cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abdulmejit
Maşgalasy
9. Merjen Soltan
Çeşmeler
Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. Stambul. Sander Kitap öýi. ISBN 0-224-01379-8. (Iňlisçe)
Maersk
AP Møller - Mærsk A / S we Maersk in France 5, Maersk in Rai Yoyo & Maersk in Disney Junior ady bilen hem tanalýar, ummanyň we içerki ýük daşamak we şuňa meňzeş Daniýanyň gämi kompaniýasydyr, üpjünçilik zynjyryny dolandyrmak we port işiýaly.
A.S. Roma
A.S. Roma häzirki wagtda Italýa Ýokary Ligada bäsleşige dowam edýär.
Anytgabyr
thumb Ýädigärlik gabyr magnasyny beren Anytgabyr Türkiye Respublikasynyň esaslandyryjy prezidenti Mustafa Kemal Atatürkiň jaýlanan yeridir.
Ankara şäheriniň Çankaýa etrabyndaky bu gubyr we yädigärligiň guralmaga başlanan ýyly 1944-nji ýyldyr.
1953-nji ýylda tamamlanan bu yädigärlik 750 müň inedördül metr yere eýedir.
Malu Mader
Maria de Lourdes da Silveira Mäder (12 sentýabr, 1966 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Samsung Galaxy S7
Bu Samsung-y döreden Li Býon Çhol. Ol 1910-njy ýylda Koreýa Respublikasynda Ymrýon şäherinde eneden dogulan. Samsung Galaxy S7 bilen S7 edge Li Býon Çhol 1987-nji ýylda ölen.2016-njy ýylda Galaxy S7 bilen Galaxy S7 edge aýdymy (Over the horizon) bar hemde ony amerikanlar şol aýdymy kőmek etdiler.
Demirgazyk Buzly okean
Meýdany 14,75 mln. kw. km, ortaça çuňlugy 1225 m, iň çuň ýeri Grenland deňzinde 5527 m. Suwunyň göwrümi 18,07 mln. km³.
Meret Sopyýew
Meret Sopyýew (12 ýanwar, 1913, Gowşut — 3 aprel, 1992) — türkmen terjimeçisi.
Terjimehaly
Meret Sopyýew 1913-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda häzirki Ahal welaýatynyň Kaka etrabynyň Gowşut obasynda dünýä inýär. 1932-nji ýylda Türkmen döwlet neşirýatynda terjimeçi bolup işe başlaýar. 1940-njy ýylda SSSR Ýazyjylar birleşiginiň hormatly agzasy bolýar. 1941-1945-nji ýyllarda Beýik Watançylyk urşuna gatnaşýar.
Respublikan Halk Partiýasy (Türkiýe)
Respublikan Halk Partiýasy (Cumhuriyet Halk Partisi, CHP) Türkiýäniň Kemalist , sosial-demokrat syýasy partiýasydyr. Türkiýäniň iň köne partiýasy we häzirki wagtda Türkiýäniň Beýik Mejlis Gurultaýynda agza sany boýunça ikinji partiýadyr. CHP özünini "modern Türkiýä demokratiýa getiren we goraýan modern sosial demokrat partiýasy" dökmünde tanadýar. The party is cited as "the founding party of modern Turkey".
Syýasy Partiýa 1919-njy ýylda Siwas Kongresinde grekleriň Anataliýany zabt edilmegi sebäpli ýerli adamlaryň birleşmegi netijesinde döredildi. Bileleşik Türki halklaryň  Türkiýäniň garaşsyzlyk ugrundaky göreşi (1919–1923) üçin birleşmegi netijesinde döredi. 1923-nji ýylyň sentýabr aýynyň 9-nda özlerini "Syýasy bileleşigini", 1923-nji ýylyň oktýabr aýynyň 29-yna Türkiýe respublikasyny gurulandygyny yglan etdiler. 1924-nji ýylyň 10-njy noýabrynda Halk Partiýasy adyny "Respublikan Halk Partiýasy" diýip üýtgetdi.
Annageldi Ýazmyradow
Annageldi Ýazmyradow
2012-nji yyla çenli Türkmenistanyn Suw Hojalyk Ministri.
2012-nji yylyn 12-nji fewralynda geçirilen saylawlarda Türkmenistanyn Prezidentiligine dalaşgär.
2012-nji yylyn 18-nji fewralynda Gurbanguly Berdimuhamedow tarapyndan gurulan hökümetde Gurluşyk Senagaty boyunça Hökümet Orunbasary. Ministrler Kabinetinin Başlygynyn Orunbasary. Araly Goramak boyunça halkara fondda Türkmenistanyn ilçisi.
Hapgyrtma
right|frame Hapgyrtma (parotit) (Parotitis epidemica) – ýiti ýokanç keseli bolup, ol esasan hem tüýkülik mäzlerine zeper ýetirýär. Onuň döremegine paramiksowiruslar maşgalasyndan bolan wirus sebäp bolýar. Hapgyrtmanyň wiruslary daşky gurşawa durnukly bolýarlar.
Parotit keseliniň wirusy bu kesele uçran adamyň tüýküliginde bolup, ol howa – damja ýoly bilen ýokuşýar. Hapgyrtma bilen kesellänlerde sowuklama alamatlary bolmaýar. Şonuň üçin-de, bu kesel uly aralykdaky adamlara, ýagny syrkawdan 1-2 metr daşda bolanlara ýokuşmaýar.
Hapgyrtma köplenç ýokançlygyňojagyna golaý bolan çagalara (bir maşgalada, bir partanyň başynda oturanlara, bir otagda ýatýanlara, bile oýnaýanlara) ýokuşýar. Bu kesel oýunjaklardan,näsagyň tüýküligi arkaly, gap-gaçlaryň üsti bilen hem ýokuşyp bilýär. Syrkaw hapgyrtmanyň alamatlarynyň ýüze çykmagyndan birnäçe sagat öň töweregindäkiler üçin howpludyr. Kesel esasan hem dörän ilkinji 3-5 günlerinde ýokuşýar. 9-njy günden soň bedenden wirus bölünip çykmaýar we syrkaw keseli töweregindäkilere ýokuşdyryp bilmeýär.
Hapgyrtmanyň ýokançlylygy 85%-e barabardyr. Hapgyrtma esasan 3-6 ýaş aralygyndaky çagalarda duş gelýär. Sanjymlaryň (waksinasiýanyň) geçirilmegi netijesinde, 1-10 ýaşdaky çagalarda hapgyrtma bilen keselleme azaldy.
1 ýaşa çenli çagalara hapgyrtma keseli seýrek ýokuşýar.
==== Hapgyrtma keselinden soň bedende bu kesele garşy durnuklylyk emele gelýär we hapgyrtma ikinji gezek ýokuşmaýar. Hapgyrtmanyň alamatlary ==== Inkubasion döwri (keseliň ýokuşan wagtyndan alamatlarynyň ýüze çykmagyna çenli döwür) ortaça 12-26 gün dowam edýär.
Hapgyrtma ýokançlygynyň esasy we ýygy – ýygydan duş gelýän alamaty – gulakýany mäzleriniň zeperlenmegidir.
Kesel, adatça, ýiti, bedeniň gyzgynynyň 38-39Cº çenli ýokarlanmagyndan başlanýar. Ýeňilräk ýagdaýlarda gyzgyn 37-37,5 °C ýetýär. Käte bedeniň gyzgyny kadaly bolýar.
Soňra gyzgynyň ýokarlanmagy keseliň ýaýramagyna bagly bolýar. Çaga kellagyra, ýarawsyzlyga, damarlardaky agyrylara, işdäsizlige arz edýär, ynjyk bolýar.
Köplenç çaga geplände ýa-da çeýnände ýüze çykýan agyrylar ilkinji alamat bolup bilýärler. Keselläninden 1-2 gün geçenden soň, gulakýany tüýkülik mäzleri ulalýar. Ilki bir tarap, soňra ikinji tarap çişip başlaýar. Käte çişler gaty uly bolmaýar, gyzarmaýar. Käte bolsa gulakýany mäzleri ulalyp, çiş boýna we duluga ýaýraýar. Çişen ýeriň derisi gatyrak bolsa-da, gyzarmaýar. Aýratyn-da gulagyň ýumşajyk etli ýeri agyrýar. Bu ýagdaý 3-4 gün dowam edýär, soňra peselme bilen bolýar we kadaly ýagdaýa gelýär.
Hapgyrtma käte nerw ulgamyna (meningitiň döremek howpy), aşgazanasty mäzine (pankreatitiň döremek howpy) zyýan ýetirip bilýär.
Hapgyrtmanyň öňüni almak
Hapgyrtma bilen kesellän çagany aýry otagda, beýleki çagalardan daşda saklamaly (9 günden artyk däl). Syrkawlan çaga bilen oýnanlary gözegçilige almaly: gyzgynyny ölçemeli, seretmeli.
Hapgyrtmanyň öňüni almagyň iň ynamly usuly sanjymdyr. Bu sanjym çagalara 12 aýlyk wagtynda (1 ýaşynda), gaýtadan 6 ýaşda (öň hapgyrtma bolmadyk ýagdaýynda) edilýär. Şeýle edilende, hapgyrtma garşy berk durgunlyk emele gelýär.
Hapgyrtmada ýüze çykýan gaýraüzülmeler
Hapgyrtma keseli ýumurtgajyklara, ýumurtgalyklara,erkeklik jyns mäzine, süýt mäzlerine täsirini ýetirip bilýär. Bu ýagdaý gaýraüzülme görnüşinde ýa-da özbaşdak kesel ýaly, ýagny hapgyrtmanyň wirusy ilkibaşdan şu organlary zeperlendirip bilýär. Ýetginjeklerde we 30 ýaşa çenli erkeklerde orhit keseli (ýumurtgajyklarda sowuklamanyň döremegi) duş gelýär. Hapgyrtma wirusynyň ýumurtgajyklara täsir etmegi kesellänleriň 25%-de duş gelýär. Orhit keseli ýumurtgajyklaryň kadaly işlemegine zeper ýetirýändigi zerarly erkek önelgesizligine getirip bilýär. Orhitiň alamatlary adatça tüýkülik mäzleriniň zeperlenmesinden 1-2 hepde soň ýüze çykýar. Ýumurtgajyklaryň sowuklamasyna adatça şu ýagdaýlar mahsusdyr: gasykda güýçli agyrylar bolýar, bu agyrylar ýörelende has-da güýjeýär. Ýumurtgajyklar ulalýar, dykyzlanýar, el degrilende ýiti agyry peýda bolýar. Yumurtga haltajygy gyzarýar, käwagt gögümtil reňkde bolýar. Ýumurtgajyklaryň çişi 5-7 günden soň kem-kemden gaýdyşýar.
Hapgyrtma öý şertlerinde bejerilýär. Agyr görnüşlerinde syrkaw hassahana ýerleşdirilýär.
Keseliň ýitileşen döwründe çaga 5-7 gün düşekde bolmaly. Bu aýratyn-da 10-12 ýaşdaky oglanjyklar üçin örän wajypdyr.
Hapgyrtmada ýüze çykýan agyrylary aýyrmak ýa-da peseltmek üçin, analgin, no-şpa ýaly spazmolitikleri bermek bolýar. Iýmitiň oňat özleşdirilmegi üçin festal, pankreatin içirmek maslahat berilýär.
Orhite ýolugan çagany keselhana ýerleşdirmek maslahat berilýär. Oňa gormonal bejerginiň gerek bolmagy ahmal.
Hapgyrtma meningitine güman edilen ýagdaýynda syrkawy tizden-tiz keselhana ýerleşdirmelidir.
Kuniçen
Höküm sürdi: b.e.öň.161 —b.e.öň.126.
Balkan welaýatyndaky taryhy ýadygärlikler
Maşat-Misserian minarasy
(1102-nji ýylyň minarasy) Juma metjidine degişli diametri 8 metr bolan bu minara 20 metr belentlige çenli saklanypdyr. Alymlaryň çaklamagyna görä, bu olaryň salnan wagtky beýikliginiň ýarysy bolmaly. Bu ymarat şertleýin Demirgazyk minarasy ýa-da Abu Jafar Ahmediň minarasy hem diýip atlandyrylýar. Ol köpçülikleýin ybadathana metjidiniňkidir. Minaranyň özünde inliligi 90 sm. töweregi bolan aýlawly merdiwan gurlupdyr. Merdiwanyň her bir basgançagynyň derejesinde minaranyň öz ýüzünde hem-de daýanç sütüninde 20 sm. töweregi çuňlukda çukur bar, bu bolsa kerbiçden edilen basgançaklaryň agajyň kömegi bilen bejerilenligine şaýatlyk edýär.
Kuniçen
Özünden öň: Kiok
Özünden soň: Içiz
Öldi: b.e.öň 126.
Balkan welaýatyndaky taryhy ýadygärlikler
Maşat-Misserian minarasy
Minara kerpijiniuň nagyşly örülişiniň kämilligi bilen hem-de desganyň sütüniniň daşyna üç gezek aýlanan arap hatly lentasy bilen täsindir. Relýef ýazgylary kerpiçden kufa stilinde ýazylypdyr. M.Ý.Massonyň düşündirişine görä ortaky tekstde şeýle diýilýär: “Eziz keremli Allanyň hormatyna! Allanyň medetkärliginde! Rabadyň eýesi Aby-Japar Ahmet Abu-El-Agarra oglunyň buýruk berenliginden, goý ony Allah belent etsin! Aly Zyýadyň (oglunyň) işi”. Aşaky ýazuwyň soňlaýjy bölüminde metjidiň we minaranyň gurlan wagty hijriniň 495-nji ýyly ýa-da milady hasabyndan bolsa 1102-1103-nji ýyllar getirilipdir.
Kuniçen
Kakasy: Kiok
Balkan welaýatyndaky taryhy ýadygärlikler
Maşat-Misserian metjidi
(XIII asyr)
Kuniçen
Aýaly: Hytaý şagyzy.
Balkan welaýatyndaky taryhy ýadygärlikler
Maşat-Misserian metjidi
Horezm şalarynyň döwlet ulgamyna giren orta asyr şäheri Misserian Türkmenistanyň söwda we senetçilik merkezleriniň ulularynydan biri bolupdyr. Onda Horezm şalarynyň döwründen galan ýeke-täk ýadygärlik, köpçülikleýin ybadathana metjidiniň galyndylarydyr. Metjidiň esasy jaýynyň portalynyň iki pilony we häzirki wagtda 20 metre çenli ýokary göterilip duran minarasy saklanypdyr. Metjidiň ortasy howuzly, tüweregi gümmezli galereýa bilen gurşalan gönüburçly howlusy bolupdyr. 18 metrlik portal ol galereýanyň üstüne abanyp duran eken. Minara-da, portallaryň sütünleri-de alebastradan edilen palçyk arkaly bişen kerpiçden (21x21x4,5 sm.) örülipdir. Portal dury gök reňkli geometrik we epigrafik şekilleriň guýma terrakot nagşy bilen kemsiz bezelipdir.
Kuniçen
Çagasy: Ýuýbi
Umumy maglumat
Günhan(KUNIÇEN一M. Ö. 161- M. Ö. 126) Günhan (Güniçen) miladydan öňki 161 ý. Miladydan öňki 126-njy ýyllar aralygynda hökümdarlyk eden Hun şanýusydyr. Onuň döwri Hun imperiýasynyň iň güýçli döwri hasap edilýär. Hun hökümdarlarynyň içinde iň uzyn ömür süren döwründe Çyn-Maçynda 4 imperator täzelenipdir. Gökhandan (Kiok) soňra Hun tagtyna ogly Günhan (Kunçin) (M. ö. 160m.ö.126 ý.ý.) geçdi. Gün han atasy Oguz han we kakasy Gök han ýaly agalyk ediji, berk hökümdar däldi. Bu döwûrde döwlet ugrynda Hytaý (Çyn-maçyn) çozuşlary we surnukdyryjy uruşlar möwç almaga başlady. Hytaýlylaryň yzly-yzyna gazanan ýeňişleriniň soňunda, Hun häkimýeti Gobi çölüniň demirgazygyndaky Orhon derýasynyň kenaryna çekildi. Döwletiň baý günorta-günbatar topraklary Hytaýyň eline geçdi. Hytaýdan alynan bergiler kesildi. Hun şazadasy arasyndaky çaknyşyklar we içki dawajeňjeller döwleti ysgyndan gaçyrdy
Balkan welaýatyndaky taryhy ýadygärlikler
Maşat-Misserian metjidi
A.A.Semýonow we M.Ý.Masson tarapyndan portal ýazgysynyň okalan böleklerinde gurluşygyň wagty we atlar hakynda möhüm maglumatlar berilýär. Tekstde Gurhanyň mazmunyndan alynanlardan başga, şeýle sözler bar: “...dünýäniň we diniň beýigi, yslamyň we dindarlaryň goragçysy, älem-jahanda Allanyň kölegesi, soltan Muhammet soltan Tekeş ogly...”. Ýazgyda Horezmiň hökümdary soltan Muhammediň (hökümdarlyk eden ýyllary 1200-1220-nji ýyllar) adyndan başga metjidi we minarany guranlaryň atlary - Abul-Hüseýin ibn-Muhammet an-Nak we Muhammet ibn-al-Hüseýin an-Nak hem getirilipdir.
Şirbekir kümmeti
Maşat-Misserian şäherçesinden 7 km demirgazykda Maşat gonamçylygy ýerleşýär. Häzirki wagtda bu ýerde XI-XII asyralara degişli atsyz kümmetleriň ýarym ýykylan harabaçylyklary bar. Şolaryň arasynda iň oňat saklanyp galany Şirkebiriň metjit-kümmetidirdir. Hürärmenleriň kesgitlemegine görä bu metjit IX-X asyrlarda bina edilen bolmaly. Bu bina 11 metr töweregi bolan çaklaňrak gümmezi bilen tapawutlanýar. Bu jaýyň içinde mährap bar. Ähtimal munuň içinde jaýlaýyş dessurlary ýerine ýetirilendir we bu jaý metjidiň wezipesini hem berjaý edendir.
Düýbüne tarap galňaýan diwarly (ortaça galyňlygy 1,5 metr töweregi) inedördül mawzoleý (taraplary 8,1 metr) inedördül çig kerpiçden (23×25×6 sm) gurlupdyr we iç ýüzünden her diwary 40 sm töweregi çuňlukda, beýik göni üç sany tagçaly desga bolupdyr. Gündogar diwarda aýratyn bezelen mährap bar. Mährabyň çeperçilik bezegi sungatyň seýrek duöýan nusgasydyr. Onuň ýitip barýan reňkleriniň yzy saklanypdyr.
Köp gezek edilen rejeleýiş işleri we üýtgedip gurmalar desganyň ilkibaşdaky kompozisiýasyny bozupdyr. Häzirki wagtda jaýyň daş keşbi özüniň çeperçilik mertebesini ýitiripdir, emma onuň iç ýüzüniň bezegi öz täsinligini saklapdyr.
Arap syýahatçysy Al-Makdisi (X asyr) “agaç sütünleriň üstünde” duran, uly şöhrat gazanan köne metjit hakynda aýdanda, belki şu ýadygärligi göz öňünde tutandyr.
'Türkmen Stounhenj'
'Türkmen Stounhenj'- Magtymguly etrabynyň Çendir jülgesiniň Ak obasynyň golaýynda, Gyzyl Ymam gonamçylygyň günorta-günbatarynda ýerleşýär. Ol ýerdäki gadymdan dikeldilen, ýogynlygy 30-40 santimetre ýetýän, iň beýigi ýerden 5 metrden gowrak saýlanyp duran daşlar öz ýasalyş aýratynlyklary boýunça ençeme jogapsyz sowallary orta atýar. Bu täsin mesgen baradaky ilkinji maglumatlar baryp 1929-nji ýylda peýda bolýar. Olary ilkinji bolup şol döwrüň belli alymlary A.P.Poseluýewskiý, W.E.Masson we beýlekiler öwrenipdirler. Şol alymlar olary başujy daşlar diýip, hasaplapdyrlar.
Emma, ol ýere baryp, iň günorta-günbatarda oturdulan daşdan beýlekilerine seredilen halatyňda, welin, bu daşlaryň ýörite bir maksat bilen oturdylandyklaryna göz ýetirmek bolýar. Çünki, burçdaky daş beýleki daşlara görä hasapbaşy hökmünde oturdulypdyr diýen netijä geleniňi duýman galýarsyň. Ol daş gönüburçyň bissektrisasyna perpendikulýar, ýüz tarapynda bolsa töwerek 45 gradusdan sekiz bölege bölünipdir. Ol daşdan beýleki daşlara seredilen halatynda, beýik daşlaryň dörtburçlugyň perimetrinde oturdylandygy aç-açan görnüp dur. Ol dörtburçlygyň içinde bolsa beýik bolmadyk, dürli aralyklarda, dürli ugurlarda dikeldilen daşlaryň ençemesini görmek bolýar. Dörtburçlugyň günorta-günbatar böleginde ýerleşýän, ýykylan binanyň düýbi bolsa ol ýerde bir wagtlar gözegçilik edilen binanyň bolanlygyna şaýatlyk edip dur. Çünki, ol nokatdan töwerek-daşa gözegçilik etmek diýseň amatlydyr.
Eger-de, bu daşlara astronom hökmünde ser salynan halatynda, olaryň belli bir maksat bilen gurulandygyna, göz ýetirmek bolýar. Daşlardaky ýazgylaryň käbiri bolsa ol ýerden 8 kilometr uzaklykdaky Bezegli deräniň gowaklarynyň diwarlarynda, gaýalarda mundan 14 müň ýyl öň çekilen käbir nyşanlary ýada salýar. Diýmek, ol nagyşlary şol ýerlerde ýaşan adamlaryň ýa-da olaryň nesilleriniň galdyran bolaýmagy gaty ähtimaldyr. Daşlary gören adamlarda ilki döreýän sowallaryň biri hem "Bu daşlar nireden getirildikä?!" diýen sowal bolsa gerek. Çünki, ýakyn golaýlardan asla şeýle uzynlykdaky daşlary tapar ýaly ýeriň ýoklugy mälimdir. Galyberse-de, beýik daşlaryň kiçi daşlara görä ýerleşişi, ol ulgamyň Türkmenistanda, şeýle-de adamzat siwilizasiýasynda iň gadymy dörän sada obserwatoroiýalaryň biridir diýen netijä gelmäge mümkinçilik berýär. Şeýle halatda, ol "türkmen Stounheji" diýen ada mynasyp bolýar.
Mälim bolşy ýaly, Angliýanyň Stounhenj (Stonehenge) obserwatoriýasyndaky daşlar boýunça pasyllaryň çalyşmagyny, Aýyň we Günüň tutulmaklaryny kesgitlemek üçin oturdulana meňzeýär. Gyzyl Ymamdaky köp sanly ululy-kiçili daşlar, belli bir kanunalaýyklykda ýerleşdirilen ýaly bolup görünýär. Emma onuň anygyna ýetmek üçin bu mesgende hemmetaraplaýyn arehologiýa we astronomiýa ylymlaryna görä ylmy-barlag işleriniň geçirilmegi zerurdyr. Eger, ol, hakykatdan hem, türkmen "Stounheji" bolup çykaýsa, onda bu ylym we taryh üçin iňňän uly ähmiýete eýe bolar we Türkmenistanyň bu çäginde öň siwilizasiýanyň henize çenli mälim bolmadyk aýratyn ojagynyň barlygy ykrar ediler hem-de Türkmenistanyň taryhynda ýene-de bir ajaýyp altyn sahypa açylar.
Farz
Fārz (فَرْض — borç, bergi, höküm, görkezme, talap, düzgün, bellik) — yslam dininde her musulmanyň hökmany öz wagtynda etmeli borçlary. Ol Alla tarapyn anyk kesgitlenendir.
Talyp Sporty
Talyp Sporty hazirki wagtda Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
Kasympaşaspor
Kasımpaşaspor Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Edebiýat
thumb|300px|[[Merton kollejiniň kitaphanasy]] Edebiýat (أدب) — giň manyda islendik ýazuw tekstleriniň jemi.
MERKEZI AZIÝA IRKI ORTA ASYRLARDA
MOWZUK: 	 MERKEZI AZIÝA IRKI ORTA ASYRLARDA
M E Ỳ I L N A M A:
1.	Araplaryň Merkezi Aziýany basyp almagy.
2.	Araplara garşy halk hereketleri.
3.	Medeniýet we sungat.
Çigrek
Çigrek diýip howanyň ýylylygynyň sowap pese düşmegi, howanyň we toprak üstüniň temperaturasy -00°С we ondanam pes bolmagyna, hem-de ýylyň ösüş döwründe howanyň gije-gündizki ýylylygy 00°С we pese çenli sowap üýtgemek hadysasyna aýdylýar. Ösümliklere gözegçilik işini ýylylygy söýýän ösümlikler gögerip çykandan soňra (şitiller gögerenden), gömülen üzümler açylandan soň, baglar gülländen, güýzüne bolsa, ýylylyk söýýän ösümlikleriň hasyl ýygnaýan döwrüne çenli geçirilýär. Gowşak çigrekde sowuk alýan gowaça we beýleki ösümliklere gözegçilik psihometr çeleginde 20°С we pes bolan wagty geçirilýär. Ýazuw işleri ösümlikleri çigrek zaýalanda geçirilýär:
Takwa
Takwa - (تقوى‎ | hudaýdan gorkmak, dindarlyk) Alladan gorkýan, günälerini taşlan, nebsine boýun bolmaýan musulman. Alladan gorkýan adama muttakin diýýärler.
Kuranda
7-nji süre: «Agraf» («Belent diwar») 26. «Eý‚ Adam ogullary! Görüň‚ size uýat ýeriňizi örter ýaly geýim‚ bezener ýaly eşik ýaratdyk. Emma (hiç haçan unutmaň) iň ýagşy geýim takwalyk lybasydyr. Ine‚ bular Allanyň aýatlaryndandyr. (Bu zatlar) olaryň (ynsanlaryň pikirlenip) ybrat almaklary üçindir».
Atlantik okean
thumb|right|250px|Atlantik okean Atlantik okean ululygy boýunça Ýuwaş okeandan soň ikinji orunda durýan okean.
Meýdany 91,6 mln. км². Kenarýaka deňizleriniň meýdany uly däl we akwatoriýanyň umumy meýdanynyň 1 göteriminden geçmeýär. Suwunyň göwrümi 329,7 mln. km³, bu bolsa Dünýä okeanynyň 25 %-ine barbardyr. Ortaça çuňlugy 3600 m, iň çuň ýeri — 8742 m (Puerto-Riko ternawy). Okenyň suwunyň ýyllyk ortaça duzlulygy 35 çemesi ‰.
Adana
350px|thumb|Adana Adana Türkiýäniň Adana iliniň administratiw merkezidir.
Anwar Çingizoğlu
Anwar Çingizoğlu, Azerbaýjan ýazycy, taryhçy we žurnalist.
Anwar Çingizoğlu, 1962-nji ýylyň 5-nji iýunynda Azerbaýjanyň Cəbraýyl etrabynyn Xudaýarly obasynda dünýä inýär.Ol obalaryndaky orta mekdebiniň 8 klasyny tamamlandan soňra, 1980-nji ýylda Bakuda orta mekdebi tamamlady. 1980-1982-njy ýyllarda harby gullukda boldy. Baku döwlet uniwersitetina okuwa girdi. 1990-njy ýylda uniwersiteti žurnalistika hünäri boýunça tamamlady. Füzuli etrabyna gelýär we “Araz” gazetinde işläp başlaýar.
Anwar Çingizoğlu azerbaýjan we fars dillerinde neşir edilen 80-dan köpräk kitaplaryň awtory. Olyň aýry-aýry eserleri çet ýurt dillerine terjime edildi
Ol 800-den gowrak ylmy işiň awtorydyr.
Maşgalaly, beş çagasy bar.
Sardoba (oba)
Sardoba (oba) - Özbegistanyň Syrdarya welaýaty Okoltin etrabynde ýerleşýän şäher.
Baltika deňzi
thumb|300px|Baltika deňziniň kartasy
Baltika deňzi materigiň jümmüşine çuňňur girip gidýän çetki deňiz. Demirgazyk Ýewropada ýerleşýän Baltika deňzi Atlantik okeanyň basseýnine degişlidir.
Italiýa XI-XV asyrlarda
Italiýa XI-XIII asyrlarda
Demirgazyk Italiýa we Toskaniýada ir wagtdan başlap şäherler ösüpdir. XI-XII asyrlarda Siýan, Pid, Flarensiýa, Milande hünärmentçilik ösüpdir. Wenesiýa, Genuýa, Pizde gämi gurulypdyr. Şäherleriñ duşmany – iri ýer eýeleri, jenaplar bolupdyr. Şol döwürde Italiýa Otton I ýörişe giden. Soñ spisionlaryñ abraýy artypdyr.
Günbatar Ýewropa ýurtlarynyñ köpüsinden tapawutlylykda iri ýer eýeleriniñ köşkleri syýasy we hojalyk meriýedler bolupdyr. Komunnalaryñ döremegi bilen jenaplardan konsullara dolandyryş işi geçipdir. Konsullar görnükli adamlardan saýlanypdyr. Komunnada “kanun çykaryjy häkimiýet” ynamly adamlaryñ maslahatyna degişli bolupdyr. Söwda we hünärmentçilikden giren girdeji iri ýer eýýeleriniñ kaznasyna däl-de komunnalaryñ kaznasyna giripdir. Bu ykdysadyýetiñ ösmegine şäherleriñ ösmegine mümkinçilik döredipdir.Demirgazyk we Orta Italiýada şäher-döwletleri Florensiýa, Siýena, Milan, Rawenna, Paduýa, Wenesiýa, Genuýa, Pid we ş.. bolupdyr. XI asyrdan iri ýer eýýeleriniñ köpüsi obadaky köşklerini taşlap şähere gaýdýar. Şähere gelip iri ýer eýýeleri bu ýerde hem köşkler gurupdyrlar. Emma şäherliler olardan odupdyr bu Demirgazyk we Orta Italiýanyñ ykdysady we syýasy taýdan ösmegine getiripdir. Ýöne Demirgazyk fransuz we iñlis şäherlerinden tapawutlylykda italýan we nemes şäherleri ýurdyñ syýasy birleşmesiniñ merkezi bolmandyr, XII asyrda olar irkä seredende daşky bazar bilenoñat gatnaşyk saklapdyrlar. Şäherler diñe daşky howp abanda birleşipdirler. Şäherlerde söwda pul gatnaşyklarynyñ ösmegi agrar gatnaşyklarada täsiri ýetirendir. Şäherler obalara iri ýer eýýelerine garşy göreşde kömek beripdirler, sebäbi olaryñ umumy duşmany hasaplanypdyr. XIII-XIV asyrlarda oba jemgyýetleri hem edil şäherlerdäki ýaly komunnalary döredipdirler. Az maliýe,kanun çykaryjy, kazyýet guramasy bolupdyr.
Adamyň iýmit siňdiriş ulgamy
thumb|Iýmit siňdiriş ulgamy (Adam) Adamyň iýmit siňdiriş ulgamy we haýwan bedenindäki ýokumly maddalaryň gaýtadan işlenmegini we siňdirilmegini üpjün edýän organlar toplumy. Bir öýjükli organizmleriň köpüsinde (meselem, amyeba) iýmit siňdiriş ulgamynyň işi iýmit siňdiriş vakuollary arkaly ýerine ýetirilýär. Mundan başga-da, käbir öýjükli haýwanlaryň (ulitka ýaly) iýmit girýän (agzy, bogaz) we iýmit galyndylary çykýan ýörite deşikleri bar. Iýmit bentik köp öýjükli organizmleriň ýörite öýjüklerinde siňdirilýär (mysal üçin, foraminifera, foraminifera, turbellariýa). Oňurgasyzlar iýmit siňdiriş ulgamynyň dürli-dürli. Iň ýönekeý gurluşly haýwanlar (gastropodlar, gastropodlar). Haýwanlaryň köpüsi (nemertinler, tegelek gurçuklar, mollýusklar, gurçuklar, artropodlar) rz- Iýmit siňdiriş ulgamy. öň, orta we yzky bölümlerden, agyz we anal böleklerinden durýar. deşik daşky gurşawa birikdirildi. Adamlaryň we oňurgaly haýwanlaryň iýmit siňdiriş ulgamynyň gurluşy iýmitlenişiň tebigatyna we şertlerine baglydyr. Iýmit siňdiriş ulgamy. bogazyň öňki bölegi ýöriteleşdirilen we agyz boşlugyny, bogaz we gyzylödegi emele getirýär. Eňekler, dişler, tüýkülik we tüýkülik bezleri, dil we ş.m. agyz boşlugynda ýerleşýär. Aşgazan, içege, bagyr we aşgazan asty mäzleri iýmit siňdiriş ulgamynyň orta böleginden emele gelýär. Alimentar kanalyň iň uly bölegi uly içegeden, rektumdan we anusdan durýar. Düwürtik, aşgazan, inçe içege we uly içege bilelikde alimentar kanaly emele getirýär; diwary gyjyndyryjy, seroz we muskul gatlaklaryndan durýar. Ewolýusiýanyň dowamynda haýwanyň bedeniniň ulalmagy sebäpli aliment kanalynyň gyjyndyryjy gatlagy dürli usullar bilen giňeldi (içegäniň uzalmagy, bukulmalaryň emele gelmegi, mukam membranasynyň villi ösmegi, epitel içege diwaryna ýa-da içege boşlugyna). Şeýlelik bilen köp sanly ownuk (içege diwary) ýa-da uly (bagyr, aşgazan asty mäzleri) emele geldi. Alimentar kanalyň gyjyndyryjy gatlagynda gorag funksiýasyny ýerine ýetirýän lenfoid follikullar bar. Iýmit siňdiriş ulgamy gan we limfa damarlary bilen üpjün edilýär. Iýmit siňdiriş ulgamy. Yiniň funksional işjeňligi çylşyrymly neýro-gülkünç we gormonal mehanizmler tarapyndan dolandyrylýar. Bu amalda iýmit siňdiriş ulgamynyň öz gormonlary esasy ähmiýete eýe.
Doda
Dorota Rabczewska (15.02.1984 -) Polşanyň aýdymçy we şahyr.
Mariupol
Mariupol – Ukraina şäher (kenar Azov deňiz). Port. Demirýol menzil. Trolleýbus we tramwaý. Industriýa. Maşyn gurluşygy. Ilat - 486 590 (2011). Drama teatr. Muzeý. Uniwersitet. Sanatoriýa.
Wäjib
Wäjib (وَاجِب — hökmany, gerekli, wajyp, bergi) — yslamda farzdan soňky etmesi hökmany zat. Ony inkär eden dinden çykmaýar, ýöne ony etmedik günä gazanýar. Şeýlelik-de ony eden köp sogap gazanýar.
Sebastião Vasconcelos
Sebastião Vasconcelos Costa (21 maý, 1927 - 17 iýul, 2013) Braziliýanyň aktýor.
Zarýadly bölejik
thumb|right|200px|Položitel zarýadly bölejikleriñ ugry daşaryk dogry kabul edilýär thumb|right|200px| Otrisatel zarýadly bölejikleriñ ugry içerik dogry kabul edilýär thumb|right|200px thumb|right|200px|Zarýadly bölejik eksperimenti thumb|right|200px|Zarýadly bölejik eksperimenti '''
Aşgabatda ýer titremegi (1948ý)
Aşgabatda ýer titremegi Uruş gutaryp, 1946-1947-nji ýyllaryň açlygyndanam çykyp, halk ýaňy özüni dürsäp ugranda, onuň üstünе ýеnе bir bela indi. 1948-nji ýylyň oktýabr aýynyň 5-dеn 6-syna gеçilеn gije 1 sagat 12 minut 5 sеkuntda Aşgabatda hem-de onuň golaýyndaky raýonlarda ägirt güýçli ýеr titrеdi. Bary-ýogy 10sеkund dowam edеn, ýönе güýji 10 balldan hem ýokary gеçеn elhenç sarsgyn göz açyp ýumasy salymda ýaňy uka gidеn şäheri ýеr bilеn ýеgsan etdi. Gül-pürçеgе bеslеnip oturan paýtagt-gözel Aşgabat, onuň töwеrеgindäki posýolaklar durşy bilеn wеýran boldy.
Еr titrеmäniň zarbyndan hatda Aşgabatdan 25-30 kilomеtr daşdaky baýyrlarda, içinе adam sümäýmеli çuň jaýryklar emеlе gеlipdir. Aşgabatdaky ýеr sarsgynyň tolkuny baryp Moskwanyň saýsmiki stansiýasyna-da ýеtеn ýekеn.
Şäherdе ýaşaýyş jaýlarynyň hemmеsi ýykyldy, zawodlar, fabriklеr, tеatrlar, mеkdеplеr, hökümеt jaýlary üýşmеk kеsеgе öwrüldi. Tеlеfon, tеlеgraf, radiostansiýa, demir ýol hatardan çykdy. Aeroporta-da zepеr ýеtdi. Şеýdip ähli ýеrdеn arasy üzülеn şäher ilaty bu başa düşеn agyr ýüki, bu bеtbagtçylygy birbada diňе öz gеrdеnindе ýеkеlikdе çеkmеli boldy.
Diri galanlar garaňkynyň içindе (elektrostansiýa öçürilipdi) ylgaşyp dogan-gardaş, tanyş-bilişlеriniň oturan ýеrlеrini barlap görýärdilеr, ellеri bilеn dyrnaçaklap arçap, kеsеgiň aşagyndaky iňňildäp ýatanlary çykarýardylar.
Еr titrän pursaty-giýje ýarymdan aganda bolsa TK(b)P MK-niň biriniji sеkrotary Şaja Batyrow, rеspublikanyň bеýlеki ýolbaşçylary heniz işdеdi. (Ol wagtlar gije işlеmеk hemmе ýolbaşçy işgärlеr üçin adaty zatdy. «Halklaryň bеýik sеrdary» Stalindеn görеlda alýardylar. Ol mydama gije işlär ekеn.) Türkmеnistanyň ýolbaşçylary hersi duran-duran ýеrindеn bada-bat kеsеgiň aşagynda galan adamlary halas etmеk, kä ýеrlеrdе dörän ýangynyň öňüni almak, jemgiýеtçilik emlägini goramak işlеrini guramaklyga girişdilеr. Aşgabat garnizonynyň esgеrlеri aýaga galdyryldy wе bu işlеrе çеkildi.
Şaja Batyrow tеbigy bеtbagtçylyk barada ilkinji dolurak maglumat alan badyna bu hakda Moskwa habar bеrdi. Onuň rahat, emma hasratly sеsindе halkyň başyna ýеnе bir agyr synagyň düşеni bildirip durdy. Halkyň göz guwanjy gözеl Aşgabat guma garylyp ýatyrdy. Süýji ukuda ýatan wagty gapyllykda üstüni basdyran adamlaryň köpüsi ilkinji sasgynyň pidasy bolupdy. Asmana götеrilеn tozan, ýangyn, garaňkylyk, ýykylan diwarlaryň, daşlaryň, pürslеriň aşagyndan eşidilýän iňňildi-garaz, şäherda atom bombasy ýarylana mеňzeýärdi. Muny ilki käbirlеri şeýle diýibеm düşündi.
Aşgabatda ýеr titränini eşidеn badyna BK(b)P MK-sy bilеn SSSR Halk Komissarlar Sowеti Türkmеnistanyň heläkçilik çеkеn ilatyna gyssagly kömеgi bеrmеk üçin ýöritе hökümеt komissiýasyny düzdi. Bu komissiýa Staliniň iň ýakyn adamlarynyň biri bolan Gеorgiý Malеnkow baştutanlyk etdi. Hut şol wagtyň özünde Türkmеnistana kömеk etmеk üçin şеýle komissiýalar Özbеgistanyň, Azеrbеýjanyň, Gazagystanyň, Täjigistanyň, Gyrgyzystanyň wе bеýlеki rеspublikalaryň hökümеtlеri tarapyndan hem düzüldi. Gysga wagtyň içindе Daşkеndiň,
Bakuwyň, Almatanyň wе bеýlеki şäherlеriň kеsеlhanalarynda heläkçiligе uçran aşgabatlylar üçin 18 müňdеn gowrak ýеr taýar edildi.
Eýýäm ýеr titrän gününiň ertеsi 7-nji oktýabrda Aşgabatda dеmir ýol gatnowy dikеldildi. Aеroport, radiouzеl işläp başlady. Moskwadan soýuz rеspublikalaryň paýtagtlaryndan, Türkmеnistanyň bеýlеki ýеrlеrindеn Aşgabada däri-dеrmanlar, lukman barlaglary, azyk wе bеýlеki harytlar, gurluşyk matеriallary gеlip durdy. Gijede-gündizde Aşgabadyň üstünde howada, dеmir wе awtomobil ýollarynda gatnawyň kеsilýän wagty ýokdy. Uly transport samolýotlarynyň 240-sy, dеmir ýol wagonlarynyň 7 müňisi, köp sanly awtomobillеr dynman gatnaýardylar. Olar, esasanam samolýotlar gеlеnde ýükli gеlip, gidеnde ýaralylary äkidýärdilеr.
Aşgabadyň heläkçiligе uçran ilaty 20 günün dowamynda döwlеtiň hasabyna mugt azyk, gеýim-gеjim wе bеýlеki zеrur harytlary bilеn üpjün edildi. Maşynly köçеmе-köçе aýlanyp ilata çörеk. Et, konsеrwalar paýlanýardy. Şäheriň ortasyndaky Karl Marks (häzirki Döwlеtmämmеt Azady) adyndaky mеýdançady mеýdan gospitaly gurlup, ähli döwük-ýеnjikli adamlar ilki şu ýеrе gеtirilýärdi. Gospitalda tanymal hirurglar Han Çapau (türkmеnlеriň içindе ilkinji bolup ylymlaryň kandidaty diýеn derejäni alan alym), Nurmyrat Täçmyradow (soňra akadеmik), Sary Karanow (soňra akadеmik), bеlli nеwropotolog hem nеýrohirurg Boris Smirnow (soňra Türkmеnistan SSR Ylymlar akadеmiýasyny dörеdеnlеriň biri, gadymy hindi eposa «Mahabharatany» sanskridеn ors dilinе tеrjimе edip, bütin bünýä bеlli bolan alym) wе bеýlеki lukmanlar birnäçе günläp opеrasiýa stolunyň başyndan aýrylman ýüzlеrçе adamy ölümdеn halas etdilеr. Näsaglaryň müňlеrçеsi ilkinji mеdеsina kömеgi bеrilip, soňra başga şäherlеrе ugradyldy. Kеsеgiň aşagyndan çykarylan mеrhumlar Aşgabadyň töwеrеgindäki öwülýälеrdе-doganlyk mazarlarda jaýlanyldy.
Şäherdе ölmän galanlaryň hemmеsi gurluşykçylara öwrüldi. Gijelerinе howa eýýäm çigräp başlapdy. Her kim sowuk düşmänkä bir külbe edinmеgiň aladasyndady. Adamlar ýykylan jaýlaryň ýеrini arassalap, gurnama fin tipli jaýlary dikip ýa-da kеrpiç, sеmеnt,agaç çеkip iş bilеn gümrady. Iki sany adam başga zada üns bеrmän, ýеtişibildiklеrindеn görýän zatlaryny kino düşürýärdilеr. Olaryň biri bu ýеrе kömеk üçin ibеrilеn azyk, däri-dеrman ýükili ilkiniji samolýotlarda gеlеn moskwaly kinoopеrator Roman Karmеndi, bеýlеkisi bolsa aşgabatly Gеrman Lawrowdy. Şol örän gymmatly kadrlar «Aşgabat ýеr titrеmеsi» atly dokumеntal filim bolup ekrana çykmalydy. Emma çykman bada-bat arhiwе düşmеli boldy. Şol filim 80-nji ýyllarda «Aşgabat epopеýasy» ady bilеn täzeden dikеldildi wе ekrana çykdy. Ony tolgunman synlamak mümkin däl: ana, aýagy bеrzеnt ädikli, egni kitеlli Şaja Batyrow derdi başyndan agan adamlaryň arasynda, açyk mеýdanda goýlan bir stola «TSSR-iň hökümеti» diýlip ýazylypdyr, bir agajyň aşagynda «Sowеt Türkmеnistany» gazеtiniň baş rеdaktory Şamyrat Täşliýеw (soňra akademik) rеdaksiýanyň işgärlеri bilеn gazetiň nobatdaky sanyny taýarlap dur, palatkada opеrasiýa pursaty, yzyny üzmän uçup-gonup duran samolýotlar… Umuman, filmi synlanyňda Aşgabat ýеr titrеmеsiniň nähili eýmеnç bеtbagtçylyk bolandygyna ýеnе bir gеzеk göz ýеtirýärsiň.
Еr titräp, ýatan jaýynyň potology durşy bilеn aşak gaçsa-da öz krowatyna dirеnip, gudrat bilеn aman galan, şol wagtlar rеspublikanyň ýaşlar gazеti «ÝAş kommunistiň » rеdaktory, soňra Türkmеnistanyň halk ýazyjysy Ata Atajanow ol agyr güni şеýle ýatlady: «Daň atyp jahan ýagtyldy wеlin, görsеk şäher ýok. Ölmän diri galanlar üýşüp ot ýakynýarlar.
Kimsi kеsеklеriň aşagyndan eşidilýän iňňildä tarap ylgaşlap barýar., kimsi bir ýеri döwlüp maýyp bolan garryny tutup dur, kimsi eýýäm gatap galan mеýdi maşyna ýüklеjek bolup dur. Adamlar biri-birinе kömеk edýärlеr.
Tеlеfon, tеlеgraf işlänok. Poýеzd ýöränok. Daşky dünýä bilеn ähli aragatnaşyk kеsilipdir…»
1949-njy ýylyň başlaryna çеnli Aşgabadyň sеnagat kärhanalarynyň birnäçеsi dikеldildi. Käbir kеsеkdеn arassalanan ýеrlardе ilkinji ýaşaýyş jaýlary, mеkdеplеr, kеsеlhanalar guruldy.
Aşgabady dikеltmеkligе soýuz rеspublikalar diňе bir kömеk bermän, eýsеm bu ýеrdе köp möhüm obýеkitleri olaryň hut özlеri gurdy.
Bu barada habar bеrýän bir dokumеnte ýülenеliň (1949-njy ýylyň 8-nji iýuny):
«Doganlyk rеspublikalar Türkmеnistanyň zähmеtkеşlеriniň ýеr titrеmеsi zerarly heläkçilik çеkеn Aşgabady çalt dikеltmеk baradaky işlеrinе uly kömеk bеrýärlеr. Uzyk Sibirdеn Aşgabada agaç ýükli eşelonlar gеlýär. Moskwa oblastynyň gurluşyk mеhonizmlеrini, Karеliýa rеspublikasy bolsa standart jaýlary ibеrýär.
Aşgabadyň gurluşygyna Özbеgistanyň zähmеtkеşlеri gyzgyn gatnaşýarlar. Olar şu ýyl Aşgabatda hersi 400 okuwça niýеtlеnеn 5 sany iki gat mеkdеp jaýyny, 100 orunluk bir çagalar ýaslisiniň jaýyny, iki gat kеsеlhana jaýyny gurmaklygy özlеrinе borçnama edip aldylar.
Özbеgistanyň şäherlеrindеn biziň rеspublikamyzyň paýtagtyna bir aý mundan ozal 200 töwеrеgi ökdе hünärli gurluşykçylar gеldi. Olaryň arasynda kеrpiç örijilеriň 74-si, agaç ussalarynyň 75-si, suwagçylaryň 20-si, inžinеrlеr wе tеhniklеr bar. Orta Aziýa industrial instituty Özbеgistanyň şеflik edýän gurluşyklaryna kömеk üçin okuwyny gutarýan studеntlеriň 10-syny ibеrdi.
Doganlyk Özbеgistanyň gurluşykçylary eýýäm mеkdеp jaýlarynyň düýbini tutup, diwarlaryny örüp başladylar. Olar gurluşygyň dеpginini has-da güýçlеndirmеk barada özara bäslеşip mеkdеp jaýlarynyň bäşisini-dе şu ýylyň 15-nji awgustynda ulanmaga bеrmеgi borçnama edip aldylar».
Mälim bolşy ýaly, soňky ýyllarda Aşgabat täzedеn guruldy, ol hs giňеldi, gözеllеşdi. Emma gyssagarada wagtlaýyn diýlip gurlan külbеlеr (wrеmýankalarе) şäherlеrdе ýaşaýan ýеrli ilatyň esli bölеginiň hemişеlik oturýan ýеri bolup galdy. Ol külbеlеrdе ýaşaýyş üçin hiç hili amatlyklaryň ýokdugy düşnüklidir. Şonda-da olaryň sany köpеlmеsе azalmady. Dogrusy, soňabakaşäherdе ençеmе ýaşaýyş jaý massiwlеri (mikroraýonlar) guruldy, külbеlеrdе ýaşaýan ilaty olarda ýеrlеşdirmägе mümkinçilik hem dörеdi. Ýönе ol massiwlеrdäki kwartiralar bеýle adamlara bеrilmän, gynansak-da, köplеnç Aşgabada ýaňy gеlеnlеre bеrildi.
Aşgabatda ýеr titrändе heläk bolanlaryň sany barada ylymda dürli-dürli maglumatlar bar. Bir zady anyk aýdaýmak çеtin. Ýönе, biziň pikirimizçе, şu sanlar hakykata golaý bolsa gеrеk: ýany ýеr titrеmäniň öň ýanynda şäherdе 170 müň töwеrеgi ilat ýaşapdyr, şolardan 110 müň töwеrеgi kеsеgiň aşagda galypdyr. Elbеtde, sanlaryň-da gеljekde az-kеm özgеrmеgi mümkindir.
Emma bu ýitgini san bilеn ölçäp boljakmy? Onsaňam ýеnе bir zady aýytmaly bolýar: bu elhenç waka Türkmеnistanyň hut mеrkеzinde-onuň paýtagtynda, tutha-tutlyklardan, uzaga çеkеn uruşdan sag-aman galan türkmеn intеlligеnsiýasynyň saýlama wеkillеriniň ýygnanan ýеri Aşgabatda boldy ahyry… Sowеtlеriň Aşgabat şäher ispolkomynyň başlygy (şäher häkimi) Nagdow Muhammеdow, tanymal razwеdkaçy Aga Bеrdiýеw, mеşhur hirurg Bäşim Hanow, kompazitor, ezbеr sazanda Şamyrat Gurbannеpеsow, zehinli ýazyjy Hajy Ysmaýylow, belli alym A.P.Posеluýеwskiý, Aşgabat döwlеt pеtogogik institutynyň dirеktory Naždow Ahundow… Il dеrdinе ýarap ýörnе adamlar, özlеri kеsеgiň aşagynda galdylar. ýeri, bu ýitgini nädip ölçäp bolar? Urşdan soňky döwürdе türkmеn mеdеniýеtindе krizosyň çuňlaşmagynyň esasy köklеriniň birini, bеlki, şu ýеrdеn gözlеmеlidir?!
1994-nji ýylyň oktýabrynda Aşgabatda ýе titräninе 45 ýyl doldy. Türkmеn ili şol bеtbagtçylykda wеpat bolanlary ýatlady. Uly il bolup sadaka bеrildi.
Еr titrеmеdе wеpat bolanlaryň hatyrasyna Aşgabatda ýöritе ýadygärlik guraldy.
Atajan Annaberdiýew
ATAJAN ANNABERDIÝEW
(1946-2006)
Atajan Annaberdiýew, 1946-njy ýylyň 8-nji sentýabrynda Mary welaýatynyň Murgap etrabynyň Gökdepe (häzirki Çäçdepe) obasynda doglan. Milleti boýunça türkmen. 1953-nji ýylda Murgap etrabyndaky 19-njy orta mekdebiň 1-nji klasyna okuwa barýar.1964-nji ýylda Murgap etrabynyň 19-njy orta 11-ýyllyk mekdebini üstünlikli tamamlap, Aşgabatdaky M.Gorkiý (häzirki Magtymguly)adyndaky Türkmen Döwlet Uniwersitetine okuwa girýär. 1969-njyýylda Uniwersiteti fizik-magnitolog hünäri boýunça tamamlaýar.1969-njy ýyldan başlap, tä 1995-njy ýylda hormatly dynç alyşa (pensiýa) gidýänçä, 26 ýyllap, Murgap etrabynyň 19-njy orta mekdebinde mugallym bolup işledi.
Çagalary dört: Çemen, Guwanç, Nursähet, Läle.
Wepa Nurlyýew
Içiz
Höküm sürdi: b.e.öň 126—b.e.öň 114
Özünden öň: Kuniçen
Özünden soň: Uweý
Karib deňzi
thumb|right|200px|Karib deňzinde bir plýaž Karib deňzi — Atlantik okeanyň basseýniniň çetki ýarymýapyk deňzi, ol günbatarda we günortada Merkezi we Günorta Amerika, demirgazykda we gündogarda Uly we Kiçi Antil adalary bilen araçäkleşýär. Demirgazyk-günbatar Ýukatan bogazynyň üsti bilen Meksika aýlagy, günorta-günbatarda bolsa, emeli Panama kanaly arkaly Ýuwaş okean bilen birleşýär.
Içiz
Öldi: b.e.öň 114.
Aýaly: ???
Çagasy: Uweý
Umumy maglumat
Içiz şanýuý miladydan öňki 126-njy 114-nji ýyllarda hökümdarlyk eden Hun imperatorydyr. Onuň häkimýet döwri iň gowy döwürleriň biri hasap edilipdir. Ol Kiokyň ikinji ogly we Kuniçeniň jigsidi. Şerk Luli şazadasy tituly bolan Içiz jigsi ogly sol tarapdaky serhetleriň şazadasy bolan Ýuýbiniň üstüne çozup häkimýeti ele aldy. Ýuýbi Çyn-maçyna gaçdy we bir näçe aýdan soňra öldi. Içiz häkimýete dyrjaşýanlar bilen haklaşdy. Hun döwletindäki bulaşyklykdan peýdalanan Imperator Wudi uruş oglan etdi. Hunlar muňa jogap edip Çynmaçynyň serhet taraplaryndan 2000 adamy gul edip alyp gitdiler. Hökümdarlygyň 2-nji ýylynda üç topar bilen hüjüme geçen we 30.000 esgeri bir topara bölen Içiz, Şofan şäherini zabt etdi. Muňa jogap edip 100.000 esgerden ybarat Çyn-maçyn goşuny 15.000 hunlyny ýesir alyp dyza çekildi. Soňky ýyl Çyn-maçyn goşuny bütin goşun birliklerini herekete geçirdi. Serkerde Siu Fan gaçsa-da beýleki serkerde Çao Hsin olara ýesir düşdi we Içiziň bajysyna öýlendi. Asly Hunlardan bolan Hsin täzeden taýpalarynyňka dolandy. Soňky ýyllar Hun goşunlary has erbet urgulara sezewar bolup heläk boldylar, köpüsi yza çekilip gaçyp gutuldylar. Içiz uruşda ýeňilen iki serkerdäni, şazada Hunýe we Sýuçuny ýanyna çagyrdy. Jezalanmakdan gorkan Hunýe Çyn-maçyna gaçmagy ýüregine düwse-de Sýuçu onuň bilen gitmek işlemedi. Şol sebäpli Hunýe Sýuçuny öldürdi we gaçdy. 114-nji ýylda täze planlary düzen Içiz öldi. Ýerine ogly Uweý geçdi.
Ýokary Liga 2007
Türkmenistanyň Futbol Ligasy 2007.
Gorkut Ata
DÄDEM GORKUT.
== Meýiln gorkut ata watancylyk eposy
Edebiýatlar
“Depesi beýik biziň daglarymyz bolar,
Ol daglarymyzda baglarymyz bolar,
Ol üzümi sykarlar – al şeraby bolar.
Ol şerapdan içen eýerik bolar.
Ne sözledim bilmedim,
Beglik bilen osmadym.
Ýigitlik bile duýmadym…”
Yoná Magalhães
thumb|Yoná Magalhães. Yoná Magalhães Gonçalves Mendes da Costa (7 awgust, 1935 - 20 oktýabr, 2015) Braziliýanyň aktrýs.
Gorkut Ata
Edebiýatlar
Gara dagym ýüksegi, ogul,
Ganly suwum daşgyny, ogul,
Gojalygym wagty, aldyrdygym, ýalňyz ogul –
diýen ýaly poeziýa setirlerinde redifiň öňünden “ýüksegi, daşgyny, aldyrdygym” diýen ýaly sözler bilen gelýän rifmalary görýäris. Ine, şu faktlar şol döwür türkmen poeziýasynyň bir hili häsiýetde ýüze çykyp başlan döwrümikä diýdirýär. Şonuň bilen birlikde, kitabyň kyssalarynda birhili heňdeşlik häsiýetleri hem duýulýar. Başgaça aýdanymyzda, kyssanyň birentek ýerleri ritmlidir. Meňzetme we obraz meselelerinde bu eser edebiýatyň oňat göreldelerini görkezýär. Onuň her bir tebigy, sada meňzetmelerini okanyňda, şeýle ussatlyk bilen berlişine haýran galýarsyň. Biziň şu aýdanlarymyza:
Goşa badam (sygmaýan) dar agyzlym,
Galamçylar çaldygy gara gaşlym –
diýen ýaly meňzetmeler açyk şaýatlyk edýär.
Kongo derýasy
thumbnail Kongo (Zair) Merkezi Afrikada derýa, Afrikanyň iň bol suwly we uzynlygy boýunça ikinji derýasy. Ol dünýäde suwlylygy boýunça Amazonkadan soň ikinji derýadyr. 1482-nji ýylda portugal deňizde ýüzüjisi Diogu Kan tarapyndan üsti açyldy. Ekwatory iki gezek kesip geçýan ýeke-täk iri derýa.
Galyndy yazgy
GALYNDY ÝAZGYLARY BARADA UMUMY MAGLUMAT. Dünyäniň dürli sebitlerindãki çökündi gaýalar we bularyň saklan galyndylary gözden geçirilip Ýerşarynyň geologik geçmişi bäş uly bölüme aýrylandyr. Bu döwürler hem öz aralarynda birnäçe döwürlere bölünerler.
Mälim bolşy yaly gadymy döwürlerde yaşan janlylaryň dürli şekillerde goranylyp günümüze çenli gelip yeten artyklaryna galyndy diyler. Galyndy yazgylary hem birnäçe topara ayyrmak mümkin:
a) Organizmyň bütin bölekleri goranylyp şu günlere çenli gelip ýeten galyndylar. Käbir arçalaryň çykaryan kanifolynyň içine gömülen kiçi siňek yada mör möjekler bozulman galyp bilerler. Wagtyň geçmegi bilen ýantar halyna gelen bu sekresiyalaryň içinde bakteriyalar yaşap bilmez we bu madda janlynyň bozulmagynyň hem öňüni alar. Netijede milyonlarça ýyl öň yaşan janlynyň hiç üytgemedik haly şu günlere çenli gelip yetip biler.
b) Ýazgy galyndylary. Organizmyň bölünmäge dayanykly gabyklary, süňk we dişleri goranylyp saklanan bolup biler.
c) Daşlanan ýazgylar. Organizmleriň käbir bölekleri, meselem ýerasty suwlar yaly daşky gurşawyň täsirleri bilen erär. Bu ereyän yerlere kalsit, dolomit yaly maddalar dolar. Bu hadysa  "petrifaction" diyler. Bu hadysa saýasynda organizm daşlanan hala geler.
d) Galyndy yzlary. Galyndynyň diňe yzy görnüp bilner. Meselem palçyklaryň daşlanmagy döwründe kämahal şol yerde gezen janlynyň ayak yzlary galyp biler. Esasan galyndylar sedimentleriň içinde tapylar. Sediment gaýalaryň emele gelmeginde eroziya, daşlanma yaly faktorlar möhüm rol oynar. Bularyň ayrylmagyna bolsa yagyş, doňmak, eremek, yagmyr we siller yaly hadysalar sebäp bolar. Şeylelikde kiçi böleklere ayrylan gayalar suw, yagmyr we buzluklar bilen uygun yerlere baryp biriger. Bu çökündiler sement maddalary yada basyş güyji bilen gatylaşdyrmak arkaly sedimenter gaýalar halyna getiriler. Deňizlerde yaşayan organizmlaryň gaty bölekleri olaryň ölüminden soňra çökündiler içinde galyp goranylan bolup biler.
Yyllar geçdigiçe içinde galyndylar gömili bolan çökündi gatlaklar beyleki ýataklar bilen örtüler. Galyndylar yuwaş yuwaş dürli galyňlykda agyrlyklaryň aşagynda gömili galar. Wagt içinde kãbir geologik faktorlaryň täsiri bilen düypdäki gayalaryň deňiziň üstüne çykmagy yada bar bolan gaýalaryň deňiziň düybüne batmagy gatlaklar taydan birnäçe garyşyklara we nogsanlyklara yol açar. Hemem yer gabygy ýarylmalary sebãpli kämahal yaşly gatlaklar, yaş gatlaklaryň üstüne çykar.
Indeks galyndylar. Sedimenter çökündiler içinde bar bolan galyndy görnüşlerine görä klassifikasiya ediler. Belli bir organizmyň belli bir wagtda galynda öwrülendgi kabul ediler. Munyaly galyndylara indeks galyndylar diyler. Bular ewolyusionistler tarapyndan galyndylaryň yaşyny ölçemekde ullanylar. Meselem haysyda bolsa bir gaýa belli bir Trilobit galyndylary özünde saklayan bolsa Kembriý ýaşly galyndy diylip dykgata alynar.
Kembriy janlylarynyň ewolyusion gipotezany krizisa saljagy mälimdi. Charles Doolittle Walcott atly ewolyusionist poleontologyň hem şu sebäpden Kanadanyň Burgess Shale sebitinde geçiren barlaglary netijesinde tapan Kembriy galyndylaryny gizlemäge karar berendigi bellenilyär. Netijede Kembriy galyndylary 70 yyllap gizlenip saklanyp, diňe 1985-nji yylda muzeýyň arhiwleriniň täzeden barlanylmagy esasynda yüze çykandyr. Ysraýylly alym Gerald Schroeder bu hadysany şeyle suratlandyrýar:
"Eger Walcott islesedi galyndylar üstünde işlemek üçin bir talyplar goşununy iberip bilerdi. Yöne (ol) ewolyusion gämini batyrmazlygy seçdi. Bugün Kembriy döwri galyndylary Hytayda, Afrikada, iňlis adalarynda, Şwesiyada hemem Grenlandiyada tapylan ýagdaydadyr. (Kembriy döwründäki partlama) dünyä üstünde bolup geçen hadysadyr. Yöne bu adatdan daşary partlamanyň tebigatyny ara alyp maslahatlaşmazdan ozal maglumatlar gizlenipdi."
AFK kubogy
AFK kubogy (Iňlisçe: AFC Cup), Aziýanyň Futbol Konfederasiýasy tarapyndan toparlaryň gatnaşmagynda geçirilýän turnir.
Gökbogma
Gökbogmanyň ýüze çykmagyny peseltmek üçin, öňüni alyş sanjymlaryň geçirilmegi örän ähmiýetlidir. Şeýle sanjymlar çaga 2.3, 4 we 18 aýlyk döwürde geçirilyär.
Gökbogma bilen ýaňy doglan çaga hem keselläp biler. Munuň sebäbi bu kesele garşy doga beden durnuklylygynyň ýoklugyndandyr.
Gökbogmany döredýän ýokançlyk – koklýuş taýajygydyr. Ol daşky gurşawyň şertlerine durnuksyzdyr. Şonuň üçin ýokançlyk diňe syrkaw adamdan geçip bilýär. Çagalar bilen bir hatarda ulular hem kesellere garşy durnuklylygynyň pes bolan ýagdaýynda gökbogma bilen keselleýärler. Gökbogmaly syrkaw üsgürende, 2 metrden golaý duranlara keseliň ýokuşmak töwekgelligi 100% ýetýär.
Ýokarda belläp geçişimiz ýaly, keseliň esasy alamaty özboluşly ýuze çykyan üsgülewükdir.
Adam bedeni kelle beýnisiniň belli bölümleri arkaly dolandyrylýar: dem alyş merkezi, ganaýlanyş, ýylylygy kadalaşdyryjy merkezi we ş.m. Şolar bilen bir hatarda, üsgülewük merkezi hem, kelle beýnisinde adam ömrüniň dowamynda işjeň yagdayda bolyar. Üsgülewük sagdyn adam üçin hem ähmiýetlidir.
Traheýanyň we bronhlaryň iç tarapy nemli örtük bilen örtülendir. Olar bolsa öz gezeginde kirpikgörnüşli üpürjikli bolýarlar. Koklýuş taýajyklaryň daşky örtügi hem üpürjikli bolup, nemli örtügiň kirpijeklerine berk ýapyşýarlar. Şeýlelikde, olar nemli örtüge hemişe täsir edip, üsgülewük merkezini gyjyndyrýarlar we goýy, şepbeşik gakylygy emele getirýärler.
Kelle beýnisiniň üsgülewük merkezi örän güýçli gyjyndyrylýar. Hatda, bedenden koklýuş taýajyklary ýok bolup aýrylandan soň hem üsgülewük dowam edýär. Koklýuş taýajyklary zäher bölüp çykarýandyr diýlip, çak edilýär. Bu zähere kelle beýnisiniň üsgülewük merkezi has duýgur bolýar. Netijede, gökbogmadaky üsgülewügiň esasy sebäbi öýkende ýa-da bronhlarda däl-de, kellede bolýar.
2013 Bütindünýä tomusky uniwersiada
XXVII Bütindünýä tomusky uniwersiada (rusça: XXVII Летняя Универсиада) - 2013 ýylda Russiýa Federasiýayň Tatarystan Respublikasynyň Kazan şäherinde geçirýa. Uniwersiada sportunyň halkara federasiýasynyň şygary astynda iki ýyldan bir gezek geçirilýän bu iri möçberli ýaryşlar Zeminiň ähli künjeginden talyp sportunyň iň oňat wekillerini ýygnaýar. 6-njy iýulda açylyş bolýar.
Gökbogma
Gökbogma ýuwaş-ýuwaşdan başlanýar. Ilki bilen gury ýygy üsgülewük ýüze çykýar, bedeniň gyzgyny 37,5°-37,7° çenli ýokarlanýar, käte – onçakly üýtgemeýär. Keseliň bu döwri 2-3 günden 2 hepdä çenli dowam edýär we oňa kataral döwür hem diýilýär. Bu döwür keseli anyklamak örän kyndyr, sebäbi alamatlar adaty ýiti respirator keseliniň alamatlary bilen meňzeş bolýar. Şeýle ýagdaýda çaga mekdebe, çagalar bagyna gatnamagyny dowam edýär. Emma hut kataral döwürde gökbogmanyň ýokuşmagy gaty ähtimaldyr.
Gökbogma, gynansak-da, kataral döwri bilen çäklenmeýär. Ol spazmatiki (gysylma) döwre geçýär. Üsgülewük tutgaýgörnüşli bolup başlaýar. Şonda onuň "gökbogmadygy" anyklanylýar.