cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Britaniýa XX asyryň soňky çärýeginde
3.	Her bir zähmete ukyply adam özüni-özi üpjün etmeli. Döwlet we haýyr-sahawat guramalary diňe işe ýarawsyz adamlara kömek etmeli.
4.	Döwlet deňagramly gytçylyksyz büdžeti döretmeli, onuň esasy bölegini hem salgytlar düzmeli, salgytlary hem her bir girdeji alýan adam tölemelei we ş.m.
Angliýa bilen Argentinanayň arasynda günorta Atlantikadan ýerleşýän Folklend (Malwin) adalarynyň üstünde öňden-dawa bardy. Ol 1982-nji ýylda iňlis-argentin uruşyna alyp geldi, Gurbansoltan-Sanjar aýlarynyň aralygynda dowam eden bu uruş Angliýanyň ýeňmegi bilen tamamlandy. Ol şol adalary doly eýelän, harby berkitmeleri gurdy.
Emma XX asyryň 90-njy ýyllarynyň başlarynda Angliýanyň ykdysady ýagdaýy aşak gaçyp başlaýar. Ol hem hökümetiň abraýdan gaçmagyna getirýär. 1990-njy ýylyň Sanjar aýynda M.Tetçer wezipesinden gidýär. Ýurduň premýer-ministri edilip koneçil partiýadan Džon Meýjor (1943) saýlanýar. Meýjor hökümetiň başynda 1990-1997-nji ýyllar aralygynda durýar. Ol hökümetiň esasy wezipelerinden: eýeçilige bolan hukugyň pugtalandyrylmagy, döwlet kompaniýalarynyň hususy eýeçilige geçirmegi dowam etmek, telekeçilere salgydy artdyrmak ýaly işleri kesgitleýär.
Umuman Dz.Meýjoryň hökümetiniň döwründe iňlis ykdysadyýeti belli bir derejede ösüş gazandy, bu ýurtda erkin telekeçilik has ösdi.
1997-nji ýyldaky saýlawlarda leýboristik patiýanyň lideri Toni Bleýr premýer-ministrlige saýlandy. XX asyryň 90-njy ýyllarynda dünýädäki syýasy ýagdaýlaryň üýtgemegi, halkara gatnaşyklaryna hem täsir etdi. Sarpasy belent Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallasy bilen Türkmenistan öz garaşsyzlygyny aldy. Gaty gysga wagtyň içinde Garaşsyz Türkmenistanyň “açyk gapylar” syýasatynyň esasynda daşary ýurtlar bilen syýasy, ykdysady gatnaşyklar ýola goýuldy.
1992-nji ýylda Beýik Britaniýa Garaşsyz Türkmenisdtan bilen diplomatik ykdysady we söwda gatnaşyklaryny ýola goýdy, bu iki döwlet özara bähbitli ykdysady-söwda şertnamalaryna gol çekdi.
Häzirki wagtda Beýik Britaniýanyň işewür adamlary Türkmenistanyň ykdysadyýetine, esasan hem nebiti gaýtadan işleýän, gurluşyk pudaklaryna uly möçberde maýa goýumlaryny ýerleşdirdi. Olardan: mysal üçin dünýäniň Beýik Britaniýa ýaly ösen döwleti bilen hoşniýetli gatnaşyklaryň alynyp barylmagy Garaşsyz Baky Bitarap Türkmenistanyň ykdysady kuwwatyny ýokary galdyrdy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda “Biz hoşniýetli häsiýetlerimizi has ösdürdik, ony ykdysadyyetimizde Açyk gapylar syýasatyna, daşary syýasatymyzda bolsa, hoşniýetli Bitraplyk syýasatyna öwürdük” diýip bellenýär. Bu sözler dünýädäki ähli döwletleriň Garaşsyz Baky Bitarap Türkmenistanyň daşary syýasat ýolunyň dogrudygyny subut edýar.
Italiýa XX asyryň ikinji ýarymynda
Mowzuk : Italiýa XX asyryň ikinji ýarymynda.
M E Ý I L N A M A :
1.	Ijinji jahan urşundan soň Italiýanyň syýasy we durmuş-ykdysady ýagdaýy.
2.	Italiýa halkara dartgynlygynyň gowşan döwründe (70-nji ýyllar).
3.	XX asyryň 80-90-njy ýyllarynda italýan hökümetiniň içeri we daşary syýasaty.
4.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň eýýamynda italiýa-türkmen gatnaşyklary.
Ikinji jahan uruşy Italiýa döwletine uly betbagtlyk we horluk getirdi. Italýan frontlarynda 500 müňe golaý adam heläk boldy, ýarym adanyň ähli ýerlerinde harby hereketler bolanlygy üçin, ýurduň ähli ýerleri diýen ýaly ýumrulypdy. Uruşa Italiýanyň milli baýlygynyň 1/3 bölegi harç edilipdi. Uruş zerarly senagat kärhanalaryň 20%-e golaýy, 90% deňiz ýaka gurluşyklary, 60% gara ýol, 40% polat ýollar weýran edilipdi. 1945-nji ýýlda oba hojalyk önümleri 1938-nji ýyl bilen deňeşdirilende 60% öndrürildi. 1945-1946-njy ýyllarda jan başyna 200 gram çörek berilýärdi. Milli puluň hümmetiniň (lir) aşak gaçmagy ýokary derejä ýetipdi. Uruş netijesinde 3 mln.-dan gowrak adam ýaşaýyş jaýyndan mahrum boldy. Italiýanyň uly şäherleriniň daş töwereginde hütdüjek jaýlardan düzülen obalar emele gelipdi. Italiýany iňlis-amerikan goşunlarynyň eýelemegi ýurduň ykdysadyýetini has gowşatdy. Senagat kärhanalarynyň enjamlary, çig-maly, önümleri amerikanlar we iňlisler tarapyndan ýurtdan çykarylýardy. Italýan ykdysadyýetinde önümçiligiň we kapitalyň bir ýere üýşmegi we merkezleşmegi netijesinde ýurduň 15,8% paýdarlar jemgyýetleriniň elinde paýdarlar kapitalynyň 91,6% jemlenipdi. Olara awtoulag, himiýa energetika, rezin, sement senagat pudaklary degişli boldy. Ýurduň maliýe pudagynda 3 sany iri baklar : Italiýa kommersiýa banky, Italiýa kredit banky we ş.m banky agalyk edýärdi. Italiýanyň maliýe we senagatynda işewür adamlaryň bolmagy bilen bir hatarda iri mülkdarlar we telekeçiler hem emele gelipdi. Italiýanyň Günortasynda, Sisiliýada we beýleki ýerlerde mülkdarlaryň sany 20-25 müňe töweregi bolup, olaryň elinde ekerançylyk ýerleriniň 10 mln gektardan gowragy jemlenipdi.
Umuman, 2-nji jahan urşundan soň Italiýanyň ykdysady ýagdaýy gaty haýal gowulaşýardy.
Az ýerli, ýersiz daýhanlaryň iri mülk eýelerinden ekilýän ýerleri kärendesine  almana mümkinçiligi bardy.
Uruşdan soňlky ýyllarda Italiýanyň syýasy durmuşynda hem özgerişler boldy. Esasan hem bu döwürde Hristian – demokratiýa Watikan bilen  gatnaşygy ýola goýup, özüne dine ynanýanlaryň – katolikleriň aglaba bölegini birleşdirýärdi.
Derýa leňňeji
Derýa leňňeji Leňňeçşekilliler klasyna degişli bolup olar süýji, arassa, dury suwly derýalarda, derýajyklarda, köllerde ýaşaýar. Derýa leňňejiniň başga bir görnüşi bolsa Wolga derýasyndan Hazar deňzine geçip, onda ýaşamaklyga uýgublaşypdyr. Derýa leňňeçleri gije işjeň bolany üçin, gündizlerine daşlaryň aşagynda, suwuň düýbünde we kenar ýakalarynda ösýän ösümlikleriň kökleriň aralarynda, garaňkyrak we bukurak ýerlerde gizlenýärler.
Gurluşy
Derýa leňňejiniň bedeni gaty örtük bilen gabalyp alnandyr. Örtük organiki maddadan ybarat. Leňňejiň örtügi bedene daşky skelet bolup, ony daşky gurşawyň ýaramaz täsirlerinden gorap saklaýar. Derýa leňňejiniň örtügi ýaşylymtyl-goňur reňkli bolýar. Bu reňk suw astynda ýaşaýan leňňeç üçin goraýjy häsiýetli reňkdir. Leňňejiň bedeni iki bölüme: uly kellekükrege we bogunlardan durýan ýasy, kiçiräk garna bölünýär. Kellekükrek hereketsiz birleşen kelleden we kükrekden durýar. Olaryň arasynda çyzyk bar. Kelle bölüminiň öň ýokary tarapynda iki sany oýtumjyk bolup, olaryň içindäki baldajygyň ujunda göz ýerleşýär. Kelläniň öňki ujunda iki jübüt murt (biri uzyn biri gysga) bar. Bu uzynly-gysgaly murtlar syzyş we ys alyş synalar hasaplanylýar. Leňňejiň agyz töwereginde görnüşlerini üýtgeden ujaklar bolup, olar ýokarky we aşaky äňleri emele getirýärler. Olar iýmitleri tutmak we owratmak işini ýerine ýetirýärler. Leňňejiň kükregi 8 bogundan bolup, her bogunda bir jübüt ujak bolýar. Öňki jübüti aýak äňler,ortakylary gysaçly aýaklar, 4 jübüti bolsa, ýöreýji aýaklar hasaplanýar.
Muskulturasy
Ýagyş gurçugynda hemme içki synalaryň daşynda deri-muskul haltasy bar. Ol gurçugy herekete getirýär. Leňňeçşekillilerde bolsa muskultura bolýar. Muskultura aýry-aýry myşsa dessejiklerini emele getirip, bedeniň diňe kesgitli bölümlerini, synalaryny herekete getirýär.
Beden boşlugy
Leňňejiň beden boşlugynda içki synalaryň dürli ulgamlary ýerleşýär.
Iýmitlenişi
Iýmitleniş ulgamy çylşyrymlydyr. Derýa leňňejiniň Iýmitleniş ulgamy: agyzdan, damakdan, gyzylödekden, iki bölümden ybarat bolan garyndan, içegeden we artbujak deşiginden ybarat. Garnyň birinji bölüminde iýmitleriň garyn diwaryndaky örtükden bolan dişjagazlar tarapyndan owradylýandygyny, onuň ikinji bölüminde iýmitleriň süzgüçleriň kömegi bilen süzülýändigini, artbujak deşiginiň bolsa ,guýruk ýüzgüjiniň aralygynda ýerleşýändigini bellemek gerek.
Gan aýlanyş
Derýa leňňejinde gan aýlanyş merkezi bolup ýürek hyzmat edýär. Ol ýygrylyp we ýazylyp, gany herekete getirýär. Gan aýlanyşygy açyk bolýar. Gan beden boşlugyna barýar we içki synalaryň üstüne, aralaryna dökülýär, olara ergin kislorody we ýokumly iýmitlik maddalary berýär. SoňrA kislorodsyz we iýmitsiz gan akdyryjylara ýygnalýar hem-de olar arkaly ýürege barýar. Gan ýürekden žabralara baryp, kömürturşy gazy berýär we kislorody kabul edýär.
Nerw ulgamy
Derýa leňňejiniň nerw ulgamy damakýany nerw düwünlerinden we garyn nerw zynjyryndan, şeýle-de olardan aýrylyp gidýän nerw ösüntgilerinden durýar. Leňňejiň nerw ulgamy oňat ösen. Damagüsti nerw düwnünden nerw ösüntgileri murtlara we gözlere, damagasty nerw düwnünden bolsa, olar agyz synalaryna barýarlar. Garyn nerw zynjyrynyň nerw ösüntgileri içki synalara we ujaklara, garna we guýruk ýüzgüçleriniň esasynda barýarlar.
Italiýa XX asyryň ikinji ýarymynda
Uruşdan soň Italiýada respublikan partiýa hem hereket edip başlandy, ol esasan ownuk bähbitlerine garaýardy. Ol hem demokratik respublikany döretmek boýunça sosial reformalary geçirmegi wezipe edip goýdy. Emma ýurduň syýasy durmuşynda bu döwürde kommunistik we sosialistik partiýalar uly rol oýnaýardy. Kommunistik partiýanyň hatarynda 1,7 mln (1945 ý. ahyry) adam bardy. Onuň ýolbaşçysy P. Tolýatti, Italiýanyň sosialistik partiýanyň hatarynda 1945-nji ýylyň ahyrynda 700000-den gowrak agzasy bardy. Ýene-de bir partiýa ol hem Hereket partiýasy. Esasan intelgensiýanyň bähbidini goldaýardy. Onuň ýolbaşçysy F. Parri, bu partiýa öňdebaryjy demokratiýa ideýasyny goldap çykyş edýär. Şol maksatnamada demokratiýanyň üsti bilen sosializme tarap hereket etmek göz öňünde tutýardy. Şeýlelik bilen uruşdan soň Italiýada syýasy güýçleriň ýerleşişi şeýledi.
1945-nji ýylda Italiýanyň demirgazygynda häkimiýet Milli azatlyk komitetleriň elindedi., onda kommunistler, sosialistler we hereket partiýasynyň agzalary agdyklyk edýärdi.
Italiýanyň günortasynda Mafiýa hereket edýärdi. 1945-nji ýylyň Oguz aýynyň 21-inde F. Parriniň ýolbaşçylygynda hökümet döredilýär. Onuň düzümine hristian demokratlar, sosialistler we kommunistler girdi. P. Tolýatti partiýanyň hökümeti boýunça demokratik çäreleri, şol agrar gatnaşyklarda dolandyryşda we ş.m. amala aşyrdy. Emma 1945-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda hökümet çökgünligi emele gelip, täzi koalision hereket döredildi.
1946-njy ýylyň Oguz aýynyň 2-sinde italýanlar Dörediji ýygnagyň saýlawlaryny geçirdi hem-de ýurduň döwlet gurluşy meselesindäki referendumyna gatnaşdy.
Netijede respublika üçin 12,7 mln adam ses berdi, Monarhiýa üçin 10,7 mln. Beýle netije ýurduň sosialist-syýasy ýagdaýyň çylşyrymlaşmagyny görkezýärdi. 1946-njy ýylyň Oguz aýynyň 13-inde hristiançylyk – demokratiýanyň lideri Gasperi ilkinji respublikan hökümeti düzdi. 1947-nji ýylyň ahyrynda döredildi. Ýygnak Italýan respublikasynyň konstitisiýasyny makullady. 1948-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 1-inde Konstitusiýa güýje girdi. Ýurduň wagtlaýyn prezidenti edilip, liberal partiýanyň wekili E de Nikola bellendi.
1947-1948-50-nji ýyllarda ýurtda dürli reaksion toparlaryň çykyşlary köelip başlady. XX asyryň 50-nji ýyllarynda Italiýada amatly ykdysady ýagdaý emele geldi. Bu döwürde önümçilik her ýylda 10%-n gowrak ösýärdi, oňa esasan kapitalyň täzelenmegi, döwletiň hususy kärhanalarynda kömegi, daşary ýurt kapitalynyň aralaşmagy, ylmy-tehniki täzelikleriň önümçilige ornaşmagy täsir etdi. Şeýle hem 50-nji ýyllarda Italiýanyň ÝeYB-e goşulmagy, onuň daşary söwda dolanyşygyny giňeltdi.
Italiýanyň 50-60-njy ýyllarda ykdysady ösüşiniň häsiýetli aýratynlygy ol hem önümçiligiň we kapitalyň bir-ýere toplanmagy we merkezleşmegi bolup durýardy. Meselem : FIAT awtoulaglar toparynda ýurtdaky öndürilýän awtomobilleriň 80% jemlenipdi. “Montekatini” himiýa senagatynda uly birleşmä, “Edigan” – elektro energetikada, “Oliwetti” elektronikada monopol ýagdaýa geçipdiler. “Pirelli” rezin önümleri konserni halk arasynda ähmiýetli konsern bolup ýetişdi.
Şol bir wagtda Italiýada döwletiň garamagyndaky pudaklar hem ösýärdi. 1957-nji ýylda çoýunyň eredilmeginiň 82%, polat öndürilmeginiň 51%, döwletiň garamagynda nebit we gaz önümleri suwuk ýangyjyň milli jemgyýetiniň kontrollygyndady. Şeýle sebäplere görä 1958-nji ýylda ýurtda ykdysadyýetiň döwlet sektoryna ýolbaşçylyk edýän ministrlik döredildi. Bu çäreleriň hemmesi 50 ýylynyň ahyryna Italiýanyň ykdysadyýetinde otnositel özbaşdaklygy emele getirdi.
Italiýanyň ykdysadyýetiniň uly gerim bilen ösmegi sosial öňe gidişliklere alyp geldi. Esasy hem ýurduň günortasyndaky oba adamlary şäherlere göçüp başlady.
1961-nji ýylda ilçileriň sany 7,6 mln. ýetdi, bu özbaşdak ilatyň 38%-ni tutýardy. Jemgyýetiň sosial strukturasynda intelgensiýanyň, gullukçylaryň, hyzmat ediş (sferasynda) işinde işleýänleriň sany artdy. Şol bir wagtda Italiýada işsizleriň sany hem 2 mln ýetdi, emegrasiýa ösdi. 1945-195-nji ýyllarda daşary ýurtlara 5 mln. gowrak adam göçdi.
XX asyryň 50-60-nji ýyllarynda HDP – ýolbaşçylygyndaky hökümet blogy bilen çepçi güýçleriň arasynda ýiti göreş bolup geçdi. HDP-sy esasan dürli katolik guramalaryna daýanýardy, ondan başgada ony liberal we respublikan partiýalar goldaýardy. Ozüniň häkimiýetini pugtalandyrmak hem-de häkimiýetde toparlary gowşatmak maksady bilen H-D hökümeti 1952-nji ýylyň aýagynda täze saýlaw kanunynyň taslamasyny işläp çykarýar. Şoňa laýyklykda saýlawlarda 50% ses alan deputatlyk ýerleriň 2/3 bölegini eýelemäge halkydy. (Bu HDP özüniň bähbidi üçin gerkdi). Emma ol birnäçe garşylyklara duçar bolup, ol kanun parlamentden geçmedi. Bu ýagdaý HDP abraýyny gaçyrdy hem-de De Gasperiniň 1953-nji ýylyň Alp Arslan aýynda işden gitmegini getirdi.
Italiýada merkeziň syýasy çökgünligi ýüze çykdy. HDP-da çepçi toparyň tarapdarlary artyp, olar hökümet koalisiýasyna sosialistleri we beýleki çepçileri çekmegi çagyrdylar.
1955-nji ýylyň Magtymguly aýynda çepçi akymyň wekili Jowanni Gronki Italiýanyň prezidenti boldy. 50-nji ýyllaryň ahyrynda Italiýada hökümetiň ýygy-ýygydan çalyşmagy zerarly syýasy çökgünlik güýçlenip başlady. Bir-birine garşy duran esasy syýasy güýçleriň durmuksyzlygy emele geldi. Saýlaw netijesinde HD-r 42,4% ses boldy.
XX asyryň 50-60-njy ýyllarynda Italiýanyň ykdysady ösüşiniň ýokary depginleri ony ösen ýurtlaryň ilkinjileriniň hataryna ýetirdi. Italiýa senagat önümçiligi boýunça günbatar Ýewropada 4-nji ýere, dünýäde 6-njy ýere çykdy. Ýurduň içerki önümleriniň umumy mukdarynda senagat önümlerini 50%, oba hojalykda 10% düzýärdi.
Emma 70-nji ýyllarda ony çökgünlige getirdi. Ýurduň içindäki ykdysady kynçylyklar italýan hökümetini ýurtlardan karz almaga mejbur etdi. 1973-nji ýylda onuň daşary ýurtlara bergisi 7 mln dollar, 1975-nji ýylda 17 miliard dollara ýetdi. 70 ýyllaryň 2-nji ýarymynda hem italýan ykdysadyýeti durmuksyz häsiýetdedi. Emele gelen ýagdaý, ýagny ykdysadyýetiň çylşyrymlaşmagy sagçy merkez çepçi partiýalaryň arasynda gapma garşylygy güýçlendirdi.
70-nji ýyllarda HDP-ýa ýurduň syýasy durmuşynda öz täsirini ýitirmegi emma ol telekeçileriň, maliýeçileriň we zähmetiň bir böleginde nägilelik döredýärdi.
XX asyryň 70-nji ýyllarynda Italýan zähmetkeşleriniň çepçi partiýanyň uly basyşy netijesinde 1970-nji ýyllarda ähli ýerlerinde welaýat öz-özüňi dolandyryşyň demokratik kanuny kabul edildi. 1974-nji ýylda parlament partiýalary döwlet tarapyndan maliýeleşdirmek hakda kanun kabul etdi.
Şol kanuna laýyklykda partiýalar döwlet serişdelerinde her ýylda 60 mlrd lire çenli pul bölünip berildi.
1976-njy ýylda I-ýarymynda Italiýada hökümet çökgünligi emele geldi. Oguz aýynyň 20-21-inde möhletden öň saýlawlar geçirlip, emma onda HDP-i 38,8 ses alyp, 263 deputatlyk ýer aldy, sosialistler 9,7 ses toplap 57 deputat geçdi.
Saýlawlardan soň Italiýada ýeke partiýalyk hökümet döredildi, ýagny hristian demokratik partiýadan Dž. Andreottn hökümetiň başlyklygyna saýlandy.
Özüniň maksatnamasynda ol çepçi partiýalar egilişik etjekdigini belledi.
1977-nji ýylda italýan hökümeti birnäçe kanunlary ýagny ýaşlara hünärmen bilim bermek we olary işe ýerleşdirmek barada, döwletiň ygtyýarlyklarynyň bir bölegini ýerli häkimiýet organlaryna bermek hakynda; ýaragly güýçleri täzeden guramak hakda, ýagny harby gullukçylara syýasy işi bilen meşgullanmakda mümkinçilik berilýärdi we ş.m.
ISP-ň teklibi bilen 1977-nji ýylyň Oguz aýynda parlament partiýalaryň köpüsi ýakyn 6-12 aý üçin bilelikdäki çäreleriň maksatnamasyny teklip etdi. Onuň esasan, hem demokratik jemgyýetçilik tertibini goramak, milli puluň hümmetiniň aşak gaçmagyny ýeňip geçmek, adamlary iş bilen üpjün etmek döwlet býudžetiniň gytçylygyny kemeltmek ýaşaýyş jaý gurluşygyny giňeltmek we ş.m.
Emma hökümet 6 partiýanyň bilelikdäki maksatnamany ýerine ýetirmäge howlukmaýardy.
Şonuň üçin hem 1978-nji ýylyň Türkmenbaşy aýynda sosialistler, (hökümet) koministler, respublikançylar partiýalary “adatdan daşary hökümdary” döretmek teklibini öňe sürýär.
Emma ol başa barmaýar. Sebäbi bu döwürde bir tarapdan IKP-ň hatarlarynda agzalalyklar döräp, onuň täsiri gowşap başlaýar, ikinji tarapdan Italiýada ekstromistr, terrorçylyk hereketler güýçlenip başlaýar.
1978-nji ýylyň Magtymguly aýynda terrorçylyk toparlaryň biri hrist.-demokratik partiýanyň başlygy A. Moronyň janyna kast edýärler.
Bu waka ilki bilen parlamentde hem-de ýurtda antikomunistik antisowet kompaniýanyň güýçlenmegine sebäbi bolup geçýän koministler olaryň guramalary günäkärlenýärdi.
Ýurtda ýagdaýyň ýitileşmegi zerarly köpçüligiň çykyşlary syýasy häsiýete geçip başlapdy. 1979-njy ýylyň Oguz aýynda Italýan profsoýuz federasiýasynyň karary bilen umumy Milli iş taşlaýyş geçirildi, oňa 13 mln gowrak adam gatnaşyp işsizligiň soňuna çykmak, nyrhlaryň ýokary galmagyny saklamak, territoriýa garşy netijeli çäreleri geçirmek we ş.m. talaplary öňe sürdüler.
Şol bir wagtyň özünde giň italýan köpçülik halkara wakalaryndan hem habarlydy, olaryň täsir etmegi bilen hökümet parlamentde Çilide Pinoçetiň faşistik düzgüniň ýazgarýan karary kabul edilmegini gazandy. Şeýle hem italýan köpçuligi Ysraýylyň ýakyn gündogarynda basyp alyjylykly syýasatyny ýazgaryp çykyş etdi.
70-nji ýyllarda Italiýa NATO we ÝeYB-de işeňňir agzalarynyň harby çykdajylary köpeltmek maksatnamasyny goldady. Şol ýylyň Ruhnama aýynda harby hyzmatdaşlyk barada 20 ýyl möhleti bilen Italýan-Amerikan şertnamasy baglaşyldy. 1979-njy ýylyň Bitaraplyk aýynda Brýuselde NATO-nyň mejlisinde Italiýa Amerikan ýadro raketalaryny Ýewropada ýerleşdirmek kararyny goldap çykyş etdi.
Şunuň bilen birlikde Italiýa halkara dartgynlygyny gowşatmaklygyna hem kesgitli goşant goşdy. Ol Helsinki maslahatyna gatnaşyp, ondaky kabul edilen möhüm dokumentlere gol çekdi.
1972, 1975, 1979 ýyllarda Italiýa bilen SSSR-iň arasynda birnäçe şertnamalar baglaşylyp, olar esasan hem bu iki ýurduň arasynda syýasy, ykdysady, medeni söwda gatnaşyklaryny pugtalandyrmakda uly rol oýnady. Mysal üçin diňe 1979-njy ýylda iki döwletiň arasyndaky söwda dolanyşygy 2,2 mlrd rubl boldy.
Emma 70-nji ýyllaryň ahyrynda Italiýa hem ABŞ-ň syýasatyna eýerip, halkara dartgynlygyny ýetişdirmek babatynda hereket edip başlady.
Italýan hökümeti 80-nji ýyllaryň başlarynda ýurtda ykdysady kynçylyklara hem duçar boldy. Esasan hem 1980-nji ýylyň ýazynda ýurduň günorta raýonlarynda bolup geçen ýer titremeler, 1000-çe adamlaryň heläk bolmagy, kärhanalaryň uly weýrançylyklara duçar bolmagy. Italiýanyň ykdysady we sosial ýagdaýyny agyrlaşdyrdy.
1983-nji ýylda senagat önümçiligi 9% aşak gaçdy, ilatyň 10% (2,5 mln.) işsizdi.
Emma bu çäreler hem kömek etmedi. Soň hökümet pensiýalary köp çagaly maşgalalara goşmaga pul bermek möçberini azaltdy. Saglygy goraýşa, bilime, döwlet tarapyndan goýberilýän pul serişdesini kemeltdi. Ondan başgada täze salgytlar girizildi, elektrik energiýasyna, ýaşaýyş jaýyna, transport hyzmatyna, telefon, benzine, gaza nyrhlar ýokarlandyryldy. Geçirlen çäreler Italiýada sosial ýagdaýyň ýitileşmegine getirdi. 80-nji ýyllarda ýurduň syýasy ýagdaýy durnuksyz basgançaga geçdi. Ýurtda-da parlamentde-de durnukly topar emele gelmegi Italiýada syýasy durnuksyzlygyň ýüze çykmagynyň esasy sebäplerinden biri hem hökümetiň ýygy-ýygydan çylşyrymlaşmagydy. F. Kossiganyň, A. Faplaniniň hökümetlerinde ýurduň ykdysady ýagdaýyny gowulandyrmagy başarmady. Ondan başga-da 80-nji ýyllarda terrorçylyk hereketleriniň tolkuny möwç alýardy. Olary esasan awantýuristik toparlar faşistik elemntler ýerine ýetirilýärdi.
1980-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 2-sinde Bolonýe şäherindäki demir ýol wokzalynda bomba partladylyp 84 adam heläk boldy. 200-e golaýy agyr ýaralandy. Hökümetiň terrorçylara garşy çäreleri netijesizdi. 1982-nji ýylyň Gurbansoltan, 1983-nji ýylyň Türkmenbaşy aýlary aralygynda Rimde A. Moronyň öldürilmegi işi boýunça sud prosesi geçdi, onda bu jenaýata reaksiýanyň güýçleriniň hem-de dolandyryjy partiýalaryň käbir ýolbaşçylarynyň eliniň bolandygy subut edildi. 1983-nji ýylyň Oguz aýynda hökümet güýçleri ýurduň 62 prowinsiýasynda gabaw geçirdi we 400 gowrak jenaýatçy tutuldy. Geçirlen barlaglar HDP-ň käbir ýolbaşçylarynyň Sisiliýa Mafiýasy bilen gatnaşygynyň bolanlygyny subut etdi.
1986-njy ýylyň başlarynda Palermoda mafiýa bilen baglanyşykly 500-e golaý jenaýatçylaryň üstünden sud seljermesi bolup geçdi.
Umuman, 80-nji ýyllardaItaliýada bolup geçýän ähli negatiw hadysalaryň düýp sebäbi, ýurduň ykdysady, syýasy durnuksyzlygy hem-de şolaryň döredýän jedelleri netijesindedi.
80-nji ýyllarynda halkara dartgynlygynyň güýçlenmegi Italiýada anti harby hereketiň täze basgançaga göterilmegine getirdi. Genuýade, Modenads we beýleki şäherlerde parahatnçylygyň tarapdarlarynyň ýörişi geçirildi. Olar ýurtda orta aralyga uçýan amerikan raketalarynyň bazasnyň gurluşygyna garşy gönükdrilipdi. Esasan hem 1983-nji ýylyň Sanjar aýynda deputatlar palatasynyň Italiýanyň territoriýasynda Amerikan raketalaryny ýeleşdirmegi razylyk bermegi ýurtda anti harby hereketi has üýçlendirdi. 1986-njy ýylyň Garaşszylyk aýynda Rimde 500 müňden gowrak adam demonstrasiýasy çykdy, olaryň esasy talaplary ýaraglanyşygyň haýdatmagyň bes etmeklige kosmos harbylaşdyrmaga garşy gönükdirilipdi. Energetik, himiýa, maşyn gurluşygy we ş.m. pudaklaryň 350 birleşdirilen ENI kompaniýasy ýa-da IRI (senagat rekonstruk, inst-da) ýaly işden uly senagat konsernlerinde bazara uügunlaşdyrmaga we öz hasabyndaky firmalara doly özbaşädaklyk, bazaryna islegine görä iş prosesini üýtgetmegi meýilnamalaşdyrmak erkinlik berdiler.
Netijede ýurduň ykdysadyýetiniň derejesi gterilip başlandy. 90 ýyllaryň başlarynda Italiýa senagat önüminiň möçberi boýunça dünýäde bäşinji orny eýelemegi, onuň baý ýurtlaryň birine öwrülendigini görkezýär.
Emma syýasy babatda ýagdaý durnukly däldi we çözülmedik düýpli möhüm meseleler saklanyp galýardy. 1987-nji ýylyň Oguz aýyndaky saýlawlaryndan soň Hristian-demokratik partiýa ozalkysy ýaly uly rol oýnaýardy, emma ol hökümeti diňe beýleki partiýalar bilen bilelikde dolandyrylyp bilýärdi. Emma emele gelen köp partiýaly koalision hökümetler hem gysga wagtyň içinde krizise düşýärdi. Şonuň üçin hem tiz-tizden hökümetiň çalşyrylmagy Italiýa üçin däbe öwrülipdi. 90-njy ýyllaryň I-ýarmynda ykdysadyýetiň umumy amatly ösüşine garamazdan, işsizligiň, öýsüz-öwzarlygyň bolmagy, şonuň bilen ýakyndan baglanyşykly immigrantlar problemasy içki meseleleriň iň wajybydy. Italiýada başga ýurtdan gelenleriň sany 100000-den gowrak. (80-nji ýyllaryň ahyry, 90-njy ýyllaryň başlary).
66
Aradan çykanlar
60er
Prokariot
Prokarit
PROKARIOT
67
Aradan çykanlar
60er
Agameda (Makarýanyň gyzy)
Agamemnon ( grekçe : Agamḗdē ) gadymy grek mifologiýasynda gahryman. Makarýanyň gyzy, oňa Gerkulyň we Deianiranyň gyzy Pirha hem diýilýär. Pirranyň golaýyndaky Lesbosda bir ýer we çeşme onuň adyny göterýär. Pliniý döwründe şäher eýýäm ýaşamagyny bes edipdi, ýöne ýakynda harabalyklar gadymy Pirranyň üç km demirgazygynda ýerleşýän Vounaros (Grek Boúnaros) atly kiçijik depede tapyldy.
Ýaponiýa 1918-1939 ýyllarda
thumb Ýaponiýa 1918-1939 ýyllarda – I. jahan urşy döwründe Ýaponiýa uzak Gundogarda esasy uruş ojagydy. 1914 ýylyň Alp Arslan aýynda Ýaponiýa Germaniýa garşy uruş yglan etdi. Ýewropa ýurtlarynyň Hytaýdaky eýeçiliklerini basyp almakdy. 1915 ýyluň Türkmenbaşy aýynda Hytaýy syýasy ykdysady, harby taýdan boýun egdirmek maksady bilen “21 talapnama yglan edýär. Ol 5 bölümden ybarat bolup, 1 bölümi Sandun welaýaty bilen bagly bolupdyr. Şeýlede Ýaponiýa demir ýollary gurmaga, uly şäherleriň we portlaryň Ýaponiýa üçin açylmagyny talap edilipdir. Ikinji bölümi Günorta Mongolýa we Içki Mongolýanyň gündogary bilen bagly bolup, Port-Arturyň, Günorta Mangur we Andun- Mukden demir ýolunyň kärende möhletini 89 ýyla çenli uzaltmak talap edilýär.
Verbund (şirket)
Verbund we Verbund in Baby TV - Awstriýa guç elektrik gurluşyk şirketlery. energetika hem şu şirket gurdy. Gurluşuk edýar(Gap Inşat firmasy bilen), (3-4 sany energetika fabrigy bar, kabir bölegi döwlete degişli). Her welaýatda diýen ýaly power plant-elektrik stansiýasy bar.
Ýaponiýa 1918-1939 ýyllarda
Üçünji bölümde Hanýepin senagat kärhanasyny ýapon-hytaý bilelikdäki kärhana öwürmek talap edilipdir. Dördünji bölümde bolsa Hytaýy kenar ýaka adalaryny, buhtalary gämi duralgasyny kärendesine bermegi gadagan edýär. Bäşinji bölümde bolsa ýaponlardan syýasy, harby maslahatçylary çagyrmak ýapon ybadathanalary üçin ýer eýeçiligini ykrar etmek we ş. M. Ýaly talaplar görkezilipdir. Hytaý Ýaponiýanyň garşysyna durup bilmändir we bu talaplary kabul edýär.
Uruş ýyllary ýapon ykdysadyýetiniň “altyn asyry” bolýar. Ýaponiýa döwletleriniň uruş bilen baglylygyndan peýdalanyp, Ýaponiýa Uzak Gündogarda esasy agalygy öz eline aldy. Bu bolsa Ýaponiýada senagatyň ösmegine, girdejileriň artmagyna getirýär. Uruş ýyllarynda daýhanlaryň ýagdaýy agyrlaşýar. Kärendeçi we ýarymkärendeçi daýhanlaryň sany artýar. Kärende tölegi hasylyň 60-70 % tutupdyr. Daýhanlaryň öndürýän bürünji olaryň elinden dolylygyna alynypdyr we bürünjiň uly artykmaçlygy iri ýer eýeleriniň elinde jemlenip, ondan uly girdeji alypdyrlar.
1918 ý Ýaponiýada daýhanlaryň we işçileriň giň ýaýran hereketi bürünç pitneleri adyny alypdyr. Daýhanlaryň we işçileriň köpçülikleýin çykyşlary iri ýer eýeçilik ezişine garşy gönükdirilipdir. Gozgalanyň bahanasy bürünjiň bahasynyň ýokarlanmagy we onuň satylyşynyň kemeldilmegi bolýar. 1918 ýylyň Alp Arslan aýynyň 12-de Kobe Nagoýada başlanan gozgalaňlar soň bütin Ýaponiýanyň öz içine alýar. Gozgalaňçylar hökümet jaýlaryna, bürünç ammarlaryna çozuş edýärler. Gozgalaňy basyp ýatyrmak üçin hökümet goşunlary, polisýa iberilýär, gazaply öç alynýar. Şahtalarda goşuna garşy dinamit peýdalanylypdyr.
“Bürünç pitnelerine” gatnaşyjylaryň sany 10 mln ýetipdir. Bu gozgalaňlar 1919ý Koreýada ýapon basybalyjylaryna garşy halk gozgalaňçynyň başlanmagyna sebäp bolýar.
1921 ýylyň Sanjar 1922 ýylyň Baýdak aýlarynda Waşington maslahaty bolup, onda deňiz ýaraglanyşygyny çäklendirmek we Ýuwaş okean we uzak gündogar meselelerine seredilýär. Maslahatyň çözgüti netijesinde şandun Hytaýa gaýtarylyp berilýär. Ýöne Ýaponiýa Hytaýyň bu çäginde ykdysady ýagdaýyny we syýasy täsirini saklapdyr. 1931 ýylda Ruhnama aýynda Ýaponiýa Hytaýyň demirgazyk-gündogar welaýatlaryny basyp alýar, we bu ýerde Mançgon-Gon döwletini döredýär.
1931 ýylda SSSR-e garşy uruş meýilnamasyny işläp düzýär we harby hereketlere başlamak üçin bahana gözläp. 1931 ýylyň Nowruz aýynynda SSSR-iň Ýaponiýanyň wekilini terrorçylar agyr ýaralanýarlar. Sawet hökimýeti Ýaponiýanyň magsadyna düşünip, 1931 ýylyň Bitaraplyk aýynda birek-biregiň üstüne çozmak hakynda ýaraşyk baglanmagy teklip edýär. Ýaponiýa ony kabul etmeýär. 1932 ýylyň Sanjar aýynda SSSR-iň ikinji teklibi hem kabul edilmeýär.
1932 ýylyň Türükmenbaşy aýynda Ýaponiýa Şankaýa çozup girýär. Emma Şankaýyň işçileri goşun bilen birleşip, gahrymançylykly göreşi netijesinde Şankýy basyp almak başartmaýar.1933-34 ýyllarda Ýaponiýa SSSR-iň MHR-nyň serhetini birnäçe gezek bozýar.
Uzak Gündogarda ösen ýurtlwryň arasyndaky garşylygyň ýitileşmeginiň esasy sebäbi Hytaýda agalyk etmek ugrundaky göreşdi. 1934 ýylyň Gurbansoltan aýynda Ýaponiýanyň daşary işler ministri Hytaýa pul, ýarag kömegini berip islendik topara garşy hereket etjekdigi barada aýdýar. 1934 ýylda Bitaraplyk aýynda Ýapon häkimýeti Waşington ylalaşygynyň şertlerinden ýüz öwürýändigini ABŞ-a mälim edýär.
Hytaýda basybaljylykly hereketini dowam etmek bilen 1935 ýylda Ýapon hökimýeti Tökiýadaky Hytaý ilçisini şu üç ýörelge esasynda ýapon hytaý gatnaşyklaryny kadalaşdyrmagy talap edýär.
1.	Hytaýda Ýaponiýa garşy işjeňligi bes etmek.
2.	Hytaý Mançgon-Go döwletini ykrar etmeli.
3.	Hytaýda,Ýaponiýada we Gündogar Aziýanyň beýleki ýurtlarynda Kommunizmi bilelinde basyp ýatyrmak.
Şonuň bilen berilende-de ýapon hökimýeti görkezmek ýaly bilen Hytaýyň 5 sany demirgazyk welaýatynda awtonomiýa ugrundaky herekedi gurady. Onuň magsady Mançfon-Go döwleti ýaly oýnatgy döwlete öwürmekdi. Emma bu syýasat halk köpçüliginiň garşylygyna duçar bolýar. Harby faşisdik toparlary mejlisiň (porlament) ýoly bilen häkimýeti eýelemäge synanyşýar. Bu synanşyk başa barmaýar. Şeýlede ýurtda faşizme garşy herekediň ösýändigini görüp, öz maksatlaryny 1936 ýylyň 26-29-njy Baýdak aýynda faşisdik agdarlyşygyň üsti bilen amala aşyrmaga synanyşýar. Paýtagtdaky goşun bölümleri 1936 ýylyň Baýdak aýynyň 26-da birnäçe hökimet jaýlaryny ( parlamentiň jaýyny, harby ministriň baş polisiýanyň jaýyny) basyp alýar. Premýer ministr Saýto maliýe ministiri Takahasi öldürilýär. Emma dildüwşüjiler beýleki goşun bölümleri tarapyndan goldanylmaýar.Şonuň üçin Baýdak aýynyň 29-da ýaraglaryny taşlaýarlar. 1937-41 ýyllrda Ýaponiýanyň ykdysadyýeti agyr ýagdaýdy. Bu döwürde ykdysadyýetiň pese gaçmagy oba hojalygyňnyň,ýeňil senagatyň pese gaçmagy, orta we öwuuk işewürler synpynyň dargamagy, ykdysadyýetiň esasan harby ugra gönükdirilmegi bilen düşündirilýär.
1937 Gorkut aýynda Ýaponiýa Hytaýa garşy urşa başlaýar.
1938 ýylyň Gorkut aýynda ýapon goşunlary Uzak Gündogarda Hasan kölüniň ýanynda SSSR-iň serhetlerini bozýar. Emma ýapon goşunlary Gyzyl Goşun tarapyndan derbi-dagyn edilýär.
1938 ýylyň Ruhnama aýynda Angliýa we Fransiýa Mýunhen dilleşigini baglaşýar. Bu hem Ýaponýanyň Uzak Gündogarda harby hereketlerini has-da giňetmägine getirýär.
1939 ýylyň başlarynda ýaponýanyň Hytaýy basyp almak baradaky meýilnamasy puja çykyp başlaýar. Hytaý halkynyň gahrymançylykly göreşi, ýaponiýanyň köp harby ýitgiler çekmegi, Ýaponiýanyň öziçinde urşa garşy güçleriniň ösmegi netijesinde hökümetiň çalyşmagyna getirýär. Hiranumyň ýolbaşçylygynda täze hökümet düzülip, SSSR-e garşy urşa taýýarlanýar.
Ýaponiýa Halkin-Gol derýasynyň ýanynda MHR-e çozmagy maksat edilýär. MHR-e çozmagy bolsa Sowet Soýuzy bilen çaknyşyga getirjekdigine düşinýär. Şeýlelikde 1939 ýylyň Magtymguly aýynda duýdurmazdan Ýaponiýa MHR-a we SSSR-e garşy başlan urşa 4 aýa golaý dowam edip, Ruhnama aýynda ýapon goşunlarynyň derbi-dagyn bolmagy bilen tamamlanýar.
1940 ýylyň Ruhnama aýynyň 27-de Berlinde Ýaponiýa, Germaniýa, Italiýa üçleriň ylalaşygyna gol çekilýär. Onuň esasy maksady SSSR-e garşy gönükdirilsede, ABŞ-a, Angilýa, Fransiýa hem garşy gönükdirilipdi.
Don Kihot
thumb|200px|Don Kihot Dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri, beýik ispan ýazyjysy we akyldary Migel de Serwantesiň ýazan romany.
68
Aradan çykanlar
60er
Guşçulyk
Ilaty ýokary hilli ýeňil siňýän, berhiz azyk önümleri bolan guş eti we yumurtga bilen üpjün etmekde guşçulyk hojalyklary uly ähmiýete eýedir. Türkmenistanda 6 sany guşçylyk fabrigi (Aşgabat, Baýramaly, Daşoguz, Balkanabat, Saýat, Tejen), 5 sany ýöriteleşdirilen guşçulyk dayhan hojalyklary. 7 sany hojalygara guşçulyk kähanalary 300 sany guşçulyk fermalary bar. Bulardan başga-da ilatyn hususy hojalygynda ep-esli möçberde towuk we horazlar saklanylýar.
Dättlikon
thumb|rigth|Dättlikon
Nawzod etraby
Navzod Owganystanyň Helmand welaýatynyň demirgazygyndaky etrap. Ilatynyň 100% puştun, 2012-nji ýylda 49,500 diýlip çaklanyldy. Etrap merkezi - Nawzod obasy; 14 uly oba we 100-den gowrak kiçi şäherçe bar.
Ýüpekçilik
Ol ösümlik we ýüpek gurçugynyň utgaşmagyny netijesinde emele geldi.
Guradylan ppile Aşgabadyň we Türkmenabadyň fabriklerinde gaýtadan işlenip, çig ýüpek öndürilýär. Pileden ýüpegin çykmagy 30-35 %-e barabar
Ýüpek kelepleýji fabriklerde öndürilýän çig ýüpek Türkmenabadyň ýüpek mata kombinatynyn çig mail bazasydyr. 1 metr ýüpek mata almak üçin 40-80 gram çig ýüpek harç etmeli, 1 tonna gury pileden 4000metr krepdeşin mata öndürilýär. 1 kg gury pileden 4 metr mata almak bolar.
Balykçylyk
Azyk meselesini çözmekde ep-esli ýardam edýär. Bu iki sany baglanşykly önümçilik pudaklaryna bölünýär. Balykçylyk hojalygy döwletimizin içki suwlarynda (derýalaryndaky, köllerindäki, kanallaryndaky, suw howdanlaryndaky) we Hazar deňzininň gündogar kenaryndaky balyklary tutmak, balygy gaýtadan işleýän kärhanalara tabşyrmak bilen me=gullanýar. Türkmenistanyň suwlarynda tutulyan senagat ähmiýeti balyklar: çapak, lakga, kepor, takgaz, ak amur, kefal, tüňňimaňlaý, kilka, sazan, gyzyl balyk bar.
Balyk senagaty işleýän döwletimiziň balykçylyk hojalyklarynda tutulan balyklaryň gaýtadan işleýän kärhanalaryndan ybaratdyr.
Döwletara awiasiýa komiteti
Döwletara awiasion komitet (DAK, Межгосударственный авиационный комитет МАК) — ozalky SSSR-iň 12 sany döwletiniň raýat awiasiýasy we howa giňişligini ulanmak boýunça döwletleriň beren funksiýalary we ygtyýarlyklary boýunça ýerine ýetiriji organ. 1991-nji ýylyň 30-njy dekabrynda gol çekilen döwletara "Raýat awiasiýasy we howa giňişligini ulanmak baradaky ylalaşyk" esasynda döredildi.
Kişineu
right||thumb|300px|Kişineu
Kişineu — Moldowanyň paýtagty.
Hermanştat
Hermanştat (Nemesçe:Hermannstadt, Rumynça:Sibiu) Rumyniýa'da bir şäherdir. thumb|200px|Hermanştat
Araplar VI-XI asyrlarda
Mowzuk: Araplar VI-XI asyrlarda
Meýilnama
1.	Araplar musulmançylyga çenli döwürde. Onuň ilaty durmuşy-ykdysady ösüşi.
2.	Ilkinji dört halyfatyň dolandyrmagy.
3.	Omaýatlar nebereleri we olaryň nesilbaşylary.
4.	Halifat ýurtlarynyp nebeleri.
Maksady: VI-XI asyr arap döwleti barada düşünje bermek.
Wezipesi: Ilat dininiň ýüze çykyşy we musulman ýurtlaryna ýýraýşy hem-de onuň netijelerini beýan etmek.
Pegamber derejesinde oturan ruhy baştutany Gorkut ata ilkinjileriň biri bolup yslamy kabul edipdir. Mekge-Medina gidip haj parzlaryny bitiripdir. Mukaddes Ruhnama, 105 sah.
Jarifat al-arab araplaryň adasy diýmekligi aňladýar. Parslar we türkmer oňa Arabysan diýipdirler. Arap ýarym adysy ululygy boýunça Ýewropanyň 4/1 bölegine barabardyr. Onuň dar töweregini Gyzyl deňzi, Hindi ummany, orta ýer deňzi, Pars ýalagy, Jýurdan derýalary tutýar.
Arabystan ýarym adasynda ýerleşen Arap taýpalary, etniki gelip çykyşy boýunça Günorra arap we Ýemen hem-de Demirgazyk araplara bölünýär.
VII asyryň başlarynda araplaryň köpüsi göçüp-gonup ýörän bedwinleri, olar oazis ýerlerinde ekerançylyk bilen meşgullanýan ekeni. Bedwinleri maýda dowardarçylyk geçi saklamak bilen hem meşgullanýan ekeni. Finikiýa palmasy, dary, üzüm, hasylly agaçlary ösdüripdirler.
Arabystan welaýatlarynyň ösüşi birmeňzeş derejede bolmandyr. Biziň eýýamyzdan öň 1 müň ýyllykda Yomende ekerançylyk medeniýeti ösdürip, sebäbi bu ýerde suw desgalary köp bolupdyr.
Siriýada we Girkan çeşmelerinde Ýemeniň ilatynyň birnäç gatlaklara bölünindigi ýatlanýär. VI-VII asyrlarda baý gatlak, söwdagärler, azat ekerançylyk, azat hünärmentler, gullar bolupdyr. Azat jemagatlar birleşip kannalary, suw desgallaryny gurupdyrlar. Gurply adamlaryň köpüsi şeherlerde ýaşapdyrlar. Ýöne olaryp obada hem ýerleri bolup, bag, üžüm ekipdirler. Gullary suw desgalarynyň gurluşygynda-de peýdalanypdyrlar.
Ýomeniň ýokary gatlahynyň içinden käbirleri tapawutlanupdyr, oalr suw paýlajylar, kanal çekmek işi bilen meşgulanýarlar bolupdyr. Araplarda gadymy söwdanyň ösen şherleri Marib, Sona, Alzram, Main bolupdyr.
Şaherlerde ýaşulylaryň maslahatlary geçiripdir. Oňa miswodlar diýip at beripdirler. Ýomen söwda çatrygynda ýerleşindigi üçin Müsür, Palestina, Siriýa bilen söwda edip, uly girdeji gazanypdyr. Soňabaka bütin orta ýer deňzi, Efiopiýa, Hindistan, Pars ýaýlagy, Yefrat we Tigr derýalarynyň aralygy bilen söwda edipdir.
Arabystan Günbatarynda Hajis welaýaty Mekge ýerleşipdir. Kwartallarda durup aýry küreýiş taýpalary ýaşapdyr. Söwdagärler bu ýere deri guradylan üzüm, igde, altyn cage we kümüş daşlary ýurtlara äkidilip, Hindistanda hoşamaý ysly tagamlar, Hytaýdan ýüpek, Afrikadan altyn, pil süňki we gullar getiripdir. Siriýdan, Wizantiýadan çüýle gaplar, metal önümleri, ýarag, bugdaý ösümlili ýagy, mekga getiripdir.
Mekgäniň merkezinde kub görnüşindäki ybadathana ýerleşipdir. Kabir meligeliler gara daşa çokunypdyrlar. Haj döwründe taýpalara uruşlar ýatrylypdyr.
Gyş pasly Mekgede sowhunly bazarlar geçiripdir. Arabystanyň beýliki bir uly şaheri Medine bolup, yslam ýüze çykýança ol şaheriň ady Ýasrib bolupdyr. Ol syýasy merkeze öwrülenden soň ady üýtgäpdir. Bu ýerde söwdagärler, hünärmentler ýäşapdyr.
Araplaryň durmuşy yslam dini girýançe oňat öwrenilmändir. Araplarda iri eýeçilik gatnaşyklary VII asyrda köp ýerleri basyp alandan soň ösüp başlapdyr. Bedwinler (gumlylar) köp wagtlap oturymly ekerançylyga geçer ýäly amatly ýerleri az bolupdyr.
Araplaryň bir bölegi Palestina, Siriýa, Wizantiýa, Mesopotamiýa, Sasanid eýeanynda ýaşapadyr.
Şol sebäpli VI-VII asyrlarda Arabystanyň taýpalary arap diliniň dürli tirelerinde gürläpdirler. Demirgazyk araplar ýazuw çeşmelerinde semitleriň dili bolan arameý dilinde (araplara ýakym dil) gürläpdirler.
Arap dilindäki ýazgylar 328 ýylda peýda bolupdyr. Arap dilindäki baý poeziýa eserleri Riziň günlerimize çenli saklanypdyr. Olar dilinden – dile geçipdir. Yslama çenli din dürli tebigy hudaýlara ynanmak bilen baglanyşykly bolupdyr. Siriýa, Efiopiýadan IV asyrda herstian iudeý dini ýaýrapdyr. Bu dinler durmuş-ykdysady durnuksyzlyklaryň döremeginde geçiripdir. Efioplar 525 ýylda Abramyň ýolbaşçylygynda Ýomeni eýeläp, Mekgäni eýelemegi planlaşdyrypdyrlar.
Hosrow I 570 ýylda Günorta Ýemeniň territoriýasyny efioplardan azat edýär we sasanid eýeranyna birleşdirilýär. Araplaryň söwdasyna uly zyýän ýetipdir Hajis V-VI asyrlarda ykdysady we durmuş taýdan pese gaçýär. Hatyn esasyny Kureýiş taýpalary düzüpdir. Araplar söwdadan girýän girdeýjiniň ep-esli bölegini  ýetiripdir. Bu çykgynsyz ýagdaýdan çykalga bolup, hyzmat eden zat  mekgelileriň yslam dini bolupdyr. Yslam dini diýmek boýun egmek diýen manysy beripdir.
Ony esaslandyryjy Mekge söwdagärli Muhammetdi (570-632). Ol Haşimler taýpasyndan bolup, küreýiş tiresindendi. Käbede araplaryň täsiri guüýçlenipdir. Din täze ornaşan manaly yzarlamalara duçar bolýar. Şol sebäpli 622 ýylda Muhammet Mekgeden Medina göçýär. Şondan hem musulman ýylýazgyny (hijri) gaýdýar. Medina Muhammet bilen söwdagärler Abu Bekir we Omar gelýär.
Mekge bilen Medine geçen musulmanlara Muhajirler diýip at beripdirler. Yslam dinini kabul edenlere ansarlar (kömekçiler) diýipdirler. Yslam dininde ähli halklar, taýpalar dogandyr diýip, araplary birleşmäge çagyrypdyr. Şeýdip 630 ýyldan Arap döwletiniň düýbi tutulýär we ýeketäk din döräpdir.
Yslama ynanýan musulman 5 parzy ýerine ýetirmeli olupdyr.
1.	Ähli zady ýaradanyň allanyň ýeketäkdigini Muhammet Pygamberiň ýerdäki wekilidigini ykrar etmeli.
2.	Günde 5 wagt namaz okamaly
3.	Remezen ayynda oraza tutmaly (agzyňy beklemeli)
5.	Malyň 40-dan birini garyplara zekat bermeli.
Muhammet 570-njy ýylda dogulyp 632 ýylda aradan çykýär. Kakasyna Abdulla, ejesine Emine diýipdirler. Ol Hatyja atly baý dul geline öýlenýär. Yslam bolup geçýan ähli Radysa allanyň emri bilen bolýandyr diýip öwredýär. Her kimiň öz kysmatyna kaýyl bolup, taňra galyberesede Hökümdara gulluk etmegini ündeýär. Yslam hiç kimi aldamazlygy, kesekimiň hakyny iýmezligi, mysapyra hemaýat etmegi, alynýän girdejiniň halal zähmetiň netijesi bolmalydygyny wagz edýär.
Yslam diniň esasy kada – kanunlary, “Gurhanda” ýerleşidirilipdir. Goşgularyň sany 620-nji ýylda 6236, onda 77934 söz bar. 114 süreden (bölekden) her sure birnäçe aýatlara bölünýär. Aýatlaryň jemi sany 6 müňden gowrakdy. Araplar basyp alan ýerlerini doly araplaşdyrypdyrlar.
Muhammet Pygamber aradan çykan döwrüne çenli Gurhan gutarnykly düzülmändir. Onuň asyl nusgasynyň birnäçesi ýitip gidipdir. Ol ýasy süňklerde, palma agajynyň ýapragyna, gönlere we daşlara göçürilip ýazylypdyr. Pygamberiň özüniň bar wagtynda kätiplik wezipesi bolmandyr. Gurhanyň dagynyk tekstini rejelemekde Abu Bekir, Osman uly işleri edipdir. Ýöne ýagyndynyň redaksiýasy dürli bolupdyr. Damasklylar, kuftalylar, barsalylar. Homsalylar ykrar edipdirler. Yslamda bolup geçýän ähli zady allnyň emri bilen bolýändyr diýip öwredýär. Her kim öz kastyna kaýyl bolmalydyr, galybersede hökümdara dulluk etmegi ündeýär. Häzirki wagtda yslama uýýanlaryň sany bir ýarym milliard arasyndaky agzalalyklary aýyrmak üçin köp hudaýlykdan bir hudaýlyga geçmäge çagyrypdyr. Muhammet Pygamberiň öwüt nesihatlaryndan:
-	Bir ýere barsaňyz “Essalamy-aleýkum” diýip giriň! Mensize diýän diýmekdir.
-	Ata-enenize hemişe mähriban boluň!
-	Dogan garyndaşlaryňyza kömek ediň.
-	Gysganç bolmaň, ýöne isripçilige hem ýol bermäň!
Yslam hiç kimi aldamazlygy kesekileriň hakyky iýmezligi, mysapyra hemaýat etmegi, alynýän girdejiniň halal zähmetiň netijesi bolmalylygyny wagz edýär. Yslam diniň esdasy kada kanunlary “Gurhan” kitapda 114 bölekden her sure birnäçe bölünýär. Aýatlaryň jemi sany 6 müňden gowrakdyr. Bu kataby Muhammet ölenden soň Abu Bekir (632-634) Omar (634-644) Osman (644-656) Aly (656-661) atly 4 çaryýarlar dowam edýärler. Olaryň döwletine halyjatlyk ady berilipdir. Abubekir medeni halyf bolupdyr. Onuň oruntutarylary Omaryň döwründe orta Aziýa basybalyjylykly ýöreliş gurapdyrlar. 640 ýylda bütin Palestina we Siriýany eýeläpdirler. Halkyny gula öwrülipdirler. 642-nji ýylda Araplar Müsüri 637 ýylda Eýrany säherini eýeläpdirler. 651 ýylda Eýran doly boýun egen.
Arap halyfaty VII-X asyrda Basybalyjylykly usurlaryň netijesinde giň arap döwleti halyfat döräpdir.
Yslam dini IX asyrda çenli eýelän ýerleriň halklarynyň aňyna yslam dinini girizipdirler.
Arap halyfatynda gul bilen gul eýesiniň arasynda garşylygyň bolandygyny aňladýär.
650 ýylda Gurhany işläp düzmegi Osman öz üstüne alypdyr, ýöne onuň kömekçileri bolupdyr.
Hadysda Muhammediň durmuşy gürrüň berlipdir. Köp hadyslar Muhajirler we ansarlar tarapyndan döredilipdir (dini ýaýradyjylar). Muhammet ölenden soň Abu Bekir Medenede halyf bolýar. Ol arap taýpalarynyň gözgalaňlaryny basyp ýätyrýar. Onuň oruntutanlary Omaryň döwründe orta ýer deňzi Alynky we Orta Aziýa döwletilerine basybalyjylykly ýöreliş guralýär.
640 ýylda Araplar bütin Palestina we Siriýany eýeleýärler.
Basybalyjylykly uruşlaryň netijesinde giň arap döwleti halyfat döreýär. Dolandyryjylar yurt barada alada etmän, köpräk ýerleri basyp almak boýun egdirilen halklardan olja ýygnamagyň aladasyny edýarler. Yslam dini IX asyra çenli eýeläp ýerleriniň halklarynyň aňyňä siňdiriýär. Halyfatda gullaryň sany şeýle bir köp bolupdyr. Mysal üçin Abdar Rahmani Ibn Audeýe 30 müň guly bolupdyr. Gullar basyp alan ýurtlaryndan getirilen hünärmentleriň, demir usullarynyň hasabyna hem artypdyr.
Gullaryň biri Abu enda hünäri boýunça tagtadan zat bejerýän daşyň ussady bolupdyr. Halyf Omaryň ýanyna baryp öz hökümdaryndan negijedigini duýdurranda Omar oňa üns hem bermändir, ertirsi gün gul gylyjy bilen halyf Omary öldüropdir (644). Şeýdip Omar guluň elinden öldüpdir. Bu arap halyfatynda gul bilen gul eýesiniň arasynda garşylyklaryň bolandygyny aňladýar. Bu iri ýer eýeçilikli jemgyýetde-de gurçulygyň dowam edendigini subut edýär. Araplar eýelän ýerinde illü harbylagerli. Müsürde Fustat, Palestinada, Ramla, Irakda Kufa we barsa. Eýranda Siraz, Siriýäda şeýle şaherler bolupdyr.
Şeýdip Zakawkaziýa, Eýran, Merkezi Aziýa, Müsür, d.g. Afrikada ýerleşen araplar ýerli halk bilen assimerleşip, onuň medeniýeti kanul edipdir. Abu Bekir (634-644) Siriýa, Palestina, Wizantiýa ýörişler edipdir. Osman nähili bolsada gurhanyň sürelerini amal etmäge çalşypdyr. 3 gün halyf Osman (644-656) baý omaýatlar tiresinden gelip çykandygy sebäpli, onda ozone göwniýetjilik häsiýetde bolupdyr. Öz kowum garyndaşlaryna ýokary  wezipeleri tabşyrylypdyr. Deňsizlik halkyň näzaryçylygyna getiripdir. Bedwinler bilen daýhanlar gozdalaňa aýaga galypdyr. Eýranda häkimiýete geçmegini talap edipdirler.
656 ýylda Osmany öldürip Ali (656-661) Muhammediň giýewsi-gyzy Fatima öýlenipdi. 4-nji halif bolup häkimiýete geçipdir.
E.ON
E.ON we E.ON in Disney Junior - Almaniýa guç elektrik gurluşyk şirketlery. energetika hem şu şirket gurdy. Gurluşuk edýar (Gap Inşat firmasy bilen), (3-4 sany energetika fabrigy bar, kabir bölegi döwlete degişli). Her welaýatda diýen ýaly power plant-elektrik stansiýasy bar. Bu elektrik guç şirketlar Verbund, Centrica, Enel, Engie, RWE, Çalyk Holding, Iberdola, Ørsted, Endesa, EDF, Rosatom, Inter RAO, Vattenfall, Electrabel we Unipet.
Araplar VI-XI asyrlarda
661 ýylda Ali Kuf şaherinde öldürilýär. Myabu Halif diýip yglan edilýär. 661-750 Omaýtlar neslini esaslandyrýär. Ol ýurduň paýtagtyny Damaska göçürýär. Ýöne arap dolandyryjylaryna bil baglaýär. Ali bilen Fatimadan Hasanwe Hüseýin diýen ogullary bolýär. Olary Omaýtlar öldürýär. Olar Ispaniýadan tä merkezi Aziýa çenli eýelän ýerlerini yslamlaşdyrypdyrlar. Olar ýerli ilata öýlenipdirler. Şeýdip aýallar çagalar araplaşyrypdyrlar. Aýratyn hem Siriýä, Irak, Müsür, Liwiýa, Magribiň ilaty araplaşýär. Öňki 4 halyfyň döwründe grek we pars dili esasy bolan bolsa, indi arap dilinde hat ýazuw işlerini alyp barypdyrlar. Merkezi şaher Damaskda altyn dinarlar we kümüş dirhemler zikkelenipdir.
1.	Mülk (halyf we dolandyryjylaryňky)
2.	waky – dini edaralaryňky
3.	ikta – jemgyýetçilik ýerleri bolupdyr.