cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aziýa we Afrika ýurtlary XX asyryň başlarynda
Aziýada ösüşiň dini ugurlar bilen şertlendirilen üç sany ösüş merkezini tapawutlandyrmak bolar. Hytaý medeni merkezi şahsyýetiň jemgyýete tabyn bolmalydygy (kiçi ula, çaga ene-atasyna, ähli hytaýlylar öz imperatoryna) hakyndaky pikire ýugrulandy. Emma XX asyryň başynda imperator Hytaýda öňki hökmürowanlygyny ýitiripdi. XIX asyryň 40-njy ýyllaryndan başlap Hytaý ýewropalylaryň ýarym baknasyna öwrülipdi. Hytaý täsir zolaklaryna paýlaşylypdy. Daşary ýurt sütemine garşy ihetuanlaryň gozgalaňy başlandy. 1899-1901-nji ýyllardaky bu gozgalaň ýewropalylary gorkuzdy. Dünýäniň 8 döwletiniň gatnaşmagynda boksçylaryň  gozgalaňyny basyp ýatyrmaklyk üçin Hytaýa garşy ýöriş guraldy. Gozgalaňçylar Hytaýyň özüniň hökümet goşuny bilen gelmişekleriň birleşen güýjüniň öňünde durup bilmediler. 1901-nji ýylda Hytaý bilen 8 döwletiň arasynda şertnama baglaşylyp, olar ägirt köp möçberde öweztölegini onuň boýnuna dakdylar. Bu ýagdaýlar Hytaýyň ösüşini bökdeýärdi. Hindistan adamzat medeniýetiniň iň gadymy we özboluşly ojaklarynyň biridir. Özüni ykbalyň öňünde güýçsüz hasaplaýan hindiniň bütin durmuşyny kasta düzgüni kesgitleýärdi. Emläk ýagdaýyna we gelip çykyşyna görä adamyň haýsy kasta degişlidigi eýýäm onuň doglan gününden belli bolýardy. Hindiler kasta adatlaryny we dini däp-dessurlaryny berjaý edip, hudaýyň merhemetine bil baglaýardylar. 1849-njy ýylda Hindistan gutarnykly Beýik Britaniýanyň baknasyna öwrülip, onuň tebigy ösüşi bökdelipdi. XX asyryň başynda Hindistan Beýik Britaniýanyň baknasy bolmagynda galýardy. Yslam dünýäsi hem dünýäniň ösüş merkezleriniň biridi. Musulmanlar arap halypalygyndan başlap ençeme kuwwatly döwletleri döretdiler. Yslam dünýäsinde tutýan meýdany boýunça iň iri döwlet Osman türkmenleriniň imperiýasydy. Ýene bir iri döwlet Gajarlar şanesliniň dolandyrýan Eýran döwletidi. Emma bu döwletleriň ikisi-de ýewropalylaryň ýarym baknasyna öwrülipdi. Orta asyrlarda dünýä ösüşine ägirt uly täsir eden yslam medeni ösüş merkezi XX asyryň başynda özüniň öňki täsirini ýitiripdi. XX asyryň başynda Ýewropa ykdysady ösüşi we harby taýdan dünýäniň beýleki ösüş merkezlerinden rüstemdi. Indi hytaý, hindi we yslam medeni merkezleriniň ýewropa medeniýetinden üzňe bolmagy mümkin däldi. Baýlaşmagyň hatyrasyna Ýewropa olary zor bilen özüne tabyn etdi. Ýewropalylar ähli dünýäniň boýnuna öz gymmatlyklaryny dakmak islediler.
Aziýada we Afrikada iň köp ýaýran dinler. Isaýylyk, yslam, buddaçylyk dünýä dinleri hasaplanýar. Aziýada iň köp ýaýran din yslam dinidir. Yslam dünýä dinleriniň içinde iň ýaşydyr. Muňa garamazdan ol gaty giň gerim bilen dünýä ýaýran dindir. Yslam uýýan adamlaryň sany boýunça dünýäde ikinji ýerde durýan dindir. Sünnüler we şaýylar yslam dininde tapawutlanýan esasy iki ugurdyr. Olar hem öz gezeginde birnäçe mezheplere bölünýär. Yslam dini Aziýada we Afrikada giň ýaýrandyr. Saud Arabystanyndaky Mekge we Medine musulmanlaryň mukaddes şäherleridir. Yslam dini Aziýada, Afrikanyň Merkezi we Demirgazyk sebitlerinde, Günorta-Gündogar Ýewropada giň ýaýrandyr. (Geçen asyryň ahyrynda dünýäde oňa uýýan adamlaryň sany 1 mlrd. 200 mln. çemesidi.) Türkmen halky hem yslam dinine uýýar. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallasy bilen XX asyryň ahyrynda yslama uýýan türkmen halky hem öz dini ynançlaryny erkin ýüze çykarmaga mümkinçilik aldy. Aziýa we Afrikada Ikinji köp ýaýran din Buddaçylyk dinidir.
Buddaçylyk. Buddaçylyk iň gadymy dünýä dini hasaplanýar. Ol hinaýana we mahaýana atly iki ugra bölünýär. Bulardan başga-da lamaçylyk hem buddaçylygyň bir ugrudyr. Buddaçylygyň esasy düzgüni şulardyr: bu dünýä ejir çekmekdir; adamyň islegleri we hyjuwlary ony ejir çekmäge mejbur edýär; hyjuwlaryndan halas bolan adam aýratyn bir hala (nirwana) düşüp, Hudaý bilen birleşýär, halas bolýar.
Buddaçylyk adamy öz şahsyýetini kämilleşdirmek ugrundaky göreşe çagyrýar. Onuň taglymatynyň merkezinde şahsyýetiň ruhy haly durýar. Buddaçylyk adamlary kastalara bölmeýär, ol dünýäni özgertmäge, kämilleşdirmäge çagyrmaýar.
Buddaçylyk Hindistanyň üsti bilen Seýlona, Birma, Siama, Indoneziýadaky adalara, Hytaýa we Ýaponiýa ýaýrapdyr. Afrikada ýerli dinler hem köp ýaýrandyr.
Aziýa we Afrikada ýene bir köp ýaýran din Isaýylyk dinidir. Oňa ýýan adamlaryň sany boýunça bu din dünýäde iň uly din bolup, Aziýanyň, Afrikanyň käbir ýurtlarynda hem bu dine ynanýanlar bar. Rim papasy katolikleriň  ýolbaşçysy hasaplanýar. Isaýylyk dini üç sany esasy ugra bölünýär: prawoslawçylyk, katolikçilik we protestantçylyk. Isaýylyk dini Ýewropada, Amerikada, Awstraliýada agalyk ediji dindir. (XX asyryň ahyrynda bu dine uýýan adamlaryň sany dünýäde 2 milliarda ýakynlaşdy). Bakna, ýarym bakna we baknadar ýurtlar. Bakna ýurtlary edinmekde Beýik Britaniýa dünýäde birinjidi. Onuň iň uly bakna mülki Hindistandy. Baknalyk syýasatyna has ir başlan Ispaniýa we Portugaliýa bolsa onuň bilen bäsleşmekden has öňräk ejizläpdiler.
Russiýa, Awstro-Wengriýa ýaly döwletler öz goňşularynyň hasabyna bakna eýeçiliklerini giňelden bolsa, beýleki döwletler okeanyň aňyrsyndaky ýerlerden öz paýlaryny almaga howlukdylar.
1900-nji ýyla çenli bütin Afrika Ýewropa döwletleri tarapyndan paýlaşylyp gutarylypdy. Afrika Ýewropanyň 7 sany baknadar döwleti tarapyndan eýelenildi. Eger Angliýa Afrikada iň baý, üstesine-de iň köp ilatly sebitleri eýelän bolsa, territoriýa babatda iň köp ýeri alan Fransiýady. Ol Afrikanyň Merkezi we Demirgazyk-Günbatar bölegini, Madagaskar adasyny eýeläpdi. Beýik Britaniýanyň eýeçilikleri Afrikanyň ähli sebtinde bardy. Häzirki Zairi (öňki Kongo) Belgiýa eýeläpdi. Liwiýa we Somali Italiýanyňky, Togo, Kamerun Germaniýanyňkydy. Angola we Mozambige portugal baknadarlary hojaýynçylyk edýärdi. ABŞ welin ýewropalylaryň Afrikany öz aralarynda üleşdirmegine goşulmady. Çünki ABŞ gulçulygy öz ýurdunda gadagan edenden soňra öň Afrikadan getirilen gullaryny azat edipdi. Olara ata watanlaryndan - Afrikadan ýer satyn alyp berip, isleseler dogduk mekanlaryna gitmäge rugsat beripdi. Azat edilen gullar bolsa ol ýerde häzirki Liberiýa döwletini döretdiler. Geň ýeri, Liberiýany basyp almaga ýewropa döwletleriniň hiç biri hem milt edip bilmedi.
Basylyp alnan ýerler ol döwletleriň öz meýdanyndan birnäçe esse ulydy. Meselem, Belgiýanyň Kongodaky bakna mülki özünden 80 esse uludy. Bakna mülklerini bölüşmäge gijräk başlan ABŞ we Germaniýa bu işe has işdämenlik bilen topuldylar. Emma Şwesiýa, Şweýsariýa ýaly bakna mülklerini edinmedik döwletlerem bardy.
Baknalyk boýunturygy ildirilen halklar we ýurtlar özleriniň garaşsyzlygyny doly ýitiripdiler. Olar baknadar döwlet-metropoliýa tarapyndan edara edilýärdi. Hytaý, Siam, Owganystan, Eýran, Osman türkmenleriniň imperiýasy, Merkezi we Günorta Amerika ýurtlary garaşsyzlygyny ýarymçak saklandygyna garamazdan, barybir baknadar döwletleriň syýasatynyň täsirindedi. Olaryň käbiriniň (Owganystan) üstünden protektorat düzgüni girizilipdi. Käbirleri bolsa erkin söwda etmek bahanasy bilen özara täsir zolaklaryna bölünipdi (Siam, Hytaý, Eýran).
Bakna edilen ýurtlaryň hojalygy olaryň hojaýynlarynyň erk-ygtyýaryndady. Olar özlerine gerek çig maly isledigiçe ulanýardy, ol ýurtlary satuw bazarlary hökmünde ulanýardy. XX asyryň başynda dünýä döwletleriniň özara gatnaşyklary hasam ýygjamlaşdy. Indi bu döwletleriň birek-birek bilen gatnaşyk etmezden ýaşamagy mümkin däldi. Ykdysady kanunlar we dünýä söwdasy hiç hili serhetleri bilmeýärdi. Olar, möýüň kerebiniň müňlerçe sapajyklary mysaly, dünýä döwletlerini biri-birine berk çatypdy. Dünýäniň baknadarlar tarapyndan paýlaşylyp gutarylmagy. Birinji jahan urşy başlanýança dünýäniň iri döwletleri tarapyndan yzagalak ýurtlar paýlaşylyp gutarylypdy. Siz Afrikanyň, Aziýanyň, Latyn Amerikasynyň halklarynyň aglabasynyň baknalyga öwrülendigini öň öwrenipdiňiz. 1900-nji ýylda baknadar döwletleriň ählisiniň bakna mülkleri 520 mln.adam ilatly (dünýäniň ilatynyň 35%-i) 73 mln.inedördül kilometr meýdany (Ýer togalagynyň gury ýer böleginiň 55% -i) tutýardy. 1914-nji ýylda bolsa eýýäm Ýer togalagynyň 66,9% territoriýasy we 60% ilaty bakna we ýarym bakna ýagdaýyndady. XIX asyryň ahyryndan başlap çalt depginlerde ösüp başlan Germaniýa, Italiýa, ABŞ, Ýaponiýa ýaly döwletler paýlaşylan dünýäni täzeden paýlaşmak ugrunda göreşe başladylar. Bu göreş bir tarapdan täze ösüp barýan agzalan döwletler bilen, beýleki tarapdan Beýik Britaniýa, Fransiýa, Russiýa ýaly döwletleriň arasynda garşylyklary ýitileşdirdi.
Germaniýanyň we Italiýanyň güýçlenmegi Ýewropadaky deňagramlylygy bozdy. 1894-1895-nji ýyllardaky hytaý-ýapon urşunda ýeňen Ýaponiýa Koreýany eýeläp, Uzak Gündogardan Russiýany gysyp çykarmak ugrunda herekete başlady. Rus-ýapon garşylyklary ýitileşdi. Ýaponiýa Ýewropanyň Aziýadaky bakna eýeçiliklerine wehim salýan esasy güýje öwrüldi.
Osman türkmenleriniň imperiýasy hem halkara dawalarynyň merkezine öwrülipdi. Onuň Afrikada, Ýakyn Gündogarda, Balkanlarda uly mülkleri ýeke özüniň eýeläp oturmagyna uly döwletler razy däldi. Görşümiz ýaly, XX asyra çenli dünýä, esasan paýlaşylyp gutarylypdy.
Bakna ýurtlaryň dolandyrylyşy. Bakna ýurtlar baknadar döwletler tarapyndan dolandyrylýardy. Ýerli halkyň wekilleri, döwlet dolandyryşynyň kiçi ähmiýetli wezipeleri bolaýmasa, häkimiýete gatnaşmakdan çetleşdirilipdi. Baknadarlar, olaryň erk-islegine garamazdan, bu ýere ýewropa däplerini getiripdi. Russiýa imperiýasyna bakna bolan Türkmenistanda-da ýagdaý şeýledi (bu barada Türkmenistanyň taryhynyň degişli döwrüne seret!).
Bakna halklar özleriniň syýasy partiýalaryny döredip başladylar. Bu partiýalaryň baş maksady ýurt özbaşdaklygyny gazanmakdy. Mysal üçin, 1885-nji ýylda dörän  Hindi Milli kongresi, 1906-njy ýylda dörän Musulman Ligasy ýaly partiýalar özara oňşuksyzlyklaryna garamazdan, Hindistanyň özbaşdaklygy ugrunda göreşýärdiler.
Garaşsyzlygyny kem-käsleýin ýitiren ýurtlaryň (Osman türkmenleriniň imperiýasy, Owganystan, Eýran, Hytaý) döwlet gurluşynda özgerişler boldy.
Paýlaşylan dünýäni gaýtadan paýlaşmak ugrundaky ilkinji ädimler. Jahan urşy öz özünden başlanmady. Kiçi uruşlarda ýitileşen garşylyklar dünýä urşuna ýazdy. Dünýäniň öňki paýlanyşy indi köp döwletleri kanagatlandyrmaýardy. ABŞ Ispaniýadan Kubany 100 mln. dollara özlerine satmagy talap etdi. Emma hiç bir döwletiň öz bakna mülkini satasy gelenokdy. 1895-nji ýylda Kubada ispan agalygyna garşy halk gozgalaňy başlandy. Kuba dawalary ispan-amerikan urşuna getirdi. Uruşda Ispaniýa ýeňildi. Kuba Ispaniýanyň baknalygyndan çyksa-da, ol ABŞ ýaly güýçli täze hojaýynyň holtumyna düşdi. Filippinler, Puerto-Riko, Guam adalary ABŞ-yň ygtyýaryna geçdi. 1898-nji ýyldaky ispan-amerikan urşy dünýäni täzeden paýlaşmak ugrundaky ilkinji uruşdy. Iňlis-bur urşy (1899-1902) Afrikadaky uly uruşlaryň biridir. Iňlisler söweş tärleriniň täze nusgalaryny dünýä görkezdiler. Bu uruşda taryhda ilkinji gezek pulemýotlar we uzak goranmak üçin niýetlenen garymlar ulanyldy. Uzak Gündogarda täsir zolaklaryny we ýurtlary gaýtadan paýlaşmak ugrundaky dawalar rus-ýapon urşunyň (1904-1905) tutaşmagyna getirdi. Uruşda Beýik Britaniýa we ABŞ Ýaponiýany goldady. Ýaponiýa Russiýany ýeňmegi başardy. Portsmut (ABŞ) ýaraşygyna görä, Ýaponiýa ondan Günorta Sahalini aldy. Port Artur bilen bilelikde Lýaodun ýarymadasy Ýaponiýa kärendesine berildi. Ýaponiýanyň Günorta Mançžuriýada täsiri güýçlendi. Uruş netijesinde Russiýa Koreýa dawasyndan gyrakladyldy. Koreýa bolsa 1910-njy ýylda Ýaponiýanyň baknasyna öwrüldi.
Üçler bileleşigi.  Fransiýa garşy urşa taýýarlanýan Germaniýa özüne ýaranlary gözleýärdi. Şeýle ýaran ozaly bilen Awstro-Wengriýa bolup biljekdi. Ol Russiýanyň elini baglap, Fransiýa bilen bileleşmekden saklap biljekdi. Awstro-Wengriýa we Russiýa Balkanlarda esasy bäsdeşlerdi. 1879-njy ýylda Germaniýa bilen Awstro-Wengriýanyň arasynda şertnama baglaşyldy. Olar Russiýa çozan mahalynda birek-biregi goldamagy ylalaşdylar. 1882-nji ýylda bu şertnama Italiýa hem goşuldy. 1881-nji ýylda Fransiýanyň Tunisi basyp almagy onuň Italiýa bilen gatnaşyklaryny ýaramazlaşdyrdy. 1882-nji ýylda Germaniýanyň, Awstro-Wengriýanyň we Italiýanyň arasynda baglaşylan harby şertnama Üçler bileleşigi adyny aldy. Germaniýa we Italiýa Fransiýa öz üstlerine çozan halatynda birek-birege kömek bermäge söz berdiler. Awstro-Wengriýa bilen Russiýanyň arasynda dawa tutaşaýsa, Italiýa bitaraplygyny saklamalydy. Bismark Russiýany Germaniýa bilen urşa girmez diýip hasaplaýardy. Wilgelm II-niň täze imperator bolmagy we Bismarkyň iş başindan aýrylmagy bilen Germaniýanyň syýasatynda üýtgeşmeler boldy. Nemes generallary iki ugurda uruş alyp barmakdan çekinmeli daldigini öňe sürdüler. Olar ruslaryň çalt goşun düzjekdigine kembaha garadylar. Nemesler ilki Fransiýany dyza çökerip, soňra ruslaryň üstüne çozmakçydy.
Aziýa we Afrika ýerleriniň üstünde rus-german gatnaşyklarynyň ýitileşmegi. Rus-german gatnaşyklaryny ýitileşdiren zat Balkanlar meselesidi. Has takygy gowşap, dargap barýan Osman türkmenleriniň imperiýasynyň mülklerini paýlaşmak Germaniýanyň we Russiýanyň dawalarynyň baş sebäbidi. 1914-nji ýyla çenli Osman türkmenleriniň imperiýasy Afrikadaky mülklerinden mahrum bolupdy. Onuň elinde Ýewropadaky öňki bakna ýerlerinden Ystambyl bilen bilelikde Bosfor we Dardanell bogazlarynyň töweregi galypdy. Gara deňziniň oňa degişli bolan demirgazyk kenaryny, Kawkazy Russiýa alypdy. German imperatory Wilgelm II Bosfor bogazyndan Pars aýlagyna çenli uzaýan demir ýoly gurmak üçin iri nemes bankyna türk soltanynyň ygtyýarnama bermegini gazandy. Bagdat demir ýoly adyny alan bu ýol geljekde Germaniýanyň Gündogardaky basyp alyşlary üçin badalga bolmalydy.
Aziýa we Afrika ýerleriniň üstünde Rus-fransuz bileleşigi. Fransiýa üçler bileleşigine garşy göreşde özüne Russiýanyň hemaýatçy boljakdygyna bil baglaýardy. Munuň üçin ol ozaly bilen Ýakyn we Uzak Gündogardaky rus-fransuz gatnaşyklaryny düzgünleşdirdi. 1891-1893-nji ýyllarda iki döwletiň arasynda ylalaşyklaryň tapgyry baglaşyldy. Harby ylalaşyga görä, Italiýanyň we Germaniýanyň çozan ýagdaýynda taraplar biri-birini goldamalydy.
Iňlis-fransuz şertnamasy (1904). 1904-nji ýylyň aprelinde Beýik Britaniýa we Fransiýa Antanta (“ýürekdeşleriň ylalaşygy”) şertnamasyna gol çekdi. Olar täze bakna ýerlerini paýlaşmak hakynda gizlin şertnama-da gol çekdiler. Mysal üçin, Fransiýa Beýik Britaniýanyň Müsüri eýelemegine razylyk berdi. Munuň öwezine Fransiýa Marokkoda erkin ornaşmaga hukuk aldy. Marokkanyň Gibraltar bogazyna golaý bölegi Ispaniýa berildi. Marokkanyň paýlaşygyna Germaniýanyň hem goşulmak islemegi 1905-1906-njy ýyllaryň Marokko dartgynlylygyna getirdi. Wilgelm II-niň Tanžer güzerine gelip, Marokkanyň soltanynyň garaşsyzlygyny gutlamagy Beýik Britaniýany we Fransiýany Tanžeri bitarap zolak diýip yglan etmäge mejbur etdi.
Germaniýanyň Ýewropada täsiriniň artmagy Beýik Britaniýanyň “ajaýyp üzňelik” syýasatynyň soňuna çykdy. Fransiýa bilen ylalaşan Beýik Britaniýa Russiýany hem öz tarapdaryna öwürmäge howlukdy. Munuň üçin merkezi Aziýadaky we Ýakyn Gündogardaky rus-iňlis gapma-garşylyklarynyň düzgünleşdirilmegi zerurdy. Eger Russiýa Merkezi Aziýanyň esasy bölegini basyp alyp, iňlisleriň esasy bakna mülki Hindistanyň alkymyna barypdy. Eýranyň Demirgazygynda ornaşan Russiýa Beýik Britaniýanyň bu ýerdäki nebit agalygyna howp salýardy. Demirgazyk-Gündogar Hytaýda demir ýol, Port-Arturda berkitme guran ruslaryň entegem Uzak Gündogardaky täsiri ýeterlikdi. Onuň Gara deňizdäki bogazlary eýelemek howpy iňlisleri has-da gorkuzýardy : olar Sues kanaly arkaly Hindistana gelip biljekdi. Emma Russiýanyň rus-ýapon urşunda ýeňilmegi, 1905-1907-nji ýyllaryň rewolýusiýasy iňlislere Russiýanyň özi üçin öňküsi ýaly howply däldigini görkezdi. Bagdat demir ýolunuň gurulmagy, german maýasynyň Pars aýlagyna tarap ýol salmagy taraplary ýakynlaşdyrdy. Londonda “German harby gorhanasyny Pars aýlagynda göreniňden, Russiýany Konstantinopolda göreniň gowudyr” diýip netijä çykarýardylar. 1907-nji ýylyň 31-nji awgustynda Russiýa bilen Beýik Britaniýanyň arasynda Eýranda, Owganistanda we Tibetde täsir ediş zolaklaryny paýlaşmak hakynda ylalaşyga gol çekildi. Bu ylalaşyk Antanta bileleşiginiň doly resmileşdirilendigini aňladýardy.
Günorta slawýanlar
IX asyrda Bolgariýa uly döwlete öwrülýär. Güýçli han Krumyň döwründe (802-815) onuň düzümine häzirki Bolgariýanyň teritoriýasyndan başgada häzirki Ruyniýa we Wengriýanyň bir bölegi günbatarda Karl Beýgiň imperiýasy bilen serhetleşipdir. Bolgariýa IX asyryň 2 ýarymynda knýaž Borisiň döwründe (852-888) geňelýar. Wizantiýadan hristiýänçylygy kabul edip IX asyrda bolgar we slawýanlar ýakynlaşdy. Bolgar patyşalygy patyşa Simeon Beýigiň döwründe (893-927) gülläp öşen derejesine ýetýar. Ol Wizantiýanyň köp ýerlerini eýelenden soň onuň paýtagty Konstontinopyly eýelemegi maksat edinýar. Ol Sargrada (öň Konstontinoplyň ady) birnäçe gezek ýöriş edýär. Emma Konstontinopl deňizden oňat goralýandygy üçin ony eýelemek başartmaýar. 919 ýylda Simeon ähli bolgar we grek samoderžawasynyň patyşasy diýen lakamy kabul etdi. Ol Wizantiýa imperatory bilen deňräk derejede.
Preslowda köşkler ybadathanalar daş şäher diwarlar dikeldilýär. Swmoin öz köşkünde Preslawda slawýan edebiýat merkezini döretdi. Ol birnäç edebi esarleriň awtory bolupdyr. Ol birtorao Wizantiýanyň edebi taryhy eserlerini slawýan diline tejrime edipdir. Çünki Bolgar ýazyjylaryna hasda öz eserlerini döredipdir.
Ilrabra diýen adamyň “Rossuždeniýa o slowýanskom ýazyke” grek we latyn dilleri ýaly bu dil hem hemme ýerde düşünikli boljakdygyny ýazýär. Has-da diňe Bolgariýada şäherlerinde däl-de obalardada kitap köp okalypdyr. XI-XII asyrlarda bolgar-slawýan edebiýaty gadymy Russiýada aralaşýar. Semion ölenden soň Bolgariýa aşak gaçýar. Köp eýeläp territoriýaary goňşy döwletleriň gol ostynda düşýär. Ýerli feodallaryň-boýarlaryň häkimýeti güýçlenip galan bolgar territoriýasynda syýasy birligini ýetirýar. Döwlet jirimeleri agyr bolupdyr daýhanlaryň käbirleri, muňa çydam edip bilmän öz ýerlerini taşlap iri ýer eýesinkä geçýär eken. Şeýle garaşly daýhanlara Bolgariýada pariklar diýip at beripdirler.
Bogomolstwo – hudaý berlen adamlar bolupdyr. Boýarlaryň iri ýer eýeleriniň eksplotasiýasyna çydap bilmän ýeretiki herkere goşulypayr. Bogomollar ilkinji gezek patyşa Simeonyň döwründe giň ýaýraýar. Dindar Bogominiň adyndan gelip çykypdyr. Ol bogomilleriň ilkinji jemagatynyň başynda durýar. Olar dünýä edil Wizantiýadaky pawmisarlar ýaly dünýa dialektik garapdyrlar. Hudaýlary oňat we erbet diýip bölüpdirler. Bogomiller prowoslaw buthanasyna döwlet guramasy hökmünde garamadylar, olar buthana ýerlerine garşy çykdylar. Mukaddes kitapda krepostnoý hukuk ýok diýip düşündirler. Olar harby gulluga-patşa  salgytlarynada garşydy. Umumy eýeçiligi saklamak we öz-özüňe dolandyrmaly diýdiler (obşinasy). Olaryň öz demokratik buthana guramasy bardy, onuň başynda saýlawly halk ýaşulylary durýardy. Bogomilleriň öz mukaddes kitaby bardy. Olar prowoslaw dinine garşydy. Bu hereket serb Bosniýa Dolmasiýa we beýleki Balkan ýarym adalaryna hat-da Wizantiýa ýaýrady. Içki gapma-garşylyklaryň ýetişmeginden peýdalanyp Wizantiýa Bolgarlary garşy knýažy Swýataslawy kömege çagyrdy. Ol Bolgariýa 2 ýöriş göçürdi (968-969) 23 (967-971) netejede Dunaýda öz agalygyny berkitmek. Soňra ol Ewizantiýa ýöriş gurady ol Swýataslawy Bolgariýadan çykaryp kowut gündogar Balgariýany paýtagty Preslaw bilen bilelikde Wizantiýa birleşdirilipdir. Ioan Simiskiý imperatordy Gomon günbatar Bolgar territoriýasyndan soňrak imperator Wasiliä II döwründe boýun edilipdir. Ol Bolgaraboýse diýen lakamy alypdyr: “Bolgarlary öldürýärin” ol şeýle zalym bolupdyr. 1014 ýylda 15 müň bolgar ýesirini köp etmegi tabşyrypdyr. Bolgar patyşalygy 1018 ýylda ýykylýar. Xii asyryň ahyryna çenli Weizantiýany gol astynda galýar.
Balkan ýarym adasynyň demirgazyk gündagara VI-XI asyrda dürli serb taýpalary, horwatlar, slowýanlar ýaşapdyrlar. Serbleri Adrýatik deňzi, Istriýa Drawo we Dunaý derýasynyň Morawa we daglyk Giar-Plinini tutupdyr. Olarda kiçijik territorial birleşmeler bilen oňa Zupam diýip at beripdirler. Olar taýpa soýuzlaryna ondan patriorhal maşgalara bölünipdir.
Gündagar serb taýpalarynda bölünmek maşgalalar bolupdyr, hopjalygy umumy bolup dolandyrypdyrlar. “Kuçi” diýip ýa-da “beýik kiçi” – “zadrug” knýazlaryň ýolbaşçylygyna županlar diýip, olaryň arasyndan beýkleri bölünip dara beýik županlar bölünip goňşy taýpalary boýun egdirip dölwet döretmek synanşygyny edipdirler. Wizantiýä, Wengriýa, Bolgariýa ýaly döwletleri boýun egdirmek üçin synanyşyklar döwletiň döremegine getirdi. Ilkinji serb taýpalarynyň birleşmegine gündogar serb knýazy Wlastemiriň (836-843) döwründe başlaýar. Wlastemiriň oruntutarlarynyň biri çeslow Kloninurowyň (932-960) döwründe territoriýany Dunaýa çenli uzaltýär. Knýäz Bela bilen syýasy ylalaşyl günbatar serb taýpalaryny birleşdirmek isleýär. IX asyryň ortalarynda harwatlar franklardan azat bolup özbaşdak  döwletini döredip, öz županlary dolandyrýär. Olaryň arasynda Trpimir 846-864 dolandyryp tapawutlanýar. Horwat knýazlygy beýik župam Tomislawyň döwründe (910-930) korolyga öwrülýär. Horwat korollygynyň sostawyna Horwat we Dalmasiýa ýerleri girýär. Emma Primariýa dolmasiýa şaň XI asyryň 2 ýarymynda Wenesiýa tarapyndan basylyp alynýär. XIII asyryň başlarynda Horwatiýa, Wengriýa birleşdirilýär. Ol XV asyra çenli galýar. Serb döwletinde Xi asyrda günbatar serb knýažlyklary agalyk edýär. Mihail (1051-1081) güýçlendiripdir. Şeýlede Bodin (1081-1101). Bodiniň eýeçiligine Zefa häzirki Çernogoriýa giripdir, Bosniýa  Gersogowiniň we gündogar serbiýanyň bir bölegi XII asyrda ýene-de gündogar Serb knýažlygy güýçlenýär. Stefan Nemonýa 60-70 ýylda gündogar we günbatar serb taýpalaryny birleşdirýär. Serb korollygy döredýär. XII-XV asyrda serb korollygy Balkan ýärym adasynda güýçlenýär.
Gadymy rus döwletiniň (Kiýewiň Merled) döremegi. Slawýanlaryň ykbalyna 2 zat uly täsir etdi. XV biziň eramyzyň Ýewropanyň ýaş döwletinde obşina gurluşy dowam eden döwri. Rim-de feodalizmiň prosesi ösdi. 2 gezek slowýanlar halkara arena çykanda karolingler imperiýasy emele gelipdir. Onuň netejesinde Beýik Moraw deržawasy we Kiýew rusy döredi. Ol barada Konstontinopylda we Rimde söwda ykdysady ylalaşyklar edildi. Müsüriň Merkezi Aziýanyň we eýranyň alymlary rus barada ýazdy.
Irki geodal döwletiň döremegi bilen daýhanlaryň feodala garaşlylygy artýar.
Türkmen halysy
Türkmen halysy
Eger-de siz türkmen halylaryna üns berip seretseňiz, onda gülleri, kölleri, daglary we guşlaryň aýak yzlaryny görse bolýar: haly önümi dünýäni göz öňünde janlandyrýar.Haly Türkmenislanda iň meşhur geçginli haryt hasap edilýär, ol adamlary birleşdirýär, ysnyşmak, umumylyk wc hyzmatdaşlyk duýgusyny ösdürýär. Türkmen halysy öz gözbaşyny mähriban topragymyzdan alyp gaýdýar - onuň üstünde bitýän ösümliklerden iýmitlenýän goýunlaryň ýüňündcn dokalýar, goýun ýüňleri şu toprakda bitýän ösümliklerden, güllerden we miwelerden alynýan tebigy boýag bilen boýalýar we hala çitilýär. Türkmen halysyndaky keşdeler hem ekin meýdanlary, gülleri, haýwanlary, çaýlary, derýalary, şeýle hem Güni, Aýy we ýyldyzlaryň şekilleri bilen tebigaty şöhlelendirýär. Çak edilişine görä, ilkibaşda haly yssy howada we gurak çöllük we daglyk ýerlerde çarwa öýlerini örtmek we düşeklik üçin döredilen bolmaly. Haly ýokarky görkezilen şertlerden goranmak üçin örän gowy oýlanylyp tapylan serişdedir, şeýle hem olary bir ýerden başga ýere alyp gitmek üçin epläp ýygnamakda örän amatly bolupdyr. Bu bolsa derisini almak üçin gymmatly mallary soýmagyň zerurlygyny aradan aýrandygyny, şol bir waglda olardan ýylyň-ýylyna ýüň alnandygyny aňladýar. Çaganyň dünýä inmeginiň hatyrasyna haly dokalypdyr, soňra ol şol halyda ilkinji ädimlerini ädipdir. Täze gelen gelni haly düşelen hormatly ýerde oturdypdyrlar, haly ýapylan düýä mündüripdirler. Öýlenýän ýigit bolsa haly bilen bezelen öý taýynlapdyr. Çarwa öýleriniň gapysyndan «gapylyk» atlandyrylýan ýörite haly asypdyrlar. Onuň ortarasynda ýylyň dört paslyny we ýaşaýşyň möwrillerini aňladyp, ony dört bölege bölýan çäk bolupdyr. Bu hili halylarda Mekge tarapy görkezýän «mihrab» - metjitlerdäki arka görnüşli tagça şekillendirilipdir, ol bu ýerde gapynyň bardygynyda aňladypdyr. Türkmenler her gün halydan dokalan namazlykda namaz okaýar, aradan çykan adamyň üsti hem haly bilen örtülýär. Adamlar halynyň üstünde oturyp naharlanýarlar, ýatýarlar, atlaryny, düýelerini daşarky täsirlerden goramak maksady bilen, haly bilen örlýärler. Türkmen hojalykdaky esasy haly «maşgala daragty» bolup hyzmat edip, ol tiräniň we maşgalanyň taryhy barada gürrüň berýär. Haly torbalar dürli hili öý goşlaryny, şahsy zallary saklamaga niýetlenilýär.
Turkmenleriň durmuşy haly bilen berk baglanyşyklydyr. Ilki başda daş-töweregindäki dünýä bilen adamlary berk baglanyşdyrýan, ýaşaýyş hajaty bolup hyzmat eden haly ahyr netijede sungata öwrüldi. Onuň kämillige barýan ösüşiniň her bir döwründe öz ussatlary bolupdyr. Turkmen halky haly bilen baglanyşykly däpleri keramat derejesine ýetirip, ony aýawly saklaýar, Halyny diňe aýal-gyzlar dokapdyr, gadymdan gelýän sungat eneden gyza geçipdir. Haly dokalanda wagt, güýç-gaýrat gaýgyrylmaýar, haly dokamak sungaty iň ýokary ruhy gymmatlyga deňelýär. Haly halkyň zähmetiň adyllygyna bolan ynanjynyň şöhlelenmesidir, şol ynanç türkmen medeniýetine dolulygyna siňdirilipdir. Şu günki gün bu medeniýet, bu miras türkmen halkynyň buýsanjydyr. Her ýyl may aýynyň soňky ýekşenbesinde Türkmen halysynyň güni bellenilip geçilýär, onda baýram edilýär we bu sungatyň waspy ýetirilýär.
Bezeg
Türkmenistanda haly dokalýan her bir sebitde sungatyň sazlaşykly utgaşmasy we çitiminiň beýikligi, görnüşleri, reňklemek üçin ulanýan önümleri bilen tapawutlanyp, öz aýratynlyklaryna baglylykda ösüpdir. Dürli hili halylaryň esasy aýratynlygy - olaryň gölleridir ýa-da nagyşlarydyr. Türkmenistanyň Döwlet baýdagynda hem ýurduň esasy bäş sany, Teke (Ahal), Ýomut (Balkan), Saryk (Mary), Çowdur (Daşoguz) we Ärsary (Lebap) welaýatlaryny aňladýan 5 sany göli gorse bolýar. Şeýle hem beýleki uly bolmadyk gölleri görmek bolýar. Göller töwerekdäki gurşawyň aýratynlyklaryny we tiräniň taryhyny şöhlelendirmek bilen, özboluşly tugra öwrülipdirler. Mysal üçin, ýomut halylaryna tolkun şekilli gök we ýaşyl nagyşlar f	mahsusdyr. Bu bolsa ýomut türkmenleriniň Hazar deňziniň boýunda mesgen tutandygyny aňladýar. Ahalteke halylarynda gyzyl we narynç reňkleriň ulanylyşy agdyklyk edýär. Saryk halylary bolsa düýe ýüňüniň reňki - çalymtyl we goňur reňkler bilen doldurylýar. Dürli welaýatlarda ýaşaýan türkmenlere mahsus bolan göllerden başga-da türkmen halylarynda gaty köp sanly keşdeler ulanylýar. Köp gölleriň nämäni aňladýandygy taryhyň sahypalarynda ýitip gidenem bolsa, olaryň köp böleginiň tebigaty şöhlelendirýändigini görmek bolýar. Güller, guşuň aýak yzlary, deňiz pyşbagasy, goýun we geçi şahlary we beýlekiler göllerde anyk görünýär. Gün hem atanak görnüşinde şekillendirilendir. Romb görnüşli şekiljikler şüdügärlenen ekin meýdanyny, şeýle hem esasy dört tarapy - demirgazygy, günortany, gündogary, günbatary aňladýar. Şeýle-de, olar göz degmezlik, ýagny erbet gözlerden goranmak üçin hem çitilipdir. Halynyň ýüzüne çitilýän gölleriň we nagyşlaryň gizlin diline hünärmeniň gözi bilen seretseň, düşünmek mümkin, ýöne islendik adam hem hala ünsli seretse, onuň ýüzündäki nagyşlaryň näme-de bolsa bir zady aňladyp, janlanýandygyny görüp biler. Şeýle hem Türkmenistanyň çeper elli halyçy zenanlary haly dokamak senetçiliginde iki ýüzli halylary hem dokaýarlar. Onuň her ýüzüniň öz reňki we gülleri bardyr. Mundan hem başga halylara milli ýadygärlikleriň şekilleri hem dokalýar. Goýun ýüňünden düşege çenli haly dokamakda ýüpegiň, pagtanyň we düýe ýüňüniň, seýrek-de bolsa, ulanylýandygyna garamazdan, goýun ýüňi häzirki wagta çenli iň amatlysy bolmagynda galýar. Goýun ýüňüniň hem ýazkysy, iň uzyny saýlanyp alynýar, onuň gysgalaryndan bolsa ýüplük edilýär. Ýüňüň ýumşaklygy, ýaldyrawuklygy we çeýeligi hem üns merkezine alynýar. Goýun gyrkmagy hem türkmenler sungat derejesine çykarypdyrlar. Ýüňi täzeden işlemek bolsa köp asyrlyk tejribeler we usullar esasynda amala aşyrylýar. Häzirki wagtda reňkleriň birnäçe ýasama görnüşleri ulanylsa-da ýüňi boýamakda ony özbaşdak dokaýar. Türkmen halysy dokalan döwründe aýat-töwirler okalýar, bu adat haly dokalyp bolandan soň, has hem möhümdir. Halynyň üstünlikli dokalyp bolandygy üçin toy etmek, onuň üstünde aýat-töwir okamak üçin, aýdym-saz etmek üçin maşgala agzalary we myhmanlar ýygnanýarlar. Türkmen halky halynyň ruhy bar diýip düşünýär, şonuň üçin ony tyg bilen kesmekden saklanýarlar, duş gelen ýere taşlamaýarlar. Halylar uzak wagt saklanýar, ony 300 ýyla çenli ulanmak bolýar.
Halynyň gysgaça taryhy
Ýazuw çeşmeleriniň we saklanyp galan taryhy maglumatlaryň bolmazlygy haly dokamaklygyň nirede we haçan ýüze çykandygy barada anyk bir kesgitli zat aýtmaga esas döretmeýär. Halyçylyk bilen meşgullanan birnäçe halkyýetler bar, olaryň arasynda häzirki wagtda Gündogar haly guşaklygy diýilýän ýurtlar mälimdir. Olar Gündogar Ýewropadan başlanyp, Hindistandan Hytaýa bürünçden ýasalan haly keseri tapyldy. Türkmen halysynyň nagyşlarynyň nusgalaryna biziň eýýamymyzdan öňki VII asyrda degişli edilen käbir zatlarda gabat gelinýär. Neolit döwrüne degişli keramika böleklerinde şu günlerki halylarda düş gelýän geometriki şekillere meňzeş çyzgylar tapyldy. Şeýle hem ýurduň çäklerinde ýerleşýän köp sanly gadymy arheologik şäherlerde jaýlaryň diwarlarynda we polunda şoňa meňzeş nagyşlar tapyldy. Biziň eýýamymyzdan öňki VII asyra degişli ýylgynlydepe arheologik ýadygärliginde türkmen halylarynyň iň esasy nagyşlarynyň biri «dagdana» meňzeş şekiller tapyldy. Haýsysy - bezelen nagyşlarmy ýa-da haly öň peýda bolupdyr? - bu barada taryh dymýar. Ýöne şekillere taryhyň siňip gidendigi we şu günlere çenli üýtgemän gelip ýetendigi welin, aýdyň hakykat. Türkmen halylary hakynda iň ilkinji ýazuw çeşmesi XIII asyrda Gündogar Ýewropa, Aziýa syýahat eden italýan syýahatçysy Marko Pola degişlidir. Marko Polo türkmen halylary hakynda ýakymly sözler aýdýar, olaryň «dünýäde iň inçe we owadan» halydygyny nygtaýar. Italýan Täzeden döreýiş döwrüniň beýik ussatlarynyň çeken suratlary, mysal üçin, Andrea del Werrokkonyň «Madonna keramatly loan Krestit we Donatus bilen» atly suraty türkmen halylarynyň dünýäde meşhur bolandygyna güwä geçýär. Türkmen halylary nemes flamandlarynyň we Wenesiansyň suratkeşleriniň işlerinde peýda bolýar. Aýratynam, Golbeýniň çeken Gerg Gisziň meşhur portretinde teke gölli haly aýdyň görünýär. Ýöne, muňa seretmezden, halyny kim we haçan döredendigine garamazdan, türkmen halkynyň haly dokamagy sungat derejesine çykarandygyna, şeýdip dünýäde ykrar edilmegini gazanandygyna hiç-hili şübhe ýok.
46
Aradan çykanlar
40er
Lebap FK
Lebap Futbol Topary, Türkmenabatda yerleşyar. Hazirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar. Olar 10,000 orunlyk Türkmenabat Stadionynda oyunlaryny geçiryar. Web sahypasy Klubyň Täze Taryhy
2008-nji ýylda topar „Bagtyýarlyk“ ady bilen ýokary liga gaýdyp gelýär. Futbol kluby täzeden döredilip, ýaş oýunçylardan düzülýär. Tejribesi kän bolmadyk oýuçylar bilen bu ýyl şowly çykyş edip bilmeýär we 7 sany resmi duşuşygyny käbir sebäplere görä oýnamady. Türkmenistanyň ýokary ligasynda 4 utuk bilen 11-nji ýerde tamamlandy. 2009-njy ýylda hem 5 utuk bilen turnir tablisany 9-njy ýerde tamamlaýar. 2010-njy ýylda komanda-da kän özgerişikler geçirilýär. Şol ýyl komandanyň adyny “Lebap” futbol kluby diýip üýtgedilýär. 2010-njy ýylda Türkmenistanyň 18-nji Milli Çempionatynda Ýokary Liganyň 10 sany toparynyň gatnaşmagynda ýaz-güýz tertibi boýunça 2 aýlaw geçirildi. “Fk Lebap” kluby geçirilen 18 duşuşykda 10 ýeňiş, 4 deňlik we 4 utulyş bilen 34 utuk gazanyp turnir tablisada hormatly 3-nji ýere mynasyp boldy.
Gazanan Sepgitleri
Türkmenistanyň 18-nji Milli çempionatynyň (2010-njy ýyl) jemleýji sanawy. Klublar: 1.	“Lebap” 44 utuk 2.	“Altyn asyr” 35 utuk 3.	"Balkan" 34 utuk 4.	“Merw” 33 utuk 5.	HTTU 28 utuk 6.	“Aşgabat” 26 utuk 7.	“Şagadam” 23 utuk 8.	“Ahal” 16 utuk 9.	“Daşoguz” 9 utuk “Talyp sporty” 4 utuk 2011-nji ýylda Türkmenistanyň 19-njy milli çempionatynyň Ýokary Liganyň 10 sany toparyň gatnaşmagynda ýaz-güýz tertibi boýunça 4 aýlaw geçirildi. “Lebap” futbol topary 36 oýun oýnap, 12 ýeňiş, 6 deňlik we 18 utulyş bilen 42 utuk gazanyp turnir tablisany 7-nji orunda tamamlaýar. 2011-nji ýylyň Türkmenistanyň kubogyny eýelemek boýunça ýaryşda ýarym finala çenli ýetýär. Gazanan sepgitleri: Türkmenistanyň ýokary ligasynyň bürünç medaly: (3-nji ýer) 2010-njy ýyl. Türkmenistanyň kubogy: 2011-nji ýyl, ýarym final.
The Doors
thumb|The Doors The Doors ABŞ-dan gelen rok topary. Los-Anjeleselesde 1965-1973-nji ýyllarda gitaraçy Robbi Krieger, aýdymçy Jim Morrison we deprekçi Jon Densmor tarapyndan döredildi we indiki ýyl basist Reý Manzarek bilen birleşdi. Gapylar 60-njy ýyllarda meşhurlyk gazandy we Angliýada iň üstünlikli topar hökmünde ykrar edildi.
Türkmenistan XV – XVI asyrlarda
“Türkmen ruhunyň III eýýamy X – XVI asyrlary öz içine aldy. Bu döwür diňe bir türkmen gylyjynyň däl, eýsem türkmen ruhunyň hem dünýa çykan eýýamydy. Bu döwrüň beýik türkmen döwletiniň dünýa ýaň salan eýýamydygy dünýä  taryhy tassyklaýar.” (Ruhnama, 292 sah.) XIV asyryń ortalarynda mongollaryń döreden döwletleri dargap başlady. Altyn Orda, Çagataý ulusy, Hulagu döwleti bir topar maýdaja döwletlere bölündiler. Bular özara uruşlar alyp barýardylar.
Teýmiriń asly Mawerennahra göçüp gelen mongollaryń barlas taýpasyndan. Ol Şährisebiziń golaýyndaky bir obada takmynan 1336-ýylda dogulýar. Oglanlykdan at münmäni gowy görüpdir, çapyksuwarlyga türgenleşipdir, ok-ýaý atmaga ezber bolupdyr, goňşy uruşlara gatnaşyp, harby tälim alypdyr. Ol dura – bara öz töweregine ońat at-ýarag bilen üpjün edilen goşun ýygnap, kerwen ýollaryny kesip ýa-da gońşulykda ýerleşen obalaryń üstüne çozup, alamançylyk edipdir. Türki we täjik dillerini gowy bileni üçin, özüniń batyrlygy, edermenligi, jomartlygy bilen onuń serdar bolarlyk häsiýetleri ýüze çykýar we töweregindäki ýaranlary günsaýyn köpelip başlaýar, owazasy bütin Kaşkaderýa boýlaryna ýaýraýar. Ol ýerli häkimleriń harby gullugynda gezip, eýýäm 25 ýaşynda bir tümeniń – welaýatyń emiri bolýar. Gońşulykda ýaşaýan emir Hüseýin bilen dostlaşýar, onuń uýasyna öýlenýär we köplenç bile hereket edip, ikisi-de güýçlenipdirler. Söweş wagty Teýmir agyr ýaralanýar, sag eli ysmaz bolýar, sag aýagy bilen bolsa tä ölýänçä agsap gezmeli bolýar. Şol sebäpli ońa Teýmir leń, ýagny aýagy agsak ady galýar, ýewropalylar bolsa onuń adyny Tamerlan diýipdirler. Şu at bilen onuń owazasy meşhur basybalyjy serkerde hökmünde sońra bütin dünýä ýaýrady. Teýmir bilen Hüseýin birleşip, Mawerannahryň häkimi Ylýas Hojany kowup Samarkandy we Buharany eýeläpdirler. Emma 1365 – nji ýylda Ylýas Hoja goşun toplan yzyna gelýär. Sol ýylda taryhda “Laýly söweş” diýip atlandyrylýan uruş bolýar.Teýmirleň bilen Hüseýin gaçmaly bolýarlar. 1366-nji ýylda ýene-de olar Samarkanda çozuş edip, ony eýeleýärler. Soň iki dost oňuşman başlapdyr. Hüseýin Balha çekilip, ýarag toplap başlaýar. Teýmirleň bolsa 1370-nji ýylda Balhy gabaýar, Hüseýini öldürtýär. Indi Teýmirleň ýek-täk hümdar bolup, Samarkandy öz paýtagtyna öwürýär we şol ýerde köşk, içki we daşky galanyň diwarlaryny gurduryp başlaýar. Bu mongollaryň çozuşyndan sönky 150 ýylyň içinde ilkinji amala aşyrylan gurluşyk işleridi.
1370-nji ýyldan soň Teýmirleň sähelçe wagtyň içinde Mawerannahrdaky maýdaja häkimlikleriň hemmesini bir merkezleşen döwlete berkidipdir. Şundan soň onuň 35 ýyllap üznüksiz dowam eden basybalyjylykly ýörişleri başlanýar. 1372-nji ýylda Köneürgenje ýöriş edýär. Köneürgenjiń hökümdary Huseýin Sufy Teýmirleňiń goşunlaryna berk gaýtawul berýär, ýöne şondan soň ol aradan çykýar. Onuń orun tutary Ýusup Sufy bolsa Teýmirleň bilen ýaraşyk baglaşýar. 1373 we 1376 – ýyllarda Teýmirleniń Köneürgenje eden ýörişleri degerli netije bermeýär. Şonuń üçin 1379-ýylyń başlarynda Teýmirleň güýç toplap, Köneürgenje täzeden ýöriş edýär. Bu sapar ol Ürgenji ańsatlyk bilen basyp alýar. Sebäbi şol wagtlar Ürgençde baý toparlaryń özara ońşuksyzlygy dowam edýär eken. Teýmirleň Merkezi Aziýanyń çäklerinden çykyp, Günbatara basybalyjylykly ýörişe giden mahalynda, Köneürgenjiń hökümdary Süleýman Sufy we Altyn Ordanyń hany Togtamyş Mawerennahra çozupdyrlar. Teýmirleniń howlukmaçlyk bilen yzyna gaýdyp gelmegi olary gaçmaga mejbur edýär. Gahar-gazapdan ýańa donuna sygyp bilmedik Teýmirlen Ürgenjiń üstüne 5-nji gezek harby ýöriş geçirýär. Teýmirleň köneürgençlilere jeza bermek maksady bilen 1388-nji ýylda Urgenji basyp alýar, 10 günläp ony talaýar, ilatynyň köpüsini Samarkanda sürüp alyp gidýär, şäheri bolsa ýer bilen ýegsan edýär. Ol Ürgenji düp-düz edip, şol ýerde arpa ekmegi buýrupdyr. Şondan soň Köneürgenç Teýmirleňiň döwletiniň düzümine girip, özbaşdaklygyny ýitirýär. Teýmirleň 1381 ýylda Merwi, Nusaýy dolandyran Aly begi, Gürgeni, Mazanderany, Dehistany öz häkimýeti astynda saklan emir Walyny özüne boýun egdiripdir. Tizara Aly beg we Emir Waly ýene-de Teýmirleňe garşy çykyş edipdirler. Bu bolsa 1382-ýylda Horasanyń üstüne Teýmirleňiń täze ýöriş etmegine getiripdir. Onuń goşunlary Kelet galasyny gabaýar. Aly beg jezalandyrylyp öldürilýär. Gozgalańa gatnaşan türkmen taýpalarynyń käbir topary, esasan hem jangurbany tiresi Daşkendiń töwereklerine göçürilýär. Emir Waly hem Teýmirleňiń raýatyna tabyn bolmakdan boýun gaçyrypdyr.Muny bahana edinen Teýmirleň 1384-ýylda goşunlary bilen Sarahs, Abiwert, Nusaý we Durun şäherleriniń üstünden geçip, Gürgeni we Mazanderany basyp alypdyr. Şeýlelikde, Günorta Türkmenistan Teýmirleňiń döwletiniňń düzümine giripdir. Teýmirleňiń harby güýjüniń esasy bölegini çarwa taýpalardan bolan meýletin goşun düzüpdir. Onuń düzüminde türkmen atlylary hem bolup, olar uzak harby ýörişlere gatnaşypdyrlar. 1391-ýylda Altyn Orda edilen ýörişde Şyh Dawudyń ýolbaşçylygyndaky türkmen nökerleri aýratyn tapawutlanypdyr.Teýmirleňiň bütin ömri “ondan gelseň oňa sür”diýeniňki ýaly,elmydama ýörişlerde geçipdir.Köneürgençden gelse Eýrana,Eýrandan gelse Altyn Ordanyň üstüne, ol ýerden gelenden soň Kiçi Aziýa, Kiçi Aziýadan Hindistana, Kawkaza, Russiýa, şeýdip ömrüni harby ýorişlerde geçiripdir.Ol Alty Ordanyň, Köneürgenjiň söwda merkezlerini Astrahan, Ürgenç ýaly şaherleri ýöne ýerden ýumurmandyr. Ýewropany, Kiçi Aziýany Hytaý bilen birleşdirýän Altyn Ordanyň we Köneürgenjiň üstünden geçýän söwda ýollaryny sowup Mawerannahryň üstünden geçer ýaly etmekçi bolupdyr.
Keseki ýurtlary basyp almak, şol ýerlerden baý olja getirmek Teýmirleňiň esasy wezipesi bolupdyr. Ol Hyrady basyp alan badyna bütin Horasany boýun egdiripdir. 1382-1397-nji ýyllar aralygynda Häzirbegjany, Ermenistany, Gürjüstany basyp alýar. 1386-1399 – njy ýyllarda Eýrana ýöriş edip, ony eýeläpdir. 1398-1399-njy ýyllarda Hindistany basyp alýar. Bu ýurdy rehimsizlik bilen talapdyr. Ýogsam Hindistana ýoriş etmek üçin syýasy ýa-da harby zerurlyk ýokdy. Teýmir 1399-njy ýylda Deliniň ýanyndaky söweşdi hindi goşunlarynyň “Gök gümmerdeýän” topuň iň ilkinji sadaja görnüslerini duşmana haýbat üçin ulanypdyr. Soň 1400-nji ýylda Teýmir olary Damasky alanda Siriýada gümmürdedip ulanypdyr.
1402-nji ýylda Ankaranyň golaýynda Teýmirleň bilen Baýazidiň arasynda bolan uly söweşe her tarapdan 200 müň goşun gatnaşypdyr. Söweşde kuwwatly Osman imperiýasynyň soltany Baýazit I-niň “ýyldyrym” goşunlary ýeňilip, özi ýesir düşýär. Şondan soň Teýmirleň Hytaýa ýorişe 1404-nji ýylyň ahyrynda ýöreýär. 1405-nji ýylyň başynda ýolda Teýmirleň ölýär we bu ýöriş togtadylýar. Teýmirlen özüni ýeńilmez serkerde hökmünde tanatjak bolup, basyp alan ýurtlarynda erbet elhençlikler edipdir. Onuń goşunlarynyń geçip giden yzynda dińe ýakylan şäherler we obalar galypdyr. Basyp alnan ýurtlaryń iń ökde hünärli senetçilerini Mawerannahra äkidipdir. Olary Samarkand we öz doglan ýeri Keş şäherinde ajaýyp Ymaratlar gurmakda ulanypdyr. Teýmirleň öz döwründe gaty zalym adam bolupdyr. Yspyhanda 70müň adam kellesinden minara gurdurýär. Owganystanda 2 mün adamy gurlup duran galanyň pagsasyna palçyk ornuna dirligine gömdürýär. Özüniň asly çingizitlerden bolmany üçin Teýmir hiç haçan “han” adyny almandyr. Diňe “emir” ady bilen öňmaly bolupdyr.
Günbatar Afrika
thumb|right|Günbatar Afrika degişli ýurtlar
Türkmenistan XV – XVI asyrlarda
Teýmirleń döwründe ekerançylygyń ösüşi garamaýak daýhanlaryń gün-güzeranyny kän bir gowulaşdyrmandyr. Sebäbi özara tozgunçylykly uruşlar, keseki basybalyjylaryń jebir-sütemleri we salynýan dürli salgytlar olaryń ýagyrnysyna ýel çaldyrmandyr. Döwletiń ýa-da aýry-aýry han – begleriń peýdasyna girizilen hyraç esasy salgyt bolupdyr. Mundan başga-da bigar suwaryş ulgamlarynda, gurluşuk işlerinde mejbury işlemek borçlulygy, jan, mal salgydy, ýerli dolandyryş edaralary ekläp saklamak üçin alynýan dürli görnüşli salgytlar daýhanlary agyr güne salypdyr. Teýmirleń ölenden sońra ýurtdaky syýasy ýagdaý büs-utinleý üýtgäpdi. Ol ölmänkä basyp alan ýurtlaryny edara etmek üçin ogullary Jahangire, Omar şaha, Miranşaha, Şahruha paýlap berýär. Teýmirleň öenden soň bäş ýyllap Teýmiriň tagtyny eýelemek ugrunda göreş dowam edipdir. 1409-njy ýylda kiçi ogly Şahur tagta çykýar we onuň döwletiniň baştutany hasaplanýar. Şahruh 40 ýyla golaý (1409-1447ýý.) edara edipdir. Bu döwürde Teýmiriň döwleti iş ýüzünde ikä bölünýär. Olaryń birinjisine tutuş Horasan, şol sanda günorta Turkmenistanyń ýerleri giripdir we paýtagty Hyrat şäheri bolupdyr. Ol Teýmirleńiń ogly Şahruh tarapyndan dolandyrylypdyr. Ikinjisine Mawerannahr we Köneürgenç ýerleri degişli bolup, Samarkand şäheri onuń paýtagtyna öwrülipdir. Bu ýerleri Şahruhyń ogly Ulug beg dolandyrypdyr. Şahruh ölenden son Teýmiriň uly döwleti gös-göni dargap başlaýar. Eýýam 1453-nji ýylda Häzirbegjana häkim edilip goýlan Garagoýunly nebereleriniň baştutany Jahan şa özbaşdaklygyny yglan edip, günbatar Eýrany özüne birikdirýär we Teýmirleňiň döwleti bilen bäsleşip biljek ullakan döwlet döredýär.
Teýmirleňiň köp sanly agtyklarynyň arasynda iň uly we paýhasly döwlet işgäri beýik alym Ulugbeg bolýar. Onuň çyn ady Muhammet Taragaý. Ol 1394-nji ýylda eneden doglup, ejesiniň ady Göwherşat bolupdyr. 1449-nji ýylda Ulugbeg öldürilipdir. Şondan soň Horasanda, Mawerannahrda Ulugbegiň tagty ugrunda göreş güýçlenipdir. Şu dagynyklykdan peýdalanyp, özbek göçme taýpalarynyň hany Abdulhaýyr Syrderýadan geçip, Samarkandy talaýar. Horasanda-da, Hyradyň tagtyny eýelemek ugrunda göreş gidýärdi we şazadalaryň içinde Teýmirleň ýuwlugy Soltan Söýüne köp ýyllaryň dowamynda Horasanyň hökümdary bolmak başardýar. Onuň Sarahs, Abiwert, Nusaý, Maşat etraplarynda eden harby hereketleri üstünlik getiripdir we 1469-njy ýylýn Nowruz aýynyň 24-de Soltan Söýün dabara bilen Hyradyň tagtyny eýelemek miýesser edipdir. Soltan Söýün 37 ýyllap Horasanyň hümdary bolyar. Ol ömrüni dagynyklyga garşy, boýun synlajak bolýan ýerli häkimlere garşy göreşip geçiripdir. Şonuň üçin Horasanyň hojalyk we ykdysady durmuşy Mawerannahra garanda has ýokary derejede abat bolupdyr. Mawerannahrda bolsa Teýmirlerden bolan şazada häkimleri bir topar özbaşdak, biri-biri bilen duşmançylykly häkimliklere bölünip, diňe özara uruşlar bilen meşhur bolupdyrlar. Bu bolsa ykdysadyýetiň pese düşmegine getiripdir, halkyň hal-ýagdaýyny erbetleşdiripdir.
Günbatar Afrika
Günbatar Afrika — Afrika kontinentiniň bir bölegi, ol merkezi Saharanyň günortasynda ýerleşýär we günbatar hem-de günorta kenarlaryny Atlantik okean ýuwýar. Gündogardaky tebigy serheti Kamerun daglary bolup durýar.
Türkmenistan XV – XVI asyrlarda
Teýmirleńiń nesilleriniń arasynda häkimýet ugrundaky özara göreşler döwleti gowşadan hem bolsa, 1507-ýyla çenli basylyp alynan ýerlerde olaryń täsiri saklanyp galypdyr. Şahruhyń Horasany dolandyran döwründe önümçilik gatnaşyklarynda, ekerançylykda we şäher senetçiliginde käbir üstünlik gazanylypdyr. Döwleti dolandyrmakda Şahruh harby çarwa han-beglere däl-de esasan ilata, ekerançylyk we söwda bilen baglanyşykly toparlaryna daýanypdyr. Mongollar tarapyndan ýumrulan Merw oazisiniń suwaryş desgalaryny dikeltmek işleri geçirilipdir. 1410-ýylda Murgap derýasyndaky bendi dikeltmek başlanýar. Munuń özi ekerançylygy birneme janlandyrýar. Şol döwürde Merw oazisinde ösdürilip ýetişdirilen ýokary hilli pagta we galla Hyrada hem äkidilipdir. XV asyrda Horasan daýhanlarynyń köpüsiniń öz ýerlerini ekip bejermäge gurby çatmandyr. Şonuń üçin olar baý adamlaryń hojalygynda ülüşli kärendeçi bolup işläpdirler. Teýmirler döwründe iri ýer eýeçiligi ösüpdir we onuń iń möhüm görnüşi süýrgal bolupdyr. Süýrgal miras geçýän ýer bolup, onda ilatdan salgyt ýygnamaga, bigar borçlulyga we sud-administratiw işleriniń hemmesine ýerli iri ýer eýeleriniń özi erk edipdir. Kähalatda tutş etraplar hem, uly welaýatlar hem süýrgal edilip berilýär eken. Teýmirler döwründe günorta Türkmenistanyń hojalygynyń az kem ösmegine we senetçiligiń köne däpleriniń saklanyp galmagyna garamazdan, başda belleýşimiz ýaly , mongol çozuşyndan öńki derejesine ýetip bilmändir. Bu bolsa içerki we daşarky söwdanyń pese düşmegine öz täsirini ýetiripdir.
Türkmen taýpalarynyń han – begleri Teýmiriler döwletiniń emeldarlary bilen dil tapmaga, ylalaşyk baglaşmaga mejbur bolan hem bolsa, olara doly boýun egmän, belli bir derejede özbaşdaklygyny saklap bilipdirler. Türkmen taýpalary demirgazyk tarapdan Deşti-Gypjagyń özbek çarwalarynyń çozuşlaryna häli-şindi sezewar bolupdyr. Deşti-Gypjagyń hökümdary Juçy neslinden bolan Abyl Haýyr (1426-1468) 1430-ýyldan başlap, Türkmenistanyń çäklerine aralaşypdyr we gysga wagtlaýyn Köneürgenji basyp alypdyr. Sońra özbek hany Mustafa derýalygyń kenarlaryny eýeläpdir. Şeýlelikde XV asyryń ortalaryndan başlap, demirgazykdaky türkmen taýpalarynyń bir bölegi özbek hökümdarlarynyń golastyna düşüpdir. Ondan soň, özbek hanlary Türkmenistanyń beýleki ýerlerine aralaşyp başlapdyr.
Türkmen taýpalary oturymly ýerlerini taşlap günbatara hem göçüpdirler. Şol döwürde (XV as.) türkmenleriň Gargumy çar tarapdan ýakalap oturan oazislerde ýerlşip, olaryň ençeme bölekleri Türkmenistan döwletiniň häzirki tutýan çäklerinden has gn ýerleri eýeleýärdi, ýagny Mangyşlakda, Etrek-Gürgen, Demirgazyk Owganystanda, belli bir derejede Maweranahrda ýaşayardylar. Xvi asyrda türkmen halkynyň häzirki etniki düzümine girýän taýpalaryň aglabasy Hazar deňziniň gündogar kenarlaryny tutuş diýen ýaly eýeleýardirler. Olar demirgazykda Mangyşlak, günortada bolsa Astrabat iki aralykda Etrek-Gürgen boýlarynda, Kiçi we Uly Balkan daglarynyň, Küren dagyň, Uzboý, Mangyşlak ýarym adasynyň giňişliklerinde ýaşaýardylar. Ahal, Etrek, Tejen, Mary etraplarynda-da gadymy türkmen taýpalary oturýardy. XVI asyrda ärsarylaryň garabekewül tiresi Mangyşlakda oturypdyr diýen maglumat bar, demirgazyk Horasanda baýat taýpasynyň uly orny bolupdyr.
XV asyrda Türkmenistanyň günbatar böleginde gadymy oguz taýpalary bilen birlikde täzeden dörän, kem-kemden güýclenip ugran türmen taýpalary ýaşapdyr. XVI asyryň ortalarynda Etrek-Gürgen boýlarynda ýaşaýan “Söýünhan” ýa-da “Ýaka türkmenleri” esasan gyzylbaşlaryň döwleti bilen Köneürgenjiň arasynda ýagny, iki oduň arasynda heläkçilik çekýärdiler. Bularyň üstüne bir tarapdan gyzylbaşlar häkim belleýärdi, ikinji tarapdan Köneürgenjiň ýarym özbaşdak häkimleri öz agalygyny dikeltjek bolup synanyşýardylar.
XV asyryň ortalaryndan başlap, ozalky Altyn Ordada ýaşap, türkileşen mongollar Orta Gündogara howp salyp başlapdyr. Bular Syrderýa we Aral deňzinden demirgazykda, ýagny häzirki Gazagystanda ýaşap, esasan göçme çarwaçylyk bilen meşgul bolyardylar. Gypjaklaryň, Özbekleriň ýaşaýan sähra çöllük etraplaryna Deşti-Gypjak diýen at berýärdiler. Orta gündogary göçme özbek taýpalarynyň basyp almagy Abdyhaýyr hanyň agtygy Şeýbany hanyň ady bilen baglydyr. Şeýbanynyň ýokary galmagynyň maksady: 1) göçme taýpalary töweregine birleşdirip, Deşti-Gypjakda öz agalygyny dikeltmek; 2) XVI asyryň başynda halys gowşan teýmirleriň ýurduny basyp almak.