cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ýalaňaç we Ýapyk tohumly ösümlikler
Serwi
Serwi hem ýalaňaç tohumly ösümliklere degiş lidir. Ol ýylyň ähli möwsüminde ýaşyl öwsüp oturan agaçdyr. Boýy 20 me barabar, käbir ýurt larda onuň boýy 45 me ýetýänleri hem gabat gelýär. Agajynyň şahalary agaç sütüninden ýokarlygyna ösýär we sütüne gy sylyp durýar. Ýaprakly (pürli) pudaklary bir tekiz likde ýerleşýär. Baldagyn daky pürleri gögümtil ýada açyk ýaşyl reňkli bol ýar. Gozalarynyň uzynlygy 3 sm-e ýetýär. Ol togalak ýada düýbi bir az gysylan uzy nak dyr. Gozalarynyň reňki çalymtylmele we ýal pyldawuk bolýar. Serwi örän owadan, ýakymly ysly,gelşikli agaç bolany üçin ony seýilgählerde, köçeleriň gyrasynda we beýleki ýerler de bezeg üçin ekýärler. Serwini agajynyň ýakymly ysly,dykyz, berk bol ýanlygy üçin gurluşyk en jamy hökmündede ulan ýarlar. Onuň agajy aňsat ýo nulýar we ýylmanylýar. Şol sebäpli agajyny mebel ýasa makdada ulanýarlar. Eldar senuberi –senuberler urugynyň giň ýaýran görnüşiniň biridir. Onuň beýikligi 15 me ýetýär. Senu beriň ýapragyna pür diýilýär. Bular birýyllyk, iki ýyllyk, üçýyllyk şahalarynyň uçlarynda ýerleşýär. Mart, aprel aýlarynda we maý aýynyň aýak larynda senuber agajynyň üstünde açykýaşyl hemde gyzy lymtyl gozalary görmek bolýar. Açykýaşyl reňkli goza lar ýaş (birýyllyk) pudaklaryň üstünde ýerleşýär. Olar teňňejiklerden durýar. Şol teňňejikleriň her biriniň üstünde iki sany tozanlyk ösýär. Tozanlygyň içinde to zanjyklar bolýar. Tozanlyk ýetişenden soň ýarylýar we tozanjyk daşyna dökülýär. Ýel ony uzak ýerlere ýaýrad ýar. Hut şol agajyň beýleki ýaş pudaklarynyň depelerinde bolsa gyzylymtyl gozajyk ösüp ýetişýär. Her bir gozajyk teňňejiklerden ybaratdyr. Teňňejikleriň her biriniň üst ýüzünde iki sany tohum pyntygy ýerleşýär. Bularyň tohum pyntygy miweligiň düwünçeginiň için de bolman,açyk (ýalaňaç) bolýar. Ýeliň kömegi bilen äkidilen tozanjyk şol tohum pyntygynyň üstüne düşýär we tozanlanma hemde ýuwaşýuwaşdan tohumlanma bolup geçýär. Tozanlanmadan bir ýyl gowrak wagt ge çenden soňra tohumlar ýetişýär. Tohumlar ýeliň köme gi bilen başga ýerlere ýaýraýarlar.
Senuber
Senuber agajynyň Watany Kawkazyň Eldar ba ýyrlygydyr. Medenileşdirilen Eldar senuberi Türkmenistanyň howa şertlerine oňat uý gun laşandyr. Ony köçe leriň gy ralarynda,se ýil gäh lerde ýy gyýy gy dan görmek bol ýar. Häzir ki wagtda senuber agajy Türkmenistanyň hemme şäherlerinde bezeg üçin ekilýär. Ol gurakçylyga çydamly ösümlikdir. Her dürli toprakda ösmägede ukyp lydyr. Türkmenistanyň şert lerinde Eldar senuberi niň tohumyny ýaz aý la rynda ekmek bolýar. Ol beý leki agaç lara garanyňda özü niň çalt ýetişegenligi bilen tapawutlanýar. Ekilenden 3–4 ýyl geçenden soňra senuberiň boýy 1–2 me ýet ýär. Eldar senuberi peýdaly agaçdyr. Ondan smola, ski pidar, garaýag alynýar. Onuň ýaşajyk (birýyllyk) pu daklaryny halk lukmançylygynda dem alyş ýollarynyň sowuklamasyny bejermek üçin ulanýarlar. Ol ýurdu myzy gür baglyga, bagybossanlyga öwürmekde giňden ulanylýan agaçlaryň biridir. Türkmenistanda ýalaňaç tohumly ösümliklerden arça, serwi, senuber, biota seýilgählerde we köçeleriň gyralarynda köp ekilýär. Ýapyk tohumly ýa-da gülli ösümlikler hem me ýerde duş gelýärler. Munuň özi bularyň dürli şertlerde ösmäge ukyplydyklaryny görkezýär. Ýapyk tohumly ösümlikleriň ýalaňaç tohumly ösümliklerden esasy tapawudy, olaryň gülleriniň has çylşyrymly gur landygyndan ybaratdyr. Bularyň güllerinde miwelik bolýar. Miweligiň düwünçeginiň içinde bolsa tohum pyntyklary ýerleşýär. Şeýlelikde, tohum pyntyklarynyň ýalaňaç tohumlylardaky ýaly teňňejikleriň üstün de açyk ýerleşmän, miweligiň düwünçeginiň içinde ýerleşýändiklerine görä, bu ösmliklere ýapyk tohumly ösümlikler diýilýär. Ýapyk tohumly ösümlikler ýeliň, mör-möjekleriň üsti bilen we özözünden tozanlanýar. Ösümlikleriň güllerinde tozanlanmadan soň tohumlan ma bolup geçýär. Bularda ikileýin tohumlanyş geçýär we birinjisinden tohum, ikinjisinden ätiýaçlyk maddalar –endosperm emele gelýär. Ýapyk tohumlylara girýän ösümlikler ot, ýarym gyrymsy, gyrymsy we agaç görnüşinde bolýar. Ýapyk tohumlylar has ýokary gurluşly ösümlikler dir. Ýer ýüzünde bular örän köp ýaýrandyr. Bularyň halk hojalygy üçin ähmiýeti örän uludyr. Ýapyk tohumly ösümlikleri iki klasa: iki ülüşlilere we bir ülüşlilere bölýärler.
Fraýburg
Fraýburg (Freiburg)- Germaniýanyň günortasynda Fransiýanyň we Şweýsariýanyň ýanynda ýerleşýän bir şäher.
Dumbo (film)
Dumbo, 1941-nji ýylda (1328 AH) öndürilen Wolt Disneýiň Amerikan animasiýasydyr.
Abstrakt zähmet
Abstrakt zähmet - harydy öndürmek üçin abstraktlaýyn kesgitlenýän umumy zähmet. Harydy öndürmek üçin sarp edilýän zähmet iki görnüşde, ýagny anyk zähmet we abstrakt zähmet görnüşinde ýüze çykýar. Haryt öndürijiler harytlarynyň dürli-dürlüsini öndürýärler we olary öz aralarynda çalyşýarlar. Ol harytlary çalyşmaga mümkinçilik berýän umumy zat bolsa adamyň olara siňdiren Absolýut zähmetidir, umuman, adam zähmetidir. Absolýut zähmet harydyň gymmatyny döredýär.
Awçy: Gyş söweşi
Awçy: Gyş söweşi, Ewan Spiliotopoulos we Kreýg Mazen re directedissýorlyk eden we filmiň dowamy bolan “Whitefish and Hunter” filminiň 2012-nji ýyldaky dowamy hökmünde Sedrik Nikolas Troýan re directedissýorlyk eden Amerikanyň başdan geçirmeleri we fantaziýa hereket filmidir. ak pamuk we awçy.
Nikola Tesla
Nikola Tesla 1856-njy ýylyň 10-njy iýullynda Smilýanda (Gospiç) doguldy.1943-nji ýylyň 7-nji ýanwarynda Nýu Ýork şäherinde aradan çykypdyr.Nikola Tesla Serb asylly oýlap tapyjy,fizikaçy we elektrofizika alymy bolan.Aslyna seretseň dünýä ýüzündäki bilimiň we tehnologiýanyň düýbünden üýtgedip biljek eneçeme ulanyşly we ulanyşly bolmaýan derňewleri-açyşlary oýlan alymdyr.Esasan hem açyşlarynyň arasynda iň täsini bolsa kabelsiz elektrik energiýanyň üpçünçüligi we muny subut etmesi has heme täsin galdyryjydyr.Tomas Edison bilen kim köp açyş etmek ýaryşy bolupdyr we elmydama Tesla has köp we peýdaly açyşlary edipdir.Elektrik energiýasyna degişli ençeme bimöçber açyşlary edipdir.1943-nji ýylyň 7-nji dekabr aýynda açyş patent sany yigrimi alty döwletde üç ýüz töweregi bolupdyr. Nýu Ýork şäheriniň käbir bölümlerinde 10-njy iýýulda Telsa güni hasap edip baýramçylyk belläpdirler.Manhattanda bolsa 40-njy köçe we 6-njy çatyrygyň burçlaryna Teslanyň ady dakylypdyr.Dünýäň iň belli žurnallaryndan biri bolan Taým žurnalynyň 1931-nji ýyldaky neşirinde Teslanyň 75 ýaş doglan güni mynasybetli žurnalyň baş sahypasyna surady goýulupdyr. 200px|thumb|right|[[Tesla tegegi ýada Tesla transformatory]]. thumb|right|Teslañ [[üýtgeýän tok matorynyñ çyzuwy ABŞyñ patent ofisiniñ 381,968 nomerli belligi]] thumb|right|4 kilo wolt amperlik [[Tesla tegegiñ uçguny]]
Milli Basketbol Asossasiýasy
MBA Halkara Basketbol Asossasiýa çempiýonadyň gysgaldylyp ýazylyşy.MBA çempiýonatda çykyş etýän 30 topar hemişe şol MBA çempiýonadynda çykyş etýärler.MBA çempiýonady iň soňky tamamlasaňam indiki ýyl ýene MBA çempiýonatda çykyş etýärsiň, 2-nji liga gitmeýärsiň.Şol sebäpden käbir topar çempiýonatda iň soňky bolup beýleki ýyl bolsa MBA çempiýony bolup bilýär.
MBA Çempiýonatda Ýaş Oýunçylaryň saýlawy
Bul tema MBA hemme topary gaty gyzyklandyrýar.Pes toparlar şeýle saýlawlarda iň ezber ýaş oýunçy saýlama hakyna eýe, sebäbi toparlaryň arasynda kän tapawut döremez ýaly şeýdilýär.MBA ýaş oýunçy saýlawlaryna MBA draft diýýärler.Bul ýaş oýunçy saýlawlary iki tapgyrdan ybarat bolyp jemi altmyş sany ýaş basketbolçy MBA çempiýonadyna gazandyrylýar.Türkmen ýaş basketbolçylar hem öz başarjaňlygyny Aziýa çempiýonatlarynda we beleki Ýewropa basketbol ligalarynda özüni subut etseler MBA çempiýonadyna saýlanyp bilerler.Bu ýerde basketbolçylaryň ýyllyk girdejileri gaty gowy.Meselem MBA çempiýonatda iň köp girdejisi bolan LeBron Džeýmisiň bir ýylda gazanýan pulyna 1025 sany 2017-nji ýylyň Awalonyny alyp bolýar.Ortaça basketbolçylar ýylda 2017-nji ýylyň Awalonynyndan 200 sanysyny alyp biljek derejede pul gazanýarlar.
Daşarky çykgytlar
DOMEN ONWUK MAKALALAR !!. ONY KÖMEK EDIP.
Fre­de­rik Mist­ral
thumb
Fre­de­rik Mist­ral — şa­hyr Fre­de­rik Mist­ral 1830-njy ýy­lyň 8-nji sent­ýab­ryn­da Fran­si­ýa­nyň gü­nor­ta­syn­da­ky Maý­ýa­ne­de mülk­da­ryň maş­ga­la­syn­da dün­ýä in­ýär. Ol di­ňe pro­wan­sal di­lin­de gür­le­ýän we hat­da şu dil bi­len Wir­gi­li­ýa­ny ter­ji­me eden Awin­ýon­da­ky pan­sio­ny (okuw ja­ýy) hem ta­mam­lap­dyr. Ol 1851-nji ýyl­da Eks­dä­ki uni­wer­si­te­ti gutarandan soň­ra hu­kuk­çy­nyň dip­lo­my­na eýe bo­lýar. Ýe­ne-de bir ýyl­dan bol­sa, öz poe­ma­sy­ny ne­şir et­di­rip, öz hu­su­sy ede­bi­ýa­ty­ny we me­de­ni­ýe­ti­ni tä­ze­den aýa­ga gal­dy­ran pro­wan­sal şa­hyr­la­ry­nyň bir­le­şi­gi­ne gi­rip­dir. Bu he­re­ket “Fi­libr” diý­lip at­lan­dy­ry­lyp­dyr. Olar “Pro­wan­syň al­ma­na­hy­ny 10 000 nus­ga­da çy­ka­ryp­dyr­lar. F. Mist­ral 50 ýyl onuň re­dak­to­ry bo­lup­dyr.
Pas­to­ral me­ýil­na­ma­da­ky epik şyg­ry­ýe­ti “[Mi­re­ýo]” (1859) onuň ede­bi­ýat­da yk­rar edil­me­gi­ne getiripdir. Ol söý­gü­li­si bi­len ni­ka­la­şyp bil­me­dik, but­ha­na­da ga­lan we wag­tyň geç­me­gi bi­len hem Gün urup ara­dan çy­kan ýaş gy­zyň baş­dan ge­çi­rme­le­ri ha­kyn­da. Pro­wan­syň ta­ry­hy­ndaky dür­li er­te­ki­le­r, ýer­li ro­wa­ýat­lar, et­nog­ra­fik de­tal­lar, Gü­nor­ta­nyň gü­neş­li peý­za­žy, ba­lyk­çy­lyk, mal­dar­çy­lyk, gal­la­çy­lyk we ýü­pek­çi­lik Mist­ral üçin sýu­žet bo­lup­dyr. Bu bir ta­rap­dan, ese­riň gur­lu­şy­ny güýç­len­di­rip­dir, ikin­ji ta­rap­dan bol­sa, aw­to­ra pro­wan­sal­ly­la­ryň dur­mu­şy­nyň dür­li ugur­la­ry­ny gör­kez­mä­ge müm­kin­çi­lik be­rip­dir. Bu­lar­dan baş­ga-da, şu­nuň ýa­ly usul bi­len ol ede­bi­ýa­ta dür­li lek­si­ki gat­lak­lar­dan müň­ler­çe söz gi­ri­zip­dir. Ýü­rek­den çyk­ýan ha­ky­ky ru­hu­be­lent­li­gi, dil baý­ly­gy we hy­ju­wy Mist­ra­lyň epo­pe­ýa­sy­nyň kom­po­zi­si­on gow­şak­ly­gy­nyň we çen­de­na­şa öwüt be­ri­ji ga­ra­ýyş­la­ry­nyň ýe­ri­ni do­lup­dyr. S. Mal­lar­me, A.de La­mar­tin we baş­ga-da Fran­si­ýa­nyň iň go­wy şa­hyr­la­ry onuň eser­le­ri­ne ýo­ka­ry ba­ha be­rip­dir­ler. 1864-nji ýyl­da Pa­riž­de Şarl Gu­no­nyň “Mi­reýl” ope­ra­sy­nyň prem­ýe­ra­sy ge­çi­ri­lip, onuň esa­sy­ny “Mireýl” poe­masy dü­züp­dir. “Al­tyn ada” (1875), “Zeý­tun ýyg­ma” (1912), goş­gu­lar ýy­gyn­dy­syn­da we “Ka­len­do” poe­ma­syn­da (1867) öz eziz Pro­wan­sy­na söý­gi bi­len çe­me­leş­ýär. “Ner­to” poe­ma­sy (1884) – Awin­ýon­da pa­pa­nyň do­lan­dy­ry­şy­nyň soň­ky gün­le­ri hak­da­ky eser­dir. “Ro­ne ha­kyn­da­ky poe­ma” (1897) – ene top­ra­gyň ha­ky­ky se­na­sy­na, Ro­ne çeş­me­si­niň ke­na­ryn­da­ky şä­her­le­riň we oba­la­ryň we ol ýer­de ýa­şa­ýan adam­la­ryň sim­wo­ly­na öw­rülýär. Joş­gun­ly wasp etmegi, bu mäh­ri­ban ül­ke­si­ne söý­gi­niň ha­ky­ky tes­wir­le­me­si­dir. F. Mist­ral pro­wan­sal di­li­niň gram­ma­ti­ka­sy­ny, or­fog­ra­fi­ýa­sy­ny we lek­si­ka­sy­ny bel­li bir ka­da sal­ma­gyň üs­tün­de iş­läp­dir we “Fe­lib­ri­ža­nyň ha­zy­na­sy” (1878–1886) at­ly pro­wan­sal – fran­suz söz­lü­gi­ni çy­ka­ryp­dyr.
Fe­libr he­re­ke­ti­niň 50 ýyl­ly­gyn­da F.Mist­ra­ly (H. Eçe­ga­raý bi­len bir­lik­de) “Şa­hy­ra­na eser­le­ri­niň sag­dyn­ly­gy we öz­bo­luş­ly­ly­gy, hal­kyň ru­hu­ny gö­nü­mel şöh­le­len­dir­ýän­di­gi üçin” No­bel baý­ra­gy bi­len sy­lag­la­dy­lar. Onuň gow­şu­ry­lyş da­ba­ra­syn­da A. No­bel idea­liz­mi esa­sy öl­çeg ha­sap­lap­dyr we bü­tin öm­rü­ni mil­li ru­huň, ene di­liň we ede­bi­ýa­tyň gal­kyn­ma­gy­na ba­gyş­lan adam­dan ýüz öwür­me­li däl­di­gi­ni öňe sü­rüp­dir.
Nä­hoş şa­hyr baý­rak gow­şu­ry­lyş da­ba­ra­syn­da bolmandyr we hat­da adat bo­lup gel­ýän nu­tu­gy­ bilen hem çykyş etmändir. Baý­rak be­r­len­den soň­ra F. Mist­ral me­mu­ar ýa­zyp­dyr (1906) we uly bol­ma­dyk goş­gu­lar ýy­gyn­dy­sy­ny çap etdiripdir. Ol halk me­de­ni­ýe­ti mu­ze­ýi­ni esas­lan­dy­ryp­dyr, pro­wan­sal şa­hyr­la­ryň ki­tap­la­ry­na gi­riş ýa­zyp­dyr we il­deş­le­ri­ni bu gu­ra­ma bir­leş­di­rip­dir.
Ikiganatlylar ýa-da siňekler otrýady
Ýokary gurluşly mör-möjekleriň ýa-da ganatly mör-möjekleriň kiçi klasynyň otrýadlarynyň içinde siňekler otrýady ýeke-täk ikiganatlylardyr. Siňekleriň kükreginiň ortaky bognuna arka tarapyndan bir jübüt perde ganat birleşýär. Olaryň kellesi, esasan, togalak bolup, oňat hereket edýär. Kelläniň öň tarapynda iki sany örän uly, çylşyrymly gözi bolýar. Siňekleriň agyzlary ýalaýjy, sanjyjy-sorujy, kesiji-sorujy we gemriji görnüşde bolýarlar. Siňekleriň liçinkasy aýaksyz we yz taraplary uçly, ak reňklidir. Olaryň ösüşi doly öwrülişli bolup, gurjak piläniň içinde bolýar. Siňekler örän köp görnüşli we ýokary gurluşly mör-möjeklerdir. Olaryň dünýä boýunça 150 müňden gowrak görnüşi belli. Türkmenistanda siňekleriň maşgalalarynyň hemmesi gyradeň öwrenilmedik. Olaryň görnüşleri 700-den gowrakdyr. Öý siňegi. Jyns taýdan ösüp ýetişen öý siňekleri ganatly, agyz synasy ýalaýjy, gözleri has uly, bedeni tüýler bilen örtülen. Olar organiki maddalar bilen iýmitlenýärler. Öý siňekleri ýaşaýyş jaýlarymyzda dürli iýmitler bilen, zir-zibillere taş lanylan iýmit galyndylary bilen iýmitlenýärler. Urkaçy siňekler ir ýazdan güýzüň ahyryna çenli zir-zibilhanalara köp ýumurtgalar taşlaýarlar. Ýumurtga lardan akja, iki tarapy uçluja, aýaksyz liçinkalar (gurtlar) çykýarlar. Olar organiki maddalar bilen iýmitlenýärler. Gurjakda doly öwrülişik geçip, ondan ganatly uly siňek emele gelýär. Siňekler ýylyň bütin maýyl döwründe dyngysyz köpelýärler. Öý siňegi örän zyýanly, çünki ol içgeçme, garahas sa ýaly keselleri adamlara geçirýär. Şonuň üçin öý siňegini we onuň liçinkalaryny gyrmaly. Zir-zibilleri ýok etmek üçin, himiki zäherli maddalary ulanmak bilen öý siňegine garşy göreşilýär.
Gögeýin
Olar öý siňegine garanda uludyr. Gögeýinleriň iýmitleniş ulgamy ösüşden galany sebäpli, olar iýmitlenmeýärler. Gögeýinleriň diňe liçinkalary (gurtlary) iýmitlenýärler. Gögeýinlerden deriasty gögeýin, burundamak gögeýini we beýni gögeýini oba hojalyk mallary üçin gaty zyýanly hasaplanýar. Mysal üçin, deriasty gögeýiniň liçinkasy ownuk we iri şahly mallary bimaza edýär, olaryň süýtlüligini we etliligini peseldýär, derisini deşýär.
Bökelek
Bular iň uly siňekler bolup, olaryň gözleri has uludyr. Agyz synasy sanjyjy-sorujydyr. Ganatly bökelekler oba hojalyk mallarynyň we adamlaryň ganyny sorýarlar. Olaryň ýumurtgalary we liçinkalary suwda ýa-da suwa ýakyn çygly toprakda ýaşaýarlar. Bökelekler adamlaryň ganyna ýokançly keselleri –sibir ýarasyny we tulýaremiýany ýokuşdyrýarlar. Şoňa görä-de, bökeleklere garşy göreş işleri alnyp barylýar.
Çybynlar
Erkek çybynlar hortumly bolup, ösümlikleriň gül şireleri bilen iýmitlenýärler, haý wanlaryň we adamlaryň ganyny bolsa örän seýrek sorýarlar, urkaçy çybynlar bolsa sanjyjy-sorujy agzy bilen oba hojalyk mallarynyň, ýabany haýwanlaryň we adamlaryň ganyny sorup iýmitlenýärler. Olar haýwanlary biynjalyk edýärler, horlaýarlar, adamlaryň işjeňliklerini peseldýärler. Çybynlar dürli keselleri geçirijiler we ýaýradyjylar hasaplanylýar. Gyzzyrma-üşütme çybyny adamlara plazmodileri ýokuşdyrýar we gyzzyrma-üşütme keselleri döredýär. Sary garahassa çybyny, tropiki çybyn tropiki klimatly ýurtlarda ýokanç keseli bilen sary garahassany we örän agyr ýapon ensefalit keselini adam lara geçirýärler. Çybynlaryň we olaryň liçinkalarynyň garşysyna işler alnyp barylýar.
Sanawaçlar
Sanawaçlar - şahyrana halk döedijiliginiñ, esasan, çaga durmuşy, çaga oýunlary bilen baglanyşykly görnüşleriniñ biridir. Bu görnüşiñ adalgasy "sanamak" sözunden döräp, ol tekst-bentleri ýüzugra sanap çykmaklygy, ýagny aýtmagy añladýar.
Sanawaçlaryñ ýerine ýetirişi
Sanawaçlar çagalaryñ we ýaş ýetginjekleriñ arasynda giñden ýaýran bentler, şygyrlar. Bu şahyrana görnüş üç-dört ýaşdan on dört-on bäş ýaşa çenli döwürde oýnalýar. Sanawaçlar köplenç çeper okaýyş şekilinde ýerine ýetirilýär. Olaryñ arasynda sahnajyk - gepleşik görnüşinde aýdylyp, dürli hereketler bilen utgaşdyrylyp aýdylýanlary hem bar. Sanawaçlar göz öñüne tutýan maksady we aýdylyş aýratynlyklary taýdan iki topara bölünyär. -	Oturyp aýdylýan sanawaçlar. -	Oýun oýnamak ýa-da oýnalýan wagtynda sanalýan sanawaçlar. Sanawaçlaryñ birinji toparynda: "Bagym, bagym bagymda" "Gar ýagar-a, gar ýagar", "Şarka-şarka bilezik", "Kümüş tapdym", "Ýumalandym, ýumak tapdym", "Hapyz agam", "Babam maña, "haý", diýdi", "Ýagdyrmany gitmerin", "Iki hoz", "Dort geçi"... ýaly şygyrlar aýdylýar. Bu topar sanawaçlar göwrümi taýdan dürli: olaryñ käbirleri az setirli, gysgajyk şygyrlar bolup, ýaş çagalar hem ýat bekläp bilýärler, birentegi bolsa köp setirlerden düzülendir. Şeýle sanawaçlar uly ýaşly çagalara niýetlenendir. Sanawaçlaryñ möçber taýdan dürli bolmagy, onda çagalaryñ ýatkeşligini endigan, etaplaýyn ösdümek maksady göz öñünde tutulýar. Sanawaçlar ýat tutulanda, ululardan yzygiderli kömek alynýar. Ýaş çagalar gysgajyk bentleri ekabyr çagalardan öwrenýär. Кöp setirli sanawaçIary bolsa uly adamlar öwredýär. Bu tebigy ýagdaý. Çünki çaganyñ ýatkeşligi birnäçe gezek eşitmek, öýkünmek arkaly ösýär, berkeýär. Sanawaçlary ulular aýdanda çagalar diñleyji bolup gatnaşýar, ony içinden gaýtalaýar. Birnäçe gezek eşidilen sözler çaganyñ añyna öz-özünden, bilniksiz ornaşyp, kynçylyksyz dile gelip durmak derejede hakydada galýar. Sanawaçlaryñ uly-kiçisi tapawudy ýok, olar çagalaryñ añynyñ täze duşünjeler, täze sözler bilen bilniksiz baýlaşmagyna hem hyzmat edýär. Ýatda galan sözler, düşünjeler kämillik ýaşa ýetende, özüniñ mazmuny bilen çagalaryñ ruhy dünýäsini baýlaşdyrýar, söz sungatynyñ gözelligini duýmak ukybyny ösdürýär. Bu kysym sanawaçlaryñ asyl maksady ýatkeşligi ösdürmek, sözleri ýat tutmak ukyby kämilleşdirmekdir. Çagalara tanyş bolan sözleriñ san bilen owazlaşyp gelmegi, sanlaryñ ýatda galyjylygyny güýçlendirýär. Olaryñ mazmuny bolsa ýokarky bentlerde ikinji derejeli zada öwrülýär. Aslynda mazmunynyñ görnüş bilen ornuny çalyşmagy sanawaçlaryñ köpüsine häsiýetli alamatdyr. Barmaklaryñ adyny öwretmek maksady bilen döredilen sanawaçlarda-da ýagdaý şolara ýakyn. Beýleki halklarda bolşy ýaly, türkmenlerde-de her barmagyñ öz ady bar: başam barmak, suýem barmak, orta barmak, ogulhajat, külen barmak (ýa-da külenbike). Ýaş çagalara ýat tutdurmak üçin aşakdaky ýaly bent döredilipdir: Başam barmak baş getir, Suýem barmak suýt getir, Orta barmak ot getir, Ogulhajat ok atar, Külbikejik kül atar.
Bu sanawaçda-da sesleriñ sazlaşygy esasy orna eýedir. (Çagalaryñ görüp - bilip ýören zatlary (baş, suýt, ot, ok, kül) bilen barmaklaryñ häsiýetlendirilmegi diñe çeperçilik hyzmaty özünde saklaýar, sözleriñ şekil (ses) taýdan sazlaşmagy (owazlaşmagy) ýat tutmaklygy ýenilleşdirýär. Ýogsa bolmanda häsiýetlendirýän zat bilen häsiýeti kabul edýän närsäniñ, ýagny "başam barmak" bilen "baş getirmegiñ", "suýem barmak" bilen "suýt getirmegiñ", "orta barmak" bilen "ot getirmegiñ", "ogulhajat" bilen "ok atmagyñ", "külbikejik" bilen "kül atmagyñ" arasynda hiç hili baglanyşygy ýokdur. Iñ bärkisi, suýt getirilende, diñe suýem barmagyñ ulanylmaýandygyny hem ýatlasak, işiñ diñe howaýy - şertli häsiýete eýedigi düşnükli bolar. Bu sanawajyñ hem şekil owadanlygy, sözleriñ ses meñzeşligi (başam - baş, suýem - suýt, orta - ot, ogulhajat - ok, külembikejik - kül) barmak atlarynyñ çagalaryñ añynda keşpli görnüşde orun almagyna ýardam edýär. Sanawaçlaryñ ikinji toparynda çagalar üýşüşip oýun oýnajak bolanlarynda, oýny alyp barýan /melteçi/ bellejek bolsalar, sanawaç aýdyşýarlar. Mysal üçin, oýna gatnaşýan çagalar tegelenişip, aýaklaryny orta uzadyp oturýarlar. Olaryñ uluragy sanawajy sanap başlaýar: "Iññe - iññe, ujy diññe, bal-balyna, şek-şekine, şatyr geçi, gotur geçi, gola geçi, halalañ, hapbañ, ýaryl, böwsül, çomakaý, çortakaý, tur, sen, çyk ortadan!" we ş.m. Sanawaç kimiñ aýagyna gabat gelende gutarsa, ol ayaga kakylyp goýberilýär ýa-da çümmüklenilýär. Sanawaçlar goşgy düzüliş kadalaryna laýyk gelmelidir. Sanawaçlaryñ käbiri çagalaryñ şahyranalyk ukybynyñ ösmegine kömek edýär. Olaryñ käbirlerinde bolsa many añladýan pikirem bolmayar. Meselem: "Apak, mapak, yagşy, ýaman, ýüpek" diýeniñ bilen onda näme diýiljek bolýany belli däl.
Sanawaçlar gysgajyk sahnajyklar, dialog görnüşli dürli hereketler bilenem utgaşdyryp hem aýdylýar. Sanawaçlaryñ bir topary tebigatdaky dürli närseleriñ atlary, adamlaryñ elleriniñ barmaklary, sanlar, käbiri bolsa haýwan atlary bilen baglanyşykly döredilipdir.
Edebiýat
Türkmen halk döredijiligi. Mugallymçylyk mekdepleri üçin synag okuw kitaby. G.Otdyýew, N.Atdaýewa. Aşgabat 2010ý. Türkmen döwlet neşirýat gullugy.
Melburn
Melburn ya-da Melbourne, Takmynan 5 million ilaty bolan Melburn (2018-nji ýylyň oktýabr aýy) Awstraliýanyň paýtagty Kanberradan we iň möhüm medeni şäher Wiktoriýanyň paýtagtydyr. Melburni Awstraliýanyň ilaty boýunça ikinji ýerde durýar.
Amaly ylymlar
Inženerlik ýaly ugurlar amaly bilimlere degişli.
Öwlat
Türkmenler yslam dinini kabul edenlerinden soň araplaryň arasynda dört çaryýarlara degişli nesilleri türkmen sähralaryna gelip siňipdirler. Olar türkmen medeniýetini kabul etmek bilen yslam dinini ýaýratmakda esasy rol alyp barypdyrlar. Öwlatlara diňe türkmenleriň arasynda däl-de, eýsem beýleki musulmanlaryň arasynda-da has hormatly seredilipdir. Türkmen taýpa-tireleriniň arasyna agzalalyk düşen ýagdaýlarda araçy, töwellaçy bolup gatnaşypdyrlar.
Ýagny hojalar Hezreti Aly kelamyllah-o wajha-nyň nebereleridir. Şyh taýpalary bolsa, Hezret Abubekir sitdik razyallah-o anhyň öwlatlarydyr. Magtym taýpalary Hezreti Omar razyallah-o anhnyň öwlatlarydyr. Ata taýpalary bolsa, Hezreti Osman razyallah-o anhnyň öwladydyr.
Absissa
right|thumb|250px Absissa - nokadyň dekart koordinatlarynyň (serediň: Dekatyň koordinatlar sistemasy) biri. Absissa köplenç X harpy bilen bellenilýär.
Öwlat
“Hoja taýpalary XII tirä bölünip aşakdaky şahalardan ybarat:
Absissa
Kartesisches Koordinatensystem
Öwlat
.. - diýilip türkmenleriň arasyndaky tirelere bölünipdirler”.
Eýrandaky türkmenler olara hormatsyzlyk bolaýmasyn diýip guda-garyndaş hem bolmaýarlar. Ýagny olardan gyz alyp gyz bermeýärler. Şeýle nakyl hem bar: “Mollaly oba musulman, Hojaly oba kapyr”. Ýagny obanyň içinde Hoja bar bolsa, adamlar ýuwaş-ýuwaşdan oňa öwrenişip hormatsyzlyk etmäge sebäp bolar, diýlip çekinipdirler. Olary horlamak we bihormatçylyk etmek ýagny olaryň ata-babalaryny ynjatmak diýip düşünipdirler. Ýene-de bir nakylda “Hoja, ýangapdalda sataş!” diýipdirler. Ýagny olar bilen diňe salamlaşyp öte geçmeli. Pygamber hudaýyň dilinden bolan nakylda “Hudaýlykly hojany, hudaý üçin sylamaly, Erbet bolsa, meniň üçin sylamaly! ”.
“Öwlatlaryň şejerenamasyny aşakdaky çyzuwda Nuh pygammerden bäri görkezilýär.
Öwlatlar hakda Süleỳman Bakyrgany ( Hekim ata )
Öwlatlar hakda aỳdylanda Mary welaỳatynda mowzeleỳi ỳerleşen Ýusup hoja Hemedanynyň / Ýusup baba / ojagyndan keramat alan we Hojaahmat Ýasawynyň tarapyndan dördünji halypa hökmünde saỳlanan Helim ata hakda durup geçmegi makul bilỳäris. Sebäbi Eỳran türkmensähralarynda metjit-hüjürelerde onuň eserini ürj edilip okalỳan sopylaryň biridir. Ol hakda dürli rowaỳatlara gabat gelỳäris.
"Onuň hakyky ady “Hekim ata”, “Süleỳman” bolup doly ady bolsa “Süleỳman ibn-e Seljuk Ybraỳym ibn-e Süleỳman ibn-e Myratdyr”. Ol türkmenleriň ähli ata taỳpalarynyň arkasy bolup durỳar. Hekim Süleỳman atanyň 22-nji ata-babasy Osman Razyallahu anahuwa baryp ỳetỳär."
Bu şahsuỳete köpçilikde Süleỳman ata, ỳa-da Hekim ata we eserlerinde bolsa Gul Süleỳman, Süleỳman Bakyrgany, Hekim Süleỳman ỳa-da Hekimhoja Süleỳman ỳaly dürli lakam-tahalluslarda meşhur bolupdyr.
Ondan galan eserleriň birinde: Fakyr halymny sorsalar, Maňa haçnama berseler, Meniň adymny sorsalar, Süleỳman Bakyrgany, Gül Süleỳman okagyl, diwanalar taryhyn, Aryflaryň ỳolunda, Bolgul Ozüň diwana.
“1950-nji ỳyl Yslambolda çap bolan Yslam enseklopediỳasynyň 1,5 tomunyň 101-nji sanypasynda onuň wepat bolan wagtyny 1166-1167 ỳagny Hojaahmet Ýasawynyň wepat bolan ỳylyny görkezỳär. Ýöne taryhçylaryň köpüsi 1186-1187-nji ỳyly takyk diỳip hasap edỳärler.”
“Mowlana Ali ebn-e Huseỳn Waez Kaşifi öz ỳazan “Reşhat eỳnilhaỳat’ atly eserinde Hekim atanyň mesgen tutan ỳeri Horezm bolup, şol ỳerde “Akgorgan” ỳagny Akgala atly öwülỳäde (mazarçylyk) jaỳlapdyrlar. Onuň mazary ol ỳerde meşhur öwülỳäleriň biri bolup durỳar.”
Onuň mazaryny takyklaşdyrmak üçin, Orta aziỳada “Akgorgan” ady bilen iki ülke bar. Bu ülkeleriň biri Buhara bilen Owgan serhetleriniň ỳakynynda ỳerleşen Şirabat diỳlen gyşlakda ỳerleşỳär. Bu hakda Fransiỳaly syỳahatçy G.Kapus gerekli maglumatlary berỳär.
Ýene-de bir maglumat boỳunça Gülça diỳlen ỳeriň Günorta-Gündogar tarapynda mangollaryň hanlyklarynyň gadymy merkezi bolan Tegeş çöllüginde, Gyrgyzlar tarapyndan oňa “Akgorgan” diỳlen harabaçylyk bar.
Aỳdylỳdylan rowaỳatlara görä, Hekim atanyň mazaryny Horezmde diỳip çaklaỳarlar. Şonuň üçin G.Kapusyň bellän ỳeri hakykata ỳakyn bolmaly diỳlip çak edilỳär.
Umuman öwlatlaryň ỳerleşen öwülỳälerine “Akgorgan” ya-da “Aktorbat” diỳipdirler.
“Resaleỳe Hekim ata” adyndaky eserde, onuň mazary 40 ỳyl suwuň astynda galypdyr. Soň Hoja Jelaletdin diỳlen bir şahsyỳet ony tapypdyr. Bartold “Türkistannama” atly kitabyna Hekim atanyň guburyny häzirki Köňrat diỳlen ỳerde diỳip belleỳärler.
Bartold beỳleki bir eserinde “Türkistana Gürgenç diỳlen mekanyň suwa gark bolandygy barada maglumat berỳär. Şonuň Gürgençden başga-da derỳanyň Günbatar-Günorta gyralaryny ỳagny Hezar äsp ỳa-da koňratyň ỳanynda ỳerleşen Hekim atanyň gubury hem suwa gark bolỳar-diỳip belleỳär”.
“Resaleỳe Hekim ata” eserinde görkezilşine görä Hojaahmat Ýasawy, Hekim atada has görnükli ukyp görneni sebäpli ony halypa hökmünde Ýasawyỳe tarykatyny ỳaỳratmak üçin türküstanyň gündogar ülkelerine ỳollaỳar. Hojaahmat Ýasawy ony çagyryp şeỳle diỳỳär : “-Daňa ỳakyn bir düỳe seniň ỳanyňa geler.
Oňa münüp ỳola düş, düỳe haỳsy bir mekanda dursa, şol ỳeri ỳurt tutun!” Daň mahaly Hekim atanyň düỳesi geldi. Ol düỳä münüp ürşmesini göỳberdi. Düỳe Gündogara tarap ỳola düşdi. Ol düỳe Amy derỳadan geçip Horezmde “Binowa arkasy” diỳlen ỳlen erde durỳar. Hekim ata dünỳäni her nähili ỳöretjek bolsa-da, ol ỳöremeỳär. Gaỳta düỳe seslenip bagyrỳar. Şonuň üçin ol mekan “Bakyrgan” adyna meşhur bolỳar.
Onuň uỳỳan piri Hojaahmet Ýasawy, Ýasawyỳe aryfçylygynyň tarykat ỳolunyň göz başydyr. Hekim ata çagalykdan Hojaahmdiň ỳanynda terbiỳe alyp, Ýasawyỳe tarykatyň dördünji halypasydyr. Ýasawyň dördünji halypasydyr. Ýasawye tarykaty Nagyşbendiỳe tarykatyndan 11 asyr öň döreỳär. Soňlarda Ýasawyỳe tarykatyň pirleriniň köpi türk dilli halklardan çykypdyr.
Hojaahmet Ýasawy hem öz nobatynda halypalyk hyrkasyny onuň göwni röwşen piri Ýusup babadan alyp, din ojagynda oturypdyr.
Hekim atanyň saỳlan halypalarynyň arasynda Zengi ata (Zeňňi baba) meşhurdyr. Zeňňi baba Taşkendiň daglarynda sygyr çopan bolupdyr. Ol Hekim atanyň dünỳäden ötendigini eşidip Horezme gelỳär. Onuň guburyna sygynyp dileg etỳär. Bir näçe wagtdan soň Hekim atanyň öz wesỳeti boỳunça onuň maşgalasy “Anber ene” bilen durmuş gurỳar.
“Reşhat eỳn el-haỳat” kitabynda görkezilşi ỳaly: “Onuň dogylan we mesgen tutan mekany Şaş welaỳaty bolupdyr. Onuň guburyna sygynanlar öz maksat-myratlaryna ỳetipdirler. Ol Baba Arslan piriň neberesi we Täçhoja piriň hem oglydyr.
Onuň maşgalasy hem Budak (Pudak) hanyň gyzy (Mozzäker ehbab kitabynda Bugra hanyň gyzy) diỳip ỳazylypdyr.
“Resalaỳe Hekim ata” eserinde ỳazylyşyna görä Anber eneden Mahmut hoja, Asgar hoja, Hopby hoja atly üç perzendi galypdyr.
Ýene-de “Ata türkmenleriň şejerenamasy” diỳen eserde onuň dört perzendi bolupdyr diỳlip olara Goçgar hoja (Goçgar ata) hem goşulỳar. Anber enäniň Zeňňi babadan hem bir näçe oglany galypdyr. Olar hem ulyma-öwlatlardan bolupdyr.
Hekim ata Demirgazyk türk-türkmenleriniň arasynda keramatly ariflykdan öteri din ugrunda şahyrçylyk hem edipdir. Ol öz piri Hojaahmet Ýasawynyň ỳolunda “Hikmet” stilde şygyr aỳdypdyr.
Türkmenleriň öňki mekdephanalarynda (Hüjreler) sapak predmeti hökmünde hem golỳazmada neşir edere nusga kitaplaryň hatarynda Hekim atadan bäri, “Bakyrgan kitaby”, “Ahyrzaman kitaby”, “Hezret Merỳem kitaby” we ỳene-de bi näçe şygyrlar ỳaly eserleri peỳdalanylypdyr.
Ýatlanan eserlerde Bakyrgan kitabynyň dürli nusgalary türk dilli milletleriň arasynda giňden ỳaỳrapdyr. Bu eser ilkinji gezek 1846-njy ỳylda Gazagystanyň Kazan şäherinde çap edilỳär. Ol 14 sany şahyryň goşgularyndan ybarat bolỳar. Onda 125 şygyr bilen 8 sany manzum hekaỳalar bar. Şolaryň arasynda 44 sany goşgy Hekim Süleỳman atadan, 21 goşgy Şemsetdin, 19 goşgy Ygaỳi, 13 goşgy Obeỳdi, 12 goşgy Hojaahmet Ýasawy, 4 goşgy Şeripden, 4 goşgy Hudadatdan hem-de Şeỳhudy, Gazzaly Şihi, Fakyry, Kasym we Garyby ỳaly şahyr-aryplaryň hersiniň 1-2 sany eserleri bilen, goşgy görnüşde mazmunlaşỳar. Soňundan 8 mazmun hekaỳa; olardan 3 hekaỳa Şemsetdinden, 2 hekaỳa Hekim atadan, Bir hekaỳa Obeỳdulla, bir hekaỳa Hytaỳydan we ỳene-de bir sany awtory näbelli goşgy, ony hem Hekim atadan diỳip çaklanylỳar. Bakygran kitaby 1857-1877-1903-nji ỳyllarda Kazan şäherinde çap bolỳar.
Kitaplaryň arasynda “Hezreti Merỳem” diỳlen kitap uly göwrümli “bähri medid” galypda goşulan goşgular bilen, 1878-nji ỳylda Kazan şäherinde çapa berilỳär. 1895-nji ỳylda S. M. Matwiỳew “Bu eseri Orta Azianyň derwüşler tegelenşiginde” jähr “Hökmünde köpçülikleỳin okalypdyr” -diỳip belleỳär. Onda Hezret-e Merỳemiň hekaỳasy owadan dramada suratlanyp gidỳär.
Şol döwür resalalarynyň arasynda Hekim atanyň resalasy has ähmiỳetli okalypdyr. Şonuň ỳaly rowaỳatlar köp asyrlap demirgazyk türkileri, hamana Gyrgyzlaryň arasynda has giňden ỳaỳrapdyr. Bu eser boỳdan-baş legenda görnüşde we Hekim ata hakdaky rowaỳatlardan ybarat bolỳar.
Bu legendalara yslam sufistleri “Öwülỳäleriň keramaty” -diỳip düşünỳärler. Bu eserde Hekim atanyň durmuşy hakda maglumat berilỳär. Mysal üçin, şu aşakdaky rowaỳatda şeỳle görkezilỳär: “Ol çaga mahalynda mekdephananyň beỳleki çagalaryna görä, kurhany boỳnundan gyssyrmaỳardy. Ol kurhany başynda saklap hormatly göterỳärdi. Okuw sapagy gutaran mahalynda mekdephanadan yzlaỳyn ỳüzi mekdephana tarap daşary çykỳardy.” Elbetde şol edep-ekram türkmenleriň mollalarynda köplenç bolupdyr.
Günlerde bir gün Hojaahmet Ýasawy metjidiň gapysynda oturan mahaly, bu çaganyň beỳle bolşundan örän hoşhal bolỳar.Onuň ene-atasynyň razylygy bilen okuw terbiỳesini öz üstüne alỳar. Süleỳman 15 ỳaşlykdan Hojaahmedyň müdiri bolỳar. Bir gün Hyzyr aleỳhussalam Hojaahmetlerde myhmançylykda bolỳar. Hojaahmet çagalary odun getirmäge iberipdir.
Çagalar gaỳdyp gelşin güỳçli ỳagyş ỳagyp olaryň odunlary öl bolupdyr. Getirilen odunlaryň arasynda Süleỳmanyň oduny gurak galypdyr. Ol öz eşigini odunyň daşyna orap, öl bolmakdan saklapdyr. Şonda Hyzyr ata oňa “Hekim” diỳlen lakamy beripdir. Soň türkmen däbini eỳerip agzyna tüweläpdir. (Bu yrym türkmen taỳpa-tirelerinde bolupdyr. Taỳpa-tireleriň içinde haỳsydyr bir ỳaşyulylaryň biri çagany tüwelemek bilen özündäki bolan keramaty oňa geçirdigi diỳip düşünipdirler). Hyzyr ata şeỳle diỳipdir: “Hudaỳa bu çaga paỳz ỳagdyr!”. Hekim atanyň göwni paỳzdan dolupdyr. Şonda Hekim ata şu aşakdaky bent goşgyny aỳdypdyr.: Eski üski burkym bar, Saryk sarsak görküm bar, Şyỳhym ututga izse, Barmaska ne erkim bar.
Atalaryň, Ýusup baba atadan Şyỳh Jemaletdin Buhariỳe çenli nesilleriň şejerenamasy şu aşakdaky tablisidaky tablisiada görkezilỳär.
Kähalatlarda türkmenleriň arasyna goňşy milletler ỳa-da tireler bilen agzalylyk düşen mahallarynda olaryň arasynda parahatçylyk döretmekde ỳatlanan dört topar öwlatlar syỳasy-jemgyỳetçilik rol alyp barypdyrlar. Ähli türkmenler olaryň töwellasyny alypdyrlar. Sebäbi olar bilen ỳagy bolmaklygyň ỳaman netijesi bolar diỳip düşünipdirler. Şonuň üçin bu dört toparyň agzalary biri-birine garşy duran toparlaryň aralaryna aňsatlyk bilen töwellaçylyk edipdirler. Kähalatlarda talaňçylar tarapyndan talanan mallary hem alyp eỳelerine gowşuryp bilipdirler. Şonuň üçin öwlatlar agzyalalşan taraplaryň arasynda syỳasy taỳdan örän ähmiỳetli rol alyp barypdyrlar.
Umuman Etrek-Gürgen türkmenleriniň arasynda ulyma-ruhanylaryň ähmiỳeti türkmen jemgyỳetçiligini şerigat kanunlary boỳunça alyp barmaklykda-da esasy rol oỳnapdyrlar. Daşky ỳurtlardan Türkmensära syỳahata gelen syỳahatçylar bu barada dürli pikirler hem garaỳyşlar ỳaỳradypdyrlar. Şolaryň arasynda belli syỳahatçy A. Wamberi hakda “Gyzyl Ependi” diỳlen bir rowaỳat hem bar.
“Etrek-Gürgen türkmenleri bilen Osmanly türkmenleriň arasynda gadymdan bäri hemişe gatnaşyk bolup durupdyr. A. Wamberi türk dili bilen arap dilini örän oňat bilip öwrenip sünni musulmanlaryň däp-düzgünlerini çuňňur öwrenen syahatçylaryň biridir. Ol türkmenleriň gadymy oturumlaşan ỳeri bolan Kümüşdepe şäherine gelip metjitde türk ruhanysy hökmünde ençeme wagtlap ymamlyk edipdir.
(Elbetde A.Wamberiniň dini hristiỳan dini; ol musulman dinini kabul etmeỳär). Günlerde bir gün Gyzyl Ependi metjide giren mahaly birinji sag aỳagy bilen metjide giripdir. Mesjide girmek hem ilki haỳsy aỳak bilen işikden basmak barada ol ỳerde dini däp-dessur hökmünde hemmelere öwredilỳär. Şonuň üçin bir türkmeniň ünsi oňa düşüp munuň musulman  däldigini açypdyrlar. A. Wamberi gaty ganlyk bilen ol jemgyỳetiň elinden özüni halas edipdir”.
Etrek-Gürgen türkmenleriniň arasynda metjide girilen mahaly ilki çep aỳagyň bilen girmegiň garaỳyşy “Ýykylsagam ỳüregim metjide düşsün”, metjitden çykan mahalyň sag aỳagyň bilen çykmagyň sebäbi “Ýykylsam ỳüregim metjitde galsyn” – diỳlen düşünje bar.
Soňlarda A. Wamberi Kümüşdepäniň ulymalaryna 50 günlik namazlaryny halallamak üçin şonça gün namaz okamalydyklaryny habar ỳollaỳar.
Menek
Menek esasan gyzyl ýa-da şuňa meňzeş adamlarda Güne ýananlarynda peýda bolýar.
180px|thumb|Menekli ohlanjyk. 180px|thumb
Deutsche Bahn
thumb|333x333px|Kompaniýanyň Berlindäki ştab-kwartirasy Deutsche Bahn AG (Deutsche Bahn Holding; gysga ady DB AG ýa-da ýöne DB) — german kompaniýasy, esasy demirýol operatory.
Tampere
thumb Tampere - Finlandiýada bir iri şaher.
Abdulhamit I
Höküm sürdi: 07.04.1774 – 07.04.1789 (15 ýyl)
Özünden öñ: Mustapa III
Özünden soñ: Selim III
Doguldy: 20.03.1725 [1]
Öldi: 07.04.1789 [1]
Aýallary: Aýşa Hatyn, Hümaşa hatyn, Ruhşa hatyn, Binnaz hatyn, Synaperwer soltan, Newres hatyn, Mehtabe hatyn, Mutebere hatyn, Şebsafa hatyn, Nakşidil Soltan, Hasibe soltan.
Doly ady: Abdulhamit bin Ahmet. Hökümdarlygy: Osmanly hökümdarlygy. Kakasy: Ahmet III Ejesi: Şermi hatyn Dini: Yslam
Umumy
Ony öwmek ömür boýy meniñ işim bolsun. Ony söýen Arş eýesiniñ gatynda ol meniñ ynamdarym.
Iñ gözel salawat we salamlar baky oña, Çäksiz we sansyz salamlar bile.
We şerep eýesi, jomartlyk deñizi, sahabat erbaby bütin aly we sahabyna bolsun[2]...
Abdulhamit I ylyma we senete düşünjeli garandygyna göz ýetirse bolýar. Ybraýym Muteferrika metbugatynyñ Mahmyt I döwründe ýapylmagyndan soñra Türkçe kitap neşir edýän onuñ döwründe täzeden açylypdyr. Aýratynam Medine şäherinde bir medrese gurdurypdyr, golýazma eserlerden ybarat uly kitaphana gurdurypdyr, kitaplar ugradypdyr. Köpler Osmanly patyşalary ýaly taryh kitaplary okamaga ýykgyn eder ekenler. Osmanly hökümdarlarynyñ arasynda iñ köp gowy eserleri çykaranlaryñ biri hem Abdulhamit I dir. Atasy Fatih Soltan Mehmediñ döwründe Unkapanyndaky Şebsefa Hatyn metjidiniñ gapdalynda ýerleşen Sport klubynyñ gapysyndaky gulpy aýyrdyp täzeden şüweleñ geçirmäge buýruk beren hem Abdulhamit I dir. Ol sport klupda göreş tutulýar eken. Hökümdarlyk döwründe şäherde yzygiderli ýangynlar çykar eken. 1782-nji ýylyñ Awgustynda dörän uly Stambul ýangynynda ody öçürmäge hut özi kömek edipdir[3] Abdulhamit I Sport bilen meşgullanmasa-da sport oýunlaryny gowy görendigini özüniñ kätibiniñ ýazan Ruznamasynda okasa bolýar. Baran ýerlerinde Enderunyñ hormatlanýan adamlaryny ok atma ýaryşmasyna goşýar eken. Gylyç we Naýza oýunlary tälim etdirýär eken. Jirit oýnadyp Pälwan göreşleri we jeñbaz oýunlary gurnar eken. Üstünlik gazananlary, sportçylary sylaglaýar eken. Lewent Gyşlagynda top atylyş ýaryşyny hem geçirdipdir. Topkapy Saraýynda ozanlara-sazandalara saz çaldyryp, aýdymçylara aýdym aýtdyryp gijelerine aýdym-saz şüweleñini gurdurýar eken. Kä günler agşamlyk wagtlary Garagöz (Karagöz) tansyny gurnap özi hem şatlanyp sereder eken. Onuñ edebi mirasy Topkapy saraý muzeýinde söýgi goşgulary saklanýar. Bu hatlaryñ birinde aşygyna ýalbaryp ýazan hatyna Filip Mansel ýaly keseki ýurtlaryñ taryhçylaryny haýrana goýupdyr[4] ''Ruhyşahym, señ Hamidiñ saña gurban bolsun. Jenaby Halyk älem mahlukatynyñ Halygydyr. Bir ýalbaranym üçin azap eýlemez. Jenabym, saña bent bolan guluñdyryn men, isle meni zarba eýle, isle meni öldür. Saña boýundyryn. Bu gije gel nyýazymdyr, billähi sebäbi illetum we belki möwtum (hassalyk belki-de ölmegime sebäp) bolsun. Aýagyñ astyna ýüzümi gözümi sürtüp ýalbarýaryn. Özümi tutup bilemok, billähil azym[5].
Maşgalasy
Aýşa hatyn [6][7] (ö. 1775, jaýlandy Täze metjit. Stambul. Ruhşah hatyn [6][7] (ö 1808, Abdulhamit I mowzoleýinde jaýlandy. Stambul). Binnäz hatyn (ö. 1823-nji ýylyñ Iýun aýy. Abdulhamit I mowzeleýinde depin edildi) [4]. Newres Hatyn [6][7] 27.04.1774. ö Aprel 1797. Hamidiýe köç. ugr. Stambul depin edildi)[8]. Mehtabe hatyn[8] Mutebere hatyn ( 20.10.1774. ö.16.05.1837[6] Abdulhamit I mowzeleýinde depin edildi. Stambul). Humaýşa hatyn [6][7] (1775. ö. 26.08.1778. Stambul Täze Metjit). Şebsafa Hatyn (ö. 1805) Nagyşdil soltan[8] ö. 17.08.1817. Synaperwer soltan (1776. ö. 11.12.1828 Eýýup Soltan metjidinde ýerlendi[8].
Ogullary
Mustapa IV (1807-08) Mahmyt II (1808-39) Şazada soltan Nugman. Şazada soltan Abdylla (01.01.1776-01.01.1776). Şazada Soltan Mehmet (22.08.1776-20.02.1781) Şazada Soltan Ahmet (08.12.1776 - 18.12.1778). Şazada soltan Abdyrrahman 08.09.1777 - 08.09.1777). Şazada soltan Süleýman 13.03.1779 - 19.01.1786). Şazada soltan Abdulaziz (19.Awgust.1779-19 Awgust 1779) Soltan Mehmey Nusret 20.09.1782-23.10.1785) Şazada Soltan Seýfulla Myrat (22.10.1783-21.01.1786)
Gyzlary
Aýşa Dürrüşawar soltan (ö. 11.05.1831) Hatyja soltan 12.01.1776-08.11.1776) Aýşa soltan (30.07.1777-09.09.1777) Esma soltan 17.07.1778-04.06.1848) Rabiýa soltan (20.03.1780-28.06.1780) Mälikşa soltan (28.01.1781-24.12.1781) Rabiýa soltan (10.08.1781-03.10.1782) Patma soltan (12.12.1782-11.01.1786) Älemşa soltan (11.10.1784-10.03.1786) Saliha soltan (27.11.1786-10.04.1788) Emine soltan (04.02.1788-09.03.1791) Hibetulla soltan (16.03.1789-1-8.02.1841).
Çeşme
[2] Sagdy Çögenli we Salamy Bakyrçy. Abdulhamid we hüjre kasydasy. Täze Umyt. sah-69. Temmuz Eylül 2005. s.17-19.
[3] Beşir Aýwazogly. Ataş deñizinde üç gün. Taýýarlaýan: Mustapa Armagan. Stambul Armagany 3 gündelik durmuşyñ reñkleri. Stambul 1997. Stambul neşirýaty. s-168.
[4] Philip Mansel. Constantinopole; City of the World's Desire. 1453-1924. London 1995. John Murray. s.226.
[5] Başgada şulara meñzeş ýazylan hatlar bilen birlikde bu haty şu çeşmeden aldyk: M. Çagataý Ulyçaýyñ Osmanly Soltanlaryna söýgi hatlary (s.121-134).
Turku
Turku- Finlýandiýada bir iri şäher
Abdulhamit I
Çeşme
[8] Uluçaý, Mustapa Çagataý (2011). Patyşalaryñ hatynlary we gyzlary Ötüken. Ankara pp. 105–9.
Tripoli
Tripoli — Liwiýanyñ paýtagty we merkezy.
Açumi
Adamlar Açumi ýa-da Hodmuni (خودمونية) etnik topar pars jynsy;Olar günortada Eýran, ýagny welaýatlaryň günortasynda Fars we Kerman, welaýatyň gündogar böleginde Buşehr we tutuş welaýatda Hormozgan ýaşaýarlar.
Mundan başga-da, olaryň köpüsi: Birleşen Arap Emirlikleri, Bahreýn, Kuweýt, Katar we Umman ýaly Pars aýlagynyň ýurtlarynda köp ýyl ýaşady we ýerli ilat hasaplanýar.
Olaryň köpüsi sünnüler we azlyklar şaýylar hem olaryň arasynda görünýär, bu adamlar dil bilýärler Açumi; (Häzirki zaman pars diline garanyňda gadymy pars diline has ýakyn).
Lebap welaýaty
Lebap welaýatynyň merkezi Türkmenabat şäheridir.Lebap welaýatynyň meýdany 93,730 km² bolup ol Owganystan we Özbegistan bilen araçäkleşýär.Welaýatda 1,334,500 adam ýaşaýar(2005 sanawy). Türkmenistanda iň beýik daglardan biri hasaplanýan Koytendag Dagy hem Lebap welaýatynda ýerleşyär. Türkmenistan-Hytaý "tebigy gaz" turbalary Lebap welaýatyndan başlap Özbegistan we Gazagystanyň üsti bilen Hytaýa iberilýär.Türkmenistan-Hytaý "Tebigy Gaz" turbalarynyň açylyşy 2009-njy ýylda Hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowyň gatnaşmagy bilen dabaraly çäre bilen açyldy.
Bruno Mars
Piter Jen Ernandes (d. Oktaýbr 8, 1985), Bruno Mars ady bilen tanalaýar, amerikan aýdymçy, söz ýazyjy, produser we tansçy.Amerikanyň Hawaýi ştatynda doguldy, 2003-nji ýylda Los Anjeles ştatyna göçdi we aýdymçylyk kariýerasyna başlady. Motown Records-y taşlanyndan soňra Mars en:Atlantic Records bilen2009-njy ýylda ylalaşyk baglanşdy.Şol ýyl hem en:The Smeezingtons gurdy.
Absses
Absses (latin dilinde abscessus - dömme)-iriňli baş. Absses dokumalara mikroblaryň ýa-da himiki maddalaryň düşmeginden döreýär. Absses dörän wagtynda organizmde keseliň ýerli we umumy alamatlary- agyry, çiş döreýär, gyzarýar, syrkawyň gyzgyny ýokarlanýar, kellesi agyrýar, ukysyzlyk, işdäsizlik, ysgynsyzlyk we başgalary peýda bolýar. Absses bedeniň daşyna ýarylanda ýeňil geçýär, içine ýarylanda has howply bolýar. Absses ilki dörän wagtynda gyzgyn kompres, sollýuks, kwars, antibiotikler, sulfanilamidler bilen bejerilýär. Iriň köp ýygnanyp, gaty dömende, operasiýa arkaly bejerilýär.
Yylyñ sport mekdebi
Mertebesi belent Prezidentimiziň parasatly we örän oýlanyşykly alyp barýan içeri we daşary syýasaty netijesinde ýurdumyzyň halkara abraýy günsaýyn artýar. Ýurdumyzda bedenterbiýäni we sporty ösdürmek, Berkarar döwletimiziň alyp barýan syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bolup durýar.
Türkmen türgenleriniň we tälimçileriniň sport äleminde ýokary netijeleri gazanmaklary üçin, Mähriban Arkadagymyz tarapyndan ähli şertler döredilýär. Milli maksatnamalarymyza laýyklykda, paýtagtymyz Aşgabat şäherinde we ähli welaýatlarda halkara ölçeglerine laýyk gelýän stadionlar, iri sport desgalary, sport mekdepleri guruldy we bu ugurda ägirt uly işler üstünlikli dowam edýär.
Turkmenistanyň Sport baradaky Döwlet komiteti tarapyndan, 2016-njy ýylyň jemi boýunça Aşgabat şäheriniň we welaýatlaryň sport baradaky komitetleriniň tabynlygyndaky sport mekdepleriniň arasynda “Ýylyň sport mekdebi” atly bäsleşik geçirildi. Bäsleşigiň şertleri: Aziýa oýunlarynda, Dünýä çempionatynda, Aziýa çempionatynda, Halkara ýaryşlarda, Türkmenistanyň çempionatynda, Türkmenistanyň kubogynda, Türkmenistanyň birinjiliginde, “Türkmenistan-ruhubelentligiň we sagdynlygyň ýurdy” atly spartakiadasynda we welaýat ýaryşlarynda görkezen netijeleri esasynda degişli utuklar berildi.
Sportuň 1 görnüşi boýunça hereket edýän sport mekdepleriniň  arasynda Lebap welaýatynyň, Türkmenabat şäheriniň 14-nji futbol sport mekdebi I oruna mynasyp boldy, II oruna Aşgabat şäheriniň Ýeňil atletika Sport mekdebi, we Türkmenabat şäheriniň 12-nji basketbol sport mekdebi III oruny eýeledi.
1-den 5-e çenli görnüş boýunça hereket edýän mekdepleriň arasynda, Lebap welaýatynyň Türkmenabat şäherindäki 4-nji sport mekdebi I oruna, Mary welaýatynyň, Mary şäheriniň 4-nji sport mekdebi II oruna, we Aşgabat şäheriniň Gimnastika sport mekdebi III oruna mynasyp boldular.
6 we ondan köp görnüş boýunça hereket edýän sport mekdepleriniň arasynda Aşgabat şäheriniň Toplumlaýyn sport mekdebi I oruna, Aşgabat şäheriniň Başa-baş sport mekdebi II oruna, we Mary welaýatynyň, Baýramaly şäheriniň sport mekdebi III oruna mynasyp boldular.
2023 CAFA Milletler kubogy
2023 CAFA Milletler Kubogy, Merkezi Aziýa Futbol Assosiasiýasy (CAFA) tarapyndan gurnalan Merkezi Aziýanyň iki ýyllyk halkara futbol çempionaty, CAFA Milletler Kubogynyň 1-nji çempionady bolar. Bu çempionat 10-njy iýundan 20-nji iýuna çenli Gyrgyzystanda we Özbegistanda geçiriler
Arkaplan
Erkekleriň arasynda geçirilen ýaryşyň açylyş dabarasy ilkibaşda Daşkentde 2018-nji ýylyň oktýabr aýynda geçirilmegi meýilleşdirildi. Şeýle-de bolsa, oýnalmady.
15-nji aprelde Russiýanyň CAFA çempionatynyň açylyş dabarasyndan ýüz öwrwndigi habar berildi, guramaçylar bolsa gatnaşmaklary barada henizem gepleşik geçirýändiklerini aýtdylar. 18-nji aprelde Eýranyň Täjigistan, Özbegistan, Gyrgyzystan, Türkmenistan we Owganystanyň agza birleşikleri bilen birlikde CAFA çempionatynyň açylyş dabarasyna gatnaşjakdygy, şeýle hem ýaryşyň geçiriljek myhmanlary Russiýa we beýleki Aziýa ýurtlary bilen bilelikde gatnaşjakdygy habar berildi. iýun aýynda Daşkende we Bişkekde geçirilmelidi. 19-njy aprelde Russiýanyň ýaryşdan doly ýagdaýda gatnaşmakdan ýüz öwürdi. 24-nji aprelde Taýlandyň çakylygy ret edendigi sebäpli Omanyň çagyrylan myhman toparydygy habar berildi.
Toparça tapgyry
Wagtlar bu sahypada Türkmenistan wagtynda berlendir( UTC + 5).
Toparlar utuklara görä (ýeňiş üçin 3 utuk, deňme-deň 1 utuk, utulmak üçin 0 utuk) tertipleşdirildi we utuklar deň bolsa, orny kesgitlemek üçin berlen tertipde aşakdaky ölçegleri ulanylýar.
A toparça
(ý.e) ýer eýesi
B toparyça
(H) alyp baryjy;
O. -oýnady; Ý.ýeňiş; D. Deňlik; Ýl. Ýeňliş; GT gol tapawudy; G gollary; DG derwezesinde gören gollary; U utuk
3-nji ýer
18 iýun 2023
18:30
A2^B2
Pahtakor Merkezi stadiony, Daşkent
Final
20-nji iýun 2023
20:30
A1^B1
Milliý stadiony, Daşkent