XIX_–_njy_asyryň_I_ýa-da_Türkmen_halkynyň_goňşy_döwletleriň_zulmuna_garşy_garaşsyzlyk_ugrundaky_göreşleri
1813-1814 ýý-da rus raýatlaryna kabul edilmegi hakyndaky hažýyş bilen çowdurlaryň, söýünjileriniň we maňgyşlagyň beýleki türme-ň wekilleriniň Astrahana stawropol ülkesine we Peterburga barmagy. Elbetde XIX asyryň I ýarymynda şeýle dagynyklygyň ýüze çykmagyna we demirgazyk Türkmenistanyñ ýerli ilatynyň migrassion proseslere (göçe - göçlüge) sezewar edilmegine Hywa hanlary sebäp bolupdyrlar. Halk Ruslardan haraý gäp, hat-da olaryň raýatlygyna kabul etmeklige hem mejbur bolupdyrlar. XIX asyrad Ahla ilaty hem Hywa hanlygynyň basybalyjylykly talaňçylykly syýasatyna garşy yzygiderli göreş alyp barypdyrlar. Olaryň Hywa hany Muhammetrahyma garşy ilkinji çykyşy 1812-ýylda hanyň Horasana ýörişi wagtynda bolup geçipdir. 1004-1813 ýý-da Eýranyň Ruslara garşy urşunda şowsuzlyga sezewar bolmagy gajar dinastiýasynyň gowşamagyna alyp barypdyr. Bu ýagdaydan peydalanyp Hywa hany Muhametrahym özüniň Horasana ýörişi üçin Ahal tekelerinden nöker sorapdyr. Emma Ahallylar nöker bermekden ýüz dönderipdirler. Emma günorta türkmenler Muhammetrahymyň zandynyň erbetligine göz ýetirip, Hywa hökümýetine paç töläp, hat-da onuň raýatlygyny hem Kabul etmejekdikleri mälim edipdirler. Elbetde munuň özi türkmenleriň diplomatiýasynyň bir ýoludy. Teke serdarlary we kethudalar gan döküşiklige ýol bermejek bolup elinde baryny edýärdiler. Muňa garamazdan Hywa hanynyň goşunlary Hurmant jülgesinde tekeleriň üstüne çozup, obalary talaňçylyga sezewar edipdirler. Şeýle talañçylyklar 1816-1817-ýyllarda yzly-yzyna dowam edip Ahalyň ýerli ilatyny güýçden gaçyrypdyr. Ahal ili gahrymanlarça göreşip hanyň harby güýçlerinden üstün gelip ähli şertlere razy bolmaklyga mejbur edilipdir. 1819-ýylyň aprel aýynda Muhammetrahym han Horasanyň üstüne (Ahal topragyna) 3 gezek ýöriş edýär. Bu gezek onuň bütin uruş hereketleri esasan Ahal tekeleriniň kethudasy Myrat Serdara garşy ugrukdyrylan bolupdyr. Derbent jülgesinde hanyň goşunlary bilen Myrat Serdaryň Ahal tekelerinn goşunlarynyñ arasynda ýüzbe – ýüz çaknyşyk bolupdur. Türkmenler Hywa hanynyň goşunlaryna garşy gahrymanlarça göreşipdirler. Birbada hanyň goşunlary Izgant jülgesindäki söweşlerde yza çekilse-de Irdat jülgesinde bolan söweşlerde hywalylar ýeňiş gazanypdyrlar. Şol söweşlerden soň Ahal tekeleri Arçman, Durun, Mehin ýalt ilatly punktlary taşlap, Hywa boýun bolmakdan Tejene, Sarahsa, Mara gidipdirler. XIX asyryň 20 ý-da Hywa hanlarynyň Ahal topragyny basyp almak prosesi birbada togtadypdyrlar. Han hökümeti özboluşly hilegärlik bilen diplomatiýa baş urup, teke han – begleri bilen soýuz baglaşmaklygy maksat edinipdir. Şol maksat bilen Muhammetrahym türkmenleriň Ahaldaky öňki abraýly baştutany Myrat Serdary ähli tekelere han edip belläpdir, hem-de Myrat Serdaryň kömekçisi tanymal Aýym begi hem öz tarapyna çekipdir. Elbetde hanyň bu syýasatynyň aňyrsynda uly maksatlar bardy. Ýagny Hywa hany Muhammetrahymyň Ahalda berk ornaşyp, ýerli halky ozone doly boýun edip, onsoň ony uly harby güýç hökmünde peýdalanyp Türkmenistanyň has günortasyna Etege, Mara, Sarahsa, Ýolötene, Pendä aralşmagy maksat edinýärdi. Elbetde Hywa hökümdarlaryna XIX asyryň 20 ýý-na çenli Etege, tejene aralaşmak başardan hem bolsa olara Maryny birbada öz raýatlygyna geçirmek başartmady. Sebäbi 1785 ý-da Mary ugrunda Buhara – Eýran urşy bolup onda emir Şamyrat Welnamy ýeňiş gazanypdy. XIX asyryň başynda emiriň ogly Din Nasyr (Mirhaýdaryň dogany) türkmen taýplaryna garşy yzygiderli uruş alyp barypdyr. Soňra Din Nasyr Maryda berk ornaşyp özbaşdaklyk yglan edýär. Gaýtam öňki syýasatyny üýtgedip öz nesilleri bilen duşman bolup arany sazlaýar. Şeýle hem Hywa hanlary bilen hem dostlukly aragatnaşygy ýola goýar. Şondan soň Buhara emiri Mirhaydar Niýazbegiň baştutanlygynda uly harby güýçleri Mara Din Nasyryň garşysyna iberyär. Ol öňküer ýaly Soltanbendi ýumrum Din Nasyry ele saljak bolnada ol hem müňlerçe türkmenler bilen Maşada gaçypdyr. Merw ýene-de Buhara boýun egdirilipdir. Mirhaýdar 200-n gowrak hojalygyny Zeröwşen derýasynyň boýlaryna göçüripdir. Şu çylşyrymly syýasy ýagdaýdan peýdalanyp 1922-23 ýý-da Hywa Buhara urşy netijesinde Merw Hywa hanlygynyň gol astyna düşüpdir. Soltanbegiň weýran edilmegi sebäpli ilat Murgap oazisiniň günbatar böleginde ornaşypdyr. 1823 ýylyň dekabrynda Hywadan Mara Ynak Guýruk Myrat Soltanbendi dikeltmek üçin eberilipdir. Emma oňa bu iş başartmandyr. Şondan soň Hywa hökümdary Murgabyň çet kenarynda Egri güzeriň ýanynda gala salypdyrlar. Şol galanyň ýanyndaky oba hem häzirki Mry şäheriniň başlangyjy bolupdr. Biz siziň bilen XIX asyryň I ýarymynda has anyk aýtsak I çärýeginde türkmen halkynyň Eýran hökümdarlaryna, Hywa hanlaryna garşy milli azat edijilik göreşlerini beýan etdik. Indiki bir beýan edilmeli taryhy materillar Lebaply türkmenleriniň ýagny Amyderýanyň çep we sag kenarynda ýaşaýan halklaryň 3-nji bir feudal döwlet bolan Buhara hanlygy (soňra Buhara emirligi) tarapyndan ýüzlerçe ýyllaryň (asyrlaryň) dowamynda elgarama edilip gelenligi barasynda aýtmaly. Lebap türkmenleriniň XVII- XIX asyrlardaky ýaşaýyş durmuşy, hem-de olaryň goňşy döletleriň zulmuna garşy göreşi bara taryhy edebiýatlarda onçakly bir baý maglumatlar hem ýokdy. Bolsada sowet döwrüňde) Ýöňe soňky ýyllarda öz mugallymymyz taryh ylymlarynyň doktory, professor Döwletdurdy Jumakowyň gazet žurnalarda 1993, 1997, 1998 ýyllarda birnäçe ylmy makalalary çap edildi. Onuň tagallasy bilen 1996 ýylyň oktýabrynda ýurdumyzyň garaşsyzlygynyň 5 ýyllygyna bagyşlap ylmy – praktiki konferensiýa geçirilip onuň materillary çapdan çykdy. Edebi mirasdan görnükli edebiýatçy merhum alym professor, Magtymguly  adyndaky halkara baýragynyň loureaty Öde Abdyllaýewiň Seýdä bagyşlap, Serkerde romany we ýaňy ýakynda “Miras hem Yhlas ” diýen kitabynyň 4 – bölümi (Seýdi we onuň döwri) taryhy çeşme bolup hyzmat edip biler. Size geçen kurslardan mälim bolan maglumatlara görä orta Aziýada Nedir şanyň imperiýasy dargandan soň Buhara hanlygynda öňki Astarhanylar dinastiýasy synyp täze mangyt dinastiýasy häkimýet başyna geldi. (1785 ýýlda) Şamyrat Welnamynyň baştutanlygynda. Ol 1785-1800 ýý atalygynda Buhara hanlygyny emirlik diýip yglan edip, onuň syýasy we ykdysady  potensialyny berkleşdirmek we ösdürmek üçin dölwetleriň çägini giňeldip Maryny hem Eýran gajarlarynyň elinden alyndy. Şamyrat Welnamy hem öz döwründe Lebap halkyny çydamsyz horluklara sezewar etdi. Emir aradan çykandan soň 1801-1802 ýyllarda onuň ogly Haýdar Töre döwlet basyna geldi we tä 1826-njy ýylda çenli payşalyk etdi. Onuň halkda ýorgünli ady Mirhaydar bolupdyr. XIX asyryň ilkinji ýyllarynda başlap Amyderýanyň kenar ýakalaryndaky Lebap türkmenleriniň Mirhaýdara, ärjew begine garşy ençeme gozhalanlar bolup geçdi. Şeýle milli azat edijilikli gozgalaňlaryň biri hem 1801-1802 ýyllarda Çärjew begliginde Mirhaýdaryň ýegeni Seýit Ahmet Hoja garşy amala aşyrylypdyr. Gozgalaňa esasan Kerki – Çärjew aralygynda (häzikri Atamyrat - Türkmenabat) aralygynda ýaşaýan ärsary taýpalary gatnaşypdyrlar. Gozgalaňyň esasy ýolbaşçylarynyň biri soltanýaz beg Işabaşy ogly bolupdyr. Bu gozgalaňa Seýitnazar Seýdi hem gatnaşypdyr. Şahyr gozgalaňa diňe bir ruhy tarapdan goldaw bermän, özi türkmen ýigitleriniň uly bölegine hem baştutanlyk edipdir. Muňa onuň şu aşakdaky setirleri şaýatlyk edýär.