cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
XVI – XVII ASYRLARDA ÝEWROPADA YLMY- BILIMLERIŇ ÖSÜŞI
Italiýaly astronomwe fizik Galileý hem Kopernigiň geosentrik ulgam baradaky ylmy garaýyşlaryny doly öwrenýär. Galileo Galileý 1564-nji ýylda Pize diýen şäherde dogulýar. 1589-njy ýylda Piz uniwersitetiniň matematikadan professory bolupdyr. 1592-nji ýylda Paudanda, 1610-njy ýylda Florensiýa alym bolup gaýdyp gelipdir we ol ýerde “ilkinji filosofyň we matematigiň” adyny alypdyr.
Galileýiň açyşlary Kopernigiň bilimleriniň tiz ýaýramagyna alyp barýar. 1616-njy ýylda Gan dünýäniň merkezi diýen pikir ýeretiki pikir diýip bellenýär, Kopernigiň işleri bolsa gadagan edilen kitaplaryň hataryna goşulýar. Ýöne Galileý Kopernigiň işleriniň dogrudygyny subut etmegi dowam etdirýär. Ol 1632-nji ýylda “Dünýäniň iki möhüm ulgamy” diýen işini ýazýar. Galileýiň bu işi Galileýi kazyýetiň öňünde durmaga mejbur edýär. 1633-nji ýylda ol Rimde tussag edilýär, ony sürgün edýärler. 1642-nji ýyla çenli tä ömrüniň ahyryna çenli tussagda bolup, oňa öz işlerini çap etmek gadagan edilipdir.
Geosentrik çaklamanyň ösüşinde uly iş bitiren ýene-de bir alym nemes astronomy Iogann Keplerdir. (1571-1630) Kepler Fýubingen uniwersitetinde okap, soňra Grosda ýaşaýar. Pragada köşk matematigi diýen wezipede Rudolf II döwründe işleýär. Soňra ol Linsede ýaşaýar. Kepler bir ýerden beýleki ýere gözlenmeleriň we ýetmezçilikleriň netijesinde göçüp ýöreýärdi. 1615-nji ýylda Kepleriň ejesi jadygöýlükde aýyplanýar. Kynçylyklara seretmezden ol astronomiýa bilen meşgullanýar. Kepleriň ylymda bitiren uly hyzmaty bolup, ol planetalaryň görnüşleri we olaryň hereketleri baradaky hakykaty açdy.
Kepler 1609-njy ýylda “Täze astronomiýa ýa-da Asman fizikasy, Mars ýyldyzynyň hereketi” diýen işini çap edyär.
Iňlis alymy Wilýam Gilbert (1540-1603) “Magnit baradaky” işinde magnitiň häsiýeti barada düşünje berýär. Fizika ylmynda köp täzelikleriň üstünde Leonardo da Winçi işleýär, ýöne onuň bu açyşlary biziň döwrümize çenli gelip ýetmändir.
XVII asyrda fizika ylmynyň has ýokary göterilen döwri başlanýar. Fizika ylmynda jisimleriň gaçysy baradaky soraglara jogap tapylýar.
Galileýiň başlan işini, ýagny jisimleriň gaçyşy baradaky soraglary fransuz alymy Rene Dekart dowam etdirýär. Mehanika bilen bir hatarda beýleki bölümler hem ösüp başlady. Fransuz matematigi we fizigi Blez Paskal (1623-1662) gidrostatika boýunça soraglaryň üstünde işleýär. Ol suwuklyklara basyşyň geçişiniň kanunyny açdy. Galileýiň okuwçysy Toriçelli (1608-1647) atmosfera basyşyny öwrenýär we barometri oýlap tapýar. Astronomiýanyň we mehanikanyň ösmegi matematika ylmynyň ösmegine getiripdir.
Gadymy Gresiýada we orta asyr Gündogarynda alymlar algebranyň elementlerini bilýärdiler, birinji we ikinji derejeleriň sanlaryny goşup bilýärdiler. XVI asyrda bu ugurda täze açyşlar yzly-yzyna ösüp başlady. Italiýaly matematikler Fartal we Kardano (1501-1576) deňlemeleriň üçünji derejesini çözmegiň usulyny düzüpdirler.
XVI asyra çenli algebrada harplar ulanylýar. Deňlemeler san koeffisiýentleri bilen düzülipdir we çözülipdir. Fransuz matematigi Wiýet (1540-1603) algebraik ýumuşlary çözmegiň usullaryny oýlap tapýar, täze algebraik formulalar ýüze çykýar. Dekart näbellileri latyn harplary – x,y,z bilen belleýär. Algebra bilen bir hatarda trigonometriýa ösüpdir. Ol matematiaknyň bir esasy bölümi bolup ulanylýar.
Dekart we fransuz matematigi Ferma geometriýany döredipdirler.
Himiýanyň, geologiýanyň, geografiýanyň, botanikanyň, zoologiýanyň ösmegi täze bilimleriň toplanmagyna getiripdir. Esasy üns tebigaty öwrenmäge gönükdirilipdir.
Himiýa ugrunda öň tanyş bolmadyk zatlar, olaryň düzümi, dag içi we metallurgiýa öwrenilip, alhimiýa ösüp ugrapdyr.
Geologiýa we mineralogiýa boýunça bilimler artypdyr. Bu ugurda nemes alymy Georg Bagem (1494-1555) köp işler alyp barypdyr.
Geografiki açyşlaryň netijeleri geografiki bilimleriň giňeldilmegine alyp gelipdir. XVII asyryň ortalaryna materikleriň umumy meýdanlary bellenýär. Arktika we Antarktidany öwrenmek kyn bolupdyr. Geografiýa bilen bir hatarda kartografiýanyň ylmy esaslary öwrenilipdir we takyk kartalar düzülipdir. Karta öwreniş ylmynda uly ösüşler Gerhart Kremeze (1512-1594) degişlidir. Ol iň esasy kartografik proýeksiýalary onuň ady bilen bagly.
Botanika we zoologiýa ylmynda köptomluklar peýda bolup, olarda ösümlikleriň we haýwanlaryň reňkli suratlary ýerleşdirilipdir. Ilki bolup Italiýada botaniki bag, soňra Günbatar Ýewropada döredilipdir. Ilkinji gerbariler, ylmy muzeýler ýüze çykdy.
Adam organizmini öwrenmekde ilkinji ösüşlere eýe bolundy. Şwesariýaly himik, biolog we lukman Filipp Teofrast fon Gogengeým adam organizminiň tebigaty baradaky teoriýany we keselleri bejermegiň usullaryny oýlap tapdy.
Mikroskopyň oýlanyp tapylmagy organizmleriň we ösümlikleriň gurluşyny öwrenmäge mümkinçilik berdi. Gollandiýaly Lewenguk (1632-1723) mikroorganizmleri açýar.
Ylymlaryň ösmegi bilen pelsepe ylmy hem ösüpdir. Bu ylmyň ösmeginde iki sany pelsepeçi – Frensis Bekon we fransuz matematigi, fizigi Rene Dekart uly işler bitirdiler.
Rene Dekart (1596-1650) inezit mekdebinde okaýar. Mekdebi gutaryp, birnäçe ýyl Parižde daşary ýurt goşunynda gulluk edýär. Ýewropa ýurtlarynyň köpüsine syýahat edýär. bekon we Dekart sholastika ylmyny täze ylym bilen çalyşmagy maksat edýärler. 1629-njy ýylda Dekart Gollandiýa barýar. Gollandiýada onuň esasy işleri çap edilýär. Olar: “Usul barada pikirlenmek” (1637) we “Pelsepäniň başlangyjy” (1644). Ýöne Dekardyň bu işleri teologlaryň arasynda nägilelik döredýär we oňa Şwesiýa göçüp gitmek gerek bolýar, ol şol ýerde-de aradan çykýar.
Woleýbol
thumb|right|300px|Woleýbol oýny Woleýbol (iňl. volleyball) sportuň bir görnüşi bolup, ol toparlaýyn oýnalýar. Şonda iki sany topar ýörite meýdançada bäsleşýär.
Woleybol 1964 y tomuska olimpiya oyunlarynyn maksatnamasyna girizilyar.
Gyrgyz somy
Gyrgyz somy — Gyrgyzystanda ulanylýan pul birliginiň ady.
Azerbaýjan manady
Azerbaýjan manaty — (ISO 4217 kody: AZN) Azerbaýjanyň resmi pul birligi.
FL Studio
FL studio (öňki - FruityLoops ) sanly ses iş stansiýasy (DAW) we aýdym ýazmak üçin yzygiderlidir. Saz ses ýa-da MIDI materialyny ýazga almak we garyşdyrmak arkaly döredilýär.
Taryh
“Fruity Loops” -yň ilkinji wersiýasy Image-Line üçin programmist Didier Dambren (“gol” lakamy bilen tanalýar) tarapyndan işlenip düzüldi ; 1997-nji ýylyň dekabrynda bölekleýin çykaryldy. Maksatnamanyň resmi taýdan goýberilmegi 1998-nji ýylyň başynda bolup geçdi; şol pursatda dört kanally MIDI deprek maşynydy. Dambren programmanyň esasy döredijisi diýlip yglan edildi we tiz wagtdan meşhur sanly aýdym-saz studiýasyna öwrülen birnäçe möhüm özgerişlikleri başdan geçirdi. “FL Studio” döredilen gününden bäri onuň üçin 10 sany esasy täzelenme çykdy; 2011-nji ýylyň mart aýynda FL Studio 10 çykdy. Programmaçy Arguru we DJ we kompozitor Joel Tommas Zimmerman, Deadmau5 lakamy bilen FL studiýasynyň dürli neşirleriniň döredilmegine gatnaşdylar.
Täze Nusaý galasy
Täze Nusaý galasyndan hem Parfiýa döwrüniň ýaşaýşyny we durmuşyny häsiýetlendirýän ençeme arhitektura desgalary we zatlary tapyldy. Gadymy şäheriň özi Täze Nusaýyň harabalyklarynda ýerleşýär. Şäheriň daşyna parfýanlar döwründe inli gala diwary salynypdyr, olaryň gönüburçly goranyş diňleri bolupdyr. Günorta böleginde gala diwarlary bilen daşy aýlanan belent (sitadel) içki gala ýerleşýär. Içki galada diwanhanalar, döwletiň däne we şerap ambarlary, begzadalaryň ýaşaýan jaýlary ýerleşipdir.
Begzadalaryň ýaşaýan mähelleleri köplenç hut şäheriň öz çäklerinde ýerleşipdir. Onuň demirgazyk-günbatar böleginde, gala diwarlarynyň ýakynynda dini merkez ýerleşipdir. B.e.öň III-II asyrda bu ýerde owadan ybadathana salnypdyr, onuň daşy sütünli eýwanlar bilen gurşalypdyr, b.e.öň I asyrda bolsa, bu ýerde uly gonamçylyklar emele gelip başlapdyr. Ilatyň gurpsyz gatlaklarynyň ýaşaýan jaýlary şäheriň demirgazyk bölegine gysylyp çykarylypdyr. Ol jaýlaryň diwarlary laýdan salnypdyr, jaýyň (poly) ýeri palçyk bilen şirelenip, oňa boýralar ýazylar eken.
B.e. 226-njy ýylynda Arşakitleriň ýykylmagy Nusaýyň ykbalyna hem uly täsir etdi, Arşakitleriň mülkleri bolsa Eýranyň sasanylar döwletiniň eline geçdi. Agdarylan nesilşalyk bilen baglanşykly zatlaryň ählisini nesliň ýadyndan çykarmak maksady bilen, sasanylar parfýanlaryň köp asyrlaýyn sene ýazuwlaryny ýok edipdirler. Arşakitleriň, Köne Nusaýyň – Mitridatokertiň urug merkezleri hem şeýle ýok edilmeklige sezewar bolupdyr. Arheologlar bu ýerde bilkastdan edilen gazaply weýrançylyklara, talanyp alnan baýlyklara we uzak wagtlap ýaşaýyş bolmadyk, taşlanan gadymy şäher harabalyklaryna duş gelýärler.
Nusaý barada Makdisi şeýle ýazýar: „Nusaý uly, sagdyn we owadan şäher, suw bol, ýaşaýyş eşretlerine baý, onda agaçlar biri-birine çyrmaşýar, olarda miweler oňat, metjit owadan, çörek arassa; bazar hatar-hatar bolup ýerleşýär, onda gymmat bahaly we seýrek zatlar bar. Olar bir dine uýýarlar, zatlar mydama arzan, şonuň bilen bilelikde olarda edebiýat, gelip çykyş we geneologiýa, duşman üçin batyrlyk we el ýetmezlik bar. Şol ýerde bagsyz we akar suwsyz öý ýok”.
Orta asyrlar Nusaýy özüniň ýüpegi, nah matalary, küýze önümleri bilen şöhratlanypdyr.Täze Nusaý şäherjiginde geçirilen arheologik barlaglary şu ýerde syrçaly we syrçasyz küýzeleriň, gymmat bahaly suwuklyklary, hoşboý ysly ýaglary, simaby we beýlekileri saklamak üçin aýratyn bişirilýän toýun gaplaryň öndürilendigini görkezdi. Şeýle hem, bu ýerden demirden edilen towuk, aýnadan, süňkden, bürünçden, reňkli daşdan we beýlekilerden ýasalan önümler tapyldy.
XI asyryň başlarynda Nusaý Türkmen Seljuk döwletiniň düzümine girýär, iri şäher bolýar. Nusaýda doglan, soltan Jelal-ad-Diniň taryhyny ýazan, orta asyrlaryň belli ýazyjysy-taryhçysy naip Muhammet ibn Ahmet an-Nesewi XIII asyryň başynda şol barada şeýle ýazýar: “Nusaýda baýyrlyk ýerde salnan iň ajaýyp galalar bar, olar örän ululygy we köp halky öz içinde ýerleşdirip bilýänligi bilen tapawutlanýar, ilatyň baýdygyna ýa-da garypdygyna garamazdan, ählisiniň jaýlary şol galalaryň içinde ýerleşipdir. Onuň ortasynda hökümdarlar üçin ondan beýik başga bir gala salynypdyr, suw bolsa şol beýik galadan pes gala tarap akyp gelipdir. Nusaýyň daşy duşmanlar tarapyndan gabalan günlerde ony suw bilen üpjün eden şol çeşme gadymy şäher harabalygynda biziň günlerimize çenli dowam edipdir, bu çeşme şol ýerde ekilen gök ekinleri suw bilen üpjün edipdir”.
1220-nji ýylda Nusaý Çingizhanyň ordalary tarapyndan elhenç weýrançylyga sezewar edilýär. Olar ony diňe bir weýran etmek bilen çäklenmän, eýsem şäheriň ilatynyň 70 müňüsini gyrdylar, öýleri, metjitleri we kitaphanalary tozdurdylar. Golýazma kitaplaryň bolmanda bir bölegini halas etjek bolup synanyşan An-Nesewi soňra şeýle diýip ýazýar: “Men Nusaýda galdyran zatlarymdan diňe kitaplara gynanýaryn”. Emma, mongol talaňçylygyndan soňra hem, Nusaý külden täzeden döredi. Nusaý galasyndan tapylan sekiz burçly ýyldyz we atanak görnüşindäki ýaş ýigidiň we gojanyň şekili bolan oňat nagyşlanan syrçaly kerpiçler XIII asyryň ikinji ýarymyna degişlidir. Kaşin küýzeleriniň ajaýyp nusgalary XIV asyra degişlidir. Nusaý XIV-XV asyrlarda Teýmiriň we onuň mirasdüşerleriniň häkimligi astynda bolýar. Şol döwürde ol gür ilatly iri hünärmentçilik-söwda merkezi bolýar. Nusaýyň golaýynda Baba Alymes mazarystanyndan tapylan mazar üstündäki ýadygärlik hem-de köwme nagyş we arap haty bilen örtülen sütün görnüşindäki “Çyraghana” XV asyryň başyna degişlidir. Mazar üstündäki ýadygärlikde ýazylan ýazgydan görnüşi ýaly ol, 1417-nji ýylda aradan çykan al-Jelile degişli bolupdyr. Al-Jeliliň mazarynyň üstündäki ýadygärlik we Çyraghana ajaýyp epigrafik ýadygärlikleriň biridir.
salgylanma
gollanma maglumat merkezi
Birleşen Milletler Guramasy Gücü
Birleşen Milletler Guramasy Gücü – BMGnyň gücü, urşy, silah we askeriye
Gerodot
thumb|right|Herodotus
Ýarmuhammet Orazgulyýew
Ýarmuhammet Orazgulyýew - Türkmenistanyň Energetika we Senagat Minsitri.
2012-nji yylyn 12-nji fewralyndaky Türkmenistanyn Przidentligine dalaşgär. Gurbanguly Berdimuhammedowyň 97.4 göterim ses alanbu saylawynda, Türkmenistanyn Saylaw Komitetinin jogabyna göra Orazgulyyew 1.2 göterim oy alyp, saylawy ikinjilik bilen tamamlady.
Günota Afrika respulikasy 1918-1939 ýyllarda
Senagat we oba hojalygy esasan Afrikalalaryň zähmeti esasynda saklanýardy. Bant taýpalaryň ýerleriň alynmagy, olaryň maldarçylyk bilen meşgulmagyna päsgel beripdir. Şonuň üçin olar maldarçylyk fermalaryna batrak bolupdyrlar. Afrikalalaryň ýaşaýan ýeri bütin ýurduň 12 %-i tutupdyr.
1913 ýylda kabul edilen “ýer hakyndaky” kanuna laýyklykda afrikalylaryň ýere eýeçilik etmäge hukugy bolmandyr. Bu kanun afrikalylara “ak” fermeriň erinde ýylda 90 gün işläp bermek şerti bilen ýaşamaga mümkinçilik beripdir.
Birinji jahan urşy döwründe ýurduň ykdysadyýeti mese –mälim ösýär. Antantanyň Gd we Go-Gb Afrikada we Ýewropada uruş hereketlerini alyp barmagy, ýurduň hojalygynyň ösmegine itergi berdi. Dünýä ykdysady gatnaşykjlarynyň kesilmegi ýurduň içki bazarynyň ösmegine şert döretdi. Täzeden işleýän senagat kärhanalarynyň sany 1915-1920ýyllarda iki esse artýar. 1922 ýylda demir we polat eretýän kärhanalar döredilýär. 1920-1921 ýyllaryň dünýä ykdysady çögüliligi GAS-a hem agyr täsir edýär.
ХХ asyryň 20 ýyllary GAS-yň taryhynda synpy göreşiň ýitileşen döwri boldy. “ Afrikanyň senagat işçileri” guramasy 1912 ýylda döredilen Afrikanyň milli kongresi bilen işçileriň çykyşlaryna ýolbaşçylyk etdi. 1919 ýylda “Afrikanyň söwda we senagat işçileriň birleşigi” guramasy döreýär. Bu gurama GAS –yň afrikan ilatynyň iň iri milli guramasydy. Oňa ilatyň dürli gatlaklaryndan gireipdir. 1922 ýylyň Nowruz aýynda şahtaçylaryň uly gozgalaňy bolup, basyp ýatyrmak üçin 18 müň adamly, toply, pulumýotly, uçarly goşun iberilýär. Şahtaçylar 5 gün güçli garşylyk gökezýärler. Emma gozgalaň basylyp ýatyrylýar we gazaply öç alynýar.
1929-1933 ýyllaryň dünýä ykdysady çökgünliligi döwründe esasy kynçylyk halk köpçüliligiň gerdenine düşüpdir. Bu döwürde halkyň göreşi güçlenýär. 1929 ýylda “Afrikalalaryň hukuk ligasy” döredilýär. Liga her ýyl Bitaraplyk aýynyň 16 –y bitewi milli frontuň dörän güni höküminde bellemekligi karar edýär.
(1838 ý Bitaraplyk aýynyň 16–da Dingaanyň ýolbaşçylygynda zulum goşunlarynyň burlara garşy gahrymançylykly göreşi bolýar). “Dingaanyň güni soňky ýyllarda köçülikleýin demonstrasiýalar, ýygnaklar guralypdyr.
Dünýä Türkmenleriniň Kongresi
Dünýä Türkmenleriniň Kongresi - ýanwar aýynyň aýagynda Owganystandaky, Eýrandaky, Siriýadaky we käbir GDA döwletlerindäki türkmen diasporalarynyň wekilleriniň Moskwada geçiren konferensiýasynda bu guramany esaslandyrmak  kararyna gelnipdir. Häzir bu guramany Orsýet Federasiýasynda hasaba aldyrmak üçin degişli işler alnyp barylýar.
Marieta Severo
Marieta da Costa Severo (2 noýabr, 1946 Braziliýa) Braziliýaly aktrisa.
Tan Son Nhat Airport
240px|right|thumb|Tan Son Nhat Airport Tan Son Nhat Airport (Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất), Ho Chi Minh City, Wýetnam.
Ben 10 Versus the Universe: The Movie
Ben 10 Versus the Universe: The Movie, Cartoon Network da 2020-nji ýylyň güýzünde çykjak film. Ilkinji gezek 2020-nji ýylyň 19-njy fewralynda yglan edildi
Film Ben 10-nyň (2016) 5-nji möwsüminiň bir bölegidir.
Diod
thumb|200px|Dört sany diod we diodyň köprüsi
Diod (δις — elektrod adalgasynyň -od goşulmasyndan; sözme-söz: "iki elektrodly"; -od — ὁδός "ýol") — elektrik togunyň ugruna baglylykda dürli geçirijilige eýe bolan elektron element. Diod açyk wagty (ýagny pes garşylyk bar mahaly), diod elektrody toguň çeşmesiniň položitel polýusyna birikdirilgi bolsa anod, otrisatel polýusyna birikdirilgi bolsa katod diýlip at berilýär.
Tekeşiň aramgähi
Tekeşiň aramgähi — Daşoguz welaýaty nyň Köneürgenç etraby nda ýadygärlik.
Ýadygärligiň taryhy
Horezm şa Tekeşiň aramgähi ýerli ilatyň arasynda Gök gümmez ýa-da Şyh Şerep baba diýlip atlandyrylýar. Onuň şeýle rowaýaty bar: „Binagär Törebeg hanym üçin owadan ymarat bina etse-de, hanym her hili bahana tapyp, onuň işini kabul etmändir. Ol binagäri çeperçiligi pes hünärment hökmünde aýyplap durka, Şyh Şerep baba bu ymaraty satyn almak meýliniň bardygyny hanyma aýdypdyr. Şonda Törebeg hanym: „Bolýar, ýöne siz bu ymaratyň içini altyn bilen dolduryp beriň”- diýipdir. Diwana Şyh Şerep gümmeziň üstüne çykyp, tüýnükden ýeňini goýberipdir we altyn pullary ýagdyryp başlapdyr. Diwananyň ýeňinden guýulýan pullar ymaraty dolduryp, gupbanyň içini hem dolduranda, gupba çişip, darka ýarylypdyr. Törebeg hanym diňe şonda: „Indi boldy, baba” – diýenmiş. Emma Şyh Şerep baba gezip ýören diwana bolany üçin beýle haşamly ymaraty özüne mazar etmegi uslyp bilmän, ölenden soň diňe daşarda jaýlanmagyny wesýet edipdir”.
Ymaratyň içi inedördül meýilnamada bolup, onuň bir tarapy 11,5 metre deň. Dört diwary sekize öwrüp, ondan guşaga geçmek üçin edilen tagçalar hem ussatlyk bilen çykarylan. Beýleki uly ymaratlara garanyňda, soltan Tekeşiň mazarynyň diwarlaryny sekiz gyraňa öwürýän bu kese tagçalar örän ýeňil görünýär. Ýedi penjireden düşýän ýagtylyk hem şol ýeňilligi güýçlendirýär.
Aramgähiň gümmezi Ilarslanyň mazaryndaky ýaly ýaşyl kerpiçlerden ýygnalan nagyşlar bilen başlanýar, soňra bütinleý ýaşyl kerpiçler bilen örtülip, asman bilen goşulyp gidýän ýaly bolýar. Örüp çykarmasy aňsat bolmadyk çadyr şekilindäki gümmeziň galyňlygy bir kerpijiň ininden, ýagny 27 santimetrden ybarat. Örmegi aňsatlaşdyrmak üçin gümmeziň içinden 12 sany gapyrga galdyrylypdyr. Bu gapyrgalaryň gümmez bilen özara sepleşigi ýokdur. Çadyr şekilindäki gümmezleriň gupba şekilindäkilerden has berk bolýandygy üçin bu ymarat biziň günlerimize çenli saklanyp galypdyr.
Çadyr görnüşli gümmeziň aşagynda aýlaw boýunça güberçeklenip  ýazylan arapça gurhan ýazgylary bilen (häzir olaryň diňe bölekleri galypdyr) tutuş mawy zolak  guşalypdyr. Gümmeziň ýokarky üçden ikisi tutuşlaýyn „arça” şekilinde örülen mawy syrçaly kerpiç bilen ýüzlenipdir. Aramgähiň içki giňişligi hem onuň daşy ýaly sünnälenipdir.
Aramgähiň möçberi hem-de onuň bezeginiň baýlygy ony patyşalyk sürýän taryhy şahsyň guburynyň üstüne bina edilip bilinjek desgalaryň hataryna goşmaga mümkinçilik berýär. Hakykatdan-da gurluşyk iňňän beýik we adaty bolmadyk arhitektura ussatlygy bilen ýerine ýetirilipdir. Bu aramgähiň Horezm şasy Alaeddin Tekeş-ibn Ilarslanyň ady bilen baglaşdyrylmagy, onuň bina edilen wagtynyň XII asyryň ilkinji ýarymyna degişlidigini  kesgitleýär.
Çeşme
gollanma maglumat merkezi
Berkýaryk
Berkýaryk (doly ady: Ebu Muzaffar Rukneddin Berkýaryk bin Mälikşa (parsça:أبو المظفرركن الدنياوالدين بركياروقبن ملكشاه) (d. 1080 - 22 dekabr. 1104. Burujert, Eýran). Beýik Seljukly hökümdary Mälikşanyň ogly we 1092-1104-nji ýyllar aralygynda Beýik Seljukly döwletiniň hökümdary boldy.
Ömri
Berkýaryk Mälikşanyň uly oglydy. Ejesi Seljuk asylly Emir Ýakudyň gyzy we Azerbeýjan emiri Ysmaýylyň jigsi bolan Zübeya hatyndy. Mälikşanyň ölüminden soňra (1092) Türkan hatyn öz ogly Mahmyt I onuň soltanlygyny ykrar etdi. Özüne tarapdar tutmak üçin we hökümdarlygy berkitmek maksady bilen özüne degişli adsmlara 20. 000 altyn dinar dagatdy[2]. Şoň Emir Kör Bogany [2] Yspyhana Berkýarygy tussag etmek üçin ugratdu. Emma Nyzamylmülkiň tarapdarlary Berkýarygy Reý şäherine gaçyryp soltan diýip yglan etdiler. Seljukly tagtyny eýelemek isleýän iki tarap Burujertde 1093-nji ýylyň ýanwar aýynda söweşde Türkan hatynyň goşunyndaky käbir emirler we esgerler öz tarapyna geçmegi bilen Berkýaryk söweşde ýeňiş gazandy[3].
Berkýaryk 1093-nji ýylyň 17-nji ýanwarynda Yspyhany gabady. Gabawda galan Türkan hatyn pul berip şertnama baglaşmaga mejbur boldy. Berkýaryk bu ýaraşygy kabul edip gabawy aýyrtdy. Şertnamada Yspyhan we Pars welaýatlary Türkan hatyn we Mahmyt I geçdi. Berkýaryk bolsa Soltan diýlip kabul edildi we ýurtda hökümdar diýlip yglan edildi. Türkan hatyn ogluna täzeden hutba okadyp hökümdarlyga geçirmek üçin bu sapar Berkýarygyň daýysy Azerbeýjan emiri Ysmaýyl bin Ýakuda habar ýollap, Berkýaryga garşy ýanynda ýerleşmek maksady bilen durmuş gurmak isleýändigini aýtdy. Ysmaýyl bin Ýakut hem Seljukly tagtyny ele salmak üçin bu teklibi kabul edip Berkýarygyň garşysyna herkete geçdi. 1093-nji ýylyň fewralynda Kereçde bolup geçen söweşde Berkýarygyň goşuny ýeňiş gazandy. Şol wakadan soň Bagdada giden Berkýaryk, Halyfyň permany bilen «Rukneddin» lakamy dakyldy we özi hem soltan diýlip yglan edildi 1094-nji ýylyň 3-nji fewralynda hutba okaldy. Agasy Tutuş Şam we Halapda özini Siriýa Seljukly döwletiniň soltany diýip yglan edýär. Soňra Eýran topraklaryna hem soltanlyk etdi. Şol wagtlar Türkan hatyn Tutuşa hat ýollap durmuş gurup ýaşaşmak isleýändigini teklip etdi. Tutuş bu teklibi kabul edip Yspyhana tarap gitdi. 1094-nji ýylyň Oktýabrynda Tutuş bilen Berkýaryk biri-birlerine söweş yglan edip söweşdiler. Bu söweşde Berkýaryk ýeňildi we Yspyhana sygynmaga mejbur boldy. Bu ýerde Mahmyt I emirleri tarapyndan ýesirlige düşen Berkýaryk Mahmyt I öleninden soň gaçdy. Berkýaryk bile Tutuş arasynda 1095-nji ýylyň 26 fewralynda bolan söweşiň yz ýany Tutuş söweşde ýeňildi we şol söweşde öldi. Tutuşyň ölüminden soň ogly Dükak Şamda soltanlygyny yglan etdi. Beýleki bir tarapdan Tutuşyň uly ogly Ryzwan hem Halaby eýeläp özüni şol ýerde soltan diýip yglan etdi. Şeydip Berkýarygyň döwründe Siriýada Halap mälikligi we Şam mälikligi guruldy. Anadolyda bolsa Gylyç Arslan, kakasy Gutulmyş ogly Süleýman şa Mälik Tutuşa «Aýn şeýlem söweşi» nde ýeňileninden soň Mälikşa tarapyndan Yspyhana ugradylypdyr we Mälikşanyň ölümünden soňra Anadola baryp Beýik Seljukly döwletiniň soltany bolupdyr. Berkýarygyň soltanat döwründe «Beýik Seljuk türkmen hökümdarlygy» üç bölege bölünipdir. Berkýaryk we oňa bagly onuň jigleri 1194-nji ýyla çenli Yspyhanda Mahmyt I bilen Horasanda Soltan Sanjar. 1095-nji ýyla çenli Tutuş hökümdarlygy astynda we soňra Dükak hökümdarlygy astynda Şam Seljukly mälikligi we Ryzwan hökümdarlygy astynda Halap Seljukly mälikliginden ybarat bolupdyr.
Gylyç Arslan hökümdarlygy döwründe Anadoly (Kiçi Aziýa)
Berkýaryk ýurtda umumylygy saklamak üçin agalary we käbir emirleri bilen söweş alyp barypdyr we 1097-nji ýylda topraklarynda täzeden häkimýeti gurmagy başarypdyr. Söweşleriň soňunds jigleri Muhammet Tapar we Soltan Sanjar, Azerbeýjan Mäligi Ryzwan, Şam mäligi Dükak, Anadoly Seljukly soltany Gylyç Arslan I we Kerman Seljukly mäligi Turan şa ony Beýik Seljukly soltany diýip bildiler. Ýöne 1099-njy ýylda jigsi Genjäniň mäligi Muhammet Tapar agabegine garşy gozgalaň turuzup soltanlygyny yglan etdi. Uzak ýyllara çeken söweşler netijesinde 1104-nji ýylda şertnama gazanyldy. Şol şertnama esasynda Jebel, Pars, Yspyhan, Reý, Hemedan, Huzystan we Bagdat Berkýarygyň eýeçiligine geçipdir. Azerbeýjan, Diýarbekir, El-Jezire, Mosul, Siriýa we Hille emiri Sadakanyň eýeçiligindäki topraklar Muhammet Taparyň gol astynda galypdyr. Berkýaryk 1104-nji ýylyň 22 dekabrynda öldi. Berkýaryk heniz dirikä onuň ogly Mälikşa II ni goşunlaryna görkezip özüniň mirasdüşeri edip belländigini aýdypdyr. Esgerler ony goldapdyr. Şeydip tejribesiz Mälikşa II tagta geçdi. Seljukly hökümdarlygynda bolsa iň güýçli döwlet Muhammet Tapar we ogly Mahmyt II bilen Horasan we Mawerannahrda höküm süren Soltan Sanjar dagylaryň hökümi güýçlidi.
Çeşme
2. ^ Ybraýym Kafesogly (1992). "Kur-Boğa maddasy" (türkçe). Seljuklylar. Stambul. ISBN 975-11-0454-8.
3. ^ A. Özaydyň (2001) (türkçe). Soltan Berkýaryk Döwri Türk Taryhy (485-498/1092-1104). Stambul. Stambul uniwersiteti. s. 19. ISBN 975-404-608-5.
Sayxun
Sayxun - Özbegistanyň Syrdarya welaýaty Saýxunabad etrabynde ýerleşýän şäher.
Milan futbol topary
Milan futbol topary hazirki wagtda Italya Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
Transformator
Transformator, elektrik toguny ýa-da toguň güýjüni kiçeltmek ýa-da ulaltmak üçin ulanylýan elektrik enjamdyr.Iki we ikiden köp elektrik sepini elektromagnitiki induksiýonyň kömegi bilen, birirek biregini birikdirýän elektrik enjama transformator diýilýär.Elektrik sepinden beýleki bir elektrik sepine, energiýa, elektromagnit meýdanyň kömegi bilen geçiriler. thumb|200px|Transformatorlaryñ shemasy thumb|220px|Transformatoryñ suraty thumb|200px|Transformator thumb|200px|Orta tok güýji bilen işleýän transformator thumb|500px|Hakyky transformatoryñ deñ aýlanşygy we (NP/NS)2 = a2.
Skandinaw ýurtlary XI – XV asyrda
Mowzuk:   Skandinaw ýurtlary  XI – XV  asyrda
1.	Skandinaw ýurtlarynda iri ýer eýeçilik  gatnaşyklaryny  ýüze çykarmagyñ  özboluşlylygy
2.	Daniýa, Şwesiýa, Norwegiýa korollygynyñ emele gelmegi
3.	Skandinaw ýurtlary XV  asyrda
Karol häkimýeti hemişleik salgytlar salyp, bondlary özüne tabyn edip  berkitdi. XIII asyrda şwed iri ýer eýeleri (flesler)  atly goşunda gulluk edip,   salgytlardan azat bolupdyrlar. Şäherlere    syn etsek XI  asyrda  şäher  hünärmentleri  az sanly bolup (sehlere) ussahanalara birleşmändirler. Irki söwda gowşak ösüpdir. Obada söwdada pul az ulanylypdyr. Alyş – çalyşda mal, mawut mata we ş.m. harytlar ulanylypdyr. XII asyryñ ikinji ýarymynda  XIII  asyrda  daşky söwda  ösdi. Balyk, sütükli deri we  eýlenen deri daşry ýurtlara  çykarylypdyr. Stokolym şäheri ýokary galypdyr. Norwegiýa bugdaýy Germaniýadan  getiripdirler. Daniýa, Norwegiýa , Şwesiýa korollary  nemes söwdagärlerine   we süýthorlaryna  karz pul berýär ekenler. Şwed şäherlerinde  maslahata  nemesler hem gatnaşypdyr. Nemesleriñ bu ýurtlarda  söwdanyñ  ösmegine kömek  edýän bolsa, beýleki tarapdan  ony bökdäpdirler. Norwegiýada ýerli brýuger hojalyklaryñ  ösmegine zyýan   ýetiripdirler.
Karol hökümýeti tarapyndan   geçirilýän  syýasaty üstünlik   gazanyp biljek däldi, sebäbi karol we wassallar daşary  ýurtlardan  hemaýat gözleýärdiler.
1282-nji ýylda Erik Klipping  hartiýa gol çekip her ýylda  Danehof – döwletiñ  umumy maslahatyny  çagyrypdyr. Oña iri ýer eýeleri  giripdir. 1284-nji ýylda  Daniýadaky ýaly Şwesiýada  hem maslahat  çagyrylypdyr. Oña howdag diýip at beripdirler.
1319-njy ýylda bulagaý turuzyp, şwed korolyny kowup,  ýerine ýetginjek   Magnus Eriksson  geçýär. Onuñ düzümine Finlandiýa  we Saksan  welaýatlary girýär. Şwed we Norwegiýa (uniýasy) ylalaşygy  (1319-1363) baglaşylýar. Patyşa Albreht döwründe  nemes täsiri  güýçlenýär.
XIV asyrda  “gara  mergi keseli”  zerarly  Skandinaw  ýurtlarynyñ    hojalygy  pese gaçýar.
Daniýada Wladimir IV Atterdag (1340-1375ýý)  buthana we harby iägärleriñ  kömegi bilen karol häkimýetini  berkitmek başardýar. Ganza bilen bolan söweşde Daniýa uly kynçylyklara sezewar bolýar. 1370-nji ýylda Ştralzun şertnamasyna laýyklykda  Dat karollary  olaryñ razyçylygy bolmasa tagta geçip bilmändirler. 1397-nji ýyldaky Kalmar ylalaşygy netijesinde  Margarit  Erik  Pomeramskiý  Daniýa, Şwesiýa, Norwegiýanyñ   koroly diýip yglan edilýär. Bu döwletler öz aralarynda biri-birine kömek beripdirler. XIV – XV asyrda Norwegiýa pese gaçyp başlaýar. Karol häkimýeti güýçlenýär. Iri ýer eýeleriniñ ezişine çydam edip bilmedik daýhanlar gozgalañ turuzýarlar. 1436-njy ýylda halk hereketi uly gerime eýe bolýar. Karol Erik daşary ýurda  Daniýany taşlap gaçyp gidýär. 1468-nji ýyldan başlap  golland täsiri bu ýurtda güýçlenýär.
XV asyrda karol Daniýada  Kopengagen şäherinde  ýerleşýär.
Dong Hoi Airport
240px|right|thumb|Dong Hoi Airport Dong Hoi Airport (Sân bay Đồng Hới), Dong Hoi, Quang Binh, Wýetnam.
Su kaçağı
Syzdyryjy suw, binalarda ýüze çykýan iň uly meseleleriň biridir, ilkinji nobatda suw turbalarynyň gurnama aşa köp basyşy we bogunlardan suwuň syzmagy ýa-da kanalizasiýa zeýkeşleriniň bogunlaryndaky gazyklaryň işlemezligi sebäpli ýüze çykýar. .
Syzdyryjy suw geçiriji Syzýan suw ulgamy tapylmasa, has uly problemalara sebäp bolýar. Suwuň syzmazlygy ýüze çykarylandan soň, suw syzýan binanyň eýesi gereksiz çykdajylardan dynýar. Diňe binanyň eýesi ezmek, ussatlyk, mermer ýa-da kafel çykdajylary ýaly goşmaça çykdajylary biderek tölemeýär. Şol bir wagtyň özünde mermer, kafel ýa-da harabalyk hadysasy bolmansoň, ýurduň ykdysadyýetine hem oňyn täsir edilýär.
Her gün 1000 suw syzmagy ýüze çyksa we bu syzmalar "döwülmän suwuň syzdyrylmagyny" kesgitlemegiň ýerine köne usullar bilen ýüze çykarylsa, binanyň eýesi hem, ýurduň ykdysadyýeti hem ýaramaz täsir eder.
Häzirki wagtda bu negatiw wakalardan gaça durmak üçin suwuň syzmagyny kesgitlemekde ýöriteleşen köp sanly kompaniýa, öýlerde we iş ýerlerinde suw desgalarynda ýüze çykýan suw syzyşlaryny anyklamak üçin ýörite enjamlary ulanýarlar.
Suwuň syzdyrylyşyny kesgitleýän enjamlar diýlip atlandyrylýan maşynlar iň täze tehnologiýa bilen işlenip düzülenligi sebäpli, bu enjamlar bilen “suwuň syzmagyny kesgitlemek” usullary döwülmezden, dökülmezden we aňsatlyk bilen amala aşyrylýar.
Remezan
Romäzån ýa-da Romädån (رَمَضَانُ) — hijri kamary senenamasynyň 9-njy aýy (türkmen aýlarynyň 9-njy aýy). Musulmanlaryň doly hökmany (parz) oraza (agyz beklemeli) tutmaly aýy. Bu aý 30 günden ybarat.
Mälikşa II
Muizeddin Mälikşa II (d. 1099/1100一1105) Beýik Seljuk soltany. Berkýarygyň ogly. Berkýaryk 1105-nji ýylda ölende heniz çaga wagty bir ýyla golaý hökümdarlyk edipdir. Ony Soltanlyk tagtyndan indiren Muhammet Tapar dy.
Ömri
Taryhçy Ebu Fedanyň ýazamagyna görä kesellän soltan Berkýaryk ölmezden öň bir aý öň ogluny öz mirasdüşeri edip belläpdir we onuň egindeşleri muny kabul edipdirler[1]. Soltan Berkýaryk 1105-nji ýylda öleninde ogly Muizeddin Mälikşa heniz dört ýarym ýaşyndaka Seljukly tagtyna geçdi. Kagyz üstünde bütin Seljukly hanedanlygynyň baştutanydy. Emma bütin dolandyryjylyk alamatlary Muhammet Taparyň elindedi. Jigsi Muizeddin Mälikşany bir ýyl höküm sürdürmezden tagtdan indirdi we özi Soltan boldy. Möhüm wakalaryň ýazyjysy taryhçy Hamdulla Müstewfi Kazwini «Taryhy Guzide» atly eserinde Muhammet Taparyň tagtdan indiren jigsini zyndana atdyrandygyny ýazypdyr[1][2]. Muhammet Tapar häkimýeti eýeläp höküm sürse-de ol halk gözünden düşen adamdy. Emma tutuş hökümdarlygyň çäklerinde Horasandaky Seljuk türkmenleriň hökümdary Soltan Sanjaryň at owazasy bütin ýurda äşgär bolupdy. Bir ýyla golaý höküm süren soltan Mälikşa II hakynda başga maglumat ýokdur. Belki täze çeşmeler we maglumatlar arkaly geljekde öwrenip bileris.
Çeşme
1. ^ a b Cawley, Charles (2008-07) West Asia & North Africa, Chapter 5. Iran and Iraq. Seljukid Sultanat,Foundation for Medieval Genealogy TURKS.htm#_Toc179089990 (iňlisçe)
2. ^ Hamdulla Müstewfi Kazwini, (1362) (Abdul-Hüseýin Nevâ'î) Târîh-i Güzîde,Tähran 1362 (parsça)
Arçaýew Myrat Gurbandurdyýewiç
Arçaýew Myrat Gurbandurdyýewiç - Türkmenistanyň döwlet işgäri.
Doglan senesi we ýeri
1987-nji ýylda Aşgabat şäherinde doguldy. Milleti turkmen.
Bilimi we hünäri
Ýokary bilimli. 2009-njy ýylda Harkowyň politehniki institutyny ýangyjyň we uglerod materiallarynyň himiki tilsimaty hünari boýunça tamamlady.
Zähmet ýoly
2011-2012-nji ýyllarda Günorta Ýolöten-Osman gaz kondensat ýatagyny (2012-nji ýyldan «Galkynyş» gaz käni) işläp geçmek bölümçesiniň inženeri bolup işledi. «Türkmengaz» döwlet konserniniň Nebit we gaz institutynyň nebit we gaz ýataklaryny işläp geçmek bölüminiň inženeri bolup işledi. 2012-2017-nji ýyllarda - «Türkmengaz» döwlet konserniniň tebigy gazy we suwuklandyrylan gazy daşary ýurtlara satmak müdirliginiň baş hünärmeni, başlygynyň orunbasary wezipelerinde işledi. 2017-nji ýylyň mart aýyndan aprel aýyna çenii «Türkmengaz» döwlet konserniniň başlygynyň orunbasary. 04.2017-01.12.2017-nji ýyllar aralygynda Türkmenistanyň döwlet ministriniň - «Türkmengaz» döwlet konserniniň başlygynyň wezipesini wagtlaýyn ýerine ýetrirýär. 01.12.2017-nji ýylda «Türkmengaz» döwlet konserniniň başlygy wezipesine bellendi.
Häzirki zaman umumyadamzat gymmatlyklarynyň düýpli meseleleri.
Mowzuk:  Häzirki zaman umumyadamzat gymmatlyklarynyň düýpli  meseleleri.
Meýilnama:
1.	Ýaragsyzlanmak-halkara howpsyzlygynyň möhüm şertidir.
2.	Demografiýa, çigmal we energetika meseleleri.
3.	Ekologiýa we adam saglygyny goramak.
4.	XX-nji asyryň ahyrynda iň täze taryhyň ösüşiniň jemleri.
-Biziň ýurtlarymyz gadymy wagtlardan bäri goňşy oturan ýurtlardyr. Birek-birege hemaýat etmek, parahatçylykda we dostlukda ýaşamak bolsa goňşularyň borjudyr. Biz halk hojalygynyň ähli sferalarynda, ylym, medeniýet babatda jebis hyzmatdaşlygy ösdürip we pugtalandyryp, dostlukly we parahatçylykly ýaşamaga çalyşýarys. Türkmen-eýran serhediniň iki tarapyndaky halklar parahatçylykly we dostlukly ýaşamak isleýärler. Biziň wezipämiz bolsa olara kömek bermekden ybaratdyr. 1993-nji ýylyň 22-24-nji Garaşsyzlyk aýynda Türkmenistana resmi sapary wagtynda aýdan sözleri.
№64 Häzirki zaman umumy adamzat durmuşynyň düýpli (global) meseleleri.
Häzirki wagtda halkara meseleleriniň içinde                    globalizasiýalaşmak meselesi, jedelsiz suratda, öň hatara çykýar. Saparmyrat Türkmenbaşy.
1.	Halkara syýasaty we onuň amala aşyrylmagy adamyň we onuň hukuklarynyň berjaý edilmeginiň töwereginde jemlenmeli.
2.	Adamyň howpsuzlygynyň üpjün edilmegi we onuň bütin dünýäde eldegrilmesizliginiň gazanylmagy.
3.	Ýurtlaryň arasyndaky deňsizligiň, endigansyzlygynyň soňuna çykyp, deňsizligi ýok etmek.
4.	Gepleşikler geçirmegiň hem-de halkara düzgünleşdirişiniň şertlerinde deňhukuklylygyň güýçlendirilmegi.
5.	XX asyryň täze global arhitekturasynyň kemala getirilmegi.
Başgaça aýdanymyzda, sermaýa, pul, baýlyk hakynda däl-de, adam hakyndaky alada bilen hereketlenýän özgerdişler toplumy zerur. Bu işe planetanyň her bir raýaty jogapkärdir. Çünki biziň hemmämiziň geljekgi nesillerimiz üçin ýer ýüzündäki ýaşaýşyň goralyp saklanmagyna borçly ynsanlardyrys.
№65. XX asyryň ahyrynda taryhy ösüşiň umumy jemi.
“Sowuk urşuň” soňy. Täze syýasy pikirlenme. Milli bähbitleriň hemme zatdan öňde goýulmagy dünýä döwletleriniň arasyndaky bäsdeşligi hasam ýitileşdirdi. Kesekiniň hasabyna baýamak, serhetlerini giňeltmek güýçlidigini zor bilen subut etmek islegi adamzadyň başyna iki sany jahan urşunyň elhenç pidalaryny saldy. Ummasyz maddy çykdaýjylary hasaba almanymyzda-da, ol millionlarça adamyň ömür tanapyny kesdi. Birinji jahan urşunyň bir ýylynyň dowamynda ölenleriň ortaça sany napoleonçylyk uruşlarynyňkydan 30 esse, ýediýyllyk urşunyňkydan 250 esse köpdür. Üstün çykmak islegi adamzady köpçülikleýin gyryş ýaraglarynyň täze neslini (suwasty gämiler, minalar, raketalar, himiki we baktereologiki ýaraglar, tanklar, zenit ýaraglary we ş.m.) kemala getirmäge itekledi. Atom ýaragynyň döredilmegi we ulanylmagy XX asyryň käbir syýasatçylarynyň nesilleriň öňündäki iň uly ýalňyşlygydyr. Alymlar syýasatçylaryň talabyna boýun bolup köpçülikleýin gyryş ýaraglaryny döretseler-de, tizlikde adamzat nesline ýetiren uly zyýanlary üçin olaryň köpüsi gyrgynçylyga, urşa garşy göreşýänlere öwrüldi. Iki sany jahan urşunyň netijesinde dünýäniň syýasy kartasy tanalmaz ýaly derejede üýtgedi. Bu barada Merhemetli Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşy 2000-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 1-ne Türkmenistanyň bitaraplygynyň şanly bäşýyllyk baýramçylygy mynasybetli “Bitaraplyk taglymaty, onuň taryhy esaslary we döwletiň syýasatynyň baş ugry hökmünde orny” diýen leksiýasynda şeýle belleýär: “50 ýyl mundan öň häzirki milli baýdaklaryň dörtden üç bölegi ýokdy. BMG-niň agzalary bolan özbaşdak döwletleriň sanynyň 2000-nji ýyldaky 51-den 188-e çenli artmagy bilen, täze döwletleriň ýüze çykmagynyň depgini hem üýtgedi. 1950-1990-njy ýyllar aralygynda bolsa her ýylda 1, 2 döwlet döräpdi. 1999-njy ýyldan soňky döwür durnuksyzlygy bilen has hem tapawutlandy. 1990-2000-nji ýyllar aralygynda her ýylda täze ýurtlaryň 3-si döredi” Merhemetli Prezidentimiz Saparmyrat Türkmenbaşynyň nygtaýşy ýaly, tutuş köp asyrlyk tejribe adamlara, tutuş milletleri, döwletleri gapma-garşy durmagyň, barlyşyksyz bäsleşmegiň, dawa-jenjelleriň, uruşlaryň şertlerinde ýaşamagy öwretdi. Şeýle çylşyrymly dünýäde sag-salamat galmak üçin adamlar ýaraglanmaga we güýç ulanmak derejesinden pikir öwürmezlige öwrenişip gitdiler. Bu bolsa dünýäniň iki ulgama bölünmegine, “sowuk urşuň” bolsa olaryň ýaragyna öwrülmegine sebäp boldy. Adamzadyň birek-birege ýaragly gapma-garşy gurmagyň netijesizdigine, “sowuk urşy” bes etmelidigine düşünmegi üçin 50 ýyla golaý wagt gerek boldy. Gündogar Ýewropada sosoalistik ulgamyň synmagy, SSSR-iň dargamagy dünýäde uly özgerlişikleriň başlanmagyna getirdi. Dünýäniň bütewiligine we köp görnüşliligine göz ýetirilmegi.
Halkara ylalaşygynyň we hyzmatdaşlygyň ýollarynyň gözlegi. XX asyryň ahyrynda dünýäde parahatçylygyň kepili hökmünde BMG-niň ähmiýeti has-da artýar. Ol eýran-yrak urşunyň duruzylmagynda uly tagallary etdi. 90-njy ýylarda BMG kiçijik Kuweýti basyp alan Yraga garşy “Çöldäki harasat” söweş hereketini alyp bardy. BMG-niň “mawy papaklylary” Angolada, Mozambikde, Kambojada duşmançylykly taraplary ýaraşdyrmakda uly işleri etdi. Ýugoslawiýanyň ilatyna ynsanpewer kömekler berildi. Dünýäniň dürli ýurtlarynyň, sebitleriniň arasyndaky köptaraplaýyn utgaşyk (integrasiýa) barha ýygjamlaşýar. Ýewropa bileleşigi häzir dünýäde sebitara hyzmatdaşlygynyň nusgasyna öwrüldi. Ýewropanyň esasy döwletleri öz arasynda gümrük serhetlerini aýyrdylar. 1999-njy ýyldan başlap olar umumy pul birligine – ýewrony ulanmaga geçdiler. Olar öz arasynda ykdysady we daşary syýasatyny ylalaşyp çözýärler. Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasy (ЭКО) 1992-nji ýyldan täzeden janlandyryldy. 7mln. inedördül kilometr meýdany tutýan, 300 mln. ilat ýaşaýan sebiti öz içine alýan bu gurama 10 sany döwlet- Türkiýe, Eýran, Päkistan, Türkmenistan, Owganystan, Täjigistan, Özbegistan, Gazagystan, Gyrgyzystan, Azarbaýjan agza bolup durýar. Demirgazyk Amerika utgaşygy uly ykdysady hyzmatdaşlyk guramalarynyň biridir. Ýuwaş ummany sebitindäki döwletleriň köpüsi ASEAN atly hyzmatdaşlyk guramasynyň agzasy bolup durýarlar. SSSR-iň dargamagyndan soň dörän Garaşsyz döwletleriň köpüsi Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy guramasynyň kömegi bilen oňki adaty gatnaşyklary saklamaga hem-de özara utgaşykly ösüşi gazanmaga çalyşdylar. Türkiýanyň teklibi bilen döredilen Gara deňiz ykdysady hyzmatdaşlygy (Türkiýe, Albaniýa, Gresiýa, Ermenistan, Azerbaýjan, Bolgariýa, Gruziýa, Rumyniýa, Moldowa, Russiýa, Ukraina) hem sebitara utgaşygyň nusgalarynyň biridir. Halkara ösüş we rekonstruksiýalandyryş banky, Halkara walýuta Gaznasy, Halkara söwda guramasy ösýän we kömege mätäç ýurtlara kömek bermegi guraýarlar. Adamzat jemgyýeti XXI  asyryň bosagasynda. Üçünji müňýyllygyň bosagasynda adamzat öz ösüşinde çözülmesi gaýragoýulmasyz bolan dürli meseleleriň toplumy bilen garşylaşdy. Ýadro ýaragy sebäpli öz-özüni ýok etmek howpunyň azalandygyna garamazdan, entek dünýäniň 5 döwletinde ABŞ-da, Russiýada, Beýik Britaniýada, Fransiýada, Hytaýda, bu elhenç ýarag saklanyp galýar. Hindistan, Päkistan, Ysraýyl, Yrak, Demirgazyk Koreýa ýaly döwletler bu ýaragy edinmäge döwtalapdygyny bildirýärler. Dünýäniň köp ýerlerinde çagalaryň doýa garna naharlanmaýan, millionlarça adamyň öýsiz-owzarsyz, açlyk çekýän mahalynda, käbir döwletleriň ýaraglanyşyk üçin harby çykdaýjylary ummadan aşýar. Emma kem-kemden adamzat ýaragsyzlandyrmagyň halkara howpsuzlygynyň möhüm şertdigine düşündi. Dünýäniň ilatynyň  artmagy, azyk ýetmezçiligi, çig mal we energiýa gorlarynyň azalmagy ýaly meseleler hem adamzady biynjalyk edýär. Adamzadyň saglygyny goramakda uly oňegidişligiň gazanylandygyna garamazdan, entek medisinanyň hem çäresiz ýerleri bar. SPID keseli  XX asyryň mergisine öwrüldi. Energiýanyň dürli görnüşleriniň.
Abdulmejit
Hüküm sürdi: 2 Iýul 1839 – 26 Iýun 1861
Özünden soň Abdulaziz
Ogullary: Myrat V, Abdulhamid II, Mehmet V, Mehmet VI
Hökümdarlygy: Osmanly hökümdarlygy
Kakasy: Mahmyt II Osmanly
Ejesi: Bezmiälem soltan
Doguldy 25.04.1823. Stambul
Öldi: 26.06.1861 (38 ýaş) Stambul
Dini: Yslam
Doly ady: Abdulmejit han bin Mahmyt han El-Muzaffer hemişe.
Abdulmejit
Abdülmejid (25 aprel 1823, Stambul –26 Iýun 1861, Stambul), 31-nji Osmanly patyşasy we 110-njy Yslam halyfydyr. Mahmyt II Osmanlynyň, Bezmiälem soltanyň ogludyr. Döwründe Tanzimat permanyny etmegi bilen meşhurlyk gazandy. Günbatar medeniýeti bilen terbiýelenindi. Fransuzça gowy gürleşdi we günbatar sazlaryny diňläp köňlüne aram salardy. Kakasy Mahmyt II Osmanly ýaly täzelikçidi. Kakasynyň ölüminden soň tagta çykdy. Abdulmejidiň tagta çykyşy uly hormat bilen garşy alyndy. Mustapa Reşit, Mehmet Emin Aly Paşşa, Fuat paşşa ýaly egindeşleri bolupdyr. Soltanlygy wagtynda iň köp tutujylaryň oppozisiýaçylar (garşydaş) bilen garşylaşdy. Soltan Abdulmejit daşary ýurtdan alan karz pullarynyň bir bölegine saraý we köşkleri gurdurdy. Dolmabakja saraýy (1853), Beýkoz Kasry (1855), Kiçisuw kasry (1857), Edirne-Meriç köprüsi (1847), Mejidiýe mesjidi (1849), Teşwikiýe mesjidi (1854), Hyrkaýy Şerif mesjidi (1851) döwrüniň başlangyç saldyran binalarydyr. Bezmiälem Walide Soltan Gureba hassahanasyny gurdurdy (1845-1846) Täze Galata Köprüsi bilen şol ýyl ulanylmaga berildi.
Hökümdarlygy
1839-njy ýylyň 1-njy Iýulynda tagta çykdy. Öň Müsür problemmasyny Nizip ýeňilmegi (24 Iýun 1839) bilen çykma ýagdaýda-dy. Kakasynyň jynazasy wagtynda başwekil Mehmet Emin Rauf paşşadan patyşanyň möhrüni zorluk bilen alan, Mejlisi Walaýy Ahkamy Adliýe baştutany Goja Mehmet Hüsrew paşşa, özüni Sadrazam yglan etdirdi (2 Iýul 1839) Heniz Nizip bozgunlygyndan habary bolmadyk patyşa, problemmany çözmek üçin goşuna bu hereketi saklamaklyk üçin habar ugratdy. Müsür baştutany Kawalaly Mehmet Aly Paşşany bagyşlandygyny we düşünişmek isländigini bildirmek üçin jenap Köse Akifi Müsüre ugratdy. Şol wagt hem duşman hasaplan Hüsrew paşşanyň sadarata gelmeginden gorkan Kapitan Derýa Ahmet Fewzi paşşany Müsüre äkidip Mehmet Aly Paşşa tabşyrdy (3 Iýul 1839). Nizip ýeňlişiniň habary Stambula ýaýrady. Birleşen Karollyk (Angliýa), Fransiýa, Russiýa, Awstriýa we Prussiýa ýurtlarynyň beren ortalyk bir kararlary bilen Müsür problemmasynyň özleriniň gatnaşmagy bilen çözülmekligini islediler (27 Iýul 1838). Bu karar kabul edildi. Şeýdip Osmanly döwleti, Ýewropa döwletleriniň maslahaty astyna girip başlady.
Tanzimat permany
London we Parižde Osmanly hökümdarlygynyň taýýarlyklary ugrynda duşuşyklarda bolan haryjy naziri Mustapa Reşit paşşa, bir programmanyň gerekdigi hakynda patyşany ynandyrdy. Taýýarlanan Gülhana Hatty Humaýunu (Hatty Şerif ýa-da Tanzimat permany) Mustapa Reşit paşşa tarapyndan 3-nji Noÿabrda Gülhanada okaldy. Tanzimat döwrüni açan bu karar bilen, sud edilmän, subutnamasyz hiç kimi jezalandyrylmajakdygyny, mal we mülkiniň zorluk bilen elinden alynmazlygy hakynda durlup geçilipdir.
Tanzimatdan soňky ýagdaýlar
Döwletiň çar tarapynda başlanan täzeleşme düzgünleri, garşylaşylan wakalar sebäpli islegler ýerine ýetirmedi. Abdulmejit wagtal-wagtal tutujylary wezipelendirmäge mejbur boldy. Döwlet işleriniň başa barmazlygy (Olanaksızlıklar) sebäpli täzeden Iltizam dolandyryjylygyna gaýdyp bardy. 1840-njy ýylda Kaimeýi mutebere ady bilen ilkinji kagyz pul çykaryldy. Döwler işleriniň düzgüne getirilen wagtlarynda hem Birleşen Karollyk (Angliýa) we Fransiýa ikisiniň birleşmegi bilen çaknyşyklary, küşgirilen Siriýa we Libiýada Dürziler bilen Maruniler arasyndaky pitneler ýüze çykdy (1845) 1848-nji ýyllarda Awstriýa garşy garaşsyzlygy bermezlik söweşine getiren Wenger (Hungary) ýurtsöýenleri Türkiýa sygyndy. Baby Alynyň Awstriýa we Russiýanyň basgysyny serpikdirip bilmändigi Ýewropada Osmanly hökümdarlygynyň abraýyny giderdi. Eflak we Bogdanada ýaňsylanma bilen aýaga galan tolgunyşyk, Iňlisler bilen başlan Baltalimany şertnamasy bilen (1 Maý 1849) soňlandy.
Krym söweşi
Ýewropa döwletleriniň döwlet işlerine goşulup-garyşmagyny halamaýanlar, patyşany we hökümet erkanyny öldürip Abdulazizi tagta çykarmak üçin aýaga galdylar. Kuleli Wakasy bilen başlanan aýaga galynşykda (14 Sentýabr 1859) käbir baştutanlar jezalandyryldy. Söweşleriň dowamlylygyny garşylamak üçin agyr ýagdaýda alynan karz pullar hazyna uly ýüki, patyşanyň we saraýyň birugsat harçlanmagy gitdigiçe agyrlaşýardy. Döwlet, Krym söweşi wagtynda ilkinji gezek daşary ýurtdan karz almaga mejbur galypdyr (24 Awgust 1854). Şondan soňam ikinji (1855), üçünji (1858), dördünji (1860), gezek gaýtalandy. Begogly sarraflaryndan alynan karzlar hem 80 million altyn lira ýetdi. Birleşen Karollygy (Angliýa), Fransiýa, Awstriýa, Prussiýa we Russiýa Baby Ala bir dokument hat (not) berip Islahat Permanynda agzalyp geçilen kararlarynyň ýola goýulmagyny islediler (Oktýabr 1859).
Ölümi
Osmanly döwletiniň soňky dört patyşanyň kakasy bolup, iň köp sanly ogullary tarapyndan patyşalygy dolandyrylan, Osmanly patyşasy bolan [1] Abdulmejit, kakasy ýaly Inçekesele (tüberküloza) sezewar bolup syrkawlaýar. Ihlamur Kasrynda 38 ýaşynyň içinde öldi. Fatihde Soltan Selim sebtinde Ýowuz Selim mesjidinde, Soltan Abdulmejit Türbesinde depin edildi.
Maşgalasy
Aýallary:
1. Serwet-seza ilkinji hatyn.
2. Şewk-efza Walide Soltan: Sultan Myradyň ejesi we ikinji hatyn.
3. Hoşýar Ikinji hatyn.
4. Tiri Müjgan Walide Soltan: Üçünji katyn Abdulhamit II ejesi.
5. Werdi Jenan Üçünji hatyn.
FK Panewežys
FK Panevėžys hazirki wagtda Litvan Ýokary Ligada basleşige dowam edyar.
Abdulmejit
Maşgalasy
6. Güljemal hatyn Dördünji hatyn.
7. Rahime Perestu Walide Soltan: Dördünji hatyn.
8. Gülistu (Gülistan) Dördünji hatyn.
9. Düzdi Dil Üçünji hatyn.
10. Bezmi (Bezmara) Altınjy hatyn.
1. Yyldyz Hanym
2. Saf-derun Hanym
3. Husni Jenan Hanym
Ogullary
1. Myrat V
2. Abdülhamid II
3. Mehmed Reşat V
4. Ahmed Kemaleddin
6. Ahmed Nureddin
7. Süleyman Selim
8. Mehmed Wahdetdin VI
Gyzlary:
1. Fatma Soltan
3. Jemile Soltan
4. Munire Soltan
5. Behije Soltan
6. Seniha Soltan
7. Nadile Soltan
8. Mediha Soltan