cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Jemläp aýdanymyzda, biziň ýurdumyz taryhda “Güneş ýurdy” diýlip atlandyrylýar. Türkmenleriň aslyny döredenleriň biri bolan Horezm sözi bolsa “Gün ýeri-ýurdy” görnüşinde hem tejrime edilýär. Horosan – “şäherler enesi”, Merw - “Günüň dogýan ýurdy” manyny aňladypdyr, türkmenleriň has soňraky atlandyrylan dagly mekany Nohur bolsa “Täze gün ýurdy” hökmünde tejrime edilýär.
Biz üçin bu ýerde ilkinji nobatda gymmatly zat, parfiýalylaryň esasy milli nagşy bilen häzirki türkmenleriň arasynda göni genetiki gatnaşygynyň bolandygyny görýäris. Bu gatnaşyk beýik maddy hem ruhy – medeni hyzmatdaşlykda-da saklanyp gelipdir.
Bu ýurduň ýerleriň ady bilen baglanyşyklylyk-da hem ýüze çykýar. Häzirki çäginde dag gaýalarynyň birinde gadymlar Parau, ýagny Parfiýa daglary diýlip atlandyrylyp, orta asyrlarda oňa Parau ýa-da Ferawa diýilipdir. Orta asyrlaryň döwlet dili bolan arap elipbiýinde “p” harpynyň bolmazlygy hem arap ýazuwynyň kadasyna laýyklykda Parawa – Ferawa rabady, ýagny kerwensaraý diýlipdir. Şol ýerdäki oba hem doga häzir-de Paraw diýilýär. Ol ýerde ýerleşen aramgähe bolsa Parawbibi diýilýär. (Gyzylarbar etraby). Megerem, alymlar tarpyndan takyk manysy kesgitlenilmedik Garrygaladaky kükürt suwly, sarpaly çeşme Parhaý, Bathyz hem Garabildäki örän owadan, gözel belent gyra tutuşlygyna  Parapamiz diýilmegi-de  Parfiýa ady bilen baglanyşykly bolsa gerek. Näme üçindir bu at tebigatyň gözel ýerlerine  dakylypdyr. Olaryň ählisi dag hem dagyň sapaly ýeri bilen baglanyşykly. Eýsem Parfiýa döwletiniň merkezi-de dagyň alkymynda, derýa suwunyň ýakasynda, gözel hem täsin baýyrlyklaryň arasynda, örän sapaly ýerde  ýerleşýär. Şonuň üçin bularyň arasynda berk betigy ýakynlyk bar. Türkmenistanyň başga ýerlerinde däl, hut häzirki Aşgabat hem Gyzylarbat şäheri aralygynda-da parlar diýen türkmen taýpasy entegem şol ady ýitirmän ýaşap gelýär.
Türkmen halkynyň köp asyrlyk taryhynyň esasy bölegini uruşlar tutýar, bu mekana keseki halklar mydama hüjüm edip gelipdir. Aslynda bolsa gadymy döwrüň we orta asyrlarda “beýik” diýlip baha berlen Dariý hem Kir, Isgender Zulkarneýn, Sasani beginiň nesli, arap halyflary we Çingiz han, emir Temir we Nedir şa Afşary hem beýleki ownuk-uşaklar bu jennet kybap topragy basyp almak isläpdirler. Bellije bir çäkli döwrüň içinde eýelik etdi diýäýmeseň, olaryň hüjüminiň hiç biri ahryky netijede bu halky syndyryp bilmändi.
Şondan ugur alsak, biz Türkmenistany diňe bir geografiki jähtden däl, eyşem etniki zolak hökmünde-de ýeke-täk bitewi, daşdan gelen howp-hatary gaýtaryp bilmek derejede ösendigine gö ýetirip bileris.
Rejep Bazarow
Rejep Bazarow Daşoguz welaýatynyň häkiminiň orunbasary. Türkmenistanyň Prezidentlik Saýlawlarynyň (2012) dalaşgäri.
Oguz han eyýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Diýmek, türkmen halkynyň taryhy kökleri onuň irki aslynyň – gadym eýýämki türkmenleriň ata-babalarynyň ýaşan, soňy bilen birleşip, biz etnosy emele getiren hem türkmen adyna eýe bolan topragyndadyr. Gadymyýetiň güýçli döwletleriniň birini döreden, türkmen halkynyň hem dünýä medeniýetine öçmejek sahypa bolup giren ol halklaryň biri parfiýalylar bolup durýar.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
Rejep	Bazarow 1958-nji ýylda Daşoguz welaýatynyň Gubadag etrabynyň Amyderýa geňeşliginde doguldy. Milleti türkmen.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Rejep Bazarow
Terjimehaly
1975-nji ýylda orta mekdebi tamamlap, S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetine okuwa girdi we 1980-nji ýylda weterinar lukmany hünäri boýunça tamamlady.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
1993-nji ýylyň Nowruz aýynyň 22-29.Beýik Britaniýanyň we Demirgazyk Irlandiýanyň Birleşen paýtagty dünýäde syýasy we ykdysady öňbaşçylaryň hataryna girýän, Ỳewropanyň iri, ýokary derejede ösen döwletle riniň biri bolup durýar. Bu ýurt maşyn gur;uşygynda, elektronikada, ykdysadyýetiň maliýe we beýleki ençeme ugurlarynda öňbaşçy orny eýeleýär. Beýik Britaniýa ýokary derejedäki tehnologiýalary, harytlary we maýany uly möçberde iberiji bolmak bilen bir hatarda, çig malyň, energiýa serişdeleriň özüne iberilmegine gyzyklanma bildirýär, maýa goýujy hökmuňde hem, olara gönüden-göni gatnaşyjy hökmünde hem uly möçberdäki taslamalarda hyzmatdaşlyk etmäge çalyşýar. S.A.Nyýazowyň iňlis işewir toparynyň wekilleri bilen Londonda geçirwen gepleşiklemri hem bähbirleriň bap gelmegi ýagdaýynda geçdi. Mysal üçin, eýýäm iňňän iri kompaniýalaryň ýolbaşçylary bilen geçirilen ilkinji söhbetdeşligiň başynda maliýe-ykdysady hymatdaşlyga, Aşgabat halkara aeroportunyň gurluşygy tamamlamaga we ony ulanmaga taýýarlamaga, beýleki maliýe taslamalara iňlis hünärmenleriniň gatnaşmagyna degişli meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy. “Tomas de Lýa Rýu” kompaniýasynyň baştutany bilen duşuşygyň barşynda Prezident Türkmenistanyň raýatynyň pasportynyň we beýleki käbir döwlet resminalaryň nusgalaryna garap geçdi, şolary taýyarlamak üçin buýurma bolsa şu kompaniýanyň kärhanalaryna tabşyrylypdy. S.A.Nyýazowyň Londona iş saparynyň soňraky güni hem dartgynly gecdi, şonda ol Beyik Britaniýanyn Premýer ministry Jon Meýjer bilen duşuşdy. Iki ýurduň baştutanlarynyn arasyndaky söhbetdeşlik oňyn ýagdaýda we özara düşünişmegiň hem-de ikitaraplaýyn gyzyklanmagyň ýokary derejesinde  geçdi. Saparmyrat Nyýazow we Jon Meýjer şahsy söhebtdeşlik mahaly öz ýurtlarynyň ikitaraplaýyn gatnaşyklaryny ösdürmäge öz degişli pikir alyşdylar, dülri ugurlarda Türkmenistanyň we Beyik Britaniýanyň hyzmatdaşlyk etmegini düzgünleşdirmäge hyzmat etjek ylalaşyklar taýyarlamak boýunça işleri janlandyrmak barada şertleşdiler. Söhebtdeşler ara alnyp maslahatlaşylan meseleleriň döwlet derejesinde çözülmegiň zerurdygyny nygtap gecmek bilen, bir-birini resmi saparlary alyşmaga çagyrdylar. Soňra Turkmenistan Prezidentiniň Energetika, söwda we senagat ministry Tim Egar bilen, Döwlet daşary işleri ministry Dugas Hogg we beýleki resmi adamlar bilen gepleşikleri bolup geçdi.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
1980-nji ýylda Gubadag etrabynyň “Amyderýa” daýhan birleşiginde uly weterinar lukmany bolup zähmet ýoluna başlady we 1982-2000-nji ýyllar aralygynda Gubadag etrap weterinar laboratoriýasynda weterinar- serolog, “Amyderýa” daýhan birleşiginde baş weterinar, uly weterinar, soňra Gubadag etrabynyň weterinar gullugynyň başlygy wezipesinde işledi.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Şwesariýa, Dawos, bütindünýä ykdysady maslahaty. Dawos şäherinde (Şwesariýa) gecirilýän mejlis dölwet we hökümet bastutanlarynyň, maliýe-senagat toparlarynyň wekilleriniň, uly alymlaryň we işbeledileriň wekilçilik abraýly ýygnagy bolup, olar maýa goýumlarynyň gönükdirilýän ugurlaryna we tutuş ykdysady syýasata öz täsirini ýetiryär. Indiki asyryň geljegi has oňat dölwetleriniň biri hökmünde dünýä bileleşiginiň ünsüni özne çeken garaşsyz Türkmenistan Dawosdaky ykdysady mejlise gatnaşýanlaryň hemmesini örän gyzyklandyrýar. Şonuň üçin-de Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň şol abraýly halkara ýygnagyna gatnaşma gy bilen, dünýäniň maliýe-senagat toparlarynyň, maýa goýum kopaniýalarynyň wekilleri Türkmenistanyň baý tebigy syýasat babatda ýöredýän onuň bitaraplyk syýasaty netijesinde üstünlikli geçirilýän ykdysady özgertmeleriň esasy ugurlary bilen tanyşdyrmak maksat edinilýärdi. Şeyle hem şol mejlise gatnasmak arkaly Prezident Saparmyrat Türkmenbaşynyň döwlet we hökümet bastutanlary, dünýäniň esasy işewür adamlary we maýadarlar bilen, şeýle hem Türkmenistan bilen gatnaşyklary ösdürmäge uly höwes bildirýän tanymal syýasatçylar we ykdysatçylar bilen şahsy gatnaşyklary ýola goýmagynyň uly ähmiýeti boldy. Türkmneistanyň belet mertebeli Prezidenti saparmyrat Türkmenbaşy Bütindünýä ykdysady torumynyň işine gatnasmak üçin bu ýere geldi. Ol Dawos şäherinde geçirilen möhüm halkara ýygnagynda garaşsyz Türkmenistanyň ykdysadyýetini ösdürmek boýunça geçirilýän reformalar bilen tanyşdyryldy. Ol bu ýere gelen dölwet ýolbaşçylabryn birnäçesi bilen duşuşdy we gepleşikler gecirdi. Olaryň arasynda Türkiýäniň Prezidenti S.Demirel, Päkistanyň premier-minitri B.Bhutto, Russiýanyň premier-ministri  W.S.Çernomyrdin, Gazagystan Respublikasynyň Prezidenti Y.Karimow bar. Şonuň ýaly-da merhemetli Prezidentimiz Fransiýanyň “Buig” kompaniýasynyň prezidenti M.Buigi kabul etdi. Bu duşuşykda Gökdepäniň memorial-metjidi gurmak hakynda şertnama gol çekildi. Merhemetli Prezidentimiz Dawosa dünýäniň köp ýurtlarynyň gelen iş adamlary bilen duşuşdy we Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň geljegi bilen tanyşdyrdy. Türkmenbaşy aýynyň 31-nde merhemetli Prezidentimiz Saparmyrat Türkmenbasy Sýurin şäherinde Türkmenistandan müňlerçe kilometr alyslykda Ministrler Kabinetiň Mejlisini gecirdi. Mejlisde Türkmenistanyň delegasiýasynyň Dawosdaky bütindünýä ykdysady torumyna gatnaşmagyň agzalrynyň, ministrlikleriniň hem-de wedamstwolaryň ýolbaşçylarynyň Günbataryň banklarynyn hem-de senagat toparlarynyn wekilleri bilen gepleşikleriniň jemlerine garaldy.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
2000-2005-nji ýyllar aralygynda Gubadag etrap häkimliginiň oba hojalyk bölüminiň müdiri, Gubadag etrabynyň “Obahyzmat” oba hojalyk paýdarlar jemgiýetiniň başlygynyň orunbasary, başlygy bolup işledi.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
1994-ýylyň Sanjar aýynyň 14-15.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
2005-2008-nji ýyllar aralygynda Daşoguz welaýatynyň Gubadag etrabynyň kärdeşler arkalaşyklary birleşiginiň başlygy boldy. 2008-2011-nji ýyllarda Gurbansoltan eje adyndaky etrabyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary, Gubadag etrabynyň häkimi wezipelerinde işledi.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Awstriýa-Merkezi Ýewropada ýerleşen parlamentar we federatiw respublika, onuň paýtagty Wena dünýä diplomatiýasynyň merkezleriniň biri hökmünde tanalýar. 1995- ýylyň Garaşsyzlyk aýynda Awstriýanyň parlamenti ýurduň hemişelik bitaraplygy hakynda konstitusion kanuny kabul etdi. Awstriýa Ýewropanyň has ösen döwletleriniň hataryna girmek bilen, girdejilerin ilatyň jan başyna düşýän möçberi boýunça dünýäde dokuzynjy orny eýeleýär. Esasy pudaklar maşyn gurluşyk, himýa, sellýulozakagyz, magdan çykaryjy, dokumaçylyk we agyz senagaty. Türkmenistanyň garaşsyzlygynyň ilkinji günlerinden Awstriýa Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaş tarapyndan daşary syýasat babatda ýöredilýän, durnulylygyň hem-de ýaş döwletiň ykdysadyýetine uly möçberde daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmegiň möhüm şerti bolan onuň bitaraplyk ugry bilen içgin gyzyklandy. Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň Wena resmi sapary ýokary derejede şahsy gatnaşyklary ýola goýmak, hemişelik bitaraplyk derejesini almak barada Türkmenistanyň teklibini ilerletmek boýunça bilelikdäki çäreleri ara alyp mashatlaşmak maksady bilen geçirildi. Awstriýanyň maliýa-senagat toparlarynyň esasy wekilleri hem-de has möhüm pudaklaryň ýolbaşçylary bilen duşuşmak göz öňünde tutulypdy. Wena aeraportynda Türkmenistanyň belent mertebeli Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşyny Awstriýa Respublikasynyň federal kansleri Frans Wraniskiý garşylady.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
2011-2012-nji ýyllarda Daşoguz welaýatynyň häkiminiň oba hojalyk boýunça orunbasary.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Duşuşyk dabarasy tamamlanandan soň, Awstriya Respublikasynyň baştutanynyň kabulhanasynda Saparmyrat Türkmenbaşy bilen F. Wraniskiniň arasynda gepleşikler boldy, gepleşikleriň barşynda ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygyň meseleleri ara alnyp maslahatlasyldy. Netijeli özara peýdaly hyzmatdaşlygy amala aşyrmak üçin Türkmenistanyň we Awstriýanyň ägirt uly potensiýaly bar diýip bellenilip geçildi. Türkmen-Awstriýa partnýorçylygy ýewropa üçin Aziýa kontinentine täze çykalgany açýar diýip, ýokary derejedäki gepleşiklerde nygtalyp geçildi. Gepleşikler iki tarapyň hem hyzmatdaşlygyň ähli çäreler arkaly giňeltmäge we pugtalandyrmaga gyzyllanýandygyny görkezdi. Awstriýa Respublikasynyň baştutany öz ýurdunyň Türkmenistan bilen hyzmatdaşlyga aýratyn ähmiýet berýändigini nygtap geçdi.” Meseleleriň hemmesi boýunça diýen ýaly Prezident Nyýazow bilen biziň pozisiýalarymyz biri-birine gabat geldi” diýip, ol aýtdy.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
2012-nji ýylda Türkmenistanyň Oba Hojalyk ministri wezipesine bellendi.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Saparmyrat Türkmenbaşy özgezeginde Türkmen-awstriýa gepleşikleriniň gündogar bilen günbataryň arasyndaky gatnaşygy ösdürmekde oýnap biljek roluny belläp geçdi. Ol Wenany dünýäniň ykdysady bileleşigine goşulmaga Türkmenistana kömek edip biljek Yewropa plasdarmy diýip atlandyryldy. Resmi saparyň ikinji güni Wenada Saparmyrat Türkmenbaşy ykdysady işler boýunça federal ministr jenap Sussel bilen duşuşdy. Olar özaralarynda bolan söhbetdeşlikden soň, daşary-ykdysady aragatnaşyklar hakynda Türkmenistan bilen Awstriýa Awstriýa-Merkezi Ýewropada ýerleşen parlamentar we federatiw respublika, onuň paýtagty Wena dünýä diplomatiýasynyň merkezleriniň biri hökmünde tanalýar. 1995- ýylyň Garaşsyzlyk aýynda Awstriýanyň parlamenti ýurduň hemişelik bitaraplygy hakynda konstitusion kanuny kabul etdi. Awstriýa Ýewropanyň has ösen döwletleriniň hataryna girmek bilen, girdejilerin ilatyň jan başyna düşýän möçberi boýunça dünýäde dokuzynjy orny eýeleýär. Esasy pudaklar maşyn gurluşyk, himýa, sellýulozakagyz, magdan çykaryjy, dokumaçylyk we agyz senagaty. Türkmenistanyň garaşsyzlygynyň ilkinji günlerinden Awstriýa Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaş tarapyndan daşary syýasat babatda ýöredilýän, durnulylygyň hem-de ýaş döwletiň ykdysadyýetine uly möçberde daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmegiň möhüm şerti bolan onuň bitaraplyk ugry bilen içgin gyzyklandy.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
2016-2017 ýyllar aralygynda Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniñ başlygynyñ oba-hojalyk işleri boýunça orunbasary wezipesinde işledi.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň Wena resmi sapary ýokary derejede şahsy gatnaşyklary ýola goýmak, hemişelik bitaraplyk derejesini almak barada Türkmenistanyň teklibini ilerletmek boýunça bilelikdäki çäreleri ara alyp mashatlaşmak maksady bilen geçirildi. Awstriýanyň maliýa-senagat toparlarynyň esasy wekilleri hem-de has möhüm pudaklaryň ýolbaşçylary bilen duşuşmak göz öňünde tutulypdy. Wena aeraportynda Türkmenistanyň belent mertebeli Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşyny Awstriýa Respublikasynyň federal kansleri Frans Wraniskiý garşylady.
Rejep Bazarow
Terjimehaly
Maşgalaly, alty çagasy bar.
Orhan I
Osmanly hökümdarlygynyň 2-nji patyşasy
Höküm sürdi: 1326 – 1362
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Respublikasynyň arasyndaky ylalaşyga gol çekdiler. Ylalaşykda ykdysadyýetiň dürli ugurlarynda, şol sanda oba we tokaý hojalygynda, maldarçylykda, azyk we ýeňil senagatda, energetikada, saglygy saklaýyşda, himýa wenebit himýasy senagatynda, metallurgiýada, mineral çig mallary gözlemek, çykarmak wegaýtadan işlemek hem-de dag magdan senagatynyň önümlerini çykarmak we gaýtadan işlemek babatda hyzmatdaşlyk etmek göz öňünde tutulýar.
Orhan I
Özûnden öň: Osman I
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Türkmenistanyň Prezidentiniň hormatyna Germaniýanyň  Federal Prezidenti Roman Gersogyň adyndan resmi duşuşyk boldy. Onda döwletleriň ikisiniň baştutanlary söz sözlediler. Türkmenistanyň baştutany Bonnda bolmagynyň ikinji gününi “AgrEwo” firmasynyň ýolbaşçylary bilen duşuşykdan başlady. Soňra Türkmneistanyň Prezidenti Kýolne ugrady, Türkmenistanyň Prezidenti bu ýerde Germaniýanyň senagatlarynyň Federal Birleşiginde Türkmenistan üçin ileri tutulýan taslamalar bilen tanyşdyrdy. Bu ýerde GFR-iň örän iri kompaniýalarynyň 130-dan gowragynyň wekilleri gatnaşdy. Türkmenistanyň Prezidenti günüň ikinji ýarymynda Federal Kansler Gelmut kol bilen duşuşdy. Iki ýurduň baştutanlarynyň gepleşikleri Federal Kansler edarasynda boldy. Gepleşikler özara düşünişmek ruhunda geçdi. Saparmyrat Türkmenbasy we Gelmut Kol öz ýurtlarynyň halklarynyň, resmi işewür toparynyň wekilleriniň pikirini beýan edip, biri-birini ikitaraplaýyn hyzmatdaşlygy ösdürmäge, ony özara hormat goý mak  hem-de deňhukuklylyk esasynda pugtalandyrmaga taýyardyklaryny ynandyrdylar.
Orhan I
Özünden soň: Myrat I
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Soňra Hökümetara dokumentlerine, şol sanda maýa goýumlary saklamak we özara goramak hakyndaky howa giňişlik hakyndaky hem-de medeni hyzmatdaşlyk hakyndaky Ylalaşyklara gol çekmek dabarasy boldy.
Orhan I
Aýaly: Asporça hatyn, Nilufer hatyn, Teodora Mariýa Kantakuzini, Eftandise hatyn.
Ỳewropa ỳurtlary bilen Türkmenistanyň ykdysady syỳasy gatnaşyklary
Türkmneistanyň Prezidenti S.A.Nyýazow Germaniýanyň “Doýçe bankynyň” resmi toparyny kabul etdi, şol topara bolsa Ỳewropanyň bu iňňän uly maliýe konserniniň prawleniýesiniň agzasy jenap Georg Krupp baştutanlyk etdi. Düýpli gürrüňdeşligiň barşynda Türkmneistan bilen bu iňňän uly maliýe institutyň arasyndaky hyzmatdaşlygynyn ileri tutulýan ugurlary bellenip gecildi.
Orhan I
Çagalary:Süleýman paşşa, Myrat I, Şyhzada Ybraýym, Şyhzada Halyl, Şyhzada Kasym, Şyhzada Eýýup, Patma hatyn, Hatyja hatyn.
Ýurdy: Osmanly hökümdarlygy
Kakasy: Osman I
Ejesi: Rabia Bala Malhun Hatun
Doguldy: 1281 Söwüt
Öldi: 1362 (80-81 ýaşlarynda) Bursa
Depin edildi: Bursa Çekirge türbesinde
Dini: Yslam
Orhan I ýa-da Orhan Gazy (1281/1284/1288, Söwüt, Türkiýe – mart 1362 Bursa) Osman imperiýasynyň ikinji soltany bolupdyr. Ol 1326-1362-njy ýyllar aralygynda hökümdarlyk edipdir.
Umumy
Orhan ýa-da Orhan gazy (Osmanly Türkmençe :كب ناخروا, Orhan Beg), Osmanly imperiýasynyň ikinji patyşasy. 1326-njy ýyl bilen 1362-njy ýyllar aralygynda beglik edipdir[1][2]. Hökümdarlygy Kakasy Osman gazynyňkydan 16.000 km 2 geografik çäkleri eýeläp, soňra Myrat I 95.000 km2 çenli serhedi giňeldip oňa galdyrypdyr. Osmanly begliginiň gurujysy Osman gazy we Rabia Bala Malhun hatynyň ogludyr. Saryýagyz, uzyn boýly we mawy gözli, halk tarapyndan hormatlanan, ulamalary sylaýan, merhemetli hökümdar bolup tanalypdyr. Halkyň arasynda gezip olaryň hal ahwalyny diňläpdir. Kakasy Osman gazynyň ölüminden soň 1326-nji ýylda beg boldy. Orhan gaza diniň gahrymany manysynda Şujaeddin lakamy berilipdir. Ölümi 1359, 1360, 1361 we 1362-nji ýyllarda bolupdyr diýip görkezýän çeşmeler bar.
Çeşme
1. ^ Orhan Bey'in beylik yılları için çok ayrıntılı ve inanılır dış kaynaklar: Gökbilgin, Tayyip, "Orhan", İslam Ansiklopedisi,C.IX say.399-408 Ankara ve İstanbul:Türkiye Cumhuriyeti, Maarif Bakanlığı, 1940 ve sonrası
2. ^ a b Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu mülkün sultanları,İstanbul: Oğlak yayınları ISBN 975-329-299-6,say.52-62
Şumanaý
Şumanaý (Shumanay, Shomanay) — Garagalpagystanyň günorta-günbatar böleginde ýerleşýän şäher.
Garabekewül etraby
'''Garabekewül şäherçesi Halaç etrabynda ýerleşýär.Garabekewül etrap derejesi 2018nji ýylda aýryldy we Halaç etrabyna degişli edildi.Garabekewül şäherçesi Amyderýanyň kenarynda ýerleşýär.
Käbir obalary: Baý geňeşlik
Myrat I
Myrat I (lakamy Hüdawendigâr) (türkçe: I. Murat Hüdavendigâr) (mart ýa-da 29 iýun 1326, Söwüt ýa-da Bursa – 28 iýun 1389, Kosowo söweşi) 1359-1389-njy ýyllar aralygynda höküm süren üçünji osmanly soltany bolupdyr.
Ispan dili
frameless|right|upright=2 Ispan dili — ispanlar dilidir. Hind-ýewropanyň dilleri topary roman dilirden gruppadan bir dili. Ispan dilinde 320 milioň adamlary gürleýär. Ispaniýa we Latin Amerikanyň 19 döwletleriniň - döwlet dilidir. Filipinda hem ABŞda ispan dilinde köp adam gepleşýär.
Mülk ýer eýeçiligi
Mülk ýer eýeçiligi: Jemagatyň doly hukukly  agzasy sanaşyk paýyny alanda, oňa ýurt ýeri hökmünde mülk paýy-da berlipdir. XIX asyryň ortalaryndan mülk ýerler hususy eýeçilige geçip ugrapdyr. Ahal etraplarynda mülk ýerler irden ýaýrapdyr we mülk ýerler nesilden-nesle geçipdir. Mary oazisinde hem mülk ýerler ilkibada jemagat ýeriniň bir bölegi hökmünde wagtlaýyn paýlanypdyr. Emma wagtyň geçmegi, haryt-pul gatnaşyklarynyň ösmegi bilen ol ýerler ömürlik bolýar, soň bolsa nesilden-nesle geçip, müdimilik husysy mülk ýere öwrülýär. Mülkdaryň wagtyň geçmegi bilen mirasdary bolmasa onuň ýeri ýakyn garyndaşyna mük edilip bermek düzgüni saklanypdyr. Mülk ýerlerinde ýokary girdeji berýän tehniki önümler (pagta, temmäki, kşir, şugundyr, bag-üzüm) ekilip ösdürilip ýetişdirilipdir. Etrek-gürgen sebitlerinde hem mülk ýerler giňden ýaýrapdyr. Mülk ýere eýeçilik etmäge diňe erkek adamlaryň hukugy bardy, ol ony islese satyn ýa-da birine wesýet (zaweş) berip bilýär.
ABŞ 1870 – 1917 ýyllarda
Mowzuk: ABŞ 1870 – 1917 ýyllarda
MEÝILNAMA
1.	XIX –asyryň 70-90 njy ýyllarynda ABŞ – nyň durmuş – ykdysady we syýasy özgertmeleri.
2.	XIX – asyryň soňky çärýeginde ABŞ – nyň daşary syýasaty we onuň dünýäniň beýik döwletine öwrülmegi.
3.	XX – asyryň başynda ABŞ –nyň syýasy we ykdysady durmuşy. Amerikan hökümetiniň daşary syýasaty.
Bujumbura
Bujumbura Afrikanyň Burundi şäheriniň öňki paýtagty we iň uly şäheridir.
Paýtagt 2019-njy ýylyň başynda Gitega şäherine geçirildi. [1] Tanganyika kölüniň demirgazyk-gündogar burçunda ýerleşýän bu şäheriň 1994-nji ýylda takmynan 300,000 ilaty bar. Şeýle hem bu ýurduň ykdysady we söwda merkezidir. Şäherde öndürilýän esasy önümler dokma önümleri we sabyn. Ýurduň dürli künjeginden kofe, pagta we galaýy, deňze girip bilmeýän ýurduň Tanganyika kölünde döredilen uly portdan daşary ýurtlarda satylýar.
Tupak Şakur
Tupac Amaru Shakur
Ölen güni we ýeri: 1996-njy ýylyň 13-nji sentýabry – Las Vegas, Nevada
Boýy: 1.75 m.
Agramy: 74 kg.
Aýrylyşan aýaly: Keisha Morris
Ölmänkä adaglysy: Kidada Jones
Käri: Rapçi / Aktýor / Şahyr / Prodýuser / Senarist
Gowy görýän nahary: Ajy ketchuply jüýje eti
Halaýan içgisi: Orange Pop
Gowy görýän reňkleri: Gara we altyn sary
Ýyldyzy: Ekizek
Ejesiniň ady: Afeni Shakur (Alice Fay Williams)
Kakasynyň ady: William Garland
Öweý kakasy: Mutulu Shakur (Jerald W. Williams)
Öweý uýasy: Sekyiwa Shakur
Öweý agasy (inisem bolup biler): Mopreme Shakur (Maurice Harding)
Baptism kakasy: Emler “Geronimo” Pratt
Esaslandyran grupbalary: Born Busy, One Nation Emcees, Two From The Crew, Strictly Dope, Digital Underground, Thug Life, Outlawz/Outlaw Immortalz
Lakamlary: MC New York, 2Pac, Makaveli Tha Don
Maşgalasy
Afeni Shakur (Ejesi): Tupacyň ejesi heniz Tupaca hamylaka Gara Panterler günäsi sebäpli türmededi. Tupacyň, heniz ejesiniň garnyndaky başlan türme durmuşy, onuň bütin ömri boýunça dowam edýär. Afeniniň türmä düşmeginiň sebäbi bolsa käbir banklara we uly magazinlere bomba goýmagydyr.
William Garland (Kakasy): Tupac ulalýança kakasyny öldi diýip bilýärdi. Emma 1995-nji ýylda New Yorktaky ýaragly talaňdan soň hassahana gelenleriň biri özüniň Tupacyň kakasydygyny aýdanda Tupacyň durmuşynda täze döwür başlady. William Garlandam Tupacyň tanyşlarynyň köpüsi ýaly Gara Panterleriň agzasydy. Tupac ömrüniň iň soňky ýylynda kakasy bilen görüşenem bolsa hakyky kakasyny Mutulu Shakur diýip kabul etdi.
Mutulu Shakur (Öweý kakasy): Afeni Shakuryň ikinci äri. Tupacyň hakyky kakasy diýip kabul eden adamy. 1981-nji ýylda gatnaşandygy aýdylýan üç ölümli ýaragly talaň etmişinden türmä düşdi we henizem türmede. Tupacyň ölüminden soň dostlary bilen görüşip "Dare To Struggle" atly ýatlama albomynyň çykarylmagynda uly tagalla etdi. Albom ABŞ-daky syýasy tussaglara sowgat edilipdi.
Zayd Shakur (Dädesi): Mutulu Shakuryň dogany. Olam maşgalanyň beýleki agzalary ýaly Gara Panterdi. New Jerseyde ýaragly tutluşykda öldi.
Assata Shakur (Gelnejesi): 1973-nji ýylda Assata ve Zayd Shakur New Jerseyde polisiýa tarapyndan saklandylar. Ýaragly tutluşykda Zayd we polisiýa öldi, Assata bolsa türmä basyldy. Özüniň türmede öldüriljegini eşidende bolsa 1979-njy ýylda Gara Panterler tarapyndan türmeden alnyp gaçyldy we Kuba äkidildi. Şu wagt Kubada Fidel Castro tarapyndan goralýan öýde ýaşaýar. Tupacyň aslynda ölmedigi we gelnejesi Assata Shakur bilen bile Kubada ýaşaýandygy barada myş-myşlar bar.
Set Shakur (Uýasy): Tupacyň uýasy. "Coast Trippin" filminiň sazlary bolan "Snake Eyez" albomynda aýdym aýtdy.
Mopreme Shakur (Agasy): Mopreme Tupacyň kaka bir agasy Maurice Hardingiň lakamy. Tupac bilen birlikde "Thug Life" grupbasynda bile işleşdi.
Keisha Morris (Aýrylyşan aýaly): Tupac türmedekä oňa öýlendi. Tupac bilen ilkinji gezek 1994-nji ýylyň iýunynda tanyşdylar. Duşuşyp başlanlaryndan üç aý soň Tupac oňa öýlenme teklip etti we öýlendi. Tupac türmedekä Arizona göçmek we Star atly gyzynyň ýa-da Michelangelo atly oglunyň bomagyny isleýärdi. Tupac çykandan soň aýrylyşdylar.
Kidada Jones' (Adaglysy): Tupac ölende adaglysydy we ýakynda durmuş gurmak isleýärdiler. Kidada meşhur sazanda we prodýuser Quincy Jonesyň gyzy. Quincy Jonesam Tupac ölenden soň "Tupac Amaru Shakur 1971-1996" atly ýatlama kitabynyň ýazylmagynda tagalla etdi.
Grupbalary
Born Busy: 8-nji klaska MC New York lakamy bilen Ace Rocker we DJ Plain Terror bilen Born Busy-ä girdi. Aýdymlaryny Tupacyň söýgülisi Jada Pinkett (şu wagt meşhur oýunçy) üçin ýazýadylar. Underground RailRoad: Eger 2pacalypse Now albomyny diňlän bolsaňyz bütin aýdymlarynyň prodýuseriniň Underground RailRoaddygyny görüp bilersiňiz. Grupba Grup Raw Fusion, The Live S Squad, Big D The Impossible, Pee Wee, Jeremy we Digital Undergroundyň agzalaryndan ybaratdy.
Hussein Fatal (Saddam Hussien): Tupacyň çykany. Hakyky ady Bruce Washington. Ýeke özi "In The Line Of Fire" atly albom çykardy.
Binadaky diwarlaň birine ýaplanyp ýatyrka tapyldy, wakadan soň 2 oglan tutuldy. Tupac atylan güni maşynyň yzynda otyrdylar; atany görendigini aýdypdy we sudda şaýatlyk etjekdi. Birnäçe adam onuň şu sebäpli öldürülendigine ynansa-da polisiýa, neşe meselesidigini öňe sürdi.
Kastro (Fidel Castro): Hakyky ady Katari Cox. Tupacyň çykany. Ilkinji gezek "All Eyez On Me" albomynda "When We Ride" aýdymy bilen çykdy. Sesi we flow ukyby bilen öňe saýlanýardy.
Komani (Ayatollah Ruholla Khomeini): Başgaça Mopreme. Tupacyň öweý dogany. Hakyky ady bolsa Maurice Harding. Thug Life grupbasynyňam agzasydy. Suge Knightyň ony Outlawzda islemeýändigini öňe sürýärdi. Hem soň grupbany taşlady. "Evulation Of A Thug Life Nigga" atly solo albom çykardy.
Napoleon (Napoleon Bonaparte): Kastronyň ýakyn dosty.
E.D.I. Mean (Idi Amin): Dost we garyndaş bolman Outlawza giren ilkinji adam. Ondan öň Dramacydal atly grupbaň agzasydy. "Me Against The World", "All Eyez On Me", "The Don Killuminati" ýaly albomlarda feat.leri bar.
Syke - Mussolini (Benito Mussolini): Thug Life grupbasynda-da bardy. "All Eyez On Me" albomyndaky feat.i bilen çykypdy. Soň Rap-A-Lot Recordzdan "Be Yo Self" atly solo albom çykardy.
Storm: Storm, Outlawzyň ilkinji we ýeke täk gyz agzasydy. Nähili ukyplydygyny "Me and My Girlfriend" we "Black Jesuz" aýdymlardaky feat.leri bilen görkezdi.
Erjiýes dagy
Erjiýes dagy, (Türkiýe)niň 22 km günortasyndaky Kaýseri şäherinde ýerleşýän, 3917 metr beýiklikdäki stratowolkanik dagdyr. Erjiýes dagynda gyşky turizm örän ösendir. thumb|right|Erjiýes dagy
Ýewgeni Pçelow
Ýewgeni Wladimirowiç Pçelow (Евгений Владимирович Пчелов; 1 sentýabr 1971, Moskwa) — rus taryhçy, genealog we geraldist. Taryh ylymlarynyň kandidaty (1997). Ol 900-den gowrak ylmy işiň awtorydyr.
Ýeni Malatýaspor
Ýeni Malatýa Sport Topary hazirki wagtda Türkiýe Futbol 2.Ligasy'nda basleşige dowam edyar.
Epigrafika
Epigrafika (ἐπιγραφή — ýazgy) — daş plitalaryň ýüzüne, metallara, süňklere, agaçlara, palçykdan ýasalan zatlara, jaýlara, guburlara edilen ýazgylary öwrenýär. Umuman gaty zatlara ýazylan ýazgylary öwrenýär.
Russiýa Sowet Federatiw Sotsialistik Respublikasy
Russiýa Sowet Federatiw Sotsialistik Respublikasy (Russiýa SFSR) (Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика)
Istihäze
Istihäze (اِسْتِحَاضَة‎ — gan akmagy). 150px|thumb Haýz we nifäs möhletinden başga günlerde gelen gana istihaze, ýagny, hassalyk gany diýilýär. Şeýle ýagdaýdaky aýal uzurly saýylýar. Ol uzurly haldaky adama degişli hökümlere görä amal edýär. Haýz we nifäs günleri gutarandan soň, namaz-orazasyny we beýleki ybadatlary berjaý edip biler.
Minsk
right||thumb|150px|Minsk
Konfusiý
thumb|Konfusiý Kon­fu­siý (hy­taý di­lin­de Kon-Fu-Si, la­tyn li­lin­de Con­fucius) mi­la­dy­dan öň­ki 551-479-njy ýyl­lar­da ýa­şap geç­ýär. Ça­ga­ka ýe­tim ga­lan gel­jek­ki meş­hur fi­lo­sof eje­si­niň elin­de ter­bi­ýe­len­ýär we ata­syn­dan ylym öw­ren­ýär. Öm­rü­niň ahy­ry­na çen­li Lu (hä­zir­ki Şan Dong we­la­ýa­ty) şa­ly­gyn­da ýa­şap geç­ýär. Ýaş­ly­gyn­da emel­dar bo­lup iş­län Kon­fu­siý, gel­jek­de Hy­ta­ýyň yl­my taý­dan ös­mek­li­gi üçin öz sal­dam­ly go­şan­dy­ny goş­ýar. Kon­fu­si­niň dü­şün­je­le­ri “Söh­bet­ler we ga­ra­ýyş­lar” di­ýen ki­tap­da be­ýan edil­ýär. Ki­tap akyl­da­ryň şä­girt­le­ri we onuň yzy­ny eýe­ri­ji­ler bi­len eden söh­bet­le­ri­ni we aý­dan gür­rüň­le­ri­ni öz içi­ne al­ýar we bu ki­tap hy­taý nus­ga­wy ede­bi­ýa­ty­nyň iň meş­hur 13 ese­ri­niň bi­ri ha­sap­lan­ýar. Kon­fu­si­niň tag­ly­ma­tyn­da yn­san­per­wer­lik mö­hüm dü­şün­je bo­lup, ol adam­la­ryň öz ata-ba­ba­la­ry­na, ýaş we de­re­je ta­ýyn­dan özün­den ulu­la­ra hor­mat goý­mak, hö­küm­da­ra we­pa­dar­lyk ýa­ly ah­lak ýö­rel­ge­le­ri­ne esas­lan­ýan eti­ki­le­riň we so­si­al ga­ra­ýyş­la­ryň je­mi­dir.
Kon­fu­si­an­çy­lyk aga­lyk edi­ji tag­ly­mat hök­mün­de yk­rar edi­len ma­ha­ly fi­lo­so­fyň özi hem “10 müň nes­liň” mu­gal­ly­my diý­lip yg­lan edil­ýär. Akyl­da­ryň tag­ly­ma­ty hy­taý ýa­şa­ýyş ter­zi­niň esa­sy­na öw­rül­mek­lik bi­len hy­taý si­wi­li­za­si­ýa­sy­nyň köp ba­bat­da ösen keş­be eýe bol­ma­gy­na ge­tir­ýär.
Mary:Uly Gyzgala we Kiçi Gyzgala
(VI-VII asyrlar)
Soltangalanyň günbatarynda, gadymy Hurmuzfarra kanalynyň sag kenarynda ýerleşip, Gyzlar köşgi hem-de Ýigitler köşgi atlar bilen tnalýan taruhy ýadygärlikler Merwiň şäher eteklerindäki VI-VII asyrlara degişli bolan seýrek binalaryň galyndylarydyr. Olara Uly Gyzgala we Kiçi Gyzgala hem diýilýär.
Rowaýata görä biri-birinden o diýen daş bolmadyk şol kölkleriň ulusynda peri sypatly gyzlar ýaşan bolsa, kiçisinde hem öýlenmedik gerçek ýigitler ýaşapdyr. Olardn kimde kim
Gyzlar köşgi göwrümi boýunça Ýigitler köşgünden ep-esli uludyr. Onuň dörtgyraň binýadynyň daşky ölçegi 37×43 metre, beýikligi hem 15 metre barabar bolup, diwarlaryň daşýüzi dört tarapda-da özboluşly egme gasynlara salnyp örülipdir. Ýokardaky kem-kemden çürelip gidýän we hersi kuwwatly direg sütünini ýatladyp duran şol gasynlaryň umumy sany uzyn taraplarda 22-ä, kelte diwarlarda hem 18-e ýetýär. Diwarlaryň gasynlar bilen bilelikdäki galyňlygy 2 metrden geçýär. Olaryň gurluşygy üçin 34×35×8 sm. ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr.
Göwrümi boýunça Gyzlar köşgünden has kiçi bolan Ýigitler köşgüniň hem gurluşyk prinsipleri şu aýdylanlara köp babatda gabat gelýär. Onuň hersinde egme gasynlaryň 12-si bolan gapdal diwarlarynyň ölçegi dört tarapda-da 20 metre golaýlaýar. Gurluşyk üçin esasan 35×35×5,7-8 sm. ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr. Kiçi Gyzgala öň ýüzünde ýarym togalak, ýarym silindirik gofry bolan we 8-10 metre çenli belentligini saklan monumental köşkdür. Halk arasynda oňa Ýigit gala hem diýilýär.
Muhammet ibn Zeýdiň kümmeti
MUHAMMET (Muhammed - محمد) ibn-ZEÝDIŇ KÜMMETI XI asyr) Köp ýyllaryň dowamynda il-halkyň dilinde ymam Muhammet Hanafyýa ýa-da ymam Ja'far Sadyk diýlip tanalan bu kümmet Soltangaladan bir km. ýaly günbatarda ýerleşýär. 1959-njy ýyla çenli Muhammet Hanapyýanyň kümmeti diýlip ýalňyş düşündirilen, emma Muhammet ibn-Zeýdiň kümmeti bolan bu bina XI asyryň başynyň deňsiz-taýsyz ýadygärligidir. Inedördül kümmet (taraplary 8,5 metr) esasn çig kerpiçden gurlupdyr, emma tutuşlygyna bütin daş ýüzi bişen kerpiç bilen ýüzlenipdir. Iç ýüzüniň paruslarynyň ýaruslary we gyralaryndaky ýazgylary nagyşly bişen kerpiçden örülipdir. M.Ý. Masson tarapyndan dykgatly okalyp düşündirilen bu ýazgy ýadygärligi takyk 1112-1113-nji ýyllar bilen seneleýär he-de ony bu ýerde jaýlanan Muhammet Seýit ibn-Zeýdiň ady bilen we Mary welaýatynyň hökümdary Şerefeddin Abu Tahyryň ady bilen baglanyşdyrýar. kümmetiň özi-de Şerefeddin Abu Tahyryň buýrugy bilen 1112-nji ýylda bina edilipdir.
Soň-soňlar kümmet gümmezi bilen birlikde ençeme gezek üýtgedilip gurlupdyr we rejelenipdir. XX asyryň başynda gadymy kümmetiň gümmezi ýykylypdyr. 1937-nji ýylda A.M. Baçinskiniň we W.I. Pilýawskiniň ýolbaşçylygynda Buharadan bolan ussalar uraban we Yusup tarapyndan gümmez gaýtadan dikeldilipdir.
Arhimed
thumb|right|Arhimed heýkeli thumb|Archimēdous Panta sōzomena, 1615 Ar­hi­med, (Mi­la­dy­dan öň 287- 212) – ga­dy­my grek ma­te­ma­ti­gi, fi­zi­gi we oý­lap ta­py­jy­sy bo­lup­dyr. Ol ry­ça­gyň teo­ri­ýa­sy­ny iş­läp dü­züp­dir, su­wy we agyr ýük­le­ri gal­dyr­mak üçin ony tej­ri­be­de ula­nyp­dyr. Üs­tün­den 2000 ýyl ge­çen­di­gi­ne ga­ra­maz­dan, he­ni­ze çen­li adam­lar onuň “Ma­ňa da­ýanç no­ka­dy­ny be­riň, men Ýe­ri gö­te­re­ýin” di­ýen söz­le­ri­ni ha­ky­da­syn­da sak­la­ýar­lar. Bu söz­le­ri ryçagyň nazaryýetini iş­läp dü­zen we onuň müm­kin­çi­lik­le­ri­ne akyl ýe­ti­ren görnükli grek alymy - ma­te­ma­ti­gi, fi­zi­gi we oý­lap ta­py­jy­sy Arhimed aý­dyp ge­çip­dir. Ol Si­ra­ku­zyň hö­küm­da­ry­nyň gö­zü­niň al­nyn­da po­li­pas­tan we leň­ňer­den yba­rat çyl­şy­rym­ly en­jam­y ula­nyp, gä­mi­ni suwa goý­be­rip­dir. In­di kim­dir bi­ri tä­ze açyş eden bol­sa, “Ew­ri­ko!” (Tap­dym!) di­ýen sözi şy­gar bo­lup ýaň­lan­ýar. Köp­e mä­lim Ar­hi­me­diň ka­nu­nyny açan­da, alym şeý­le di­ýip gy­gy­ran eken.
Şeý­le hem Ar­hi­med ekin meý­dan­la­ry­ny su­war­mak üçin oba ho­ja­lyk ma­şyn­la­ry­ny we zyň­mak üçin ni­ýet­le­nen harby en­jam­la­ry oý­lap ta­pyp­dyr. Ol gid­ros­ta­ti­ka­nyň esa­sy­ny go­ýup­dyr, onuň baş ka­nun­la­ry­ny anyk­lap­dyr we ji­sim­le­riň ýüz­me­gi­niň şert­le­ri­ni öw­re­nip­dir.
Bi­ziň gün­le­ri­miz­de Gre­si­ýa­da, ha­ky­kat­dan-da Ar­hi­med Gün şöh­le­le­ri­niň kö­me­gi bi­len rim­li­le­riň gä­mi­le­ri­ni ot­lap ba­şa­ran­dy­gy­ny bar­lap gör­me­gi ýü­re­gi­ne düw­di­ler. Ýet­mi­şe go­laý adam deň­ziň ke­na­ryn­da Si­ra­ku­zyň go­raý­jy­la­ry nä­hi­li ula­nan bol­sa­lar, el­le­rin­de mis gal­kan­la­ry sak­lap ha­ta­ra du­rup­dyr­lar. Ha­çan­da olar Gün “şöh­le­le­ri­ni” agaç gä­mi­niň ma­ke­ti­ne tu­tan­la­ryn­da, ol bir­nä­çe se­kunt­dan soň, tu­ta­şyp ýan­ma­ga baş­lap­dyr.
Hytaý hurmasy
Hytaý hurmasy Diospyros kaki örän tagamly miwe görnüşleriň biri.Ýürek agyryly adamlara iýmek maslahat berilýär.Hytaý hurmasy bedeniň kesele garşy göreşmek ukybyny hem beýgeltýär.
Demi Lowato
thumb|right|Demi Lovato Demetriýa Dewonn "Demi" Lowato (Demetria Devonne "Demi" Lovato; d. 1992-nji ýylyň 20-njy awgust), ABŞyň mügänni we aktrisasy.
Sin nasilşalygy
Sin nasilşalygy — Gadymy döwürlerden bäri hytaýlylar öz watanyny „ orta patyşalyk“ diýip atlandyrypdyrlar. Şol ýerden hem Hytaýyň häzirki ady „Çžungo“ (çžun- orta, go-döwlet) gelip çykýar. Sin imperiýasy döränden soňra hytaýlylar özlerini Sinler diýip atlandyryp başladylar. Şundan soňra dünýäniň ähli ýerinde dien ýaly bu ýurduň ady Sin,Çin, Çaýna, türkmenlerde bolsa Çynmaçyn diýip atlandyrylypdyr. Hytaý, hytaýly dieýen atlar nireden gelip çykdyka? Х1-asyrda mongollar Hytaýyň Demirgazyk bölegini basyp alypdy. Olaryň içinde hem köpägi mongollapyň kidan taýpasyndandy. Kidan sözi üýtgäp ruslarda bu ýurt Kitaý görnüşinde atlandyrylýar. Türkmenlerde hem ruslaruň täsiri bilen soňky wagtlar Hytaý diýilýär.
Taýwany birleşdirenden soňra Sin hökümeti Günbatarda ýaşaýan goňşylaryny basyp almaga girişdi. 1691-nji ýylda Demirgazyk Mongoliýa (Halha) Hytaýa birleşdirildi. Hytaýyň demirgazygynda Jungariýa atly mongollara aňyrsy garyndaş bolan oýratlaryň güýçli döwleti bardy. Bu döwleti ilki gepleşikler ýoly bilen soňra güýç bilen eýelemäge eden synanşyklary Hytaýa uzak wagtlap üstünlik getirmedi. Jungariýadaky häkimiýet ugrundaky göreşleri ýerlikli ulanyp, Hytaý ony 1755-nji ýylda eýelemegi  başardy. 1757-nji ýylda Kaşgariýany (Gündogar Türkestan) eýelemege girişdi. Bu ýeriniň ilatynyň esasy bölegi uýgurlardy. 1759-njy ýylda Kaşgariýa hem Hytaýa birleşdirildi. Jungariýa we Kaşgariýa Sinszýan (täze serhet) welaýaty ady bilen Sin imperiýasyna goşuldy. 1720-nji ýyldan Hytaý Günorta- Günbatar  goňşylaryny basyp almaga başlady. Şol ýyl Gündogar Tibeti basyp aldy. Tibeti doly eýelemek oňa baryp XVIII-nji asyryň ahyrynda başartdy. Hindihytaý ýyrtlaryna garşy alyp baran uruşlary Hytaýa uly bir üstünlik getirmedi. 1768-njy ýylda Birma garşy 40 müň adamly goşun bilen geçiren ýörüşinde Asman oglunyň goşuny çym-pytrak edildi. Masgaraçylyga çydaman Hytaýyň goşunlarynyň   namysjaň baş serkerdebaşysy  öz-özüni öldürdi.
Hytaýy manjurlaryň basyp almagy, Ssin imperiýasynyň döremegi
Täze döwrüň başynda Hytaý Günbatar ýurtlarynyň aglabasyndan entek yza galmandy. Gündogar ýurtlarynyň arasynda ol öňdebaryjylarynyň biridi. Yöne, ýüpek ýolunyň öňki ähmiýetini ýitirmegi, Hytaýyň üstüne çarwalaryň çozuşlary, ýurduň öz içindäki oňşuksyžlyklar, halk gozgalaňlary Hytaýy gowşadypdy. Hytaýy 1468-1644-nji ýyllarda Min şanesli dolandyrypdy.
XVII asyryň 20-nji we 30-njy ýyllary Hytaýyň taryhynda iň bir kynçylykly döwürleriň biri bolupdy. Bu döwürde bir tarapdan daşary ýurt basybalyjylary-manjurlar Hytaýy basyp almak niýeti bilen çozuşlara başlan bolsa, ikinji tarapdan ýurdyň öz içinde daýhanlar gozgalaňy başlandy. Min döwleti öz goşunlaryny iki bölüp, birini manjur basybalyjylaryna garşy, beýleki bir bölegini bolsa (1628-1644-nji ýylarda bolup geçen) daýhanlar gozgalaňyna garşy gönükdirmeli bolupdy.
Manjurlar öň Hytaya garaşly, oňa salgyt töläp ýören, az sanly, çarwaçylyk bilen meşgullanýan taýpalardy. XVII asyryň başlarynda Nurhassi hanyň baştutanlygynda manjur taýpalaryny bir bütewi döwlete birleşdirmek başlandy. Nurhassi taryhda ilkinji gezek manjurlaryň döwletini döretmegi başardy.Nurhassi ýogalandan soňra ogly Abahaý tagta geçipdi. Abahaý döwründe Ssin (arassa) döwletiniň döredilýänligi jar edilipdi. Abahaý Hytaýy basyp almak işini tamamlapdy. Hytaýyň hökümeti Manjurlaryň çozuşlaryny uzak wagtlap yzyna serpikdirmegi başarypdy. XVII asyryň 40-njy ýyllaryndan başlap daýhanlar gozgalaňy täzeden, has giň gerim bilen başlandy. Gozgalaň Hytaýyň birnäce welaýatlaryny gurşap aldy. Gozgalaňyň ýolbaşçylarynyň biri Li Sszyçen (1606-1645) özüni imperator diýip yglan etdi we Pekine garşy ýörüşe başlady. 1644-nji ýylyň gurbansoltan aýynda gozgalaňçylar Pekini kynçylyksyz basyp aldylar. Çünki daşky çozuşlar we içki agzalalyklar Min döwletini gowşadypdy. Iň soňky Min imperatory özüni özi asyp öldürdi.
Gozgalaňçylar häkimiýete gelenlerinden soňra ähli salgytlary ýatyrýandyklaryny jar etdiler. Emma döwleti dolandyrmak üçin pul tapmak kynçylygy döredi. Salgytlaryň hemmesini ýatyryp boljak däldigine göz ýetirip, ýene-de salgytlary täzeden dikeltdiler. Halk täze hökümetiň sözünde durup bilmezliginden närazy boldy.
Li Ssyçeniň Pekini eýelemegi manjurlara garşy urşup ýören öňki Min hökümetiniň goşunlaryna ýolbaşçylyk edýän U Sanguýy biynjalyk edýärdi. Çünki onuň özi imperator bolmagy arzuw edip ýördi. U Sangyý manjurlar bilen birleşip, gozgalaňçylary Pekinden çykaryp kowmak isledi. Ol eger-de manjurlar gozgalaňçylara garşy göreşde kömek berseler onda olary Beýik Hytaý diwaryndan garşylyksyz geçirjekdigi we olar bilen birleşip, Pekine ýöriş etjekdigi barada manjurlaryň baştutany Abahaý bilen gepleşikler geçirdi. Manjurlar Abahaý bilen birleşip, Pekine garşy ýörişe başladylar. Abahaý özüniň manjurlara wepalylygyny sybut etmek üçin öz esgerlerine saçlaryny manjurlaryňky ýaly  maňlaý tarapyny syryp, arkasyny örüp göýbermegi buýurýar. Soňra şu ýagdaý manjurlara tabynlygyň alamaty hökmünde düşünilip, hytaý halkynyň ählisinden manjur saça geçmek talap edildi.
Li Sszyçen manjurlar bilen öňki hökümet goşunlarynyň birleşmesine garşy durup bolmajagyna gowy düşünýardi.Şonuň ücin hem ol U Sanguýy oz tarapyna çekjek bolup, oňa manjurlara garşy bileleşip göreşmegi teklip edip, onuň bilen gepleşik geçirdi. Emma ol gozgalaňçylar bilen bile bolandan manjurlara dönenini gowy görüpdi. Ol häkimiýet diýip Watanyny satypdy.Halk onuň adyny dönük sözüniň ornuna ulanyp başlady. Häli-häzirlere çenli hem U Sanguý diýmeklik hytaý dilinde dönük sözi bilen manydaş-sinonimdir.
Li Sszyçen 1644-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 27-sine manjurlara garşy söweşe çykdy, emma ýeňildi. Manjurlaryň atly goşuny öz artykmaçlygyny subut etdi. U Sanguýyň dönükligi hem öz täsirini ýetiripdi. Li Sszyçen Pekini gorap bilmejegini bilip, şäheri söweşsiz manjurlara tabşyrdy we gozgalaňyň başlanan ýeri bolan Günbatara tarap  gaçdy. Manjurlar Abahaýyň ýolbaşçylygynda Ssin şanesliniň döredilýändigini jar etdiler. Bu imperiýa 267 ýyl ýagny 1644-1812-nji ýyllarda Hytaýy dolandyrdy.
Hytaýy doly basyp almak manjurlara tä 1683-nji ýyla çenli başartmady. Manjurlaryň basyp alan ýerlerinde alyp baran rehimsizlikleri, birnäçe şäherleriň ilatynyň köpçülikleýin gyrylmagy manjurlara garşy göreşi güýçlendirdi. Hat-da U Sanguý hem öz dönükligine giç hem bolsa düşünip, Hytaýyň günortasyna baryp, şol ýerde halky manjurlara garşy göreşe çagyrdy. Emma U Sanguýy halk köpçüligi goldamady. Dönügiň diýenine olar ynanmady. Dönük hakda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda “Türkmen dönügi ähli zatdan nejis görýär, iň soňky peslik hasaplaýar.Dönüge lagnat daşyny atýar” diýip belleýär. Hytaý üçin hem, ýokardakylardan mälim bolşy ýaly, hytaý halkynyň ykbalyna, ýurduň keseýerlileriň gol astyna düşmegine, ýurduň garaşsyzlygyny ýitirmegine bir dönügiň - U Sanguýyň dönükliginiň nähili agyr netijelere getirendigini gördük. 150 million ilatly beýik Hytaý az sanly, 700 müň ilatly, 200 muň esgerli manjur taýpalarynyň gol astyna düşdiler. Elbetde hytaýlylaryň ýeňilmegine getiren başga bir sebäp hem bardy, ol hem manjurlaryň Ýewropalylardan ok atýan ýaraglary satyn almagydy.
-ýurdy daýhanlar gozgalaňy gowşatdy;
-Min hökümetiniň goşunlary dönüklik etdi;
-ýaraglanyşyk babatda manjurlar rüstemdi;
-Hytaýda manjurlaryňky ýaly atly goşun ýokdy.
Hytaýyň syýsy gurluşy, ýer eýeçiligi
Manjurlaryň Hytaýy basyp almagy bilen ýurduň syýasy gurluşunda düýpli özgerişlik bolmady.Çünki manjurlar döwlet  gurmagy hytaýlylardan öwrenipdi. Şol sebäpli olar Hytaýda dowam edýän gurluşy kem-käs üýtgetdiler.
Hytaýyň daşary syýasaty
Manjurlar Hytaýy 1683-nji ýylda Taýwany basyp alansoň doly tabyn edipdiler. Indi olar Hytaýa goňşy oturan halklary basyp almaga girişdiler. Olar Hytaýy basyp alýan pursatlary Koreýa, Gündogar Mongoliýa ýaly ýerleri tabyn etmegi başarypdylar. Olar indi Günbatardaky goňşylaryna göz dikip başladylar. Bu ýerde türki dilli taýpalaryň – oýratlaryň, uýgurlaryň döwletleri bardy. Olar Demirgazyk Mongoliýada (Halha) we Gündogar Türkistanda (Kaşgariýa we Jungariýa) ýerleşýärdi. 1691-nji ýylda Halha Ssin imperiýasynyň düzümine zor bilen girizildi. 1757-1759-njy ýyllarda alnyp barlan uruşlar netijesinde Kaşgar we Jungar hanlyklary basylyp alyndy. Bu ikisi Hytaýyň düzümine “Täze serhet” – Sinsszýan welaýaty ady bilen girizildi. Ssin imperiýasy Günorta-Günbatar goňşylaryny ýagny Tibeti basyp almaga 1720-nji ýylda başlady. Tibeti doly eýelemek Hytaýa XVIII asyryň ahyrlarynda başartdy. XVIII asyryň ahyrlarynda Birmany eýelemek üçin iki gezek (1768-nji ýylda) goşun ugratdy. Ýöne ikisi-de şowsuz tamamlandy. Hat-da ikinji gezekde 60 müňli goşun bilen Birmadan ýeňilenine namys edip, Hytaýyň baş serkerdebaşysy özüni özi öldürdi. Birma her näme-de bolsa Hytaý bilen däp bolan goňşyçylyk gatnaşyklary bozmazlyk üçin  Hytaýyň agalygyny resmi ykrar etmegä söz berdi, ýöne, Hytaýdan ýurtdan  ähli goşunlaryny çykarmagy,  hatda çykmanka goşunuň ähli  toplaryny eredip ýok etmegini, Birmada ýekeje-de esger galdyrmazlygyny, salgyt soramazlygyny talap etdi. Şeýlelikde Birmada Hytaýyň goşunu-da, dikmeleri-de ýokdy. XVIII asyryň 80-nji ýyllarynda Hytaý Wýetnamy basyp almaga synandy. Bu ýerde gozgalaň bolup Wýetnamyň hökümdary tagtdan agdarylypdy. Hökümdar kömek bermegini sorap Hytaýa ýüz tutupdy. Hytaý dörän amatly pursady ulanmak üçin 1788-nji Wýetnama uly goşun iberdi. Hökümdary tagta gaýtaryp getirmek, gozgalaňy wagtlaýynça basyp ýatyrmak Hytaýa başartsa-da bir ýyldan soň gozgalaňçylar täzeden herekete geçip, hökümdary ýene-de agdaryp, Hytaý goşunlaryny ýurtdan kowdular. Hýtaý gozgalaňçylar bilen gepleşiklere başlady. Ahyr-soňunda iki tarap hem ylalaşyk etmeli boldy. Wýetnam hem edil Birmanyňky ýaly kagyz ýüzünde Hytaýyň agalygyny ykrar etdi. Hytaýyň daşary syýasatynda 1757-nji ýylda uly özgerişlik boldy. Şol ýyl bogdyhan daşary ýurtlylaryň köpçülikleýin ýurda  aralaşmagynyň öňüni almak maksady bilen daşary ýurtlylar üçin Hytaýyň ýapykdygyny jar etdi. Daşary syýasatdaky “Ýapyk gapylar” syýasaty bir tarapdan Hytaýa daşary ýurt baknadarlarynyň tiz aralaşmagyna böwet bolup,ýurt üçin bähbitli bolan bolsa, ikinji tarapdan Hytaýy dünýäden üzňeleşdirip,dünýä wakalaryndan, täzeliklerinden çetde galmagyna getirdi. Umuman, Hytaý täze döwrüň başlarynda içki oňşuksyzlyklar, milletiniň,Watanynyň, milli döwletiň bähbidini öz şahsy bähbidinden ýokarda goýup bilmedik milli dönükleriň dönükligi sebäpli daşky duşmana garşy berk göreşip bilmän milli garaşsyzlygyny ýitirdi. Hytaý-han halky 267 ýyllap basybalyjylaryň däpleri, düzgünleri boýunça ýaşamaly boldy.
Oguzlaryň we Seljuklaryň taryhy boýunça çeşmeler
Mowzuk: Oguzlaryň we Seljuklaryň taryhy boýunça çeşmeler.
Edebiýatlar
9.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşg. 2001
10.	A. Dgijiýew. Очерки происхождения и  проромирования туркменского народа в эпоху  средневсковая. Ашх. 1991.
11.	А. Росляков. Происхождение туркменского народа. Ашх 1962.
12.	Abulgazy Bahadyr han. Türkmenleriň nesil daragty. Metbugat – 1991
13.	Türkmenistanyň taryhy I –nji kitap Aşgabat – 1994.
14.	M. Annanepesow. S. Atagarryýew Türkmenistanyň taryhyndan materiallar I – tom. Aşgabat 1995
15.	A. Karryýew, B.T. Moşkowa, A.N. Noçonow, A.Ýu Ýakubowskiý. Очерки из истории Туркменского народа и Туркменистана в VIII- XIX вв. Ашх 1954
16.	Türkmen halkynyň gelip çykyşynyň, dünýä ýaýraýşynyň we onuň  döwrüniň taryhynyň problemelary. Aşgabat – 1993