepleriniň okuw kitaby “Oguznamalar”,  Gorkut ata eýýamynyň atalyk mekdebiniň okuw kitaby “Gorkut ata” kitaby, Görogly beg eýýamynyň okuw kitaby hem “Görogly” şadessany bolup hyzmat edipdir. Bir tapawut bar: “Oguznamalar”, “Gorkut ata” we “Görogly” şadessanlary öz döwürleriniň atabeglik mekdepleriniň okuw kitaplary bolan bolsa biz bu gün ol kitaplary çeper eser hökmünde kabul edýäris”.
Görogly beg Türkmeni ilhalka, Watana wepalylyk ruhunda, batyr ýigit bolup ýetişmegi üçin terbiýelän atasy Jygaly begdigi ählimize mälim maglumatdyr.
Bu barada: “Görogly” şadessanynda Jygalybegiň başdan geçiren kynçylyklary we irginsiz tagallalary barada şeýle ýazypdyr “Oglum seni adam etjek bolup dagda gezdim, derede gezdim. Maňlaýym ýaryldy, gözüm oýuldy. Indi seni adam etdim. Şu atlar bilen, şu ýaraglar bilen öz alajyňy özüň görmeseň, ondakysyny özüň bil. Men saňa oglum diýip ýördüm. Sen meniň agtygamsyň. Seniň ataň ýurduň hanydy. Çardagly Çandybil diýen ýerde on iki müň öýle tekeli türkmen iliň bardyr. Bar oglum Çardagly Çandybile Aý oglum, ýurda eýe bolaly, ýurda!”
Görogly beg türkmeniň edebi-ruhy mirasynda uly orna eýe bolan “Görogly” şadessanynyň baş gahrymanydyr. Bu türkmen şadessany Gündogar halklarynyň arasynda giňden ýaýrap, uly meşhurlyga eýedir. Görogly beg hakyndaky gyzykly hekaýatlar köp asyrlaryň dowamynda ýatdan aýdylyp, agyzdan-agza, dilden-dile geçip gelipdir. Şol bir wagtyň özünde, ony diňe türkmenlerde däl eýsem, türklerde, azerbaýjanlarda, özbeklerde, garagalpaklarda, kürtlerde, gazaklarda, täjiklerde, gruzinlerde aýdymçylar tarapyndan aýdylyp gelnipdir. Bu halklaryň arasynda dessanynyň ýaýran görnüşleriniň biri-birinden tapawutlanýandyklaryna garamazdan, olaryň hemmesinde türkmen gerçegi Görogly begiň orta çykandygy bellidir. Şadessanyň düýp mazmuny Görogly begiň hem-de onuň kyrk ýigidiniň türkmen topragynyň azatlygy we erkinligi ugrunda daşky duşmanlara garşy alyp baran gahrymançylykly göreşini teswirlemekden ybaratdyr.
Görogly begiň adynyň näme manysy bar? Näme üçin oňa Görogly diýipdirler? diýen soraglar ýüze çykýar.
Görogly Adybegi soltanyň ogly, Jygaly begiň hem agtygydyr. Ol heniz ejesiniň göwresindekä, ejesi aradan çykýar. Allanyň eradasy bilen, çaga görde, mazarda dogulýar, ony owlakly geçi emdirip, ese-boýa galdyrýar. Oba adamlary ony görüp gaýdýarlar, adyna-da Görogly dakýarlar. Görogly ýigit çykansoň, güýçlülikde oňa taý tapylmaýar.
Görogly 40 ýigidi ýanyna alyp, Çardagly Çandybilde tutunýar we özüni, halkyny kemsiden  duşmanlardan ar alyp başlaýar. Göroglynyň ömürboýy wepadar ýanyddaşy perizat Agaýunus bolupdyr. perizatdan zürýat önmänligi üçin ýaş ýetginjek Öwezi ogullyga alypdyr.
“Görogly” şadessany ençeme gyzykly dessanlar toplumy bolup, ol diňe edermen türkmen ýigitleriniň gahrymançylykly söweşleri barada däl-de, eýsem, şol döwrüň ahlak ýörelgeleriniň hem beýanydyr. Bu şadessanlar bagşylar tarapyndan ýerine ýetirilip, halk köpçüligine ahlak terbiýesini bermekde uly ähmiýete eýedir. Şadessandaky öwüt-ündewler, aýdym çagyryşlar, iç gepletmeler nesilleri halka, Watana söýgi, dosta wepalylyk, duşmana ýigrenç ruhynda terbiýelemäge ýardam edýär. Şol bir wagtyň özünde eserde ýaltalyk, husytlyk, öwünjeňlik, gedemlik, gyzmalyk ýaly ýaramaz häsiýetleriň üstünden gülnüp ýazgarylýandygyny hem bellemek gerek.
Beýik Serdarymyz özüniň Mukaddes Ruhnamasynda: “Beýik “Görogly” eposynda hem men-menligiň nämä eltýandigini ata-babalarymyzdan galan bu miras köre hasa edip görkezýär.
Görogly beg pasly – baharda kyrk ýigidi bilen seýli-seýrana çykyp, kyrk ýigidiňem Köçe başlyklaýyn “Bize kyrk dürli aw getir” diýip, şikara ugradyp, şerap içip başýar. Bir pyýala, iki pyýala, üç pyýala. Ogly Öwez oňa artyk içirmejek bolýar. Görogly:
-	Haý, Öwez jan, sen mäne diýsem rastdyr diýiber, gaňryşyma gaýtsaň, kelläňi hyzlandyryp ibärin!
-	Rastdyr, aga.
Osaka
thumb Osaka (大阪市) — Ýaponiýanyň Honshū şäheriniň Kansai sebitinde bellenen şäher.
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
-	Hatam Taýam men ýaly ýurduna atalyk bilen aş paýlan däldir.
-	Hezzeti Aly hem men ýaly agyp-dönüp söweş edip iş bitiren däldir.
-	Haý, aga gatyrak gitdiň. Gorhana gol urduň!
Görogly beg meýiň mesligi bilen gaty bedenini bilip, kyrk ýigidiň Ýapynjasy bilen üstüni ýapdyryp, uklap açyljak bolup, Arap Reýhanyň goluna düşýär. Arap-Reýhan men-menlik zerarly gola düşen Göroglyny ýurduna alyp barýarka öwünýär. Şonda Görogly öz duşmanyna-da pend edýär: … Men-menlikden başyna bela gelen Görogly hut öz duşmanyna hem men-menlik etmezligi nesihat edýär. Şol men-menligem Arap-Reýhanyň heläk bolmagyna, Göroglynyň aman dilemegi bolsa, onuň azat bolmagyna eltýar” diýip, men-menlik etmeli däldigini şu şadessanyň üsti bilen duşündirýär.
Şadessanda atalar sözüdir, nakyllar, parasatly sözler örän köp hem-de ýerlikli ulanylypdyr. Bu taryhy edebi miras halkyň durmuş ýörelgesiniň nusgalyk önümidir.
Göroglynyň çeper keşbiniň döredilmeginde käbir XVI-XVIII asyryň belli taryhy şahsyýetleri täsir edipdir. Hatda onuň ýigitleriniň ýuzbe-ýüz durup söweşen duşmanlarynyň atlary hem taryhda duş gelýän atlardyr. Emma şadessan XVI asyrda döräpdir diýip kesgitli aýdyp bolmaz, çünki onda yslamdan ozalky alamatlaryň-da utgaşyp gidýändigi haýran galdyrýar. Taryhy wakalar türkmen dessançy bagşylary tarapyndan yzygiderli döredijilikli ilenipdir we baýlaşdyrylypdyr. Türkmen taryhynyň her bir döwründäki wakalar onda öz yzyny galdyrypdyr.
5. Bu toprakda uly-uly şahsyýetler döräp, dürler dökülipdir. Asyrlaryň tülüklerinden çykyp, paýhas nuruny saçyp duran ägitrtleriň biri-de dünýä belli “syýasatnama” kitabynyň awtory Seljuk Türkmen döwletiniň meşhur alymy, döwlet işgäri Nyzamylmülkdir (1017-1092ý). Ol beýik Seljuk soltanlar Alp Arslanyň (1063-1072ý) we Mälik şanyň (1072-1092ý) baş weziri hem-de ýakyn geňeşçisidir.
Gorogly eýýamynyň meşhur alymy, döwlet işgäri Nyzamylmülküň doly ady Aly Hasan ibn Alydyr.
“Nyzamylmülk” ya-da “Salyh abadançylygy” oňa berlen hormatly atdyr. Diýseň ýerine düşen at. Nyzamylmülküň beýik soltanlaryň ýanynda gullukda bolan ýyllary Seljuk Türkmen döwletiniň ýokary derejede gülläp ösen döwri bolupdyr. Orta Aziýadan tä Siriýa, Palistina çenli uzalyp giden imperýasyny iş ýüzünde baş wezor dolandyrypdyr.
Nyzamylmülkuň öýi hemişe alymlardan, kanunçylardan, haýyr-sahawatçylardan doly bolupdyr. Aň-bilim barada yzygiderli alada edipdir.
Seljuk Türkmen döwletiniň beýik soltanlary Togrul begiň (1038-1063ý) we Alp Arslanyň döwründe ýurduň paýtagty Merw bolupdyr. Emma, Mälik şanyň döwründe Yspyhan bolupdyr. Soltan sanjar (1118-1157ý) paýtagty ýene-de Merwe geçirilipdir. “Syýasatnama” ýa-da “XI asyryň weziri Nyzamylmülküň hakimlik etmek hakyndaky kitaby” Yspyhanda ýazylypdyr.
Şu ýerde bir sorag gelip çykýar. Ýagny “Syýasatnamanyň” ýazylmagyna name sebäp bolupdyr?
Taryhy maglumatlaryň habar bermegine görä Merwiň bagtyýar Soltany Muhamet (Alp Arslan) ogly Abyl Talf Mälik şa 1091-nji ýylda ýanyna köşk emeldaryny we parasatly gojalary çagyryp şeýle diýýär.
- Biziň döwletimiz hakda heriňiz özbaşdak oýlanyp görüň. Synlaň, onda name ýaramaz hem-de biziň köşkde, döwlet kabul edişiklerinde we ýygnaklarynda nämeler berjaý edilýär. Bizden gizlin ýatan ähli zatlary ýazyň. Bu bize geljekde nämäniň nämeligine düşünmegimiz hem-de diniň öz düzgüni boýunça amala aşyrylmagy, ýaramaz zatlaryň ortadan aýrylmagy üçin gerek diýipdir. Mälik şa bu görkezmäni ilkinji baş weziri Nyzamylmülke, köşgiň tanalýan adamlaryna we wezipeli hem sowatly adamlara beripdir. Şanyň emri bilen yglan edilen şol bäsdeşigiň talaplaryna eýerip Nyzamylmülküň ýazan nesihatlarynyň baplary Mälik şada uly täsir galdyrypdyr. Şondan soň Mälik şa bu kitaby özüne gollanma edilýär we şol boýunça iş alyp barypdyr. Ýagny Mälik şanyň şeýle sözleri taryhy ýazgylarda saklanyp galypdyr:
“- Bu kitap meniň ýüregimiň islegine görä ýazylypdyr. Muňa goşara zat ýok. Men bu kitaby özüme gollanma edinýärin, bu boýunça iş alyp barjak.” Abhaz ýazyjysy Georgiý Guliaň, Nişapurda Omar Haýýamyň ylmy we edebi mirasyny öwrenýän alym Rahmat Daştanideniň berýän maglumatlaryna görä, Nyzamylmülk bilen Omar Haýýam 1092-nji ýylyň magtymguly aýynyň anna günleriniň birinde erte namazyndan soň (olar) duşuşyp, söhbetdeşlik geçiripdirler.
Olaryň söhbetdeşliginiň düýp mazmuny “Syýasatnama” kitaby barada bolupdyr. Şondan soň Nyzamylmülk birnäçe aýlap golýazmanyň üstünde işläpdir. Bu kitap 50 bapdan ybarat bolupdyr. Käbir maglumatlarda 51 bapdan ybarat diýilip aýdylýar. Ýöne, onuň 11 baby (käbir maglumatlarda 15 baby) täzeden ýazylypdyr. Ozalky baplaram ep-esli giňeldilip, mazmuny baýlaşdyrylypdyr.
Kiçi Ýedigen (ýyldyz toplumy)
Kiçi Ýedigen (Ursa Minor) — asmanyň Demirgazyk ýarymşarynda ýerleşýän ýyldyz toplumy. Ol asmanda 255,9 kwadrat gradus ýer eýeleýär we onuň ýönekeý göz bilen görülýän 25 sany ýyldyzy bar.
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
“Syýasatnama” kitaby ir wagtlardan bäri alymlaryň, syýasatçylaryň ünsüni özüne çekipdir. Ony Seljuk Türkmenleriň döwrüniň gymmatly edebi-taryhy ýadygärligi hökmünde öwrenmekde ep-esli iş edilipdir. Ýöne häli – häzirem eseriň doly tankydy testiniň düzülmändigii aýtmalydyr. Şol sebäpli kitabyň ýazylan wagty, onuň awtory baradaky meselelerde gapma-garşy pikirlere duş gelinýär. Alymlaryň käbiri “Syýasatnamanyň” esli bölegi Nyzamylmülk ölenden soň ýazylypdyr diýse, käbiri asla onuň bu kitaba awtorlygyny şübhe döredýär diýip aýdýarlar. Emma köneden galan käir nusgalary öwrenmegiň jedelli bolmagy adaty zatdyr. Ýöne ol beýik weziriň beýik kitaby hökmünde taryha giripdir, şonlugynada galsa gerek. Aýdylşyna görä, “Nyzamylmülk” “Syýasatnamany” ýazyp, Yspyhandan Bagdada ugramazynyň öň ýanynda, ýagny 1092-nji ýylyň Ruhnama aýynyň aýaklarynda Garaşsyzyk aýynyň başlarynda Mälik şanyň kitaphanasynyň hatdak Muhammet Magribe beripdir we golýazmany arassa göçürip, soltana ýetirmegi tabşyrypdyr. Emma beýik weziriň ýolda Hasan sabbanyň (ysmaýylylar sektasynyň ýollbaşçysy, seljuk hökümdarlygyna garşy göreş alyp barypdyrlar) ýaranlarynyň elinden öldürilýär, onuň yz ýanyndan bolsa Mälik şanyň aradan çykyp ýurtda bulagaýly başlanmagy bilen Muhammet Magrip “Syýasatnamany” bir bada ile çykarmakdan saklanypdyr. Ol bu hakda diňe 13-14 ýyl geçensoň mälim edipdir. Bu kitabyň 1,40, 41,44,45,46,47 baplaryny Muhammet Magryp üýtgeden bolmagy mümkin diyen çaklamalar bar. Bu kitap arap çeşmelerinde “Syýa el Mülk” – “Patyşanyň gylyklary” diýip atlandyrylýar.
Käbir maglumatlarda Nyzamylmülkiň ölmegi barada şeýle aýdylýar: “1092-nji ýylda Mälik şa Nyzamylmülk wezirlikden boşadyp, onuň ýerine Täjilmülk belleýär. Onuň küşgürmegi bilen Abu Tahyr atly adam tarapyndan Nyzamylmülk öldürilýär. Bir aýdan soň Mälik şa hem aradan çykýar”. Nyzamlmülkiň ölümi barada çapraz gelýän Maglumatlar köpdir.
Muizzimiň aýtmagyna, ýazmagyna görä: “Aýlaryň birinde garry wezir ajaýyp behişde gitdi. Ýaş patyşada beýleki aýda onuň yzyndan gitdi. Tötänden Allanyň gazaby soltanyň ejizligini äşgär etdi. Soltanyň ejizligine seret, Allanyň gazabyny gör” diýen, setirleri saklanyp galypdyr.
“Syýasatnama” – ýiti syýasy eser bolup, döwleti berkitmegiň meselelelri kitabyň içinden eriş-argaç bolup gelýär. Ol diňe bir taryhymyzda parlyk ýyldyz bolup galan beýik döwletiň, beýik weziriniň däl, eýsem ata-babalarymyzyň bize eden sargydydyr.
Bu kitapda döwlet gurluşynyň düzgünleri, döwlet guluşynda bar bolan kemçiliker barada beýan edilýär. Seljuklar döwletiniň sosial-syýasy, harby gurluşy, soltanlaryň ýurdy dolandyrmakda paýhasly hereketleri barad giňişleýin düşunje berýär.
Beýik wezir eserinde diňe özi gürrüňlerini beýan etmän, geçen pygamberleriň, akyldarlaryň, patyşalaryň pähimli sözlerine, hekaýalaryna, rowaýatlara uly orun beripdir.
Näçe asyrlardan soň ene dilimizde saýran bu kitap bize Görogly eýyamynyň taryhyn öwrenmekde ygtybarly taryhy çeşme hökmünde hyzmat edýär. bu kitabyň üsti bilen şol döwrüň taryhy wakalaryna, geçmişiň taryhy waklaryna we şa döwrüň syýasy ykdysady, medeni gatnşyklaryna hem göz ýetirýäris.
“Syýasatnamanyň” golýazmasynyň göçürmesi baryp 162-nji ýylda Britan muzeýine düşüpdir. Şol göçürmäniň goşmaça ýazgysynda, onuň golýazmanyň Urmiýa şäheriniň emiri Alp jemaletdiniň buýrugy boýunça 1168-1169-njy ýyllarda amal edilen göçurmesinde alnandygy aýdylýar. “Syýasatnamanyň” Berlin ýygyndysyndaky göçürmesi hem şondan alnypdyr.
1869-nji ýylda Ş. Şejer “Syýasatnamany” parçadan fransuz diline geçirip, ilkinji gezek neşir  edipdir. 1949-njy ýýlda bolsa B.N. Zanoder “Syýasatnamany” fransuzçydan orsça geçirip, oňa giriş hem düşündiriş ýazyp neşir edipdir.
1993-nji ýylda “Syýasatnama” türkmençä-de terjime edildi. ony ezber terjimeçi Daňatar Berdiýew orsçadan türkmençä terjime edipdir.
-	Ynsan üçin çuň manyly bilimden gowy zat ýokdur. Çuň manyly bilim hazynadan hem gowudyr, çünki hazynany goramaly bolýan bolsa, bilim seni goraýandyr. (76 sah).
Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersiteti
Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersiteti Aşgabat şäherinde ýerleşýär. 2016-njy ýylda açyldy.
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
-	Et porsasas, oňa duz sepýärler, ýöne duzu özi porsasa nätmeli? Dawaly işleriň baryny kazy çözmeli. Eger adalatsyzlygy kazynyň özi edýän bolsa, onda kim onuň üstünden arz edip biler? (100 sah).
Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersiteti
Taryhy
Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersiteti Aşgabat şäherinde 2016-njy ýylda açyldy. Bu ýokary okuw jaýy türkmen-ýapon gatnaşyklarynyň bilim we medeniýet ulgamynda ädilen möhüm ädimleriň biri bolup durýar.
Görogly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
“Syýasatnama ” kitaby dünýäniň köp dillerine terjime edilip, muzeýlerinde saklanýar.
Bu kitap Dariý I-den, mangollara çenli, ýagny 2000 ýyla çenli çekýän döwrün wakalary beýan edilýär. Bular esasan: Musa, Ysa, Muhammet, Suleýman pygamberler, 4 çarýarlar, Lukman Hekim, Isgender Zülkerneýin, Nowşurwan Adtl, Mälik şa… ýaly bir näçe bilimli taryhy şahslar barada ýazýar. Olaryň gylyk häsiýetleri, kemçilikleri, gowy taraplary görkezilýär. “Syýasatnama” eseriniň ýazylanyna IX asyr geçipdir.
Hak ýol
Hak ýol (Hak yolu) bu Eýran we Türkiýe tarapyndan 1971-nji ýylda çykarylan drama-filmi, režissor Mahmud Kuşan, Jüneýit Arkynyň, Jihangir Haffariniň, Nilýufar Mansun Matiniň we Morteza Ahmadin gatnaşmagynda.
Gysgaça syn
Ali iş tapýar we gaýratlylygyň we çydamlylygyň kömegi bilen ol gulluk boýunça düýpli öňe gitmegi, netijede bolsa kompaniýanyň menejeri bolmagy başardy. Muňa garamazdan, bu onuň oglan dogany Jihangiriň we onuň kakasynyň göwnüne ýaramaýar, olar tersine dolulygyna batýarlar we islendik baha bilen Aliden ar almakçy boldylar.
Rollaryň paýlanylyşy
Baş gahrymanlar:
Jüneýit Arkyn – Ali
Jyns gatnaşyklary
thumb| Jynsy gatnaşyk — erkekleriň jyns agzalary köpelmek ýa-da jynsy lezzet almak üçin gönüden-göni aýal waginasyna salynýan jynsy prosesdir.
Hak ýol
Rollaryň paýlanylyşy
Jihangir Haffari – Jihangir
Şahin Halili – Meltem
Döredijiler
Direktor - Mahmud Kuşan
Önümçilik - Týurker Inanoglu, Esmail Kuşan
Ssenariý - Býulent Oran, Erdogan Týunas, Fuat Ozluer
Surata almak - Çetin Gýurtop
Dash
Dash (mundan ozal Darkcoin we XCoin ady bilen belli bolan) – deslapky kody açyk bolan kriptowalýutadyr. Dash kriptowalýutanyň merkezleşdirilen dolandyryşy bolmaýar. Onuň emissiýasy maýningiň dowamynda bolup geçýär. Maýnerler tarapyndan alnan hakyň 90% maýnerleriň we masternod operatorlarynyň arasynda paýlanýar. Galan 10% tassyklanan taslamalary maliýeleşdirmek üçin iberilýär.
Dash ilki başda 2014-nji ýylyň 18-nji ýanwarynda XCoin (XCO) hökmünde döredildi. Işledilen gününden iki günüň dowamynda takmynan 1,9 million teňňe alyndy. 2014-nji ýylyň 28-nji fewralynda onuň ady Darkcoin diýip üýtgedildi.
Dash bilen Bitkoin arasyndaky tapawut bu - Dash kriptowalýutasynda InstantSend hyzmatynyň hasabyna geçirimler örän çalt bolup geçýändigi bolup durýar. Mundan başga-da Private Send girizilen funksiýalar esasynda ulanyjynyň käbir geçirimleriniň ýokary gizlinlik bilen ulanmagydyr.
Der Spiegel maglumatlaryna laýyklykda, Dash kriptowalýutasynyň 2021-nji ýylyň mart aýyndaky ýagdaýynda Wenesuelada iň tanymal kriptowalýuta boldy.
Tunis
Tunis (تونس), resmi ady — Tunis Respublikasy (الجمهرية التونسية) — Demirgazyk Afrikanyň ortaýer deňiz kenarynda ýerleşýän döwlet.
thumb|left|El-Jem şäherindäki amfiteatr
Teke taýpasy
Teke taýpasy, türkmen taýpalarynyň içinde iň uly taýpa hökmünde tanalýar.Ýurdumuzyň Mary we Ahal welaýatlarynyň ilatynyň aglaba bölegi teke taýpasyndan emele gelýär.
Türkmenbaşy halkara deňiz porty
Türkmenbaşy halkara deňiz porty, ýurdumuzyň Balkan welaýatynyň Türkmenbaşy şäherinde ýerleşýär.
Seýşel Adalary
Seýşel Adalary Respublikasy (République des Seychelles, Republic of Seychelles, ) — Hindi okeanynyň günbatar böleginde, ekwatoryň biraz günortasynda, Afrika materiginden takmynan 1600 km gündogarda ýerleşýän ada döwleti.
Türkmenbaşy halkara deňiz porty
=Täze Türkmenbaşy Halkara Deňiz Porty (THDP)= Türkmenbaşy Halkara Deňiz Porty Ýewrasiýa sebitinde möhüm geopolitiki rol oýnaýar. Ýewropa-Kawkaz-Aziýa (TRACECA) söwda aragatnaşygynda,ýükleri düşürmek we ýüklemek babatda söwda gatnaşyklary tizlendirer we ösdüremesinde möhüm rol oýnar. Türkmenbaşy halkara deňiz porty Merkezi Aziýadan Ýewropa deňiz aragatnaşygyny pugtalandyrar we uly girdejiler getirer.
Türkmen Tagamlery, Palow
thumb|Türkmen milli tagamy thumb|alt=türkmen lezzetleri|Türkmen lezzetleri Palaw tüwüden tayynlanyan naharlaryn arasynda palaw in saylanyandyr. Ol umuman gündoğar halklarynyn arasynda gin yayran nahar bolanson ony tayyarlamagyn usullaryda dürlü dürlü. Türkmen halkynyn arasynda hatta her taypanyn her tiranin öz bişiriş usulu bar diysekde yalnyş bolmaz. Meselem türkmenistanyn deniz yaka rayonlarynynda ete derek balyk atybam, balykly palaw bişirilyandiğini bellap geçmeli. Şona göra palaw tayyarlamagyn usulynda umymylyklarda ayratynlyklar da yöne köplenç bişiriliş usullary bir menzeş. esasy ayratynlyk onun içine atylyan zatlarda we naçe atylyanlyğynda.
5 kişilik palow bişirmek üçin ilki bilen 1 kilo bürünç 1 kilo kaşir 2 büyük sogan 500gr et 2 nahar çomuç yag gerekli.
soganı inje edip dograyan kaşiride dograyan eti duzlayan we bürünçi gowuja edip yuwyan. sonra gazana yagy goyup gyzdyktan sonra eti gowuja gyzartyan we üstüne sogany goyyan 5minut sogan bilen et yumşaya üsdüne dogradygymyz kaşiri goyyas duzunu atyas we 1 litr yylyjak suw goyyas sonta 25 minut ody yuwşja açyp bişiryas. kaşir bilen et we sogan bişdikden sonra üsdüne bürünjü yazyarys we suwu çekyança yuwaş otda bişiryaris. suwunu çekdikden sonra üsdüni yapyp 25 minut yuwaş otda bişiryaris sonra tayyar. İşdaniz açyk bolsun. thumb|Türkmen milli lezzetleri
Somali
Somali (Soomaaliya, الصومال es-Sumal), resmi ady — Somali Federatiw Respublikasy — Gündogar Afrikada ýerleşýän döwleti. 1960-njy ýylyň 20-nji sentýabryndan bäri Birleşen Milletler Guramasynyň agzasy.
thumb|left|300px|Britan Somalilendi we sebtiň ýurtlary, 1940-nji ýyl
Araz Budagow
Araz Budagow (az. Araz Məhəmməd oğlu Budaqov) (7 dekabr 1938 – 27 maý 2021) ― azerbaýjan ly lukman, mugallym, deputat.
Dykma serdar
thumb|Dykma Serdar we egindeşleriDykma Serdar gökdepe urşunyñ gahrymany
FTSE 100
FTSE 100 Index (Financial Times Stock Exchange Index, resmi däl görnüşde Footsie) — Londonyň gazna biržasynyň esasy indeksi. Financial Times gazetiniň hem-de Londonyň gazna biržasynyň bilelikde eýeçilik edýän garaşsyz FTSE Group kompaniýasy tarapyndan hasaplanylýar. 1984-nji ýylyň 3-nji ýanwaryndan bäri 1000 ýer deresinden hasaplanylyp başlandy. 1999-njy ýylyň 30-njy dekabrynda 6950,6 ýer görnüşinde özüniň rekord derejesine ýetdi.
Indeksiň komponentleri
2021-nji ýylyň sentýabr aýynda senagat harytlary we hyzmatlary pudagy 11,5% agramy bilen indeksde iň iri pudak bolup durýardy, onuň yzyndan 11,3% bilen maliýe pudagy we 9,9% bilen üçünji ýerde saglygy goraýyş pudagy gelýärdi. 10 sany iň iri kompaniýalar indeksiň ähli gatnaşyjylarynyň umumy bazar kapitallaşdyrmasynda 41% jemi agrama eýe bolupdylar.
Seçip alma ölçegleri
Indekse her çärýekde, ýagny mart, iýun, sentýabr we dekabr aýlarynyň birinji annasynda gaýtadan seredilýär.
Ruanda
Ruanda Respublikasy — Merkezi Afrikada uly bolmadyk döwlet. Ruanda günbatarda Kongo Demokratik Respublikasy, demirgazykda Uganda, gündogarda Tanzaniýa we günortada Burundi bilen serhetleşýär. Baýyrlyk landşafty sebäpli Müň baýyrly ýer (Pays des Mille Collines, Igihugu cy’Imisozi Igihumbi) diýlip at berlen.
Taýfun
thumb| Ýuwaş ummanda taýfun (2006 [[Ýuwaş okean|- njy ýylyň 7-nji awgusty)]] Taýfun; Güýçli ýeller, gyzykly bulut gurluşlary we güýçli ýagyşlar bilen dünýädäki iň adatdan daşary howa hadysalarynyň biridir. Ýuwaş ummanyň günbatarynda ýüze çykýan taýfuna " tupan " diýilýär.
Tornadolardan takmynan 2000 esse uly tupanlar ýolundaky ähli zady ýok edýär. Zyýanlary bilen ýurtlaryň ykdysadyýetini ysmaz edýärler. Adatça köp jany alýarlar. Şlanglar belli we gaty kiçi ýerde gysga we täsirli bolsa-da; Tupan gaty uly ýerlere ýaýrap, haýal hereket edip biler. Taýfunlaryň tornado üçin daşky gurşawy taýýarlaýandygyny bilmeli maglumatlar.
Olar Günbatar Ýuwaş ummanynda, Hytaý deňzinde we Filippin deňzinde ýüze çykýar. Dünýädäki iň güýçli ýel.
Super taýfunlar
Super taýfun iň güýçli tupan. Taýfundan 5 esse agyrdyr. Super taýfunlar Ýuwaş ummanyň günbatar ummanynda, Hytaý deňzinde we Filippin deňzinde taýfunlaryň ýüze çykýan ýerleri ýaly ýüze çykýar.
Türkmen Çöregi
Türkmen Çöregi – Öz türkmenleriň çöregi. Onuň birnäçe görnüşleri bardyr.
Edilişi
Bugday unun we suw hamirmaýa garişdyryar. Hamyr tayyn bolanson ony üstün yapyp garaşylýan. Hamyrymyz gabaryk şekilde tayyn bolyo ony böleklere böl. We Tamdyryn taýyn bolana çenly garaşdyr. Tamdyrda tayn bolduktan sora tamdyra ýapylýar. Ýapdykdan sora tamdyryn agzyny yapyp çöregimizin bişmesine garaşylýan. Arasynda çöregin yüzün yalpyldamasy üçin suw sepeleşti. Sonrada çöreimizi taýyn bolýar. Eski Ata babalarymyz çöregi bugdaýy goşgular ve aydymlar bilen wasyp edipdir. Çöregin birnäçe görnüşleri bardyr. Etli çörek, kadili çörek, ysmanakly çörek we birnäçe görnüşleri bardyr.
Milli hokkeý ligasy
250px|thumb|Stanleý kubogy Milli hokkeý ligasy (iňlisçe National Hockey League) sözüniň gysgaltmasy bolyp ol NHL diýip gysgaça aýdylýar biz hem MHL diýip gysgaça aýdyp geçeris bu sözi.Milli hokkeý ligasynda Demirgazyk Amerika ABD we Kanadanyň hokkeý topralary öz aralarynda Stanleý kuboguny alamak ugrunda göreşýärler.Milli hokkeý ligasynda her ýyl geçirilýän ýaş hokkeýçiler saýlawunda dünýädäki iň ezber ýaş hokkeýçileriň gatnaşmagynda geçirilýär we iň ökde ýaş hokkeýçiler esasan hem Kanada,ABD,Rusýa,Şwesiýa,Finlandiýa we Çehiýaly ýaş ezber hokkeýçiler Milli hokkeý ligasyna gazandyrylýarlar.
Mozambik
Mozambik Respublikasy (República de Moçambique ) — günorta-gündogar Afrikada ýerleşýän döwlet, ozalky portugal koloniýasy. 1975-nji ýyldan bäri garaşsyz. Mozambigiň kenarýakasyny gündogarda Hindi okeany ýuwýar, ol demirgazykda Tanzaniýa, demirgazyk-günbatarda Malawi we Zambiýa, günbatarda Zimbabwe, günortada bolsa, Eswatini we GAR bilen araçäkleşýär.
Milli hokkeý ligasynda ýaş hokkeýçiler saýlawy
Milli hokkeý ligasynda her ýyl geçirilýän ýaş hokkeýçiler saýlawunda dünýädäki iň ezber ýaş hokkeýçileriň gatnaşmagynda geçirilýär we iň ökde ýaş hokkeýçiler esasan hem Kanada,ABD,Rusýa,Şwesiýa,Finlandiýa we Çehiýaly ýaş ezber hokkeýçiler Milli hokkeý ligasyna gazandyrylýarlar.
Git, It. Git!
'Git, It. Git!' (Go, Dog. Go!) — P. D. Eastman tarapyndan ýazylan kitap.
MBA çempiýonatda ýaş oýunçylaryň saýlawy
thumb|[[2006-njy ýyldaky MBA çempiýonatda ýaş oýunçylaryň saýlawy şüweleňi]] Bul tema MBA hemme topary gaty gyzyklandyrýar.Pes toparlar şeýle saýlawlarda iň ezber ýaş oýunçy saýlama hakyna eýe, sebäbi toparlaryň arasynda kän tapawut döremez ýaly şeýdilýär.MBA ýaş oýunçy saýlawlaryna MBA draft diýýärler.Bul ýaş oýunçy saýlawlary iki tapgyrdan ybarat bolyp jemi altmyş sany ýaş basketbolçy MBA çempiýonadyna gazandyrylýar.Türkmen ýaş basketbolçylar hem öz başarjaňlygyny Aziýa çempiýonatlarynda we beleki Ýewropa basketbol ligalarynda özüni subut etseler MBA çempiýonadyna saýlanyp bilerler.Bu ýerde basketbolçylaryň ýyllyk girdejileri gaty gowy.Meselem MBA çempiýonatda iň köp girdejisi bolan LeBron Džeýmisiň bir ýylda gazanýan pulyna 1025 sany 2017-nji ýylyň Awalonyny alyp bolýar.Ortaça basketbolçylar ýylda 2017-nji ýylyň Awalonynyndan 200 sanysyny alyp biljek derejede pul gazanýarlar.
Yüzerlik
Yüzarlik tohumunyn peydasy
Yüzarlik tohumy halk arasynda nazar otu diyip bilinyar. Bu ot tohumy, çay edip içilyar ve şol bir wagtda öylerde negativ energiyalary ayyrmak üçin onun tüssesini öy içinde gezdirerek öyi negativ energiyalaryn yok bolmasyna sebap bolyar.
Yüzerlik tohumynyn peydalaryny gözden geçirsek şeyle: