Türkmenistanyň_taryhynyň_XIX_–_XX_ýüz_ýyllyklary
Orta Aziyanyň klimaty kem – kemden üýtgäp gurak klimata öwrülipdir, bu ýagdaý Amyderýanyň suwunyň azalmagyna getiripdir. Şeýlelikde derýa demirgazyga Horezm pesligine, Aral deňzine akyp başlapdyr. Öňden belleýşimiz ýaly Türkmenistanyň territoriýasynda daglyk ýerler hem köpdür. Ol daglar Orta beýiklikdäki daglardyr. Türkmenistanyň günorta serhetleriniň boýuny syryp Köpetdag bilen Küren dan gidýär, ondan aňryk gündogar tarapa mGarabil dagy uzalyp gidyär. Amyderýanyň sag kenarynda Köpetdag ýerleşýär. Köpetdagdan demirgazyk – günbatara, Krasnowodsk ýarym adasyna tarap, kiçiräk dag gerişleri uly we kiçi Balkan daglary aýrylyp gidyär. Daglaryň depelerinde dürli – dürli iri we gyrymly agaclar bityär. Hoz, alma, pisse, üzüm, alça, nar we ş. m. Miweli ösümlikler hem köpdür. Suwa we ösümlik dünýäsine iň baý ýer, Köpetdagyň ýeňňişleri hem-de Garabil dagynyň günbatar bölegi bolup, ol ýerlerde gowy iri meýdanlary hem köpdür. Türkmenistan bütin Orta Aziýa ýaly okeanlardan we deňizlerden daşda ýerleşýär. Şol sebäpden hem bu ýerde derýalar azdyr, ýurdy merkezi we günbatar böleklerinde akar suwlar ýokdyr. Diňe günortada kiçeňräk derýajyklar, günbatarda bolsa Aral deňzine guýýan uly Amyderýa ýerleşip onuň 1000 km. Türkmenistanyň territoriýasyndan gecýär. Amyderýa buzlyklaryň we garyň eremegi netijesinde suwlanýar. Bu derýa ýaz we tomus aýlary joşýar. Käwagtlarda bu iki joşgun utgaşýar. Şonda okgunly akmak bilen özüniň kenarlaryny köwýär hem-de opurýar. Ekerançylyk üçin ýaramly erleriň örän azdygyna garamazdan, bu jülge elmydama ep-esliderejede gür ilatly bolup gelipdir. Amyderýa özüniň akýan ugruny üýtgeyän derýa bolup, ol uzak taryhy döwrüň içinde öz hanasyny birnäçe gezek üýtgedipdir. Munuň özi bu territoriýada ýaşaýan ilat üçin agyr kynçylyklary döredipdir. Amydreýanyň aşak akymynda mes toprakly Horezm oazisi ýerleşýär. Gowy toprakly we ýeterlik mukdarda suwly Murgap oazisi aýratyn bal hasyllygy bilen tapawutlanýar, murgap derýasy ululygy we ykdysady taydan ähmiýetliligi boýunça Türkmenistanda ikinji orunda durýar. Murgap derýasynyň 350 km. Türkmenistanyň territoriýasyndan akýar. Onuň ähli suwy diýen ýaly suwaryş işleri ücin peydalanyar. Ýolötene çenli derýanyň kenarlary belentdir. Şoňa görä-de bu ýerde adarajyk zolak suwarylýar. Ýolötenden aşakda derýa düzlükden akýar we gollara bölünýär. Bu ýerde derýa giň Meydanlary suwalýar. Tejen derýasy (Gerirud) derýasy ululygy we ähmyeti boýunça Türkmenistanda üçinki orunda dyrýan derýadyr. Tejen derýasynyň kenarynda hem ekerançylyk üçin amaýly ýerler ködür. Mundan başga-da Türkmenistanyň günorta – günbatarynda Etrek, Sumbar derýalry akýar. Ol derýalaryň ählisiniň hem suwy mes toprakly Garrygala subtropik raýonlarynyň ýerlerini suwarmak üçin irki döwürden bäri peydalanylýar. Bulardan başgada Türkmenistanda Sowet döwründe Garagum kanaly guraldy. Bu kanal dünýäde iň uzyn emeli derýa hasaplanyp üç derýany – Amyderýa, Murgap, tejen derýalaryny birleşdirdi. Tejen derýalaryny birleşdirdi. Kanalyň umumy uzynlygy 1100 km. Türkmenistanyň territoriýasy yssy we gurak, çürt – kesik kontinental klimatyň zonasyndan ýerleşýär. Tomsuna ýokary temperaturanyň bolmagybilen bir hatarda gyşyna howanyň 300 çenli sowaýan wagtlary hem bolýar. Iň ýokary yssy 49,90 ýetyär. Ygal örän az bolýar. Gar seýrek ýagýar we maýyl, hem-de sowuk, howaly günleriniň çalyşmagy sebäpli tiz ereyär. Daglyk raýonlarynda gar birneme köpräk saklanýar. Ösümlikler üçin oňat howaly döwrüň uzyn bolmagy her ýylda iki gezege çenli hasyl ýygnamaga el aýar. Şol bir wagtda howanyň iňňän gurak bolmagy ekerançylyk bilen diňe emeli suwaryş arka;ly meşgul bolmaklyga mümkinçilik beryär. Suwarymly ekerançylyk dag etegi zologynda ýüze çykyp, soňra beýleki ýerlere ýrapdyr. Soň raklar adamlar uly suwaryş desgallary arkaly Amyderýanyň, Murgap we Tejen derýalarynyň suwuny hem peýdalanyp uçrapdyrlar. Suw çeşmelerini adama tabyn etmek we adamyň bähbidine peýdalanmak üçin kollektiw tagallylaryň zerur bolanlygy birinjiden sanaşykly guramaga düzgüiniň uzak wagtlap saklanmagyna sebäp  bolupdyr, beýleki tarapdan bolsa, Türkmenistanyň territoriýasynda irki döwletleriň emele gelmegini tizleşdiripdir. Türkmenistanyň ekerançylyk oazisleriniň töwregine maldarçylyk hojalygyny ösdürmek üçin ýaramly giň çöller we ýarym çöller tutýar. Şu sebäbe görä-de türkmenler we olaryň ata-babalry üçin köplenç gatyşyk ekerançylyk we maldarçylyk hojalyga mahsus bolupdyr. Ilatyň bir bölegi oazislerde oturymly (gumra) ýaşap ekerançylyk bilen meşgullanypdyrlar. Beyleki bölegi bolsa maldarçylyk bilen meşgullanyp gadymy eýamlardan bäri göçürim durmuşda çarwaçylyk bilen meşgullanypdyrlar, ýaýla maldarçylygy we ýarym oturymly hojalygyň dürli – dürli görnuşleri giň ýaýrapdyr. Çomurlara we çarwalara bölmeklik türkmenleriň arasynda XX – asyryň başyna çenli saklanýar. Sowet taryh ylmy halklaryň gelip çykyşy barada hem şanly jedelli meseleleri aýdyňlaşdyrdy. Häzikri zaman türkmenleriň iň gadymy ata – babalary Orta Aziyanyň çäklerinde ýaşalp, oturymly ekerabçylyk vilen meşgullanan taýpalar bolup, bu taýpalar Ýewropoit jynsyna degişli ekenler, özleride Hindi Ýewropa diller, maşgalasynyň, Eýran toparyna girýär dillerinde gepleýär ekenler, Çarwa dö, maşaget, derben apasiak, apary taýpalary Garagumda, Gyzylgumda şol gumlaryň içinden geçýän derýalaryň jülgelerinde we üstýurtda oturypdyrlar. Şol taýpalaryň bir bölegini Köpetdag eteklerine aralaşmagy olaryň bu ýerlerde ýaşaýan  ýerli ekrançy taýpalar bilen asimizasiýalaşmagyna getiripdir. Şeýle şertlerde gul eýecilik gatnaşyjlary kemala gelip, Türkmen halkynyň emele gelmeginde uly rol oýnap pedrian halkyýeti döräp başladpry. Asimilizasiýalaşmaklyk prosesi diňe bir Köpetdagyň etegindäki ekerançy taýpalar bilen çarwalaryň arasynda bolup, geçmän eýsem, Türkmenistanyň beýleki ýerlerinde mysal üçin Horezimde hem bolup gecipdir. B. e. Öňki III-I asyrda sähra taýpalarynyň göçhä göçlügi orta Aziýa maldarçylyk we ekerançylyk taýpalarynyň birek biregi bilen ýakynlaşmagyna anyk täsir edipdir. Şol bir wagtyň özünde orta Aziýa, demirgazyk gündogardan merkezi aziýanyň türki dilli mongollar taýpalary Ruhlar we beýlekiler aralaşyp ýerli hindi, Ýewropa diller maşgalasyna giryän taýpalar bilen garyşypdyrlar. B. e. I-müň ýyllygynda günorta we demirgazyk Türkmenistanda etnogenetiki prosesler dürli ýagdaýda bolupdyr. Gelip çykyşy boýunça alanlarynyň we massagetleriň etekleri hasaplanýan eftalitler demirgazykda ýaşaýan çarwa taýpalar, türkleriň täsirine düşüp, kem-kemden türki dilini kabul edipdirler.