cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Düwürtikli parmeliýa
DÜWÜRTIKLI PARMELIÝA Parmeliýalar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Türkmenistanyň florasynda köp görnüşli urugyň täze görnüşi. Endemik. Gysgaça beýany. Bedeni çogdam görnüşli, diametri 3,5 sm çenli, mawumtyl-gök örtükli, benewşe-goňur reňkli, izidiýalar bilen birmeňzeş örtülen. Gabyk gatlagyna we içine iýiji kaliý (КОН) we agardyjy hek (СаCl2O2) täsir edende reňki üýtgemeýär. Izidiýalary başlyja, esasy birneme daralan. Bedeniniň beýleki tarapy (aşaky bölegi) garamtyl, zeýtun öwüşgünli. Apotesiýleri ýok. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Duşak, Sülükli we Prohladnoýe). Bitýän ýerleri. Türkmen arçasynyň we türkmen kerkawunyň gabyklary (deňiz derejesinden 1500–2200 м belentlikde). Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Ýek-tük, az mukdarda gabat gelýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Ösýän ýerleriniň şertiniň bozulmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Bedeni ýapraga meňzeş. Wegetatiw ýol (izidiýalar) bilen köpelýär. Aýratyn hem Physiса urugyna degişli görnüşleriň ýanynda gabat gelýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Ösýän ýerlerini yzygiderli gözegçilikde saklamaly. Barlaglar boýunça teklipler. Görnüşiň ýaýran ýerlerini öwrenmeli we sanyny anyklamaly. Düzüji Z. Joraýewa
Thor: Ragnarok
Tor:rangrok ya-da Thor: Ragnarok Amerikanyň super gahrymany filmidir“Marvel Comics” tarapyndan öndürilen we “Marvel” studiýasy tarapyndan öndürilen we “Walt Disney” kinostudiýasy tarapyndan paýlanan Thoryň hyýaly keşbine esaslanýar.
Google Chrome
Windows Phone we Windows 10 Mobile 10 Tizen
®®
ܛܛܓܣܓܬ iPhone Japan tvOS
thumb|right|Google Chrome-uň logosy (Sentýabr 2014ý.). Google Chrome, Google tarapyndan ösdürilýän mugt web brazueridir. 2008-nji ýylyň sentýabr aýynda Microsoft Windows wersiýasy neşir edildi; has soňra Linux, macOS, iOS we Android wersiýalary hem neşir edilýär.
Google, Chrome-uň çeşme kodlarynyň uly bölegini Chromium atly açyk çeşme proýektinde paýlaşýar. Dahylly Adobe Flash Player ýaly käbir goşantlaryň çeşme kodlary paýlaşylmaýar. Chrome'uň 27-nji wersiýasyna çenli WebKit layout motory ulanylýardy, emma 28-nji wersiýasyndan bäri iOS-dan galan bütin platformalarda WebKit motorynyň atanak özleşdirilen görnüşi bolan Blink motory ulanylmaga başlanýar.
StatCounter statiskalaryna görä 2017-nji ýylyň ikinji çärýeginde Google Chrome-uň iş stol brazueri bazaryndaky paýynyň 63%-digi kesgitlenilýär. Şol çaklamalara görä, bütin platformalaryň jemindäki bazar paýy 54%, akylly telefonlardaky bazar paýy hem 54%-dir.
Google Chrome-uň bu üstünlügi sebäpli Google, "Chrome" markasyny Chromecast, Chromebook, Chromebit, Chromebox we Chromebase ýaly üýtgeşik önümlerde hem ulanýar.
Taryhy
Google-yň CEO-sy Eric Schmidt Google Chrome-uň çykyşyndan 6 ýyl öň azat brauzer döretmek pikirine garşy gelýärdi. Google-yň kiçi şereketdigini göz öňünde tutýar we bu pikiriň şereketiň ygtyýarlygyny zaýalamagyny islänokdy. Emma şereketi esaslandyran Sergey Brin we Larry Page bir-iki Mozilla Firefox wezipeli ösdüriji programmistleri işe alyp beta wersiýasynyň döremegini başarýarlar.
Duýduryşlar
Hakyky duýdurylan taryhy 2008-nji ýylyň 3-nji sentýabry bolan bu täze brauzeriň aýratynlyklaryny we sebäbini beýan edýän, Scott McCloud tarapyndan döredilen karikatura žurnalistlere we bloglara iberilýär. Ýewropa üçin taýýarlanan kopiýalar Philipp Lenssen-iň Google Blogoscoped-inde ýerleşýär. 38 sahypalyk karikatura 2008-nji ýylyň 1-nji sentýabryndan bäri onuň sahypalarynda ýerleşýär. Google Chrome-uň çykyşynyň yzýanyndan Google, Google Books ady bilen karikaturalary öz saýdynda neşir etmäge başlady. Resmi blogunda ir duýduryş beýany bilen bular barada hem agzap geçdi.
Beta wersiýasy
Microsoft Windows üçin Beta wersiýasy 2008-nji ýylyň 2-nji sentýabrynda, 43 sany dilde ulanyşa açylýar. Google, beýleki operasion sistemalar üçin hem programmanyň gysga wagtda tamamlanjagyny beýan edýär.
Google Chrome-uň ilkinji wersiýasy Acid1 we Acid2 barlaglaryndan geçýär, emma Acid3 barlagy ýerine ýetirilmeýär; Onuň alan baly 78/100 bolup, Internet Explorer 7 we Firefox 3-den has ýokary bolýar. Hem-de Acid3 barlagyny birnäçe gezek gaýtalananda 76-79/100 arasynda üýtgeşik netijeler beren ilkinji brazuerdir.
Daniýar Ysmaýylow
Halkara derejeli ştangaçy Daniýar Ysmaýylow 1992-nji ýylyň 3-nji Fewralynda Türkmenabat şäherinde doguldy. Ol 2012-nji ýyldaky tomusky olimpiýada London 2012-de Türkmenistanyň adyndan çykyş edip medal alyp bilmedi we öz agramyndaky ýaryşy 13-nji orunda tamamlady. Mundan soň 2014-nji ýylda Türkiýe döwletiniň raýatlygyna geçdi we Türkiýe döwletiniň adyndan çykyş edip ondan bäri 1 Dünýä we 2 Ýewropa çempionlygyny gazandy. Daniýar, adaty bolşy ýaly watandaşlarymyzyñ medalsyz gaýdan Rio 2016 tomusky olimpiadasynda bolsa Türkiýe döwletiniň adyndan çykyş edip 69 kg-da Kümüş medal aldy.
Gubaseňňir burny
Gubaseňňir burny, taryhy ýadygärliklere ýer eýeçiligi etmek bilen tanalan bir sebitdir. Ol ýadygärlikleriň esasylarynyň biri hem 《zergärçilik》ussahanasydyr. Bu ussahana Gubaseňňir burnunyň gaýaly belentliginiň düýbünden tapyldy. Gubaseňňir burnundan tapylan monjuklar ýüzlerçe km. uzaklykdan, Jeýtunyň ýanyndaky gadymy oturymly ýerlerden hem tapyldy. Şolar ýaly monjuklar Uzboýda, Sarygamyş ýakasyndaky gadymy mekanlarda hem bar eken. Bu meňzeş tapyndylar şol döwürde taýpalaryň arasynda belli bir derejede aragatnaşyklaryň bolandygyna güwä geçýär. Şeýlelikde, bu döwürde özara taýpa gatnaşyklary bir urugyň çäginden çykyp, uzakdaky taýpalary hem öz içine alypdyr. Eneolit döwrüne degişli dürli görnüşdäki monjuklar we asyklar, şaý-sepler gadymy mazarlardan hem tapylypdyr.
Daniýar Ysmaýylow
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
Tunjeli (il)
300px|thumb|Tunceli ili Tunceli, Türkiýe'nin ili.
Trabzon
300px|thumb|Trabzon ili Trabzon, Türkiýe'nin ili.
.dj
Cibuti'nin internet kodu.
Robin Hood (1973)
Robin Hood ABŞ-da “Walt Disney Feature Animation” tarapyndan öndürilen we “Buena Vista Distribution” tarapyndan 1973-nji ýylyň 8-nji noýabry ABŞ paýlanan animasiýa komediýa aýdym-saz filmidir.
Bobrowytsä
Bobrowytsä (Бобровиця) - Ukrainanyň Çernigiw welaýatyndagy şäher. Bobrowytsä raýonyň merkezi. Ilaty sany 11 900 adam (2005 ýyl).
Repetek goraghanasy
Repetek Döwlet biosfera goraghanasy 1927-njy ýylyň 27-nji oktýabyrynda Gündogar Garagumyň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem-de onuň daş-töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi. Goraghananyň wezipesine Garagumyň çägeli çölüniň aýratyn, özboluşly üýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek, goramak hem-de dikeltmek işleri girýär. Olardan başga-da demir ýol duralgalaryň, säginelgeleriň we öri meýdanlardaky guýularyň töwereklerini gök-bakjalyga öwürmäge uly üns beriliär.
Repetek goraghanasy Garagumyň merkezi böleginde Lebap welayatynyň Türkmenabat şäherinden 70 km günortada, Amyderýa bilen Garagum derýalarynyň aralygynda, Repetek demirýol stansiýasynyň ýanynda ýerleşýär. Goraghananyň meýdany 34600 gektara deň.
Ylmy stansiia goraghana bilen bilelikde 1998-nji ýyla çenli işledi. Stansiýa ýapylandan soň goraghana Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasyndan Tebigaty goramak ministirligine goşuldy. Türkmenistanyň Ylymlar Akademiýasynyň hasabynda goraghana jemi 1941-nji ýyldan soň, şol şanda 1962-nji ýyldan dünýä belli Çöller institutynyň (häzirki wagtda Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli instituty) bölümleriniň hasabynda boldy.
1979-njy ýylda Repetek goraghanasy halkara biosfera goraghanalarynyň hataryna goşuldy. Bu goralýan ýerleriň seti, dünýä ekologik ulgamlarynyň esasy tipi bolup, adamlaryň bähbidi üçin tebigaty gorap saklamak we ylmy gözlegleri geçirmek üçin gerekdir.
Soňky maglumatlara görä Repetek goraghanasynda oňurgasyzlaryň 1343 görnüşleri we kiçi görnüşleri hasaba alyndy. Repetegiň mör-möjekleriniň 7 görnüşi 1999-njy ýylda çapdan çykan Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Olara buýnuzganat empuziýa, hinçi murtlak çekirtge, Pawlowskiniň murtlak çekirtgesi, Uwarowyň çölçüsi, Sumakowyň çekirtgesi, wyžžldawuk antia tomzagy we türkmen burunlak tomzagy degişli.
Oňurgaly haýwanlaryň arasynda ýerde-suwda ýaşaýanlaryň (Amphibia) - 1 görnüşi, süýrenjileriň 22 görnüşi, olaryň 2 görnüşi - zemzen we kepjebaş Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi. Kepjebaş Tebigaty Goramagyň Halkara Soýuzynyň (TGHS) Gyzyl kitabyna hem girizildi.
Goraghananyň süýdemdirijiler faunasy 29 görnüşi öz içine alýar we olardan 3 görnüşi – garagulak, keýik we oklykirpi Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.
Goraghanada kömelekleriň 197 görnüşi we kiçi görnüşi, toprak suwotylarynyň 68 görnüşi, epifit lişaýniklaryň 4 görnüşi, baldagy ýaprakly mohlaryň 4 görnüşi, açyk tohumlylardan gnetopsidleriň 1 görnüşi we gülli ösümliklerden 120 görnüşi bellenildi.
Repetek çäge-çöl ylmy stansiýasynda we Repetek goraghanasynda uly ylmy -barlag işleri geçirildi. Ylmy barlaglaryň esasy netijeleri çap edilen1000-den gowrak ylmy makalalarda, işlerde, ýygyndylarda we monografiýalarda ýazylyp beýan edildi.
Tebigy ösüşinde amatsyz ýagdaýyň bolmagyna garamazdan, ýerli ilatyň we odun taýýarlaýjy edaralaryň päsgel bermegine garamazdan, Repetek goraghanasynda Gündogar Garagumyň ajaýyp garaojar tokaylary, sebitiň biologik dürliliginiň esasy merkezi, kanagatlanarly ýagdaýda goralyp saklanylýar.
Uly çäge uşgamlary, tümmek we aklaň çägeleri garaojarly jülge görnüşli peslikler bilen bilelikde ýeke-täk gorag ýygyndysyny-köp bolmadyk (30 golaý wekil) keýigiň (jereniň) durnukly populýasiýasyny, seýrek guşlar bolan bürgüdiň, ýylançy gyrgynyň we çöl serçesiniň ýaşaýan ýerini emele getirýärler. Seýrek guşlaryň birnäçe görnüşi üçin goraghananyň ýerleri wagytlaýynça gaçalga bolup hyzmat edýär. Repetek goraghanasynda
seýrek mör-möjekleriň hem uly topary ýaşaýar. Bu ýeri türkmen burunlak tomzagynyň ýeke-täk ýaşaýan ýeridir.
1948-nji ýylda goraghanada tebigat muzeýi döredildi, ol 1972-nji ýylda täzelendi we giňeldildi. Muzeýde goraghanada ýaşaýan kebelekleriň 70-den gowragynyň kolleksiýasy we 22 wekilden ybarat bolan tomzaklaryň kolleksiýasy görkezilipdir, olaryň içinde wyžžyldawuk antiýa tomzagy hem bar. Zäherli möýşekillileriň 5, ýylanlaryň 9 görnüşi, şol sanda kepjebaş görnükli ýerde goýlupdyr. Beýleki süýrendirijileriň 14 görnüşi görkezilmek bilen, olaryň içinde zemzen hem bar. Muzeýde 77 sany guşuň garantgylary goýlupdyr we olar biotoparlar boýunça ýerleşdirilipdir. Süýtemdirijileriň biotoparynda 11 görnüşden 14 wekil görkezilipdir. Repetegiň çägeli landşaftlaryna ýer ýüzüniň başga ýerinde gabat gelenok, şonuň üçin hem goraghana halkara statusynyň berilmegi hakykatdan hem dogrydyr.
Ak Saraý
''Bu sahypa Amerikanyň Birleşen Ştatlary-nyň Prezidentlik Öýi baradadyr. Beýleki manylary üçin Ak Saraý (many tapawudy) sahypasyna serediň.'' left|thumb|254x254px|Ak Saraý-yň arhitekt plany Ak saraý (Iňlisçe: the White House), Amerikanyň Birleşen Ştatlary döwlet prezidentleriniň Waşington-da ýerleşýän resmi jaýydyr.
Sakar etraby
Sakar şäherçesi. Türkmenistanyň Lebap welaýatynda yerleşýän Saýat etrabynyň kiçi "sakar"-şäherçesidir öň Sakar aýratyn etrapdy. Soňra Saýat etrabyna goşuldy(birikdirildi) Telefon kody:+993-449-*****(Saýat etrabyna goşulmazyndan öňki kody) Hazirki telefon kody: +993-447-*****(Sayat-Sakar)
Seýdi etraby
Seýdi etraby — Lebap welayatynyň bir etrabydyr.
Trapesiýa
Trapesiýa Trapesiýa bu grek söz bolup "τραπέζιον" - " stol ", "τράπεζα "-"stol, nahar " diýmekligi aňlatýar. Trapesiýanyň aşaky we ýokarky esaslary parallel bolup emma beýleki gapdal taraplary parallel bolmadyk geometrigi figura trapesiýa diyilýär. Trapesiýanyň meýdanynyň formulasy :
.dk
.dk —Danimarka'nyň internet kody.
Tokat (il)
300px|thumb|Tokat ili Tokat, Türkiýe'nin ili.
.dm
Dominik ' in internet kodu.
Tekirdag
Tekirdağ, Türkiýe'nin ili.
Tekirdağ ilinin ilçeleri.
Tekirdağ(Merkez), Çerkezköy, Çorlu, Hayrabolu, Malkara, Marmara Ereğli, Muratlı,Saray, Şarköy
Dil
Ekspertlere görä, geljekde möhüm diller Nemesçe, Iňlis, Ispança we Hytaýça.
Suzak
Suzak — Gyrgyzystanyň Jalalabad welaýaty Suzak etrabynde ýerleşýän şäher. Suzak etrabynyn merkezi.
Baýram şahyr
Baýram şahyr XX asyr türkmen edebiýatynyň görnükli wekili bolup, ol Balkan dagynyň eteklerinde Garryjyk çeşme diýen ýerde dünýä inýär. Ol öz il-halkyny, ýaşaýan mesgenini söýýän, zähmetsöýer bolupdyr. Özüniň döredijilik işini ol ýaşlyk döwründen başlapdyr. Ilkinji ýazan goşgulary özüniň garyplygy barada, adamlaryň agyr günleri barada bolupdyr.
Baýram şahyr raýatlyk urşuna gatnaşyjydyr. Şol temada ýazan birnäçe şygyrlary onuň geçmişiniň agyr günlerini başyndan geçirendigini görkezýär. Şahyryň "Garybyň" atly goşgusy bu hakykaty tassyklaýar.
Raýatlyk urşunyň pajygaly wakalary Baýram şahyryň döredijiliginde öz beýanyy tapypdyr. Muny şahyryň "Söweşermen siz biläni" goşgusynda hem görmek bolar. Bu goşguda şahyry bolşewikler bilen menşewikleriň arasyndaky syýasy dawalar gyzyklandyrman, halkyň horlanýandygy, talanýandygy ynjalykdan gaçyrýar. Ol adalatyň dabaralanmagyny arzuw edýär.
Zazalar
Zazalar — Esasan Türkiýede ýaşaýan irani kowumlardan biri.
Şyrnak (il)
300px|thumb|Şırnak ili Şırnak, Türkiýe'nin ili.
Marawadepe
Marawadepe Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturymly bir şäherdir. Bu şäher Marawadepe etrabyniň merkez şäheridir.
2006-nji ýylda 5,602 ilata eýe bolan bu şäher Türkmenistanyň serhedinde ýerleşýär.
Marawadepe Güllijedag, Nazlydag we Sengudag atly daglaryň arasyndadyr we Etrek derýasybu şäheriň gabdalyndan geçýär.
Bu şäherin depeleriniň Marý şaheriniň deplerine meňzeýändigi üçin bu şäheriň adyna Marawadepe diýlenidigi barada nakyl bar.
.do
Dominik Cumhuriyeti'nin internet kodu.
.dz
Cezayir'in internet kodu.
Paleografiýa
“Oguz hanyň düzen beýik düzgün-nyzamly döwletleri müň ýylyklarda uzapdyr, Oguz hanyň düzen elipbiýi müň ýyllyklaryň içinde hereket edipdir. Biz bu gün ol elipbiýiň haçan ýetip gidýändigini bilemzok, emma on sekizinji asyrda mundan tas üç ýüz ýyl öň ýaşap geçen şahyr Şeýdaýynyň döreden “Gözel ýygrym bäş” merziýe goşgusy Oguz hanyň ýetin elipbiýiniň agysy ” Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnama
Paleografiýa malarynyň taryhy ösüşindäki daşky keşbini, olaryň ỳazylyş usullaryny, düzgünlerini we harplaryň görnüşlerini öwrenỳär. Paleografiỳanyň öwrenỳän ỳazuw daşky keşbine şu aşakdakylar degişli : ỳazgynyň alamaty ỳazylyş görnüşiniň, ỳazylyş usulynyň we ỳazuw ỳazylan serişdäniň aỳratynlyklary, ỳazuw guraly, elỳazmanyň bezemekligi, reňki, syỳasy, suw alamaty, tagmasy, mähri,göwrimi, elỳazmanyň rejelenişi. Paleografiỳanyň esasy maksady gadymy ỳazgy ỳadygärlikleriniň ỳazylan wagtyny, ỳazylan ỳerini, dilini kesgitlemekdir. Adamzat jemgyỳetinde ỳazgylaryň ähmiỳeti uludyr, gadymy admzat jemgyỳetiniň ruhy baỳlygyny ỳygnamakda we olary soňky göwre ỳetirmekde ähmiỳetlidir. Şonuň üçin paleografiỳa ylmy taryh ylmynyň iň bir wajyp pudaklarynyň biri hasaplanỳar. Paleografiỳa sözi iki sany grek sözünden emele gelendir. Ýagny “palaos” – köne, gadymy we “grado” – ýazýaryn diýmekdir. Paleografiýa gadymy elýazmalary dogry okamaklygy başarmaga, onuñ nirede we haçan ýüze çykandygyny, ýazan adamyñ adyny, ol ýazgynyñ hakykydagyny ýa-da ýalan-galdygyny kesgilemäge kömek edýär.
Ýekebaşga paleografiýa öz adynyñ gelip çykyşyna laýyklykda gadymy elýazmalary öwrenmek bilen meşgullanmagy añladýardy. Häzirki wagtda bolsa täze döwrüñ hem elýazmalarynyñ daşarky tarapyny öwrenýär. Şuña laýyklykda häzir täze söz – “neografiýa” sözi ýüze çykdy.
Paleografiýaýanyñ wezipesi
-	köne, gadymy hatlary ýalñýşsyz okamaklyga
-	elýazmalaryñ haçan ýüze çykamdygyny kesgirlemeklige mümkinçilik döretmek.
Ýazuw ýadygärlikleriniñ dogry okalmagy olaryñ taryhy çeşme hökmünde geljekde peýdalanmaklygyna şert döredýär. Çeşmeleriñ ýalñýş çap edilmegi döredýär. Çeşmeleriñ ýalñýş çap edilmegi barlaglaryñ ýalñýş netijeleri çykarmagyna getirýär.
Paleografiýanyñ 2-nji wezipesi – ýazuw ýadygärlikleriniñ ýazylan wagtyny we ýerini kesgitlemekdir. Bu işde induksiýa – hususy ýagdaýlardan umumy netijeler çykaryp, pikirlenmek usuly we deduksiýa – umumy netijeden hususy netijä gelmek, umumy pikirlerden hususy pikire gelmek usuly bar.
Paleografiýa beýleki birnäçe kömekçi taryhy derler bilen baglanyşykly ösýär. Ilkinji nobatda epigrafika – gaty zatlaryñ ýüzüne ýazylan ýazgylary – gaşa, metala, agaja, toýuna we beýl – ýazulan ýazgylary öwrenýän ylym bilen baglanyşykly. Sebäbi epigrafika ýaly ýazuw belgileriniñ ösüşini öwrenýär. Şeýle hem paleografiýa stragestika (möhürler hakyndaky ylym,  “stragis – möhür – grek sözünden” we numizmatika (şaýlyklar hakyndaky ylym) bilen baglanyşyklydyr. Möhürleriñ we şaýlyklaryñ ýuzüne ýazylan ýazgylar paleografiki synlamalar üçin serişde bolup hyzmat edýär.
Kömekçi taryhy dersleriniñ içindendiplomatika hem paleografiýa bilen baglanyşyklydyr. Paleografiýa-da, Diplomatika-da ýumşak zatlara ýagny kagyz we beýleki ýumşak zatlara ýazylan ýazuw çeşmelerini öwrenýärler.
Öñki belleýşimiz ýaly paleografiýa ýadygärligiñ diñe daşky taryhy bilen meşgullanýar, Diplomatika bolsa gyzyklanýan ýazuw çeşmesiniñ mazmuny bilen meşgullanýar. Şeýlelikde bu ýerde diplomatikanyñ wezipesi paleografiýanyñka garanda birneme giñ manydadyr. Ýöne paleografiýanyñ meşgullanýan çeşmeleriniñ sany, toplumy doplomatikanyñ wezipesi paleografiýanyñka garanda birneme giñ manydadyr. Ýöne paleografiýaýnyñ meşgullanýan çeşmeleriniñ sany, toplumy diplomatikanyñ meşgullanýanyn-dakysyndan birnäçe esse köpdür.
Paleografiýa ýokary agzalyp geçilen derslerden başga-da sungat taryhy (elýaz,alaryñ çeper bezelişini, nagşyny, ondaky şekilleri öwrenende ýa-da edebiýat taryhy dil-bilimi elýazma ýadygärlikleriniñ edebi düzümi öwrenilende) ýaly özbaşdak ylymlar bilen baglanyşykda ösýär we olaryñ iş netijelerini peýdalanýar.
Paleografiýa hronologiýa (bu sözi Lihaçow D.S. girizdi), berestoogiýa, metrologiýa, çeşmeleri öwreniç ylymlary bilen hem baglanyşykly. Paleografiýa ylym hökmünde Günbatar Ýewropada XVII asyrda çykdy. Onuñ watany Fransiýa hasaplanýar. Paleografiýa ilki aýratyn ylym hökmünde däl-de taryhy çeşmeleriñ bir bölegi hökmünde ýüze çykdy. XVI-XVII asyrlardaky reformasiýa -    katolik buthamasynyñ esaslaryna güýçli zarba ugry we orta asyr jemgyýetinde  ankydy pikiriñ ösmegine şert döretdi.
Öñdebaryjy fransuz alymlary irki resminamalary we arhiw serişlererini toplap we ylmy barlaglarda ulanyp başladylar. Olar baý elýazmalary çap etmek, täzeden işlemek bilen hem meşgul boldular. Olardan Düýşen, Balýuz, şarl Duýkanen we başdalar.
“Paleografiýa” sözüni döreden we ylmy dolanyşyga girizen XVII asyryñ ahyrynda we XIOII asyryñ başlarynda ýaşap geçen meşhur fransuzalymy Berner Monfokodyr. Ol ilkinji gezek ýazuwyñ taryhyna ýörite ýüzlendi. Monfokon döredijiliginiñ ilkinji ýyllaryny grek elýazmalaryny öwrenmelkige bagyşlady. Ol 1708-nji ýylda “Grek paleografiýasy” atly kitabyny çykardy, oña 12 müñ grek elýazmalary mälim bolupdyr. Indi paleografiýa diplomatikanyñ bir pudagy däl-de eýsem özbaşdak ders bolupdyr. Ýazuw materialy we ýazuw guralary: Papirus. Pergament. Palumnsestler. Kagyz. Syýa. Gaz elegi. Mel. Pero. Galam. Ornament Gadymy ýazuw üçin ýumşak material papyrus bolupdyr. Bu gamyşlak ösümlik Niliň aşak akumlarda orta Afrikada we şeýle-de orta ýer deňiz basseýnelerde duş gelipdir. Papirius uly ýogyň gamyşa meňzeş bolupdyr. Ony kesipdirler we ýukajyk özenini zolak-zolak görnüşinde goýupdyrlar. Yssy günüň şöhlesini goýlan ýumşak gamyş ýuka, sary reňkli plastinka görnüşine öwrülipdir. Şol alnan materiala bolsa gadymy müsüpliler tuiw bilen öz harylaryny (çerogliflerini) ýazypdyrlar.
Şeýle usul bilen ýazylan ýazgylar b.e 4000 m ýylara degişlidir. Ýazuw materily hökmünde Müsürde ýüze çykan papyrusy Ýewropa aralaşypdyr. Mys, XI asyrdaky Rim papalarynyň dokumentleri papirislara ýazylypdyr.
G.o. slawýanlar we ruslar papirusy bilmändirler. Gadymy rus elýazmalary derä (pergamante) ýazylypdyr. Deri ýazuw materially hökmünde uzak wagtlap g.d-da ulanypdyr. Deri b.e öň I asyrda kiçi Aziýa şäheri bolan Pergameda (häz Bergam) ýäsylypdyr. Şol şäheriň ady bilrn baglanşykly oňa pergameý diýilipdir.
.ec
Ekwadoryn internet kody.
Siwas (welaýat)
300px|thumb|Sivas ili Sivas, Türkiýe'nin ili.
.ee
Estonya'nın internet kodu.
Gün ulgamy
thumb|upright=1.5|Gün ulgamynyň jisimleriniň orbitalary, masştabda (sagadyň diliniň ugruna ýokardan çepden başlap) Gün ulgamy — merkezdäki ýyldyz bolan Güni we onuň daşyndan aýlanýan ähli tebigy asman jisimlerini öz içine alýan ulgam. Ol takmynan 4,57 milliard ýyl mundan ozal gaz-tozan buludynyň grawitasion gysylmagy arkaly emele gelipdir.
OWGANYSTAN MESELESINIŇ DÖREMEGI WE ONUŇ HALKARA GATNAŞYKLARYNA TÄSIRI
Meýilnamasy:
Gün ulgamy
Gün ulgamyndaky jisimleriň massasynyň uly bölegi Günüň özüne degişli bolup durýar; galan bölegi bolsa, tas töwerekleýin diýen ýaly orbitalary bar bolan we tas diýen ýaly tekiz disk görnüşindäki ekliptika tekizliginiň çäginde ýerleşýän sekiz sany otnositel özbaşdak planetadan durýar. Ulgamyň jemi massasy — 1,0014 [[gün massasy|
OWGANYSTAN MESELESINIŇ DÖREMEGI WE ONUŇ HALKARA GATNAŞYKLARYNA TÄSIRI
1.	1978-nji ýylyň döwlet agdarylyşygy.
Gün ulgamy
M
OWGANYSTAN MESELESINIŇ DÖREMEGI WE ONUŇ HALKARA GATNAŞYKLARYNA TÄSIRI
2.	SSSR-iň Owganystana goşun girizmegi we onuň halkara gatnaşyklaryna täsiri.
Gün ulgamy
☉]] töweregi.
OWGANYSTAN MESELESINIŇ DÖREMEGI WE ONUŇ HALKARA GATNAŞYKLARYNA TÄSIRI
3.	Owganystanda milletara uruşlar we halkara gatnaşyklary.
Gün ulgamy
Gün ulgamy Akmaýanyň ýoly galaktikasynyň düzümine girýär.
Planetalary we kiçi planetalary deňeşdirýän tablissa
Dykyzlykdan, Güne we hemralara bolan aradaşlykdan başga aşakdaky ähli parametrler Ýeriň maglumatlaryna bolan gatnaşyklaryna görä berilýär.
OWGANYSTAN MESELESINIŇ DÖREMEGI WE ONUŇ HALKARA GATNAŞYKLARYNA TÄSIRI
SSSR Owganystanda öz hökmüni ýöredip bilmejekdigini duýup, 1988-nji ýyldan başlap bu ýerden goşunlaryny çykarmaga girişdi. 1989-njy ýylyň 15-nji fewralynda iň soňky sowet esgeri Owganystandan çykdy. SSSR-iň beren resmi maglumatlaryna görä onuň Owganystanda 13 müň 310 adamsy öldürilipdi, 35 müň 478 adamsy ýaralanypdy, 311 adam dereksiz ýitipdi. Owgan urşy türkmen halkynyň hem ýüreginde dagly yz galdyrdy. Çünki, SSSR-iň Owganystana girizen goşunynyň esasy bölegini SSSR-iň musulman ilatly sebitlerinden toplanan esgerler düzýärdi. Sowet ýolbaşçylarynyň öňe süren internasional borç baradaky ham-hyýallary üçin müňlerçe türkmen ýigitleri hem bu manysyz urşuň şarpygyny datmaly boldular. Olaryň köpüsi Watandan alysda, owgan topragynda näumyt halda gözlerini baky ýummaly boldular. Owganystanda milletara uruşlar we halkara gatnaşyklary. SSSR-iň we beýleki döwletleriň Owganystanyň içerki işlerine gatyşmaklary Owganystanda milletara uruşlarynyň tutaşmagyna getirdi. Şu urşuň dowamynda Owganystanda ýaşaýan halklaryň ählisi öz ýaragly güýçlerini döretdiler. Olar sowet goşunlary Owganystanda saklanýarkalar umumy duşmana - sowet esgerlerine garşy göreşýärdiler. Olary daşardan ABŞ, Päkistan, Saud Arabystany we başga-da owgan halkynyň ykbalyna biperwaý garamaýan birnäçe döwletler goldaýardylar. Şol goldaw netijesinde Owganystanda ägirt köp mukdarda ýarag jemlendi. Sowet goşunlary çykandan soňra olar şol ýaraglary biri-birlerine garşy öwürdiler. 1986-njy ýylda Babrak Karmal häkimiýetden çetleşdirilip, ornuna Najibulla geldi. Ol 1987-nji ýyldan başlap milli ylalaşyk syýasatyny öňe sürdi. Owganystandan gaçyp daşary ýurda gidenleri yzyna çagyrdy. Hökümete garşy göreşýän güýçleriň ýaraglaryny tabşyryp, parahatçylykly ýaşaýşa dolansalar “günäsini” geçýändigini yglan etdi. Emma milli ylalaşyk syýasaty garaşylýan netijäni bermedi. Tersine garşydaşlary Najibullanyň hökümetine garşy göreşi güýçlendirdiler. Najibullanyň ýurduň resmi adyndan “Demokratik” sözüni aýyrmagy-da ýagdaýy kadalaşdyrmady. Mojahedler Kabula garşy harby ýöriş guradylar. 1992-nji ýylyň başynda Kabul olaryň eline geçdi. Najibullanyň hökümeti agdaryldy. Ornuna Sebgatulla Mojaded geçdi. Ol gysga wagtdan soň ornuny mojahedleriň baştutany Burhanuddin Rabbanä berdi.
Gün ulgamy
Planetalary we kiçi planetalary deňeşdirýän tablissa
thumb|upright=3|center| Güne bolan aradaşlyk: 1) [[Merkuriý 2) Wenera 3) Ýer 4) Mars — Asteroidler guşaklygy — 5) Ýupiter 6) Saturn 7) Uran 8) Neptun — Koýperiň guşaklygy ]]
OWGANYSTAN MESELESINIŇ DÖREMEGI WE ONUŇ HALKARA GATNAŞYKLARYNA TÄSIRI
Ahmet şa Masut täjiklere, Abdyreşit Dustum özbeklere, Gulbeddin Hekmatýar puştunlara baş bolup, häkimiýet ugrunda göreşe başladylar. Owganystanda 1994-nji ýylda öňki dawalarda özüni halka ýigrendirmedik täze bir güýç - talyplar molla Omaryň ýolbaşçylygynda göreş sahnasyna çykdy. Talyplar Owganystanyň ilatynyň üçden iki bölegini düzýän puştunlaryň ýaragly wekilleridir. Talyplar 90-njy ýyllaryň ikinji ýarymynda Owganystanyň 90%-den gowrak territoriýasynda ýaşaýan ilatynyň üstünden öz gözegçiligini ýola goýdular. Olarýň döwründe halkara talaňçylygyna ýardam etmek syýsaty alnyp baryldy. Owganystan meselesi babatdaky dartgynlylyk esasan Amerikanyň Birleşen ştatlarynyň baştutanlygyndaky halkara güýçleriň tagallasy we ýaragly goşulyşmagy bilen tamamlandy.
Gün ulgamy
Planetalary we kiçi planetalary deňeşdirýän tablissa
thumb|upright=3|center|Planetlaryň we Günüň ölçegleriniň takmynan gatnaşygy. Planetalaryň aradaşlyklar masştaba görä däl. Gün çep tarapda görkezilýär.
OWGANYSTAN MESELESINIŇ DÖREMEGI WE ONUŇ HALKARA GATNAŞYKLARYNA TÄSIRI
Talyplara garşy Demirgazyk birleşigi göreşini dowam etdirdi. Owganystanyň asyryň ahyryndaky 20 ýyllyk taryhy dürli uruşlar bilen bagly boldy. Halk urşa öwrenişdi. Owgan meselesi halkara derejä çykdy. Ony kadalaşdyrmaklyk üçin BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi köp iş etdi. Owganystan meselesini kadalaşdyrmakda Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tagallalary uludyr. Türkmenbaşynyň hemaýaty bilen sebitde ylalaşdyryjy merkez bolen Aşgabatda owganara gepleşikleriniň birnäçe tapgyry grçirildi. 2000-nji ýylyň dekabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy dawagär owgan taraplarynyň öňbaşçylarynyň käbirini biri-biri bilen ýene bir gezek duşurypdy.
Sowet goşunlarynyň Owganystandaky çäklendirilen kontingentiniň serkerdebaşysy general-polkownik B.W.Gromowyň ýatlamalaryndan
Goranmak ministri Sowet Soýuzynyň Marşaly D.F.Ustinowyň 1979ý. dekabrynda 	    beren dilden görkezmeleriniň esasynda berlen 30 gowrak direktiwanyň  esasynda Orta Aziýa we Türküstan harby okruklarynyň territoriýasynda ýüzden gowrak harby bölümler, birikmeler we guramalar jemlenildi. 40-njy armiýanyň, üç sany motoatyjy diwiziýanyň, desant-zabt ediji brigadanyň, aýratyn motoatyjy polkut, artelleriýa we zenit raketa brigadasynyň, şeýle hem goşunlarynyň beýleki görnüşleriniň we tyl gullugunuň taýýarlyk işleri ýaýbatlandyryldy. Herekete getirilen goşunlaryň doly üstüniň ýetirilmegi üçin zapasdan 50 müň ofiser, soldat we seržant çagyryldy. Halk hojalyk kärhanalary goşunyň hajatlary üçin 8 müň töweregi awtoulag satdylar. Bu goşuna çagyryş we ýaýbatlandyryş çäreleri bu iki harby okrug üçin soňky ýarym asyrda iň irisi bolupdy. Goşunda we harby komissariatlarda adaty inspektor barlagynyň gidýändigine ynanýardylar. Diňe 24-nji dekabrda SSSR-iň goranmak Minisrtliginiň ýolbaşçy düzüminiň maslahatynda sowet ýolbaşçylarynyň Owganystana goşun salmak barada karar kabul edendigini yglan edildi. Serhetden geçilmeginiň takyk wagty hem bellidi - 1979ý. 25 dekabr, sagat 15.00.
Danilow A.A. Kosulina L.G. Istoriýa Possii. XX wek. M, 1997, 327s.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy owgan meselesi barada Taryhy hem geografiki sebäplere görä, owgan meselesi biziň Türkmenistanymyzda örän ýiti duýulýar. Biz köp görgi gören owgan halkynyň taryhynyň hem muňa şaýatdygyna ynanýarys:owgan halkynyň içerki dawasyna islendik daşardan gatyşylmagy, aýratyn-da ýaragly gatyşylmagy asla maksadalaýyk däldir, owganlaryň “ýaramazlara” we “oňatlara” bölünmegi we “ýaramazlaryň” ile göz edilip jezalandyrylmagy ýene-de täzeden gan döküşlige we hiç bir günäsiz adamlaryň hesretine getirer. Biz Owganystanda parahatçylygyň, durnuklylygyň, ösüşiň owgan halkynyň ýürek telwasydygyna berk ynanýarys. Owgan halkynyň öz içki meselesini özi çözmäge erki ýeter. Owganystandan daşarda bolup, oňa täsir edip biljekler hem bu gün şeýle hoş niýetden ugur almalydyrlar.
Türkmen milleti, türkmen döwleti we dünýä: müňýyllyk we XXI asyr, döwürleriň we siwilizasiýalaryň gatnaşygy.(BMG-niň “Müňýyllygyň Assambleýasy”
.eg
Mısır'ın internet kodu.
MIUI
MIUI näme MIUI, Xiaomi we Redmi smartfon modellerinde ulanylýan interfeýsiň umumy ady. 15.05.2020 17:49 Häzirki wagtda bazardaky elýeterli smartfonlaryň köpüsi android operasiýa ulgamyny ulanýarlar. Şeýle-de bolsa, bu ähli telefonlaryň birmeňzeş interfeýs dizaýnyny ulanjakdygyny aňlatmaýar.
Smartfon öndürijileriniň köpüsi özleriniň ösen android esasly interfeýslerini ulanýarlar. Mysal üçin, Samsung telefonlary One UI interfeýsini ulanýar, Huawei bolsa EMUI interfeýsini ulanýar.
Lefkoşa
Nikosiýa Kipriň de ureure paýtagty we de-fakto Demirgazyk Kipriň paýtagty. Nikosiýa türk dilinde Lefkosa ady bilen tanalýar. Nikosiýanyň günortasy grek, demirgazyk bolsa türk. Nikosiýa 1974-nji ýyldan bäri BMG-nyň bufer zonasy tarapyndan bölünýär. Nikosiýa syýahatçylyk ýerleri / ugurlary we Ortaýer deňzi willalary bilen hem tanalýar.
MIUI
Beýleki köp smartfon öndürijileri hem özleriniň atlandyrylan interfeýs programma üpjünçiligini ulanýarlar.
Durdy Törrük
Durdy Törrük Türkmensähranyň at gazanan halypa bagşylaryndan biridir.
Halypanyň asyl ady Durdy Ysmaýylzadadyr.
Akgala şäherinde dünýä gelen halypa Eýranyň bütin etnikleriniň arasynda 5 mukam halypasyndan biri diýip tanalýar we Türkmen bagşylarynyň arasynda arassa Türkmençesi we mahmal sesi bilen bilinýär.
Durdy Törrük halypa Gazak Paň we halypa Nazarly Mähjubynyň wepatyndan soň Türkmensähranyň iň güýçli sesine eýe bagşysydyr.
Çeşme
Nezamabad.ir (Parsça)
Serediň
Zülpüň seniň (Halypa bagşy Durdy Törrük)
MIUI
XIAOMI MIUI interfeýsini ulanýar MIUI, Xiaomi tarapyndan işlenip düzülen smartfonlar we planşet kompýuterleri üçin Android esasly interfeýsdir. Bu interfeýs gurnalan Xiaomi we Redmi model telefonlary satuwa çykarylýar.
Xiaomi tarapyndan çykarylan iň soňky interfeýs wersiýasy MIUI 11. Şeýle-de bolsa, kompaniýa MIUI 12 wersiýasyny ýakyn wagtda çykarmak bilen käbir smartfonlara elýeterli bolar.
Łobez
Łobez bir Polşada şäher, ilaty 10,1 müň adam (2019). Ol Rega derýasynyň boýunda ýerleşýär.
Sinop (il)
Sinop, Türkiýe'nin ili.
Musulmanlar
Musulmanlar (مُسْلِمٌ — yslamy kabul eden) — Allahyň barlygyna we birligine, Onuň pygamberlerine, perişdelerine, mukaddes kitaplaryna, ahyrýet günine, heläkçilige we ykbala ýüregi bilen ynanan adamdyr. .
Yslamyň bäş sütüniniň iň bolmanda birini inkär etmek musulmany kapyr edýär. Ýagny, «namaz parz däl, namaz okamasaňam hiçzat bolmaýar, zekady bermeseňem bolýar, remezan orazany islän günüň tutsaň bolýar» diýip pikir edilmegi kapyrlyk bolýar. Ýene-de iman sütünleriniň biri inkär etmek, ýagny Kuranyň aýatlaryna ynanmazlyk, Muhammed pygamberiň (hakykytdanam) aýdan sözlerine ynanmazlyk we ş.m. Ol adam musulman hasabyna girmeýär. Beýle adam täzeden şahadat getirip, toba etmeli we yslamy bolmalysy ýaly kabul etmeli.
Winx Kluby
“Winx Club” 2004-nji ýylyň 28-nji ýanwarynda Rai2-de efire berlen italýan çagalar teleserialynyň ady.
.er
Eritre'nin internet kodu.
Asyryň iň gowy futbolçysy baýraklary
Asyryň iň gowy futbolçysy baýraklary 20-nji asyr ahyrlaryna golaýlanda, 21nji asyr başlandan soňra hem birnäçe awtoritetler özleriniň iň gowy 20-nji asyr futbolistini saýladylar. Bu makalada asyryň futbolçysyny yglan eden guramalaryň 12-siniň jarnamasy barada. Sanawlar naýbaşy 50-lige çenli giden halatlary hem bar bolsa-da bärde diňe naýbaşy 5-likler görkezilen.
IFFHS-a görä asyryň oýunçysy:
IFFHS asyryň naýbaşylaryny saýlamak üçin dürli saýlawlar geçirýärdi. Saýlawlar dürli ýurtlara we yklymlara görä hem edildi. Saýlawlar žurnalistleriň we öňki meşhur futbolistleriň beren sesine görä saýlanan hem bolsa anyk maglumatlar belli däl.
Metody
2010-njy ýyla çenli Ballandor baýragy ny ýekelikde gowşuryp gelen Frans Futbol guramasy 20-nji asyrda Ballandor eýeleriniň ses bermegi netijesinde iň gowy oýunçyny saýlady. Her ballandor eýesi 5 futboliste ýer berer, 1-nji hökmünde görkezilene 5 bal. 2-ä 4 bal, 3-e 3, 4-e 2 we 5nji hökmünde ses berilen futboliste 1 bal berilýär.
Netije
Ýaý içinde haýsy orunlarda näçe gezek görkezilendigi ýazylar:
1. Pele-122 bal (17 - 5 - 4 - 2 - 1)
2. Diego MARADONA (Argentina) -65- ( 3 - 6 - 5 - 5 - 1)
Çekimli harplar
Çekimli harplar diýip çekdirip, uzyn aýdylyp bolýan harplara aýdylýar. Türkmen elipbiýinde 9 sany çekimli bardyr (A, E, Ä, I, O, Ö, U, Ü, Y). Çekimliler özara 6 topara bölünýär. Olar:
Asyryň iň gowy futbolçysy baýraklary
Netije
3. Ýohan Kruýf (Argentina)- 62- ( 1 - 4 - 7 - 9 - 2)
Lynne Thigpen
Cheyenne Theresa Thigpen (1948–2003) Amerikally aktýor.
Asyryň iň gowy futbolçysy baýraklary
Netije
5. Mişel Platini (fransiýa) -40- ( 1 - 5 - 1 - 3 - 6)
GUERIN SPORTIWO-A GÖRÄ IŇ BEÝIK FUTBOLISTLER
ITALÝAN žzurnaly GUERIN SPORTIWO Her Hepde 1 oýunçyny öz žurnallarynda çap etmek arkaly öňdäki 50 oýunçyny belli etdiler we her oýunçyny suratlandyrmak üçin aýratyn şygar ýazyldy, geň ýeri bolsa PELE'ni suratlandyrmak üçin diňe "PELE" diýip ýazyldy.
TOP5
5. Juzeppe Meazza: "Gol we Jady arasyndaky oglanjyk"
4. Ýohan Kruýf: "Araçägiň çempiony"
2. Diego Armando Maradona: "Dana we görkli oglanjyk "
1. Edson Arantes do Nassimento Pele: "Pele"
PLAKARA GÖRÄ 20-nji asyrda IŇ BEÝIK OÝUNÇY
1. Pele
2. Maradona
3. Kruýf
4. Garrinça
5. Frans Bekenbauer
FRANS FUTBOLA GÖRÄ 1990-NJY ÝYLDAKY DÜNÝÄ ÇEMPIONATYNA ÇENLI IŇ BEÝIK OÝUNÇYLAR
1. Pele
2. Maradona
3. Frans Bekenbauer
4. Jast Fonteýn
5. Gerd Müller
AFS-a görä 20nji asyryň futbolistleri
2007nji ýylda düýbi Angliada ýerleşýän AFS(futbol statistikleriniň assosasiýasy) "uran goly"(ýarym goragçy we hüjümçiler üçin), "arassa ýeňiş", "oýuna täsiri", "kapitanlyk eden oýunlary" ýaly dürli kriteriýalar seredip baha bermek bilen asyryň oýunçysyny saýlady, iň beýiginden başlap iň soňky bolana çenli gidýär sanaw:
1. Pele
2. L. ROnaldo
3. ROmario
4. Luiş Figu
5. Zineddin Zidan
6. Diego Maradona.
INTERNET SES BERIŞIGINE GÖRÄ FIFA ASYRYŇ OÝUNÇYSY:
1. MARADONA: sesleriň 72 göteriminden gowragy berildi.
Kitaby Diýarbekriýe
Kitaby Diýarbekriýe— Kitap XIV-XV asyrlaryň sepgidinde ýaşan Abu Bekr Tähra-nynyň «Akgoýunlylaryň taryhy» («Kitaby Diýarbekriýe») atly eseri. Bu eser Akgoýunly döwletiniň şöhratly geçmişini, taryhyny, medeni-ýetini öwrenmekde ygtybarly çeşmeleriň biridir.
Asyryň iň gowy futbolçysy baýraklary
INTERNET SES BERIŞIGINE GÖRÄ FIFA ASYRYŇ OÝUNÇYSY:
2. PELE 18%
Kitaby Diýarbekriýe
Bu kitap Akgoýunly döwletiniň meşhur hökümdary Uzyn Hasanyň tabşyrygy boýunça ýazylypdyr. Eserde hökümdarlar, serker-deler bilen baglanyşykly birnäçe gyzykly wakalar, durmuş däp-des-surlary we ş.m. beýan edilýär.
Asyryň iň gowy futbolçysy baýraklary
INTERNET SES BERIŞIGINE GÖRÄ FIFA ASYRYŇ OÝUNÇYSY:
3. Ewsebio 6.21%
4. Roberto Bajjio
5. RomaRio
Salgylanma
rsssf'den gysgaldylan terjime
Bok
Bok — haýwanlaryň we adamlaryň anusyndan anus arkaly çykýan ýarym gaty, hamyr ýaly madda.
.es
İspanya'nın internet kodu.
Gadymy Oguz türkmen döwleti
'''Gadymy oguzlar. Olaryň jemgyýetçilik gatnaşyklary.''' Hytaýyň demirgazyk welaýatlaryny, Gündogarda Sary deňzinden başlap tä Hazar deňzine çenli aralykdaky ägirt uly ýerleri eýeläp oturan gadymy oguzlar türkmenleriň ata-babalary hasaplanylýar.
Oguznamalarda berilýän maglumatlara görä, Oguz han dünýeden gaýdandan soň, onuň garry weziri Erkil hoja Gün hana öz doganlaryny, ýurduň akyldarlaryny, serdarlaryny, kethudalaryny çagyrdyp, maslahat geçirýär. Bu maslahatda mundan beýläk döwleti edara etmek üçin döwletiň kada-kanunlaryny işläp düzmek meselesi ara alnyp maslahatlaşylyp, jemgyýetde özüňi alyp barmak, edep-ekram, däp-dessurlar barada kitap döretmeklik teklip edilipdir. Şol maslahatyň beýanynda: 《Eger bir, on ýa-da ýüz goýun öldürseňizem, etlerini şu (ýazgyda) aýdylyşy ýaly paýlasynlar. Her kim öz oglanlary bilen, nökerleri bilen iýsin》. Ýazgynyň ýene bir ýerinde: 《Bir kişi günä iş etse (jenaýat etse), ol kişi patyşanyň ýakyn ýa-da daş adamy bolsa-da, patyşa urugundan ýa-da başga bir urugdan bolsa-da,hanyň temmi bermeli adamy temmi berjek bolanynda,hanyň, patyşanyň inisi, ogly, begleriniň hiç birisi oňa gol ýapmasyn. Eger kimde-kim jenaýatça arka çykyp: 《Bu adam menipenalap gelipdir》diýip, ony temmiden, jezadan alyp galjak bolsa, şol arka duran adamyň özüni patyşanyň huzuryna getirip, agyr jezalandyrmalydyr. Goý, görene-göz, eşidene-gulak bolsun!》 diýlip ýazylypdyr.
Siirt (il)
300px|thumb|Siirt ili Siirt, Türkiýe'nin ili.
Gadymy Oguz türkmen döwleti
Maslahatda ähtnama kabul edilip, onuň aşagyna kethudalaryň ählisi öz atlaryny ýazyp, möhürlerini basypdyrlar. Gün hany bolsa hökümdar saýlapdyrlar. Şol wagtlar Gün han 70 ýaşynda eken. Erkil hoja onuň baş geňeşdary we iş dolandyryjysy bolup galypdyr.
Bu ähtnama esasynda Oguz hanyň nebereleri müňýyllyklaryň dowamynda höküm sürüpdirler. Oguz hanyň döreden elipbiýi hem şol müňýyllyklaryň içinde hereket edipdir. Ýöne şol elipbiýiň haçan ýitip gidendigi bize mälim däl. Gadymy oguz döwleti berk kada-kanun esasynda dolandyrylypdyr.
Oguzlaryň durmuşy we dini ynançlary.
Gowşut han
Gelip çykyşy
Gowşut han 1823-nji ýylda belli türkmen serkerdesi Öwezdurdy batyryň maşgalasynda dünýä inýär. Öwezdurdy batyryň 5 ogly bolup, olaryň iň ulusy Gowşut, iň kiçisi Hojaguly handyr. Gowşut hanyň perzentleri: Baba han, Baýramaly han, Polat han, Hüjrep han, Hally han, Sary han, Düzüw (gyz). Gowşudyň uly ogly Baba han soň-soňlar polkownik çinini alypdyr. Umuman, Gowşut hanyň nebereleri häzir Ahalda, Maryda we Türkmenistanyň beýleki ýerlerinde ýaşap ýörler. Gowşut hanlaryň tiresi: teke – togtamyş – beg – gökje – ýary gökje – çomalak-çüri]]. Gowşut han tegelekden ak ýüzli, ortadan ýokarrak boýly, eginlek, dolmuş göwreli, goýungözli, giň maňlaýly, gaşlagrak, süňkbaşy iri, örän akylly-paýhasly, demir bedenli, ýolbars ýürekli, towşan tüýli, tiz pähim, herbap hem çykymly adam bolupdyr.
Hanlyga gelişi
XVIII asyryň başlarynda Ahal arkajynyň çarwalarynyň mal-garalarynyň köpelmegi, örüleriň ýetmezligi, ýyllaryň gurak gelmegi ýaly sebäplere görä, teke türkmenleriniň bir bölegi kem-kemden Kaka sebitine süýşýär. Ol ýerlerde eýranly talaňçylaryň çozuşlary zerarly rahatlyk bolmansoň, olar häzirki Gowşut obasynyň 25 km-e golaý demirgazygyna göçüp barýarlar. Ol ýerde 5 topara bölünişip 5 sany gala – Heňňam, Akja, Garaja, Garahan (Torly), Gumgala ýaly galalar salýarlar. Olara Bäşgala ýa-da Bäşgala zamany diýip at berýärler. Galalaryň 5-isine-de bir ýerden suw çekýärler. Bäşgaladaky tekeleriň üstüne eýranly alamançylar häli-şindi çozup, olaryň suwlaryny kesip durupdyrlar. Olara ynjalyk bermändirler. Ahally aksakgallaryň we kethudalaryň maslahaty bilen Hojamşükür 1823-1825-nji ýyllarda olary Bäşgaladan Sarahsa göçürýär. Ilki tire, gala serdary bolan Gowşut soňra Hojamşüküriň baş serdary bolýar. 1853-nji ýylda bolsa Hojamşüküriň ýerine Gowşut hanlyga göterilýär.
Hojamşükür han we Mädemin han bilen gapma-garşylyk
Şunlukda, ähli çarwalaryň, Ahal we Sarahs tekeleriniň güýçlerini jemlemeklerinde, duşmana garşy ykjam taýýarlyk görmekde Gurbannazar molla ogly Ak işanyň (Akmämmet) hyzmaty uludyr.
Söweş ahyry we Mädemin han ölümi
Şol günki söweşden soň Mädemin han öz atly goşunlarynyň tekeleriňkiden has pesdigine we ukypsyzdygyna göz ýetirýär. Uruş ençeme günläp dowam edýär. Ýazyň elhenç harasatly-ýelli gününde gaýduwsyzlyk bilen alnyp barlan söweş has-da aýylganç bolýar. Şonda tekeler çozma urşa girişýärler. Çar tarapdan «Çoz teke, ýa Alla!» diýşip, atly hem pyýadalar gylyç oýnadyp, naýza sanjyp, tüpeň atyşyp, her hili söweş hünärlerini ýerlikli ulanýarlar. Bularyň şeýle gahrymançylykly söweşmekleri netijesinde Hywa hanynyň goşuny ýeňlip, ýeliň ugruna gaçyp başlaýar. Olaryň birnäçesi topar-topar bolşup, ýaraglaryny taşlap, gollaryny galdyryp durýar, ençemesi bolsa ýaragyny taşlap, çöke düşüp oturýar. Tekeleriň çalasyn nökerleriniň bir topary Hywa goşunynyň 3-4 çakyrymdaky tuguna tarap gaçanlaryň yzyndan ýetip, çapyp baryşlaryna Mädemin hanyň çadyryna baranlaryny-da duýman galýarlar. Mädemin han bolsa goşunynyň şeýle ýagdaýa düşeninden bihabardy. Ol ýagly, kişmişli palawdan doýup, sadranç (küşt) oýnap, humarly başyny galdyrman, ýeňşe garaşýardy. Hanyň tuguna baran çalasyn ýigitler şol ýerde orta boýly, garaýagyzrak, hyýrsyz adama gözleri düşüp, derrew oňa gylyç salyp öldürýärler. Onuň Mädemindigini soňra bilip galýarlar. Gowşut, Nurberdi han dagy birnäçe ýaşulular, sypaýylar bilen Mädeminiň tuguna gelip görseler, ol öldürilipdir. Onuň öldürilmegine gaty gynanan hem gaharlanan Gowşut han: — Siz, hanyň, patyşanyň düzgünini bilmeýän bir topar nadanlar! Muny kim öldürdi? — diýip, hälki ýigitlere käýýäpdir. Tuguň ýanyndaky çadyrlara aýlanyp görseler, 15-20 sany özbek, ýagny tagt ýaşululary çadyrlaryň içinde, ýorgan-düşekleriň astynda gorkularyna gizlenip ýatyr ekenler. Bir topar emeldarlary bolsa murtlaryny tozga ýaly, gözlerini çanak ýaly edip, howutlaryň, halyklaryň aşagyna kellelerini sokup, hyklaşyp ýatypdyrlar.
Söweşden sonraky Ýaşulylar maslahaty
Gowşut han şol ýerde öz nökerleriniň hem-de özbek ýaşuly-begleriniň häziriň özünden başlap etmeli işleri hakynda dik duran ýerinde ýaşulular bilen gyssagara maslahat çagyrýar. Şonda şeýle karara gelýärler: 1. Şu gün Hywa hanynyň goşuny ýeňildi. Mädemin han öldi. Sarahsa getirilen goşun sülsatlary Gowşut hanyň döwletine, hanlygynyň hasabyna geçirilmeli. 2. Hywanyň dagan goşunlaryny ýygnap, ýesir alnan goşunlar bilen bilelikde ýol şaýlaryny tutup, azyk-suwluklaryny üpjün edip, Hywa ugratmaly. 3. Iki tarapdan ölen adamlary her tarapyň özi tizden-tiz jaýlamalydyr. 4. Agyr hem ýeňil ýaralananlary Gowşut hanyň galasyna ýygnap, gutulýançalar seretmeli. Olara seretmek üçin tebipleri we ýörite adamlary goýmaly, gutulansoň, olary öz ýurduna ugratmaly. 5. Iki sany mähremi we on sany nökeri bilen şaýlaryny tutup, hut şu gün Mädeminiň meýdini ugratmaly. Goý, olar öz hanynyň jesedini hala Mara, hala-da Hywa äkidip, hala-da Sarahs babada jaýlasynlar, olaryň ygtyýarlary özlerinde. 6. Hanyň ýany bilen gelenleriň gitjeklerine-de, galjaklaryna-da ygtyýar bermeli. Onsoňam şu gandöküşikligiň günäkäriniň hut Mädeminiň özüdigini «myhmanlara» wagyz-syýasat arkaly düşündirmeli. 7. Ýaşulularyň maslahaty bilen edilen şu tabşyryklary ýerine ýetirmegi hem-de berjaý edilişini barlap durmagy Täçgök serdara, Hywa ýesirlerine degişli işleri bolsa Mätýakup serdara hem-de Mätjan ýaşula tabşyrmaly.
Söweşiñ yz ýany we öñe çykanlar
Soňra hywaly ýesirler, hat-da Mara çenli gaçanlaram gaýtarylyp, ýol şaýy tutulyp, ulaglara mündürilip ugradylýar. Mädemin hanyň garnynyň ýyrtylanlygy sebäpli, iç-goşlaryny aýryp, ýuwup-päkizeläp, ak mata dolaýarlar, soňra bolsa täze palasa çolap, güýçli ineriň üstüne keseligine ykjam baglap, şol gün gijara (1855-nji ýylyň 12-nji martynda) ugradýarlar. Şol uruşda Töre sokynyň gyzy, Hangeldi sokynyň uýasy Güljemal (18-19 ýaşlarynda) ýaly teke gyz-gelinleri hem elleri keserli, syndyly, pyçakly uruş edýärler. Güljemalyň garyndaşlary Çebşek batyr, Köpek batyr, Gulçar batyr, Gutly mergen, Çary gapan, Hajy gaplaň (şol söweşde ölýär) dagy hem edermenlik görkezipdirler. Şol söweşde Güljemalyň adamsy Anna (Annaöwez) hem wepat bolýar. Hywa hanynyň bigünä halkyň üstüne goşun çekip gelmegi öňem çar tarapdan gysylan tekeler üçin uly ýitgiler getirýär, birnäçe gonamçylyklaryň döremegine sebäp bolýar.
Nurberdi hanyň baştutanlygynda Ahaldan gelen myhmanlar heniz Sarahsdan ugrap-ugramanka, yzlaryndan Eýran şasynyň goşunlarynyň Gökdepä, esasanam, ilatyň has köp ýeri bolan Hurmanda duýdansyz çozup, çaga-çugalara çenli, hatda göwreli aýallara çenli çapyp, talap gidendikleri hakdaky habar gelýär.
Gyssagly maslahatda Gowşut we Nurberdi han dagy belli-külli netijä gelýär. Gowşut hana bu ýerdäki urşuň ýetiren nogsanlyklaryny düzetmek tabşyrylýar. Ahally myhmanlar tiz ýola düşýärler. Ýolda duşmanlar barada, halka rahatlyk bermek, ogul-gyz ýetişdirip, olara hat-sowat öwretmegiň zerurlygy, baryp Görogly zamanlaryndan (8-9-njy asyrdan) bäri ata-babalarynyň başyndan geçiren agyr günleri barada söhbet açýarlar.
Gowşut han Hywa ýesirlerini ugradansoň, ýaşululary we nökerbaşylary çagyryp, maslahat edýär. Onda uruşda iki tarapdanam köp ýitginiň bolandygy, Hywa hanlygy bilen teke türkmenleriniň arasynda köp wagt bäri gamyş köpriniň bolandygy, emma Mädeminiň hatda öz halkyna we ýaşulularyna hem maslahat salman, duýdansyz gabahat işe girişip, uly betbagtçylyga sebäpkär bolandygy, şunlukda, indiden beýläk Sarahsda oturmagyň gorkulydygy, çünki Sarahsdaky täze galany özleriniň garşysyna göreşmek maksady bilen salnan hasaplap, Eýran şasydyr hanlarynyň howp salýandygy ýaly meseleleriň üstünde durulýar.
— Mary töwerekleri Mademiniň ölümine çenli Hywa hanlygyna garaşly türkmen begligi bolan-da bolsa, indiden beýläk Maryny Hywa garaşly raýat hasap etmeli däl. Aslymyzam ahally bolansoň, Ahal ýurdunyň-da ýagdaýy agyr bolansoň, indiden beýläk bize hanlygyň merkezini we ilini Mara eltmegi ahally ýaşulularam makulladylar — diýip, Gowşut han sözüniň ahyrynda aýdýar. Şondan soň Mara iberilen 5 wekil saryklaryň hany Sary hanyňka barýarlar we ýagdaýy düşündirýärler. Soňra bolsa özlerine Mary – Murgap derýasynyň bir gapdalynyň berilmegini haýyş edýärler. Saryk garyndyşlaryň hany we ýaşululary maslahatlaşyp, Mary etrabypdan ýer bermejekdiklerini Gowşut hana ýetirmegi aýdýarlar (1857).