cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Banska-Bystrika
Taryh
Banska Bystrikanyň iň irki taryhy, köp mukdarda mis ýataklarynyň ulanylmagy (we az mukdarda kümüş, altyn we demir) bilen baglanyşyklydy. Španiýa Dolina diýilýän ýerde taryhdan öňki magdançylaryň ulanan gurallary beöň 2000–1700-nji ýyllara degişlidir. Gadymy depe gala ýerleri "kiçijik gala (soňra: gala)" manysyny berýän ýerli topon Hradokda henizem öz beýanyny tapýar. Bu sebitde kelt taýpasy ýaşaýardyMiladydan öňki 3-nji asyrda Kotini ( Poçow medeniýeti ). Kwadiniň nemes taýpasy Rim döwründe bu ýeri eýeledi, mysal üçin Netopierska jaskasya (Bat gowagy) -da köp sanly kümüş eser galdyrdy.
Häzirki şäher öňki slawýan şäherçesiniň üstünde guruldy. Wengriýa Karpat basseýnini basyp alandan soň, Wengriýa Patyşalygynyň Zlyom etrabyna goşuldy. Ilkinji belli daş ybadathanasy Saksonly immigrantlar tarapyndan XIII asyryň birinji ýarymynda şol sebitiň patyşa degişlidigi sebäpli Sasowa şäherçesinde guruldy. Slowakiýaly arheologlaryň pikiriçe Banska Bystrika 9-njy asyrda hemişelik oturymly ýer hökmünde başlandy. Beýleki çeşmeler Mongollaryň hüjümi sebäpli 1243–44-nji ýyllarda şäheriň ýaşamagyny bes edendigini öňe sürýärler. 1255-nji ýylda Patyşa Bela IV has ökde göçüp gelenleri özüne çekmek üçin Banska Bystrika giň şäher hukuklaryny berdi. Bu we beýleki etraplara nemes immigrantlarynyň nesilleri soňra Karpat nemesleri diýlip atlandyryldy. Şäher sebitdäki magdan merkezi hökmünde gülläp ösdi. XIII asyryň ikinji ýarymynda Merýem Merýeminiň Giç Romanesk buthanasyny gurdy. Şol döwürde Banska Bystrika Wengriýa Patyşalygynyň taryhy baýdagy hökmünde ulanylýan árpad dinastiýasynyň neberesiniň gerbinden ylham alyp, öz gerbini aldy. Cerli hünärmenler gassaplaryň gildiýasy iň köne bolan elli gildde guraldy.
Baý Fugger we Thurzo maşgalalary 1494-nji ýylda gülläp ösýän Ungarischer Handel kompaniýasyny (nemesçe "Wengriýa söwdasy") esaslandyrdy. Esasan Banska Bystrikanyň töweregindäki magdanlara baglylykda bu kärhana XVI asyrda dünýäde mis öndüriji bolup durýar. Ýewropada iň ösen magdançylyk tehnologiýalary, ösen buhgalter ulgamy we 1000 işgäri üçin lukmançylyk kömegini goşmak bilen Ungarischer Handel iň iri we häzirki zaman irki kapitalistik firmalaryň biri boldy. Magdançylaryň senagat hereketleri barada ilkinji ýazgy 1526-njy ýylda, şäher geňeşi şäher galasynyň çäginde gaçybatalga almalydy. Osman imperiýasynyň demirgazyk tarapa gönükdirilmegi magistraty 1589 - njy ýylda döwrebap daş diwarlar bilen şäheriň berkitmelerini gowulaşdyrmaga alyp bardy, ýöne türkler hiç haçan sebiti basyp almady. Banska Bystrika XVI asyrda Wengriýa Patyşalygyndaky Protestant özgertmeleriniň iň esasy merkezleriniň birine öwrüldi. Soňra şäher, Awstriýanyň Rim Katolikleriniň dolandyryjy dinastiýasyna garşy Korollyk Hartiýasy tarapyndan kepillendirilen dini azatlygy üçin göreşmeli boldy.Habsburgs , Osmanly türklerine garşy fiziki garaşsyzlygy we Wengriýa Patyşalygynyň güýçli magnatlaryna garşy öz-özüni dolandyrmagy üçin.
Häzirki wagtda Banska Bystrikanyň sebiti bolan Radwaň obasyna 1655-nji ýylda ýyllyk ýarmarkalary ( Radvanský jarmok ) geçirmek üçin ykdysady taýdan möhüm hukuk berildi. Fairarmarka 20-nji asyrda Banska Bystrikanyň esasy meýdançasyna geçirildi. Mis ýataklary XVIII asyrda köneldi, ýöne agaç, kagyz we dokma ýaly täze pudaklar ösdi. 1766-njy ýylda Banska Bystrika Rim Katolik ýepiskopynyň (1776) we birnäçe ýokary okuw jaýynyň oturgyjyna öwrülensoň, Zólyom etrabynyň paýtagty boldy. Jemgyýetçilik hyzmatlary XIX asyrda hemişelik şäher hassahanasynyň (1820), şäher teatrynyň (1841) we şäher muzeýiniň (1889) döredilmegi bilen giňeldi. Demir ýol 1873-nji ýylda Zwolen şäherinden baryp ýetdi.
Awstriýa-Wengriýa birinji jahan urşunda ýeňilenden soň, Banska Bystrika Wengriýanyň ähli demirgazyk bölegi bilen 1920-nji ýylda Trianonyň parahatçylyk şertnamasy bilen Çehoslowakiýa berildi.
Ikinji jahan urşy döwründe Banska Bystrika 1944-nji ýylyň 29-njy awgustynda şäherden faşistlere garşy iň uly garşylykly wakalardan biri bolan Slowakiýanyň milli gozgalaňy Slowakiýada faşistlere garşy oppozisiýanyň merkezine öwrüldi. 25-nji oktýabrda gozgalaňçylar ýeňildi we Banska Bystrika 1945-nji ýylyň 26-njy martynda Sowet we Rumyniýa goşunlary tarapyndan azat edilmezden ozal nemes goşunlary tarapyndan basylyp alyndy. Uruşdan soň Banska Bystrika administratiw, ykdysady boldy we Slowakiýanyň merkezi. 1950-nji ýyllardan bäri uniwersitet şäherçesi. Iň uly Matej Bel uniwersiteti 1992-nji ýylda esaslandyryldy.
Afrasiýap
Afrasiýap gadymy Turan-Saklaryň hökümdary hem-de Türk-türkmenleriň ata babasydyr. Bu atlandyrma gadymy Eýranlylara gün bermedik Alp är Töňňe atly şahsyýete Eýranlylar tarapyndan dakylan atdyr. Ýagny Turan hökümdary Alp är Tunga (Bartatua) salymyny tapsa Eýrana çozýar eken. Eýranlylar bolsa oňa bolan ýigrenç bildirip erbet hudaýynyň ady Afrasiýap diýip atlandyryp başlapdyrlar. Afrasiýap hakynda Abulkasym Ferdöwsiniň Şanama kitabynda we Muhammet Awfynyň Hekaýatlar ýygyndysy atly kitabynda maglumat alyp bilersiňiz.
Afrasiýap hakynda
AFRASIÝABYŇ HÜJÜMI (hekaýatlar ýygyndysyndan)
Bu hüjümiň sebäbi şeýleräkdi. Menuçehriň wepat bolandygy baradaky habar Türküstana ýeten wagty ol ýeriň patyşasy Peşeňdi. Ol Peridunyň ogly bolan Turuň agtygydy. Peşeňiň üç ogly bardy. Olaryň iň güýçlüsi we edermeni Afrasyýap bolup, ol özüniň güýjüniň köplügi we kämil eder-menligi, dogry çykalga tapyjylygy, parasatlylygy we hilegärligi bilen meşhur bolupdy. Peşeň döwletiniň sütünleri bolan Wisäni, Gersiwezi, Barmany we başgalary çagyryp, olara şeýle diýýär: – Siz Peridundan we Menuçehrden ýaňa pederlerimize we siziň doganlaryňyza näme bolandygyny, olaryň Türküstanyň birnäçe han-beglerini we atlylaryny heläk edip, näçe mal-mülki ýok edendiklerini bilýärmisiňiz?! Bu günäniň başy biziň atamyz Peridundan başlady. Ol biziň kakamyzyň ululygyny sylamady we hakyny bermedi. Ol olardan kiçi Ireji ýokary saýyp, ähli hazynalary we gençleri oňa tabşyrdy, öz ýerleriniň iň gowusyny we gaýmagyny onuň ygtyýarynda goýdy. Bu jahanyň iki tarapyny bolsa merdanalygyň nyşany bolan beýleki iki ogluna tabşyrdy. Eger şol iki oglundan goh-galmagal eşidilip, olar ýalňyşan hem bolsalar, ötünç dilänlerinde ötünçlerine we ýalkaw dileglerine gulak salynmady. Şeýdip, hem boljak iş boldy. Indi biziň şol gadymky arymyzy almaly wagtymyz gelip ýetdi. Şu wagtky bize gelip ýeten bu pursatda, eger pederlerimiziň aryny almasak, bize ähtlerine wepasyz diýen at bererler. Men özümiň perzentlerimi, hazynalarymy we baýlyklarymy bu işiň pidasy edendirin. Siz hem bu işde agzybir we birsözli bolmalysyňyz. Hemmeler edep zeminini ogşap: – Janymyz çykýança seniň razylygyň üçin agzybir, seniň dostlaryňa kömek etmekde we duşmanlaryňy ýok etmekde birsözli bolarys. Senden yşarat – bizden baş goýma, senden perman – bizden boýun egme – diýýärler. Soňra ol ogly Afrasyýaby çagyryp, oňa şeýle diýýär: – Bilgin, patyşalyk bir adam kimin bolup, döwlet sütünleriniň toplumy bolsa onuň el-aýaklary ýalydyr. Bularyň ählisi biri-birleri bilen agzybir bolmalydyrlar. Şonda işiň şowuna bolar. Men saňa olaryň başyny özüňe gezelen okuň galkany etmän, belki, öz başyňy olaryň galkany etmegiňi wesýet edýärin. Sen uruş wagty olardan öňe geçip, öňki hatarda söweşmelisiň hem-de olja paýlanylýan wagty olary özüňden öňde goýmalysyň. Şeýlelikde, leşger onuň hyzmatyna geçýär. Afrasyýap olara köp wadalar berýär. Afrasyýabyň dogany Agryres oňa tagzym edip, şeýle diýýär: – Men saňa tabyn we seniň permanyňa boýun. Emma nesihat bermek mähribanlyga delildir. Yhlasly kişiler maslahat bermek şertini berjaý etmelidirler, ýöne kabul etmek ýa-da ret etmek olaryň ygtyýarynda däl. Garaz, meniň saňa maslahatym, şu – etjek işiňde gowy oýlan. Eýran welaýatyndan diňe bir adam kemelipdir. Menuçehriň Nowzer ogly birnäçe janköýer adamlary hem peýkamçy edermenleri bilen heniz dur. Birden bu işiň soňy myradymyza görä bolmazlygy mümkin. Afrasyýap şeýle diýýär: – Eý, gardaş, bu söz takwalyk isleýänleriň sözüdir. Merdiň abraýy janyny orta goýmakda we ony howp-hatara salmakdadyr. Peýda töwekgellik etmekde.
Hekaýat
Gözellik desterhanyndan aýrylypdyr perdesi, Şol gören duzgabymdan ýüregimde şoryň ysy.
Soňra Sudaba haremhanadaky gyzlary we Keýkowusyň perzentlerini, ýagny Syýawuşyň aýal doganlaryny ugradýar. Ol Syýawuşy oturdyp, gepiň tanapyny çöşläp başlaýar. Ol söz jümleleri we üm-yşaratlary bilen ýürek syrlaryny beýan edip başlaýar. Syýawuş onuň maksadyna düşünip, derhal turup gidýär. Sudaba Züleýha kimin şol wagtyň Ýusubynyň yzyndan ylgaýar we şeýle diýýär:
Ýüregime rahat, sen ýanyma gelsene, Islegim seniňki deý goý, bolmasyn bolmasa,
Ýanynda men deý dertliň – heser zaryň başynda, Sendigiňi bilýänçäm, gel, otur sen gaşymda.
Syýawuş beýle işiň birinji gezek bolýandygyny, özüniň hem ondan utanýandygyny we heniz öňde pursatlaryň bardygyny bahana edýär. Soňra haremhanadan çykýar we Sudabany yşk söwdasynyň ataşynda goýýar. Ol harem-hanadan çykansoň, Keýkowus girýär we Sudabadan: – Meniň bu oglumy neneňsi gördüň?! – diýip soraýar. Sudaba oňa: – Eger onuň seniň perzendiňdigini bilmeýän bolsamdym, onda jennet perişdesi ony behişt bagyndan getiripdir ýa-da gün belent asmandan ýere inipdir ýa-da aý peleklerden ýer düşegine düşüpdir diýip şeklenerdim. Emma Allatagala özüniň kämil pazly-keremi, enaýaty bilen bu deňsiz-taýsyz şany ähli jahan patyşalaryndan saýlady. Haktagalanyň ony beýgelden häsiýetleriniň biri bolsa şu mynasyp perzent bolup, onuň älemde deňi-taýy ýokdur. Men ol barada oýlanyp gördüm. Mende onuň halyny tertipleşdirmek barada pikir döredi. Eger patyşa ony maslahat bilse aýdaýyn – diýýär. Onda Keýkowus: – Seniň aýdýan zadyň hak bolar. Sen oňa degişli işlerde günäkär hasaplanmarsyň. Sebäbi sen onuň öweý enesisiň – diýýär. Sudaba: – Onuň ýüregi aram tapyp, göwni rahat bolar ýaly oňa bir ýar gerek. Men häzir jahanda hiç kimi oňa taý görmeýärin. Eger maslahat bilseňiz onuň döwleti düzgünleşip, ondan dünýä inen çaganyň iki tarapy, ata-enesi sahawatly bolar ýaly gyzlarymyzyň birini oňa nikalamaly –diýýär. Keýkowus bu pikiri halaýar. Şol wagt Sudaba: – Patyşa oňa haremhana girmegi buýursyn. Men oňa gyzlary ýekän-ýekän görkezip, olaryň artykmaçlyklaryny we kemçiliklerini beýan edeýin. Ol haýsyny islese şony alsyn – diýýär. Soňra Keýkowus Syýawuşa: – Meniň pikir-aladam seniň işiň üçin sarp edilýär we meniň yhlas-tagallam seniň işleriň düzgünleşmegi üçin harç edilýär. Men seniň jemalyňy görüp, şatlykdan paý alşym ýaly, seniň perzendiň jemalyny görüp, rahatlyk paýyny almak isleýärin. Bu gün jahanda öz gyzlarymdan, ýagny seniň doganlaryňdan başga saňa taý bolup biljek ýok. Olary seniň öňüňden geçirerler. Sen olardan haýsy birini halasaň, şony-da saňa bereris, şagalaňly toýdan şatlyk paýyny alarys – diýýär. Syýawuş bu işiň Sudabanyň mekiridigini we onuň bu iş bilen ony haremhana girizmek maksadynyň bardygyny aňýar. Şonuň üçin ol: – Men bir gul. Guluň ygtyýary ýok. Patyşa her kimi halasa şol halanylar – diýýär. Patyşa: – Seniň akyl-huşuňdan we parasatlygyňdan şeýle jogaba garaşsa bolar. Emma nikalaşmak ömürlik iş. Başgalaryň göwni bilen dost saýlap bolmaýşy ýaly, başgalaryň gözi bilen hem aýal isläp bolmaz – diýýär. Syýawuş haremhana gidýär. Sudaba onuň gelenini bilip, başyny gadam edip, onuň öňünde durýar we ony sylag-hormat bilen oturdýar. Soňra bezenen, beslenen gyzlary oňa görkezýär. Ol başyny aşak salyp oturan eken. Soňra Sudaba hyzmatkärlere ýüzlenip: – Siz aýrylyň, oglum sizden utanýar we gyzlaryň hünärleri we kemçilikleri barada sorap bilmeýär – diýýär. Şeýlelikde, hyzmatkärler we kesekiler çykyp gidýärler. Sudaba onuň ýanyna gelip, oňa: – Eger patyşa meniň gyzymy saňa berse neneňsi bolar? – diýýär. Syýawuş: – Ondan ýokarda-da döwlet bolarmy?! – diýýär. Şol wagt Sudaba: – Bularyň hemmesi bahana. Gepiň gysgasy şeýle. Meniň dil-u janym seniň yşkyň kemendine baglanan. Hiç ýagdaýda ondan halas bolmak mümkin däldir – diýýär.
Beýt
Seniň bilen janymy humara goýmak pikiri bardyr mende, Başyňy yra, eger-de meniňki dek pikir bar bolsa sende.
Ot-ataş ýakýandyr, örän gorkuly, Emma Ybraýymy ýakyp bilmedi. Suw hem howply, bilýär ahyr gark edip, Ýöne, Musaň kowmy heläk bolmady.
SYÝAWUŞ WE AFRASYÝAP
Ismail H. A. Ziýaeddin
Ismail H.A. Ziýaeddin (Ismail H.A. Ziýaýddin ady bilen hem tanalýar) (Konstanta, Rumyniýa 1912-nji ýylyň 13-nji noýabry - Buharest, Rumyniýa 1996-njy ýylyň 3-nji maýy) latyn elipbiýini Krym tatar diliniň aýratyn zerurlyklaryna laýyklaşdyrmak we ilkinji tatar dili okuw kitaplaryny bilelikde ýazmak bilen tanalýan Krym tatar şahyrydy.
Terjimehaly
Ziýaeddin 1912-nji ýylyň 13-nji noýabrynda Konstanada dünýä indi, Haği Ahmet (Kakasy; 1875–1963) we Fatma (Ejesi; 1880–1971). Kakasy Haği Ahmet Krymdan. Türkiýede ylahyýeti öwrenenden soň Rumyniýada ymam bolup, Şeýh Yslam Ömeriň gyzyna durmuşa çykdy.
Ziýaeddin öz dogduk mekanynda önüp-ösüp, tatar dilinde başlangyç mekdebe gatnapdyr we Medğidiye / Medgidia Medrese -den ajaýyp netijeleri gutardy. Tatar edebi we aýdym-saz halk döredijiligini gowy görýärdi. Skripka çalýardy we köplenç täze aýdymlary öwrenýärdi.
Okuwy gutarandan soň Aziýa dilleri we edebiýaty baradaky bilimlerini çuňlaşdyrmagy, türk dilleriniň arasynda ýazgylary ýazmagy we meňzeşlikleri döretmegi dowam etdirdi. 1932-nji we 1937-nji ýyllar aralygynda milli lotereýada işledi. 1940-1942-nji ýyllar aralygynda Konstananyň müftüsiniň şahsy kömekçisi bolup işledi.
Afrasiýap
Afrasiýap hakynda
Ömrüme aýralyk ýüz berdi indi, Sensiz gijäm ýyldan uzak göründi.
Ismail H. A. Ziýaeddin
Terjimehaly
1942-nji ýyldan 1944-nji ýyla çenli Buharestdäki Kerol I seýilgähinde ýerleşýän metjitde ymam bolup işledi, soň bolsa ýerinde gurlan Kommunistik gahrymanlaryň mawzoleýine ýer bermek üçin ýykyldy. 1950-nji ýylda Timișoara gurluşyk fakultetini tamamlady.
Ol rumyn dilinden Mihai Emineskunyň we Jorj Koşbucyň Krym tatar goşgularyna terjime etdi.
Afrasiýap
Afrasiýap hakynda
Syýawuş Afrasyýabyň hyzmatynda emin-erkin ýaşapdyr. Ahyrynda iş myhmançylykdan giýewlige ýetýär. Afrasyýap özüniň gyzlarynyň birini Syýawuşa bagyşlap, Çyn paýtagtyna ýetip duran ýerleriniň bir bölegini onuň ygtyýaryna berýär. Syýawuş şol ýeriň bir böleginde beýik-beýik ymaratlar galdyryp, ol ýeriň adyna Syýawuşabat goýýar. Soňra ol Turan welaýatynda hiç kimde bolmadyk bir köşk gurýar. Ol köşgüň bir tarapynda kakasynyň, Rüstemiň we Eýran döwletiniň sütünleriniň suratyny, beýleki tarapynda bolsa Afrasyýabyň, Gersiweziň, Piranyň we Turan döwletiniň sütünleriniň suratyny goýýar. Ol ýerde öz parasatyna görä düzgün, kada-kanun ýöredýär. Bularyň habary Afrasyýaba ýetýär. Afrasyýap görip adamdy. Şol sebäpli gazaba münüp, Syýawuşyň kemçiliklerini we ýalňyşlyklaryny yzarlap başlaýar. Duşmanlar ikiýüzlüligiň ösenligini we şugullygyň rowaç tapandygyny görüp, Afrasyýabyň töweregine üýşüp, her gün Syýawuşyň kemçiliklerini oňa beýan edip: «Seniň leşgeriňi özüne çekýär, olara köp baýlyk berýär, pitne turuzjak bolýar» diýer ekenler. Afrasyýap bu sözleriň käbirine ynanyp, bir toparyna ynanmandyr. Ol Syýawuşy barlap görmegi ýüregine düwýär. Şeýlelikde, ol Gersiwezi ilçi edip, Syýawuşyň ýanyna iberýär we mähribanlyk we mylaýymlyk bilen: – Biz seniň jemalyň arzuwynda. Eger sen merhemet edip, eý görýänleriň bilen biziň ýanymyza gelseň, seniň bilen bilelikde bolup hem-de seniň jemalyňy görüp, şatlansak gowy bolardy – diýmegi buýurýar. Gersiwez Syýawuşy duşman saýyp, hemişe oňa göriplik eder eken. Ol Syýawuşyň ýanyna gelip, onuň tagzym edişini we boýun bolşuny görüp, ony Afrasyýabyň ýanyna äkitse, özüniň hormatynyň peseljekdigine we Syýawuşy betnam etmek ugruna edýän mekir-hileleriniň we şugullyklarynyň puç boljakdygyna hem-de patyşanyň oňa hiç zat diýmejekdigine göz ýetirýär. Şoňa görä, ol Syýawuşa: – Bilgin, birtopar kişiler patyşanyň saňa bolan garaýşyny erbetleşdiripdirler. Häzir patyşa saňa gaharlanyp ýör. Eger häzir sen onuň ýanyna barsaň, birden onuň çäre tapyş eli gysga hökümi beräýmegi mümkin. Men seniň boýun egijiligiňi we yhlasyňy gördüm. Men senden öňden gidip, seniň patyşa şeýle yhlaslydygyňy gürrüň bereýin. Soňra sen gelseň gowy bolar – diýýär. Syýawuş onuň jadyly owsuny bilen duzaga düşýär we duşmanyň gepine aldanýar. Syýawuş ony gaýtaryp, özi şanyň rugsadyna garaşýar. Gersiwez Afrasyýabyň ýanyna ýetende, ol Syýawuş barada köp gybat edip, ony ýamanlap şeýle diýýär: – Eger bu işiň pikirini tiz etmeseň, iş elden gitmegi mümkin. Her kim duşmana ynam etse, oňa hiç tebibiň düzedip bilmejek ýarasy ýeter. Afrasyýap bu sözi dogry hasaplap, özi atlanýar we Syýawuşabada barýar. Onuň gelýändigi baradaky habar Syýawuşa ýetende, ony garşylamaga çykýar. Afrasyýabyň gözi Syýawuşa düşen badyna oňa azgyrylýar. Onuň buý-rugyna görä, Syýawuşy atdan düşürip, başy açyk, aýagy ýalaňaç halda Afrasyýabyň ýanyna getirýärler. Syýawuş hernäçe ötünçler sorap, özüniň bigünädigini beýan etse-de, oňa üns berilmeýär. Ahyrynda ony çadyra eltip, Afrasyýabyň buýrugy boýunça ýatyryp, goýun kimin kellesini teninden jyda edýärler.
Ismail H. A. Ziýaeddin
Terjimehaly
1985-nji ýylda Şukran Wuap-Mocanu tarapyndan Buharest uniwersitetiniň tatar dili kursynda goşgulary neşir edildi.
Afrasiýap
Afrasiýap hakynda
Şygyr
Ismail H. A. Ziýaeddin
Terjimehaly
1996-njy ýylyň 3-nji maýynda Buharestde aradan çykdy.
Afrasiýap
Afrasiýap hakynda
Saňa bolsun Hakyň baky salamy, Sahawata bagyşlasam senamy.
Afrasyýap eden işine ökünýär. Şol bada ýaramaz iş edendigine düşünýär we ol Gersiweze nälet okap: – Sen meni şeýle günä işe iterdiň, bu işiň soňunyň nähili boljagyny bilmeýärin – diýýär. Bu elhenç habar Eýranşähre ýetýär. Olar şeýle bir derejede ahy-nala edipdirler welin, olara asmanyň ýüregi awapdyr. Keýkowus ýas tutmaga oturýar we başyndan täjini aýryp, kellesine toprak seçýär. Rüstem zöwwe ýerinden turup, aýak ýalaň, baş açyk Keýkowusyň ýanyna barýar we: – Patyşalygyňa we bize müň duşmanyň edip bilmejek zadyny etdiň. Bu betgylyklaryň ählisi Sudaba we onuň bedasyllygy sebäpli boldy – diýip, rugsatsyz onuň haremhanasyna baryp, Sudabany daşary çykarýar we Keýkowusyň öňünde onuň kellesini kesýär. Keýkowus oňa böwet bolmaýar. Eýranlylaryň her biri ýürek awamakdandyr gam-gussasyndan ýaňa dil bilen düşündirip bolmajak işleri edipdirler. Şeýlelikde, Rüstem leşger toplap, Afrasyýaba garşy söweşmek üçin ýola düşýär we Syýawuşyň aryny almak ugrunda guşagyny biline berk guşaýar. Afrasyýap hem olaryň öňünden çykýar. Olar uruş esbaplaryny taýýarlaýarlar. Urşuň birinji güni Afrasyýap öz ogly Surhany üpjün leşger bilen olara garşy iberýär. Rüstem ilkinji hüjümde onuň ogluny agdaryp, leşgeriň köpüsini ýere ýazýar. Urşuň ikinji güni Afrasyýabyň özi urşa girýär. Haçanda uruş degirmeni aýlanyp başlanda, söweş tamdyry tutaşyp, ajal ilçisi atylyp duran peýkamyň ujy bilen ölüm habaryny adamlara ýetirip, mawy gylyjyň ýalkymyndan suw oduň uçguny ýaly bolup görnüpdir, ýer adamlaryň ganyndan ýaňa gülgün lybas geýnipdir, gylyçdyr naýzalar akyl deýin esgerleriň beýnisinde ornaşyp-dyr. Olaryň oklarynyň uçar guşy ýaýyň gysymyndan sypyp, uçup gidýärdiler. Afrasyýap duşmanyň güýjüni we leşgeriniň gowşaklygyny görüp, öz zulumynyň jezasyny tapýar hem-de nämyratlyk eli bilen uruşdan jylawyny sowup gaçýar. Ol ga-harjaň şiriň sesinden ürken sugun ýaly gaçýardy, uruşdan yza çekilende, ýel kimin toprak düşelgelerinden geçýärdi, Rüstemiň okunyň haýbatyndan keýik deý iki ýana bökýärdi, hyýalynda ömür kesjek gylyçdan gorkusyna ýylan ýaly her hine sümýärdi. Rüstem eli aždarhaly we asty läheňli halda onuň yzyndan kowýardy. Şeýdip, Gang Behişte çenli kowalaşyp gidýärler. Afrasyýap Çyna gaçýar. Olar onuň paýtagtyny talap, hazynalaryny alyp, esgerlerini gyryp, mülkdarlara we garyp-biçärelere mähremlik we mähribanlyk görkezýärler. Rüstem Keýkowusyň hem ýürekde, hem tende ejizdigini bilip, pitne döräp, perişanlyk köpeläýmesin diýip, mejburlykdan yza dolanýar we hazynalaryň hemmesini Keýkowusyň ýanyna eltýär. Afrasyýap ähdi bozmagyň ýaramaz kötegini iýýär we wadada durmazlygyň jezasyny dadýar. Bu hekaýat akylly adamlara duýduryşdyr, ýagny adamlar wadalaryna we ähtlerine wepaly bolup, şony ýörelge etmelidirler. Eger wepalylyk ýolundan daş düşseler, şol günäleri zerarly jezalandyrylýandyr.
Bakma işin ökde alyp barşyna, Seret onuň öz ähtinde durşuna.
Eger dursa adam eden ähtinde, Çakyňdan belentdir, duýarsyň şonda.
KEÝHYSROW
Umuman Keýhusrow Alp Är töňňäni öldürtýär.
G
thumbnail|right|200px thumbnail|right G g türkmen elipbiýiniň 8. harpy, latyn elipbiýiniň 7. harpy.
Milli medeniýetimiz galkynýar!
http://www.turkmenhabargullugy.com/
http://www.turkmenistan.gov.tm/
Abdylhamyt Wasy
Abdylhamyt Wasy - 9-njy asyryň görnükli türkmen alymlaryndan biri, matematik. Ol milleti boýunça türkmen bolup, Daşoguz welaýatynyň Was diýen ýerinde doglupdyr. Abdylhamyt Wasy özüniň matematika degişli "Kitab al-jebir we al-mukabaly" ("Algebra hem garşydurma hakda kitap") atly işi bilen tanalýar.
Köpetdag
Aşgabat şäheriň ýanynda, Türkmenistan bilen Eýranyň araçäklerinde ýerleşýän we 650 km uzynlykda, serhet boýunça uzap gidýän bir dagdyr. Dagyň Türkmenistandaky iň belent nokady Şah-Şah gerşidir onuň beýikligi 2912 metrdir. Paýtagty Aşgabat şäheriniň demirgazyk-gündogar tarapynda 2,940 m, Eýran tarapda bolsa 3,191 m.Meýdany 28 000 km2. Uzynlygy 500 kilometrden hem artyk.Köpetdag fiziki-geografik aýratynlygy  boýunça 3 bölege bölünýär KöpetdagTürkmen–Horasan dag ulgamyna girýär. Onuň uzynlygy 500 km-den hem artyk bolup, meýdany 28 000 km2. 4.Köpetdag fiziki-geografik aýratynlyklary boýunça näçe bölege bölünýar ? Köpetdag fiziki-geografik aýratynlyklary boýunça 3 bölege  bölünýär: 1.	Gündogar, 2.	Merkezi, 3.	Günbatar Köpetdaga bölýärler. Gündogar Köpetdag- gündogarda  pes  dagly  Bathyz  belentligi  bilen  sepleşýär. Gündogar Köpetdag ýokary mel, paleogen  we  neogen  döwürlerinde  emele  gelen  mergel,  toýun, çäge  daşly  jynslardan  ybaratdyr. Bu jynslar  tozamaklyk  hadysasyna durumsyz  we  tiz  owranýan  jynslar bolany üçin, bu ýerde baýyrly ýer üstüniň gurluşy (relýef) emele gelipdir. Gündogar Köpetdagyň iň beýik nokady Arslan gerşidir. Merkezi Köpetdag -Köpetdag  ulgamynyň  iň  belent  bölegidir. Onuň beýik depesi Şah-Şah (2912 m) bolup, ol Howdan gerşinde ýerleşýär. Geologik gurluşy boýunça Merkezi Köpetdag tutuşlaýyn diýen ýaly mel döwrüniň jynslaryndan ybaratdyr. Hek daşlary owranma (tozama) hadysalaryna dözümlidir. Şol sebäpli bu ýerde dik jarly uçut gaýalar, dar we çuň jülgeler emele gelipdir. Ýer üstüniň gurluşynyň bu görnüşleri tektoniki hereketiň we suwuň ýuwujylyk işi netijesinde döräpdirler.
Günbatar Köpetdag- Arçmandan  Däne-ata  obasyna  çenli  uzalýar. Ol Köpetdagyň iň giň ýaýran bölegidir. Bu ýerde dagyň ini 100–150 km-e ýetýär. Geologik gurluşy boýunça onuň gündogar bölegi mel döwrüniň mergel we hek daşlaryndan düzülendir. Şol sebäpli bu ýerde köp sanly gerişler – Sünt,  Hasardag,  Gözdepe,  Gözlüdag,  Arpaekilen,  Monjukly  ýerleşýär. Olaryň iň belendi Üçguýy (1918 m) dagydyr. Käbir ýyllarda Üçguýuda gar, hatda tomus aýlarynda-da eremän saklanýar.Köpetdagyň esasy gerişleriniň arasyndaky jülgeleriň köpüsi düme we suwarymly ekerançylyk üçin peýdalanylýar. Dagyň kese jülgelerinde Arçabil we Gökdere ýaly gök öwsüp oturan ýerleri bar. Kömek gerek bolsa Imo id-99361372133
thumb|300px|           Ahal düzlüginden Köpetdagyň görnüşi
Tatarşa (dürli manylar)
Tatarşa salgylanyp biler:
Azarbeýjan
Azerbeýjan Respublikasy Günorta Kawkazyň gündogar böleginde, Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýär. Ol günortada Eýran, günbatarda Türkiýe we Ermenistan, demirgazykda Russiýa we demirgazyk-günbatarda Gürjüstan bilen araçäkleşýär. Ýurdun kenarýaka uzynlygy 713 kilometre barabardyr. 2019-nji ýyldaky maglumatlara görä, Azerbeýjanyň ilaty 10 million 173 müň adam. Azerbeýjan dili ýurduň resmi döwlet dili hasaplanýar. Ýurtda yslam dininden başga-da hristian dininin mezheplerine uýýanlar hem bar. Azerbeýjan döwleti özüniň konstitusion häsiýetnamalaryna laýyklykda, demokratik, hukuk, dünýewi respublikadyr. Azerbeýjan Respublikasy -prezident respublikasydyr. Azerbeýjan Birleşen Milletler Guramasy, Garaşsyz Döwletler Arkalaşygy, Ýewropanyň Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, Ýewropa geňeşiniň, Demokratiýa we Ykdysady ösüş Guramasynyň (GUAM), Yslam Konferensiýasy Guramasynyň, Gara deňiz Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň hem-de Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasynyň agzasydyr. Şelýe hem Azerbeýjan Ýewropa Bileleşigi, NATO, Halkara Pul Gaznasy, Ýewropanyň Ösüş we Döwrebaplaşdyryş banky we Yslam Ösüş banky bilen hyzmatdaşlyk edýär. Azarbeýjan - şöhleler ýurdy "Azerbeýjan" sözüniň gadymy taryhy bar. Bizin eýýamymyzdan öň, azarbeýjan topraklarynda ýaşaýan ilatyň agramly bölegi otparazlar eken. Bu ýurduň ady "Azer" ot, alow sözünden gelip çykandyr diýlip hem çaklanylýar.
Azerbeýjan - gadymy medeniýetiň we däp-dessurlaryň ýurdy hasaplanýar. Taryhyň dürli döwürlerinde bu ýerlere ornaşan oguz taýpalary ýerli ilat bilen uýgunlaşyp, olaryň medeniýetini baýlaşdyrypdyrlar. Azerbeýjan köp sanly pelsepeçileriň, alymlaryň, şahyrlaryň, heýkeltaraşlaryň, sazandalaryň we suratkeşleriň dörän mekanydyr. Bu ýerde Nizami Genjewi, Hagani Şirwani, Bahmanýar, Fizuli, Nasreddin Tusi, Şah ismail Hatai, Molla Panah Wagif, A. Beki-hanow, M.F. Ahundow, M.A. Sabir, J. Mamedgulizade, Guseýn Jawid, J. Jabbarly, Samed Wurgun, Aliaga Wahid we Resul Ryza ýaly alymlar, şahyrlar ýaşap geçipdirler.
Azarbeýjanyň ylym we biliminin hem köp asyrlyk taryhy bar. 1919-njy ýylda açylan Baku Döwlet uniwersiteti, 1945-nji ýylda döredilen Azarbeýjanyň Ylymlar akademiýasy ýurtda ylmyň, medenieýtiň we bilimiň ösüşine iňňän uly goşant goşdy. Onlarça ýokary okuw mekdepleri we tehnikumlar, müňlerçe mekdep, kollej we liseýler häzirki Azarbeýjanyň bilim ulgamyny düzýär.
On ýyllyklaryň dowamynda ýurduň senagat pudagy çalt depginlerde ösdi. Nebit, himiýa, metallurgiýa, maşyngurluşyk ýaly senagat pudaklary bilen bir hatarda oba hojalygynda pagtaçylyk, üzümçilik we maldarçylyk ýaly ugurlarda işler talabalaýyk edilip gurnaldy we uly ösüşler gazanyldy.
Häzir hem Azarbeýjany nebitsiz göz öňüne getirmek mümkin däl. Nebit diňe bir baýlyk däl, eýsem-de bolsa, ýurduň şöhrat- şanydyram. Irki döwürlerde çet ýurtlardan nebit üçin köp adamlar gelipdirler. Müňýyllyklaryň dowamynda içi nebitli meşik düýe kerwenleri gündogardan günbatara gatnap durupdyr.
Baýramçylyklar we belli seneler
1 ýanwar - Täze ýyl baýramçylygy. 8 mart - Halkara Zenanlar güni. 9 maý - Ýeňiş güni. 15 iýun - Azarbeýjan halkynyň azat edilen güni. 26 iýun - Azarbeýjan Respublikasynyň Ýaragly Güýçleriniň güni. 31 dekabr - Dünýädäki azarbeýjanlaryň raýdaşlyk güni. Nowruz baýramy - bäş gün. Gurban baýramy - iki gün. Oraza baýramy - iki gün.
Uly Balkan dagy
Uly Balkan dagy – (Balkan daglarynyň bir bölegi)- Türkmenistan döwletiniň günbatar çäginde,  kaspi derýanyň  kenar ýakasynyň gündogar çäginde ýerleşýän uly dag gerşleri. Gury Uzboyuň ugry kiçi Balkan dagyndan we Köpetdagyň günbatar çet gerşinden aýratyndyr.
Dag gerşleri Türkmenistanyň günbataryndan gündogara 60 km uzynlygyna uzalyp ini bolsa 20 km ýaýrap gidýar. Uly Balkanyn çür depesi- Arlan dagy bolup onyn boýy 1880 metre baryp ýetýär. Arlan dagy ýapy beýik görnüşinde bolup, demigazygynda kert inelgeleri we günortasynda has ýapy eňňitleri özünde jemleýär. Aýratyn görnüşde gurnalan hek daşlary, gumly ýura ulgamy we  hek gatlaklaryny özünde jemleýär. Kertler örän ýalaňaç halda bolup esasanda  demirgazyk gerişleri dikligine gaýtýar we günorta gerşleriniň ýapgytlarynda bolsa, giň gowaklara-da duş gelmek bolýar. Lanşawtdan ( dag peýzažy) seredende uly bölegini gum, yartygum we dag gerşlerinde gury tokaýlary, arçalara duş gelmek bolýar. Uly balkan dagynyň edil günorta aşagynda Balkanabat şäheri (Nebit- dag) ýerleşýär.
Braziliýanyň ýygyndysy
Braziliýanyň ýygyndysy 5 gezek (1958, 1962, 1970, 1994 we 2002-nji ýyllarda) çempion boldy. Olar 2014-nji ýylda Germaniýanyň ýygyndysyna garşy oýnap 7-1 hasabynda ýeňlişe sezewar boldular. Braziliýanyň ýygyndysynyň häzirki kapitany Neýmar. Bu ýygyndyda iň köp oýun oýnan Kafu.(142 oýunda çykyş etdi). Iň köp gol salan oýunçy bolsa, Peledir.(77).
Kosmos
Kosmos — Ýeriň atmosferasynyň daşyna berilýän atdyr. Ilkinji gezek Ýuriý Gagarin kosmosa çykdy.
Maksat Utemyradow
Maksat Utemyradow —Garagalpagystanda meşhur şahyr. Özbegistanyň halk artisty.
Astrometriýa
Astrometriýa kosmosdaky jisimleriň duran ýerlerini, bize uzaklygyny, hereketlerini jikme-jik hasaplaýan ylymdyr.
Futbol boýunça Dünýä çempionaty
1930-njy ýyldan 2022-nji ýyla çenli Dünýä çempionatlarynyň 22-si geçirildi (2-nji jahan urşy zerarly, 1942-nji we 1946-njy ýyllarda çempionatlar geçirilmedi). Olar her dört ýyldan bir gezek guraldy. Ikinji Dünýä çempionatyndan başlap, ýaryşlar iki tapgyrda: saýlama we final tapgyrlarynda geçirildi. Diňe birinji Dünýä çempionatynda saýlama ýaryşlar geçirilmedi.
Saýlama ýaryşlaryna jemi 208 milli ýygyndy topar gatnaşdy. Olaryň 81-si final ýaryşlarynda çykyş etmäge hukuk gazandy. Birinji çempionata bary-ýogy 13 topar gatnaşan bolsa, 1998-nji ýylyň final ýaryşlaryna 32 topar gatnaşdy. Şunda diňe 11 ýygyndy topar final oýnunda çykyş etdi, olaryň 8-si futbol boýunça Dünýäniň çempiony boldy.
Final ýaryşlarynyň ählisine diňe Braziliýanyň     ýygyndysy (21 gezek) gatnaşdy. Germaniýanyň ýygyndysy 20 gezek, Argentinanyň ýygyndysy 18 gezek, Italiýanyň ýygyndysy 17 gezek, Meksikanyň ýygyndysy 16 gezek, Angliýanyň, Fransiýanyň we Ispaniýanyň ýygyndylary bolsa, 15 gezek gatnaşdylar. Ýewropanyň toparlary 12 gezek, Günorta Günorta Amerikanyň ýygyndylary bolsa, 9 gezek Dünýä çempionatynda ýeňiji boldy. Dünýä çempionatlarynyň final oýunlaryna iň köp gatnaşan ýygyndylar Germaniýanyň we Braziliýanyň ýygyndylarydyr. Olar degişlilikde 8 we 7 gezek final oýnunda çykyş etdiler.
Ärtogrul Gazy
thumb|
أرطغرل
Özünden öň: Süleýman şa
Doguldy: 1194/1198 Horasan (häzirki Günorta Türkmenistan) Merw
Öldi: 1291 Anadoly. Bursa, Bilejik.
Kakasy: Süleýman şa ýa‐da Gündiz Alp
Ejesi: Haýme hatyn
Çagalary: Sawçy beg, Osman beg, Gündiz beg
Ärtogrul 1198-nji ýylda Horasanyň Merw şäherinde (Mary) dünýä indi. Onuň kakasy Süleýman şa, ejesi bolsa Haýme hatyn bolupdyr. Onuň Gündogdy we Sungurtekin atly uly doganlary bolupdyr. Ärtogrulyň aýaly Türkmen neberesinden bolan Halyma hatyndyr. Ärtogrul gazynyň 3 sany ogly bolupdyr: Sawçy beg, Osman beg, Gündiz beg. Ärtogrul Gazy XIII asyryň ortalarynda oguzlaryň Gaýa (Kaýy) taýpasynyň baştutany bolup, Osman Türkmenleriň begligini döreden Osman begiň kakasydyr. Çeşmeler Ärtogrul gazynyň asyl gelip çykyşy hakynda dürlüçe şejereleri düzüpdirler. Ýazyjyogly Alynyň «Seljuklaryň taryhy (Tewarihi Al-i Seljuk)» eserinde ol şeýle beýan edilýär: Gök alp 1.Ärtogrul 2. Dündar (Tündar) Ärtogrylyň bir ogly Osman. Enweriniň «Enweriniň Desturnamasy (Düstürnameýi Enweri)» atly eserinde bolsa şeýledir: Gazan一Mir Süleýman alp一Mälikşa一Gündiz alp 2. Gök alp. Gündiz alpdan bir ogul ady一 Ärtogrul beg一Osman. Şükrullanyň «Behjetut-tewarih» atly eserinde bolsa: Oguz一Gökalp一Gyzyl Buga一Gaýa alp一 Süleýmanşa一Ärtogrul一Osman. Hasan bin Mahmydyň «El-Baýatynin Jami Jem Aýn» atly eserinde bolsa şeýle: Gaýa Alp一Süleýman şa一Ärtogrul一1.Sawçy beg一2.Osman一3.Gündiz beg. Ruhy taryhynda beýan edilmegine görä Ärtogrul gazy we kakasynyň baştutanlygyndaky 340 adamlyk türkmen taýpasy, seljuklylar bilen birlikde Türküstany terk edip, Anadola gelip, Engurinyň (Ankara) ýakynyndaky Garajadag eteklerinde birnäçe öýli bolup ornaşýarlar. 1222-1230-njy ýyllar aralygynda, Iznik hökümdary Ýannis Watatzes III bilen Anadolydaky Seljukly soltany Alaýeddin Keýkubad arasynda Soltan Öýügi we Enguri töwereklerinde bolan söweşlerinden habardar bolan Ärtogrul gazy goşuna hyzmat etmek üçin söweşlere goşuldy. Şol uruşlarda Garajahysary gabady. Ony çäksiz hormat bilen garşylan Alaýeddin Keýkubat I, Ärtogrul gazyny goşunbaşy edip belledi. 1230-njy ýylda Horezmşalar bilen Ýassy Çemen söweşi we Mongollar bilen Kösedag söweşleriniň netijesinde Alaýeddin Keýkubat I bilen Ýannis Watatzes III aralarynda şertnama baglaşyldy. Soňra Alaýeddin Keýkubat Ärtogrul gaza we atasyna Söwüdi gyşlak üçin, Domaniçi bolsa ýaýlak etmekleri üçin berdi. Ärtogrul gazy bu ýerlerde ýörüş hereketlerini dowam edýärkä, Alaýeddin Keýkubadyň dünýeden ötmeginiň yz ýany Garajahysar elden giderilýär. Ärtogrul Seljuk soltany Alaýeddiniň ölümine çenli alty ýyllap serhet ýakalarynda uly üstünlikler gazandy. Soltan Alaýeddiniň ölüminden soňra tagt we täç bäsleşigine goşulman Söwüt we töweregindäki beglikleri birleşdirmegi dowam etdirdi. Ol 1281-nji ýa-da 1283-nji ýylda 92 ýa-da 96 ýaşynda Gaya (Kaýy) obasynda dünýeden ötdi. Ony şol ýerde jaýladylar.
Maglumat
Ärtogrul Gazy ýa-da Ärtogrul beg. Türkmenleriň gaýy tiresiniň begi. XIII asyryñ ortalarynda oguz türkmenleriniň gaýy boýuna beglik eden we Osmanly begliginiň düýbüni tutujy Osman begiň kakasy. Osmanly imperiýasynyñ binýadyny tutan şahsyýet. Taryhy çeşmelerde Ärtogrul Gazy hakynda aýdylýanlar biri-birinden tapawutlanýar. Anadoly Seljukly türkmen döwletiniñ Wizantiýa imperiýasynyñ çäklerindäki emirliklerindäki türki ilatyñ sany 1243-nji ýylda mongollar bilen bolan Kösedag söweşinden soňra artyp başlaýar. Bu göçüşler netijesinde Wizantiýa imperiýasynyň çäklerinde ikinji halka uç beglikleri gurulyp başlady. XIII asyryň ikinji ýarymynda bu beglikleriñ iň kuwwatlysy Kütahýa sebitinde höküm süren Germiýanogullary begligi 1300-nji ýyllara çenli günbatar Anadola ýörişler geçirip, üçünji halka uç beglikleriniň gurulmagyny üpjün etdi. Soltan Oyugy (häzirki Eskişehir) sebitinde Sögütde ýerleşen türkmen boýunyň başynda Ärtogrul Gazy bardy. Ärtogrul Gazynyň bu ýere haçan we nähili gelendigi barada anyk maglumatlar ýok hem-de dürli ylmy çaklamalar bar. Taryhy çeşmeleriň aýtmagyna görä, Ärtogrul Gazynyň ýa-da atalarynyň ýolbaşçylygyndaky 340 atly türkmen seljuklar bilen birlikde Türkistany terk edip, Anadola gelipdir we Engury (häzirki Ankara) sebitindäki Garajadagyň eteklerine ýerleşipdir. 1222-30-njy ýyllarda Iznik imperatory Ýannis Watatses bilen Anadoly Seljukly Soltany Alaýeddin Keýkubat I dagylaryň arasynda Soltan Oýugy we Engury sebitinde bolup geçen göreşlerden habarly bolan Ärtogrul Gazy seljukly goşunyna gulluk etmek üçin söweşlere gatnaşýar we Garajahysary gabawa almak üçin möhüm goşandyny goşýar. Muny hoşallyk bilen garşylan Soltan Alaýeddin Keýkubat Ärtogrul Gazyny göçegçileriň başy edip belleýär. 1230-njy ýylda Ýassyçemende Jelaleddin Meňburna garşy we mongollara garşy Kösedag söweşleri sebäpli Seljukly Soltany we Ýannis Watatses III bilen özara ýaraşyk baglaşyldy. Az wagtyň içinde Alaýeddin Keýkubat Ärtogrul Gaza Sögüti gyşlag, Domaniçi bolsa ýazlag ýeri edip berdi. Ärtogrul Gazy göç akynlaryna bu ýerden dowam edýärka, Soltan Alaýeddin Keýkubadyň aýrylmagy bilen Garajahysar ýene elden gidýär. Bu sebäpli, Ärtogrul Gazy ýerli tekfurlar bilen özara ylalaşyk ýoluny saýlap alýar. Aşykpaşazada bu ýokarda aýdylanlary gysgaldyp, bolup geçenleri Osman Begiň döwründe bolup geçen diýip hasap edýär. Başga bir rowaýata görä, Sürmeli Çukur (Araz derýasynyň jülgesi) ýa-da Engury sebitindäki Garajadagyň eteklerine ýerleşen Ärtogrul Gazy we tiresi bu ýerde birnäçe wagtlap galýar we Iznik imperatory Ýannis Watatses III garşy söweşmek üçin Alaýeddin Keýkubad I goşunynyň hataryna goşulýar. Emma mongol hüjümleri sebäpli, Alaýeddin Keýkubat paýtagty Konýa dolanýar we Ärtogrul Gaza Sögüti gyşlag, Domaniçi ýazlag edip berýär. Ogly Osman Gazy 1299-njy ýylda merkezi Sögüt bolan Osmanly begligini gurýar. Sögütde aradan çykan Ärtogrul Gazynyň ogly Osman Gazy tarapyndan gurdurylan kümmedi bardyr. 2014-nji ýyldan bäri Türkiýäniñ TRT-1 döwlet teleýaýlymynda her çarşenbe güni berilýän "Direliş: Ärtogrul" atly serialda Ärtogrul Gazynyñ roluny Engin Altan Düzýatan janlandyrýar. Ärtogrul Gazy barada ýazylan eserler:
1). Melek Akçiçek "Ärtogrul Gazy" (roman)
2). Şaban Çybyr "Dünýani ýagtyldan nur: Ärtogrul Gazy" (roman).
3).Mehmet Fatyh Oruç "Ärtogrulyň ojagynda oýandyk"
4). Çingiz Zengin "Ärtogrul Gazy: Gurulyş"
5). Ahmet Şimşirgil "Ärtogrulyň ojagy"
6). Tarkan Suçykar "Osmanlynyñ kökleri; Ärtogrul Gazy"
7). Mustafa Akgün "Taryhyň aýnasy: Ärtogrul Gazy"
Çeşme
[1-2-3-4-5-6] Ýynaljyk, Halyl, 2007; sf. 487-488-489-490-479.
Magtymguly etraby
Balkan welaýatynda bir etrap. Önki ady Garrygala.Magtymguly etrabyndaky obalar : GARAKEL,SAWHOZ,NARE,SAKGAR,ARAPJYK,ARAPATA,GERKEZ,UZYNTOKAY,NOHUR,KÜRÜZDEY,AYDERE,DAYNA
Magtymguly etrabynyn geziljek yerleri. Gerkez obasy Şyblan bava, Aydere Wadopat Sumbar deryasy
Babsk
Babsk Polşa'da bir oba.
Eurovision Song Contest
Eurovision Song Contest 1956-njy ýyldan bäri Europeanewropa ingaýlym Bileleşigine agza ýurtlaryň gatnaşmagynda geçirilýän aýdym bäsleşigi.
Gatnaşan her bir ýurt, göni ýaýlymda telewideniýe we radio arkaly halka görkeziljek aýdym saýlaýar we ýaryşda iň meşhur aýdymy kesgitlemek üçin özünden başga ýurtlaryň aýdymlaryny alýar. 1956-njy ýylda döredilen gününden bäri yzygiderli geçirilýän bu bäsleşik, dünýäde iň uzyn telewizion gepleşikleriň biridir. Mundan başga-da, sport bilen baglanyşykly halkara çäreleriniň arasynda iň köp görülýän programmalaryň biridir; Soňky ýyllarda tomaşaçylaryň sanynyň 100 million bilen 600 million aralygynda üýtgäp durýandygy syn edildi. Ovewrowideniýe, Europeanewropa we beýleki gatnaşyjy ýurtlardan başga; Şeýle hem ABŞ, Argentina, Awstraliýa, Braziliý a, Hytaý, Filippinler, Günorta Koreýa, Hindistan, Kanada, Kolumbiýa, Meksika, Müsür, Japanaponiýa, Surinam, Taýland, Taýwan, Iordaniýa we Täze Zelandiýa ýaly ýurtlarda çap edildi. 2000-nji ýyldan bäri bu bäsleşik ovewrowideniýe web sahypasynda hem görkezildi.
Ýunusabad (metro bekedi)
Yunusobod Daşkent metrosynyň Ýunusabad ýolundaky duralgalaryň biridir.
Wokzalyň gurluşygy 2016-njy ýylda başlandy. 2020-nji ýylyň 16-njy iýunynda Daşkent metrosyna eýe bolan Özbek demir ýollary gurluşygyň tamamlanandygyny habar berdi. Wokzal Daşkentiň Ýunusabad etrabynda ýerleşýär we şäherdäki ýolagçy gatnaw ýagdaýyna ep-esli kömek eder diýlip garaşylýar.
Biofizika instituty (Azerbaýjan)
Biofizika instituty, Azerbaýjanyň Milli Ylymlar akademiýasynyň çäginde işleýän ylmy-gözleg edarasydyr. Institutda 57 işgär işleýär. Olaryň 4-si ylymlaryň doktory, 6-sy filosofiýanyň doktory, 4-si dosent, 1-si uly ylmy işgäri, 24-si ylmy işgär, 12-si hünärmen we 15-si tehniki işgär.
Gäwürgala
B.e. öňki III asyryň ikinji ýarymynda selewkit hökümdary Antioh Soter özüniň güýçli goşuny bilen Merwe gelende, ol bu töwerekleriň bol suwuna, mes toprakly ýerlerine göz gyzdyryp, Merwi özüne paýtagt edinmegi, ony düýpli gurlan gala bilen berkitmegi ýüregine düwüpdir. Erkgala oňa darlyk edipdir. Şonuň üçinem ol bu galanyň günortasyndaky bag-bakjalyga bürenip oturan ilatly ýeri göz öňünde tutup, şol ýerden hem takyk oýlanylan plan esasynda grekleriň gala guruş usulynda äpet galanyň gurluşygyna başladýar. Örän tiz wagtda bina edilen bu dörtgyraň galanyň diwarlary 6.6 metre ýetýän galyňlykda bolupdyr beýikligi 7.4 metire barabar bolupdyr, onuň her bir gapdal ganatynyň uzynlygy hem tas 1,5 kilometre ýetipdir. Geçmişde “butparazlaryň galasy” ýa-da “kapyrgala” ady bilen tanalan bu gala biziň günlerimize GÄWÜRGALA ady bilen gelip ýetipdir. Ol 360 gektara golaý meýdany öz içine alýar. Orta asyryň Ibn al-Fakih, Idrisi, Makdisi ýaly arap dilinde ýazan awtorlarynyň işlerinden mälim bolşuna görä, Gäwürgalada iki sany erkek we aýal adamynyň şekili bilen bezelen Keýmerzuban atly gadymy öýüň we sežde edilýän uly metjit jaýynyň bolandygy mälim. Gäwürgalanyň dört tarapky diwarlarynyň dördüsinde-de derwezeler bolupdyr, galanyň içine kanal çekilipdir, galanyň içki diwaryny deň dörde bölýän goşmak şekilli uly köçeler bolupdyr, bazar meýdançasy, degirmençiler we hazarçyllar kärhanasy ýerleşipdir. Antioh Soter Gäwürgalanyň daşyna 250 kilometre golaý halkalaýyn daşky galany hem saldyrypdyr.
Günorta Caparbay Bölegi
Günorta Caparbay Bölegi Eýranyň Türkmensähra sebiti, Gülistan welaýatynyň Bender Türkmen etrabynyň Merkez etrapçasyna degişli bir bölek.
Bu bölegiň merkezi Süyjiwal obasydyr bölegiň raýatynyň sany 2006-nji ýylda 18448 adamdyr.
Kalendar
Kalendar (ýa-da senenama) düzmek bu 1 ýyldaky günleri, aýlary, sagatlary sazlamakdyr. Biziň şu wagtky ulanýan kalendarymyz Gregoriý kalendarydyr. Taryhda birnäçe kalendarlar bolupdyr. Olaryň arasyndan Ýulian kalendaryny, Jelaly kalendaryny, Hijri kalendaryny mysal hökmünde getirmek mümkin.
Raducz
Raducz Polşa'da bir oba.
Dag
thumb|right|300x|Dünýäniň iň beýik depesi, [[Ewerest]]
Dag, depäniň uly görnüşi. Dünýäde iň uly dag Gimalaý dagydyr. Onuň iň beýik depesi bolan Ewerest bolsa Ýerýüziniň iň belent depesi hökmünde tanalýar. Dünýäde birnäçe dag bolup olaryň gelip çykyşy dürli-dürlidir.
Aziýanyň %54 göterimi, Demirgazyk Amerikanyň %36 göterimi, Ýewropanyň %25 göterimi, Günorta Amerikanyň %22 göterimi, Awstraliýanyň %17 göterimi we Afrikanyň %3 göterimi dağlar bilen örtülendir.
Ysly çomuç
Ysly çomuç (Ferula foetida)- saýawanlylar maşgalsyndan boýy 100-120 sm-e ýetýän köpýyllyk otjumak ösümlik. Ol aprel-maýda gülleýär, maý-iyulda miweleýär. Ösümlik Üstýurtda; Uňüzaňyrly Garagumda; Günorta-gündogar Garagumda köpçülikleýin duşýar. Ysly çomujyň dermanlyk maksatlary Üçin gory ýeterlik. Halk lukmançylygynda gysylmanyň we damar çekmäniň garşysyda, öt çykaryjy, kakynda, tutgaýda,bronh demgysmada, öýken inçekeselinde, süýjükeselde, bagyr sökelliklerinde, merzýelde, howply çişlerde peýdalanylýar. Ylmy lukmançylykda köküniň "asafetidanyň şepbik-sakyzy" damar çekmede dermanlyk serişde hökmünde birnäçe ýurtlaryň farmakopeýasyna girizildi. Şeýle-de ylmy lukmançylykda çomujyň dermanlyk serişdeleriniň protistosid işjeňlige eýedigi ýüze çykaryldy.
Paragwaý
Paragwaý (Paraguay, Paraguái), resmi ady — Paragwaý Respublikasy (República del Paraguay, Tetã Paraguái) — Günorta Amerikada döwlet.
Mewlid
Mewlid - (مولد «dogluş, doglan gün») manylary aňladýar. Mewlidin näbäwi - Muhammed pygamberiň ﷺ doglan gününi käbir musulmanlar belleýärler. Ýöne bu baýramy bellemek her musulmanyň her namazda okaýan Fätihä surasyna(Fatyha süresi) garşy... — Kuran, "Açyjy" surasy. Bu baýram Saud Arabystan, Katar ýurtlarynda döwlet tarapyndan gadagan edilen. Köp islam alymlary(ulämä) muňa garşy, onuň esasy sebäbi hem bu dine täze girizilen zat(bida). Islam teologlarynyň köpüsi Muhammed pygamberiň ﷺ doglan gününi bellemek däbini gadagan edilen täzelik hasaplaýarlar (bid'a). Mewlid baýramyna garşy çykýanlaryň esasy argumenti, bu baýramçylyk hakda ne Kuranda, ne-de islam kanunlarynyň esasy çeşmesi bolan sunnätdä hiç zat aýdylmaýar. Mundan başga-da, Muhammed pygamberiň ﷺ sahabalary doglan gün belländiklerini görkezýän hiç zat aýdylmaýar. Munuň tersine, Muhammed pygamberiň ﷺ köp hadyslaryna görä, pygamber islamdan ozal araplar tarapyndan bellenilýän ähli baýramçylyklary ýatyrandygy we musulmanlara diňe agyz beklemek we gurban bermek baýramyny bellemegi buýurýandygy aýdylýar. Tanymal islam alymy we teolog Mälik ibn Änäs (Mäliki mezhäbiniň düýbüni tutujy) dindäki täzelikler barada şeýle diýdi: "Irki musulmanlar üçin diniň bir bölegi bolmadyk zat şu günki gün hasap edilmeli däldir." Eger-de Muhammed pygamberi ﷺ kim has gowy görýär? diýen sorag bolsa onda hökman onuň sahabalary diýse dogry bolar. Sebäbi Muhammed pygamberiň ﷺ döwründe oňa kömek edenler, onuň ýoluny(sunnät) tutanlar şolardy. Muhammed pygamber ﷺ dünýeden geçenden soňrada dinde berk durup dünýä ýüzüni dine çagyran, dini öwreden we din ýolunda söweşen şolardy. — Kuran, "Imranyň maşgalasy" surasy, 31-nji aýat. Bu baýramçylyk edil hristianlaryň "Christmas Day" baýramy ýalydyr. Muhammed pygamber ﷺ aýtdy: '''Hristianlaryň Isa ibn Merýemi öwüşleri ýaly meni öwmäň, men diňe Onuň guly. Şeýlelik bilen aýdyň: Allahyň guly we ilçisi " (Buhari hadysy ýygyndysy. No.1373 (3445).)'''
Soltangala
Onuň bina edilen wagty seljuklar neberesiniň dolandyran wagtyna gabat gelýär. Ol seljuk soltanlary Mälik şa we Alp Arslan tarapyndan XI asyryň ikinji ýarymynda-XII asyryň başynda saldyrylan bolmaly. Bu hem onuň soltanlaryň saldyran galasy - Soltangala hökmünde adykmagyna sebäp bolupdyr. Gapdal diwarlary 1,7den 2,2 kilometre çenli uzaýan Soltangala Gäwürgalanyň duldegşir günbatarynda ýerleşýär. Bu iki galanyň arasyndan bolsa gadymy döwürlwrden tä mongol goşunlary tarapyndan weýran edilýänçä uly ykdysady ähmiýetli kanal bolan al-Ruzeýk (al-Razik) ýaby akypdyr. Soltangalanyň boýy 8-9 metre ýetýär, diwarlarynyň düýbi esasan 4,5 metre ýetýän galyňlykda pagsadan tutulypdyr. Iki metre çenli çürelip gidýän ýokarky gatlaklarynda bolsa 31×31×7 sm we 27×27×5 sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr. Gäwürgala bilen deňeşdirilende Soltangalanyň diwarlary has gowy saklanypdyr.
Ahmet I
Ahmet I (1590, Manisa, Türkiýe – 1617 Stambul) Osman imperiýasynyň ikinji soltany bolupdyr. Ol 1603-1617-njy ýyllar aralygynda hökümdarlyk edipdir.
Stara Rawa
Stara Rawa Polşa'da bir oba.
Doňdurma
Gowrulan künjini, bugdaýy toşaba garyp, doňdurylandan soň emele gelýän halwa meňzeş önüm, iýmit.
Malazgirt söweşi
alt=Fransuz suratçynyñ çeken Malazgirt söweşiniñ suraty|thumb|İtalyan suratçy Giovanni Boccaccio çeken Malazgirt söweşiniñ suraty
Malazgirt söweşi — Beỳik Seljuk Türkmen döwleti bilen Wizantiýa imperiýasynyñ arasyndaky söweş 1071-nji ýylyň 25-26-njy awgustynda Wizantiýanyň Malazgirt şäheriniň golaýynda bolup geçdi. Alp Arslanyñ ýolbaşçylygyndaky Seljuk türkmenleri Wizantiýalylary ýeňdi we Wizantiýa karoly Roman IV Diogeni ýesir aldy. Malazgirt söweşinde Wizantiýalylaryň ýeňilmegi Seljuklylara Ermeni patyşalygynyñ ýerleri we Wizantiýanyñ bir böleginiñ berilmegi bilen gutarypdyr.
Rabiul äwwäl
Rabiul äwwäl (رَبِيع ٱلْأَوَّل) yslam kalendarynda 3-nji aý.
Mewlid
Mewlid etmek bidgatdyr we onda okalýan dogalarda şirk bardyr.
Mewlidi esasan sufistler (pirler we sopylar) we şaýylar belleýär.
Okaraly çomuç
Okaraly çomuç (Ferula oopoda)- saýawanlylar maşgalasyndan boýy 130-150 (200) sm-e ýetýän köpýyllyk otjumak ösümlik. Ol aprel aýynyň ikinji ýarymynda gülleýär, miwesi may-iýunda ýetişýär. Ösümlik Günbatar Garagumda duşýar. Okaraly çomujyň (keýigokaranyň) dermanlyk maksatlary üçin gory ýeterlik. Halk we ylmy lukmançylygynda ösümligi keselleriň 50-den gowragynyň garşysyna dermanlyk maksatlary üçin ulanylýar.Ösümligiň dermanlyk sakyzyny jynsy gowşaklykda we öňelgesizlikde,ganazlykda,gaýryüzülmede, bagyr sökelliklerinde, aşgazan ýaralarynda, şonuň ýaly-da zäheriň garşysyna giňden peýdalanylýar. Ylmy lukmançylykda ösümligiň sakyzynyň böwregüsti mäzleriň işleýşini sazlaýandygy, gormonlaryň bozulmasynda we bedeniň immunitet derejesini dikeldýändigi, sowuklamanyň garşysyna täsir edýändigi ýüze çykaryldy.
Jomolungma
300px|thumb Jomolungma (ཇོ་མོ་གླང་མ), Everest (Mount Everest), ýa-da Sagarmatha (सगरमाथा) ýer şarynyň Gimalaýlarda ýerleşýän iň beýik belentligi. Dürli maglumatlara görä onuň 8844 - 8852 metrdir.
27.98806°N, 86.92528°W
Astrologiýa
Astrologiýa ( grekçe: astḗr - "ýyldyz" we lógos  - "bellik") astronomiki hadysalar bilen adamzat dünýäsinde wakalaryň arasynda baglanyşyk bar diýen ynançlar toplumydyr. Günbatarda astrologiýa, esasan, şahsyýetiň stiliniň we ýaşaýşynyň Gün, Aý we beýleki asman jisimleriniň dünýä inen wagtyna baglydygyny öňe sürýän zodiak alamatlar ulgamyndan durýar. Hindi, Hytaý we Maýa ýaly dürli medeniýetlerde astronomiki hadysalaryň ýerdäki wakalara möhüm täsir edýändigi aýdylýar. thumb|right|Astrologik sagat. [[Wenesiýa.]]
Şahristan (Daşkent metrosy)
Şahriston, Ýunusobod liniýasyndaky Daşkent metrosynyň duralgasy. Ming Orik bilen Habib Abdullaýewiň arasynda ýönelişiniň açylyş bölüminiň bir bölegi hökmünde 2001-nji ýylyň 24-nji oktýabrynda açyldy.
Ondan öň Habib Abdullaýew ( Özbek :Habib Abdullaýew, Ҳабиб Абдуллаев ) diýilýärdi. 2015-nji ýylyň 16-njy iýunynda hakim (häkim) Daşkentiň kararyna laýyklykda stansiýa "Şahristan" adyny aldy. Wokzal, demirgazykdan Türkistona çenli uzalyp gidýänçä, 2020-nji ýylyň 29-njy awgustyna çenli liniýanyň demirgazyk terminalyna hyzmat etdi.