cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkmenistan barada maglumat
Türkmenistanyň daşary syýasatynyň esasy wezipeleri:
Türkmenistanyň döwlet özygtyýarlygyny gorap saklamak we berkitmek, onuň halkara gatnaşyklary ulgamynda ähmiýetini we tutýan ornuny ösdürmek; Döwletiň içerki ösüşi üçin iň ýokary amatly daşary-syýasy şertleri döretmek; Diplomatik gatnaşyklaryň halkara tejribesinde bar bolan ähli görnüşleri bilen Türkmenistanyň milli bähbitlerini goramak we amala aşyrmak; Türkmenistanyň howpsuzlygyny syýasy, diplomatik serişdeler bilen üpjün etmek; deňhukuklylyk we birek-birege hormat goýmak esasynda ähli daşary ýurtly hyzmatdaşlar bilen oňyn, özara bähbitli hyzmatdaşlygy ösdürmek; Türkmenistanyň daşary syýasy hereketleriniň halkara hukugyna we BMG-niň Düzgünnamasyna doly laýyklygyny üpjün etmek.
Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň ösüşi orta möhletleýin we uzak möhletleýin döwürlere niýetlenen milli we döwlet maksatnamalary esasynda amala aşyrylýar. Häzirki döwürde Türkmenistanda elektroenergetika, nebit-gaz çykarýan, nebiti gaýtadan işleýän, himiýa we nebit-himiýa senagatlaryndan, maşyn-gurluşyk we demiri gaýtadan işleýän, gurluşyk materiallaryny öndürýän desgalar, ýeňil we azyk senagatynyň kärhanalary bilen üpjün edilen köp pudakly, dürli maksatly ykdysadyýet döredildi.
Häzirki wagtda Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedowyň ýolbaşçylygynda ýurtda milli ykdysadyýetiň diwersifikasiýa edilmegine we oňa innowasion häsiýetiniň berilmegine gönükdirilen milli we döwlet maksatnamalaryna laýyklykda uly möçberli özgertmeler amala aşyrylýar.
Şu nukdaýnazardan, soňky ýyllaryň içinde adaty bolan pudaklar, ýagny nebit-gaz toplumy, elektroenergetika, oba hojalygy, gurluşyk, ulag we aragatnaşyk pudagy düýpli ösüşe eýe boldy. Şunuň bilen bir wagtda, ykdysadyýetiň täze pudaklaryny: himiýa önümçiligini, dokma pudagyny, gurluşyk materiallary önümçiligini, telekommunikasiýalar we beýleki ýokary tehnologiýa pudaklaryny emele getirmek boýunça işler alnyp barylýar.
Ortaýer deňzi
thumb|300px
Ortaýer deňzi — günbatarda Gibraltar bogazy arkaly Atlantik okeana birigýän deňiz.
Zenan bagtynyň syry
Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniwersitetiniň Halkara Gatnaşyklar hünäriniň 2—nji ýyl talyby Aganýazow Allanur.
Anastasiýa Prenko
Anastasiýa Prenko (dogulan wagty: Mart 12, 1993) ýaş Türkmen tennisçi. Ol Aprel 5, 2010'da WTA ýekelerde iň ýokary derejesi 556a, jübütlerde bolsa 858e ýetdi.
Wiktoriýa köli
225px|right
Orta Gündogar tehniki uniwersiteti
Orta Gündogar tehniki uniwersiteti (türkçe:Orta Doğu Teknik Üniversitesi), gysgaça OGTU (Türkçe: ODTÜ), 1956-njy ýylyň noýabr aýynyň 15-ine Ankarada düýbi tutulan döwlet uniwersiteti. Häzirki döwürde, Türkiýede iň gowy uniwersitetlerin biri hasap edilýär. Tutýan meýdany 4,500 gektar, tokaýynyň meýdany bolsa 3,043 gektara barabardyr. Ol Ankaranyň merkezinden 20 km uzaklykdaky Eýmir kölüni we Mersindäki Deňiz Bilimleri institutyny öz içine alýar. Başga-da, Demirgazyk Kipr türk respublikasyndaky OGTU Demirgazyk Kipr okuw şäherçesi (Türkçe:Orta Doğu Teknik Üniversitesi Kuzey Kıbrıs Kampusu) diýlip atlandyrylýan aýratyn bir uniwersitetiň hem esaslandyryjysy bolup durýar.
Saud Arabystan
Saud Arabystany patyşalygy (المملكة العربية السعودية) — Arabystan ýarymadasynda iň iri döwlet. Ol demirgazykda Iordaniýa, gündogarda Yrak, Katar, Kuweýt we BAE, günortada Oman we Ýemen bilen araçäkleşýär. Kenarlaryny demirgazyk-gündogarda Pars aýlagy, günbatarda bolsa Gyzyl deňiz ýuwýar.
Wiktoriýa köli
Köli 1858-nji ýylda britan syýahatçysy John Hanning Speke açýar we oňa şa zenan Wiktoriýanyň hormatyna at berýär.
Başkent uniwersiteti
Başkent uniwersiteti (Türkçe:Başkent Üniversitesi) Türkiýäniň paýtagty Ankarada ýerleşýän uniwersitet.
Surwilişkis
Surwilişkis (litwaça Surviliškis) merkezi Litwanyň Kaunas uýezdiniň Kedaýnýaý raýonynda ýerleşýän şäherçe.
Atylym uniwersiteti
Atylym uniwersiteti (Türkçe:Atılım Üniversitesi) Türkiýäniň paýtagty Ankarada ýerleşýän uniwersitet.
Bronhit
right|frame Bronhit (, bronh + -itis — sowuklama) — bu bronhlaryň sowuklamasydyr. Bronhitde esasan hem bronhlaryň nemli bardasy zeperlenýär. Dem alyş bilen bagly keselleriň arasynda bronhit iň köp duş gelýän keseldir. Bronhitiň özbaşdak, bir-birinden tapawutlanýan dowamly we ýiti görnüşi bolýar.
Ýiti bronhit
Ýiti bronhitiň esasynda respirator wiruslar zerarly döreýän bronhlaryň nemli bardasynyň alawlama ýagdaýy ýatyr. Respirator wiruslaryna streptokokklar, pnewmokokklar, gemofiliýa taýajygy ýaly ýokançlyklar birigip bilýär. Şeýle hem traheit, laringit, rinofaringit ýaly keseller bilen ýüze çykyp bilýär.
Bronhitiň döremegine sowuklama, çilimkeşlik, alkogol içgiler, burundan dem almagyň bozulmagy, döş kapasasynyň şekiliniň üýtgimegi sebäp bolýar. Himiki (gyjyndyryjy gazlar) ýa-da fiziki (sowuk ýa-da yssy howa) täsirleriň netijesinde hem ýiti bronhit döräp biler.
Bronhit dürli şikeslendiriji maddalar arkaly hem ýüze çykýar. Şikeslendiriji madda dem alnanda, howa arkaly bronhlara düşýär. Mundan başga-da şol madda gan akymy (gematogen ýoly) ýa-da limfa akymy (limfogen ýoly) bilen bronhlara geçip  bilýär. Netijede bronhlar, has takygy olaryň nemli bardasy çişýär we nemli iriňli bölünip çykma emele gelýär. Has agyr ýagdaýlarda bronhlaryň nemli gatlagynda dargama ýagdaýlary  bolup geçýär.
Çişme zerarly bolup geçýän üýtgeşmeler we bronhlaryň gysylmagy netijesinde bronhial geçirijilik bozulýar (esasanam ownuk bronhlaryň şikeslenmesinde).
Ýokanç gelip çykyşly bronhit ýiti rinitiň we laringitiň esasynda başlanýar. Ýiti bronhit başlanda, adam özüni ýaramaz duýýar, onuň döşi ýanyp duran ýaly bolýar.
Bronhitiň esasy alamaty – üsgülewükdir. Ol gury ýa-da gakylykly bolýar. Ýiti bronhitde üsgülewük tutgaýgörnüşli bolýar. Käte tutgaýgörnüşli üsgülewük şeýle bir güýjeýär, hatda kellagyryny hem döredip bilýär. Näsaglar ysgynsyzlyga, üşütmä, gyzgynynyň 37-38Сº ýetýändigine, kellagyra, damarlardaky (myşsalardaky) agyra arz edýärler. Auskultasiýa (diňläp barlamak usuly) geçirilende, agyr dem alyş we dagynyk gury hyžžyldy bellenilýär. Ganyň barlaglarynda kän bir üýtgeşmeler bolmaýar.
Kesel başlanyndan soň, goýy gakylyk emele gelýär we üsgülewük az-kem ýeňleýär. Näsagyň özüni duýşy gowulaşýar. Adatça kesel bir-iki hepde dowam edýär. Emma üsgülewük bir aýa çekip bilýär.Ýiti bronhitde dem almak has kynlaşýar. Ýiti bronhit dowamly bronhite geçip bilýär.
Dowamly bronhit
Dowamly bronhit- bu maýda we ownuk bronhiolalaryň, iri bronhlaryň nemli bardalarynyň dowamly (ýyllap dowam edýän) gaýnaglama keselidir.
Keseliň sebäpleri örän köpdür. has wajyp sebäler aşakda görkezilen:
-ýokanç mikrobedenjikler: stafilokkoklar, streptokokklar, pnewmokokklar.
-çilim çekmeklik;
-atmosfera howasynda pollýutantlaryň köp ýerinde ýaşalmagy;
-nesil yzarlama häsiýetiniň bolmagy.
Funksional häsiýeti boýunça dowamly bronhit bölünýär: obstruktiw we obstruktiw däl.
Obstruktiw dowamly bronhit-dem alyş ýollarynyň nemli gatlagynyň çişmegi we howa geçiriji ýollarynyň daralmagy bilen geçýär. Bu görnüşli keselde demgysma alamaty aýdyň göze görünýär.
Obstruktiw däl dowamly bronhit-bronhlarda dowamly gaýnaglama hadysasynyň bolmagy bilen geçýär. Bu görnüşli keselde bolsa gakylyk köp bölünip çykýar.
Beýleki dowamly keseller ýaly, dowamly bronhitiň geçişi 2 döwürden ybarat. Olar:
-Remissiýa;
-Ýitileşme.
Remissiýa döwründe näsag öz keseli barada bilenok, hiç hili agyry duýanok we öz zähmet ukyplylygyny saklaýar.
Ýitileşme döwründe gakylyk iriňli häsiýete eýe bolýar, mukdary köpelýär we dem alyş ýollarynyň obstruktiw zeperlenmegi esasynda demgysma bolýar. Keseliň başlan wagtyndan dem gysma ortaça 20-30 ýyldan soň ýüze çykýar.
-Yzygiderli bedenterbiýe maşklary etmek, bedeni berkitmek;
-Sinusit, rinit, laringit, ýiti bronhit ýaly keselleri doly we dogry bejermek;
-Çilim çekmezlik;
-Sanitar-gigiýeniki kadalary berjaý etmek, otaglary çygly arassalamak, ýeljiretmek.
Merkezi Aziýa XVI-XVII asyrlarda
Merkezi Aziýa XVI-XVII asyrlarda
MEÝILNAMA :
1.	Amyderýanyň akymynyň üýtgemeginiň durmuş-ykdysady netijeleri. Hywa we Buharada özbek hanlyklarynyň döremegi. Şeýbany han.
2.	Eýran, Buhara, Hywa döwletleriniň özara uruşlary. Onda türkmenleriň orny. Merkezi Aziýanyň ösüş depgininiň gowşamagynyň sebäpleri.
XVII asyrdan başlap ruslaryň Hazar deňziniň kenaryna gelmegi bilen, rus-eýran gatnaşyklarynda türkmeniň ykbalynyň kemsidilmegine, oturymly ýerleriniň azaldylandygyna, türkmen halkynyň taýpa-tire agzalalygynyň, goňşy döwletler bilen ýer-suw dawalarynyň daşyndan gurnalandygyna taryh şaýat.
Mukaddes Ruhnama (sah. 44)
Türkmen halkynyň düzümindäki häzirki köp taýpa-tireleri XIV asyrda Amyderýa Hazar deňzine guýýan wagty emele gelipdir. Bu taýpalara tekeler, ýomutlar, alililer, esgiler we beýlekiler degişlidir. XVI-XVII asyrlarda şu taýpalar Uzboýyň kenarynda maldarçylygy we ekerançylygy bilelikde alyp barypdyrlar. Olar bu ýerlerde Adak, Bezir ýaly galalary gurupdyrlar. Olar bu ýerlerde birleşme döredipdirler. Ol birleşmelerden ýagny “Içki Salyr” we “Daşky Salyr”, “Esen hany” ýol, “Söýün hany” ýoly bolupdyr. Bu birleşmeler türkmen halkyny daşky duşmanlardan gorapdyr. Amyderýanyň suwunyň Aral deňzine alyp başlamagy bilen Uzboýda ýuwaş-ýuwaşdan ýaşaýyş kesilipdir. XVI-XVII asyrlarda türkmen halkynyň taýpa-tireleri belli bir ýerde ýaşmandyr. Şol döwürlerde Türkmenistanyň klimatik şertlerine esaslanyp türkmen tire-taýpalary diňe derýalaň, deňizleň ýakasynda kesilmegi türkmen taýpa-tireleriniň içki migrasion hereketine alyp gelipdir. Olar esasy iki ugra ýagny, günorta we demirgazyga köpçülikleýin göçüpdirler. Handa şol döwürler türkmenler günorta Russiýanyň territoriýasyna göçüp barypdyrlar. Oňa mysal bolup taryhda “Astrahan türkmenleri” diýen düşünjäň ýüze çykmagydyr. Bu göçhä-göçlükler :
1.	Halkyň milli ösüşini bökdeýär, yza tesdirýär, adam we maddy ýigitleri getirýär.
2.	Göçülip gaýdylan ýurduň tozmagyna, şondan çykmagyna getirýär.
Amyderýanyň üýtgemegi bilen başlanan türkmen taýpa-tireleriniň göçhä- göçlügi XIX asyryň 80-nji ýyllarynda tamamlapdyr. Bu bolsa türkmen halkynyň esli wagt belli bir ýerde mesgen tutman tozmagyna getiripdir. XV asyryň ortalarynda başlap ozalky Altyn Ordanyň çäklerinde ýaşap, Türkleşen Mongollar gypjaklar ady bilen Orta Aziýa howp salyp başlapdyr. Bular häzirki Gazagystanyň çäklerinde, esasan göme çarwaçylyk bilen meşgul bolupdyrlar. Orta Aziýany göçme özbek taýpalarynyň basyp almagy Abylhaýryň agtygyŞeýbany hanyň ady bilen baglydyr. Ol 1451-nji ýylda dogulýar. Abylhaýyr han ölenden soň özbekleriň içinde uruşlar başlapdyr. Şeýbany han we onuň doganlary ýaşlykdan ýetim galyp Astrahana gaçyp gidipdirler. Olar birneme ilatyň öz watanyna dolanyp gidýärler. Şeýbany han Abylhaýryň agtygy bolany üçin, teýmuritleriň käbir nesli bilen garyndaşlyk saklapdyrlar. Ol özleriniň hanlyk ugrundaky göreşinde-de şolardan goldaw alypdyrlar. Şeýbany hanyň ýokary galmagyna iki sebäp bardy :
1. Ol öz daşyna göçme özbek taýpalaryny jemläpdir.
Çudihu
Özünden öň: Suýlihu
Özünden soň: Hulagu (Huluku)
Öldi: b.e.öň 96.
Hanedan: Suýlihu Hun hanedanlygy
Kakasy:???
Aýaly: Ýançži, Li Lina
Çagasy: Hulugu, Ady näbelli gyzy we ogly bolan.
Umumy maglumat
Çudihu şanýuý atasynyň ölüminden soňra oglanlyk ýaşda häkimýetde galdy. Ýaşynyň kiçiligine seretmezden syýasaty bilen hökümdar tagta çykdy we kiçi ýaşdadygyny bahana edip Çyn ilçisini soňra kabul edilmegini isledi. Gelen Çyn ilçilerini yzyna göndertdi. Asyl ady Çedi bolan şanýuý soňky ýyl täze Çyn ilçisini garşylady. Çudihu gelen ilçileriň bozuk planlarynyň üstüni açyp, bütin ilçileri Baýkal kölüniň etrabyna sürgün etdi. Islegleri kabul edilmedik Imperator Wudi täzeden hüjüme girişdi. Üç tarapdan goşuny gönderdi. Birinji hoşuna Li Kuankli baştutanlyk etdi. Ol Hun ýesirlerini alyp yza dolananda hunlaryň duzagyna düşdi we 70 sany esgeri öldürildi. Ikinji goşun söweşsiz zatsyz boş yzyna dolandylar. Üçünji goşuna baştutanlyk eden Li Lin Şanýuýyň goşunyna hüjüme geçdi. Emma söweşde açlykdan 400 esgeri bilen birlikde Hunlaryň tarapyna geçip [1] şanýunyň gyzy bilen öýlendi. Hakasiýa ugradylyp ol ýerleri dolandyrmaga başlady. Şanýunyň ölûminden bir ýyl ozal Li Kuanklinyň baştutanlygynda Çyn goşuny Ýuýu hunlar bilen 10 gün ganly uruşlary alyp baranyndan soňra ýeňilip yza çekildi. Çyn hüjümlerini dep eden hunlar etrap-şäherleri eýeläp yza dolandylar. Li Kuankli hunlara garşy täze herekete geçjek wagty muny aňan maşgalasynyň günäkärlenýändigini bildi. Li Hunlara hüjüm etdi sebäbi Çyn imperatoryň merhemetini gazanmalydy. Ol hüjümden yza çekildi. Çudihu şanýuýbLi Kuankliniň ýoluny 60 müň atly bilen kesdi. Çyn goşuny uly heläkçilige uçrady. Li Kuankli boýun boldy. Onuň maşgalasy bolsa Çyn-maçyna tarap ugradyldy. Çudihu şanýunyň iki ogly bardy. Kiçi ogly Huluku onuň ölümünden soňra tagta geçdi
Çeşme
1. ^ Taskin B.S., "Materials on Sünnu history", Science, Moscow, 1968, p. 31 (rusça)
Tonirowka
Usullary
Häzirki wagtda awtoulag aýnalaryny garaltmagyň üç sany usuly bar:
Püskürmek usuly
Aýna inçe metal ýa-da polimer gatlagyny ulanmakdyr.
Üstünlikli tarapy:
Kemçilikleri:
Aýna plýonkalary
Usulyň düýp manysy plýonkany awtoulagyň aýnasyna ýapmakdyr.
Barlamak üçin
Peýdalanylan çeşmeler:
1). "Gorkut ata" eposy, 2). "Oguznama" eposy, 3). Osman Öde "Garaşslyk diwany", 4). Wilgelm Radloff "Türklük we şamanlyk", 5). Mustafa Çewik "Hökümdar", 6). Ahmet Turgut "Türk pygamber Bozgyryñ syry".
Dag han
Umumy maglumat
Dag han -Túrk we Altaý taryhlarynda Dag(Taw, Tak, Dak) kagan górnúşinde ýazga geçendir.
Oguz hanyń ilkini aýalyndan bolan ogullarynyń biridir. Túrkmen dówletiniń ululygyny we beýikligini dag ýaly arkalydygyny suratlandyrýan bu at onuń tebigatyń beýikligini ańladýandygy úçin dakylypdyr. Kábir daglar túrkilerde kermat, gudrat hókmúnde kabul edilipdir («Gudrat görseň daglara bar» Nakyl). Altaý dagy 一Tańry dagy we ş.m. Túrki halklarynyń arasynda dessanlaşan Demir dag, Bakyr dag, Buz dag, Kyl dag, Or dag, Kuz dag, Kur dag, Ak dag ýaly atlar saklanyp galypdyr. Ýurdumyzyń çágini tirsekláp ýatan Kóýten we Kópet Balkan daglarynyń adynyń eýesi hem Dag hanyń ady getirlendir. Dag hanyń ońany Úçguşdyr. Dessannamalardaky daglaryń iń azyndan 3 sanysy şu şekildedir:
1.Altyndag; Gókýúzúndedir. Dokuz asmanyń kesişýán ýerinden başlaýar(Bu bolsa Gadymy dówúrde Oguzlaryń Planetalary şeyle atlandyran bolaýmasyn diýen çaklamany ýúze çykarýar we bu gyzyklydyr). 2. Demirdag; Ýerýúzúndedir. Dokuz derýanyň birleşen ýerindedir. 3. Bakyrdag ýerastyndadyr. Dokuz gat deńiziń birleşen ýerindedir.
Dag sózi (Dag, Tag, Taw) kókúnden dórápdir. Belent derejesi bolan toprak gatyşykly we gaýa gatlaklary. Gadymy túrkiçe Dag,(Mangolça we Tungusça) Daga sózúni emele getiripdir.
Dag hanyň 4 ogly bolupdyr: Salyr gazan (Sulu kagan), Eýmir (Ýemrel), Alaýuntly, Ýüregir. Salyr gazanyň 1 ogly Demir. Onuň 1 ogly Arka, onuň 1 ogly Ergil, onuň bir ogly 1 Yrmak, onuň 1 ogly Bekameşçi, onuň 1 ogly Kümüş han, onuň bir ogly Demir töre, onuň bir ogly Gara han, onuň 1 ogly Talyp, onuň bir ogly Salyr (Kenan baba) Salyryň (Kenanbabanyň) 4 ogly: Otgözli-Idris, Ýalawaç, Geçiaga, Garaaman, Indi Otgözli-Idrisiň 1 ogly: Haýdar gazy, onuň 1 ogly Süleýmangazy, onuň bir ogly Aýnal (Ýynal) gazy, onuň 1 ogly Tilalgazy, onuň bir ogly Tilal gazy, onuň bir ogly Parhoja gazy, onuň bir ogly Bisaw gazy, onuň bir ogly Garaja beg, onuň Garagazy, onuň 4 ogly Ogurjyk alp, Garajyk, Gumjyk, Dardyg. Indi Ogurjykalpyň (Görogly) 6 ogly: 1. Denkli, Bajy, Berdi, Buka, Gysar, Usar. Berdiniň 2 goly: Gumly, Gulhajy. Gumlydan Ýomut bolýar. Gulhajydan iki gol Gulmy, Ärsary.
Mahmyt Kaşgarly
Küçendi bilegim,
Ýogudy tilegim,
Telindi bilegim,
Deňleme
thumb|üç sany näbellisi bolan deñleme emele getirýän terezi thumb|1-nji derejeli deñlemäñ grafikasy. thumb|2-nji derejeli deñlemäñ grafikalary. Deñlemeler, iki sanyñ deñ bolşuny görkezýän arabaglanşykdyr. (= deñdir diýip okalýar) simboly bilen görkezilýär. İki sany näbellisi bolan bir deñlemäni çözeli, jogaby: x = -1, y = 1. İndi bolsa has üýtgeşik bir deñlemäni çözeli,
Mahmyt Kaşgarly
Tegrut alar ýertiler –
Missisipi derýasy
250px|thumb|right|Itaska kölünde Missisipi derýasynyň sakasy (2004) Missisipi (Mississippi, ojibwe dilinde misi-ziibi ýa-da gichi-ziibi — "uly derýa") — ABŞ-da dünýäniň iň uly derýalarynyň biri: uzynlygy 3 770 kilometr. Gözbaşyny deňiz derejesinden 450 m belentlikdäki Itaska kölünden alyp gaýdýar we Meksika aýlagyna baryp guýýar.
Deňleme
Bu deñleme 2-nji derejeli deñleme bolany üçin deñlemäñ iki sany jogaby bar
Birinji jogaby položitel san bolýar
Mahmyt Kaşgarly
Iklady monik azak, Kurmadi aghry tuzak, Ikladim andyn uzak, Amlakil amdi tuzak.
Deňleme
İkinji jogaby bolsa otrisatel san bolýar
Mahmyt Kaşgarly
Agyrtdym men aýagymy, Görmän gizlenen duzagy, Ondan uzak ejir çekdim, Bejer indi söýgülim.
Deňleme
Salgy: http://e-mekdep.com/denleme
Biderek zat
Mahmyt Kaşgarly
Erdi oza erenler Erdem begi bilik tag. Aýdy üküş ögütler Köňlüm bolar aňar sag.
Ozal ýaşap geçen erenler-ärler hünärleri bilen-beg, bilimleri bilen dag saýylypdyr, olar köp öwüt beripdirler (aýdypdyrlar), köňlüm şolar bilen sagdyr (janlydyr, ýaşaýandyr). Geçmişde özleriniň hünärleri bilen beg saýylan, bilimleri bilen dag saýylan adamlaryň ýaşap geçendigini, olaryň köp öwüt-nesihat miras goýup gidendigini, şolary ýatlasaň göwnüň getirilýändigini beýan edýän ýokarky bentden geçmişde-de bilime näderejede sarpa goýulýandygyny aňşyrman kyn däl. Her kimiň öz pikirini aç-açan aýtmagy ylym-da esasy ýörelgedir. Her kim özüniň öňe sürýän ylmy garaýşyny delillendirip bilse, şol hem ylma uly peýda getirýär. Hiç hili pikir alyşmazdan ylalaşmak ylmyň peýdasyna däldir. “Diwanyndaky”:
Tutuşmagynça tüzülmes, Topurmagynça agylmaz.
Tutuşylmasa, düzülmez, ýel ösmese, howa açylsmas durlanmasa –diýen setirler halkymyzyň arasyndaky “Çekişmän-bekişmez” diýen atalar sözi bilen many-mazmun taýyndan utgaşyp gelýär. Dünýäde göwnüňe düwen ähli arzuwlaryň diňe bilim almak bilen hasyl bolýandygy aşakdaky bentde örän çeperçilik bilen beýan edilýär.
Izimni öger men, Bilikni ýüger men, Köňülni düker men, Erdem üze türlünir.
Izimi (Taňryny) öwerin, bilimi ýygaryn (toplaryn), göwnümi düwerin (bilim almaga) bilim we hünär bilen (köňlüme baglan, göwnüme düwen niýetim) düýrlenen (kürtlener, amala aşar). Bilimli kişiniň öwüt-nesihaty onuň ile berýän nygmaty (iýmiti), “Diwanda” bu pikir bürgüdiň awuny almak üçin asmandan aşak inmeginiň bilimli adamyň öwüt-nesihaty bilen deňeşdirilmegi arkaly beýan edilýär:
Us as görüp, ýüksüz kalyk kody çakar, Bilge kişi ögit berip, towrak okar.
Bürgüt (us) awuny (as-aş, iýmit) görüp, asmandan şaglap iner, bilimli kişiniň hem öwüt nesihaty şol tizlikde bolup (öz maksadyna ýeter). Bu jümleler ata-babalarymyzyň asyrlaýyn aňrysyndan eşidilýän paýhasly pikirleri. Ol pikirler ýurdumyzda ylym-bilim has-da uly ähmiýet berilýän Beýik galkynyşlar zamanasynda aýratyn many-mazmuna eýe bolar. Munuň özi sözlükdäki eseleriň temasynyň juda giňdigini aňladýar. Hat-da, olary ýene-de birnäçe toparlara bölmek mümkinçiligi bar. Bu birinjiden. Ikinjiden, ol goşgularyň bogun ölçegleri, kapiýa sazlaşygy, hat-da şygyr setirleriň içki sazlaşygy-da öz döwrüniň dil aýratynlygy nukdaýyndan seredeniňde juda kämildir. Dört setirden ybarat goşgy setirleri aňsatlyk bilen iki setirli gazala öwrülip dur. Şunda onuň içki sazlaşygynyň bozulmaýandygyny görmek mümkin. Hat-da, diňe bir sillabiki bogun sazlaşygy saklanman, ses sazlaşygy hem köplenç halatda saklanýar. “Diwandaky” halk şahyrana döredijiliginde iň üýtgemän mäkäm oturan zat sillabik ölçegidir. Gadymy ildeşlerimiziň ýaşan döwürleriniň sillabik ölçegleriniň nusgalaryny ýönekeý adamlara niýetlenen urfany häsiýetli şygyrlary ýazan şahyrlaryň döredijiliginde görmek mümkin. Hoja Ahmet Ýasawynyň dörtleme şygyrlarynda hem, Ýunus Emräniň ikileme şygyrlarynda hem ony görmek mümkin. Biz şu şahyrlaryň döreden eserlerine Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwandaky” şygyrlary çeşme bolup hyzmat edendir diýip pikir edýäris. Onsoňam Mahmyt Kaşgarly uly alym. Sözlük düzmek her ýeteniň işi däl. Onuň mysal alýan bentlerine syny oturmasa olary ulanmajagy öz-özünden görnüp dur. Ondaky bentleriň setirleri, esasan, ýedi bogunly bolup, onda alty, sekiz, on, on bir, on iki, on dört hem on ýedi bogunly setirler hem gabat gelýär. Üçünjiden, goşgularda pikir çeper beýan edilýär. Munuň üçin ýörite çeperçilik serişdelerden peýdalanylýar. Bu barada aşakda ýörite durjakdygymyz üçin mysal getirip durmakçy däl. Dördünjiden, sözlükde biziň edebiýatymyzyň ýörgünli işlenen edebi däplerine gabat gelinýär. Muňa munazraçylyk däbinde ýazylan pasyllaryň aýdyşygyny we olarda allegoriýanyň ulanylyşyny mysal getirip bolar. Alymyň bu sözlügindäki şygyr setirleriniň uly topary tebigat gözelligi we pasyl çalşygyna degişli. Bu hili şygyrlarda dürli-dürli edebi çeperçilik serişdeler arkaly tebigat keşbi berilýär. Ençeme setirlerde bolsa ýylyň pasyl çalşygynyň özboluşlylygy çeperçilik bilen suratlandyrylypdyr. Şeýle setirler aýdym žanrna örän ýakyndyr, belki şolar geçmişde aýdym edilip, aýdylandyr diýip aýtmaga doly esas bar. Çünki olardaky ritmlilik çeperçilik, ölçeg birligi täsirli mazmun we ş.m. zatlar zähmet prosesi bilen baglylykda döräp, adamlaryň ruhuna täsirini ýetiripdir. Hat-da gyş bilen ýazyň arasyndaky jedel görnüşli aýdyşyklar özüne çekýär. Mahmyt Kaşgarlynyň “Diwany lugat-et türk” atly diwanyndaky “Ýaz” goşgusy on dört bentden ybarat bu şygyr munazara häsiýetinde ýazylypdyr. Şygyrda ýaza mahsus aýratynlyklar buludyň gelmegi ýagmyryň ýagmagy, dürli reňkli gül çeçekleriň kükräp bark urmagy, goýun-guzularyň mäňraşmagy, daglaryň garynyň, buzunyň eremegi, kaklaryň suwunyň köl bolup köpelmegi, depeleriň ýaşyl dona bürenmegi, malgaralaryň ýazlagda ýazlamagy ýaly hakykatlar janlandyrylýar.
“Gyş bilen ýaz çaknyşdy, Biri-birine gaňrylyp bakyşdy. Biri-birini utmaga çalyşdy, Biri-birini ýutmaga çalyşdy”1.
Ýaz:
Senden garlawaç gaçýar, Sandulaç guşy mende dynç alýar. Bilbiller hezil edinýär, Olaryň horazy hem mäkiýany duşuşýarlar.
Munazaranyň Ýusup Balasugunlyda arassa özi bolmasa-da onuň dürli elemenleriniň ýüze çykmagy, XI asyrda bu žanryň täzeden döräp başlandygyna şaýatlyk edýär. Muňa poemadan mysallar ýüzleneliň. Gündogardan bahar pasly geldi, dünýäni bezemek üçin jennet ýoluny saldy; Gara toprak güle bürendi; aýaz ýeňildi, dünýe özün görkezmek üçin gör-ä bezendi; Bahar pasly ezýetli gyşy kowdy: parlak ýaz sahabat ýaýyny gurdy. Görşümiz ýaly setirlerde eseriň gahrymanlary öz arasynda jedele girmeseler-de, olaryň çekişmeleriniň netijesi welin, munazaranyň netijesi bilen ekiztaýy, birmeňzeş ýaly. Alym öz diwanynda esasan hem tebigat baradaky şygyrlarynda tebigatyň gözelligini, tebigat hadysalaryny, pasyllaryň aýdyşygyny, esasan hem şol döwürlerdäki tebigat peýzažyny gowy çekmegi başarypdyr. Tebigat, tebigat hadysalary baradaky şygyrlaryndan mysallar.
Ýaý baruban örküzi, Akty akyn munduzy, Togdy ýaruk ýyldyzy, Tiňle sözüm gülküsiz.2
Bu setirlerde Mahmyt Kaşgarly şol döwrüň tebigatyny, ýaz paslyny wasp edýär. Manysy ýaz gelip, garlar eredi, güýçli siller akdy, parlak ýyldyz dogdy, sözümi gülküsiz diňle.
Türlük çeçek ýoryldy, Barçyn ýazym gerildi, Uçmak ýeri görüldi. Tumlug ýene kelgüwsüz.3
Bu şygyr bendinde alym tebigat gözelliginiň waspyny ýetirýär. Manysy:
Dürli güller açyldy, Ýüpek-düşek ýere düşeldi. Jennet ýeri görüldi. Sowuk gaýdyp gelmesiz boldy.
Kyş ýaý bile tokuşdy, Kyňyr közün bakyşty. Tutuşkaly ýakyşty, Utgaly mat ugraşur.
Bu setirlerde gyş bilen ýazyň aýdyşygy suratlandyrylýar. Diwanda alym esasan hem pasyllaryň öz arasyndaky dawa-jedellerini, aýdyşygyny gowy suratlandyrypdyr. Şu bendiň manysy: Gyş ýaz bilen söweşdi. Olar gyňyr gözleri bilen biri-birine bakyşdylar. Tutuşmaga ýakyn galdy. Biri-birini utmaga jan edýärler.
Kar, buz kamug erüşdi, Taglar suwy akyşdy. Gökşün bulut örüşdi. Kaýruk bolup ügreşür.
Bu setirleriň manysy:Barça garlar, buzlar eredi, daglaryň suwy akdy, gögümtil bulutlar örüşdi, ol bulutlar gökde howada yranýarlar, ürgünýärler, deňizde gaýygyň yranyşy ýaly.
Ýaşyn atyp, ýaşnady, Tuman turup, tuşnady. Azgyr, kysyp kişnedi, Ükür alyp, ukraşur.
Bu şygyr böleginde ýaz pasly wasp edilýär we şeýle diýilýär. Ýyldyrym çakdy, gaý, tupan turup howa gaýlady, gysyr kişňeşdi, olar süri bolup, hokraşýarlar, kişňeşýärler.
Palçyk bulak ýugrular, Çygaý ýawuz ýygrylar. Erňekleri ogrulur, Ozguç bile öwreşür.
Bu şygyrda hem tebigat we tebigy hadysalar hakynda söz açylýar. Bu bentde tomus bilen gyşyň aýdyşygy hakynda söz gidýär. Tomus gyşa şeýle diýýär: Gyşda palçyk bilen laý biri-birine gatylyp, ýugrulýar, garyplar sowukdan ýygrylýarlar, sowukdan olaryň barmaklary öwrenýär, bir kiçijik otjagaz bilen öwrenişýärler, mydar edýärler. Ine bu setirde bir tarapdan tebigat, gyş pasly suratlandyrylýar, bir tarapdan bolsa şol döwrüň adamlarynyň nähili durmuşda nähili ýagdaýlarda ýaşandyklary suratlandyrylýar. Alym öz şygrynda tebigat hadysalary, pasyllaryň aýdyşygy bilen bir hatarda garyp pukaralaryň ýaşaýyş durmuşyny-da suratlandyrmak başarypdyr.
Ýaratdy ýaşyl çaş, Sawurdy ürüň kaş. Tizitdi gara kuş tün-gün üze ýörgenür.
Bu şygyr bendinde şol döwrüň gök asmany wasp edilýär we şeýle diýilýär: Ýaşyl firuza ýaratdy onuň ýüzüne ak gaş sowurdy, ýagny, sepdi, garaguş düzüldi, taýlaşdy (garaguş mizan-terezi diýen iki ýyldyzyň ady) ol gije-gündiz dolanmakda ýörmekde. bu bendiň birinji setirindäki “çaş” sözi “firuza daşy” manysyndadyr. Bu setirdäki Mahmyt Kaşgarlynyň diwanynda XI asyrda ulanylan söz şu günki günümizde hem ulanylýar. XI asyrda türkmen edebiýatynda ulanylan söz XXI asyryň türkmen edebiýatynda duş gelmek bolýar.
Tegme çeçek ügüldi, Bukaklanyp büküldi. Tügsin tügül tügüldi. Ýargalymat ýörgeşür.
Bu şygyr böleginde ýaz pasly wasp edilýär we şeýle diýilýär: Her hili güller, çeçekler ügüldi, köpeldi, üwme boldy, olar pyntyklap, gunçalap, başlary aşak sallandy, bürüldi, olar düwün ýaly düwüldiler, olar biri-birine çyrmaşýar we ýarylmaga jan edýärler, ýaryljak açyljak bolýarlar. Ine bu setirde güljagazyň obrazy inçelik bilen yzarlanyp görkezilipdir, ol diýseň çeper beýan edilipdir.
Kuş ýowuzy sagyzgan, Ýygaç ýazuwt azgan. Ýir ýawuzy kazgan, Budun ýawuzy barysgan.
Öpkäm gelip ugradym, Arslanlaýu kükredim, Alplar başyn togradym, Emdi meni kim tutar.
Alym R.Rejebow bu şygryň manysyny şeýle düşündirýär: “Özüniň gahrymanlygyny wasp edýär we şeýle diýýär: Gaharym gelip ugradym, arslan ýaly arladym, batyrlaryň başyny dogradym, indi meni tutup biljek barmy?”3 Gahrymanyň özüni wasp etmegi we ondaky anyklyk bu goşgy bendini ýazuwly edebiýata degişli edýär. Şu öwgi häsiýetli goşgular döwrüň edebiýatynda kasydaçylyk däbiň, ýagny, odanyň döremigine getirendir diýip pikir edýäris. Sözlügiň käbir goşgularyndaky öz görkezen gahrymançylygyň hakynda gürrüň etmek ýagdaýy oguz-orhon ýazgylaryna-da mahsus. Ýokarda getiren goşgymyzyň ruhy oguz-orhon ýazgylaryna juda ýakyndyr. Çünki, runiki ýazgylarda hem ”men” diýip gürlemeklik bar. Megerem, bu häsiýet şol döwrüň ruhuna, şondan hem edebiýatyna mahsus alamat bolmaly. Türkmenlerde öz görkezen gahrymançylygyň hakynda gürrüň etmeklik, baryp ýatan hakykat bolaýanda-da il içinde halanylmaýar. Seniň gahrymançylygyň waspyny başgalar etmeli. Biziň pikirimizçe, ine şu ýagdaýyň hasabyny zamanynyň edebi aňy berk tutupdyr. Şol sebäplem öwünjeňligiň ýaramaz häsiýetdigini ýazgarýan eserler döredilipdir. Muňa ýokarda bellän gyş hem ýaz pasyllarynyň aýdyşygy mysaldyr. Edebi ösüş munazraçylyk däbiniň üsti bilen gahrymanynyň ýaramaz, pes häsiýetini ýazgarypdyr we belli bir derejede öz sagdynlygyny gazanypdyr. Edebi çeper pikirlenmäniň ösüşiniň soňraky asyrlarynda gahrymanyň adamkärçilikli häsiýetiniň olaryň özleri tarapyndan däl-de, başgalar tarapyndan taryplanmagy şunuň üçindir. Mahmyt Kaşgarlynyň kitabynda söweş wakalary bilen baglanyşykly şygyrlar bir-birin görkezerden örän köp. Şolaryň içinde poeziýanyň elegiýa (agyçylyk) görnüşinde ýazylan şygyrlar hem örän köp duş gelýär. Olarda synply jemgyýetde söweşlerde ölenlere ýakynlary tarapyndan gynanç duýgulary bildirilýär, adamlar gözýaş dökýärler, ýaka ýytýarlar, käbir taýpa başlyklarynyň ady tutulýar, duýgudaşlyk bildirýärler. Uly çaknyşykda ölenleri ýatlap gam-gussany ýatdan çykarmaga çagyrýar. Şu zatlary beýan etmekde dürli-dürli çeperçilik serişdeleri ulanmak arkaly emosional täsirlilik gazanylypdyr. Alp är Toňa oldumy, Esiz ajun kyldymu, Ozlak oçun aldymu, Emdi ýurak ýyrtylur.
Batyr, gynanja mynasyp Alp Är Töňňä (Afrasiỳab) öldümi, ýaramaz dünýä galdymy, dünýä ondan öjüni aldymy, indi onuň ölümine ýürekler paralanýar. Bu setirler “Alp” \batyr, gahryman\ sözüniň manysyny düşündirmekden ötri mysal alnypdyr.
Bäglar atin argurub, Kazgu ani turgurub, Mänzi ýüzi sargarib, Kurkum aňra turtulup.
Afrasyỳabyň ölümine gynanyp aýdýar: Emirler atlaryny ýadadyp geldiler. Gaýgy begleri azdyrdy, ýüzleri zagpyran solandek juda sorardy. Bu setirler “Kurkum” \zagpyran –sary gülli ösümligiň ady\sözüniň manysyny düşündirmekden ötri alnypdyr.
Uluşib äran borlaýu, Ýirtin ýaka urlaýu, Sikrib uni ýutlaýu, Sigtab kozi ortulup.
Afrasiỳabyň ölümine gynanç bildirýärler. Ärler \adamlar\ böriler ýaly uwlaşdylar, uwlaşyp \aglaşyp\ ýaka ýyrtdylar. Gamgyn \zaryn\ sesler bilen bagyryşdylar, \gözýaşdan\ adamlaryň gözleri gamaşyp galdy \örtüldi.1 Ondan başga-da Mahmyt Kaşgarly Alp Är Töňňe bilen Afrasyýabyň bir şahsdygy hakda pikiri öňe sürüpdir. “Diwanda” şeýle sözler bar: ...Tunga. Babyr. Gaplaň jynsyndan bir haýwan, pili öldürýär: asyl manysy şudur... Türkleriň beýik hakany Afrasyýabyň asyl türk ady Tunga Alp Är –“Babyr bilekli, gaýratly adam” diýmekdir. Şeýlelikde Mahmyt Kaşgarly Afrasyýabyň adyny “tunga-babyr” sözi bilen baglanyşdyrýar. Bu hakykata laýyk gelýär, çünki gadymy döwürlerde gahrymanlaryň gaýduwsyz, edermen häsiýetleri ýabany haýwana mahsus alamatlar bilen kesgitlenipdir, Afrasyýap bilen bagly rowaýatlaryň aglabasynyň gahymançylykly häsiýetli bolmagy bilen sözümizi tassyk edýär. Afrasyýap Awestada Traýtaonanyň neberesi, Peşeňiň ogly Franhrasýan. Şanamalarda we pars dili çeşmelerde Afrasyýap pişdady, kyýany, eşkany, sasany şalary we pälwanlary bilen uruş alyp baran Turanyň serkerde şasydyr. Irki orta asyrlarda oguz han bilen baglanyşykly rowaýatlaryň mazmuny Zülkarneýn, Afrasyýap ýaly gahrymanlaryň keşbine siňipdir. “Diwanda” uýgur “halaç, çigil” taýpalarynyň gelip çykyşynyň Zülkarneýniň bilen baglanyşdyrylmagy muny aýdyň görkezýär. Afrasyýap hakda soňra döredilen rowaýatlarda hem “Oguznamalaryň” täsiri açyk duýulýar. Gahrymanyň daş-töweregindäki serkerdeler oguz atlaryny göterýär. Garahanly we seljuk patyşalarynyň “tarym”, “tekin” derejeleri hem gahrymanyň Afrasyýabyň ady bilen baglanyşdyrylypdyr. Afrasyýap Abulkasym Ferdöwsiniň “Şanamasynyň” esasy gahrymanlarynyň biridir. Mahmyt Kaşgarlynyň kitabynda elegiýa –matam goşgularyň ilkinji gadymy nusgalaryny öz beýanyny tapypdyr. Oňa mysal edip Alp är Töňňäniň –Afrasyýabyň ölümine bagyşlanan goşguny görkezmek bolar. Mahmyt Kaşgarly Alp är Töňñäniň gadymy Turanyň şasy Afrasiýabyň türki halklaryň arasynda tutulýan adydygyny belläpdir. Afrasiýabyň Abulkasym Ferdöwsiniň “Şanamasynyň” esasy gahrymanlarynyň biridigini edebiýatçylar habarlydyr. Ylymda “Şanama” Eýran şalarynyň taryhyndan gürrüň berýän eser diýlip ykrar edilipdi. Emma Mahmyt Kaşgarly Afrasiýabyň Alp Är Töňñediginden habar berýär. Oguzlaryň başga bir halkyň şasynyň ölümine matam goşgy döretmejegem düşnüklidir. Eger şeýle bolsa, birinjiden, bu goşgynyň dörän wagty XI asyrdan has aňyrda, has takygy Afrasiýabyň özüniň ýaşan wagtlary bolmaly. Ýöne halk ony öz hakydasyndan goýman gelipdir. Şeýdibem, bu ajy hakykat halk döredijiliginde orun alypdyr. Şu ýerde ýene bir ýagdaýy ýüz ugra belläp geçmekçi. Ferdöwsiniň “Şanamasynyň” ilkinji müň bendini Dakyky ýazýar. (Şu ýerde Ferdöwsiniň “Şanamasyna” çenli dört sany “Şanama” eserleriň bolandygyny-da bellemek gerek). Emma ol öz guly tarapyndan pyçaklanyp öldürilýär. Onuň öldürilmeginiň sebäbi hakynda şu wagta çenli hiç hili düşündiriş ýokdy. Emma “Şanamanyň” aşaky setirleri onuň ölüminiň dini ynanç bilen baglanyşdyrmaga esas berýär:
Dakyky çar hyslat bergüzide äst, Be giti äz hemä how-u-zişti. Lebi ýakut reň-u-nalaýy çäň, Meýi hun reň-u kişi Zarduhişti.
Manysy:
Dakyky dört häsiýeti saýlandyr, Dünýäň ähli erbet-gowulyklaryndan. Ýakut reňkli leb bilen çeň sazynyň sesini, Gan reňkli şerap bilen Zaratuştraň dini.
Mysal getiren bentlerimizden görnüşi ýaly, Dakyky yşky, aýdym-saz, meýi hem Zaratuştranyň dinini saýlapdyr. Meý-şerabyň haram saýylan yslam dünýäsinde, iň beterem, Zaratuştranyň otparazçylyk dinine ýykgyn etmegi onuň ölümine sebäp bolupdyr. Bu maglumatlar Dakykynyň erkin pikirli bolandygyna hem güwä geçip biler. Araplar biziñ ülkelerimize VII asyrda gelen hem bolsa, yslamy köpçülikleỳin kabul etmeklik IX-X asyrlarda amala aşỳar. Sowatsyz adama serediniñde ylymly adamyñ dünỳäsinde ruhy öwrülişigiñ bolup geçmegi üçin belli bir wagtyñ gerekdigini hem hasaba almalydyr. Dakykynyñ ỳokarda bellän dört närsä göwün bermeginiñ sebäbini Merkezi Aziỳa halklarynyñ arasynda uzak wagtlap dowam eden otparazçylyk dininiñ medeniỳetinden gözlemeli. Belli pars-täjik şahyry Rudaky hem gadymy Eỳranda şatlyk çeşmesi hökmünde söỳgini, sazy hem şeraby görkezipdir. Emma ol zamanañ talabyna görä, onuñ dördünjisi hakynda dil ỳarmadyk bolara çemeli. Ỳogsa, Eỳranyñ taryhynda otparazçylyk dininiñ aladasy düỳpden edilipdir. Taryhda miladynyñ IV asyrynda Rim döwlet agalygynyñ çäklerinde hristian dinine döwlet dini derejesi berlipdir. Sasany döwletiniñ parasatly patyşasy Şapur II (309-379 ỳỳ.) bu syỳasy çäräni öz döwletinde ỳola goỳỳar. Ol otparaz dininiñ ruhanylaryny, alymlaryny toplap, otparzçylyk dininiñ mukaddes ỳazgylarynda duş gelỳän ähli sesleri ỳazyp beỳan etmäge ukyply elipbiỳi döretmegi we onuñ bilen “Awestany” göçürmegi tabşyrỳar. Bu wezipe tiz hem üstünlikli amal edilipdir. Şeỳdibem, “Awestanyñ” elipbiỳi döräpdir. Bellemeli tarapy Dakyky otparazçylyk dininiñ taryhyny we onuñ mazmunyny, “Awesta” kitabyny oñat özleşdiren we onuñ täsirine düşen bolmaly. Eỳsem Dakyky kim bolupdyr? Bu soraga şu wagta çenli anyk maglumat tapmak kyn. Onuñ hakyky ady Abu Alydyr. Oña Abu Mansur hem diỳlipdir. Ol Ahmet Dakykynyñ ogludyr. Dakyky lakamy pars dilindäki “dakyk” sözünden bolup, türkmen diline terjime edeniñde “takyk, anyk, hakyky” many berỳär. Çeşmelerde onuñ takmynan, 320-330-nji hijri kamary senesinde dünỳä inendigi barada aỳdylỳar. Ol bir maglumata görä, Balhda (Owganystan), ỳene bir maglumata görä, Towusda (Eỳran), başga bir maglumatda bolsa Samarkantda doglan hasaplanỳar. Ỳöne onuñ doglan ỳeri Balh bomagy mümkin. Sebäbi onuñ “Şanamasynda” Aryỳananyñ patyşasy Guştasp, Turanyñ patyşasy Arjasp hem Zaratuştra hem onuñ dini, ataşkadalarañ açylyşy hakynda gürrüñ berilỳär. Turanyñ patyşasy Arjaspyñ Afrasiỳabyñ doganydygy aỳdylỳar. Maglumata görä, Arjasp, Afrasiỳap hem Zarer –bular üç dogan bolupdyr. Zareriñ gahrymançylygy “Ỳadygärnama” (Zareriñ ỳadygärligi) eserinde beỳan edilỳär. Çeşmelerde hem “Şanamanyñ” özünde aỳdylyşyna görä, Abylkasym Ferdöwsi Dakykyny halamandyr. Ol otparaz hökmünde ỳigrenilipdir. Käbir maglumarlarda Dakykynyñ Ferdöwsüden öñ, irräk ỳaşandygy aỳdylỳar. Bilşimiz ỳaly, Ferdöwsi 329-330-nji hijri ỳyllarynda, milady senesi boỳunça 929-930-nji ỳyllarda dogulỳar. Ol 35-40 ỳaşlarynda “Şanamany” ỳazmaga girişỳär. Eger biz Ferdöwsiniñ doglan ỳylyny aỳdaly 930-nji diỳip ỳyly alỳarys. Ol “Şanamany” ỳazmaga girişen 40 ỳaşyny goşsak biz 970-nji ỳyly alýarys.
Ýewreýçe
Gadymy Ysraýylda olar ýewreýçe gepleşdiler. Babyla gidip gelenden soň ýewreýler aramaý hem ýewreýçe bildiler. Aramaý dili halkara dili boldy. Ýewreý dili diňe mukaddes kitapda, ybadathanada hem synagogda ulandylar.
Lukmançylyk ylmynyň kanunlary
Ylmyň dürli ugurlaryndan, şol sanda lukmançylykdan hem giňişleýin bilim alan, alym lukman (980–1037), gündogaryň beýik akyldary Abu Aly Ibn Sina (Awisenna) özüniň «Al–Kanun ttib» (Lukmançylyk ylmynyň kanunlary) atly kitabyny ýazýar. Öz döwrüniň görnükli kitaby bolan «Lukmançylyk ylmynyň kanunlary» alty asyryň dowamynda ähmiýetini ýitirmeýär. Daşary ýurt gündogar lukmanlary häzirki wagta çenli hem hassalary «Kanunlar» boýunça bejerýärler. Ibn Sina beýleki döwürdeş alymlardan tapawutlylykda, görnükli anatom, adam bedeniniň gurluşyny bilýän ökde alym bolupdyr. «Kanunyň» baplarynda diňe maglumatlar toplanman, olar ulgamlar boýunça berlen, üstleri doldurylan we kesgitlenendir. Ony düzýän agzalaryň we dokumalaryň, «peýdalylygyna», bütewiligine bolan garaýşy esasynda adam bedeniniň gurluşy düşündirilýär.
«El bir topar ownuk süňklerden durýar. Eger-de bir süňke zyýan ýetse, beýlekisi sagdyn galýar. Eliň süňkleri iki hatarda ýerleşýärler. Ýokarky hatarynda üç süňk we aşaky hatarynda dört süňk bar. Şol iki hatara girmeýän bir sany artykmaç süňk bolýar. Ol süňküň ýakynynda geçýän nerwleri goramak üçin hyzmat edýär».
«Çigin. Çigin süňküniň iki ähmiýeti bar: birinjiden, şu süňk arkaly el birleşýär we olaryň hereketleri has kämilleşendir. Eger-de el gönümel döş bilen birleşen bolsa, onda onuň käbir hereketleri az möçberde ýerine ýetirilerdi. Ikinjiden, çigin süňki döş kapasasynda ýerleşýän agzalary goraýar. Çigin süňki yzky tarapdan boljak urgulary yzyna gaýtarýar».
«Burnuň uly ähmiýeti bar. Burun deşikleri arkaly geçýän howa ýyladylýar we orta ýylylyga getirilýär, howanyň köp mukdary öýkenlere, az mukdary baş agza-beýnä barýar. Burun howany kabul edip, onuň hilini kesgitleýär. Gepleýiş wagtynda birnäçe sesleri emele getirmäge kömekleşýär. Burun boşlugy arkaly kä- bir hapalar daşary çykarylyp, netijede olaryň gözhanasyna geçmeginiň öňi alynýar we olaryň göze düşmeklerinden goralýar. Burun iki sany üçburç süňklerden durýar, bu süňkler ketirdewüklere birleşýärler. Burnuň ortasynda bir ketirdewük bolýar. Bu ketirdewügiň ýokarky bölegi burny iki bölege bölýär. Burnuň iki kanaly bolup, onuň birisinden sümük çyksa, onda beýlekisi howa geçmek üçin açyk galýar».
Abu Aly Ibn Sina gözüň gurluşyny ýazanda, häzirki wagtda ulanylýan atlary: nem (suwuklyk), göreç, gözüň älemgoşar bardasy, gözüň monjugy (merjenjigi), protein, göz nerwi, çüýşe (aýna) görnüşli beden, torly, gözüň diwarlaryny düzýän üç sany bardasy, göz muskullary, ýag, gözi gorap durýan kirpikler, ketirdewük, iki gatlakdan durýan gabaklar, onuň düzümindäki deri, ýag we muskullary tapawut- landyrylýar. Ol gözhanasy bilen burun boşlugynyň arasynda ýerleşýän gözýaş – burun kanalynyň barlygyny habar berýär. Ol ilkinji gezek göz muskullarynyň anyk ýazgysyny berýär.
Abu Aly Ibn Sina garyn muskullary barada ýazýar. Garyn muskullary içegelere, olardan täret maddalarynyň, peşew haltasyndan peşewiň çykmagyna we çaganyň aňsat dünýä inmegine kömek edýär. Muskullar garyn agzalaryny sowukdan goraýar.
Muskullaryň hereketiniň güýjüni häsiýetlendirende Abu Aly Ibn Sina şeýle ýazýar: «Muskuly herekete getirýän güýç nerwleriň üstünden geçýär. Hereket güýji bir, ýöne her bir aýratyn muskullaryň häsiýetine görä, hereketler dürli bolýar». Şu garaýyşlar we häzirkizaman garaýyşlaryň arasyndaky baglanyşyk örän ýakyndyr. Manysy boýunça aýdylanda, ol häzirki morfologiýanyň we fiziologiýanyň ýagdaýlaryny yzarlaýar, agzalaryň gurluşy bilen we olaryň işleriniň özara baglanyşygynyň barlygyny kesgitleýär. Bu barlaglardan başga Ibn Sina dişleriň 32 sanydygyny, olaryň görnüşlerini, işlerini öwrenipdir. Alymlaryň pikirleri boýunça «arteriýa» diýlen termin ilkinji gezek Ibn Sinada duş gelýär. «Arteriýa» – howa saklaýan damar diýip düşündirýär. Arteriýa ýüregiň çep boşlugyndan başlanýar, sag boşlugy bolsa bagra ýakyn ýerleşýär. Ähli wenalar bagyrdan ösüp başlaýar. Ilkinji bolup bagyrdan iki damar ösüp, olaryň biri bagryň egrelen tarapyndan ösüp başlaýar. Ol bagra iýmit maddalaryny getirýär we derweze wenasy diýlip atlandyrylýar. Ikinji damar bagryň güberçek tarapyndan ösüp başlaýar, ol bagyrdan agzalara iýmit maddalaryny daşaýar. Abu Aly Ibn Sinanyň göreldeli we döredijilikli ömri, halka eden hyzmatlary lukmanlar üçin nusga alarlykdyr.
Nýu-Ýork ştaty
ABŞ-nyň demirgazyk-gündogarynda ýerleşýän bir ştat. ABŞ-da iň köp ilatly 3-nji, iň gür ilatly 7-nji ştatdyr.
Araçäkleşýän ştatlary: günorta-da Nýu-Jörsi we Pensilwaniýa, Wermont, Massaçusets we Kannektikut ştatlary.
Umumy maglumat
Ştat paýtagty: Albany
Iň ägirt şäheri: Nýu-ýork şäheri
Tutýan meýdany: 141 300 km2
ini: 455 km
uzynlygy: 530 km
suw bilen gurşalan bölegi: 13.5%
iň beýik belentligi: Maunt Marsy. 1628 metr.
sagat guşaklygy: GMT -4/-5
gysgaltma ady: NÝ
resmi sahypasy: www.ny.gov
Deňiz han
Umumy maglumatlar
Deňiz han Oguz hanyň iň kiçi Üçok golynyň iň soňky 6-njy oglydyr. Deňizhanyň 4 ogly bolupdyr: Igdir, Bükdür, Ýywa (Hywalylar), Kynyk.
Kynykdan iki ogul: Gyzyl Arslan, Dukak. Dukakdan Seljuk. Seljugyň 2 oglyndan Seljuklaryň hökümdarlary dünýä geldi.
1.Mikaýyl: ondan 2 ogul: Çagry beg, Togrul beg. Çagry begiň 3 ogly Alp Arslan, Tutuş, Tukuş atly ogullary, Alp Arslanyň Mälik atly ogly, onuň 4 ogly Berkýaryk, Muhammet, Sanjar, Mahmyt. Berkýarygyň 1 ogly Mälik şa. Muhammediň 5 sany ogly: Mahmyt, Togrul, Mesud, Süleýmanşa, Seljukşa. Mahmydyň 3 ogly: Dawut, Mälik şa, Muhammet. Togrulyň 1 ogly Arslan, onuň 1 ogly Arslan şa, onuň 1 ogly Togrul. Umuman Seljuklar patyşalary Kynykdan gelip çykandyrlar.
Ballygaýa şaglawugy
200px|thumb|left|alt tekst Türkmensähra sebitininde Marawadepe etrabynyň merkeziniň 17 km. alysynda bolan bir şaglawuk. Bu şaglawuk Ballygaýa obasynyň ýanyndadyr we Çynaran obasynyň 4 km. alysyndadyr.
S&P 500
S&P 500, ABŞ-da Standard and Poor's 500-den gysgaltma, 500 sany ýerli kompaniýalarynyň paýnamalaryndan ybarat bolan gazna bazarynyň indeksi görnüşinde bolup durýar. Maýa goýumdarlarynyň köpüsi muny Amerikanyň gazna bazarynyň iň oňat görkezijisi diýip hasaplaýarlar. Indeks 500 sany öňdebaryjy kompaniýalaryny öz içine alýar we elýeter bazar kapitallaşmasynyň takmynan 80%-ni ödeýär. Tejribede 500 sany listing kompaniýalaryndan köpüsiniň indeksiň dinamikasyna diňe çäklendirilen täsiri bardyr. Десять крупнейших фондов акций в S&P 500-de iň iri paýnamalar gaznalarynyň onusy 2021-nji ýylyň iýun aýynyň ahyryndaky indeksde takmynan 26,6% umumy agramyna eýediler. S&P 500-iň indeksi 1957-nji ýylda döredildi we esasy paýnamalarynyň ortaça ölçenen gymmatynyň ulanylmagy bilen hasaplanylýar, şonuň üçin has ýokary bazar reýtingli paýnamalar indeksiň umumy gymmatyna bolan uly täsire eýedir. 2005-nji ýyldan indeks erkin dolanyşygyndaky paýnamalaryň mukdaryny göz öňünde tutýar. Kompaniýalary saýlap almagyň esasy kriteriýi hökmünde bazar kapitallaşmasy bolup durýar, emma kompaniýanyň paýnamalarynyň likwidligi, ösüş depginleri, işiniň görnüşi göz öňünde tutulýarlar. Maliýe pudagynyň, maglumatlar tehnologiýalar we energetika pudaklarynyň paýnamalary indeksiň gymmatynyň ýarysyny diýen ýaly düzýärler. Eger-de kompaniýa ýokarda agzalan talaplara mundan beýläk laýyk gelmese, ol haýal etmän aýrylmaklyga getirmeýär. Indeksden aýrylmaklygyň esasy sebäbi hökmünde satuw ýa-da birikdirme bolup durýar. 2003-nji ýylyň başyndan S&P 500 EWI indeksi bar, onda ähli 500 gatnaşyjynyň 0,2%-e deň bolan agramy bar. Indeks her çärýekde düzedilýär.
Ahal welaýatyndaky taryhy ýadygärlikler
Nusaý galasy
Dünýä medeniýetiniň taryhynda Parfiýanyň siwilizasiýasyna aýratyn orun degişlidir. Merkezi Aşgabadyň golaýyndaky Nusaýda ýerleşip, Günorta Türkmenistanyň daglary, düzlükleri hem-de sähralary onuň sallançagy bolupdyr.Ony döredijiler türkmenleriň gadymy ata-babalarynyň biri bolan dah-parn taýpalary bolupdyr. B.E. öň IV asyrda grek-makedon goşunlarynyň zarbasy astynda Ahemenitleriň imperiýasy dargapdyr. Aleksandr Makedonskiniň (Iskender Zülkernaýin) oruntutarlary bolan selewkitleriň döwründe Baktriýa, Parfiýa we Horezm döwletleri döräpdir. B.E. öň III asyrdan B.E. III asyryna çenli 600 ýyla golaý dowam eden Parfiýa döwleti uly imperiýa öwrülip, B.E. I asyryndan başlap Rim imperiýasynyň bäsdeşine öwrülipdir. Özüniň gülläp ösen wagtynda Ortaýer deňzinden Demirgazyk-Günbatar Hindistana çenli ýerleri öz içine alan Parfiýa imperiýasynyň esasy özeni Partawa bolupdyr.
Hut şu ýerde B.E. öň 247-nji ýylda Garagumda ýaşaýan aparn (ýa-da parn) taýpasynyň serdary Arsak Partawy eýeläpdir. Bu ýerdäki selewk satrapy Andragor öldürilipdir. Şondan soň Arsak özüni garaşsyz Parfiýanyň hökümdary diýip yglan edipdir. Parfawnisada Arsakidler neberesiniň mülkleriniň administratiw we ykdysady merkezi gurlupdyr. Köne Nusaýda geçirilen arheologik gazuwlar mahalynda tapylan dokumentler bu galanyň adynyň Mitridatkert bolandygyny kesgitlemäge mümkinçilik berdi. Ol B.E. öň 171-138-nji ýyllarda patyşalyk eden Mitridat I tarapyndan gurdurylypdyr.
Köne Nusaýda demigazyk we günorta atlandyrylýan iki sany arhitektura toplumy bolupdyr. Weýran bolan demirgazyk toplumdan 1948-nji ýylda pil süňkünde (şirmaýydan) edilen meşhur ritonlar tapyldy. Günorta toplumda üç sany desgany - diň şekilli ymaraty, inedördül we tegelek zallary tapawutlandyrmak bolar.
Köne hem-de Täze Nusaý şäherjiklerinde gazuw-agtaryş işleri geçirilende ajaýyp arhitektura, sungat ýadygärlikleri, keramiki gap-gaçlaryň böleklerine ýazylan hojalyk dokumentleriniň deň-taýy bolmadyk arhiwi ýüze çykaryldy.
Parfiýa şalarynyň genji-hazynalary saklanylýan gaznalary köp sanly jaýlardan, eýwanlardan hem-de içerki howlujyklardan ybarat ägirt uly dörtgyraň desga bolupdyr. Gaznalaryň jaýlary gymmatbahaly zatlardan dolan badyna olar petiklenip, özboluşly seýflere öwrülipdirler.
Genji-hazynalaryň saklanylýan gaznasyndan şirmaýydan ýonulyp ýasalan ritonlaryň uly toparynyň ýüze çykarylmagy öz wagtynda asyryň tapyndysy diýlip atlandyryldy. Ritonlar bilen doldurylan tutuş bir otagyň üsti açyldy. Ritonlar şirmaýydan ýonulyp ýasalyp, olaryň käbirleriniň detallary altyn çaýylan bürünçden, sap altyndan we bürnçden taýýarlanypdyr. Ritonlarda dürli kompozisiýaly güberçek gazma nagyşlar ýerleşdirilipir. Ritonlar kentawrlaryň, ýolbarsa çalymdaş grifonlaryň, aýallaryň we ş.m. keşbi bilen bezelipdir. Bezeg-haşamlarynyň kompozisiýalarynyň sýužet äheňi esasan grek mifologiýasy bilen baglanyşykly bolup, ýöne grek mifleriniň personažlaryna ýerli, parfiýa häsiýeti berlipdir. Ritonlaryň birinde Parfiýa şalygyny esaslandyryjylaryň biriniň şaýylygyň ýüzündäki “skif” eşigine çalymdaş lybasly parfiýaly gabat gelýär. Beýlekileriniň käbirinde bolsa garamaýak parfiýalylary görýäris.
Gaznadan altyn çaylan gündogar tipli söweşjeň altyn paltajyk, ikiýüzli gysga gamalar, demir sowudyň bölekleri ýaly şa ýaraglarynyň görnüşleri hem tapyldy. Şanyň baýramçylyk galkany-da ussatlarça taýýarlanyp, kaşaň bezelipdir.