cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1979 Eýran ynkylaby
Emma özgerdişleriň harsal we köplenç oýlanyşyksyz geçirilmegi Eýran jemgyýetini öňünden görülmedik netijelere getirdi. Agrar özgerdişler obadaky adaty durmuşy bozdy. Ilatyň gatlaklaýyn düzümini üýtgetdi : garyplar barha garyplaşdy, barlylar has baýady. Ýüz müňlerçe adam obadan şäherlere göçdi. Ilatyň gür jemlenen ýeri bolan şäherleriň öňem derdeseri ýetikdi. Ilatyň çalt köpelmegi işsizligiň artmagyna getirdi. Oba hojalyk önümçiligi azalyp, Eýran azyk önümlerini daşary döwletlerden satyn alyp başlady. 1978-nji ýylda Eýranyň daşardan getirden azyk harytlarynyň gymmaty 2 mlrd dollardan gowrakdy. Puluň hümmetsizlenmeginiň derejesi 35%-te ýetipdi.
Eýran şasy Muhammet Reza Pehlewiniň üstünliklerden başy aýlanyp, ol her edip, hesip edip Eýrany dünýäniň ösen bäş döwletininiň birine öwürmegi maksat edinipdi. Özgerdişler halkyň asyrlarboýy öwrenişen ýaşaýyş durmuşyna täsir etdi. Halk ornaşdyryljak bolunýan Günbataryň ýaşaýyş nusgasyny kabul etmäge taýyn däldi. Şonuň üçin halkyň şa düzgünine garşy närazylygy göreşe ösüp geçdi. Bu göreşe şaýy ruhanylary ýolbaşçylyk etdi. Olaryň öňbaşçysy Aýatolla Homeýnidi.
Mustafa Çokaý
Fransiýada ýaşamaly bolýar
Mustafa Çokaý Orsýetiň dürli şäherlerinde, az wagtlyk Kawkazda, Türkiýede, soňra Fransiýada ýaşamaly we işlemeli bolýar. 1919-njy ýylyň başynda Krasnowodskide hem Aşgabatda bolup görüpdir. Örän sowatly hem düşünjeli bu ynsan öz ene dili bilen birlikde çagataý dilini göwy özleşdiripdir. Türk dilinde erkin ýazmagy hem gürlemegi başarypdyr. Rus dili onuň ikinji ene dili ýaly bolupdyr. Fransuz hem iňlis dillerini bilipdir. Şol bilimi oňa dürli dillerde makalalar ýazmaga hem örän abraýly tribunalarda çykyş etmäge şert döredipdir.
Mustafa Çokaý Fransiýada ýaşan döwründe “Ýaş Türküstan” žurnalyny esaslandyrýar. Mustafa Çokaýyň ýiti sözi, yzygiderli çykyşy hökümet başynda oturan bolşewikleri (kommunistleri) Türküstanyň halky, olaryň maddy hal-ýagdaýy barada alada etmäge mejbur edipdir. Iňlis dilinde ýazan “Türküstanda basmaçylyk hereketi” atly uly göwrümli maklasynda türkmen halkynyň watançy ogly Jüneýit han – Gurbanmämmet serdar barada giňişleýin maglumat beripdir.
Demirgazyk Ýewropa
thumb|200px|Demirgazyk Ýewropa Demirgazyk Ýewropa geografiki sebitiniň ýurtlarynyň we olaryň paýtagtlarynyň sanawy:
Demirgazyk Ýewropa Skandinaw ýarymadasyny, Ýutlandiýa ýarymadasyny, Fennoskandiýanyň düzlüklerini we Islandiýa hem-de Şpisbergen adalaryny öz içine alýar.
Muhammet-şa Gajar
thumb|Muhammet-şa Gajar [[1834]] Muhammet-şa Gajar —Eýranda döredilen gajar türkmenleriniň döwletiniň ücünji şasy (hökümdarlyk ýyllary 1834-1848). Ol gajar türkmenleriniň döwletiniň ikinji şasy Fath Alynyň agtygydyr, şanyň mirasdüşer ogly Apbas Mürzäniň ogludyr.
Muhammet şanyň tagta geçişi barada şulary aýtsak, ol mirasdüşer şazada däldi. Fath Aly şa ýogalandan soňra onuň ogly Abbas Mürze tagta geçmelidi. Emma Abbas Mürze 1833-nji ýylda (entek kakasy dirikä) duýdansyz ýogalandan soň Muhammet Hyradyň daşyny gabamasyny bes edip, Tährana gelip, özüni mirasdüşer şazada diýip jar edýär. 1834-nji ýylda atasy Fath aly şa ýogalandan soň bolsa ol onuň  üç oglundan rüstem çykyp, Muhammet şa tagtyny eýeleýär. right|298x298px Muhammede häkimiýeti eýelemäge iňlisler kömek berýär. Emma iňlisleriň Hyrada dawa etmesi welin Muhammet şany biynjalyk edipdir. Ol ýaşlykdan “Hyrat Eýrana degişli bolmaly” diýen düşunjä uýupdyr. Iňlisler ony öz adamsy hasaplap, Eýran goşunlarynyň üstünden Angliýanyň  gözegçiligini gurnamaga synanyşanlarynda Muhammet şa halkynyň, watanynyň ar-namysyny ileri tutup, öz şahsy bähbidinden geçmegi başarypdyr we iňlisleriň şeýle teklibini dessine ret edipdir.
Muhammet şanyň özüni alyp baryşy barha we barha iňlislere ýaramandyr. 1837-nji ýylda Muhammet şanyň Hyrada harby ýöriş guramagy iňlis-eýran gatnaşyklaryny has-da erbetleşdirpdir. Inlis hökümeti eger-de Eýran Hyradyň daşyny gabamasyny bes etmese onda oňa garşy Angliýanyň urşa başlajakdygyny aýdyp haýbat atypdyr. Haýbat diýip düşunmezlikleri üçin Angliýa öž harby gämilerini Pars aýlagyna girizipdir. 1838-nji ýylda Muhammet şa Hyradyň daşynyň gabawuny aýyrmaga we iňlislere kem-käs eglişikler etmäge mejbur bolupdyr. Ýone, iňlisleriň Eýranda ýerli kanunlara boýun egmezlikleri  baradaky talabyny  kanagatlandyurmandygy üçin Angliýa 1838-nji ýylda Eýran bilen diplomatik gatnaşyklaryny kesip, ilçilerini yzyna çagyrypdyr. Iňlis-eýran urşundan gaça durmak maksady bilen Muhammet şa 1841 –nji ýylda iňlisleriň ähli talaplaryny diýen ýaly kabul etmäge mejbur bolupdyr. Her näme-de bolsa Hyrat dawasy tamamlanyp, urşuň öňüni almak Muhammet şaha başardypdyr. 1847-nji ýylda ol Osman Türkmen döwleti bilen şertnama baglaşyp, iki ýurduň serhedinden geçýän Şatt-el-Arap boýunça döwlet araçägini kesgitlemek barada ylalaşypdyr. Şol şertnama boýunça käbir portlaryň yzyna, Eýrana berilmegini gazanypdyr.
Aýatolla Ruholla Musawi Homeýni
Faýl:Aýatolla.jpg
Ruhany maşgalasynda doglan. Dini bilim alansoň, 27 ýaşynda Kum şäherinde dini bilimleri okatmaga başlaýar. 1953-nji ýylda Mosaddygyň hökümeti agdarylyp, ýurtda şa düzgüniniň berkemeginden soň onuň garşysyna açykdan-açyk çykyş edip başlaýar. 1964-nji ýylda noýabrynda şa hökümeti ony Turkiýd gitmäge mejbur edýär. 1965-nji ýylda Homeýni Nejefe (Yrak) gelýär. Bu ýerdäki  şaýy dini   merkezinde 13 ýyllap. ders berýär. Şu ýerden dolandyryşyň yslam görnüşi hakynda “Yslam hökümeti“ atly işini ýazýar. 1978-nji ýylyň oktýabrynda Homeýni Fransiýa gidýär. Şu ýerde ol öz tarapdarlary bilen eýran ynkylabyna ýolbaşçylyk edýär. Homeýni 1979-njy ýylyň 1-nji fewralynda Parižden Tährana gelýär. 3 mln. adam ony garşylamaga çykýar.
1979-njy ýylyň başynda Eýranda syýasy dartgynlylyk başlandy. Fewralyň başynda halk çykyşlary has-da güýçlendi. Hereketden gorkan şa ýurtdan çykyp gaçdy. 1979-njy ýylyň 10-11-nji fewralyndaky yslam ynkylabynyň netijesinde halk asyrlarboýy dowam eden şa düzgünini agdardy. Fewral eýran ýylnamasy boýunça bahman aýy diýlip atlandyrylýar. Wakalaryň esasan bahman aýynda bolany üçin eýran halky ol bahman ynkylaby ady bilen meşhurdyr. 1979-njy ýylyň 1-nji aprelinde döwlet resmi taýdan Yslam Respublikasy diýlip jar edildi. Respublikanyň başynda onuň ruhy ýolbaşçysy - rehberi Aýatolla Homeýni durýardy.
Ali Akbar Haşemi Rafsanjany
1934-nji ýylda Kerman welaýatynyň Rafsanjan şäheriniň golaýyndaky Bahraman obasynda dogulýar. Kakasy iri pisse bagynyň eýesi bolupdyr. Şaýylaryň dini merkezi Kum şäherindäki Faýziýe medresesini üstünlikli tamamlapdyr. Ol Homeýniniň täsiri bilen şa düzgünine garşy göreşe goşulýar. 60-70-nji ýyllarda özüniň syýasy garaýyşlary üçin birnäçe sapar türme tussaglygynda bolýar. Tähranda hususy çaphanasyny açyp, dini-syýasy äheňli kitaplary neşir etdirýär. Ynkylapdan birnäçe ýyl öň Ýewropada we ABŞ-da bolup görýär. Yslam ynkylabynyň ýetşinden soň içeri işler ministri “yslam medeni ynkylabynyň“ baş ştabynyň agzasy wezipelerinde täze düzgüni berkitmäge işjeň gatnaşýar. 1980-nji ýylyň iýulynda eýran mejlisiniň (parlament) başlygy bolýar. 1984, 1988-nji ýyllarda bu wezipd iki gezek gaýtadan saýlanýar. 1989-njy ýylyň 4-nji iýunynda ymam Homeýni aradan çykansoň Haşemi Rafsanjany EYR-yň prezidentligine saýlanýar. 1993-nji ýylda tomsunda ol bu wezipd ikinji gezek saýlandy.
Ali Akbar Haşemi Rafsanjanynyň prezidentligi.
80-nji ýyllaryň ahyryndan başlap Eýran uly özgerişler döwrüni başdan geçirýär. Ösüşiň yslam ýolunyň täze basgançagy prezident Rafsanjanynyň ady bilen baglanşyklydyr.
Türkmenistanyň Eýran, Owganystan bilen ykdysady hyzmatdaşlygy, gatnaşyklary
Mowzuk: Türkmenistanyň Eýran, Owganystan bilen ykdysady hyzmatdaşlygy, gatnaşyklary.
Eýran Yslam Respublikasy Günorta-Günbatar Aziýada ýerleşen uly taryhy we gadymy medeniýeti bolan ýurtdur. Eýran Türkmenistanyň duldegşir goňşusydyr. Umumy serhediň uzynlygy 1500 km. Türkmenistanyň baştutany Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Eýran Yslam Respublikasyna resmi sapagy iki ýurduň halklarynyň hoşniýetli gatnaşyklarynyň gadymdan gelýän däpleriniň dikeldilip başlanmagynyň alamaty boldy. Sowet totalitar düzgüniniň agalk eden döwründe iki goňşy iki halkyň arasynda “demir perde” çekildi. Hatda serhetýaka sebitde ýaşaýan ýakyn dogan-garyndaşlar diňe soýuz  merkezinden rugsat alandan soň duşuşyp bilýärdi. Türkmenistanyň iki taraplaýyn gatnaşyklary garaşsyz we özygtyýarly döwlet hökmünde gurup başlanlygyndan ybarat boldy. Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Eýran Yslam Respublikasyna resmi sapary biziň ýurtlarymyzyň we halklarymyzyň arasynda hakykatda hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýol goýmak iki tarapy-da gyzyklandyrýan meseleleriň giň toplumy boýunça hyzmatdaşlyk üçin amatly şertleri maksady bilen geçirildi. Türkmenistan döwleti garaşsyzlygyny gazanandan soň (1992 ý. Baýdak aýynyň 16-18)- Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidenti jenap Haşemi Rafsanjanynyň resmi çagyryşy boýunça Beýik Türkmenbaşy Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasyna (YHG) girýän döwletleriň ýolbaşçylarynyň ýygnanşygyna hem-de Hazar deňziniň ýakasyndaky ýurtlaryň ýygnanyşygyna gatnaşmak üçin resmi sapar bilen Eýran Yslam respublikasynda boldy. Gadymdan gelýän medeni hem taryhy gatnaşyklar dürli ugurlar boýunça täze gatnaşyklaryň ýola goýulmagy, hoşniýetli goňşuçylyk iki ýurduň halkynyň islegine laýyk gelän özara hyzmatdaşlygyň giňelmegi esasynda taraplar aşakdaky ýagdaýlar boýunça ylalaşyk gazandylar:
1)	Türkmenistan Eýran Yslam Respublikasynyň harytlaryny öz territoriýasyndan Merkezi Aziýanyň beýleki döwletlerine ýeňillikler bilen geçirmäge hem-de mümkinçilikler döretmegi ylalaşdylar.
3)	Türkmenistanyň 40 mlrd kub metre çenli gazyny dünýä bazaryna eksport etmekde Eýran Yslam respublikasynyň kömek etmegi hakdaky Türkmenistanyň teklibi bilen Eýran ylalaşyldy. Şonuň ýalyda iki tarap hem Howdan Paçgyran geçelgesini we beýleki geçelgeleri ýolagçy hem ýük daşamak üçin halkara geçelgesine öwürmek barada ylalaşyk gazandylar.
4)	Türkmenistan Hazar deňziniň ýakasyndaky ýurtlaryň hyzmatdaşlyk guramasyny döretmek hakyndaky Eýran Yslam respublikasynyň respublikasynyň teklibini hem-de agzalan guramanyň Eýran Yslam Respublikasynyň Prezidentiniň başlygynda geçen birinji ýygnanşygynyň kararlaryny goldady.
5)	Eýran Yslam Respublikasy we Türkmenistan bank, söwda, işlerinde özara hyzmatdaşlyk etmegi, bilim ulgamynda iki taraplaýyn talyplary, sungat, spirt toparlaryny, alyş-çalyş etmek hakynda ylalaşdylar. Eýran- Türkmenistan taraplary sebitde we halkara meselelerinde degişli pikir  alyşmalaryny yzygiderli ýagdaýda geçirip durmak hakynda gürrüň geçirdiler.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Tähranda EKO-ň (Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň) “Baş sekretary onder özer bilen duşuşdy. Duşuşygyň netijesinde söwda, ola hojalygy, energetika, gaz nebit toplumy, bank işi, saglygy goraýyş we gurşap alan töweregi goramak barada täze ugurlar kesgitlenildi. Şeýlede Tejen derýasynda suw howdanyny we bendi gurmak, söwda hyzmatdaşlygyny giňeltmek hakyndaky jarnmalarda dikeldildi” (sah-375).
Bellik	: 1999 ýyl Magtymguly aýynyň 17-si. Beýik Serdarymyz Ak tokaýda boldy. (Pyragy adyndaky muzeý). Sah 433 (213 seret).
Ynam Homeýki (186 sah). Türkmenleriň mekany- Mazenderan (Kummetkowus şäherini esaslandyryjy Kowusyň ýadygärligine bardy. Gündogar şygyrýetiniň ägirt uly iki läheňiň Hajyzyň Saadyň mekany Şiraza sapagy täsirli bolupdy. Eyran binagärliginiň gaýtalanmajak nusgasy bolan “şah çaryg” metjidi (186 sah.)
Türkiýa Respublikasy Aziýada we Ýewropada ýerleşen döwletdir. Ol sebitde möhüm geosiýasy ýagdaýa eýedir. Türkiýe senagatlaşan agrar ýurtdyr. Ol hususy telekeçilige we bazar gurallaryna esaslanmak bilen ykdysady erkinlik syýasatyny ýöredýär. Türkler türkmenler oguz-seljuklarynyň gös-göni nesilleridir. Türkiýe ilkinji bolup Türkmen garaşsyzlygyny ykrar etdi onuň bilen diplomatik işleri ýola goýdy.
Ankara şäherinde türkmen türk dostlugyny berkitmek maksady bilen ylalaşyk baglaşdylar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Türkiýäniň premýer ministri Mesul ýylmaz energetika tebigy serişdeler ministr jumhur Ersýumer bilen ikitaraplaýyn duşuşyklary gepleşikleri geçirdiler.
Gazagystan bilen Türkmenistanyň ykdysady, syýasy medeni gatnaşyklary has-da ösýär. Iki döwletiň arasyndaky hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklarynyň has işjeň bolmagyna täzeden ýardam bermekden tebigy baýlyklary netijeli peýdalanmak, Demirgazyk – Günorta ulag ýoluny döretmek göz öňünde tutulýar.
Merkezi Aziýa döwletleriniň baştutanlarynyň her bir syýasy gatnaşyklarynda taryhy-medeni ykdysady, syýasy, ynsanperwer hyzmatdaşlygy ösdürmäge gönükdirilendir (1992-Bişkek 22.23.04).
Türkmenistan öz garaşsyzlygyny gazanmak bilen ýerleşişi babatda hem aýratyn ähmiýeti bolup durýar. Türkmenistanyň geosyýasy ýerleşişiniň Ýewropanyň we Aziýanyň ykdysady hem-de syýasy hyzmatdaşlygy üçin ähmiýeti uludyr. Döwletimiz Ýewropada we Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasynyň agzasy bolmak bilen Ýewropanyň syýasy durmuşyna gatnaşyp Ýewropanyň syýasy ykdysady maliýe guramalary bilen işjeň hyzmatdaşlyk edip başlady. Öz nobatynda sebitde birek-birege kömek berip goşulyşmak, onlarça ýyllaryň dowamynda emeli ýagdaýda döredilen aňyýetdäki päsgelçilikleri aýyrmak, üzňeleşdirilen döwletleriň bir-birine tebigy ýagdaýda gol ýapmagynydikeltmek meýilleri barha äşgär ýüze çykýar. Sebitiň ösüşini gazanmagyň däbe öwrülen taryhy söwda ykdysady-medeni gumanitar gatnaşyklary dikeltmegiň umumy wezipeleriniň birleşýändigi üçin hem bu ýagdaý möhümdir. Türkmenistan sebit möçberde-de has giň möçberde hem bütin dünýäde syýasy we ykdysady bähbitleriň iňňän möhüm çatrygynda ýerleşýär. Ol geografiýa taýdan iki kontinentiň Aziýanyň we Ýewropanyň birleşýän ýerindedir.
Beýik Serdarymyzyň adalatly alyp barýan daşary syýasaty, ähli döwletler bilen birek-birege peýdaly hyzmatdaşlyk etmek esasy bolup durýan bitaraplygy hem Ýewrop bilen Aziýanyň arasynda köpridir. Onuň mundan beýäkki durnukly durmuş ösüşi, öňe gidişligi halklaryň eşretli ýaşaýşyny üpjün etmek nukdaý nazaryndan seredeniňde sebitdäki hyzmatdaşlyk aýratyn ähmiýete eýe bolýar. Häzir biziň Aziýa sebitimizde ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň mysalynda durnukly özara hyzmatdaşlyk ulgamy hereket edýär. Döwletde we jemgyýetde etnikara we sebitara ylalaşygyň geçirimliligiş hyzmatdaşlygyň ygrar edilmegi biziň içerki syýasatymyzyň öňe tutulýan urgudyr. (sah-57) Taryhy hem geografiki sebäplere görä owgan meselesi biziň ýurdumyzda ýiti duýulýar.
Dehistan – diýlip Türkmenistanyń Günorta – Günbatar tarapyna aýdylypdyr. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyń Atalyk aladasy bilen Miras merkezi “Türkmen galalary hakyndaky rowaýatlar” diýen kitaby neşir edildi. Bu kitapda Türkmenistanyń çägindäki gadymy galalar hakynda maglumat berilýär. Şonda şeýle rowaýat bar:
Maşat – Misserian düzlüginde owadan, gözel baý hemişe myhmanly bir şäher bolupdyr. Maşat gümmezi bilen Misserian minaralarynyń arasy ýedi menzil bolupdyr. Rowaýatçylaryń aýtmagyna görä bu galada Maşat hem Misserian atly iki dogan ýaşapdyr. Bir gezek ilat Maşady duşmanyń uly leşger bilen gelýändigini aýdypdyr. Maşat şol günden minaranyń üstüne çykyp aýaklaryny aşak saklap oturypdyr. Duşman bolsa has ýakynlaşypdyr. Maşat alla sygynyp ondan medet diläpdir. Netijede allanyń gudraty bilen tupan turupdyr. Duşmanyń leşgerbaşysy öz güýjüni görkezmek bilen her serbazyna bir halta gumy duran ýerine dökdüripdir. Şeýlelikde uly depe emele gelipdir. Ol eden işinden hoş bolup öz ýurduna gaýdypdyr. Minaranyń üstünde oturan Maşadyń ýanyna dogany Misserian gelip, onuń ýerinden galmagyny haýyş edipdir. Emma Maşat beýle etse duşmanyń gala girjekdigini  aýdypdyr, ýöne şonda-da doganynyń sözüni ýykman ýerinden turupdyr. Gün çykypdyr, gala özüniń gözelligi bilen şöhle saçypdyr. Muny gören duşman yzyna dolanypdyr we gala girip ilaty gyrypdyr.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen galalary hakynda we olaryń taryhyny halkyń ruhy hakydasyna ornaşdyrmagy maksat edinýär. Ençeme gowgaly döwürleri, wakalary başdan geçiren Ürgenç, Nusaý, Merw, Amul ýaly medeni-taryhy ýadygärlikler hasaplanýan galalar we şäherler geçmişde il-güni daşky duşmanlardan her hili gara güýçlerden goramakda möhüm ähmiýete eýe bolupdyr. Ol galalar we şäherler mongol basybalyjylarynyń ýörişlerinden soń ýumrulypdyr. Galalar hakyndaky türkmen rowaýatlarynda we kyssalarynda taryhy hem-de çeper hakykadyń beýany saklanýar.
Gorkut ata eýýamynyń taryhyny öwrenmekde dürli ýyllarda, dürli milletleriń wekilleri, alymlary-da uly iş galdyrypdyr. Muńa W.W.Bartoldyń, L.S.Tolstowyń we L.N.Gumilýowyń, türkmen alymlaryndan S.Atanyýazowyń, Ý.Atagarryýewiń, H.Ýusubowyń, T.Hojanyýazowyń, A.Esenowyń işleri mysal bolup biler.
Köneürgenç ýazuw çeşmelerde Köneürgençde şeýle binalar bolupdyr. Al Biruny Afriganyń maglumatlaryna görä soltanyń köşgi “Alfiriń içinde  gurlupdyr. Alfir – Kät şäheriń çetinde ýerleşen bir-biriniń içinden gurulan üç berkitmeli, palçykdan we çig kerpiçden bina edilen  galadyr. Olar beýiklik boýunça bir-biriniń yzyndan ýerleşipdir”. VIII asyryń ahyrlarynda IX asyryń başlarynda Köneürgençde ylmyń täzeden ýokary göterilişi başlanýar. Muńa al Horezminiń (783-850 ý) ylmy işleri şaýatlyk edýär. Köneürgençde Merkezi gümmezli köşkler peýda bolupdyr.
Skandinaw ýarymadasy
thumb|200px|Skandinaw ýarymadasynyň kosmosdan görnüşi
Nasreddin şa
Nasreddin (145)
Faýl:gajarlar.jpg
Gajar türkmenleriniň döwletiniň dördünji şasy (hökümdarlyk ýyllary 1848-1896). Ol üçünji gajarlar şanesliniň üçünji şasy Muhammediň ogludyr.
Nasreddin şanyň tagta geçen döwri ýurtda içki gapma-garşylyklaryň has ýitileşen döwrüne gabat gelýär. Hut onuň tagta geçen güni Seýid Aly Muhammet atly adamyň baştutanlygynda yslamdan ýüz öwrüp, başga dini ýörelge edinenleriň gozgalaňy başlanýar. Muhammet Aly özüni asmandan injek Mäti bilen adamlaryň arasyndaky Bab ( derweze, gapy, geçiriji) diýip jar edipdir. Şonuň üçin onuň baştutanlygyndaky gozgalaň taryha babçylaryň gozgalaňy ady bilen girýär. Gozgalaň ilki Mazenderan welaýatynda başlanyp, soňra ol Zenjanda we Neýrizde dowam edipdir. Bu gozgalaň 1848-nji ýyldan başlanyp, Nasreddin şa ony 1852-nji ýylda kynlyk bilen basyp ýatyrýar.
XX asyryň başynda Eýranyň Beýik Britaniýa we Russiýa patyşalygy tarapyndan ýarym baknalykdan doly baknalyga öwrülmek howpy döredi. 1905-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sinde Tähranda dowam edýän düzgüne garşy närazylyk bildiren täjirleriň tussag edilmegi gozgalaňyň başlanmagyna bahana boldy. Aýaga galan ruhanylar öz närazylygyny bildirip, metjitlerden çykman oturdylar (best). Olar baş weziriň wezipesinden boşadylmagyny, käbir emeldarlaryň tussag edilmegini talap etdiler.
Nasreddin şanyň alyp barýan içeri we daşary syýasaty halka ýaramandyr. Oňa garşy dildöwşükler gurnalypdyr. 1896-njy ýylyň Magtymguly aýynyň 1-inde Reza Kermany diýen adam tarapyndan Nasreddin şa öldürilýär. Tagta onuň ogly Nasreddin geçýär. Umuman XIX asyryň dowamynda Eýranda rus we iňlis baknadarlary ornaşýarlar.
Fath Aly
Gajar gerbi
Höküm sürdi: 17 Iýun 1797 – 23 Oktýabr 1834.
Özünden öň: Agamuhammet han Gajar
Özünden soň: Muhammet şa Gajar
Dinastiýasy: Gajar dinastiýasy
Kakasy: Hüseýinguly han Gajar
Doguldy: 5 Sentýabr 1772. Eýran Damgan
Öldi: 23 Oktýabr 1834 (62 ýaş) Eýran Yspyhan
Dini: Yslam Şyga
Fath Aly Şa Gajar (Azeriçe: Fətəli şah Qacar, Parsça: راجاقهاش ىلع حتف) —Eýran da höküm süren Gajar türkmenleriniň dinastiýasynyň ikinji hökümdary. 17 Iýun 1797 - 23 Oktýabr 1834-nji ýyllar aralygynda höküm sürdi. Fath Aly şa Hüseýinguly hanyň ogly we Gajar türkmenleriniň dinastiýasynyň gurujusy Agamuhammet han Gajaryň ýegeni, agasynyň öldürilmeginden soň tagta çykýar.
Gajar türkmenleriniň dinastiýasynyň ikinji şasy ( hökümdarlyk ýyllary 1797-1834). 1797-nji ýylda gajar türkmenleriniň döwletini esaslandyran Agamuhammet şa öldürilenden soňra tagta geçen Fath Aly şa tä 1801-nji ýyla çenli tagta dawa edýän beýleki dawagärler bilen häkimiýet ugrunda göreş alyp barmaly bolýar. Esasy garşydaşlary bolan Horasanyň hökümdary Nedir Mürzäni, Kazwin töwereklerine eýelik edýän Sadyk han Şekakini çetleşdirenden soňra ol şa tagtynda ymykly ornaşypdyr. Fath Aly şanyň döwründe Eýranyň içeri syýasatynda-da, daşary syýasatynda-da şowsuzlyklar az bolmandyr. Ýurtda ýerli hökümdarlaryň garşylygy güýçlenipdir. Ol köplenç goşun ulanyp, gozgalaňlary basyp ýatyrmaly bolupdyr.
Fath Aly şanyň dolandyran döwrüniň birinji onýyllygynda baş wezir Hajy Ybraýymyň täsiri uly bolup, şa şonuň bilen maslahatlaşman hiç-hili karar kabul etmändir. Emma Hajy Ybraýymyň abraýynyň barha artmagyndan çekinip, Fath Aly şa 1808-nji ýylda ony hazynany talamakda aýyplap tussag edipdir.
1801-nji ýylda Fath Aly şa Angliýa bilen şertnama baglaşyp, fransuzlary ýurdundan çykarýar. Fath Aly şanyň tagta geçen wagty Napoleon uruşlarynyň döwrüne gabat gelipdi. Angliýa Eýrandan fransuz täsirini ýok etmek we ýurduň iňlis täsirine düşmegi üçin bu şertnamany baglaşypdy. Fath Aly şa Russiýanyň Kawkaza aralaşmagy sebäpli dörän dawada Angliýadan çaky cýkmansoň Fransiýa bilen ýakynlaşýar. Emma ýewropalylar öz bähbitlerini arap Eýrana kömek bermäge söz berýändigi düşnüklidir. XIX asyryň başlarynda Pussiýa Eýranyň Kawkazdaky eýeçiliklerini eýeleýär. Fath Aly şanyň döwründe Eýran iki gezek Russiýa bilen Kawkaz ýerleriniň üstünde uruş alyp barmaly bolýar. Olaryň birinjisi Genji hanlygynyň üstünde 1804-1813-nji ýyllarda bolup, ol 1813-nji ýyldaky Gülüstan şertnamasy bilen tamamlanýar. Ikinjisi 1826-1828-nji ýyllarda bolup, Türkmençaý ýaraşyk şertnamasy bilen gutarýar. Iki uruşda hem Eýran ýeňilýär. Fath Aly şanyň daşary syýasatyndaky ýene-de bir waka 1821-1823-nji ýyllarda Osman türkmen döwleti bilen alyp baran urşudyr. Bu uruşda Eýran goşunlary üstünlikli hereket edip, birnäce ýerleri basyp alsalar-da Fath Aly şa urşy togtadyp, 1823-nji ýylda ýurt üçin hiç-hili bähbit araman garşydaşy bilen şertnama baglaşýar. Onuň sebäbini Fath Aly şanyň Ruusiýa garşy täze urşa taýýarlanýandygy we şol sebäpli Osman türkmen döwleti bilen garşylyklary ýitileşdirmek islemändigi bilen düşündirmek mümkin.
1833-nji ýylda Fath Aly şanyň uly ogly mirasdüşer Abbas Mürze ýogalýar. 1834-nji ýylda Fath Aly şanyň özi hem aradan çykýar.
Fransiýa XIX asyrda
Mowzuk: Fransiýa XIX asyryň birinji yarymynfa
MEÝILNAMA
1.	Fransiýanyň ykdysady we syýasy durmuşy.
2.	Ikinji imperiýanyň ykdysady çäreleri we onuň netijeleri.
3.	Ikinji imperiýanyň daşary we baknalyk syýasaty.
1830-njy ýylyň Gorkut aýynyň 26-da Fransiýada çap edilýän “Manitor” gazetinde 1814-nji ýýlyň Nartiýasy doly gadagan edilýär diýen habar çap edilýär. Munuň özi Fransiýada kanuny nesle geçijiligiň bes edilýändigini aňladýardy. Indiden beýläk metbugat azatlygy üýtgedilip, her 3 aýdan oňa rugsat bermek hakynda meselä seredilýärdi. Ondan başga-da saýlanan palatalar dargadylýardy, hem-de täze saýlaw Kanuny boýunça deputatlaryň sany 258 getirilýärdi. Şol bir wagtyň özünde saýlawçylaryň ¾ bölegi azaldylýardy. Şol habarda saýlawlaryň wagty (6 we 13 sent) we palatalaryň mejlisiniň Ruhnama aýynyň 28-de açylýanlygy habar berilýärdi.
Hökümet Ýurtda (Parižde) hiç hili bidüzgünçilikler bolmaz diýen pikir bilen Parižde we Wersalda saklanýan 14 müň goşuna hem hiç hili görkezme bermedi. (hatda şa Karl X aw etmäge gidipdi).
Emma Gorkut aýynyň 26-sy güni agşam deputatlaryň 1 bölegi gozgalaňyň gutulgysyzlygyna göz ýetirip ondan soň çykyş edip başladylar. Şol wagtyň özünde ähli ýerlerde “Ýaşasyn partiýa!”, “Ministrler ýok bolsun” diýen şygarlar öňe sürüldi.
Gorkut aýynyň 27-de ýurduň köp sanly çaphanalary ýapylýardy, çaphanalaryň işçileri beýleki işçiler bilen öz nägileliklerini bildirýärdi. Halk berkitmeler gurup başlady. Emma Parižiň goşunlaryna baştutanlyk etmek üçin general Marmonyň bellenmegi ýagdaýy üýtgemedi, sebäbi onuň özi hem “1814-nji ýýlyň Partiýasynyň” tarapdarydy, şonuň üçin hem ol öz ofiserlerine “gozgalaňçylar özi ok atmasa siz ok atmaň” diýen buýruk berdi. Emma eýýam goşun gozgalañçylaryñ berkitmelerini böwsüpdi, gan dökülipdi, köçelerdäki yşyklar döwülýärdi, agaçlar çapylýardy. Goşun bölüminiñ baştutanynyñ buýrugy boýunça şäher gabaw ýagdaýynda diýilip yglan edildi. Başlanan ýaragly gozgalaña işçiler, senetçiler, ownuk söwdagärler, talyplar, soldatlar we ofiserler hem işeññir gatnaşdylar. Şol sebäpden hem Gorkut aýýnyñ 28-de gozgalañ köpçülikleýin häsiýete geçdi. Oña fransuzlardan başga-da ýurtda ýaşaýan daşary ýurt wekilleri, ýagny italýanlar,ispanlar, portugallar, polýaklar, grekler, nemesler, iñlis ruslar.
Gorkut aýynyñ 29-da gozgalañcýlar Týuilri köşgüni eýeläp, onuñ depesinde 1789-1794 ýýlyñ rewolýusiýanyñ 3 reñkli baýdagyny dikdi. Goşun yza çekilip şanyñ şäheriñ gyrasynda  Sen-Klu köşgünde ýerleşdiler. Şa Karl X gozgalañçylaryñ öñünde güýçsizdi. Şonuñ üçin hem ol Gorkut aýynyñ 26-ñ kararyny aýyrdy.
Şeýlelikde gersog Orleonskiý wagtlaýyn hökümdar edilip bellenýär. Alp Arslan aýynyñ 2-de Karl x Tagtdan el çekdi. Alp Arslan aýynyñ 16-da Fransiýadan Angliýa gitdi. Alp Arslan aýýnyñ 9-da Lni Filip Orleanski fransuzlaryñ şasy edilip ykrar edildi. Netijede bütin ýurt döwlet öwrülişiginiñ amala  aşyrylandygyny ykrar etdi. Fransiýada Iýul monarhiýasy dikeldildi. (1830-1848) 1830-njy ýýlyñ Alp Arslan aýynyñ 14 –de täze partiýa kabul edildi. Şoña görä deputatlar palatasynyñ hukuklary giñeldilýärdi, ýerli we oblast öz-özüñi dolandyryş girizilýärdi. Milli goşun döredilýärdi we ş.m. fransiýadaky 1830 ýýlyñ rewolýusiýasy Belgiýada onuñ Golland garaşsyzlygyna garşy göreşini güýçlendirdi we özbaşdak döwletiñ emele gelmegine getirdi. Iýul rewolýusiýasy Saksoniýada,Braunşweýde, Gassen-Kassel we beýleki german döwletlerine täsir etdi.
Fransiýada Gorkut aýynyñ rewolýusiýasynyñ baş netijesi hem buržuaziýanyñ dworýanlaryñ üstünden ýeñişini berkleşdirmekden ybaratdy. Emma 1830-1848-nji ýyllar aralygynda ýurtda maliýe aligarhiýasy höküm sürýärdi, onuñ  düzümine esasan hem bankirler “demir ýok eýeleri”, kömür kärleriñ hojaýynlary, iri mülkdarlar we ş.m. girýärdiler.şol sebäpden hem maliýe topary deputatlar palatasynda kanunlary üýtgemäge haklydy, girdejili ýerleri paýlap bermek (ministrlik wezipesinden tä temmäki satýan  dükanlara çenli).
Şa Lni Filip barada gürrüñ edilende onuñ özi Fransiýanyñ iñ iri tokaý hojaýýny we maliýeçisidi, şonuñ üçin ol maliýe toparlarynyñ agalygynyñ pugtalanmagynyñ tarapdarydy. 1814-nji ýylda onuñ şahsy baýlygy 800 mln franka golaýdy. 40-njy ýýllaryñ ahyryna diñe 4 sany fransuz bankirleriñ umumy baýlygy 2,5 mlrd frankdy. Şeýlelikde döwletiñ artyp barýan bergisi maliýe toparlarynyñ syýasy täsirini güýçlendirip, oña häkimiýetiñ hem tabyn bolmagyna getirdi. XIX asyryñ 30-40-njy ýyllarynda Fransiýanyñ ykdysady kuwwaty Ỳewropada Angliýadan soñ 2-nji ýerdedi. Bu döwürde ýurtda hakyky senagat rewolýusiýasy ýaýbañlanypdy.
XIX asyryñ ortalaryna önümçiligiñ fabrik görnüşi dokma senagatynda agdyklyk edýärdi. Pagta we onuñ önümlerini öndürmek ýüñ önümçiligi has ösüpdi. Ýüpek önümçiligi boýunça Fransiýa dünýäde I orundady. Şunuñ bilen 1 hatarda ýurduñ agyr senagatynda-da öñegidişlik duýulýardy. 1847-nji ýýlda çoýun erediji kärhanalaryñ 2/3 böleginde daş kömür ulanylýardy. Ýurduñ ykdysadyýetinde täze pudaklar ilki bilen himiýa senagaty, rezin, reñk, spiçka önümçiligi ýola goýuldy.
1828-nji ýýlda Pariž gaz bilen yşyklandyrylyşy 30-njy ýýllaryñ başynda bolsa dünýäde ilkinji gezek köçeleri astaltlamak işi amala aşyryldy. Emma häli özüniñ demir ýol gurluşygynda gämi gurluşykda Fransiýa  Angliýadan, Prussiýadan, ABŞ-dan yza galýardy.
Gorkut monarhiýasy ýýllarynda Fransiýa häli agrar ýurt, esasan hem daýhan ýurtlylygyna galýardy. Şol döwürde 35 mln ilatyñ 75%-ti oba ýaşaýjylarydy. 1825-47 ýýllar aralygynda oba-hojalyk önümi öndürilişiniñ umumy möçberi 38% artdy, emma ol ýeterlik däldi. Sebäbi oba hojalygyñ tehniki üpjünçiligi ýeterlik däldi, ondan başgada-da kärende ýerleriniñ tölegleri artdy, hem-de daýhanlaryñ alan kreditleri olary yzyna gaýdyp bermegi kynlaşýardy.
Fransiýada Gorkut monarhiýasynyñ ilkinji güñlerinden başlap ýiti syýasy göreş başlandy. Şa Lni Filip iñ gorkulysy respublikaçylardy. Olar açyk ýagdaýda 2 topara bölünip, olaryñ birisi aram respublikançylar esasan hem “Nasional” gazetiniñ daşynda üýşdüler. Ol topar esasan hem: Fransiýada respublikany berkarar etmek bilen saýlaw hukugyny giñeltmek ugrunda çykyş edýärdiler.
Ikinji topar (radikal) reforma gazetiniñ daşyna üýşdüler. Olar ähliumumy saýlaw hukugy, sosial-ykdysady özgertmeleriñ maksatnamasyny kabul etmegiñ tarapdarlarydyrlar. Bulardan başga-da 30 ýyllarda (XIX asyr) Fransiýada respublikan gizlin guramalar “halk dostlary” jemgyýeti:, we ş.m. Emma olar hökümet tarapyndan yzarlanýardy we gizlin hereket etmeli bolýardy.
XIX asyryñ I ýarymynda kontinental Ỳewropanyñ köp ýurtlarynda maşyn önümçiligine (Manutaktu) önümçilik geçirip başlandy. 1848-1849-njy ýýllarda Pariže, Wena, Berlin, Rim birnäçe Ỳewropa ýurtlarynyñ paýtagtlary rewolýusion merkezlere öwrüldi. Bu döwürde Ỳewropa ýurtlarynda ähliumumy göreşiñ ýetilişmegi, halk gozgalañlarynyñ uly germi, milli azatlyk hereketiniñ  güýçlenmegi has ösüpdi. Fransiýada Gorkut monarhiýasynyñ içeri we daşary syýasaty onuñ garaýşyna oppozisiýasynyñ döremegine getirdi. Onuñ düzüminde işçiler, daýhanlar Aziýanyñ esasy bölegi. Bu esasan hem maliýe aristokratiýasynyñ agalygyna garşydy. 1847-nji ýýlyñ Bitaraplyk Fransuz parlamentiñ kanun çykaryjy sesiýasy açyldy. Onda ilki bilen hökümetiñ içeri we daşary syýasaty berk tankytlandy. Esasan aram topar tarapyndan ol hem hasaba alynmady. Şondan soñ parlementde-de ýurtda-da hereketler başlandy. 1848-nji ýýlyñ Baýdak 22-de Parižiñ müñlerçe ilaty şol sanda talyplary meýdançalara çykdylar. Olar polisiýa bilen çaknyşdylar. Ilkinji barikadalar gurdular. Şeýle ýagdaýda milli goşunyñ esgerleri we hem gozgalañçylara ok atmakdan ýüz öwürdi.
Baydak aýynyñ 23-I gününiñ ahyryna şa Lni Filip emele gelen ýagdaýdan gorkup hökümetiñ başlygy Gizony wezipesinden aýyrýar. Täze hökümetiñ başyna graf Mole bellenilýär. Emma köpçülik monarhiýa garşy öz çykyşlaryny dowam etdirýärdiler. Baýdak aýynyñ 24-i güni paýtagtyñ möhüm edaralary gozgalañçylaryñ eline geçdi. Lni Filipp tagtdan el çekmäge mejbur boldy we maşgalasy bilen Angliýa gaçdy.
Týuiri köşgi gozgalaňa gatnaşyjylaryň eline geçdi, şa tagty Bastiliỳa meỳdançasyna çykarylyp dabara ỳakyldy.
Indi Iỳul monarhiỳasynyň ahyrky nokady ol hem burbon köşgüdi. Ol ýerde deputatlarpalatasy işleýärdi. Olaryň uly bolmadyk respublikan topary	    emale gelen ýagdaýda watlaýyn hökümet döretmek teklibini öňe sürýäler. Şeýlelikde Fransiýada rewalýusiýa ýeňýär.
Wagtlaýyn hökümet haýal etmän dörediji ýygnagy saýlawlary belledi. Ol 1948 ýylyň Gurbansoltan 26-da geçirildi. Saýlaw netijesinde b/z respublikaçylar. Dörediji ýygnagyň 880 ornundan 500 eýeledi.
1948 ýylyň 4 maýynda dörediji ýygnak dabaraly ýagdaýda oz işine başlady we ol Baýdak 24-de yglan edilen ýagny Fransiýa respublika görnüşinde dolandyrylýan döwletdir diýen jarnama bilen ylalaşýandygyny belleýär. Ýygnak ýurduň harby ministirligine general Leu Kawenýagy beleýär. Onuň adasy Godrua Kawenýag iýul monarhiýanyň döwrüniň görnükli respublikasydy. Ol 1848 ý iýulynda Pariž işçileriniň gozgalaňyny basyp ýatyrmakda işeňňir hereketi üçin, Gorkut 28-de ýerine ýetiriji häkimýetiň başlygy wezipesine bellenilýär.
1848 ýylyň Sanjar aýy 4-de konstitusiýa yglan edilýär. Ol dörediji ýygnak tarpyndan taýýarlanylýar. Täze konstitusiýa boýunça respublika baştutan prezident bolmaly, ol hem ähli umumy saýlaw esasynda 4 ýyl möhlet bilen saýlanylýar. Prezident konstitusiýa boýunça ägir uly hukuklardan peýdalanýar: Ýagny hökümeti düzmäge hukuklydy, ýraglydy güýçleriň baştutanydyr, daşary syýasata ýolbaşçylyk edýärdi. Emma ol öz hökümi bilen parlamenti dargadyp bilmeýärdi.
1848 ý Bitarplyk 10-da geçirilen prezident saýlawlaryň netijesinde Napalýon Bonopartyň ýegeni Lui Bonopart iň köp ses toplady. (5 mln). Ol prezident bolan wagtynda ilki bilen döwlet apparatyndan respublikaçylary kowdy, ondan soň dürli taraplaryň wekillerinden düzülen “Tertip düzgüniň partiýasy” döredijidi ýygnagy dargatmagy baş wezipe edip goýdy.
1849 ýylyň Magtumguly 13-de kanun çykaryjy ýygnaga saýlawlar bolup geçdi. Onda 500 golaý ýeri “Tertip düzgün” partiýsynyň wekilleri eýeledi: (respublikalar 70 ýerden). Umuman täze hökümet birnäçe kanunlar kabul edip, olaryň aglaba bölegi ýurtda monarhiýany dikeltmäge gönükdürilipdi, ýagny köne düzgüni. Lui Bahapart aňsatlyk bilen goşuny, polisiýany özüne tabyn etmegi başardy. Bonapartyň ýolbaşçylygynda döredilen “Bitaralyk  jemgiýeti” 1851 ýylyň Bitaraplyk 2-de döwlet owrülüşigini amala aşyrdy.
Netijede kanun çykaryjy ýygnak dargadyldy, bonapartizme garşy syýasy güýçler tussag edildi, galan garşylyk görkezen güýçler hem dargadyldy. Ähli ministirleriň başynda bonapartistik wekiller goýuldy.
Emma L. Bonopartda hem-de Bitaraplyk 10-y partiýasyna hem L Bonopartyň häkimýeti kanuny ykrar etmek gerekdi. Şoň üçin 1851 ý Bitaraplyk 21-de “geçirilen” probossit netijesinde ol 17 mln ses bilen häkimýete geldi. L Bonopart 1852 ý Bitaraplyk 2-de Napaleon 3 ady bilen imperatorlyga bellendi.
Napeleon 2 d/p Napaleon I ogly hasap edildi, ol ýurdy hiç haçan dolandyrmady, gersog Reýştag 21-ar. çykýar. 2-respublika tamamlanyp indi 2-iniperiýa döredilidi. Täze imperator iri senagatçylara we daýhanlaryň 1 bölegine dabanýardy. Napaleon III jemgiýetiň dürli toparlary we gatlarlary bilen ylalaşykly syýasat geçirmegä ymtylýardy, şoň üçin ol 2-nji imperiýa parahatly imperiýa bolar diýip aýdýardy.
Emma 2-nji imperiýanyň ähli 18 ýyly uruşlarad geçdi. Döwlet dolandyryş ulgamy ilki bilen imperatoryň mertebesini ýokary galdyrmaga gönükdürilipdi: şoň üçin onuň elinde bütün häkimýet jemlenipdir.
XIX asyryň 50-ýyllarynda Fransiýa Krym urşuna gatnaşýar. (1853-1856), ol ýurdy köp çykdaja goýdy, hiç hili peýda bolmady. Krym urşundan soň Fransiýa Italýan işlerine gatyşyp başlady. Napaleon 3 şol döwürlerde “Karbonariý” lakamyny hem alypdy, sebäbi Italiýany birleşdirmegi boýun alypdy. Emma ol oňa başartmady.
2-nji imperiýa özüniň daşary syýasatynda bakna syýasaty hem işçeň amala aşyrýardy. 1857-1858, 1860 ýylda Hytaýa garşy hereket edip ony birnäçe agyr şertlerde boýun etdi. 1858 Yylda Fransiýa Wetnanyň 1 bölegi basyp aldy, 1863 ýylda Kombožanyň üstünden hem Fransuz agalygy dikeldildi.
Emma Fransiýa özüniň daşary syýasatynda birnäçe şowsuzlyklara hem duçar boldy. Ol 1867 ýylda Meksikadan el çekdi. 60-njy ýyllarda fransuz rus gatnaşyklary ýitileşdi. 1867 ýylda frans-pruss gatnaşygynyň ugry gaçdy. 1866 ýylda fransuzlar tarapyndan Sues kanalynyň açylmagy işçileriň gaharyny getirdi. Napaleon 3-ň Italiýany bileşdirmek syýasatynyň başa barmanlygy Italýan halkyny Fransiýadan daşlaşdyrdy. Şeýlelik bilen 60-njy ýyllaryň ahyryna Fransiýanyň Ýewropa döwletleriniň aglabasy bilen gatnaşygy erbetleşdi.
Umuman, XIX asyryň 70 ýyllarynyň başlarynda 2-nji imperiýanyň hökümýetiniň içeri hem daşary syýasaty uly şowsuzlyklara getirdi.
Piramidalara baý ýurt
Dünýäde iň köp piramida Sudanyň çäklerinde ýerleşýär” diýip, “Science Alert” portaly ýazýar. Sudanyň gadymy Mereo şäherinde işleýän arheologlar şeýle netijä geldiler. Diňe onuň daş-töwerginde 200 piramida bar. Alymlaryň hasaplamalaryna görä, tutuşlygyna alanyňda, Sudanyň çäklerinde azyndan 255 sany şeýle desga bar.
Müsüre garanyňda, bu iki esse köpdür. Köpler bu ýurdy gadymy desgalarynyň sanyna görä, rekordçy hasaplaýar. Ýöne Müsürde jemi !38 piramida resmi hasaba alnypdyr. Olary Afrikanyň dürli halklary gurupdyrlar. Häzirki zaman Sudanyň çäklerinde şeýle dessurlar has giçki asyrlarda ýüze çykypdyr.
Emma ýerli gurluşykçylar demirgazyk goňşularyndan öňe geçmegi başarypdyrlar. Munda gadymy Kuş medeniýetiniň gurluşykçylary has erjellik görkezipdirler. Olar öz tehnologiýasyny ulanypdyrlar. Ýöne kuşitler tarapyndan gurlan piramidalar müsürlileriňkiden pes bolupdyr. Olaryň ortaça belentligi 30 metre ýetipdir. Şol döwürde müsür piramidalarynyň ortaça belentligi 138 metre barabar bolupdyr.
Mundan başga-da, kuşit aramgähleri müsür desgalaryndan kiçi. Ýöne Sudan piramidalarynyň sany Müsürdäkiden köp. Mundan ozal, alymlar Müsürden biziň eýýamymyzdan öň, 5316-njy ýylda gurlan şäheri ýüze çykarypdyrlar.
Şirin Rahmanowa, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň talyby
.td
.td - Çadyň Internet kody.
Çingiz han
thumb|340px|Çingiz han
Rüstem Saparow
Club career stats
Last update: 21 November 2010
Çingiz han
Çingiz han (Çingis haan, 1155 ýa-da 1162 — 25 awgust 1227) — mongol imperatorydy. Taýpalaryny birleşdiren, borjiginler taýpasyndan bolan mongol hanynyň gysga tituly.
Mongollaryň Hytaýa, Orta Aziýa we Gündogar Ýewropa bolan basybalyjylykly ýörişlerini guran goşun serkerdesi. Mongol imperiýasynyň düýbüni tutujy we onuň ilkinji beýik kagany.
Höküm sürdi: 1206 ý - 17.08.1227 ý. Özünden soñ: Ugedeý han. Aýallary: Börte Ujin, Gulan, Ýusuý, Ýusigen. Perzentleri: Juçi, Çagataý, Ugedeý, Tuluý. Doly ady: Timuçin (Demirçin). Hanedan: Börçigin. Kakasy: Ýesügeý. Ejesi: Höelin. Doguldy: 1162. Mongollar. Dülün-Boldak. Ölümi: 18.08.1227 (65 ýaşynda). Gubury: Belli däl (ýöne çak edilýän bir mazar onuñky). Dini Göktañryçylyk.
Çingiz han (Cenghis khan, Çinggis Han, Çiññiz han ýa-da hakyky ady: Temuçin (manysy Demirçi) ady bilen tanalan (Mongolça: Чингис хаан  ýa-da Tengiz (manysy Deñiz) Parsça: چنگیز خان; d. (1155)1162 – ö. 18 Awgust 1227) mongollaryñ serkerdesi, hökümdary we Mongol hökümdarlygynyñ gurujusy bolan şahsyýetdir.
Awtobiografiýasy
Çingiz hanyñ häsiýetleri, sypatlary hakynda 1221-nji ýylda Çingiz hanyñ ýanyna gelen Song ilçisi, Çyn-Maçynly (Hytaý) serkerde Meng-hung we ony Horasanda gören adamlardan maglumat alan Eýranly Taryhçy Jüzjanynyñ eserinden başga eser ýokdyr. Meng-hung, onuñ uzyn boýly, giñ ýüzli we uzyn sakalynyñ bardygyny, we beýleki mongollara meñzemeýän ak saçly we pişik gözli (gyýyk göz) adam bolupdyr. Çingiz hanyñ duşmanlaryna we özüne haýynlyk, ikiýüzlilik edenlere garşy rehimsiz we gaty jezalandyryş çäreleri bolupdyr. Kiçiliginden başlap kynçylyk, agyr günleri görendigi üçin we şol kynçylykdan baş alyp çykany üçin özüne kömek edeni kim bolsa-bolsun, özüniñ jigsi we kakasy ýaly görýär eken. Hökümdar bolan soñ ýigitlik wagtynda ýanynda hemdem bolan kişileri gowy garşylar eken. Taýjiutlara ýesir düşen wagty gaçan wagty ony öýünde saklan Sorhan Şira we çagalara, ogurlanan atlaryny tapmak üçin at ogurlaryny yzarlan wagty tanyşan Bugurçy, Jamuka bilen söweşen wagty ýaralananda, onuñ ýarasyna melhem eden we aç-hor etmedik Jelme bilen Jamuka dagylary sylaglapdyr. Iñ ýigrenýäni hem duşman tarapdaky ikiýüzli adamdy. Çykgynsyz ýagdaýa düşen hojaýynlaryna ikiýüzlilik edip özüne ýaranjañ bolanlary ölüme sezewar eder eken. Duşmany bolan hökümdarlara soñky demine çenli gulluk edenleri bolsa öz gullukçysy ýa-da hyzmatkäri edip öz ýanyna alar eken. Öz hanlaryna haýynlyk edenleriñ bütin nesilleri bilen ýok etdirýär eken. Pekini basyp alan wagty, ýesirleriñ arasynda Jin hanedanyna gulluk eden Liýaso Tunglu şazada hem bardy. Ýe Liýu Çutsaý atly alym Çingiz hanyñ ünsüni çekipdir. Çingiz han ondan: Ýyllar boýy size duşman bolan bir hanedanlyga näme üçin gulluk edýäñ? diýip soranda Ýe Liýu Çutsaý: Kakam we maşgalamdan birnäçe adam olaryñ hyzmatynda bolan, indi menem şolaryñ dowamyny ýöredýän diýeninde Çingiz han onuñ bu jogabyna begenipdir we: Onda maña-da hyzmat edip bilersiñ diýipdir. Ýe Liýu Çutsaý Çingiz hana gulluk etjekdigi hakda ant içdi we ölýänçä onuñ ýanyndan aýrylmady. Çingiz han adamlary saýlap-seşme häsiýeti hem bolupdyr. Mukhualy, Jebe, Subutaý dagylary şeýle bir sadygy edipdir welin, olar hiç haçan Çingiz hana dönüklik etmediler. 1206-njy ýyldan soñ öleninden 21 ýyl içinde hiç kim hökümdarlyga geçmäge milt etmezdi. Çingiz han her dürli zowky-sapany örän gowy görer eken. Aw etiniñ aýak topugyny iýip lezzet alar eken. Içgi içip aýda iki-üç sapar serhoş bolýar eken. Owadan lybaslary geýmäge ýykgyn edenok eken. Her hili owadan lakamlar hödür edilende almazdy. Uýgurlaryñ beren lakamlaryny ulanmagy halamazdy.
Çingiznama
Çingiznamalar Kazan Tatarlary we Orta Aziýanyñ kyssaçylary tarapyndan düzülen Çingiz han hakdaky dessanlardyr. XVI asyrda galama alynyp ýazylmaga başlaýar. 1551-nji ýylda Utamyş Hajy atly Gazak tarapyndan Çagataýça ýazylan Çingiznama, Çingiz han dessanynyñ ilkinji golýazmasydyr. Bulardan başga-da Depderi Çingiznama eseri hem XVII asyra degişlidir we ol Kazan tatarlary tarapyndan ýazga geçirlipdir. Ol golýazma Parižiñ kitaphanasynda, Berliniñ döwlet kitaphanasynda we Britaniýa muzeýinde saklanylýar. 1882-nji ýylda Ybraýym tarapyndan neşir edilen bu dessan Orta Aziýada Başgyrtlar, Gyrgyz-Gazaklar, Ýakutlaryñ arasynda ýaýylypdyr. Çingiz hanyñ neslinden bolan Özbek Hanlyklaryndan Hywa hanlygynyñ hökümdary Abulgazy Bahadur hanyñ XVII asyrda ýazga geçiren Şejereýi Türk we Şejereýi Teräkime atly eserlerinde Çingiznamanyñ 17-nji warýantyndan peýdalanandygy çak edilýär. Çingiznamalar Çingiz hanyñ we ogullarynyñ taryhy hekaýatlary hakynda, olaryñ taýpalary hakynda gidýär.
Maşgalasy
Aýallary: Börte, Ýesüý Ýigrimi ýyl boýunça özüne gyz sowgat edilmegine garamazdan iñ gowy gören hatynlary Börte we Ýesüý eken. Ogullary: 1. Juçy 2. Çagataý 3. Ugedeý 4. Tuluý Bular Çingiz hanyñ Börte atly aýalyndan dogulan ogullarydy. Başga heleýlerinden we gyrnaklaryndan ogullary bolsa-da esasy şol dördüsini olardan aýry tutupdyr. Gyz(lar)y: Alaltyn Çingiz hanyñ Börteden bolan iki gyzy bar eken. Emma onuñ olardan başga köp gyzy bolupdyr we olaryñ atlary belli däldir.
Çeşme
[1] gollanma.com/cingiz-han.html
[2] paywand.com
Gadymy Eýran
Mowzuk:  Gadymy Eýran.
M E Ý I L N A M A
1.	Eýranyň tebigaty we ilaty.
2.	Elam we Midiýa döwletleri.
1. Eýranda giň tekiz daglyklar bolup, olaryň merkezi bölegini çürt-kesik kontinental klimatly çöllük tutýar. Uly bolmadyk derýalaryň we çeşmeleriň boýlary ykdysadyýetiň we medeniýetiň ösmegi üçin amatly bolupdyr. Daglygyň demirgazygynda Elbrus ulgamy beýgelip gidýär. Öne Türkmen-Horasan daglary ýanaşýar. Türkmen-Horasan daglarynyň demirgazykdaky bölegi Köpetdagdyr daglygyň günbatar we günorta-gündogar taraplaryny Zargos we Günorta-Eýran daglary gurşap alýar. Gadym döwürlerde bu ýerlerde tokaýlar köp bolupdyr. Ýabany tekeler, goçlar gezipdirler. Ýabany görnuşde arpa ösüpdir. Eýranyň Huzistan welaýatynda suw üpjünçiligi gowy bolupdyr. Sebäbi bu ýerde Karun we Kerha derýalary akyp geçipdir. Topragy we howa şertleri bol hasyl almaga mümkinçilik beripdir. Gazma baýlyklardan nebit, mis, demir, kümüş köp bolupdyr. Ýöne nebit gadymy döwürde peýdalanylmandyr.
Taryhy çeşmesi we taryhnamasy. Eýranyň taryhynyň dürli ýazuw çeşmeleri kän. Olaryň iň gadymylary b.e.öň III-I müňýyllyklara degişli bolup, Elamyň taryhy baradaky patyşalaryň yazgylary, işewürlik we hukuk ýazgylar, akkad we elam dellerinde ýazylan döwletleriň arasyndaky şertnamalardyr. Eýren döwletine degişli çeşmeler has-da köp. Häzirki wagta çenli patyşalaryň klinopis ýazgylarynyň 200-den gowragy ýüze çykaryldy. Olaryň iň ähmiýetlisi kambiziň dolandyran soňky ýyllary we Dariý I-niň patyşalygynyň ilkinji ýyllary wagtynda bolan syýasy wakalary beýan edýän Behistun ýazgylarydyr. Dariý I-niň beýleki ýazgylary Naksi Rüstem gaýasyndadyr. Dariý I-niň Suzyda köşk gurduryşy baradaky ýazgy birnäçe nusgada tapyldy. 1972-nji ýylda Suzyda Dariý I-niň 3 metrlik heýkeli fransuz arheologlary tarapyndan tapylypdyr.
B.e.ön VI-V asyrlara degişli elam dilinde ýazylan klinopis resminamalarynyň 8000-I tapylypdyr. Eýran taýpalary barada b.e.öň IX-VII asyrlara degişli assiriýa ýazgylary hem maglumatlar berýärler. Wawilonyň taryhy ýazgylary (10 000), müsür çeşmeleri, grek awtorlarynyň işleri (Gerodot: “Taryh”, “Fukidi”, “Taryh”, Ksenofont “Grek taryhy”, “Anobasis”, Diodor Sisiliýaly “Taryhy kitaphana”) hem Eýran barada esasy taryhy çeşmelerdir.
Arheologik gazuw agtaryş işleri hem Gadymy Eýranyň taryhy barada köp maglumatlar berýär. Gadymy Eýranyň taryhyny öwrenmeklik ol ýere ýewropalylaryň syýahatlary netijesinde başlanypdyr. (Marko Polo, Pýetro della Walle, K.Nibur).
Ýewropaly alymlar Eýranyň taryhyny, “Awestany” öwrenmäge uly goşant goşdular. Suzy, Persepol, Pasardag şäherini öwrenmekde Ž.de Margan, R.Girşman dagy köp iş bitiripdirler.
3.Tebigy şertleriň amatly bolmagy Günbatar Eýrandaky taýpalaryň ekerançylyga we maldarçylyga ir geçmegine şert döredipdirler. (b.e.öň VIII-VI müňýyllyklar). Karun we Kerha jülgelerinde b.e.oň IV müňýyllykda suwarymly ekerançylyk ösüp, iri ilatly ýerler emele gelipdir, hünärmentçilik ösüpdir.
B.e.öň 3000-nji ýyla degişli möhürde kündäniň şekili bar. Şol wagtlar Mesapotamiýa bilen söwda aragatnaşyklary berk ýola goýlupdyr. Wawilonlylar we assiriýalylar Eýranyň Günorta-Günbatarynda “Elamtu” (“daglyk ýurt”) diýipdirler. B.e.öň III müňýyllygyň başlarynda Elamda ilkinji dowlet birleşmeleri emele gelipdir. Olaryň biriniň paýtagty Suzy bolupdyr. Ol Karun we Kerha jülgelerinde Elam bilen Mesopotamiýany, Demirgazyk we Gündogar Eýrany birleşdirýän möhüm söwda çatrygynda ýerleşýän uly şäher ekeni. Bu ýerde Awan, Anşan, Simaş ýaly birnäçe döwletler bolup, olaryň hemmesi soňra bir döwlete birleşipdir.
Nasyraly Isa
right|thumb|200px|Isa pygamber Nasyraly Isa - 1-nji asyrda ýaşap geçen din wagyzçysy. Hristiýanlygyň merkezi şahsyýeti. Yslam dinine görä pygamberleriň biri, Bahaizm we Ýehowa şaýatlary ýaly dinlerde hem ähmiýetli orna eýe.
Gadymy Eýran
Elam b.e.oň XXIV-XXII asyrlarda Akkad patyşalygyna garaşly bolan. Elamda resminamalaryň köpüsi akkad dilinde ýazylypdyr.
Nasyraly Isa
Hristiýanlykdaky orny
Hristiýan injillerindäki rowaýatlara görä, Isa päk gyz Merýemden gudrat arkaly doglan. Palestinada dini wagyz-nesihat ýöredip her hili gudrat görkezen. Pomtiý Pylatyn häkimlik eden ýyllarynda Isa haja çüýlenen emma üçülenji gün direlip asmana gaýýp bolan. Hristiýanlyk taglymatyna görä Isa ýerde ikinji gezek peýda boljak we ähli janly-jansyz jemendeleriň başyna kyýamat inderip, käsini jennete, käsini dowzaha iberjekmiş, şondan soň takwalaryň müň ýyllyk salygy höküm sürjekmiş.
Yslam dinindäki orny
Isa musulmanlaryň arasynda hem pygamberiň biri hasaplanýar. Gurhanda aýdylşyna görä Isa palçykdan guş ýasap oňa jan berip körüň gözüni açyp, ölüleri direldip bilýärmiş. Onuň adyna Türkmen klassiki şahyrlarynyň eserlerinde hem duş gelmek bolýar.
Gadymy Eýran
B.e.öň XXII asyrda Elam bitewi, özbaşdak döwlet bolýar. Ýöne tiz wagtdan kutiler ony basyp alypdyrlar. Uruş III nesilşalygy hem Elamy öz golastynda saklapdyr. Ýöne b.e.öň XXI asyryň ahyrynda özbaşdaklygyny gazanyp, Ury hem özüne boýun egdiripdir.
B.e.öň XVIII asyrda elamlylar ýene-de Mesopotamiýa çozup 100 ýyllap Akkady gol astynda saklapdyrlar.