cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urug jemagatynyň döremegi we ösmegi
Daşy işläp bejermek usuly  hem  kämilleşýär. Daş gurallary simmetrik we işlenilýän  gyrasyny  ýiti edip ýasap  başlapdyrlar. Giçki paleolit döwründe  süñkden we  haýwanlaryñ  şahyndan  zähmet gurallaryny  ýasamak  giñ  gerim  alypdyr. Giçki paleolit döwründe hem   awçylyk we ýygnaýjylyk  uly ähmiýete  eýe  bolupdyr. Aw awlamak  öñkä garanda  has üstünlikli  bolan. Muny duralgalaryñ ýaşaýjylarynyñ iýen haýwanlarynyñ  süñkleri subut  edýär. Mysal üçin, Przedmostda (Çehoslawakiýa) 1000 mamontyñ , Amwrosiýewkada  (Ukraina) 1000 töweregi  bizonyñ , Solýutrede (Fransiýa) 10 müñ töweregi onuñ iýlen  süñkleri tapylypdyr. Olar köpçülikleýin, guramaçylykly , gabamak arkaly  haýwanlary  awlapdyrlar. Duralgalar köplenç kert ýerleriñ  golaýýnda  bolupdyr. Gabamaklygyñ usullary kämilleşipdir. Haýanlary kert ýerlere, batgalyklara, gazylan çukurlara ot bilen gorkuzyp kowalap eltipdirler. Buzluk ýerlerden  uzaklarda, ýagny  ortaýerdeñiz – afrika, Orta  Aziýa  taraplarda  adamlar leopardlary, dag tekelerini, keýikleri, ýyrtyjy  haýwanlary awlapdyrlar. Balyk tutmaklyk hem  başlanypdyr. Giçki paleolit döwrüniñ adamlary gowaklarda  we howa  şertlerine  laýyklykda  bassyrmalarda, çatmalarda , ýerkümelerde  ýaşapdyrlar. Olaryñ ortasynda  ot ýakar ýaly  ýer bolupdyr.
2. Giçki paleolit döwründe  adamlar  Ýewropada,  Aziýada  we Afrikada  ýewropapisint,  mongolpisint, negrpisint jynslara bölünipdirler. Ýöne olaryñ arasyndaky tapawut  häzirkileri  ýaly  güýçli bolmandyr. Jynslaryñ arasyndaky tapawut adamyñ  daşky keşbine  ýerli şertleriñ  täsiri bilen  müñýyllyklaryñ dowamynda  emele gelipdir. Oña howanyñ temperaturasy we çyglylygy, şemal, günüñ ýagtysy täsir edipdir. Mongolpisint adamlaryñ keşbi ýer üstüniñ çöllük – sähralyk  bolmagy, dowamly we  güýçli ýeller , çäge syrgynlary, açyk gün şöhlesi, Aziýanyñ arktiki ýerlerinde  bolsa , gözüñe  güýçli  täsir edýän gün şöhlesiniñ serpikmesi netijesinde  emele gelipdir. Mongolpisint adamyñ gabaklary çişipdir. Gözüñ iñçe açylmagy  ýüzündäki galyñ ýag gatlagy  ony  çägeden we tozandan, gün ýagtysyndan we sowukdan gorapdyr.
Negrpisint jyns ýokary temperaturaly we çyglylykly tropiki howa şertlerinde emele gelipdir. Olaryñ derisiniñ reñki  gara (aýratyn pigment melaniniñ köplügi sebäpli),  saçlary   burum – burum, burunlary inli, dodaklary galyñdyr.
“Jyns” düşünjesi adam üçin ilkinji gezek  fransuz  F.Bernýe  tarapyndan  1675 –nji ýylda ulanyldy. 1735-nji ýylda şwed tebigaty synlaýjysy K.Linneý  daşarky  alamatlary boýunça  adam jynslaryny  toparlara böldi. Jynslar – adamlaryñ taryhy taýdan  emele gelen görnüşleri bolup, olaryñ  fiziki alamatlary nesle geçýär.
3.Giçki paleolit döwründe bolan  urug jemagatyny  taryhy taýdan  dikeltmek üçin  arheologik  tapyndylar  bilen  bir hatarda  etnografiki  meñzeşlikleri hem  ulanýarlar. Olara Tasmaniýanyñ  we Awstraliýanyñ   ýerli ilaty, Filippinleriñ aetleri , Malakanyñ  semangalary  we  senoýlaryñ bir bölegi,  Şri – Lamkanyñ  tokaý andamanlary we  weddalary, Kalahari  çölüniñ  buşmenleri , eskimoslaryñ bir bölegi, Otlyýer adasynyñ  ilaty we  käbir beýleki  Günorta Amerikanyñ taýpalary degişlidirler.
Adam sürüsiniñ uruga öwrülmegi  önümçiligiñ ýokarlanmagy  we daşky  nika  gatnaşyklarynyñ emele gelmegi bilen  baglanyşyklydyr. Daşky nika gatnaşyklary garyndaşlaryñ ganynyñ gatyşmagynyñ  edýän zyýanyny  aradan aýrypdyr we  urugyñ  möhüm  aýratynlygy bolupdyr.
Uruglarda 100-150 adam bolupdyr. Her duralgada 2-3 sany  ýaşaýyş jaýý bolup,  hersinde  50 töweregi adam ýaşapdyr. Bile işlemek, bile ýaşamak we aw awlamak,  belli bir derejedäki oturymlylyk garyndaşlyk gatnaşyklaryny has güýçli duýmaga ýardam edipdir. Uly ýaşaýyş jaýlaryny gurmak adamlaryñ uly toparynyñ  güýçleriniñ jemlenmegini talap edipdir.
Giçki paleolit  döwründe  aýallaryñ şekillendirilen  heýkeljikleri  köp ýaýrapdyr. Bu bolsa maşgala - urug  gatnaşyklarynda  enelik  başlangyçlaryñ agalyk  edendigini  añladýar. Şol döwürdäki toparlaýýn nika  gatnaşyklarynda atalyk  jemgyýetçilik manysynda   belli bolmandyr. Ähli çagalar enäniñ  daşynda jemlenipdir. Ýaşaýyş jaýlary önümleriñ saklanýan ýeri ahasaplanypdyr. Getirilen aw önümlerini aýal paýlapdyr. Aýal, öýe , ojaga, çagalara iýmit önüleriniñ saklanyşyna, nahar taýýarlamaga, egin – eşik tikmäge gözegçilik edipdir. Aýallar urugyñ esasy  we umumy ýaşalýan jaýýñ bikeleri bolupdyrlar. Şeýle şertlerde  ilkinji  uruglarda  ene häkimligi höküm sürüpdir.
Enelik urugy mezolit we neolit döwründe  özüniñ  has ösen  basgançagyna ýetipdir.
Etnografiki çeşmeleriñ şaýatlyk etmegine görä giçki mezolit döwründe  urug – taýpa  guramasy ösüp,  neolit döwründe ol has-da gülläp ösýär. Mezolit döwründe taýpa birnäçe urugdan durupdyr. Zähmet tebigy taýdan bölünipdir: aýallar ýygnaýjylyk, erkekler aw awlamak bilen meşgullanypdyrlar. Olaryñ jemgyýetçilik ýagdaýy deñ hukukly bolupdyr.
Jemagat ýaş aýratynlygy boýunça  garrylara, ululara we çagalara bölünipdir. Hersiniñ öz hukuklary we borçlary bolupdyr. (zähmet borçlary, iýmit almaga hukuk, urugyñ ýygnagyna gatnaşmaga, nikalaşmaga we ş.m. hukuklar). Çagalar urşa gatnaşmandyrlar, ýýgnakda sesi bolmandyr, garrylar bolsa däp-dessurlara gözegçilik edipdir. Olaryñ jemagatda uly täsiriniñ bolandygy , bilimleriniñ we tejribeleriniñ köpdüginden  habar berýär. Ulularyñ toparyna geçmeklik inisiasiýa, ýagny “bagş etmek” däbi arkaly  amala aşyrylypdyr. Bu däp dürli halklarda  birmeñzeş bolmandyr we  birnäçe  basgançakdan  ybarat bolupdyr. Jübüt maşgala hojalygy özbaşdak ýötermändir. Ol uly ene maşgala  degişli bolupdyr  we öý hojalygyna iñ garry aýal baştutanlyk edipdir. Başga urugdan gelen  giýewler  aýalynyñ  urugynda  içerki tertipler babatda uly orun tutmandyrlar. Olaryñ derejesi enelik urugynyñ gülläp ösen wagtynda öñki deñhukukly döwründen birneme  pese düşüpdir. Aýallaryñ jemgyýetdäki ýokary derejesi olaryñ jemgyýetçilik önümçiliginde we öý hojalygynda esasy  orun tutýanlygy  bilen baglanyşyklydyr. Maşgalanyñ jübütligi köplenç goşmaça  nikalar bilen  utgaşypdyr. Köp aýallylyk hem duş gelipdir. Nikanyñ “sororat” aýal dogan görnüşi hem bolup, onda birnäçe gyz dogan  bir adamyñ aýaly bolupdyr. Bu ýagdaý soñky döwürlerde ýogalan aýalyñ  doganyna  öýlenmek däbine öwrülipdir. Şeýle hem “lewirat” – erkek doganyñ aýaly bilen ýaşaşmaklyk duş gelip, ol soñra  ýogalan doganyñ  aýalyna  öýlenmek däbine  geçipdir. Şonuñ bilen birlikde erkekleriñ – aýallaryny, aýallarynyñ – ärlerini birnäçe gezek çalyşýan ýerleri bolupdyr.
Erkekleriñ we aýallaryñ aýry emlägi bilen bir hatarda  özara alyş-çalyş  bolan. Käbir umumy zatlar hem bolupdyr.
5.Mundan 12-14   müñ   ýyl  ozal  ýa-da  b.e. öñ  12-10 müñ  ýyllyklar töwereginde giçki  paleolit  döwri  tamamlanyp, mezolit (orta daş asyry) eýyamy başlanypdyr. Buzluk eýyamy tamamlanypdyr. Mezolit döwründe howa ýagdaýy, ösümlik we haýwanat dünýäsi kem-kemden  häzirki häsiýetlerine  eýe  bolup başlaýar. Mezolit b.e. öñ VII müñýyllyga çenli   dowam edipdir. Buzlugyñ eremegi bilen mamont, ösgün tüýli  nosoroglar ýaly haýwanlar  howa şertleriniñ üýtgemegi, aw awlanmagy netijesinde  ýok bolupdyr. Beýleki haýwanlar meselem, demirgazyk suguny,  buzlugyñ yzy bilen demirgazyga gidipdirler.
Howanyñ maýlamagy bilen tokaýlar emele gelip başlapdyr. Tokaýlarda sugun, los, ýekegapan, aýy we beýleki  haýwanlar ýaşapdyrlar. Olar ownugrak we ýyndam ekenler.Olary awlamak üçin öñki usullar we ýaraglar könelipdir. Indi okýaý oýlanyp tapylypdyr we  haýwanlary  uzakdan awlamaga  mümkinçilik döreýär. Bu döwürde mikrolitler-çakmak daşyndan ýasalan ownuk gurallar giñ ýaýraýar. Olaryñ uzynlygy 1-2 sm bolup, bulary agaçdan we süñkden edilen saplara  oturdypdyrlar. Olary kesmek, ýonmak, ok-ýaýyñ okunyñ  uçlary  üçin ulanypdyrlar.
Mezolit döwrüniñ nusgalyk oýlap-tapyşlarynyñ  birem bumerang bolupdyr. Ony başarjañlyk bilen zyñyp, dürli aýlawly hereketler bilen   150 m  uzaklyga ýetirip bolupdyr.Bumerang ýer ýüzüniñ köp taýpalaryna mälimdir,ýöne ol awstraliýaly ýerli ilatyñ esasy ýaragy bolupdyr.
Mezolit döwründe  haýwanat  özgermegi  bilen,  haýwanlary gabap  awlamaklygyñ  ähmiýeti   gaçypdyr. Indi haýwanlary ok – ýaý bilen ýekelikde awlapdyrlar. Gereginden artyk  awlanan  ýaraly  ýa-da  çaga haýwanlary  eldekileşdirmek pikiri ýüze çykypdyr. Ilkinji eldeki bolan haýwan itdir. Ony ilki et üçin, soñra aw, goragçy hökmünde peýdalanypdyrlar. Mezolit döwrüniñ ýaşaýyş jaýlary paleolit döwründäkiden kiçi bolupdyr. Bu döwrüñ ýadygärlikleri  köp medeni  gatlakly  bolupdyr. Awçylar bir ýaşan  ýerine birnäçe gezek gaýdyp gelipdirler. Täze ýaragyñ peýda bolmagy we aw usulynyñ  üýtgemegi bilen bir ýerde uzak ýaşamak mümkin bolmandyr. Awçylaryñ uly bolmadyk topary awyñ gözleginde aýlanyp ýöräpdirler. Iýmit gözlegindäki adamlar  buzdan boşan ýerlere göçüpdirler. Gysga wagtyñ içinde adamlar Pribaltikany, Şatlandiýany, Skandinawiýany, Demirgazyk Buzly ummanyñ  kenarlarynyñ bir bölegini, Amerikany, Awstraliýany  özleşdiripdirler.
6.Neolit döwrüniñ başlanmagy bilen kem-kemden öndüriji hojalyga geçilip başlanypdyr. Ýer ýüzüniñ dürli ýerlerine ýaýran  adamlaryñ  ösüşi  dürli depginler bilen  ösüpdir. Demirgazykdaky taýpalar  öñki derejesinde  uzak wagtlap galypdyrlar. Ýöne günorta ýerlerde ösüş  çalt depginler bilen öñe gidipdir.
Bu döwürde adamlar saply, ýylmanan we deşilen gurallary, dokma stanogyny ulanypdyrlar. Toýundan gap-gaç ýaşapdyrlar, agaç işläp bejeripdirler, gämi gurupdyrlar, tor dokapdyrlar. B.e. ön IV müñýyllykda peýda bolan  küýzegärçilik stanogy zähmet  öndürijiligini we  önümiñ hilini ýokarlandyrypdyr. B.e. öñ IV müñýyllykda gündogarda araba oýlanyp tapylypdyr.
Neolit döwründe uruglar fratriýalara we taýpalara  gr “doganlyk” birleşipdirler. Ilkinji taýpa bileleşmeleri emele gelip başlaýar. Fratriýalar enelik urugyndan bölünip aýrylan garyndaş uruglaryñ birleşmesi bolupdyr. Amatly şertlerde we daşky nika tertiplerinde uruglar çalt ulalypdyrlar. Bir uruga degişli ýerlerde eklenmek kyn bolupdyr. Şonuñ üçinem ilkinji enelik urugdan ýakyn garyndaşlaryñ topary bölünip  aýrylyp,  täze uruglary  döredipdirler. Ýöne olar öñki ene urugy bilen  gatnaşyk saklapdyrlar, umumy   adyny, däplerini, dilini ýitirmändirler. Enelik we ondan emele gelen  ilkinji fraktiýalary  emele getirip, dört  we ondan hem  köp uruglardan durupdyrlar. Ilki fratriýalar ekzogam, soñkulary endogan bolupdyrlar. Irki taýpa iki urugdan, soñra dört , sekiz ondan hem köp   bolupdyr. Giçki taýpalarda uruglaryñ sany juda köp bolupdyr.
Mowzuk: Atalyk urug jemagaty
Meýilnama:
1.	Atalyk urugynyñ döremeginiñ sebäpleri.
Trigonometriýa
thumb|245px|Surattaky gönüburçlu üçburçlukta : sinus A = a/c; cosinus A = b/c; tangens A = a/b. Trigonometriýa, Gadymy Grek dilinde trigōnon "üçburçluk" + metron "ölçemek" sözünden gelip çykypdyr.
Urug jemagatynyň döremegi we ösmegi
2.	Ilkidurmuş jemgyýetiniñ dargamagy. Harby demokratiýa.
1.Jemgyýetiñ ykdysady taýdan  ösmegi  ene häkimliginiñ  ata häkimligi  bilen  çalşyrylmagyna  ýardam edipdir. Sürümli ekerançylyk, maldarçylyk, awçylygyñ we balykçylygyñ  ýöriteleşmegi, ekerançylykdan  bölünip emele gelen  hünärmentçilik – bularyñ  hemmesi erkekleriñ  kärleri bolupdyrlar. Erkekleriñ maşgalada  täsiri gitdigiçe  artypdyr. Ekerançy we  urşujy bolan  erkekler maşgalada  baştutan  bolupdyrlar. Aýallaryñ elinde öý  hojalygynyñ  käbir işleri galypdyr. Onuñ jemgyýetçilik täsiri hem pese düşüpdir. Nikalaşansoñ indi aýallar adamsynyñ urugyna  gitmeli bolupdyrlar. Urugyñ esasy merkezi erkeklerden ybarat bolup,  olaryñ gyzlary we doganlary  nikalaşansoñ, öz urugyny  terk etmeli bolupdyrlar. Urugy olar üçin töleg talap edipdirler.
Indi önüm urugyñ içinde paýlanman, ony maşgalada  saklamaga çalşypdyrlar. Emläk atasyndan çagalaryna geçip başlapdyr. Garyndaşlyk hem ata tarapyndan hasaplanyp ugraýar. Aýallar tabyn  ýagdaýa  düşüp,  olar üçin  ýeke  nikalylyk girizilýär. Erkekler üçin bolsa  köpaýallylyga  ýol berlipdir.
Çarwa taýpalara  häsiýetli bolan  guburlarda   erkekleriñ  we aýallaryñ  bilelikde  jaýlanmagy äri ölende  aýalyny  hem öldürip  bile jaýlandyklaryny  añladýar.
Erkekleriñ täsirini artdyrmak üçin göreşde  daýanç merkezleri döräpdir. Erkekleriñ öýlerinde  bagş etmek däbinden geçen, ýöne öýlenmedik  ýaş oglanlar ýaşapdyrlar. Ol ýer urug jemagatyndaky erkekleriñ   ýygnanýan, boş wagtlaryny  geçirýän ýerleri bolupdyr. Ene häkimliginden  ata häkimligine  geçilýän  döwürde  erkekleriñ öýleri erkekleriñ  bileleşmelerine ösüp geçipdir. . Olaryñ maksady aýallaryñ häkimligini ýok etmäge  gönükdirilipdir. Erkekleriñ bileleşmeleri öz agzalaryny  we olaryñ  hususy emlägini  gorapdyrlar. Ata häkimliginiñ emele gelmegi atalyk  maşgalanyñ  döremegi  bilen bilelikde  bolup geçýär. Erkekleriñ gizlin  bileleşmeleri  Melaneziýanyñ  taýpalarynda saklanyp galypdyr.
Maşgala jemagaty jemgyýetiñ  ykdysady  birligi  bolup durupdyr. Atalyk maşgalasyna  erkegiñ  nesilleri we gullary degişli bolupdyr. Maşgala iñ uly erkek adam  baştutanlyk  edipdir. Onuñ ähli  agzalary umumy  jaýda ýaşapdyrlar, bir gazandan naharlanypdyrlar, bile  işläpdirler we emläge  eýeçilik edipdirler.
Haçan-da maşgala ulalyp,  onda hojalygy  ýöretmek kynlaşyp  başlanda,  maşgala jemagaty  böleklere bölünipdir. Gelip çykyşy boýunça bir bolan maşgalalardan uruglar  emele gelipdir. Umumy uruga degişli bolan meseleleri çozmek üçin  atalyk  maşgalalaryñ  baştutanlary  ýygnanyşypdyrlar. Urug jemagatynda dini kultyñ  baştutany  we  urug  däplerini saklaýjy adam  bolupdyr. 2.Ilkidurmuş jemgyýetiniñ tehnikasy  demir eýyamynda  uly ösüşe  eýe bolýar. Demriñ mis bilen  bürünje garanda ägirt uly  artykmaçlyklary bolupdyr. Demir magdany tebigatda  köp duş gelipdir. Demriñ ilkinji gezek işlenip  bejerilen we  eredilen  yzlary Alynky Aziýada   duş gelip,  ol b.e. öñki  XIV asyra  degişidir.
Zähmet gurallaryny ýasamak üçin  demriñ ulanylmagy  ekerançylyk ýerlerini  has giñeltmäge  mümkinçilik beripdir. Köp halklarda ekerançylyk  hojalygyñ  esasy pudagyna  öwrülýär. Şeýle hem  maldarçylyk bilen  meşgullanýan  taýpalar emele gelip,  bularyñ arasynda  alyş – çalyş  döreýär. Demir hünärmentçiligiñ ösmegine-de ýardam  edipdir. Süñk, agaç, deri, reñkli metallary işläp bejermekde demir gurallaryñ  ulanylmagy bilen,  uly özgerişlikler bolýar. Demirçi ussalar peýda bolýar. Hünärmentçilikde küýzegärler,  dokmaçylar we zähmet gurallaryny  ýasaýan   beýleki  hünärmentler peýda bolýar. Hünärmentçilik oba hojalygynyñ aýratyn bir  pudagy  hökmünde  ýuze çykýar.
Zähmet gurallarynyñ kämilleşmegi  we önümçiligiñ   ýokarlanmagy bilen  öñki köpçülik bolup edilen işler indi bir maşgala  hem başardypdyr. Hususy eýeçilik ýuze çykyp, atalyk urug jemagatlary ayry-aýry maşgalalara dargapdyr we özbaşdak  hojalyk  ýöredipdir. Jübütleýin nika berkişipdir. Ony indi diñe erkek adamyñ   bozmaga ygtyýary bolupdyr. Aýallar üçin ýekenikalylyk girizilýär. Ýöne erkekleriñ biwepalyk etmäge hukugy saklanyp galypdyr. Kiçi maşgalalaryñ öz jemagatyndan  çykyp, başga ýere  hat-da  başga jemagatlaryñ  agzalarynyñ  ýanyna göçüp  baran  pursatlary  bolupdyr. Netijede ganybir garyndaşlaryñ bitewiligi bozulypdyr. Garyndaşlyk baglanyşygy goñşüçylyk gatnaşyklary bilen  çalşypdyr. Bir ýerde bile ýaşaýan maşgalalar  käbir işleri bileleşip  edipdirler. Meselem, Gündogarda  bileleşip  suwaryş desgalaryny  gurupdyrlar.
Sürülýän ýerler maşgalalaryñ  arsynda  paýlanýan  ekeni. Ýeri paýlamaklyk  bes  edilensoñ, paý ýerler  hususy eýeçilige  geçipdir.
Urug gurluşynyñ  dargaýan  döwründäkisyýasy ýagdayý harby  demokratiýa  diýip   atlandyrýarlar. Bu döwürde  hem öñki  halk ýygnagy, ýaşulularyñ maslahaty, serdarlar, serkerdeler ýaly  dolandyryş guramalary  bolupdyr. Ýöne halk ýygnagyna  diñe takmynan, 16-60 ýaş  aralygyndaky   urşujylar  gatnaşypdyrlar. Ýaşulularyñ ýygnagy we serdar  kazynyñ  wezipesini  ýerine  ýetiripdirler. Sud etmeklik halkyñ  gatnaşmagynda  bolup geçipdir.
Bu döwürde uruşlar ýygy-ýygy bolupdyr. Uruşlar köplenç goñşulary talamak maksady bilen  bolupdyr. Şonuñ üçinem harby serdarlaryñ  ähmiýeti  artýar. Uruşlar  urug guralyşynyñ  çalt dargamagyna  we synplaryñ, döwletleriñ  döremegine  getiripdir. Harby demokratiýanyñ nusgawy görnüşi gomerçilik jemgyýetde, Rimiñ  patyşalyk döwründe, skitlerde , keltlerde , germanlarda , normannlarda bolupdyr. 3.Ilkidurmuş sungatynyñ esasy görnüşleriniñ birem aýdymlar we tanslar bolupdyr. Tansyñ döremegini giçki paleolitiñ  madlen  düne  degişli hasap  edýärler. Aw we harby tanslaryñ  dini düşünjeler  bilen baglanyşygy  bolupdyr. Ilkidurmuş adamlarynda saz gurallarynyñ  urlup, üflenip, kirişli çalynýan  görnüşleri bolupdyr.
Tebigaty synlamak we zähmet işiniñ netijesinde  adamzadyñ  bilimleri emele  gelipdir.
Taryhy we jemgyýetçilik  bilimleri döräp ugrapdyr. Olar din we mifler bilen  baglanyşykly  bolupdyr. Urug gurluşynyñ  ahyrlarynda  piktografiýa  ýuze çykýar. Ol hat ýazuwyñ başlangyjy  bolupdyr. Piktografiýa şertli  suratlar  bolup,  ol deriniñ, agaç  gabygynyñ , agajyñ  , süñküñ, daşyñ ýüzüne  şekillendirilipdir.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyñ  Mukaddes  Ruhnamasynda  “Ylym adamzat  tarapyndan  döredilen  hazynadyr” diýşi ýaly, ylym adamzadyñ  has irki  döwürlerinde  ýüze  çykyp başlapdyr.
Beýik Witautas
Beýik Witautas (litwaça: Vytautas Didysis; latynça: Alexander Vitoldus; polýakça: Witold; rusça: Ви́товт, Ви́таутас; 1350 töweregi – 27 oktýabr 1430) Orta asyrlar litwasynyň iň tanymal hökümdarlarynyň biridir. Korolyň ekwiwalenti bolan Didysis Kunigaikštis diýen tituly bilen ol öz raýatlarynyň iň uly hökümdary bolupdyr. thumb|right|158px|Beýik Witautas
Beýik uruş
Beýik Uruş ýa-da Polýak-litwa–Tewton urşy (1409—1411) Polýak korollygynyň we rus knýazlyklarynyň soýuzdaşlygyndaky Beýik Litwa Knýazlygy bilen Tewton ordeniniň rysarlarynyň arasynda bolup geçen harby konfliktdir. Haçparazlar Grünwald söweşinde kül-peýkun edildi we olar uruşdan ozalky güýçlerini hem-de abraýlaryny gaýdyp dikeldip bilmediler. Uruş Birinji Thorn ylalaşygy bilen gutardy.
Horwatiýa
thumb|150px|Ethnic.
Beýik Litwa Knýazlygy
Beýik Litwa Knýazlygy 12/13-nji asyrlardan başlap, 18-nji asyryň ahyryna çenli Gündogar we Merkezi Ýewropa döwletleri bolupdyr. Ol litwalylar tarapyndan esaslandyrylypdyr. Wagtyň geçmegi bilen bu knýazlygyň araçäklerine öňki Kiýew ruslary degişli bolupdyr. Beýik Litwa Knýazlygynyň çägine häzirki Litwanyň, Belorussiýanyň, Ukrainanyň we Polşanyň hem-de Russiýanyň käbir bölekleri giripdir. Onuň bu uly araçägi, 15-nji asyrda, Ýewropanyň iň uly araçäkli döwleti bolupdyr.
Çihuahua
thumb|Chihuahua iti
Ýagellonlar
100px|left Ýagellonlar (polýakça: Jagiellonowie, latynça: Jogailaičiai) — Merkezi Ýewropadaky döwletlerde XIV — XVI asyrlarda höküm süren korollyk dinastiýasydyr. Dinastiýanyň wekilleri 1377—1392 we 1440—1572 ýyllar aralygynda Beýik Litwa Knýazlygynyň beýik knýazlary, 1386—1572 ýyllar aralygynda polýak korollary, 1440—1444 we 1490—1526 ýyllar aralygynda Wengriýanyň korollary, 1471—1526 ýyllar aralygy Çehiýanyň korollary bolupdylar. Ýagellonlar — Gedimonowiçleriň Litwa dinastiýasynyň belorus we baltika asylly şahasydyr.
Ýungingen
Ulrih won Ýungingen (1360 - 15 iýul 1410) — Tewton rysarlarynyň biri bolup 1407-10 ýyllar aralygy hyzmat edipdir. Onuň Beýik Litwa Knýazlygy we Polýak korollygy (1385–1569) bilen bolan Grünwald söweşindäki alyp baran syýasaty Ordeniň heläkçilige uçramagyna eltipdir.
Demirgazyk-günbatar Germaniýanyň Ýungin diýlen ýerinde dogulan Ulrih Prussiýanyň Ordenstaat diýen ýerine göçüp Žluçowda (Człuchów)da ornaşypdyr. Ulrih german güýçlerini Polýak-Litwa-Tewton söweşinde Polşanyň we Litwanyň garşysyna sürdi. Emma, ol 1410-da Grünwald söweşinde (Tannenberg) öldürildi.
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna we sowet döwrüne degişi çeşmeler
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna  we sowet döwrüne degişi çeşmeler.
Meýilnama
1.	Türkmenistan baradaky rus ýazarmanlarynyň ýazuw çeşmeleri.
2.	Zakaspi oblastynyň taryhyn boýunça çeşmeler.
3.	Sowet taryhyn çeşmeleriniň aýratynlyklary we nogsanlyklary.
4.	Garaşsyzlyk zamanynda sowet döwrüne berilýän baha.
Sowet döwri Türkmenistanyň taryhyny öwrenmäge uly goşant goşan arheologlaryň biride W.W. Bartoldir.
Belarus
Belarus (bel. Беларусь, rus. Беларусь) resmi ady Belarus Respublikasy (bel. Рэспубліка Беларусь, rus. Республика Беларусь), Ýewropa'da bir döwlet. Resmi dilleri belarus we rus dili. Goňşy döwletleri Russiýa, Ukraina, Polşa, Latwiýa we Litwa.
300px
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna we sowet döwrüne degişi çeşmeler
W.W. Bartold – akademik belli gündogarşynas, türkmen taryhynyň orta asyrlar döwri boýunça düýpli ylmy barlag işlerini geciripdi. Bartold “Türkmen halkynyň taryhynyň oçerki” diýen işinde musulmançylykdan öňki döwür, Seljuklar imperiýasy döremezden ozal oguz türkmenleri, XI asyrdan mongollaryň çozuşyna çenli döwür, XIII-XVI we XVII-XIX asyrlara degişli baý Maglumatlar bar. Onuň “Türkmenistanyň ekerançylyk taryhyna” diýen işinde bolsa Etrek sebitlerinde, Ahal welaýatynda Kaka, Tejen etraplarynda, Murgap we Amyderýa boýlarynda gadymy we orta asyrlarda ekerançylygy, şol döwrüň medeniyeti barada iň möhüm maglumatlary berýär. Ondan başgada Bartold geçmişi bolan “Oguznama” kitabyny terjime edýär, bu bolsa Bartoldyň türkmen halkynyň taryhy boýunça eden işleriniň iň möhümleriniň biridir.
Belarus
Belarus administratiw bölünişi
thumb|Belarus administratiw bölünişi 1. Minsk
2. Brest woblasty
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna we sowet döwrüne degişi çeşmeler
A.Ýu. Ýakubowskiý – uly alym arheolog, gündogarşynas. Onuň “Seljuk hereketi” we “XI asyrda türkmenler”, “úrgenç harabaçylygy”, Aga Garryýew we başgalar bilen birlikde ýazan “Türkmen halkynyň we Türkmenistanyň VIII-XIX asyrlar taryhynyň gysgaça oçerkleri” we başgada birnäçe işlerinde türkmen halkynyň taryhynyň köp taraplary boýunça möhüm Maglumatlar bermek bilen taryh ylmyna uly goşanty goşýar. XIX asyryň başlarynda N.N. Murawýowyň, “Путешествие в Туркмению и Хиву 1819-1820гг” diýen kitaby çapdan çykýar. Bu kitapda kaspiniň günorta – gündogar kenarynda ýaşaýan türkmenler barada gyzykly Maglumatlar ýerleşdirilipdir. Murawýew orsawtorlarynyň arasynda ilkinjileriň biri bolup, döwürdeşlerini türkmenleriň durmuşy bilen tanyşdyrýar.
S.P. Tolstow – görnükli arheolog, etnograf, taryhçy. Onuň “Gadymy Horezm”, “Horezm siwilizasiýasynyň yzy boýunça” atly we ýene-de köp sanly ylmy işlerinde Türkmenistanyň taryhyna degişi birnäçe meseleleri çözýär. Türkmenistanyň demirgazyk etraplarynda gadymy Horezm ýerlerinde medeniýetiň döreýşi, ösüşi, ekerançylygyň taryhy boýunça möhüm arheologiki açyşlar etdi.
Belarus
Belarus administratiw bölünişi
3. Gomel woblasty
4. Grodo woblasty
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna we sowet döwrüne degişi çeşmeler
A. A. Roslýakow – taryh ylymlarynyň doktory, Türkmenistanyň ylymda at gazanan işgäri. Ol “Türkmenistanyň taryhynyň gysgaça oçerki”, “Orta asyrlarda türkmenleriň döwlet gurluşy meseleleri hakynda”, “Türkmen we oguzlar” ýaly birnäçe işleriň awtorlygy. Bu işleriň üsti bilen awtor türkmen halkynyň durmuşy barada möhüm Maglumatlar berýändir.
Belarus
Belarus administratiw bölünişi
5. Mogilew woblasty
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna we sowet döwrüne degişi çeşmeler
Mihail Ýewgenewiç Masson – taryh ylymlarynyň doktory, Türkmenistan ylymlar akademiýasynyň akademigi, Türkmenistanyň we Özbegistanyň ylymda at gazanan işgäri Masson Türkmenistanyň taryhyň iki tomluk kitabynyň baş redaktory boldy.
Belarus
Belarus administratiw bölünişi
6. Minsk woblasty
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna we sowet döwrüne degişi çeşmeler
M.Ý. Massonyň ýolbaşçylygynda Türkmenistanyň raýonlarynda möhüm arhelogiki açyşlar edildi. partiýa döwrün medeniýetini we sungatyny, Orta asyr söwda we kerwen ýollaryny, antik we orta asyrdaky pul dolanyşygyny hem-de pullary öwrenmekde, goşandy aýratyn uludyr. Ol köp ylmy işleriň Merwden Horezme we Mawerennahra gidýän orta asyr söwda ýollary we şuňa meňzeş kitaplaryň awtorydyr.
2. XIX asyryň başlarynda Russiýa Kaspi deňziniň gündogar kenarlarynda ymykly ornaşdyrmagy maksat edinipdi. Russiýa şol döwürlerde Kawkazda kuwwatly harby güýji jemläpdi. XIX asyrda russiýanyň daşary syýasaty esasan Orta Aziýa gönükdirlipdir. Şu strategic maksatlar, bilen harby güýçleriň bir bölegi Kaspi deňziniň gündogar kenarynda ýerleşdirilmelidi. N.N. Murawýowyň baştutanlygyndaky ekspediýasynyň maksady hem şondan ugur alýardy. Ol Kaspi deňzini boýdan – başa ýüzüp geçip, Esengulynyň günortasyndaky Akpatlawuk diýen ýerde türkmen topragyna aýak basýar. Murawýow özüniň syýasatyny “1818-nji 1820 ýyllarda Türkmenistana we Hywa syýasat” diýen işinde beýan edýär. 1822 ýylda neşir edilýär. Bu ýazgylary 2 bölümden we 8 bapdan ybarat bolýar. Bu işde diňe Russiýanyň daşary syýasaty däl eýsem, XIX asyryň başlarynda mangyşlakda ýaşaýan taýpalarynyň etnografiýasyna we ýerleşiş aýratynlyklaryna degişli möhüm materiýallar ýerleşdirilýär. Diňe bir mangyşlak barada däl eýsem Hywanyň çäklerinde ýaşaýan türkmenelriň tire-taýpa bölünşigi we sosial – ykdysady ýagdaýlary barada-da giň maglumatlar  ýerleşdirilýär. M. I. Iwanin “Mangyşlak ýarym adasyna 1846-njy ýyldaky syýahat” diyen işini W.D. Dandewiliň “Orta Aziýa we Orenburg ülkesi boýunça etnografik we taryhy materiallar” diýen ýaly birnäçe işlerde Türkmenistanyň taryhyna degişli maglumatlar ýerleşdirilýär.
Belarus
Belarus administratiw bölünişi
7. Witebsk woblasty
Türkmenistanyň Russiýa tarapyndan basylyp alynmagyna we sowet döwrüne degişi çeşmeler
Zakaspi oblastynyň taryhy boýunça diňe bir kitaplar çeşme bolman eýsem şol döwürde ýazlan Maglumatlar, resminamalar, şahsy hatlar hem esasy çeşmeleriň biridir.
Olardan Ahaltekä harby ekspedisiyasynyň plany barada Kawkaz harby bölüminiň ýolbaşçysynyň nutugynda (1879 28 Türkmenbaşy aýy) Tekelere garşy ekspediýasynyň maksady Ahal oazisini eýelemekden hem-de ilatyny öz häkimýetimize gutarnykly boýun egdirmekden ybaratdyr. Gökdepe galasynda Tekeleriň 8 müňe golaý öýlüsiniň ýerleşendigini, ekerançylyk üçin amatlydygyny, tekeleriň hökümdar hanlaryndan Hezretguly hanyň, Öwezdurdy hanyň, Orazmämmet hanyň, Nurberdi hanyň, baş işan Gurbanmyrat işanyň bu ýerde ýaşaýandygyny, Gökdepe galasynyň Ahalteke oasiziniň paýtagty ýaly gala hasap edilýändigini, halk ýygnaklarynyň şu ýerde geçirilip adatça esasy meseleleriň şu çözülýändigini öz nutugynda beýan edýär. Ekspedisiýany üstünlikli ýerine ýetirmek üçin toparlanan otrýady 2 topara bölýärler.
General mayor lomakin. Diňlidepä zabt edilişi hakynda kawkaz goşunynyň baş ýolbaşçysyna Zakaspi harby bölüminiň wagtlaýýn (1879ý Ruhnama aýynyň 4).
Onda rus otrýadynyň teke oazisinde Alp-Arslan aýynyň 22-den 29-na çenli aralykda razwetka işlerini alyp barandygyny 28-de tekeleriň uly bir böleginiň çozuşyny uly ýitgiler bilen ony yza serpikdirişini, Gökdepäniň golaýyndaky Diňlidepede berkitmäniň gurlandygyny, ol ýerde tekeleri 6 sagatlap top oklaryna tutuşlary (12 top), tekeleriň şonda-da rus goşuna gaýtawul berlişini ýazyp beýan edýärler.
Şol söweşde ruslaryň 7 owiseri, 178 sany esgeriň ölendigi, 16 owiseriň, 234 esgeriň ýaralanandygy barada general lomakin ýazýar. Tekelere moral taýdan edilen zyýan we urlan agyr zarba biziň wezipämizi ýeňilleşdirer diýip çaklaýaryn diýip genral lomakin ýazýar.
A.N. Papowyň “Russiýanyň Hywa we Buhara bilen Beýik Pýotryň döwründäki gatnaşyklary” diýen işinde, rus ekspedisiýasynyň işleri jikme-jikligi bilen beýan edilýär. Bu iş 1853 ý çap edilýär. Onda türkmen halkynyň meşhur wekili Hojanepesiň Pýotr I-niň huzuryna baran wagtyndan tä ekspedissiýanyň heläkçilige uçran döwrüne çenli bolan aralykdaky esasy wakalar beýan edilýär.
3. Öwrülişik döwrüne çenli türkmen halkynyň baý taryhyn geçmişini tutuşlygyna öwrenmeklige üns berilmedi diýsek ýalan bolmaz. şol döwürde Türkmenistanda türkmen halkynyň dürli taryhyn döwürlerdäki ornuny öwrenýän ýörite ylmy edaralar ýokdy. Patyşa hökümetiniň bolsa milli gyra çet ülkelerde medeniýetiň ol ýa-da beýleki ojaklaryny döretmeklige bolan gyzyklanmasy ýokdy. Sowet döwründe türkmen halkynyň köp asyrly, çylşyrymly taryhyn belli bir derejede öwrenildi. Gündogary öwreniji alymlar arheologlar gazuw barlag işlerini alyp bardylar. Gymmat bahaly tapyndylary ýurdumyzyň çäginden çykaryp (Moskwa, Leningrad we ş.m.) daşary  ýurtlaryň muzeýlerinde goýdular. Arheologiki barlag işlerinde tapylan zat ýadygärlikleriniň diňe owadyny saýlanylyp alyndy, galnlary bolsa zyňyldy we Türkmenistanyň taryhyny öwrenmäge uly zyýan ýetrilýärdi. Emma taýagyň iki uzynyň bolşy ýaly türkmen halky üçin bähbitli işler hem edilýär. Birnäçe arheologiki ýadygärlikler hasaba alyndy we olar öwrenildi. Türkmenistanyň taryhyny öwrenmekde ilkinji nobatda onuň documental bazasyny döretmek zerurdy. 1920-nji ýylda Türkmenistanda Zakaspi oblastynyň arhiw bölegi döredilip, onda rewolýusiýa çenli dowam eden administratiw guramalaryň, Zakaspi frontynyň harby bölümleriniň we edaralarynyň, oblast we ýerli sowtleriniň we raýkomlarynyň materillary jemlenipdir. Bu bolsa şol döwrün taryhyny öwrenmekde esasy gollanma bolup durýardy.
1924-nji ýylda Türkmenistanda Döwlet alymlar soweti döredilýär. 1926-njy ýýlda Aşgabatda arheologiki kružok döredilýär. 1932-ý Türkmen döwlet ylmy-barlag instituty döredilip 1936 ý ol 2-ä bölünip tary, dil we edebiýat institutyna öwrülýär. 1924 – 1937 ýyllar taryh ylmynyň dürli ugurlarynda ep-esli üstünlikler gazanyldy. Emma köp awtorlaryň ylmy iş alyp barmaklygyňn usullaryna düşünmezligi taryhyn çeşmelere tankydy çemeleşmegi başarmazlygy sebäpli çap edilen işlerde düýpli ýalňyşlyklara ýol berildi. Şu ýyllarda çapdan çykan taryhyn işleriň hiç birinde hem diyen ýaly meseleler düýpli çözülmändi.
1938-1939 ýylda belli sowet gündogary öwrenijileriň gatnaşmagynda 2 tomdan ybarat “Materialy po istori türkmeni ” diýen uly göwrümli kitaby çapdan çykardylar. Bu işde arap, eýran, hywa we buhara awtorlarynyň taryhyn eserlerinden Türkmenistana we türkmenlere degişli ähli Maglumatlar rus dilinde öz beýanyny tapýar.
1957-nji ýylda Türkmenistan SSR-niň 2 tomluk taryhyn çapdan çykýar.
Patyşa Russiýasynyň türkmenlere garşy urşunda iň ilkinji Gökdepe we gazawat gyrgynçylyklary bolupdy. Bu baradaky hakykaty türkmen halky özüniň özbaşdak döwletini döredýänçe syr hökmünde saklamana mejbur bolýar. Sebäbi sowet hökümeti Gökdepedäki we Gazawatdaky gyrgynçylyk bilen baglanyşykly wakalary, halka ýetirmegi gadagan edipdi.
Gökdepe urşy hakynda Orsetli we Günbatar Ýewropaly awtorlaryň onlarçasy ençeme işler ýazypdyrlar. Şolaryň hatarynda ors ofiseri N. I. Grodekow “Türkmenler ilindäki uruş” diýen eserinde ençeme maglumatlar berilýär. Emma ol patyşa ofiseri bolansoň, wakalara kolenzatorlaryň nukdaý nazaryndan seredýär. Türkmenleriň gahrymançylyklary ýeterlik derejede görkezilmeýär. Öz topragyny basybalyjylardan goraýan halk duşman diýip atlandyrylýar.
Patşa orsýetiniň Türkmenistany basyp almakdaky harby ýörişlerine gatnaşyp, wakalary amala aşyran, müňlerçe türkmeniň bugünä ölümine günäkär bolan patyşa ofiserleri, generallary öz işlerinde türkmenleriň zalymlyk bilen tabyn edilendigini boýun alypdyrlar. Bu babatda M.A. Terentewiň “Orta Aziýanyň basylyp alynmagynyň taryhy” diyen işinde anyk duýulýar. Awtorlar wakalary häsibasyp almaklygyň sebäbini maksatlar bilen düşündiripdirler.
4. Türkmenistan özüniň garaşsyzlygyny alandan soňra 1992-nji ýylyň bitaraplyk aýynyň 14-de Türkmenistanyň halk maslahaty bolup geçýär. Maslahatda Prezidentimiz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy ýurdumyzyň içeri we daşary syýasat barada söz sözledi.
“Türkmenistan kopitalizm, sostalizm ýoly bilen däl-de özüne mahsus ösüş ýoly bilen barýar.
Dünýäniň öňde baryjy ýurtlarynyň ykdysady we medeni tejribesine öwrenip, özüniň durmuş şertine, milli däp-dessuryna laýyklykda dünýewi demokratik döwlet gurýar” diýip belleýär. Garaşsyzlygyň gadamlary barada giňişleýin düşünje berdi. Milli galkynyş hereketiniň maksadyny düşündirdi.
1994 ýylyň Ruhnama aýynyň 1-de “Mekan” köşgünde Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy “Taryhyň sapaklary hakda we döwrün öňünde goýýan meseleleri hakynda” talyp ýaşlaryň öňünde çykyş etdi.
70 ýylyň dowamynda taryhymyzyň ýoýlandygyny açyk öwrenilmändigini belleýär. Beýik döwletiň dörän hem ýok bolan pursatlary, olaryň ornuna beýlekileriň gelen pursaty, bir dinastiýanyň beýleniki çalşyran pursady. Siwilizasiýanyň juda belende göterlip, soňra dargan pursatlary taryhda kän boldy. Sowet Soýuzy hem dargady. Gadymy Rim imperiýasynyň, Parfiýa döwletiniň, Arap halyfatynyň, Beýik Mongollar inperiýasynyň dargaýşy ýaly. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1985-1994 ýyllar aralygyndaky döwrün taryhyň doly ýazylmandygyny we öwrenilmändigini belläp geçýär. Türkmenistanyň hiç haçan SSSR-iň deň hukukly agzasy bolmandygyny. Türkmenistanyň özüne degişli ýekeje meseläni hem çözüp bilmändigini. Öndürilýän önümleriň girdejisi hakynda hiç hili maglumatlary bilmändikleri barada belläp geçýär.
1983 ýyla çenli Türkmenistan Russiýa döwrüne birikdirildi diýen termin ulanylýardy. Şol ýyl GKP MK-nyň “Türkmenistan SSSR-iň TKP-ň döredilmeginiň 60 ýyllygy we Türkmenistanyň Russiýanyň düzümine meýletin girmeginiň 100 ýyllygy hakda” karar kabul edilýär. Şeýlelikde şondan soň Türkmenistan russiýa meýletin girdi diýen termin ulanylyp başlanýar. Basybaljylyk syýasatynyň alnyp barlan ýerinde meýletinlik düşünjesiniň ulanylmagy hakykata dogry gelmeýärdi.
Türkmenistanyň patyşa Russiýasyna baknalyk döwri hem-de Türkistan ülkesiniň türkmen ýerlerinde Sowet häkimýetiniň berkarar edilşi barada professor Ç. Ýazlyýew “Türkmenistan XIX-XX ýüzýyllyk-ň sepgidinde” diyen okuw gollanmasyny ýazýar. Bu kitapda erkin türkmen halkynyň kesekilere bakna bolşy barada gürrüň berilýär.
Grabern
Grabern (Grabern) — Awstriýanyň Aşaky Awstriýa federal ştatynda ýerleşýän Hollabrunn okrugynyň bir şäherdir.
Dürnstein
Dürnstein Awstriýada ýerleşýän bir şäherçe. Ol Aşaky Awstriýada jahankeşdeleriň iň köp baryp görýän ýerleriniň biridir. Bu ýerdäki gala 1645-nji ýylda şwedler tarapyndan doly diýen ýaly weýran edilipdir. Dürenstein söweşi 1805-nji ýylda şol jelegaýda bolup geçipdir.
Magtymguly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
Magtymguly eýýamynyň taryhy çeşmeleri
Meýilnama
1.	Nusgawy şahyrlaryň eserleri taryhy çeşme hökmünde.
2.	Abdysetdar Kazynyň “Jeňnama” eseri.
3.	Pars ýazuw çeşmesi.
Baky Beýik Serdarymyz Mukaddes Ruhnamada Türkmeniň baý hem-de gahrymançylykly taryhyny Ruhy ösüşiň esasynda döwürleşdirdi. Bu döwürleşdirişiň dördünji eýyamynyň ruhy ýolbaşçysynyň Magtymguly Pyragyny, ol eýýamynyň XVII asyrdan 1991 ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 27-sine çenli döwri öz içine alyandygyny biz bilýäris. Bu döwrün taryhy her ýazarmanyň öz islegiçe ýazlypdyr. Bize bolsa milli nusgawy edebiýatymyzda saklanyp galan goşgular ygtybarly çeşme bolup hyzmat edýär. Sebäbi nusgawy edebiýatymyzyň görnükli wekilleriniň watançylyk, gahrymançylyk, durmuş baradaky pikirleri ol goşgularyň süňňüne siňipdir. Bu bolsa Beýik Serdarymyz Mukaddes Ruhnamada “Ruhuň baý döwürdäki tebigatyny içeriniň aladalary” kesgitledi. Döwletsizlik, bölek-büçeklik, hatda taryhy hakydanyň biraz kütelişmegine sebäp boldy. Gündogaryň özge ýurtlaryna düşen kowumdaşlar bilen aragatnaşyklar seljeňleşdi. Taryhy işjeňlik şol kowumlaryň eline geçdi.
Emma şonda-da halkdan çykan Magtymguly beýik dag bolup döredi, ondan birnäçe derýalar halka tarap akyp başlady. Magtymgulynyň ýegeni Zelili bütin ömrüne watançylyk, Seýdi gahrymançylyk, Mollanepes, Kemine yşky-söýgi, Mätäji durmuş pikirlerini ösdürdi. Olar türkmeniň öz milletine guwanmagyny gazanmaga, ruhuny galkyndyrmaga jan edipdirler.
Magtymgulynyň goşgulary öz döwrüniň tarynyny, durmuşyny, wakalaryny bilmäge kömek edýär. Eýran basybalyjylarynyň Magtymgulynyň obasyna häli-şindi çozup, halky talapdyrlar. Bir gezek hem onuň eserlerini ýakypdyrlar, suwa akdyrypdyrlar, şonda ol:
Gyzylbaşlar alyp weýran eýledi.
Magtymguly ýurdy, halky tozgunçylykdan, daşary ýurt basybalyjylarynyň çozuşlaryndan halas etmegiň ýoluny agtarypdyr. Şonda ol türkmen tire-taýpalary birleşdirmeli, merkezleşdirilen bir döwlet gurmaly diýen netijä gelipdir. Bu goşgy setirleri bolsa onuň pikirlerini has hem aýdyň beýan edýär:
Türkmenler baglasa bir ýere bili,
Gurudar Gulzumy, derýaýy Nili,
Teke, ýomut, gökleň, ýazyr, alili.
Magtymguly diýdi janyň dirligine
Musulmany goýma kapyr horlugyna,
Rowaç bergil ýomut-gökleň birligine.
“Musulmany goýma horlugyna” diýmek bilen, eýýäm şol günlerden türkmen diýarynda köpelip ugran ruslaryň halky horlamaga, ezmäge synanyşýandygyny bilmek bolýar.
XIX asyryň ýigriminji ýyllarynda Lebabyň ilaty Buhara emiri Mirhaýdaryň garşysyna gozgalaň edýär. Emma bu gozgalaň barada ýazuw çeşmeleri örän az maglumat saklanyp galypdyr. Şonuň üçin hem, diňe Seýitnazar Seýdiniň goşgularyna esaslanyp, käbir maglumatlary berip bolýar. Gozgalaňçýlaryň ruhlandyryjysy watançy şahyr, serkerde Seýitnazar Seýdi ärsarylary agzybirlige teke, salyr, sarygy kömege çagyryp şeýle şygyrlar bilen ýüzlenipdir.
Agzymyz bir etsek tükel ärsary,
Duşman geçe bilmez derýadan bäri.
Her ýigidiň söweş bolsa hünäri
Bir oturyp, bile turaly begler.
Öňe yza salyň ýagşy garawul
Teke, salyr, saryk, gara bekewül
Mirhaýdar Lebap halkynyň gozgalaňyna baştutanlyk eden Serdarlary yzarlapdyr. Mirhaýdar sebäpli halkyň şu güne düşendigi barada şahyr şeýle ýazýar.
Sakar halky bilen ärsary bolup,
Biz gitdik sen galdyň Lebap, hoş indi.
Kimse aglap gitdi kimseler gülip
Kimse çekip dürli azap, hoş indi.
Kinämiz ýok sen gadyrdan Watandan
Gezsek gerek seni sorap hoş indi.
Ärsary we Sakar halky Lebap topragy bilen hoşlaşýarýar, Mara göçüp gelýärler. Emma Maryda hem şol ýyllarda birnäce bulaşyk ýagdaýlar bolupdyr. Şu ýagdaýlardan çykalga tapmak maksady bilen Hywa hanynyň ýanyna ilçi bolup, iki molla bilen bir kazy gidipdir. Ilçileriň biri hem Seýdi bolup, Hywa hanyna ýüzlenip şeýle gussaly şygry okapdyr:
Siz ne diýdiňiz başda biz ony kabul etdik
Hem kylmak üçin bagty gaýrylarda ýol etdik
Bardyk Maryga her kim bir ýerde mezul etdik
Ýetgürmäge il arzyn biz özüni resul etdik
Bir çäre kylyň bizge, biçäre bolup geldik.
Şu goşgy bendiniň üsti bilen biz halkymyzyň şol döwürdäki syýasy ýörelgelerine we durmuş kynçylyklaryna göz ýetirýäris.
Kätibiniň “Seniň üstüňde” diýen goşgusy Gökdepe urşuna bagyşlanan gussaly goşgy.
Ýykylolmuş şäherimiz heniz otyrmyş.
Şeýle horluk gördük seniň üstüňde,
Şäherimiziň içi doldygan bilen,
Köpler şehit boldy seniň üstüňde
Biz musallat geldi jahany alyp
Bir maslahat tapyldy il bolup
On bäş gün gan akdy misliçil bolup
Şeýle horluk gördük, seniň üstüňde.
Ejizlerimiz saçyn ýaýyp aglady.
Hudaý urdy pygamberler dargady,
Ýigrimi üçi, düşenbe gün dargady,
Ne jepalar çekdik, seniň üstünde.
Şahyr Gökdepe gyrgynçylygyny janly, anyk faktlar esasynda beýan edipdir. Bu şygyr türkmen halkymyzyň taryhyny öwrenmekde ähtibarly resminama bolup hyzmat edýär, nesillere watançylyk terbiýesini berýär.
Türkmen taryhynyň Magtymguly eýýamyna degişli çeşmeler – Eýranly ýazarlaryň ýazgylarynda hem saklanyp galypdyr. Ol barada şeýle jümleler bar: “Şu ýylyň başynda ozaly bilen Horezmiň hakynyň taryhyn we onuň öldürilmeli ýeňsiň hem-de bagtlylygyň buşlukçysy boldy…”
2.XIX asyryň ikinji ýarymynyň başynda (1862-nji ýylda) Abdysetdar Kazy “Jeňnama” “Tekeleriň uruş kyssa kitaby” atly taryhyn poemasyny ýazypdyr. Awtoryň özüniň şaýatlyk etmegine görä, bu eser hem, “käbir adamlaryň haýyş etmegi” (“tiýdiler çun nice kim miltemaslar”) boýunça ýazylypdyr. “Megerem, tekeleriň atly – abraýy adamlaryndan kim-de bolsa biri, Ahalyň az sanly sowatly adamlaryndan bolan Abdu-I-sattar Kaza döwürdeşleriniň bitiren harby edermenlikleri barada geljekki nesillere ýadygärlik ýazyp galdyrmaga haýýş eden  gerek. Ol, öz gezeginde, Orta Aziýada däp bolup gelen kada eýerip, haýyş edilen kitaby, şahyr bolmasa-da, şygyr bilen ýazmagy makul görüpdir” diýip A.N. Samoýlowiç belläpdir. Elbetde, bu mesele boýunça Abdysetdara ýüz tutulmagy ýöne ýerden bolmandyr. Şol döwürde ol eýýäm sowady, bilimi bilen il arasynda özüni mälik eden tanymal şahs bolupdyr. Abdysetdar Hywada okap, ýokary bilim alypdyr we hatda bu şäherde 7 ýyllap kazy bolup hem işläpdir. A.N. Samoýlowiç onuň bilim derejesine ýokary baha berip ýene-de şeýle diýip ýazypdyr: “Maňa mälim bolan türkmen ýazyjylaryndan, özüniň bilim derejesi boýunça onuň gapdalynda diňe Magtymgulynyň atasy Döwletmämmet Azadyny goýup bilerdim. Abdu –2Sattar hatda ondanam biraz ýokarrakdyr. Aýratyn hem namanyň girişinde Gurhandan we hadyslardan alnan bölekler onuň musulman dini edebiýaty boýunça okumyş adam bolandygyna güwä geçýärler”.
“Jeňnama” taryhy eser. Onuň esasynda Türkmenistanda bolup geçen iki sany uly taryhy waka we türkmen taýpa – tireleriniň meýilleriniň durmuşa geçip başlamagy ýaly hadysalar saklanýar. Abdysetdar kazy eline gylyç alyp Watan ugrundaky söweşlere gatnaşmasa-da olary ýakyndan synlapdyr, gatnaşýan adamlar bilen gürrüňdeş bolupdyr.
“Jeňnama” durmuşda bolup geçen real wakany beýan edýän eser. XIX asyryň ikinji ýarymynda Mary Gowşut hanyň, Ahalda Nurberdi hanyň ýolbaşçylygyndaky hanlyklar güýjäp, daşaryndan synlaýan basybalyjylar ol birleşmäniň öňüni almaklygy niýet edinýärler. Şol maksat bilen Japarguly han 1858-nji ýylda köp sanly goşun bilen Garrygala çozuş edýär. Ahal, Günbatar we dag içinde oturýan taýpalaryň birleşmeginde duşmanyň goşuny derbi-dagyn edilýär. Soňra 1861-nji ýylda agyr leşgere baştutan bolup, Hemze Mürze Mary etrabyna gelýär. Mary we Ahal türkmenleri birleşip duşmany kül-peýkun edýär.
abdysetdar Kazynyň “Jeňnama” atly poemasy bu söweşler hakda Maryda bolan söweşden uzak wagt geçmänkä, şahyr bu poemasyny döretmäge girişýär. Wakalar heniz unudylmanda, gahrymanlaryň hemmesi heniz halkyň aňynda ýaşaýarka, şahyr olary poema girizýär. Poemanyň ýene bir ähmiýetli tarapy onuň ýurtda bolup geçen söweşleri dogruçyl beýan edilýänligindedir.
Abdysetdar Kazynyň özüniň türkmen bolup türkmenleriň taryhy hakda ýazmagy has-da guwançlydyr. Çünki, türkmenleriň geçmiş taryhyny köplenç daşary ýurtly taryhçylar ýazypdyrlar we wakalara bir taraply çemeleşipdirler.
Abdysetdar kazynyň biziň döwrümize gelip ýeten “Jeňnama” atly ýeke-täk poemasy halkymyzyň geçmişini doly öwrenip, dogruçyl beýan etmekde gymmatly taryhy maglumatlary özünde jemleýär.
“Jeňnama” eseri wakalaryň gönüden-göni taryhyn ýazgysy bolman, eýsem ol çeper eserdir. Poemada beýan edilýän wakalar hakykat bolan hadysadyr, gantaşýan adamlar ýagny gahrymanlar hakykatdan-da ýaşan adamlardyr. Eser iki bölümden ybarat: “Jeňnama” eseri diňe bir çeper eser bolman, eýsem taryhyn çeşme bolup hem hyzmat edýär. Onuň gysgaça mazmuny şular ýaly:
Eýranlylaryň uly  goşuny baýyrlaryň arasynda çadyrlaryny gurnaýarlar. Olaryň goşunbaşysy Japarguly han bolupdyr.
Geçen asyrlarda söweş başlamanka, öňurti her goşundan bir adam çykyp başa – baş söweşipdirler. Bu däp türkmenlerde hem bolupdyr. Şol däbe eýerip, türkmenlerden öwezli tentek çykýar, emma oňa garşy göreşjek adam eýran goşunlaryndan çykmaýar. Ertesi gün Paly mergen başa-baş söweşýär we garşydaşyny ýeňýär. Ondan soňra Çary batyr duşmanlaryň orta çykaran duşmanlaryny ýeňýär.
Netijede göreş başlanýar. Japarguly hanyň goşunam, ýaragam san taýdan artykmaçlyk edipdir, ýöne şonda-da türkmen ýigitleriniň edermenligi, batyrlygy, mertligi bilen söweşýär we Eýran goşunyny derbi dagyn edýär. onda Nurberdi han, Ýagşy mergen, Çopan Kir, Gülten, Durdy han, Çary, Eşrep, Batyr beg we beýlekiler öz edermenligini görkezipdir.