cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Disertasion işleriň goralyş aýratynlyklary
Dissertasion işleri goramaga taýýarlamak we goramagyň tertibi diplom işleriniňkiden tapawutlanýar. Goramaga taýýarlyk görülýän döwürde dissertasion işiň gysgaça beýanyny (awtoreferatyny) taýýarlamak talap edilýär. Awtoreferat tipografik usulda ýa-da kompýuterde azyndan 100-200 nusgalykda çykarylyp, degişli ylmy edaralara, merkezi kitaphanalara ýollanylýar. Dissertasion işiň esasy mazmunynyň gysgaça beýanynda temanyň derwaýyslygy, derňewiň usuly, işiň ylmy-amaly gymmaty hakda örän gysgajyk, emma ýeterlik maglumat berilýär. Awtoreferatyň wezipesi ylmyň şol ugry boýunça işleýänleri derňew obýekti, usulyýeti, gelnen netijeler bilen tanyşdyrmakdan ybaratdyr. Şoňa görä awtoreferat türkmen dilinde ýazylanam bolsa, onda halkara gatnaşyk serişdesi diýlip ykrar edilen rus, iňlis dillerinde gysgajyk annotasiýa hem berilýär. Tema boýunça her näçe köp makala çykardylan hem bolsa, olar dissertasion işi bitewiligine göz öňüne getirmäge mümkinçilik bermeýär. Hut şonuň üçinem awtoreferat ýazylýar. Ol dissertantyň geçiren derňewlerini bitewiligine göz öňüne getirmäge mümkinçilik berýär. Dissertasiýa ýazylýarka neşir etdirilen makalalar, köplenç, tema boýunça ilkinji ylmy habarlar häsiýetinde bolýar. Awtoreferat bolsa derňew gutarnykly tamam lanandan soňra ýazylýar, diýmek, onda öňki pikirler, garaýyşlar anyklanylýar, goşmaça maglumatlar girizilýär. Dissertasiýa boýunça neşir edilen makalalarda, adatça, birki sany netije çykarylýan bolsa, awtoreferatda tutuş dissertasiýa boýunça umumy netijelere gelinýär.
Awtoreferat şol temanyň başgalar tarapyndan gaýtalanmazlygyndan (dublirlenmeginden) hem saklaýar. Dissertasiýa goralmazyndan öňürti şol ugur boýunça işleýän alymlaryň dissertasiýanyň üstünlikli we kemçilikli taraplary hakdaky garaýyşlaryny bilmäge-de mümkinçilik berýär. Kandidatlyk dissertasiýalarynyň awtoreferatlary 1 çap listi töweregi möçberde bolýar. Ol dissertasiýanyň hemme bölümlerini öz içine alýar, onda bölümleriň mazmuny, derňew usullary, gelnen netijeler hakda gysgaça maglumatlar berilýär. Işiň awtoreferatyny okan adam dissertasiýany bitewiligine göz öňüne getirip biler ýaly edip ýazmak üçin, ýazmaga girişmezden öňürti dissertasiýanyň her bölüminden iň esasy maglumatlar saýlanyp alynmalydyr. Awtoreferatyň Giriş bölüminde temanyň derwaýyslygy, gaýragoýulmazdan öwrenmegiň zerurlygy, ähmiýeti, maksady, wezipeleri esaslandyrylýar, dissertasiýanyň obýektine we dernewiň usulyýetine häsiýetnama berilýär. Ylmy derňewiň mazmunynyň beýany bölüminde dissertantyň öz geçiren derňewlerinden gelip çykan esasy netijeler beýan edilýär, ylma näme täzelik getirilendigi, gelnen netijeleriň ylmy hem amaly gymmaty nygtalýar.
Awtoreferatyň Netije we Tema boýunça neşir edilen işler bölümleriniň her biri aýratyn sözbaşy edilip berilýär. Netije bölüminde dissertasiýada gelnen netijeler jemlenilip, işden umumy netije çykarylýar. Awtoreferatyň ahyrynda işiň gysgaça jemlemesi türkmen, rus we iňlis dillerinde berilmelidir.
Dissertantyň tema boýunça neşir edilen işleriniň sanawynyň berlişi-de ylmy işlerde berilýän bibliografiýalardan azda-kände tapawutlanýar, işler elipbiý tertibi boýunça däl-de, hronologik tertipde ýerleşdirilýär, awtoryň ady görkezilmeýär. Eger bir ýylda awtoryň birnäçe işi neşir edilen bolsa, onda işler öz ady boýunça elipbiý tertibine salynýar. Başga bir awtor bilen bilelikde ýazylan işler dissertantyň ýeke özüniň şol ýylda neşir edilen işlerinden soňra berilýär. Bir aýyň dowamynda dissertasiýa hakda alymlaryň öz pikirlerini ibermekleri üçin dissertasiýanyň goraljak wagty we goraljak ylmy edarasy awtoreferatda anyk görkezilýär. Dissertasiýalar Ýöriteleşdirilen Alymlar geňeşinde goralýar. Goramak üçin dissertanta söz berilmezden öňürti geňeşiň alym kätibi geňesiň agzalaryny awtoryň terjimehaly we onuň dissertasiýasyna, awtoreferata gelip gowşan synlar(ressenziýalar) we beýleki maglumatlar bilen tanyşdyrýar. Soňra dissertantyň özüne söz berilýär. Dissertantyň çykyşy gutarandan soň, işiň ylmy ýolbaşçysyna (doktorlyk dissertasiýasynda ylmy konsultanta) söz berilýär. Ylmy ýolbaşçydan soňra dissertasiýa hakda çykyp geplemeler başlanýar.
Täze ýyl baýramçylygy dürli senenamalarda
Täze ýyl baýramçylygy örän üýtgeşik, jadyly baýramçylyk. Sebäbi täze ýyl ähli ynsanlaryň kalplaryna nur paýlap, uly-uly umytlara, owadan arzuwlara besleýär. Bu baýramçylyk ajaýyp bir dünýewi baýramçylyk bolup, dünýäniň ähli künjeklerinde bellenilýär. Täze ýyl baýramy maşgala baýramçylygy hökmünde hem meşhurdyr. Öz senenamalaryny millileşdirip ulanýan medeniýetleriň köpüsinde Täze ýyl baýramçylygyny bellemeklik örän möhüm çäreleriň biri bolup durýar.
Ýiti burunly temenlik
Ýiti burunly temenlik (Erodium oxyrrhynchum)- geranlar maşgalasyndan boýy 10-40 sm-e ýetýän birýyllyk otjumak ösümlik. Ol çägeli we toýunly çöllerde bitýär. Ösümlik aprel-maýda gülleýär, maý-iýunda miweleýär. Ösümlik Garagumuň ähli ýerinde duşýar. Ýiti burunly temenligiň dermanlyk maksatlary üçin gory ýeterlik.Bitýän ýerlerinde bol duşýar, gür otluklary emele getirýär. Halk lukmançylygynda ösümligiň otundan taýýarlanylýan pet we jöwher içki gan gitmelerde, damar çekmede, sowuklama kesellerinde, pnewmoniýada, plewritde peýdalanylýar. Mundan başga-da, diatezde, deri örgünlerini ýuwmakda; ýapraklaryny gomestatik serişde (toz) hökmünde, çykuwlarda (guýruk we örküç ýagynyň melhemi) ulanylýar. Ylmy lukmançylykda temenligiň ýerüsti böleginden taýýarlanylýan şerbetiň nerw ulgamyny rahatlandyryjy täsirleri ýüze çykaryldy.
Astrofizika
Astrofizika- asman jisimleriniň gurluşyny, häsiýetlerini öwrenmek üçin fizika ylmyndan we Himiýa ylmyndan peýdalanýan ylymdyr. Bu ylym arkaly biz birnäçe açyşlar etdik we olary öwrendik.
Şaýym gala
Araplar döwrüne degişli ýadygärlikleriň biridir. Käbir alymlar ony Abu Muslimiň harby lageriniň galyndylary hasaplaýarlar. Şaýym gala Gäwürgalanyň 1,5 km. günorat-gündogarynda ýerleşýär. Onuň 1,28 kw.km. meýdany bolup, gala diwarlary pagsadan hem-de25×25, 5×5, 24-25×25 ölçegdäki çig kerpiçler, aram-aram hem 26,5 ×?×5 sm. ölçegde bolan kerpiçler ulanylyp salypdyr.
Gürgen
Gürgen şäheri (Parsça: گرگان, Iňlisçe: Gorgan) Eýranyň Gülistan welaýatynyň baş şäheridir.
Gürgen etrabynyň raýatlarynyň sany 2006-njy ýylda 269.226 adamdýr.
Gülistan welaýatynyň guralmagyndan we Gürgen etrabynyň welaýat merkezi bolmagyndan soň sanlary belli bolmasa da köp sanly Türkmen halky da bu şäher we etraba ýerleşýär. Şäherde Parslar, Türkmenler, Azerler we Zawullar bilen bilelikde 1000-1500 adama golaý Gazak da ýaşaýar.
Ozalky ady Astarabat bolan Gürgen Gülistan welaýatynyň iň uly şäheridir.
Şäherde Myhamnahan, Howa menzili bardyr.
Alburz dagynyň eteginde yerleşen Gürgen şäherine Tahran, Zahydan we Meşhet şäherlerinden yolagçy uçar gonyandyr.
Eleňderre we Naharhoran tokaýy, Zyýarat obasy ýaly yerler Gürgeniň turistik yerleridir.
Radoýe Domanowiç
Radoýe Domanowiç (1873-nji ýylyň 16-njy fewraly – 1908-nji ýylyň 17-nji awgusty) gysga hekaýalary bilen iň meşhur serb ýazyjysy, žurnalist we mugallymdy.
Ömri we döredijiligi
Radoýe Domanowiç Serbiýanyň merkezindäki Owsişte obasynda dünýä indi. Kragujewasda orta mekdebi we Belgrad uniwersitetiniň filosofiýa fakultetini gutardy we şol ýerde serb dilini we taryhyny öwrendi. 1895-1898-nji ýyllar aralygynda Domanowiç Serbiýanyň günortasynda serb diliniň we taryhynyň mugallymy bolup işledi.
Mugallymçylyk döwründe ilkinji realistik hekaýalaryny ýazyp başlady. Oppozisiýa partiýasy bilen baglanyşygy sebäpli işini ýitirdi we maşgalasy bilen Belgrada göçdi. Belgradda, dürli syýasy we edebi alsurnallarda žurnalist bolup işe başlady, syýasy makalalar we satirik hekaýalar ýazyp, aç-açan hüjüm edip, dolandyryjy adamlaryň ikiýüzliligini we ýalňyşlyklaryny açyp görkezdi. Radoýeň meşhurlygy “Ýolbaşçy” (1901) we “Stradiýa” (1902) ýaly iň meşhur hekaýalarynyň çap edilmegi bilen ýüze çykdy. Barlyşyksyz garaýşy sebäpli, Obrenowiç dinastiýasynyň we garşydaş tertibiniň esasy garşydaşlaryndan biri hökmünde tanaldy.
1903-nji ýyldaky döwlet agdarylyşygy we çalşygyndan soň, Domanowiç Bilim ministrliginde kätip wezipesini aldy we täze hökümet oňa Mýunhende geçiren bir ýyllyk hünäri boýunça Germaniýa gitmäge rugsat berdi. Serbiýa gaýdyp gelen Radoýe jemgyýetde hakyky üýtgeşmeleriň ýoklugyndan lapykeç boldy. Syýasy hepdelik “Stradiýa” žurnallaryna başlady, onda täze demokratiýanyň gowşak taraplaryny tankytlamagy dowam etdirdi, ýöne ýazanlarynda öňküsi ýaly güýç we ylham ýokdy.
Radoýe Domanowiç, 1908-nji ýylyň 17-nji awgustynda ýary gijeden soň, 35 ýaşynda, dowamly pnewmoniýa we inçekesel bilen uzak wagtlap göreşenden soň aradan çykdy. Galan neşir edilmedik eserleri Birinji jahan urşy döwründe ýitdi. Reaksiýa güýçlerine garşy göreşde möhüm roly we ýiti zehini sebäpli, XX asyryň başynda iň gowy serb satirik ýazyjysy hasaplanýar.
Edebi eserler
Radoýe Domanowiçiň iň meşhur eserleriniň arasynda:
Awstro-Wenrgiýa 1867-1914-nji ýyllar aralygynda
Mowzuk: Awstro-Wenrgiýa 1867-1914-nji ýyllar aralygynda
M E Ý I L N A M A
2.	Awstro-Wengriýanyň daşary syýasaty
3.	1900-1914-nji ýyllarda Awstro-Wenrgiýanyň durmuş-ykdysady ýagdaýy.
4.	Awstro-Wengriýada milli gapma-garşylyklaryň ýitileşmegi.
1867-nji ýylda döredilen Awstriýa-Wenrgiýa döwletiniň özboluşly aýratynlyklary bardy. Ýagny onda absolýutizm, orta asyr gatnaşyklarynyň we milli ezişiň dowam etmegi.
Şeýle bolsa-da Awstriýanyň täze gatlaklary ýokarda görkezilen ýagdaýlar bilen ylalaşýardy. Bu bolsa öz gezeginde ýurduň ykdysadyýetiniň haýal ösmegine getirýärdi. Ondan hem başga köpmilletli Awstro-Wenrgiýa döwletinde ykdysady ösüş hem gyradeň däldi. Awstriýanyň senagaty Wenrgiýanyň senagatyna seredende has ösendi. Wengriýada senagat öwrülişigi diňe asyryň 90-njy ýyllarynyň ahyrynda tamamlanypdy. Awstriýada bolsa ol öwrülişik 70 ýyllarda tamamlanypdy, onuň sebäpleriniň biri ol hem Awstriýanyň Çehiýa bilen ýakyn ykdysady gatnaşyklarynyň bolmagydy. Çehiýada iri senagat kärhanalary esasan Awstriýanyň iri hususy ýitgilerine degişlidi.
XIX asyryň 90 ýyllaryň başynda Awstro-Wengriýa demiriň eredilişi her ýylda 1,1 mln t barabardy. Onuň 86% Çehiýanyň paýyna düşýärdi. Awstriýa-Wengriýa kagyz öndürýän we dokma senagatlarynyň umumy önüminiň 50% golaýy Çehiýa degişlidi. 90-njy ýyllaryň ahyrynda Wengriýada demirmagdan we ony gaýtadan işleýän senagat ösüp başlaýar. Ondan başga-da Wengriýada esasan azyk senagaty has ösendi (gant şugudyry, spirtli içgiler) olaryň umumy möçberiniň ýarysyndan gowragyny Wengriýa öndürýärdi.
Bir monarhiýanyň çäginde iki döwletiň ykdysady ösüşine laýyklykda hakyna tutma işleriň gatnaşygy hem emele geldi. Ilki bellemeli ýagdaý ol hem Awstro-Wengriýanyň umumy ilatynyň düzüminde işçileriň sanynyň agdyklyk etmegidi, 1890-njy ýylda Awstro-Wengriýada ilatyň umumy sany 50 mln bolan bolsa, şonuň 1/3 bölegi ýagny 17 mln şäherlerde ýaşaýardy, olaryň hem 1,9 mln senagat işçileridi. Awstro-Wengriýa imperiýasynyň oba hojalygynda tutuş alnanda 4,8 mln hakyna tutma işçiler bardy. Ýurduň ekerançylyk ýerleriniň aglaba bölegi iri mülkdarlaryň elinde bolmagy oba hojalygynda giň möçberde oba hojalyk hakyna tutma oba hojalyk işçileriniň ulanylmagyna şert döredýärdi.
Wengriýada XX asyryň başynda 24000 iri mülkdarlaryň elinde ýurduň ähli ekerançylyk ýerleriniň 45% gowragy jemlenipdi. Şol sebäpden hem oba hojalyk önümlerini gaýtadan işleýän kärhanalarda 3,5 mln gowrak hakyna tutma işçiler jemlenipdi.
1867-nji ýylyň ylalaşygyndan soň 70 ýyllarda Awstriýada birnäçe reformalar geçirildi. Ilki bellemeli zat ol hem bu döwürde Awstriýa milleti gutarnykly emele geldi. Imperiýanyň iki toparynda-da Awstriýada-da, Wengriýada-da ýurduň syýasy durmuşyny kämilleşdirmekde birnäçe çäreler geçirildi. 1868-nji ýylda “Milletler hakynda” kanun kabul edilip, onda wenger dili ýeketäk hökümet dili diýlip yglan edilýärdi, ol ähli döwlet edaralarynda, mekdeplerde hökmandy. Ondan bir ýyl öň 1867 ý. Wengriýanyň ilatynyň esasan Wengr madýarlar (taýpa) milli garaşsyzlygy talap etdiler hem-de Wengriýa korollygyny döretmäge girişdiler. 1873-nji ýylda saýlaw reformasy girizildi. Şoňa laýyklykda reýhstag parlamenti saýlawlary geçirilip, onuň düzüminde 220 awstriýalylar we 170 deputat-çehler, polýaklar bardy.
Umuman imperiýa şertlerinde Awstro-Wengriýanyñ syýasy durmuşy gaty çylşyrymlydy.
1866-njy ýylyň awstro-prus urşunda Awstriýanyn ýeňilmegi Gabsburglar monarhiýasynyň wekillerini awstriýa hökümetiniň frank-prus urşunda gatnaşmagyny mejbur etjekdi. Emma ýurduň içerki milli we sosial gapma-garşylyklary hem-de Orsýediň howply duýdurmasy awstriýa hökümetiniň bitaraplyk ýagdaýynda bolmagyna getirdi.
1875-nji ý. başlanan serb çökgünligi we 1876-njy ýyldaky serb-türk urşy Orsýetiň rus hökümetini Awstro-Wengriýa bilen goşmaça ylalaşyk baglaşmagyna alyp geldi. 1876-njy ýylda Awstro-Wengriýa bilen Orsýetiň arasynda Reýhstag ylalaşygy baglaşylýar, 1877-nji ýylyň Nowruz aýynda bolsa gizlin Budapeşt ylalaşygy baglaşýar. Şoňa laýyklykda rus-türk urşy başlanaýsa Awstro-Wengriýa bitaraplygy eýelemeli, Orsýet bolsa Awstriýa-Wengriýanyň bitaraplygy üçin Horwatiýany we Bosniýanyň bir bölegini bermäge razylyk berýär.
1878-nji ýylyň Berlin kongressi bolsa Bosniýa we Gersogowinany çäklendirilmedik möhlet bilen Awstriýa-Wengriýanyň ygtyýaryna bermegi ykrar edýär. Germaniýanyň Awstro-Wengriýa Balkandaky eýeçiliklerini goldamagy Awstro-Wengriýa bilen Orsýetiň gatnaşyklaryny erbetleşdirdi we 1879-njy ýylyň garaşsyzlyk aýynyň 7 awstro-german soýuzynyň emele gelmegine getirdi, bu bileleşik esasan Orsýete garşy gönükdirildi. 1881-nji ýylda Fransiýanyň Tunisi özüne tabyn etmegi, Frank-Italiýa gatnaşyklaryny ýitileşdirdi. Bu ýagdaý Italiýanyň, Germaniýanyň we Awstro-Wengriýanyň ýykgyn etmegine getirdi.
Netijede öň belleýşimiz ýaly 1882-nji ýylda Halili Awstro-german soýuzyna birikmegi üçler soýuzynyň emele gelmegine getirdi. Bu bileleşik bolsa I jahan urşunyň başlanmagyna getirdi. Imepriýanyň Awstriýa böleginde awstriýaly iri işewür adamlar Çehiýa milli topary bilen gapma-garşylyga geçýär. Çehiýa milli partiýasy Awstro-Wenger imperatory Frans Jositiň syýasaty bilen ylalaşmaýardy. Şol sebäpden hem 1867-nji ý. awstro-wenger ylalaşygyndan soň Çehiýa milli partiýasy Awstriýa reýhstagyna ýörite deklarasiýa bilen ýüz tutup onda Çehiýa hem Wengriýa berlen hukuklaryň berilmegi talap edilýärdi. Şol bir wagtyň özünde çehler eger-de Çehiýa syýasy garaşsyzlyk berilmese olaryň reýhstaga saýlawlara gatnaşmajagyny hem mälim edýärler. Awstriýa hökümeti çehleriň bu talaplaryny kanagatlandyrmady, gaýtam çehlere garşy jeza beriş hereketlerini amala aşyryp başlady. Praga gabaldy.
Çehiýa milli partiýasy resmi ýagdaýda çeh ilatyna ýüz tutup, awstriýa hökümeti bilen arasy ýitileşendigini mälim edýär. Bu döwürde Awstriýanyň ýagdaýynyň çylşyrymlaşmagynyň ýene-de bir sebäbi ol hem Polşa dworýanlarynyň garaşsyzlygy talap etmegi boldy. Şeýle ýagdaýda Awstriýa hökümeti Galisiýanyň çäginde polýaklara öz-özüni dolandyrmaga ygtyýar berdi, hem-de indi çeh oppozisiýasyna garşy polýaklar bilen bilelikde göreşmegi karar etdi. Emma tejribeli çehler topary şol döwürdäki imperiýa hökümetiniň başlygy Eduard Toffe bilen ylalaşyga başlady. 1880-nji ýylda Toffe çeh oblastlaryndaky sud we dolandyryş edaralarda nemes we çeh diliniň girizilmegine buýruk berdi. 1882-nji ýylda Praga uniwersitetinde okatmak çeh we nemes dilinde alnyp baryldy. Umuman Toffe geljekde Çehiýa ýerlerine özbaşdaklyk berip olary aýry döwlet etmegini maksat edinipdi. Emma çehleriň ykdysady durmuş ýagdaýy olaryň özbaşdak döwlet bolup aýrylmagyna mümkinçilik berenokdy, ondan hem başga bu döwürde ýaş çehler hereketi hem başlanypdy, olar “Omladina” guramasyny döredip esasan sosial-demokratiýa bilen ýakynlaşmagy wezipe edip goýupdy.
Awstriýada milli gapma garşylygyň ýitileşmegi şertlerinde imperatoryň häkimligi güýçlendi 1883-nji ý. kanuny boýunça ýurtda dini-katolik mekdepleri açmaga rugsat berýärdi. Bu bolsa Rim katoliki buthanasynyň täsirini güýçlendirýärdi. Şeýle hem hristian-sosialistler partiýasy, liberal partiýa we beýleki partiýalar döredildi.
Umuman XIX asyryň ahyrynda Awstro-Wengriýada iki monarhiýa dolandyryş ulgamy emele geldi we onuň häkimligi güýçlenip başlady.
XX asyryň başynda Awstro-Wengriýanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň häsiýetli aýratynlygy ol hem imperiýada häli orta asyr gatnaşyklarynyň saklanyp galmagy, ýurduň syýasy gurluşynda hem çäksiz häkimligiň dowam etmegidi. Beýle ýagdaý Awstro-Wengriýanyň ykdysadyýetiniň ösen ýurtlardan has yza galandygyny görkezýärdi. Mysal üçin 1905-1907-nji ýyllarda ABŞ-da jan başyna kömürüň öndürilişi 4,87 t, Germaniýada 3,36 t bolan bolsa, Awstro-Wengriýada ol 0,8 t-dy ýa-da çoýunyň eredilişi 350 kg, 168,5 kg, 29,6 kg. Senagat imperiýanyň Aşaky Awstriýa, Çehiýa we Budapeşt böleginde jemlendi. Galan ýerde bolsa esasan çig mal öndürilýän ýerlerdi. Beýle ýagdaý öz gezeginde milli gapma garşylyklary ýitileşdirýärdi. Awstro-Wengriýa üçin bir taraplaýyn senagatyň ösüşi hem häsiýetlidi. Imperiýada harby-senagat çalt ösýärdi. Şonuň üçin hem Awstro-Wengriýada ilkinji iri hususy kärhana hökmünde demirmagdan konserni “Şkoda” döredildi. Şonuň bilen birlikde harby senagatyň gatnaşýan “Awstriýada Iloýd” deňiz jemgyýeti hem emele geldi. Emma Awstro-Wengriýa senagaty tutuşlygyna haýal ösýärdi. Şol sebäpden hem ýurduň daşkömür senagaty, çoýunguýujy zawodlary, demir ýollaryň bir bölegi “Şkoda” kärhanalarynyň käbirleri fransuzlar tarapyndan maliýeleşdirilýärdi ýa-da fransuz maliýelerine degişlidi. Imperiýanyň çäklerinde şeýle hem frank-pruss urşundan soň german maýa goýumlary hem höküm sürýärdi. German maýa goýumlary maşyn gurluşygynda, elektrotehnika senagatynda, nebit senagatynda, dokma senagatynda agalyk edýärdi. Şeýle hem XX asyryň başlarynda Awstro-Wengriýanyň çäklerinde daşary ýurt maýa goýumlarynyň ýerleşdirilmegi ýurtda birnäçe banklaryň döremegine alyp geldi. Mysal üçin “Milli bank kreditanştalt” “Bodenkreditanştalt” banklarynyň Wena birleşigi we ş.m.
Şeýlelikde XX asyryň başynda Awstro-Wengriýanyň köpmilletli halky esasan daşary ýurt kapitalyna garaşly edilip goýuldy.
Awstro-Wengriýada milli mesele syýasy durmuşyň möhüm pudagydy. 1867-nji ýylyň ylalaşygy boýunça iki döwletiň ýagny Awstro-Wengriýanyñ ykdysady gatnaşyklary aýratyn şertnamada 10 ýyl möhlet bilen kesgitlenýärdi. Bu döwürdee umumy çykdajylar iki tarap üçin hem öňünden kesgitlenen möçberde bellenýärdi. 1897-nji ýylda Wengerler Awstriýa bankyndaky özygtyýarlyklaryny birneme deňleşdirilmegini talap etdi. Wengriýa Seýminde wekilçilik edýän Garaşsyz partiýanyň ýolbaşçylygynda wengerler wenger goşunynyň özbaşdaklygyny we onuň düzüminiň köpeldilmegini talap etdiler. Emma Wengerleriň talaby kanagatlanmady. Emele gelen ýagdaýda Awstriýada Badeniniň kabineti işden gitdi. Onuň ýerine Gausyň imperiýa kabineti döredildi. Umuman imperiýa konstitusiýa boýunça imperator parlament tassyklamazdan özi kanun çykaryp bilýär. Beýle ýagdaý wengerlere ýaramady. Wengriýanyň premýer ministri Sell Awstriýadan bölünip aýryljakdygyny mälim edýär, beýannama berýär. Şeýlelikde ýene-de milli göreş güýçlenýär, ony gowşatmak üçin imperator 1897-nji ýylda birnäçe kanunlar kabul edýär.
XX asyryň başynda Awstriýanyň syýasy durmuşynda birnäçe partiýalaryň işeňňirligi artyp başlady. Olaryň has täsirlisi Awstriýa sosial-demokratik partiýasy (1889 ýylda döredilen) hristian partiýasy.
Awstriýanyň welaýatlarynda 1908-10-njy ýyllarda milli hereket güýçlendi. Onuň esasy sebäbi hem köpmilletli Awstriýa imperiýasy bu döwürde Germaniýa bilen has içgin ýakynlaşyp başlaýar. 1908-nji ýylda Germaniýanyň uly basyşy netijesinde Awstriýa Türkiýe bilen Solonikä çenli demir ýol geçirmäge şertnama baglaşýar, ol Germaniýa üçin gerekdi. Şol ýylda Bosniýa we Gersogowina Awstriýa söz bilen güýç bilen birikdirilýär. Bu ýerlerde Awstriýanyň düzgüniniň girizilmegi Awstriýa-Wengriýada milli meseläni çylşyrymlaşdyrýar. Slowakiýanyň, Horwatiýanyň, Bosniýa we Gersogowinanyň halklary syýasy taýdan birleşmek maksatlaryny öňe sürýärler, ýagny günortada slowýanlar döwletini döretmäge synanyşyp başlaýar. Emma Wenger hökümeti bu welaýatlarda harby-polisiýa düzgünini has berkidýär.
Şeýlelikde eýýäm 1912-13-nji ýyllarda Awstro-Wengriýadaky milli azatlyk hereketi giň gerim bilen barýardy. Emma olar netijesizdi, sebäbi birinjiden imperiýanyň düzgüni gaty berkdi, ikinjiden milli özbaşdaklyk hereketine ýolbaşçylyk edýän syýasy partiýalaryň arasynda hem agzalalayk emele gelipdi, üçünjiden häli slowýan halklary özüniň aň-düşünjesiniň derejesi boýunça Ýewropadaky ösen ýurtlaryň halklaryndan gaty gowşakdy.
Umuman, I jahan urşunyň öňüsyrasynda Awstriýa-Wengriýada içerki syýasy çökgünlik ösýärdi. Şol döwürde Awstriýa imperatory Frans Jositiň mirasdüşeri Ersgersog Frans Ferdinand Awstriýa-Wengriýanyñ gowşap dargap başlamagynyň öňüni almak üçin döwletiň düzüm böleklerinde özgerişler geçirip, onuň çäklerini giňeltmegi wezipe edip goýdy. Ýagny indi Awstriýa, Wengriýa, Çehiýa birikdirildi. Şonda ykdysady taýdan ösen Çehiýa Wengriýanyň ornuna geçmelidi, ol öz gezeginde slawýanlaryň milli hereketine päsgel berip ilki bilen çehleri wengerlere garşy goýmaga mümkinçilik bererdi.
Umuman Awstro-Wengriýadaky geçirilýän çäreleriň aglaba bölegi jahan urşuna taýýarlygy aňladýardy.
Biologiýa
(βιολογία βίος)
Biologiýa janly-jandarlary öwrenýän ylym bölümi. Biologiýa bilen iş salyşýan alyma biolog diýilýär. Biologlar, ähli janly-jandarlar; biologiýa ylymlary bilen iş salyşýan adamlar, tutuş planetany gurşap alýan sferik ölçegden öýjükleri we molekulalary öz içine alýan mikroskopiki ölçege çenli täsir edýän möhüm dinamiki hadysalary gözden geçirýän adamlardyr. Çylşyrymly prosesleri öz içine alýan käbir möhüm prosesler: energiýany we materiýany gaýtadan işlemek, bedeni emele getirýän maddalary sintez etmek, ýaralary bejermek we tutuş organizmiň köpelmegi.
Durmuşyň syrlary taryhdaky ähli adamlara täsir edýändigi sebäpli, adamyň, ösümlikleriň we haýwanlaryň fiziki gurluşy boýunça gözlegler ähli jemgyýetleriň taryhynda bolup geçýär. Bu gyzyklanmanyň bir bölegi adamlaryň durmuşda agalyk etmek we tebigy baýlyklardan peýdalanmak isleginden gelip çykýar.Soraglary yzarlamak adamlaryñ organizmleriň gurluşlary we ýaşaýyş derejesi baradaky bilimlerini wagtyň geçmegi bilen ýokarlandyrdy. Gyzyklanmanyň bir bölegi, tebigata gözegçilik etmek isleginden däl-de, tebigata düşünmek isleginden gelýär. Bu gözlegiň ösmegi, dünýä hakda pikir edişimizi üýtgetdi. Botanika, zoologiýa we lukmançylyk ýaly biologiýanyň köp şahalary gadymy. Bulary bir kategoriýa boýunça ýygnaýan "biologiýa" diňe XIX asyrda ýüze çykypdyr. Alymlar bu ylymyň ösmegi bilen ähli janly-jandarlaryň käbir umumy aýratynlyklarynyň bardygyna düşündiler. Şol sebäpli janlylary umumy barlamagyň artykmaçlyklaryna düşündiler. Biologiýa häzirki wagtda ylymyň iň möhüm pudaklaryndan biridir: Biologiýa we lukmançylyk žurnallarynda her ýylda bir milliondan gowrak makala çap edilýär. Şol bir wagtyň özünde, biologiýa ýer ýüzündäki ähli mekdeplerde okadylýan esasy derslerden biridir.
Biologiýa köp mowzuklary öz içine alýanlygy sebäpli, birnäçe şahalara bölünýär. Organizmiñ görnüş köpdürliligi arkaly bu ylym dürli pudaklara: ösümlikleri öwrenýän botanika; haýwanlary öwrenýän zoologiýa we mikroorganizmleri öwrenýän mikrobiologiýa bölünýär. Bu ulgam durmuşyň esasy himiýasyny, öýjük biologiýasyny, öýjükleriň fiziologiýasyny öwrenýän molekulýar biologiýany, organizmleriň içki organlaryny öwrenýän morfologiýany, organizmleriň düzüm bölekleriniñ funksiýalaryny öwrenýän fiziologiýany we organizmleriñ biri-birleri we daşky gurşaw bilen arabaglanyşygyny öwrenýän ekologiýany özüne birikdirýär. Biologiýasözi grek dilinden bios-janly, logos-ylym sözleriniñ birikmesinden dörän we ýaşaýyş hakdaky ylym diýmegi añladýar.
Prepared by: M.Sovunjov
Curelty - free (Zulumdan azat)
Zulumdan azat (Curelty free), haýwan hukuklary hereketinde, haýwanlara zyýan bermeýändigini görkezýän önümleri ýa-da işleri bellemek üçin köplenç ulanylýan söz. Bular haýwanlarda synag edilmedik ýa-da haýwan organlaryndan öndürilmedik önümlerdir. Haýwanlary barlamak haýwan hukuklaryny goraýjylara rehimsizdir we bu synaglar köplenç agyrýar we her ýyl millionlarça haýwanlaryň ejir çekmegine we ölümine sebäp bolýar.
Dawron Nazarmuhamedow
Dawron Abitowiç Nazarmuhamedow Horezm sebitiniň Içeri işler bölüminiň başlygy.
Suit life of zeck and cody
The Suite Life of Zack & Cody — Disney Channeliñ meşhur filmlerinden biri. Filmde oýunçylar: Baily Pickett, London Tipton, Zack, Cody Martin, Maddie, Woody, we Marcus. Filmiñ baş gahrymany Zack we Cody. Zack we Cody seredeñde has hereketli. Zack we Codyniñ hekaýasy olaryñ tomus dynç alyşlarynda başlaýar.
Garajaoglan
Garajaoglanyň asly türkmen, doglan ýeri häzirki Bereket etraplary diýlip çak edilýär.Ömrüniň köp bölegini Türkiýede,Toros daglaryna göçüp baran türkmenleriň arasynda geçiripdir.Ol Türkiýäniň köp şäherlerinde,obalarynda bolýar.Şahyrçylyga Türkiýede başlapdyr. Garajaoglan köp ýurtlary gezip, halklaryň durmuşyny ýakyndan öwrenen şahyr. Ol Kawkaz, Balkan ýurtlaryny, Azerbeýjany, Siriýany, Müsüri, Rumystany, tutuş Anadolyny aýlanypdyr. Ol ýurtlarda gören ýerlerini goşgularyna geçiripdir. Şahyryň çyn ady Hasan Gara Ylýas ogly bolupdyr. Garajaoglanyň durmuşy hakyndaky ýazgylar biziň günlerimize gelip ýetmändir. Şygyrlaryndaky maglumatlardan netije çykarýan alymlaryň bir topary onuň 17-nji asyrda ýaşandygyny (1606-1679-80 diýip çak edilýär) tassyklaýarlar. Garajaoglanyň şygyrlaryndan:
<<Ýat ile gitme>>
Gel,köňül,ýat ile gitme,
Ýa geliner,ýa gelinmez.
Her gözele meýil etme,
Ýa söýüler,ýa söýülmez.
Şam-u Şerifdir zatymyz,
Ýat illerde gymmatymyz
Ýa biliner,ýa bilinmez.
Garajaoglan,düş ýola,
Hyzyr ýoldaş bolsa bile.
Ýar diýdigiň demir gala,
Ýa alynar,ýa alynmaz.
Şahyryň başgada 《Gyrmyzy》, 《Gara dälmidir》, 《Gül ynjamasyn》, 《Diýsem öldürerler, diýmesem ölem》ýaly şygyrlary türkmen halkynyň arasynda meşhur aýdymlara öwrülip, geçen asyrlardan bäri toý-tomaşalaryň bezegi bolup gelýär.
Isgender gala hem-de kiçi Soltan gala
Ýerli halkyň dilinde şeýle atlar bilen tanalýan bu galalaryň ilkinjisi Soltan galanyň demirgazygynda, ikinjisi hem onuň günortasynda ýerleşýär. Ýerleşiş aýratynlyklaryny göz öňünde tutup, taryhçy alymlar olara pikirleriçe “Demirgazyk aýlaw” hem-de “Günorta aýlaw” diýip at beripdirler. Döwri boýunça aýlawlaryň ikisi-de Solatangaladan soň salnan bolmaly. Isgender galanyň 200 gektara golaý giň meýdany öz wagtynda Merw şäheriniň örän gür oturan ilatly ýeri bolupdyr. Eger-de kiçi Soltan galanyň gündogar bölegindäki Bureýda bilen Gifariniň guburlarynyň başujynda, Teýmirleň döwründe salnan goşa binany hasp etmeseň, bu galanyň içinde gadymýetiň ýerden saýlanyp duran ýekeje diwaryna-da gözüň düşmeýär.
Mihail Botwinnik
Mihail Botwinnik (Rusça: Михаи́л Моисе́евич Ботви́нник) (Doglan senesi: 17.08.1911ý - aradan çykan senesi: 5.05.1995ý) Dünýäniň altynjy küşt çempiony.
1911-nji ýylyň 17-nji awgustynda Sankt-Peterburg'da doglan Botwinnik 12 yaşynda küşde başlady. Ol küşde şeýle bir tiz ökdeledi welin, heniz 16 yaşyndaka grossmeýster adyna eýe boldy. 20 ýaşynda hem SSSR iň çempiony boldy. Elektrik boýunça bilýänleri hem küştden az däldir. 21 yaşyndaka elektrik ussasy boldy we 5 ýyl soň "Tehniki Ylymlarynyň Kandidaty diýen ada dalaşgär boldy".
Ol wagtlar küşt çempiony Alýohindady. Uzak wagtlyk kösençlikden soň ahyry Alýohin bilen Botwinnik arasynda oýun oýnalmagyna karar berildi. Botwinnik bu oýuna gowy taýýardy. Emma, oýun oýnalmanka 1946-njy ýylda Alýohin aradan çykdy.
Ahyry, 1948-nji ýylda FIDE dünýä çempionaty geçirdi, Botwinnik bu ýaryşda 2-nji ýer bilen 3 utuk aratapawut bilen birinji bolmagy başardy we dünýäniň küşt boýunça altynjy çempiony boldy. Ol bu ýaryşda dünýäniň iň ussat küştçilerine garşy oýnap Smyslowy 3-2, Keresi 4-1 Reşewskini 3,5-1,5 we Dr. Eýwäni 3,5-1,5 ýeňdi.
Botwinnik dünýäniň küşt çempiony diýen adyny 15 ýyl saklamagy başarandyr.
1951-nji ýylda Botwinnik tas ýeňilýärdi. Dalaşgärler ýaryşynyň ýeňijisi 27 ýaşyndaky Deýwid Bronşteýn Botwinnik bilen dünýä çempionaty oýnuny oýnamaga hukuk gazanypdy. Bronşteýn Botwinnik bilen oýnunda örän ökde oýnap 24 oýnyň dowamynda deň oýnamagy başarypdy. Emma, FIDE-niň şol wagtky kanunlaryna görä, Botwinnik çempionlygyny ýitirmedi. Botwinnik 3 ýyl soň 1954-nji ýylda Smyslow bilen dünyä çempionlygy oýny oýnady we bu oýun hem 12-12 deňlik bilen tamamlandy. Şeýlelik bilen, Botwinnik öz adyny goramagy başardy.
1957-nji ýylda geçiriljek çempionata örän gowy taýýarlanan Wasiliý Smyslow durnukly, sowukganly oýny bilen dünýäniň çempiony bolmagy başardy. Emma, bir ýyl soň geçirilen rewanş oýnunda Botwinnik çempionlygyny yzyna aldy. Aslynda, hiç kim Botwinnigiň ikinji gezek ýeňjegine ynananokdy. Emma, Botwinnik oýunlarda garşydaşynyň gowşaklyklaryny tapyp, şoňa hüjüm etmek, tertipli türgenleşik, konsatrasiýa we irginsiz türgenleşik stillerini ulandy we çempion boldy.
1960-njy ýylda Botwinnik ýaş Mihail Tal dan ýeňildi we çempion diýen adymy ýitirdi. Emma, ynanyp bolmajak ýagdaýda 50 ýaşyndaky Botwinnik Taly rewanş oýnunda uly aratapawut bilen ýeňip adyny ýene-de yzyna aldy.
1963-nji ýylda dünýä çempionlygy üçin oýnalan 25-nji oýun Mihail Botwinnigiň soňky dünýä çempionlygy oýny boldy. Mihail Botwinnik karýerasynda 8 gezek çempionlyk ugrunda oýnapdyr. 25 oýun oýnalandan soň demir Petrosýan lakamly Tigran Petrosýan dünýäniň küşt çempiony boldy. 15 ýyllyk çempionlygyndan soň küştüň ägirdi dünýäniň küşt çempionaty karýerasyny tamamlady.
Petrosýan bilen oýnundan soň dünýä çempionlygy ýaryşlaryna gatnaşmady. Ol şol ýyllarda küşt kompýuteri bilen meşgul boldy. Şonda-da ol bitnäçe ýaryşlarda 200 oýun oýnap, baýrakly orunlara mynasyp boldy. SSSR de geçirilýän topar boýunça  ýaryşlara gatnaşmagy dowam etdi we baýrakly orunlara mynasyp boldy. Bu ýaryşlarda birnäçe güýçlileri ýeňmegi başardy. 1964-nji Smyslowy, Steini we Petrosýany, 1966-njy ýylda bolsa, Spasskyny, Smyslowy we Keresi we başgada birnäçe ägirtleri ýeňmegi başardy. Botwinnik öz döwrüniň küşt düşünjesini ösdürmäge ägirt uly goşantlar goşdy. Botwinnigiň stili häzirki döwürde hem ulanylýar we birnäçe ýaş küştçülere görelde görkezilýär.bulunmuştur.
Türkmenistandaky koreýler
Türkmenistanyň raýatlary bolan koreýler. Eýsem, Türkmenistana koreý milleti nireden gelip düşdükä? Hususan-da, Daşoguz welaýatynda giden koreý halkynyň diasporasy nireden döredikä?
Gelip çykyşy
Bu informasiýa SSSR döwründe ýapyk saklanýardy. 1860-njy ýyllarda Koreýada açlyk başlanýar. Olar goňşy ýurt bolan Patyşa Russiýasynyň Uzak Gündogar (Дальный Восток) sebitlerine aralaşyp başlaýarlar. Ol ýerde oba hojalyk işleri bilen meşgullanyp başlaýarlar. 1910-njy ýylda Ýaponiýanyň Koreýany basyp almagy netijesinde, Orsýetiň Uzak Gündogar sebitine koreýleriň göçüp gelmegi has-da köpelýär. koreýleriň Orsýediň sebitinde ornaşmagyna ruslaryň özleri gowy garapdyrlar. Ruslar koreýleri zähmetsöýer halk hökmünde garapdyrlar.Patyşa Russiýasy ýykylyp, Sowet hökümeti gelende hem koreýler täze hökümete loýal, ýagny wepaly bolupdyrlar. 1920-nji ýyllar-1930-njy ýyllarda Primorýede 300 sany koreý mekdebi, 2 sany koreý peduçilişşesi, Wladiwostokda bolsa Koreý pedogogiki instituty bolupdyr.
Ýöne Staliniň repressiw syýasaty ozal hem Watansyz ýaşap ýören koreýleriň bagtyny ýatyrýar. Ýaponiýanyň Hytaýa çozmagy Stalini uly alada goýýar. Sebäbi Koreýa Ýaponiýanyň düzüminde bolansoň, Wladiwostok sebitlerinde ýaşap ýören koreýleriň ýapon hökümetine içalylyk edäýmeginiň ähtimallygyndan gorkan Stalin, şol sebitdäki ähli koreýleri sürgün etmek kararyna gelýär. 1937-nji ýylyň sentýabr aýyndan 1938-nji ýylyň ýanwaryna çenli Uzak Gündogar ülkesiniň çäginden 180 müňden gowrak koreýler Özbegistanyň, Gazagystanyň, Türkmenistanyň, Gyrgyzystanyň çäklerine sürgün edilýär. Sürgün edilmek prosesiniň dowamynda bir müň koreýliniň 40 sanysy ýolda aradan çykypdyr.
Staliniň Orta Aziýa sebitlerine sürgün edilen koreýler häzirki wagtda  450 müň sany hasaplanýar. Uzak ýyllaryň dowamynda bu koreý milleti öz ene dillerini düýbünden ýitirdiler. Olaryň medeniýeti ýerli halkyň medeniýeti bilen garylyp gatyldy. SSSR döwründe sürgün edilen koreýlere hatda pasport hem berilmedi. Olaryň köpüsi oba ýerlerinde diňe oba hojalyk işleri bilen meşgullanylmaly edilip görkezme berildi. Garaz, bu garamaňlaý halkyň görmedik güni ýok eken.
Gündelik durmuşy
Türkmenitandaky koreýlar halk arasynda "karis'lar" diýip bilinýär. Olar "koreý salady" bolan çimçi önümçiligi we söwdasy bılen meşhurdyrlar.
Kosta-Rika
Kosta-Rika Amerikada döwlet.
Wasiliý Smyslow
Faýl:Chess_vasilij-smyslov.jpg Wasiliý Smyslow
(Doglan senesi: 24.03.1921ý- Aradan çykan senesi: 27.03.2010ý (89 ýaş)) Dünýäniň 7-nji küşt çempiony. 1957-1958-nji ýyllar aralygynda dünýäniň küşt boýunça çempiony boldy. Wasiliý Smyslow 1921-nji ýylyň 24-nji martynda şol wagtky SSSR-iň Moskwa şäherinde ýahudis maşgalada eneden bolýar. 6 ýaşyndaka kakasy oňa küşt öwredýär. 1938-nji ýylda bolsa, SSSR-iň ýetginjekleriniň arasynda geçirilen ýaryşda çempion bolýar. SSSR çempionatyna bolsa, her ýyl gatnaşyp, 1944-nji ýylda ikinji orny eýeledi. 1945-nji ýylda radionyň üsti bilen geçirilen toparlaýyn ýaryşda SSSR-iň ikinji stolunda oturyp, dünýäniň çempiony bolmaga dalaşgär Samuel Reşewskini 2-0 hasap bilen utdy. 1949-njy ýylda bolsa, SSSR-iň çempiony Deýwid Bronşteýni ýeňdi. Smyslow näçe jan etse-de hemişe Mihail Botwinnikden soň ikinji bolýardy. Alýohin aýrylandan soňra ussat küştçileriň hatarynda görlezilmäge başlandy we 1948-nji ýylda geçirilen dünýä çempionatynda ýene-de Botwinnikden soň ikinji boldy.
1954-nji ýylda Botwinnik bilen ýene-de oýnady, emma, bu oýun deňlik bilen tamamlanansoň çempion yglan edilmedi. Ahyry, 1957-nji ýylda Botwinnigi 12,5-9,5 (6 utuş, 3 utulyş, 13-deňlik) bilen ýeňip dünýäniň çempiony boldy.
FIDE-niň şol wagtky kanunlaryna görä çempion ýeňilse 1 ýyldan soň rewanş oýnamaga hukugy bardy. Şeýlelik bilen 1958-nji ýyl Smyslow bilen Botwinnik ýene oýnadylar. Bu oýny 12,5-10,5 utuk bilen (7 utuş 5 utulyş 11 deňlik) Botwinnik ýeňdi. Bu oýundan soň 7 gezek dalaşgär bolsa-da (1950, 1953, 1956, 1959,1965, 1983/84 we 1985-nji ýyllar) hiçbirinde üstün çykyp bilmedi. 1985-nji ýylda ýaş Kasparow a garşy 4,5-8,5 (0 utuş, 4 utulyş, 9 deňlik) utuk bilen ýeňildi. 1991-nji ýylda bolsa, "dünýäniň tejribeli küştçileri çempionatynda" birinji orna mynasyp boldy. Hem dünýä çempionlygyny hem-de tejribeli küştçiler dünýä çempionlygyny alan ýeke-täk küştçidir Smyslow. Ýaşy gidişse-de beýleki grossmeýsterlere garşy ussatlygyny görkezýärdi.
Smyslow öňden bilinýän oýunlarda. endşpillerde (oýunsoňlarynda), kombinasiýalary döretmekde we kiçijik üstünlikleri utuşa öwürip bilmekde ussatdyr.
Smyslow küştden daşary opera seslendirmegi halar eken. Käwagtlar dostlaryna bu zehinini görkezer eken.
Etrek
Türkmenistan'da yerleşen bir şäherdir.
1220ýý
Wakalar we akymlar
1220-nji ýylda Heläkçilige düşen Horezmşalar döwletinde Jelaleddin Meňburnynyň höküm sürmegi. Onuň döwleti mongol-tatarlardan halas etmek üçin imperiýanyň ýerlerinde täzeden goşun toplap, basybalyjylara garşy täze uruşlara başlamagy. Hind derýasynyň boýlarynda uly möçberli mongol-tatar bölümini derbi-dagyn etmegi ( 1221 ). Çingiz hanyň hut özüniň has uly, esasy güýçleri bilen gelip, muny ýeňlişe sezewar edenden soň Jelaleddiniň Eýranyň günortasy bilen Yraga Kawkaza geçip, döwleti, goşuny berkitmegi dowam etdirmegi. Imperiýanyň öňki bitewüligini we antimongol güýçlerini birleşdirmek üçin kä halatlarda mejburlyk bilen eden hereketleri. Şeýle ýagdaýda onuň hatda Ýakyn Gündogardaky türkmen-seljuk soltanlary bilen hem çaknyşyklara giren wagtlary bolupdy. Çingiz hanyň ölendigini eşiden Jelaleddiniň gynanmagy. Ol: «Ah, şol zalym bilen bir ýüzbe-ýüz durup garpyşjakdym» diýipdir. 1220一1222-nji ýyllar Mongollaryň Zakawkaziýa we Demirgazyk Kawkazlara çozmaklary.
Derýa
thumb|right|Derýada gezelenç
Gün massasy
M○- bu şekilde M, massany,(iňlisçe mass)     ○-şuňa meňzeş şekiljik bolsa, Güni aňladýar. Ýagny, M○= Günüň massasy.
Abdyrazzak Samarkandy
Abdyrazzak Samarkandy (1413 - 1482) - Orta Aziýa taryhçysy. Samarkantda birnäçe wagt ýaşaýar. Ol 24 ýaşynda Temiritleriň köşgünde hyzmat edip başlaýar. Temiritleriň diplomaty hökmünde Hindistanda (1441-44), Gilýanda (1446) bolýar. Ol ömrüniň soňky döwürlerinde Abdyl Kasym Babyryň köşgünde hyzmat edýär. Abdyl Kasymyň 1453 ýylynda Mazendarana, 1454 ýylynda Samarkanda eden ýörişlerine gatnaşýar. Abdyrazzak Samarkandy Orta Aziýawe Gündogar ýurtlarynyň 14-15 asyrlardaky taryhy boýunça maglumatlara baý bolan we taryhçylaryň arasynda şöhrat gazanan "Matla as-saadeýn wa majma al-bahreýn" ("Iki bagtly ýyldyzyň dogşy we iki deňziň goşulyşy") diýen taryhy eseriň awtorydyr. Onuň bu işi mongollaryň taryhyny, Temiriň we Temiritleriň 1304-1471 ýyllardaky taryhyny öz içine alýar.
Germaniýa
Germaniýa (Deutschland), resmi ady — Germaniýa Federatiw Respublikasy (Bundesrepublik Deutschland), GFR (BRD) — Merkezi Ýewropada döwlet.
Baýramalyhan gala
Bu gala Abdyllahangalanyň günbatar diwaryna sapylyp, üň ganat görnüşinde salnypdyr. Onuň salnan wagty barada alymlaryň arasynda kesgitli bir pikir ýok. Galanyň ady Merwe az wagtlyk hökümdarlyk eden (1782-1785 ýý.) gajar hökümdary Baýramaly hanyň ady bilen baglanyşdyrylýar.
Germaniýa
Demirgazyk araçäkleri Demirgazyk deňzi, Daniýa, Baltika deňzi; gundogary Polşa we Çehiýa Respublikasy; günortasy Awstriýa we Şweýsariýa bolmak bilen gunbatar tarapy Fransiýa, Lüksemburg, Belgiýa we Niderlandlar bilen araçäkleşýär. Köplenç maýyl howaly. Almaniýanyň umumy meýdany 357,021 km². 82 million halkly ýurt (2015). Ýewropa Birleşiginde ilat sany boýunca 1-nji ýeri eýeleýar we sol bir sanda dasary ýurtly ilaty bilenem 3-nji ýerde durýar. Paýtagty Berlin şäheri.
left|thumbnail|250px|Almaniýa
Magtymguly
Magtymgulynyň ömri we döredijiligi
Türkmen halkynyň beýik şahyr ogly Magtymguly Pyragy gökleň türkmenlerindendir. Ol takmynan, 1724-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda, Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol ömrüniň​ köpüsini​ Etrek, Gürgen, Garrygala sebitlerinde geçiripdir. Şahyr "Äleme belgilidir" diýen şygrynda ''Ýar geler, wagt-da gider, gaflata çykmyş gözlerim. Açaýyn diýsem açylmaz, ne agyr uýkulydyr; Bilmeýen soranlara aýdyň, bu garyb adymyz: Asly-gerkez, ýurdy-Etrek, ady-Magtymgulydyr'' diýip, öz adyny we niredendigini, kimlerdendigini aýdýar.
Magtymguly Pyragy başlangyç terbiýäni kakasy Döwletmämmet Azadydan alýar. Ol bu barada: "Ylym öwreden ussat-kyblam pederdir" - diýip ýazýar. Magtymguly ilki oba mekdebinde okaýar. Onuň ilkinji mugallymyna Nyýazsalyh diýer ekenler. Magtymguly örän zehinli we ýiti akylly bolupdyr. Ol dürli kitaplary çakdan- aşa köp we irginsiz okapdyr. Magtymguly ýaş wagty kakasyndan, ejesinden we obanyň garry adamlaryndan köp-köp halk rowaýatlary, goşgy-gazallary, erteki we nakyllary höwes bilen diňleýär eken. Ol kakasy Döwletmämmet Azadynyň döreden eserleriniň köpüsini ýatdan öwrenipdir.
Magtymgulynyň zehinliligine, okuwa höwesliligine göz ýetiren Döwletmämmet onuň ylymly adam bolup ýetişmeginiň aladasyny edipdir. XVIII-nji asyrda Etrek, Ahal, Mary sebilerinde güýçli medreseler bolmandyr. Şonuň üçin hem Döwletmämmet Azady öz oglyny ilki Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerlesýän, sol wagt güýcli hasap edilen Idris babanyň medresesinde okuwa iberýär. Magtymguly bu medresede birnäçe wagt okaýar. Soňra ol Buhara gidýär, Buharada Gögeldaş atly medresä okuwa gidýär we onda iki ýyl okaýar. Şahyr sol medresede ders berýän şiriralyly türkmen Nury Kazym ibn Bahr bilen hem tanyşýar we onuň bilen dostlaşýar. Emma medresedäki talyplaryň tertip-düzgüniniň bozuklygy Magtymgulynyň bu medresäni taşlamagyna sebäp bolýar.
Magtymguly esasy bilimi Hywadaky «Sirgazy» medresesinde alýar. Ol «Sirgazy» medresesinde üç ýyl okaýar. Medresede berilýän dersleriň daşynda hem Gündogaryň görnükli şahyrlary: Nyzamynyň, Nesiminiň, Fizulynyň, Nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz okaýar. Ol medresede okaýanlaryň arasynda özuni derrew tanadyp, zehinli talyplaryň hataryna goşulýar. Okuwyň ilkinji ýylynda Magtymguly talyplaryň halypasy bolýar. Soňky ýylda bolsa, mugallym özi ýok wagty ders geçirmegi-de Magtymgula ynanýar ekeni. Magtymguly öz döwrüniň iň bilimli we düşünjeli adamy bolup ýetişipdir.
Magtymguly Pyragy XVIII-nji asyrda ýaşan, türkmen klassyky edebiýatynyň kämilleşmegine örän uly goşant goşan, türkmen edebi dilini ösdürmekde uly işler bitiren şahyrdyr.
Türkmen halkynyň beýik şahyry Magtymguly Pyragy, takmynan 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol ömrüniň köpüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebit-rinde geçiripdir. Magtymguly başlangyç terbiýäni öz kakasyndan alýar.
Şahyr ilki oba mekdebinde, soňra Halajyň Gyzylaýak obasynda ýerleşýän Idris babanyň medresesinde bilim alýar.
Buharadaky Gögeldaş medresesine okuwa girýär, ýöne talyplaryň bozuklygy, ony bu medresäni taşlamaga mejbur edýär. Magtymguly Hywadaky Şir-gazy medresesinde okap bilim alýar we öz döwrüniň bilimli we düşünjeli adamsy bolup ýetişýär.
'''Magtymguly jahankeşde adam bolupdyr. Dünýäniň köp ýerlerine syýahat etmek duýgusy onda ýaşlykda döreýär. Bu syýahatlar şahyryň dünýägaraýşyny giňeldipdir.''' Magtymguly oglan okatmakdan başga tanymal zergär bolupdyr we kümüşden, altyndan dürli bezeg şaýlaryny ýasapdyr. Magtymgulynyň maşgala ýagdaýy jedelli meseleleriň biri bolup durýar. Goşgularyna esaslanyp, onuň Meňli diýen gyzy söýendigini, ýöne käbir sebäplere görä alyp bilmändigi hakda alymlar netijä gelýärler. Magtymgula Akgyz diýen ýeňňesi dakylýar.
Ondan iki ogul bolup, olar hem ýaşlykda ýogalýarlar. Şahyr ogullarynyň ölümine gynanyp, "Yzlamaýan bolarmy", "Mübtela kyldy“ eserleri döredipdir.
Magtymguly, takmynan, 1807-nji ýylda Atasary diýilýän çeşmäniň boýunda, Soňudagyň ýanynda aradan çykýar. Ony kakasynyň ýanynda "Garry molla" (Eýranda) gonamçylygynda jaýlapdyrlar.
Magtymgulynyň döredijiligi
Magtymguly döredijilik işine ýaşka başlapdyr.Magtymguly goşgularyny köpçüligiň üýşen ýerinde, toý-meýlislerde okap berip, adamlary gahrymançylyga, ar-namysly, hüşgär bolmaklyga çagyrypdyr. Onuň ylham çeşmesi halk we onuň güzerany bolupdyr.
Şahyryň döredijiligi dürli temalarda bolan köp sanly şygyrlardan we poemalardan ybaratdyr. Onuň öz golýazmalary bize gelip ýetmändir.
Magtymguly köp şygyrlaryny Pyragy lakamy bilen düzüpdir Onuň döredijiligi XVIII asyr türkmen durmuşyny öwrenmäge örän köp material berýär. Magtymgulynyň şygyrlary, esasan, watançylyk, gahrymançylyk, öwüt-nesihat, sosial-deňsizlik, yşky-liriki, dostluk barada gumanistik ideýalary öňe sürýär.
Abdyllahan gala
Täze Merw galalarynyň ilkinjisidir. Şahruhyň döwürdeşi bolan taryhçy Abdyrazzak Samarkandynyň bellemegine görä Şahruh bu galanyň gurluşyk işlerini dolandyrmak žçin guramaçy emeldarlardan Alaeddin Kukeltaşy, Musany hem-de edenli hökümet işgäri Emiraly Şeýanyny belläpdir. Seýdip häzirki Baýramaly şäheriniň demirgazygyna sepleşip oturan, orta asyr döwrüne degişli Täze Merw galasy - Abdyllahan gala bina edilipdir. Göwrümi boýunça gadymy Merw galalaryndan has kiçi bolan bu galanyň daş ýüzi 24×24×5 sm. ölçegdäki çig kerpiçler bilen, içi bolsa Soltan Sanjar mawzoleýiniňkä görä kiçeçräk dörtgyraň kerpiçler bilen, diwary her bir metr beýiklikde 5 sm. içe gidýän görnüşde salnypdyr. Galanyň gapdal diwarlarynyň uzynlygy 630 metrden 695 metre çenli bolup, olaryň saklanyp glan ýerleriniň galyňlygy 2,5-3 metrden 6 metre, beýikligi hem 5-7 metre çenli ýerýär.Galanyň daşyndan diwardan omzaşyp daşa çykýan egme görnüşli 44 sany gorag diňleri salnypdyr. Galanyň gündogar, günbatar we günorta diwarlarynda derwezeler bolupdyr.
Magtymguly
Durmuşy goşgulary
Beýik akyldar Magtymgulynyň döredijiliginde durmuşy goşgular esasy orunlaryň birini eýeleýär, Ol çilim çekmek, nas atmak, ogurlyk, nähak gan dökmek ýaly pis häsiýetlere garşy göreş alyp barypdyr. Özüniň goşgularynda ("Kyly-kal bolar", "Düýşüne degmez", "Çilimkeş", "Nas atan") olary rehimsiz ýazgarypdyr. Şol göreşde çeper dili ýarag hökmünde ulanypdyr.
Şahyr "Nas atan" şygrynda nas atanyň hapasyzçylygyny görkezip, ony masgaralaýar we şu kärini taşlamaga çagyrýar:
Akar durar üsti-başyň poh eder,
Senden gaçar deňi-duşuň, nas atan!
Şahyr özüniň eserlerinde gybatkeşligi, töhmeti iň bir ýaramaz häsiýet hökmünde ýazgarýar:
Ömrüň ýele berme, azma ýoluňdan,
Agyrtmagyl ili-günüň, gybatkeş.
Magtymguly ýaman häsiýetleri ýazgarmak bilen erbetlikleri dini düşünjeleriň üsti bilen tertibe salmaga synanyşypdyr.
Şahyr gelin-gyzlaryň edepli, päkize, mylaýym bolmagyny isläpdir, ata-enäni sylamaýan, hapysa gelin-gyzlary pisläpdir.
Bardyr gözel, sirke basar saçyny,
Artmaz-ýuwmaz tabagynyň, daşyny,
Sylamaz atasyn, ene ýaşyny
Anyň hyzmatyndan gaçasyň geler.
Öwut-nesihat häsiýetli goşgulary. Meyilnama
Giň ýerde garga deý bolsun wehimli,
Ýerinde hünäri işi gerekdir
diýip, ýigidiň göwrüminiň giň, gerekli ýerinde hünäriniň bolmaly-dygyny, hüşgärligini beýan edipdir.
Magtymgulynyň "Il biläni" şygrynyň:
Goç ýigide toýdur-baýram,
Her iş gelse, il biläni
setirleri agzybirligi ündäpdir, Şahyr "Janyna degmez" goşgusynda hesiýeti boýunça gapma-garşy adamy suratlandyrýar.
Adam bar müň tümen iýdirseň azdyr,
Bardyr adam - iýen nanyna degmez.
Şahyr oňat hesiýetleri ündände, ýaramaz häsiýetleri ýazgaranda, wagyz-nesihat etmek tärinden peýdalanýar. Ol ähli türkmen ýigitlerini jeň meýdanynda şu sypatda görmek isleýär:
At salanda doňuz kimin topulyp,
Aýy kimin asylyşy gerekdir.
Magtymguly oňat-gylyk häsiýetler adamyň bezegi diýip düşünipdir.
Sosial-deňsizlik temasy
Magtymgulynyň döwründe türkmen topragy daşary ýurt basybalyjylary, içerki han-begler tarapyndan depelenipdir. Şu ýagdaýy şahyr "Gaça başlady" diýen şygrynda şeýle beýan edýär:
Gömüldi derýalar, ýykyldy daglar,