cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
LED lampa
100px|thumb|Sokolly led lampany kese dakylsa, çalt hatardan çykýar. Şonuň üçin diňe dik ulanmaly.
Absolýut renta
Absolýut renta - kapitalistik ýer rentasynyň bir formasy. Absolýut renta diffrenssial rentadan tapawutlylykda, ýere hususy eýeçiligiň monopoliýasy bilen şertlendirilýär. Sowet sossializmi ýere hususy eýeçiligi ýatyrdy we ýeriň umumylaşdyrylmagy bilen absolýut rentany ýatyrdy.
Fridrih Passy
thumb|right|Frederik Passi Frederik Passi (fransuzça Frédéric Passy; 20 maý 1822 - 12 iýun 1912) - fransuz syýasy işgäri, ykdysatçysy. "Halkara parahatçylyk Ligasyny" esaslandyryjy we oň ilkinji ýolbaşçysy (1868). Halkara parlamentara bileleşigini döretmäge (1889) işjeň gatnaşan.
1901-nji ýylda Anri Dýunan bilen bilelikde parahatçylyk ugry boýunça Nobel baýragynyň ilkinji laureaty bolýar. Biografiýasy
Frederik Passi 1822-nji ýylda Parižde dogulýar. Daýysy Hippolyte Passy Lui-Filipp I we Napoleon III döwürlerinde maliýe ministri bolup işlän. Passi hukuk ugrundan okaýar we az wagtlyk tejribe geçenden soň Döwlet geňeşinde (Conseil de Droit) hasapçy wezipesine kabul edilýär (1846-1849). Emma daýysynyň täsiri astynda ol wezipeden ýüz öwürýär we ykdysadyýeti öwrenmek üçin uniwersitede gaýdyp gelýär. Napoleon III-iň döwlet agdarylşygyndan soň Ikinji Imperiýa bilen ýaraşmak islemeýär we syýasatdan çetleşýär. 1857-nji ýylda professional ykdysadçy bolýar, 1860-njy ýylda bolsa Parižde we prowinsiýalarda syýasy ykdysadyýeti öwredip başlaýar.
"Mélanges économiques" (1857) ýygyndysy, Monpelýe uniwersitetinde beren we soň "Leçons d'économie politique" ady bilen çap edilen leksiýalary oňa abraý getirýär. Passi erkin söwdanyň tarapdary bolupdyr we Riçard Kobdeniň ideýalaryny goldapdyr. 1877-nji ýylda Fransiýa Institudyň (Institut de France) bölümi bolan ahlak we syýasy ylymlaryň akademiýasyna (Académie des sciences morales et politiques) agza bolýar. Hormat Legionynyň komandiri, 70 ýyllap Syýasy Ykdysadyýet Jemgyýetine prezident bolupdyr. Passi syýasy meseleler bilen gönüden-göni meşgullanyp, bilim reformalaryny geçirmäge çagyrypdyr we Fransiýa bilen Prussiýanyň arasyndaky urşuň öňüni almaga synanşypdyr. 1868-nji ýylda geljekde bolmagy mümkin dawalaryň öňüni almak üçin "Halkara Parahatçylyk Ligasyny" döretmäge kömek edýär we oňa hemişelik sekretar bolýar. Fransiýa-Prussiýa urşy döwründe ol gurama ýatyrylýar we Passiň kömegi bilen Milletleriň arasyndaky arbitraž ligasy (Société d'arbitrage entre les Nations) döredilýär (1870).
Ol 1881-nji ýylda Palata Deputatlarynyň saýlawlarynda ýeňiş gazanýar we deputatlyk döwründe daşary syýasaty üýtgetmegiň we iş reformalaryny geçirmegiň tarapynda çykyş edipdir. 1886-njy ýylda gaýtadan saýlanyar, emma 1889-njy ýylda saýlanyp bilmeýär. Şeýle hem ol ABŞ bilen Angliýaň arasynda arbitražy ýola goýan Randal Krimeriň rezolýusiýasyndan ruhlanan halkara arbitraž sistemasyny goldapdyr. 1888-nji ýylda Passiň tagallalary bilen britan parlamentiniň agzalary we fransuz deputatlary guramaçylyky arbitražyň konsepsiýasyny maslahatlaşmak üçin duşuşýarlar. Bir ýyldan soň bolsa Halkara parlamentara bileleşigi döredilýär. Ol Bernde ýerleşýän Halkara parahatçylyk býurosynyň agzasy hem bolupdyr.
Passiň parahatçylyga çagyrýan ýazgylary we çykyşlary giňden ykrar edilýär. 1909-njy ýylda ol özi bilen bagly dürli parahatçylyk we arbitraž guramalarynyň döredilşiniň hronikasyny beýan edýän kitabyny (Pour La Paix) çap etdirýär. 1881-1902-nji ýyllar aralygynda birnäçe kollejlarda syýasy ykdysadyýetiň professory bolupdyr.
Amyderýa goraghanasy
Amyderýa döwlet goraghanasy 1982-nji ýylda Amyderýanyň orta akymynyň hem-de ýakyn ýerleşýän çöllük ýerleriň ekologik ulgamlaryny öwrenmek, goramak we öňki derejesine getirmek maksady bilen döredildi. Ol Türkmenistanyň Lebap welaýatynyň Farap, Darganata we Seýdi etraplarynyň çäklerinde ýerleşýär. Goraghana üç bölekden: sag kenarda Gyzgala-Nargyz, çep kenarda Görelde we Gabakly böleklerden durýar. Goraghananyň häzirki meýdany (akwatoriýany goşmak bilen) - 49,5 müň ga. Goraghananyň garamagynda Kelif döwlet aw zakaznigi bar. Ol 1970-nji ýylda döredildi. Onuň meýdany 103 müň gektar. Zakaznigiň haýyrly ýerleri guşlaryň höwürtgelemegine, gyşlamagyna we olaryň 200-den gowrak görnüşiniň göçüş döwri düşlemegine uly ýardam edýär.
Goraghanada jülgeli we arnaly tokaýlyklar, gyrymsy agaç ösümlikleri bilen örtülen we ýarymörtülen ulgam-depeli çägeler, aklaň çägeler, şorluklar gowy görkezilendir.
Gülli ösümlikler
Gülli ösümlikler iki klasa: bir ülüşlilere we iki ülüşlilere bölünýär. Iki ülüşlileriň tohumynda iki sany tohum ülüşli düwünçegi bolýar, kökleri, köplenç, ok kökdür. Ýaprak lary, köplenç, tor şekilli damarlanandyr. Gülleri bäş, seýrek dört agzaly bolýar. Iki ülüşliler klasyna seýilgählerde, ýollaryň gyra larynda we ýurdumyzyň dürli ýerlerinde ösýän uly agaçlar (çynar, kerkaw, garagaç), gyrymsy (ýylgyn, gandym, bägül), otjumak ösümlikler (ýandak, ajy buýan, üzärlik, ýabagan), gök ekinler (kelem, käşir, pomidor), bakja ekinleri (gawun, garpyz, kädi), tehniki ösümlikler (gowaça, kenep) hemde haşal otlar (itüzüm, peçek we beýlekiler) degişlidir. Bir ülüşli ösümlikleriň tohumynda bir tohum ülüş li düwünçegi bolýar. Kökleri gotazjymak kökdür. Ýap raklary, köplenç, ugurdaş ýada ýaý şekilli damarla nandyr. Gülleri mydama üç agzaly bolýar. Bir ülüşli ösümlikler klasyna ýabany ösümlikler (gyrtyç, ýylak, selin), medeni ösümlikler (bugdaý, ar pa, mekgejöwen, şaly) we haşal otlar (garaçaýyr, topalak we beýlekiler) degişlidir.
Amyderýa goraghanasy
Goraghananyň çägine Amyderýanyň suw ýüzüniň bölegi hem girýär. Şeýle-de bu ýerde sil suwundan ýygnalýan wagtlaýyn suw howdanlary hem bar.
Goraghananyň bölekleri Turan pesliginiň Demirgazyk landşaft raýonynyň çöl zolagynda ýerleşýär we yssy, gurak howasy bilen häsiýetlendirilýär. Goraghana golaý ýerlerde howanyň ortaça temperaturasy ýyl boýunça +10° dan demirgazyga, +15° günorta çenli bolup, absolýut minimumy - 31° we maksimumy +45° bolýar. Iýul aýynyň ortaça temperaturasy +29°, ýanwaryňky 0,40 bolýar. Gar örtügi 5-8 sm. galyňlykda örän seýrek bolýar we 10 günden köp durmaýar. Şemalyň ýagdaýy ýylyň bütin dowamynda ýokarlygy bilen häsiýetlendirilýär, tozanly tupan ýylyň dowamynda 19-20 gün, kä wagtlar ondan hem köp bolýar.
Goraghana döredileni bäri ýokary derejeli ösümlikleriň 200-e golaý görnüşi aýan edildi. Tokaý florasy garyplygy bilen tapawutlanyp, bu ýerde bary-ýogy ösümlikleriň 86 görnüşi anyklanyldy, olaryň diňe 15 görnüşi adatydyr. Olara deregiň iki görnüşi - pette we toraňňy, igde, jungar söwüdi, ýylgyn, çemiş, buýan, adaty gamyş, hyşa, kendir, şorçaýyr degişlidir. Däneliler, çylşyrymlygülliler we ýylgynlar dürli görnüş aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Bu ýerdäki tokaýlygyň gyrymsy agaçlary we iri otlary geçip bolmajak jeňňellikleri döredýärler.
Çöl bölekleriniň ösümlik dünýäsi tokaýlara garanda baýdyr. Görnüş baýlygy boýunça birinji ýeri Merkezi Aziýanyň çöl ýerlerine mahsus bolan selmeler eýeleýär. Atanakgülliler, çylşyrymlygülliler we kösükliler görnüşleriniň sany boýunça köpdürler. Çölüň ösümlik örtüginiň esasyny ak sazak, borjak, gandymlar, sözen, şoralar, şeýle hem köp sanly efemerler düzýär.
Goraghananyň territoriýasynda Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen ösümlikleriň görnüşleri bellenilen däldir. Seýrek girizilen ösümlikleriň görnüşleri bellenilen däldir. Seýrek duş gelýän görnüşlere çöl kriptodiskusy, Bergiň gaz sogany, çal ýaprakly süýtleňňiç, çöl şorasy, Koganyň bergiýasy degişli.
Goraghananyň haýwanat dünýäsi köp dürlüligi bilen tapawutlanýar. Oňurgasyz haýwanlar faunasy birnäçe ýüz görnüşden durýar. Möýleriň 80 görnüşi ýüze çykaryldy, köpüsi ilkinji sapar tapyldy. Mör-möjekleriň içinde tomzaklar bilen kebelekler köpräk öwrenilendir. Tokaýlaryň mör-möjek faunasy gowy öwrenilendir, olaryň içinde has hem garynjalar we wyžlaýan tomzaklar agdyklyk edýär.
Agaçlarda uzynburun tomzaklar köp duş gelýär. Çölde görnüş aýratynlyklarynyň köplügi we köpsanlylygy boýunça jik-jik tomzagy, gijeki kebelekler, torjumak ganatlylar, garynjalar tapawutlanýarlar. Şeýle hem wyžlaýan tomzaklar köp duş gelýärler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen görnüşlerden agaç hudaýatysy, Boliwariýn hudaýatysy, altynokat tomzagy, toraňňynyň serhoş kebelegi, toraňňynyň pile egriji kebelegi goraghanada duş gelýär.
Amyderýanyň kanallaryň, kollektorlaryň suwunda balyklaryň 44 sany görnüşi ýaşaýar, olardan bekre balygy, uly we kiçi amyderýa pilburny, çortan şekilli akmarka Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Pilburun we bekre balyklary Tabigaty goramagyň halkara soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna hem girizildi.
Ýerde we suwda ýaşaýanlaryň goraghanada iki görnüşi bar - ýaşyl gurlawuk we köl gurbagasy. Goraghananyň faunasynda süýrenijileriň 28 görnüşi bolup, olar esasan çöl ýerlerde duş gelýärler. Olaryň içinde sähra pyşdyly, sähra hažžygy, gum patmasy, torjumak suwulgany, okýylany köpsanlydyr. Ýurdumyzyň iň uly suwulgany, - zemzen we göklors Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Goraghananyň territoriýasynda ýylyň dürli möwsümlerinde guşlaryň 250-ä golaý görnüşi ýaşaýar. Bu köp görnüşlige goraghananyň göçüş döwründe uçup geçýän guşlaryň ýolunda bolmagy sebäp bolýar. Guşlaryň 105-e golaý görnüşi goraghanada höwürtgeleýär. Goraghananyň çäginde hemişe ýaşaýan guşlaryň biri hem amyderýa sülgünidir. Gorag düzgüniniň birkemsiz berjaý edilýändigi üçin onuň sany goraghananyň tokaýlarynda artdy. Tokaýda köplenç buhara jikjikisini, akganat daşdeşenini, gijelerine gygyrýan melemtil sary hüwüjigini görmek bolýar. Kertlerde gögerçinler, kürkürekler, gökgargalar, hüýpüpikler höwürtgeleýärler. Howdanlaryň boýunda hokgarlar, suw serçeleri, çuluklar duş gelýärler. Ýuwaş-ýuwaşdan halkaly gumrular goraghananyň territoriýasyny eýeläp başlady. Höwürtgeleýän görnüşlerden bürgüt, ýylançy gyrgy, ütelgi, hüwi, sähra göwenegi, mermer ördegi, togdary, çakryk Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna sähra göwenegi, mermer ördegi girizldi.
Süýdemdirijiler 41 görnüşden ybaratdyr. Toýnaklylardan tokaýda ýabany doňuz we buhara suguny, çölde - keýik ýaşaýar. Soňky iki görnüş Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi, şeýle hem buhara TGHS-nyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Süýdemdirijiler 41 görnüşden ybaratdyr. Toýnaklylardan tokaýda ýabany doňuz we buhara suguny, çölde - keýik ýaşaýar. Soňky iki görnüş Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi, şeýle hem buhara suguny TGHS-nyň Gyzyl kitabyna girizildi. Tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna sähra göwenegi, mermer ördegi girizildi.
Süýdemdirijiler 41 görnüşden ybaratdyr. Toýnaklylardan tokaýda ýabany doňuz we buhara suguny, çölde - keýik ýaşaýar. Soňky iki görnüş Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizldi, şeýle hem buhara suguny TGHS-nyň Gyzyl kitabyna girizildi. Haçanda bahar aýlary çöllerde ýaňy otlar gögerip başlanda, doňuzlar we sugunlar çöle çykýarlar. Goraghananyň territoriýasynda goragyň netijesinde buhara sugunynyň sany durnuklylygyna galýar we olaryň sany 30-40 aralygynda üýtgäp durýar. Ýyrtyjy süýdemdirijilerden şagal, tilki, torsuk, sähra pişigi, alajagözen adatydyr, Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen garagulak we segaby hem bu ýerde duşýar. Gemrijilerden sany boýunça alakalar we öý syçany köpdür. Uly, ikindi we gyzyl guýruk alakalary, esasan çölde duşýar, tokaýda köp bolmadyk ýylgyn alakasy ýaşaýar. Şeýle-de beýleki çöl ýaşaýjylary - ýumran, tüýlek aýakly atýalman hem adatydyr. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen hindi oklykirpisiniň sany örän azaldy. Towşan giň ýaýrandyr. Mör-möjek bilen iýmitlenýän süýdemdirijilerden gulakly kirpi tokaýda ýaşaýan kiçi uzuntumşuklyja, çöl ýaşaýjysy alasyçan adatydyr. Goraghananyň territoriýasynda göçýän ýarganatlardan - çypar agşamçy tapyldy. Ol Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
1999-njy ýyldan bäri goraghana “Buhara sugunynyň populýasiýasynyň tebigy ýaşaýan ýeriniň goragyny goldamak” diýen taslama boýunça işleýär. Taslama Ýabany Tebigatyň Bütündünýä Fondy tarapyndan maliýeleşdirilýär. Amyderýa goraghanasynda buhara sugunynyň ýaşaýan ýerleriniň goragyny güýçlendirmek üçin inspektorlaryň işine gerek bolan zerur zatlar üpjün edilýär. Lebap welaýatynyň mekdeplerinde “Buhara suguny - Türkmenistanyň gözelligi we buýsanjydyr” - diýen temadan surat çekmek, düzme ýazmak ýaly, bäsleşikler geçirilýär we habar ýaýradyjy kitapçalar çykarylýar.
Ylmy-barlag işleriniň netijeleri boýunça birnäçe ylmy-çeper makalalar çap edildi, täze aýratyn goralýan ýerleri döretmäge bäş sany delilnamalar taýýarlanyldy. Goraghananyň ygtyýaryndaky sebitiň çäklerinde ylmy stasionarlaryň seti ýola goýuldy. Oňurgaly haýwanlaryň görnüş düzümi we ýaýramagy öwrenildi, olaryň sanyna gözegçilik edilýär. 1996-njy ýyldan başlap goraghana “Parklaryň Ýörişi” atly halkara baýramçylygyna gatnaşýar. Bahar güllerini goramak, balyjyklary halas etmek, pyşdyllary goramak, tebigaty zibillerden arassalamak ýaly tebigaty goraýjy aksiýalar geçirilýär.
SUMAKOWYŇ GYSGAGANAT ÇEKIRTGESI
короткокрылка Сумакова (Bufonacridella sumakovi) Göni ganatlylar otrýady Çekirtgeler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Urugyň ýeke-täk görnüşi. Türkmenistanyň endemigi. Gysgaça beýany. Ownuk çekirtge. Reňki goňrumtyl-sary, maýdajyk nokatly ýa-da tutuşlygyna diýen ýaly ýaşylymtyl. Yzky injikleri gök reňkli we ownujak garamtyl nokatly, tikenleriniň we dyrnajyklarynyň uçlary gara. Bedeniniň uzynlygy erkekleriniňki 9,5–10,8 mm, urkaçylarynyňky 15,2–18,7 mm. Ýaýraýşy. Ýolöten etraby, Repetek, Bathyzyň demirgazyk çetinden Amyderýa çenli. Ýaşaýan ýerleri. Güneýik, peçek, aşygoty ösümlik toplumly aklaň we ýarym berkeşeň çägeler. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke gabat gelýär. Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaşaýan meýdanlarynyň özleşdirilmegi. Öri meýdanlarda malyň köp bakylmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Çägede ösýän ownuk gyrymsy ösümlikleriň arasynda (mikrotamnobiont) ýaşamaga uýgunlaşan çekirtge. Maý aýynyň başynda liçinkalary döreýär, iýun aýynyň başynda — ganatlanýar. Çekirtgäniň jyns taýdan ýetişenleri awgust aýynyň ortasyna çenli duş gelýär. Köpeldilişi. Iş geçirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Repetek döwlet biosfera goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerlerini goramaly, şol ýerlerde mal bakylmagyny çäklendirmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Ýaşaýan mesgeninde populýasiýasynyň ýagdaýyny öwrenmeli. Düzüji: E. O. Kokanowa
Aman Kekilow
right|150px|Aman Kekilow Aman Kekilow
(1912-1974)
Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Türkmenistan Ylymlar akademiýasynyň hakyky agzasy, filologiýa ylymlarynyň doktory, Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesi Aman Kekilow 1912-nji ýylda, Aşgabat şäheriniň ýanyndaky Köşi obasynda, daýhan maşgalasynda dünýä inýär.
Ol ýaşlygynda ýetim galyp, agasy Şalynyň elinde terbiýelenýär. Garyp doganlar esli wagtlap ýetimligiň, garyplygyň ejirini çekýärler. Aman Kekilow 1922-nji ýylda Ilbaýew adyndaky mekdep internata ýerleşýär. Ony 1924-nji ýylda gutaryp, Aşgabat şäherindäki pedagogik tehnikuma kabul edilýär. Şahyr entek tehnikumy tamamlamanka, “Pioner” žurnalynyň sekratarlygyna işe bellenýär. Tehnikumy gutarandan soň hem ol bu wezipede bir ýyl işleýär. Soňra öz tamamlan tehnikumynda mugallymçylyk edýär. Ylymyny artdyrmak höwesi ony Türkmenistanyň Magaryf halk komissarlygynyň garamagyndaky institutyna(1931-1933), soň bolsa Moskwadaky taryh, filosofiýa we edebiýat institutyna(1935-1939) alyp gelýär. Şahyr ýokary bilim alansoň, aspirantura okuwa girýär. Ol 1943-nji ýylda filologiýa ylymlarynyň kandidaty, 1959-njy ýylda bolsa filologiýa ylymlarynyň doktory diýen alymlyk derejesine eýe bolýar. Aman Kekilow ençeme ýyllap ýokary mekdeplerde, soňundan Magtymguly adyndaky Dil we edebiýat institutynda işledi. Şahyr 1974-nji ýylda aradan çykýar.
Şygyrýeti
Aman Kekilowyň edebiýata we çeper söze bolan höwesi gaty ir wagtdan başlanýar. Edebiýata, çeper söze bolan çäksiz söýgi Amanda goşgy ýazmaklyga ymtylyş döredýär. Şonuň netijesinde-de, onuň 1928-nji ýylyň 18-nji maýynda “Türkmenistan” gazetinde “Oba mugallymlaryna” atly ilkinji goşgusy peýda bolýar. Bu goşguda, adyndan belli bolşy ýaly, oba mekdeplerinde ylym, medeniýet ýaýradýan daýhan çagalaryna bilim berýän oba mugallymlary barada söz açylýar. Ilkinji goşgusynyň respublikan metbugatynda peýda bolmagy Aman Kekilowyň kalbyny joşa getirýär, ony çäksiz hyjuwlandyryp, ylhamyna ganat bekleýär. Ol şundan soň gündelik ýüze çykýan möhüm wakalara şahyrana söz bilen aýny wagtynda seslenip durýar.
Döredijilik işine ilkinji gadam basan döwürlerinde şahyr çagalar durmuşyna köp üns berýär. Aman Kekilowyň çagalaryň durmuşyna köp üns bermegi onuň “Pioner” žurnalynda işlänligi bilen baglanyşyklydyr. Şahyr çagalara bagyşlap “Oglanlar hem kitap”, “Guşlar”, “Haýwanlary çagyrmak” ýaly birnäçe eserler döretdi.
Şahyr 20-30-njy ýyllarda öz döwrüniň talabyna görä birnäçe goşgudyr poemalar ýazdy.
Ikinji Jahan urşy ýyllarynda Aman Kekilow “Egri azar, dogry ozar”, “Kawkaz”, “Watan”, “Günbatara” ýaly birnäçe kämil eserler döretdi. Şahyryň “Watan” atly goşgusy, adyndan belli bolşy ýaly, çuňňur watançylyk ruhuna ýugrulan eserdir:
Ençe agyr günleri geçirdiň başdan, Watan, Gezeldi ganly penje içden hem daşdan, Watan, Aýra düşdüň ah çekip, dogan-gardaşdan, Watan, Açylmandy hiç wagt gözüň talaşdan, Watan, Ganly göreşde ösdüň, düşmediň güýçden, Watan.
Poemalary
Aman Kekilow ir wagtdan başlap liriki goşgular bilen birlikde mazmunly eserleri döretmäge-de girişýär. Bu babatda onuň ilkinji synanyşygy 1932-nji ýylda ýazan “Geçen günlerim” atly poemasydyr. Şahyr bu eserini 1940-njy ýylda täzeden işläp, üstüni ýetirýär we çeperleşdirýär.
Şahyryň “Öňe” atly poemasy (1934) öz döwrüniň iň bir wawaly meselesi bolan kolhoz gurluşy baradadyr.
Şahyr 1939-njy ýylda “Soňky duşuşyk” atly poemasyny ýazýar. Bu poema dili we çeperçiligi taýdan öňki eserlerinden has kämil ýazylandyr. Poema 1917-nji ýylyň öňüsyrasyndaky we 20-nji ýyllaryň başlaryndaky türkmen obasynda bolup geçen waka bagyşlanypdyr.
Aman Kekilowyň “Çopan we patyşa”, “Küýze we tilki” atly poemalary türkmen halk ertekileriniň esasynda ýazylandyr. Şahyr olara täze reňk, täze öwüşgin berdi, mazmunyny çuňlaşdyrdy. Netijede halk arasynda belli bolan bu ertekiler şahyryň ýiti galamynyň aşagyndan has hem kämil bolup çykdy.
Şahyr “Ölüm penjesinden” we “Gahryman gyzlar” atly poemalaryny 1942-nji ýylda ýazýar. Bu eserleriň ikisi-de Ikinji Jahan urşunyň wakalaryna bagyşlanypdyr. “Ölüm penjesinden” atly poema bu ýyllarda Türkmenistanda ilkinji bolup Sowet Soýuzynyň gahrymany diýen beýik ada mynasyp bolan türkmen halkynyň şöhratly ogly Gurban Durda bagyşlanýar.
“Söýgi” romany
Eser türkmen edebiýatynda täzelik bolan şygyr bilen ýazylan ýeke-täk romandyr. Eseriň temasy hem baş pikiri söýgi. Eseriň baş gahrymanlary Ogulnabat, Begenç hem Akmyratdyr. Romanda boýdan-başa şu üç ýaş juwanyň durmuşy yzarlanýar.
Netijede, gyzyň päk söýgüsi ejesiniň garşylygyndan üstün çykýar. Ýaşlar durmuş gurýarlar. Emma bularyň şatlygy uzaga çekmeýär. Nägehan urşuň Begenjiň bedeninde galdyran ganym güllesi ýaşlaryň bal gününe awy gatýar. Begenç aradan çykýar. Birbada bu ajy aýralyk Ogulnabadyň ýüregini sarsdyrýar, ony çykyp bolmajak gam laýyna batyrýar. Ogulnabadyň bu agyr ýagdaýyny obadaşlary hem ýakyn adamlary deň paýlaşýarlar hem oňa hemme taraplaýyn ruhy goldaw berýärler, ony ýeke goýman, halyndan habar alýarlar, täzeden durmuşa ruhlandyrýarlar. Şahyr bu ýagdaýlary oba ýaşulusy Oraz aganyň hereketleri we Ogulnabada ata hökmünde berýän maslahatlary arkaly has aýdyň açyp görkezýär. Begençden galan ýalňyz guwanjy Öwezjik onuň ýaraly ýüregine melhem bolýar. Ogulnabat täzeden durmuşa dolanýar, işlemäge başlaýar, soň Aşgabada okuwa gidýär. Şol ýerde-de ýokarda adyny agzan gahrymanymyz Akmyrada duşýar. Ogulnabadyň ýagdaýyndan habarly bolan Akmyradyň ýüregindäki söýgi uçguny täzeden tutaşýar. Ýöne olaryň öňünde türkmen ruhuna ýat bolan “dul geline boý ýigidiň öýlenmeginiň” gaty geň görüljekdigi baradaky mesele ör boýuna galýar. Akmyrat bu kynçylyklary we dürli garşylyklary öz arassa ahlagy, ýokary düşünjesi, belent adamkärçiligi bilen ýeňip geçmegi başarýar, netijede bolsa, ol Ogulnabadyň ýüreginde müdimilik orun tapýar.
Kardemir Karabükspor
Kardemir Karabükspor Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Sewäb
Sewäb (ثواب — 1. haýyrly iş. 2. sylag, baýrak). Türkmen halkynda sogap ady bilen belli.
Sogap yslam dininde Allanyň razy bolýan işleridir.
Ar alýanlar: Bakylyk söweşi
Ar alýanlar: Bakylyk söweşi doganlar Roussonyň re directedissýorlyk eden we Marvel Comics Avengers fantastiki toparyna esaslanan Kristofer Markus we Stiwen MakFeýli tarapyndan ýazylan Amerikan super gahrymany filmidir.
Gülli ösümlikleriň maşgalasy
Gülli ösümlikleriň her bir klasy öz gezeginde birnäçe maşgala bölünýär. Bir maşgala girýän ösümlikleriň gülleriniň, miweleri niň we beýleki organlarynyň gurluşynda meň zeşlik bolýar. Meselem, kädiniň, gawunyň we hyýaryň baldaklary, ýapraklary, gülleri we miweleri gurluşy boýunça birbirine meňzeşdir. Şonuň üçin olar kädi ler maşgalasyna birleşdirilýär. Şeýlede, bugdaý, arpa, mekgejöwen ýaly ösümlikleriň baldaklary, ýap rak lary, gülleri we miweleri meňzeş bolanlygy üçin, olar däneli ler (gyrtyçlar) maşgalasyna birikdirilýär. Erik, alça, şetdaly we ençeme beýleki miwe berýän agaçlaryň gülleri, miweleri hemde beýleki organlary nyň meňzeşligi üçin, olar bägül güllüler maşgalasyna girýär.
Bochotnica
Bochotnica Polşa'da bir oba.
Uşu
Uşu — Türkmenistanda kan bir osmedik yone belli bir derejede osyan sport ol Türkmenistanyñ Ahal, Mary, Balkan, Dashoguz welayatlarynda oz ornuny tutyar.
Mary welayatynyñ tälmicisi Sylap Atayew esasanda Uşu sportunynyñ osmegine goshant goahyar. onyñ turgenleri yagny Mekan Paltayew, Agajan Ovezow, Merdan Ovezow okde turgenler bolup Mekan hat-da halkara yaryshlardada 1-nji orny eyeleyar Agajan turkmenistanda 2-nji orunda Merdan bolsa 3-nji orunda baryar we Mary welayatynyñ cempiony adyny goteryar
Alla Kudlaý
Alla Kudlaý (d. 23 noýabr 1954), aýdymçy.
Ilia Çawçawadze
Ilia Çawçawadze (gürji: ილია ჭავჭავაძე; 1837-nji ýylyň 8-nji noýabry - 1907-nji ýylyň 12-nji sentýabry) XIX asyryň ikinji ýarymynda Gürjüstanyň milli hereketiniň galkynyşyna ýolbaşçylyk eden we uly rol oýnan gürji jemgyýetçilik işgäri, journalisturnalist, neşirçi, ýazyjy we şahyrdy. Russiýanyň Gürjüstan hökümdarlygy döwründe gürji raýat jemgyýetini döretmekdäki roly. Ol Gürjüstanyň "iň köp hormatlanýan gahrymany".
Türkmenistanyň garaşsyzlyk baýramy
Türkmenistanyň Garaşsyzlyk güni - 1991-nji ýylyň 27-nji oktýabrynda Türkmenistan garaşsyzlygyny yglan etdi{ we şondan bäri bu sene Türkmenistanda Garaşsyzlyk güni hökmünde bellenilýär.
Mesih'in Gelinlik
bir terim Köne Äht İnjil İnjil De Ýohanna gelen aýanlyk.
Kelem
Kelemliler —maşgalasyna degişli ösüm likleriň ählisiniň güllerinde dört sany ýaşyl okara ýapragy, dört sany gül ýapragy bolýar. Gül täjiniň dört sany gül ýapraklary atanaklaýyn ýerleşendir. Bu maş galanyň atanak güllüler diýen ady şondan gelip çykypdyr. Kelemliler maşgalasyna degişli ösümlikleriň gülleri salkym şekilli gül çogdamyna ýygnanandyr. Bu maşgala gir ýän ösümlikleriň gülleriniň bir sany miweli gi we alty sanyda tyçinkasy bardyr. Tyçinkalaryň iki si beýlekilerine garanyňda gysgarak bolýar. Köpüsiniň gülleriniň açyk reňki, ýakymly ysy hemde içinde süýji tagamly şiresi (nektary) bolýar. Şoňa göräde olar mörmöjekler arkaly tozanlanýar. Tozanlanan gülleriniň düwünçeklerinden uzynja miwe emele gelýär. Miwäniň ortasynda ýuka germewajy bolup, onuň gyra larynda tohumlar ýerleşýär. Bişen miwe aşakdan ýo karlygyna ýuwaşýuwaşdan ýarylyp, onuň çaňňaklary germewaçdan aýrylýar. Germewaçdaky tohumlary ýel kemkemden ýere gaçyrýar. Şunuň ýaly miwelere struçok diýilýär. Türkmenistanda atanak güllüler maşgalasyna de gişli ösümlikleriň ýabany we medeni görnüşleriniň en çemesi ösýär we olar dürli maksatlar üçin ulanylýar. Olaryň birnäçesi bilen tanşalyň.
Kelem
Gymmatly azyk önümi hasaplanýan kelemiň gülleriniň we miwe leriniň gurluşy gyjygyjynyň güllerine we miwelerine meňzeşdir. Medeni kelem Ortaýer deňziniň we Atlantik okeanynyň kenarynda ösýän ýabany kelemden gelip çykandyr. Grekler we rimliler kelemi örän gadymy wagtlarda hem ösdürip dirler. Adam köp asyrlaryň dowamynda kelemiň dürli sortlaryny döredipdir. Kelem ikiýyllyk ösümlikdir. Ol birinji ýylynda kök, ýap rakly baldak we kelle emele getirýär, ikinji ýylynda bol sa, gülleýär we miwe berýär. Kelem sowuga çydamly ösümlik bolup, onuň tohumy 2–3 °C ýylylykda göger ýär. Kelemiň kadaly ösüp ýetiş me gi üçin 15–18 °C ýylylyk ýe terlikdir. Kelemiň tohumy gögeren wagtynda ilki bilen ok kök, ondan soň iki sany tohum ülüşleriniň ýaprajyklary çykýar. Tohum ülüşleriniň ýap rajyklarynyň arasynda de pe pyntygy bolup, ondan ösüm ligiň baldagy ösýär. Baldagyň üstün de bolsa yzlyyzyna ha kyky ýapraklary peýda bol ýar. Tiz wagtdan baldagyň uzynlygyna ösmegi togtaýar Depe pyntygyndan ösüp çykýan täze ýaprak lardan kelem kellesi emele gelýär. Kelemiň kellesiniň ululygy kökýany ýapraklaryň ululygyna baglydyr. Ýapraklary lar uly bolsa, kelem kellesi hem uly bolýar. Kelemiň kellesiniň içinde ýogyn gysgalan baldak bardyr. Oňa kelem düýbegi diýilýär. Baldakdaky ýapraklaryň arasynda gapdal pyntyklary ýerleşýär. Kelläniň daşky ýapraklary ýaşyldyr. Olarda hlorofil köp bolýar. Ýaşyl ýapraklarda ýagtylykda howadan alynýan kömürturşy gazyndan, toprakdan alynýan suw we mineral duzlardan organiki maddalar (şeker, krahmal, belok) emele gelýär. Kelläniň içki ýapraklaryna günüň ýagtysynyň düşmeýänligi sebäpli, olarda hlorofil emele gelmeýär. Şonuň üçin hem olar ak reňkli bolýar. Kelemiň güýçli ösen şahaly kökleri bolup, olar topragyň ýokarky has mes gatlagynda ýaýraýar. Kelemiň düýbüne yzgarly toprak üýşürilende baldagyň aşaky böleginden goşmaça kökler emele gelýär. Olar ösümlige mäkämlik berýär we toprakdan köp ýokumly maddalary almaga kömek edýär. Kelem suwy köp talap edýär. Kelemiň örän köp sortlary bardyr. Olardan has köp ekilýäni ak kelleli, gyzyl kelleli, kolrabi, brýussel we gül kelemleridir. Kelem witamine baý bolan iýmitlik ösümlikdir. Ony halk lukmançylygynda iç kesellerini, kelle agyryny we beýlekileri bejermek üçin giňden ulanýarlar. Kelemiň köp sanly sortlaryndan başgada kelemliler maşgalasyna gök ekinlerden gyzyldüýp, akdüýp we beýlekiler degişlidir. Olar iýmitlik ösümliklerdir.
Merkezi Ýewropa
Merkezi Ýewropa — Ýewropanyň merkezinde ýerleşýän bölegi. Merkezi Ýewropanyň garaşly döwletleriniň sanawy :
Çaga dogurma
Çagany öňki döwürde özleri kömekçi aýal doganlary bilen dogurýardylar. Häzirki döwürde ölümiň öňüni almak üçin hassahanalarda dogurýarlar.
Hurma iýmek çaga dogurmak üçin köp ýeňillik döredýär.
Urug we görnüş
Bir maşgala girýän ösümlikleriň arasynda meňzeşlik köp bolsada, olaryň özara ta pawutlanýan alamatlary hem bardyr. Şolary nazarda tutup, her bir maşgalany uruga bölýärler. Mysal üçin, kädi, gawun we hyýar kädiler maşgalasyna girýän bol salarda olaryň güllerindäki, ylaýtada miwelerindäki özara tapawudy oňat görmek bolýar. Şoňa göräde bular kädiler maşgalasyna degişli bolan kädi, gawun we hyýar uruglaryna bölünýär. Kädi urugyna degişli ösümlikle ri miweleriniň şekilleri we gurluşy boýunça tapawut landyrmak bolýar. Daş kädi, haýwan kädi we palaw kädi şol urugyň görnüşleridir. Şeýlelikde, ösümlikleriň görnüşleri uruga, uruglar maşgala, maşgalalar bolsa klasa birikdirilýär.
Balkan heýlantesi
Balkan heýlantesi — Sinopterisler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Gadymy, bezeg we derman ähmiýetli ösümlik. Gysgaça beýany. Boýy 5–15 sm bolan köpýyllyk ösümlik. Süýşýän porruklary bilen bajaklary emele getirýär, insiz goňur perde bilen örtülen. Ýapraklary uzyn däl, solgun– ýaşyl reňkde, üst ýüzi ýalaňaç, ýaprak sapajyklary inçe, goňur ýa-da gara reňkde. Ýapraklary süýnmek-ýumurtga görnüşli, üçleýin ýelek şekilli bölünen, spora emele getirýän gyralary gaýyş şekilli. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Deşiklidaş, Gökdere), Serdar şäheriniň golaýyndaky alynky gerişleriň demirgazyk eňňidi, Uly Balkan (Jebel, Nazarykerem), Köýtendag (Aksuw, Daraýdere, Hojeýpil, Kyrkgyz). Türkmenistandan daşarda — Kawkaz, Eýran, Owganystan, Palestina, Ortaýer deňzi, Gimalaý. Bitýän ýerleri. Gaýalaryň jaýryklary, esasan- da hekli gaýalar, kölegeli ýerler, arçalyklar. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Populýasiýalary örän az sanly. 2009‑njy ýylda Uly Balkanyň demirgazyk eňňitlerinde 10 düýbi tapyldy. Esasy çäklendiriji sebäpler. Adamyň hojalyk işi. Yzgaryň ýetmezçiligi. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalar arkaly köpelýär, gyşyň soňky aýlarynda ýapraklary ösüp başlaýar. Sporalary iýun– iýul aýlarynda ýetişýär. Ýetişdirilişi. Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Botanika institutynyň Botanika bagynda ösdürmek boýunça synag geçirildi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Gorag üçin zerur çäreler. Ösýän ýerlerini aýratyn gözegçilige almaly. Barlaglar boýunça teklipler. Uly Balkanyň we Kürendagyň derelerinde täze duşýan ýerlerini gözlemeli. Biologiýasyny we ekologiýasyny öwrenmeli. Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Botanika institutynyň Botanika bagyna getirip, ekmeli. Düzüji O. Ý. Rahmanowa
Buýsançnama
BUÝSANÇNAMA
“Döwlet adam üçindir” diýen ýörelge Biz ýaş nesil üçin payhas Il ýurduny mydam edip alada Watana gujak geren,Arkadaga şan şöhrat Ak daňlara ataran,Gahrymana şan şöhrat
Türkmen öz ilini dünýä tanatdy Behişdi bedewler halkyň ganaty Bularyň ählisi Allaň gudraty Mirasa sarpa goýýan,Gahrymana şan şöhrat Eşretli zamany getiren,Arkadaga şan şöhrat
“Türkmenistan” diýse oýanar älem Çünki bizde bardyr nebit-gaz känem Buýsançly kitaplar paýhas dür-dänem Watanymy özgertýän,Liderime şan şöhrat Türkmenimi beýgeltýän,Howandara şan şöhrat
Watanymyz baýdyr medenýete, sungata Gözden dilden gora özüň, Gaýtarmyş ata Dürli ýerden gelýä myhman,bu gün bize zyýarata                               Dünýälere giň ýol açan,Mähribana şan şöhrat Ýollarmyza şugla saçýan,Gahrymana şan şöhrat
Ýaş nesiller buýsanmaga hakly biz Kemal tapýas,bilim alýas bir kemsiz Bize pena bolýar,Arkadagymyz Ýurduma sowulmaz getiren döwran Diýýäris ýene-de öwran hem owran Size bolsun Şöhrat we Şan Arkadag Baguljan Dowletjanowa.
Aşgabat
thumb|300px|Aşgabat Aşgabat (Ashq-abad), Türkmenistanyň paýtagty we aýratyn administratiw bölek. Welayatlar bilen deň statusy bar. 1925-nji ýylda döredilip, 1930-njy ýylda ýatyrylyp, 1936-njy ýylda ýene döredildi.
Esaslandyrylan wagty - 1881-nji ýyl.
Şäher fiziki-geografiki nukdaýnazardan 3 bölekden ybarat: günorta Köpetdag, demirgazykda Garagum çöli we olaryň arasynda Ahal oazisiniň şähere degişli zolagy. Şäheriň iň ösen bolegi Ahal oazisidir. Bu oazisde ýurdumyzda belli Bagyr, Bekrewe, Köşi, Herrikgala, Gökje, Gypjak, Ýasmansalyk, Büzmeýin obalary ýerleşýärler.
Bilim
Aşgabatda ýerleşýän käbir ýokary okuw jaýlary
Bernulli teoremasy
Ol soraga ýa. Bernulliniň teoremasy jogap berýär. Bernulliniň teoremasy. Eger garaşsyz (bagly däl) n synag giçirilende A wakanyň ýüze çykmagynyň ähtimallygy hemişelik p (0<p<1) sana deň bolsa, onda otnositel ýygylygyň p ähtimallykdan gyşarmasynyň ähtimallygy absolýut ulylygy boýunça, eger n synaglaryň sany ýeterlik uly bolanda bire has golaýdyr.
Lozen şertnamasy
Lozan şertnamasy —Mudanýa ýaraşygyndan soňra jemleýji bir şertnama gol çekmek maksady bilen ýygnanan halkara topar 1923-nji ýylyň iýul aýýnda Lozan şertnamasyny kabul etdi. Bu şertnama laýyklykda Türkiýäniň garaşszylygy bütin dünýä tarapyndan ykrar edildi. Lozan şertnamasy Türkiýäniň orderidir. Bu şertnamanyň käbir maddalary tankyt edilse-de netijede dünýä tarapyndan ykrar edilmek möhümdir. Lozana dogry düşünmek üçin Sewr şertnamasyna dogry düşünmelidir. 1923-nji ýylyň 29-njy oktýabrynda Türkiýe beýik millet mejlisi Türkiýe Respublikasynyň gurlandygyny bütin dünýä jar etdi. Şol gün Mustafa Kemal Türkiýe Respublikasynyň prezidentligine saýlanypdyr.
Haram
Haram (حرام gadagan). Haram haramlygy belli bolan soň, ony halal hasaplansa dinden çykar. 150px|thumb|Gadaganlyk belgi. Yslam dini ynsanyň iýip-içmegi, geýinmegi, bezenmegi, dynç alyşy, maşgala durmuşy, özara gatnaşyklary ýaly, durmuşyň ähli taraplaryny tertip-düzgüne salypdyr. Bu düzgünler ynsanyň tebigatyna, akylyna ters gelýän zatlar däldir. Şeýle hem olary berjaý etmek artykmaç ýük bolman, gaýta ynsanyň abraýyny artdyrýan kada-kanundyr. Şunlukda on dört asyryň dowamynda Kurana we sünnete daýanýan, emr we maslahatlaryň esasynda dünýä siwilizasiýasynda aýratyn, baý medeniýet döräpdir. Ynsanyň gündelik durmuşyna we jemgyýetçilik gatnaşyklaryna degişli yslam dininiň getiren emr we gadaganlyklary sagdyn jemgyýetiň esasydyr. Yslam dininde käbir iýmitiň, içginiň, eşigiň haram edilmeginiň dürli hikmeti bardyr. Ýöne haram edilenleriň esasy sebäbi şol hikmetler zerarlydyr diýip aýtmak ýalňyş bolar. Haram-halaly kesgitleýän diňe Allah Tagaladyr.
Aw we aw etmek
Aw gadymdan däbe öwrülen pişedir. Yslam dinine görä, eti iýilýän haýwanlar eti we derisi üçin, eti iýilmeýän haýwanlaryň derisinden, dişinden peýdalanmak we zyýanyndan goranmak üçin awlamak jaýyz görülýär. Hiç bir peýdasy bolmadyk halatda, diňe keýp we haýwanlara ezýet bermek niýeti bilen aw etmek halanmaýar. Pygamberimiz bir hadysynda: «Kim bir serçäni keýpine öldürse, ol guşuňam kyýamat güni Allaha şikaýat edip: «Eý, Rabbim, pylany meni hiç bir bähbit araman keýpine öldürdi» diýjekdigini habar berýär, (Şewkani, «Neýlül-ewtar»). Aw – tüpeň, ok, naýza ýaly ýaralaýjy we öldüriji gurallar ýa-da tazy, elguş ýaly ýörite öwredilen haýwanlar arkaly edilýär.
Içgiler we narkotik jisimler
Yslam – serhoş edýän, akyly we ruhy deňagramlylygy bozýan, nerw sistemasyna zyýan edýän maddalary ulanmagy haram edipdir. Bu Kurany Kerimde şeýle beýan edilýär:
«Eý, iman edenler, hamr (spirtli içgiler), humar, ensab (butlara gurban kesilýän we olara çokunylýan ýer), pal oklary şeýtanyň myrdar, nejis işlerinden başga zat däldir. Bulardan daş dursaňyz halas bolarsyňyz. Şeýtan hamr we humar bilen siziň araňyza duşmançylyk we kine salmak, sizi Allahy zikir etmekden we namazdan daşlaşdyrmak isleýär. Indi bu hapa işleri taşlarsyňyzmy?!», (Maide, 90-91).
Bu aýat içginiň we humaryň haram edilmeginiň hikmetlerini aç-açan beýan edýär. Pygamberimiz «Her bir serhoş edýän zat hamrdyr. Her hamr – haramdyr» diýipdir, (Buhary, Müslim).
Narkotik maddalar
Meň, tirýek, geroin, kokain, morfin, LSD ýaly, narkotik maddalar bedene, ruhy saglyga alkagolly içgilerden has beter zyýanlydyr. Şeýle hem olaryň maşgala we jemgyýete ýetirýän zyýany uludyr. Şonuň üçin yslam alymlary bulary ulanmagy haram saýypdyrlar.
Çilim we nas
Çilim XV asyrdan soň yslam ýurtlaryna ýaýrapdyr. Şonuň üçin, ilkinji döwür müjtehidleriniň bu mesele bilen baglanyşykly anyk kesgitli fetwalary ýokdur. Häzirki döwrüň yslam alymlary çilim barada şu garaýyşlary öňe sürýär: Suw çilimi, müşdükli çilim we nas – bularyň ählisi çilim bilen deňdir.
Geýinmek we bezenmek
Yslam dininiň örtünmek emri, ynsanyň beden we ruhy saglygyny, jemgyýetiň umumy ahlagyny we maşgalany goramagy, jynslar arasyndaky tapawudy we gatnaşygy ýola goýmak ýaly maksatlary göz öňünde tutýar. Yslam dini geýinmekde hökmany bir görnüşi ündemeýär. Geýinmekde – aýalda we erkekde görülmegi haram bolan ýerleriň ýapylmagy esasdyr. Kurany Kerimde bu barada şeýle buýrulýar: «Mü'min erkeklere: nazaryny haramdan daş saklamagyny, owrat ýerlerini ýapmagy, agzalaryny zynadan goramagy aýt», (Nur, 30). Başga bir aýatda bolsa, aýallaryň namysyny goramagy we harama bakmazlygy ündelýär. «Mü'min aýallara-da nazaryny haramdan daş saklamagyny we owrat ýerlerini ýapmagyny, namyslaryny goramagyny aýt. Şeýle hem mejbury görünýän ýerinden başga zynatyny görkezmesin. Baş ýaglygyny ýakasynyň üstüne atsynlar...» (Nur, 31). Yslam dini kişiniň ýagdaýyna görä, gözel we arassa geýinmegini müstehap görüpdir. Emma aşa geçmegi we isrip etmegi haram saýypdyr. Pygamberimiz: «Sada ýaşamak imandandyr» diýipdir, (Ibni Maje). Dinimiz erkegiň we aýalyň ýaradylyşyna laýyklykda, käbir matany we şaý-sepi ulanmagy gadagan edipdir. Hezreti Alynyň gürrüň beren bir hadysynda Pygamberimiz çep eline ýüpek, sag eline-de altyn alyp: «Ýüpek we altyn ymmatymyň aýallaryna halal, erkeklerine haramdyr» diýip buýurýar, (Buhary). Ýöne ýüzüne ýüpek mata çekilen ýassyk, ýorgan, düşek ulanmak, ýüpekden tuty edinmek, ýüpekli namazlykda namaz okamak, ýüpek elýaglyk ulanmak jaýyz görlüpdir. Şeýle hem, bezeg niýeti bilen altyn we kümüşden ýasalan bezeg şaýlaryny öýden asmak jaýyz görlüpdir. Ýöne altyn-kümüşden ýasalan gaplary ulanmak we erkegiň altyn ýüzük dakynmagy haramdyr (Buhary). Yslam ynsanyň asyl durkuny üýtgedýän, oňa täsir edýän zatlary etmegi, ýagny endamyňa ýazgy ýazdyrmak (weşm), dişleriňi owadanlamak (teflij), ýüzüň hamyny çekdirmek ýaly bejergi maksady bolmadyk her dürli estetiki we medisina operasiýalary etdirmegi gadagan edipdir (Buhary, Müslim). Ýöne betgelşik ýara, ýanyk yzlary, gyşaran dişler, çaşy göz, doga artyk agzalar adamyň görküni gaçyryp, köpçüligiň ýaňsa almagyna, kemsitmegine sebäp bolýan, saglygyňa zyýan ýetirän bolsa, bulary bejertmegiň zeleli ýokdur (Tirmizi).
Haram iýmit, içgi we geýim ulanmakdaky zeruryýet
Açlygy, suwsuzlygy kanagatlandyrmak, hassalygy bejermek üçin halal zatlar bolmadyk ýagdaýynda, haramdan peýdalanmak mubahdyr. Ölmezlik üçin iýip-içmek her bir ynsan üçin farzdyr. Ynsan halal iýgi-içgi tapylmadyk ýagdaýynda, diňe ölmezlik üçin, zerur bolan mukdarda haram iýmit iýip-içip biler. Artyk iýip-içmek halal däldir. Ynsan halal we tämiz zatlar bilen özüni bejertmelidir. Derman hem bir zerurlykdygy üçin çykgynsyz ýagdaýda haram zatdan öndürilen, ýasalan derman bilen özüňi bejertmek dürsdür. Meselem, erkeklere ýüpek geýmegiň haramdygyna garamazdan, Pygamberimiz Abdurrahman b. Awf bilen Zubeýr b. Awwam ýaly deri keseli bolan sahabalara ýüpek geýmäge rugsat edipdir. Haram dermany ulanmak üçin şu şertler bolmalydyr:
Okamak arkaly kesel bejeriş
Keseliň maddy sebäbiniň bolşy ýaly, ruhy sebäbi hem bardyr. Gadymdan bäri gipnoz, saz we okamak arkaly käbir keseller bejerilipdir. Häzirki döwürde hem käbir keselliniň okamak arkaly şypa tapýandygy mälimdir. Sahyh hadys kitaplarynda Pygamberimiziň we sahabalaryň göz degende, ýylan, içýan çakanda, sihir (ters doga we jady) edilende käbir sure we aýatlary şypa niýeti bilen okandygy rowaýat edilýär. Pygamberimiz hassalygy bejermekde dermanlaryň şu üç görnüşini ulanypdyr: Ýöne «Pylan dermandan şypa tapdym, pylan suräni ýa-da aýaty okap gowulandym» diýmek ýalňyşdyr. Asyl şypa berýäniň Allahdygyny unutmaly däldiris. Okamak we doga-dileg etmek arkaly hassany bejermek işine «rukýe» diýilýär. Bela-beter, musybat, hassalyk ýaly her dürli erbet ýagdaýlardan goranmak üçin Allaha sygynyp doga-dileg etmegi maslahat berýän hadyslary rukýäniň meşrugdygyna delil etmek mümkindir. Şeýle hem Kurany Kerimde: «Doga ediň, jogap bereýin», (Mü'min, 60) başga bir aýatda: «Dogaňyz bolmasa, Allahyň ýanynda hiç hili gadyryňyz ýokdur» (Furkan, 77) diýilýär. Yslam alymlary hadyslara daýanyp, iň şypaly dermanyň dogadygyny, Kurany Kerimiň şypadygyny belleýärler. Doga belanyň duşmanydyr. Ony kowup çykarar, heniz gelmedik bolsa, öňüni alar, gelen bolsa ýeňleder. Doga mü'miniň ýaragydyr. Alymlar kesel bejermekde ulanylýan tebigy dermanlaryň täsirli bolmagy üçin berhiz saklamak, sowukdan, yssydan goranmak ýaly şertleriň gerek bolşy ýaly, doganyň täsirli bolmagy üçin käbir şertleriň ýerine ýetirilmelidigini aýdýarlar. a) Ygtykat arassa we päk bolmalydyr. b) Haramdan we zulumdan daş durmalydyr. ç) Doga edýän wagtyň kalbyň gaflatda bolman, Allaha doly ýönelmelidir. Pygamberimiz bu barada: «Şuny berk biliň, Allah Tagala kalby gafyl kişiniň dogasyny kabul etmez» (Hakim) diýipdir. d) Dogadan öň sadaka berilmelidir. e) Doga kabul bolýan belli wagtlarda edilmelidir. (Farz namazyndan soň, juma güni, gijäniň soňky üçden birinde edilen dilegler has kabul bolguçdyr). ä) Doga edeniňde, Kybla tarap öwrülmeli, özüňem päkize bolmalydyr. Allah Tagala hamd we sena edip, Onuň Resulyna salat we salam aýdyp, toba-istigfardan soň doga başlamalydyr. Dileg edilen wagty Allah Tagalanyň atlaryny zikir etmelidir. Kuranda we hadyslarda bar bolan dogalar bilen doga etmelidir. f) Dogany gaýta-gaýta, üznüksiz etmelidir.
Surat we heýkel
Iki dünýä durmuşymyzy nurlandyran Kurany Kerimde suraty anyk gadagan edýän höküm ýok, emma heýkeli gadagan edýän hökümlere duş gelinýär: «Eý, iman edenler, hamr (spirtli içgiler), humar, ensab (butlara gurban kesilýän we çokunylýan ýer), pal oklary şeýtanyň myrdar, nejis işlerinden başga zat däldir...» (Maide, 90). «Ensab» sözi müfessirler tarapyndan «Ybadat maksady bilen ýasalan butlar» diýip düşündirilýär. Pygamberimiz surat we heýkel barada şu hadyslary aýdypdyr: «Kyýamat gününde iň güýçli azaba duçar boljak suratkeşlerdir», (Buhary, Müslim). «(Çokunmak üçin) surat we heýkel ýasaýanyň we muny halal saýanyň ýeri jähennemdir. Ol ýerde onuň ýasan her bir zadyna derek bir mahluk ýaradylar. Oňa jebir-sütem ederler», (Buhary, Müslim). «Içinde it we diri zadyň suraty bolan öýe melekler girmez. (Goýun yzynda gezýän it we aw tazysy muňa degişli däldir)», (Buhary). Hezreti Aişäniň gürrüň bermegine görä, Pygamberimiz öýdäki üstünde haç bolan her bir zady döwüpdir, (Buhary). Şuňa meňzeş hadyslara daýanyp, yslam alymlary ynsan we haýwan ýaly jandarlaryň suratyny çekmegi jaýyz görmändir. Suratyň we heýkeliň gadagan edilmegi Pygamberimiziň ýaşan döwri bilen berk baglanyşyklydyr. Muňa esasan şol döwürdäki däp-dessurlar, dini ynançlar gönüden-göni täsir edipdir. Şol döwürde her bir ýasalan heýkele çokunylýar eken, olar çokunmak niýeti bilen hem ýasalýar eken. Bu bolsa, ynsany şirke eltýär. Emma häzirki döwürde, surat çekip ýa-da heýkel ýasap oňa çokunýan ýokdur. Her hal: «Ylmyň ösen döwründe ynsanyň butparaz bolmagy mümkin däldir» diýip, Kuranda we hadysda nygtalýan höküme «indi zerurlyk ýok» diýmek ýalňyşdyr. Çünki Kuranyň we hadysyň hökümleri kyýamata çenli dowam edýär. Häzirki döwürde ynsanyň aňy ilkidurmuş döwründäkiden has ösen hem bolsa, Hindistan, Ýaponiýa, Hytaý ýaly ýurtlarda buta çokunýan köpdür. Aslynda dinde haram we halal – zada görä däl-de, amallara görä kesgitlenipdir. Gadagan edilen zat – surat we heýkel däl-de, oňa çokunmakdyr. Şonuň üçin çokunmak niýetiň hem çokunarlar diýen şübhäň bolmasa, surat we heýkel ýasamak mubahdyr. Ýogsa häzirki döwürdäki foto, wideo, kino we ş.m. zatlar gadagan bolardy. Bularyň gadagan edilmegini: diňe diniň ynanç we ahlak esasyna zyýan ýetirjek, jynsy pitnelere we bozgaklyklara ýol açjak taraplary bilen baglanyşdyrmalydyr. Ony ynsanyň gözellik duýgusy, Allaha ynanjyny ösdürýän tarapy bilen baglanyşdyrmaly däldir. Ýüzüne surat çekilen zatlaryň öýde ulanylmagy, namaz okalan wagty öňüňde suratyň bolmagy mekruhdyr. Suratly eşigi geýmek mekruhdyr, ýöne şeýle eşik bilen kylnan namaz dürsdür. Her hal, iň gowusy namaz okalanda şeýle eşikleri geýmezlikdir. («Merginany», «el-Hidaýa»). Suratly zatlaryň satylmagy we satyn alynmagy hem jaýyzdyr. Ibni Hazym bolsa çaga oýnawaçlaryndan başga heýkelleri satmagyň we almagyň haramdygyny, emma suratly matany satmagyň dürsdügini aýdýar. («Muhalla» t-9)
Aýdym-saz
Adamzat taryhy ýaly gadymy bolan we wagtyň dowamynda dürli özgerişlige sezewar bolan aýdym-sazyň hemme taraplaýyn ynsana täsiri bardyr. Onuň täsiri hem peýdaly hem zyýanly bolup bilýär. Aýdym-saz halk arasynda, umuman, wagt geçirmek üçin güýmenje diýip kabul edilýär. Yslamyň ilkinji döwründe aýdym-saz we gurallary edil surat we heýkel ýaly kabul edilipdir. Şol döwürde aýdym-saz diňe nebsiň bet arzuwlaryny kanagatlandyrmaga gulluk edipdir.
Sport we oýun
Dynç alyş ynsan üçin tebigy zerurlykdyr. Ynsan dynç alanda, bedeni sagdynlaşýar, zehini durlanýar, işeňňirligi ýokarlanýar. Yslam dini dynç alşy, şonuň bilen baglanyşykly oýunlary ynanç we ahlak kadalaryna ters gelmeýän görnüşde düzgünleşdiripdir. Çünki yslamda amala niýete görä baha berilýär. Pygamberimiz bir hadysynda: «Sizi Allahdan, Allahy ýatlamakdan daşlaşdyrýan her bir zat meýsirdir (humar)» diýýär, (Zeýlaýi, «Nasbur-raýe»). Bu hadysdan görnüşi ýaly, dynç alşyň we oýunlaryň ybadatlary we asylky borçlary terk ýa-da ahmal etmeklige getirjekleri halanmaýar. Şeýle hem humar niýeti bilen islendik oýny oýnamak haramdyr. Şonuň üçin saýlanan oýunlaryň şahsyň we jemgyýetiň peýdasyna bolmagy maslahat berilýär. Pygamberimiz ylgamak, göreş, mergenlik, atçylyk we ýüzmek ýaly türgenleşikleri makullap, olary ýaşlara öwretmegi maslahat beripdir. Haýwanlara ezýet berýändigi, ynsanyň rehim duýgusyny öldürýändigi sebäpli haýwanlary uruşdyryp dynç almagy gadagan edipdir. (Ebu Dawud, Ibni Maje, Tirmizi, Ibni Hişam). Ýokardaky sportuň görnüşleri şol döwrüň medeniýeti bilen ýakyndan baglanyşyklydyr. Yslamyň umumy kadalaryna laýyklykda, häzirki döwürdäki sportuň görnüşleri höwesjeň we professional görnüşde ýerine ýetirilip bilner. Şu döwürde sport ýaryşlary ýurtlaryň ykdysady-medeni derejesini aýan etmekde, milletleriň tanalmagynda hem ykrar edilmeginde uly rol oýnaýar. Hatda halkara ýaryşlar ülkede agzybirligi, jebisligi, watansöýüjiligi pugtalandyrýar. Aýdylanlardan başga, yslam dininde käbir oýunlar gadagan edilipdir. a) Humar oýnamak. Humaryň ähli görnüşi haramdyr. Kurany Kerimde humar buta çokunmak bilen deň tutulyp, şeýtanyň nejis işinden biridigi nygtalypdyr, (Maide, 90). Humar – utan tarapyň utulan tarapdan bir zat almak şerti goýlan islendik oýundyr. Häzirki döwürde lotereýanyň käbir görnüşi, kart, nard daşlary, totalizator... humara degişlidir. Nard daşy barada Pygamberimiz şeýle aýdýar: «Nard daşyny oýnaýan kişi Allaha we Onuň Resulyna isýan edendir», (Ymam Mälik, «Muwatta»). b) Haýwanlary güýmenje edinmek. It, horaz, goç ýaly haýwanlary uruşdyrmak düýbünden gadagan edilendir, (Tirmizi, Ebu Dawud). Hatda kapasda guş, akwariumda balyk saklamak hem halanmaýar. Ýöne Enes b. Mäligiň Nugaýr atly serçä meňzeş bir guşunyň bolandygy, Serwerimiziň (s.a.w.) Enesiň doganyna: «Eý, Ebu Umeýr, Nugaýr näme iş edýär?» diýip degşipdir, (Buhary, Müslim). Bu hadysa daýanyp, käbir alymlar guş, balyk saklamagy jaýyz görüpdir.
Adam öldürmek
Yslam dini ynsan janyny goramaga uly ähmiýet berýär. Kuran – nähak ýere adam öldüreniň tutuş adamzady gyran ýaly günä iş edendigini, bir adamy halas edeniň bolsa, tutuş adamzady halas eden ýalydygyny belleýär. (Maide, 32). Adam öldürmek uly günä saýylypdyr. Ölen kişiniň hossarynyň talaby boýunça, nähak ýere adam öldüreniň hem öldürilmelidigi (muňa kysas diýilýär), (Bakara,178; Isra, 33), ahyretde bolsa, ebedi jähennem azaby bilen jezalandyryljakdygy habar berilýär. (Nisa, 93). Pygamberimiz hem bir hadysynda: «Ýedi sany heläk ediji zatdan saklanyň. Bulardan biri hem Allahyň haram eden bir janyny öldürmekdir», (Buhary, Müslim).
Gan dawasy
Yslam dini adam öldürmek, ýaralamak ýaly jenaýatyň bilkastlaýyn edilen ýagdaýynda öleniň hossarlaryna ýa-da ejir çekene kysas, hun ýa-da maýyplyk hakyny talap etmek hukugyny berýär. Jenaýaty derňemek we günäkäri jezalandyrmak işini döwletiň özüne goýýar. Şonuň üçin, musulmanyň ar almak niýeti jenaýatça döwlet tarapyndan adalatly jeza berilmese-de haram saýylýar. Bu meseläni çözmek hukugy berlen döwlet işgäri biadyllyk etse, iki dünýäde-de hasap soraljak günäkär bolup galýar. Pygamberimiz weda hutbesinde gan dawasyny ýatyrypdyr.
Janyňa kast etmek
Yslam janyňa kast etmek uly günälerden biri saýýar. Ynsanyň haýsy-da bolsa bir sebäp bilen janyna kast etmegi haramdyr. Janyna kast eden ahyretde uly azaba uçrap, jähennemde ebedi galar. (Janyna kast edeniň ynanjy meselesi barada «Jynaza» bölümine seret).
Namysa dil ýetirmek
Aýala zyna töhmetini atmak uly günä saýylýar. Kurany Kerimde şeýle buýrulýar: «Namysly aýala zyna töhmetini atan kişi muny dört şaýat bilen subut edip bilmese, oňa segsen dürre uruň we onuň şaýatlygyny asla kabul etmäň. Ol uly günäkärdir. Ýöne toba etse, Allah öpän merhemetli we ýalkaýjydyr», (Nur, 4-5). Yslam alymlary bu aýaty esas edinip, jemgyýetde arassa adama töhmet atylmagyny, onuň abraýdan gaçyrylmagyny gadagan edipdir.