XI-XV_asyrlarda_Mongoliýa
Mongollar tebigy şertlerine görä irki döwürlerden başlap göçüp gonup ýörän maldarçy  halklar  bolupdyr. Olaryň territoriýasyny  4/5 bölegini çöllük we daglyk  öri meýdanlary  tutupdyr. Ygal az ýagypdyr gar ýagmandyr diýen ýaly. Ýöne mal  bakmak üçin  oňaýly   ýerler köp  bolupdyr. Taryhy çeşmeler b.e.öň II asyrlarda göçüp gonup ýörän taýpalaryň  ýaşandygy barada  maglumat  berýär. Biziň eýýamymyzdan öň III asyrda  Gum deržawasy irki ýer  eýeçilik döwlet  bolup soňra  yzygider  çalyşyp duran Sýanbi döwleti (I-III asyrlar) Zijan Kaganaty (IV-XI asyrlar), türk kaganaty (VI-VIII), Uýgur kaganaty (745-840 ý) Kidan imperiýasy Lýao (X-XI asyrlar) şu güýçler bolup şu ýer  eýeçiligi ösüp maldarçylyga  üns   beripdir. Göçme maldarçy taýpalary tapawutlanypdyr. Şäher ýaşaýjylary döräp başlapdyr. Mongol dilli, türki  dilli,  tungus manjar taýpalary  ýüze çykypdyr. Şu ýerde Aziýa  we  Ýweropada  ýaşaýan  häzirki zaman  türk we Mongol dilli  halklar ýüze çykypdyr. Mongol taýpalary X-XII asyrlarda Hytaý diwarlaryndan tä  Seleng  derýasyny  çenli  uzalyp gidipdir. Hytaý ýazuw çeşmelerinden  köplenç olara ilatyň  demirgazykdan taýpalar “ak tatarlar” demirgazyk mongoliýada  “Gara tatarlar” diýip at beripdir. XIII asyrda tutuş olara  “Mongollar” diýip at  beripdir. Olar geçi, goýun, iri şahly  mallar, aty  idedipdirler. Her birleşmeleriň öz  hany  bolupdyr. Olar nesil  boýunça  ýurdy  dolandyrypdyr. Ony taýpa aristokratlar ilki saýlapdyr. Raşid-ed- Diniň eserlerinde batyr  güýçli  barada  aýdylýar. Urug taýpalardan gurply  maşgalalar hyzmatkär, gullar döräpdir. Mongol döwletiniň başynda  çingiz han  durupdyr. Her taýpanyň öz emini bolup biri-birine  talapdyr. Şeýdip irki iri ýer eýeçilikli döwletiň esasy goýulypdyr. Temuçin – Çingiz han  ady bilen Mongol  döwletiniň  taryhyna girdi (1162-1227). Ol baý maşgaladan  ýüze çykypdyr. Temuçin köp uluslar özüne birleşdiripdirler. Ol özara uruşlaryda  peýdalanýar ilki  ýeňilýäni  soň  ýeňinenden  ozone  boýun egdirýär. 1190 –1206 çenli tatar, merkit, maýman taýpalaryny  ozone  birleşdiripdirler. Müň başylar,  ýüzbaşylar bolupdyr. Çingiz han Mongol taýpalaryna boýun egdiripdir. Tangun döwletine – günbatar uly ogly Iuçiniň ýolbaşçylygynda  topar  ýenesiýiň  jülgesindäki halklar tabyn  edipdir. 1215-nji ýylda Hytaýy boýun egdiripdir. Çingiz hanyň ogullary Iuçi, Çagataý, Ugedeý we Toluý hem oňa  goşulýar. Her birisine 24 gul ýetipdir. Merkezi Aziýa aralaşypdyr. Iuçi Syrderýanyň aşak akymyna beýleki  ogly  ýokary akymyna, 3-sine  Çingiz  hanyň ýolbaşçylygynda  Buhara  we Horezm  taýpalygynyň merkezine  ugrapdyr. 1220-nji ýylda mongollar Samarkandy gabapdyr. Ol ýeriň ilatyny  talap ýok edipdir. Diňe hünärmentler mongoliýa  iberdi. Ürgenç duşmany  güýçli  gaýtawul berdi. Dört aýlap Ürgenç gabaldyr. Şäher ele salyndy soň  halky  güýçli  edip bildiginde  gynandylar. 1221-nji ýylda merkezi  aziýa  uly  şäherlileriň biri Merw  eýelendi. Merw oazisine  suw  bilen  üpjün edýär. Oazis çöle öwrüldi. Merkezi aziýa 1221-nji ýylda  eýelendi. Güýji Azerbeýjan we Gruzin gönükdirdiler. Olar bu ýerde alanlar bilen  çaknaldy. 1223-nji ýylda Kalka derýasynda  knýazlarynyň arasynda güýçli söweş boldy. Olar Krymda uly ýitgi çekdiler. Ýöne gündogara şüýşdiler. Wolgada Bulgarlara garşy göreşde  uly  ýeňilişe  sezewar  bolup yzyna  merkezi  aziýa  dolandylar. Ondan Owganystan   we demirgazyk Hindistana ýöriş etdiler 1225-nji ýylyň güýçli  Mongol goşuny  ýurduna dolandyrdy. 1227-nji ýylda Mongoliýa  guýarka  Çingiz  han  aradan  çykdy. Şeýdip Mongol  agalygy demirgazyk Hytaýyň I böleginde, günorta  Sibirde,  gündogar Türkistana Merkezi Aziýada, Eýranyň  bir  böleginden  dikeldilip. Onuň goşunyň diňe  mongollar duşman boýun egdirilen  halklar  hem  çekilipdir. Çingiz han  aradan  çykandan soňra  onuň  gullarynyň arasynda  tagt  ugrunda  göreş bolupdyr. 1229-njy ýylyň sentýabrynda  Çingiz hanyň  3-nji ogly  Ugedeý  gurultaýda  beýik han  edilip  saýlanýar. 1231-nji ýylda Mongol goşuny  Ugedeý we Tuluýyň  ýolbaşçylygynda  demirgazyk Hytaýa  çozup girdiler. 1234-nji demirgazyk Hytaýa boýun  egdirýär. 1235-nji ýylda gurultaýa çagyrylýar. Mongollar günbatara  ýöriş etmegi planlaşdyrýar. Baty we Subeteýiň ýolbaşçylygynda  goşun  1237-1238-nji ýylda  rus ýerlerine  täzeden aralaşypdyrlar. Rýazan, Wladimir şäherlerini taladylar. 1238-nji ýylda mongollar Nowgoroda  ýöriş etdiler. Ýöne ýerine  olara  ruslar gaýtawul berdiler. Ýöne täzeden 1239-njy ýylda  günortada  Rusa ýöriş edip ýol ugruna  şanly  zatlaryň ýol  ugruna  janly  zatlaryň  baryny  weýran  edip Dnepriň üsti bilen  1240-nji ýýlda  Kiýewi geçip eýelediler. Ondan soň  goşunyň  bir  bölegi Wengriýa  beýlekisi Polşa  urgrunda  Polşa  we  Seleziýada  ýerlerini tep-tekiz  edip  Marawiýa  ugradylar. Olar rus  goşunyny  gaýtawul netijesinde köp  ýiti çekdiler we günbatar Ýewropany  eýeläp bilmejeklerdikleriňi gözlerini ýetip,  1241-nji ýylda  yzyna çekilipdir. Beýik han Ugedeýiň  döwründe (1220-1241) apet imperiýasynyň  hojalygyny  ýöretmekligi üns  beripdir. Maliýa aragatnaşyk işi ýola goýdy. Salgyt ýygnamak  sazalaşdyryldy. Hat ýazuwy geçirilipdir. Boýun egdirilen  ýurtlardan salgydyň  alynyşyny gözegçilik eder ýaly  Nolbai bellenildi. Mongollaryň imperiýasynyň paýtagty Karakum dikeldildi. Sebäbi bu ýerde  beýlekilerden  getirilen  zergärler hem  ýaşaýardylar. Boýun egdirilen  halklaryň  gozgalaňlary bolup geçdi. Merkezi Aziýada Mahmud Tarabynyň  gozgalaňy wekilleri Ugedeý aradan  çykandan soňra  tagt ugrunda   gozgalaňlar bäş ýyl dowam  ýetdi. 1245-nji gurlutay çagyrylypdyr. Ugedeýiň ogly  Guýuk bellenildi. Emma ol uzak ýurdy dolandyrdy. 1248-nji ýylda hana  Bata garşy  ýöriş taýýarlyk görülýär aradan. 1251-nji ýylda gurultaýda  Tolunyň ogly  Munna  beýik han  diýip yglan  edilýär. Dogany Hulaguny  günbatara  ugrady ol Eýrany boýun  egdirilmedi. 1256-nji ýylda Eýrany  boýun egdirip islediler galasyny  ele  salýar. 1258-nji ýylda ýylyň  dowamlarynda  Bagdady eýeleýärler. Ilhan nebereleri Hulagunyň ýolbaşçylygynda  Müsüri eýelemek isleýär. Emma ol bolmady. Şol wagt Kubalaýyň goşuny  Hytaýa  ýöriş gurady. 1259-njy ýylda Munsk aradan çykdy. Mongol imperiýasynyň düzümine dürli dillerde gepleýän halklar  milletler halkyýet girýärdi. Olar dürli durmuşda ykdysady ösüşidi. Olary ne ykdysady ne-de  medeni  umumylyk gyzyklandyrýardy. Edil harby edara  birleşmesi ýalydy imperiýasynyň  merkezini mongoliýa  we  demirgazyk Hytaýyň  beýik hanlary dömeni  düzýärdi. Günbatarda Ugedeý  nesliniň  ilulusy Allaýyň  daglaryna çenli  ýaýlap  ýatyrdy. Imperiýanyň üçünji  bölegini çagataýyň eýeliginiň eýeçiliginiň  Merkezi aziýada  Amyderýanyň ýalkamasy  bu uuliň merkezi Almalyk şäheridi. Eýran, Urak, Kawkaz ýerleri girip merkezi Töwrizde soňky  eýeliginiň Iuçiniňkidi ol Wolga, Astrahana  çenlidi. Şu imperiýanyň soňky dolandyryjy  Mukki boldy. Ol ölenden  soň  imperiýa  hem  dargady. Hubelaý bilen ünsi Arig – Buganiň arasynda häkimiýet ugrunda  dowalar  boldy. Hubilaý häkimiýet geçirdi. Eýran imperiýa  dargady, oňa  mongollaýynyň özi  we Hytaý girýärdi. 1279-njy ýylda mongollar Hytaýyň  bolan  edilmedik ýerlerinide  basyp  aldylar. Hubilaý 1271-nji ýylda öz  neberileriniň  Ýuan diýip Hytaý atlandyryldy. Hytaýyň ähli territoriýasy 10 welaýata  bölünipdir. Uly şäherleri  dolandyryşy  edip ýaşy 25-den geçen  mongollar bellenildi. Han Ýuan neberilegini berkitmek üçin öz  neslini  dowam etdirijigi öňünden belledi Han  köşgüni gorar ýaly  12 müň adamy  her 3  gije  gündizden  çalşypdyr. Hubilaý han 1294-nji ýýlda aradan  çykdy. Ondan soň  Temir han  geçdi. 12 ýyl ýurdy dolandyrypdyr. Onuň döwründe närazyçylyk güýçlendi. Ýaňy uruşlar zerarly, göçme Mongol taýpalarynyň durmuş derejesini erbetleşdi. Onuň oruntutarlary Haýsan – Huluçlan (1307-1311). Ol ýagdaýdan  çykalga  gözläp başlady we mongollara  at,  mallara paýlady. Akap baribanyň döwründe (1311-1320) Mongol ilatynyň 2 ýyl dürli  sargytlardan  adat edipdir. Onuň karary bilen Mongol halkyna düýe, at, sygyr  geçi paýlanyp beripdir. Ýöne mongollaryň basyp  alyşlary  ýurtlary, olaryň  özlerine seredende hojalyk we  medeni taýdan  ep-esli ýokary derejede  ösendi. Hanl;ar we naýomlar goňşy halklary talap öz baýlyklaryny  artdyrmaga  çylşypdyrlar. 1337-nji ýylda Hytaýda  halk  gozgalaňy  başlandy. 1368-nji ýylda Pekende Ýuan neberikleri çykarylyp kowuldy. Mongol jemgyýetinde 2 synp: 1.	agalyk ediji iri ýer eýeleri.