cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Namibiýa
Ykdysadyýet
2004-nji ýylda adamlary göwrelilik we AIW / AIDS ýagdaýyndan gelip çykýan iş diskriminasiýasyndan goramak üçin zähmet kanuny kabul edildi. 2010-njy ýylyň başynda Hökümet tender geňeşi "mundan beýläk ähli hünärsiz we ýarym hünärli işçileriň 100 göteriminiň Namibiýanyň çäginden çykarylmalydygyny" yglan etdi.
2013-nji ýylda global işewürlik we maliýe habarlary bilen üpjün ediji Bloomberg, Namibiýany Afrikada ösüp barýan bazar ykdysadyýeti we dünýäde 13-nji orny eýeledi. “Bloomberg Markets” magazineurnalynyň 2013-nji ýylyň mart aýyndaky sanynda diňe dört Afrika döwleti ösüp barýan bazarlar sanawyna girdi we Namibiýa Marokkodan (19-njy), Günorta Afrika (15-nji) we Zambiýadan (14-nji) öňde barýar. Bütin dünýäde Namibiýa Wengriýadan, Braziliýadan we Meksikadan has gowy boldy. “Bloomberg Markets” magazineurnaly ondan gowrak kriteriýa esasynda ilkinji 20-lige girdi.
Demografiýa
Namibiýanyň ilatynyň aglaba bölegi Bantu dilli bolup, esasan ilatyň ýarysyny emele getirýän Owambo milletinden bolup, esasan ýurduň demirgazygynda ýaşaýar, emma häzirki wagtda Namibiýanyň ähli şäherlerinde ýaşaýarlar. Beýleki etnik toparlar meňzeş dilde gürleýän Herero we Himba halky we Nama bilen birmeňzeş "bas" dilinde gürleýän Damara.
Bantu köplüginden başga-da, Günorta Afrikanyň asyl ýaşaýjylarynyň nesilleri bolan Khoisan (Nama we San ýaly) uly toparlary bar. Şeýle hem bu ýurtda Angoladan bosgunlaryň käbir nesilleri bar. Şeýle hem garyşyk jyns taýdan gelip çykyşy bolan "Reňkli" we "Basters" diýlip atlandyrylýan iki sany kiçi topar bar, olar bilelikde 8.0% -i düzýär (Reňkler Basters-den iki-den köp). Namibiýada ep-esli hytaý azlygy bar; 2006-njy ýylda 40,000 boldy. thumb|259x259px|Kalahari çölünde bir at (Hohohoi) aýal Aklar (esasan Afrikaner, German, Iňlis we Portugaliýaly) ilatyň 4.0 bilen 7.0% arasynda. Emigrasiýa we dogluş derejesiniň pesligi sebäpli garaşsyzlykdan soň ilatyň paýy azalsa-da, olar Saharanyň günortasyndaky Afrikada (Günorta Afrikadan soň) göterim we hakyky san taýdan Europeanewropaly nesilleriň arasynda ikinji orunda durýar. Namibiýaly akýagyzlaryň köpüsi we garyşyk jynsdan bolanlaryň hemmesi diýen ýaly Afrika dilinde gürleýär we Günorta Afrikanyň ak we reňkli ilaty bilen meňzeş gelip çykyşyny, medeniýetini we dinini paýlaşýar. Akýagyzlaryň aglaba köplügi (30,000 töweregi) maşgalasynyň gelip çykyşyny Birinji Jahan Urşundan soň Iňlisleriň Germaniýa ýerlerini konfiskasiýa etmezden ozal Namibiýany koloniýa eden nemes göçmenlerinden alyp gaýdýarlar we Germaniýanyň medeni we bilim edaralaryny saklaýarlar. Portugaliýaly göçüp gelenleriň hemmesi diýen ýaly ýurda Angolanyň öňki Portugaliýa koloniýasyndan geldi. thumb|Afrikaner çagalarynyň topary. Afrikanlylar ýurduň ak ilatynyň arasynda esasy toparlardan biridir. Namibiýa her on ýylda bir ilat ýazuwyny geçirýär. Garaşsyzlykdan soň ilkinji ilat we ýaşaýyş jaý ýazuwy 1991-nji ýylda geçirildi; Maglumat ýygnamak usuly Namibiýada ýaşaýan her bir adamy, nirede bolsa-da, ilat ýazuwy gijesinde hasaplamakdyr. Muňa de-fakto usuly diýilýär. Hasaba alyş maksatlary üçin ýurt 4042 sanalýan sebitlere bölünýär. Bu sebitler, saýlaw maksatlary üçin ygtybarly maglumatlary almak üçin saýlaw okruglarynyň çäkleri bilen hem gabat gelmeýär. 2011-nji ýyldaky ilat we ýaşaýyş jaý ýazuwy 2,113.077 ilaty hasaba aldy. 2001-nji we 2011-nji ýyllar aralygynda ilatyň ýyllyk ösüşi 1,4% bolup, öňki on ýyllykdaky 2,6% -den pesdi.
Hristian jemgyýeti Namibiýanyň ilatynyň 80% –90% -ini emele getirýär, azyndan 75% -i protestant, şolardan azyndan 50% -i lýuteran. Lýuteranlar ýurduň kolonial döwründe nemes we fin missionerlik işleriniň mirasy bolan iň uly dini topardyr. Ilatyň 10% –20% ýerli ynançlara eýedir.
1990-njy ýyla çenli Iňlis, Nemes we Afrika dilleri resmi dillerdi. Namibiýanyň Günorta Afrikadan garaşsyz bolmagyndan has öň, SWAPO ýurduň resmi taýdan ýeke-täk bolmalydygy barada pikir edipdi, bu çemeleşmäni goňşy Günorta Afrikanyň (esasy dilleriniň 11-sine resmi status berdi) garanda tapawutlylykda saýlap aldy. "etnolinguistik bölünişigiň bilkastlaýyn syýasaty."
2011-nji ýyldaky ilat ýazuwyna görä iň köp ýaýran diller Owambo (öý hojalygynyň 49% -i üçin iň köp gürlenýän dil), Hohohoegowab (11,3%), Afrikaans (10,4%), Kwangali (9%) we Herero (9%). Iň köp düşünilýän milli dil Afrika dilidir, ýurduň lingua franca. Afrika we Iňlis dilleri, esasan, jemgyýetçilik aragatnaşygy üçin niýetlenen ikinji dil hökmünde ulanylýar. 2011-nji ýyldaky ilat ýazuwyna görä dilleriň doly sanawy 48,9% Owambo, 11,3% Khoekhoegowab, 10,4% Afrikaans, 8,6% Herero, 8,5% Kwangali, 4,8% Lozi, 3,4% Iňlis, 1,2% Beýleki Afrika dilleri, 0,9% nemes, 0.8 % San, 0,7% Beýleki Europeanewropa dilleri, 0,3% Setswana we 0,1% Aziýa dilleri.
Medeniýet
left|thumb|295x295px|Namibiýanyň milli regbi topary, [[Täze Zelandiýa|Täze Zelandiýada 2015 RWC-de.]] Namibiýada iň meşhur sport assosiasiýa futbolydyr. Namibiýanyň milli futbol topary, Afrika Milletler Kubogynyň 1998, 2008 we 2019-njy ýyllardaky neşirlerine gatnaşmaga hukuk gazandy, emma entek dünýä çempionatyna gatnaşyp bilmedi.
Iň üstünlikli milli ýygyndy, alty aýry dünýä çempionatynda çykyş eden Namibiýanyň regbi toparydyr. Namibiýa 1999, 2003, 2007, 2011, 2015 we 2019 regbi boýunça dünýä çempionatlaryna gatnaşdy. Kriket hem meşhur, milli ýygyndy 2003-nji ýyldaky Kriket dünýä çempionatyna we 2020 ICC T20 dünýä çempionatyna gatnaşmaga hukuk gazandy. 2017-nji ýylyň dekabrynda Namibiýa Kriketi Günorta Afrika Kriket (CSA) welaýat bir günlük bäsleşiginiň finalyna ilkinji gezek çykdy. 2018-nji ýylyň Baýdak aýynda Namibiýa Zimbabwedäki ICC Kriket Dünýä çempionatynyň saýlama oýunlarynyň soňky iki bäsleşigi üçin Namibiýa, Keniýa, BAE, Nepal, Kanada we Oman bilen ICC Bütindünýä Kriket Ligasynyň 2-nji bölümini kabul etdi.
Namibiýanyň ilaty diýseň az bolsa-da, ýurtda köpçülikleýin habar beriş serişdeleri bar; iki teleýaýlym, 19 radio stansiýasy (jemgyýetçilik stansiýalaryny hasaba almazdan), gündelik 5 gazet, birnäçe hepdelik we ýörite neşirler tomaşaçylaryň ünsüni özüne çekýär. Mundan başga-da, daşary ýurt habar beriş serişdeleriniň, esasanam Günorta Afrikanyň köp mukdary bar. Onlaýn metbugat, esasan, neşir edilýän mazmuna esaslanýar. Namibiýada NAMPA atly döwlet eýeçiligindäki metbugat gullugy bar. Umuman, ýurtda 300 journalistsurnalist işleýär.
Namibiýada ilkinji gazet 1898-nji ýylda esaslandyrylan nemes dilli Windhoeker Anzeiger boldy. Nemes hökümdarlygy döwründe gazetler esasan ýaşaýyş hakykatyny we nemes dilli ak azlygyň pikirini görkezýärdi. Gara köplük äsgerilmedi ýa-da howp hökmünde suratlandyryldy. Günorta Afrikanyň hökümdarlyk eden döwründe Pretoriýa hökümetiniň "Günorta Günbatar Afrika" media ulgamyna görnükli täsiri bilen ak garaýyş dowam etdi. Garaşsyz gazetler bar bolan tertibe howp salýardy we tankydy journalistsurnalistlere köplenç haýbat atylýardy. thumb|258x258px|Namibiýada syýahatda bir topar talyp.
Goňşy ýurtlar bilen deňeşdirilende, Namibiýada köpçülikleýin habar beriş azatlygy bar. Soňky ýyllarda bu ýurt, adatça, “Serhetsiz habarçylaryň metbugat azatlygy indeksiniň” ýokarky çärýeginde, 2010-njy ýylda 21-nji orny eýeledi, Kanada we iň gowy Afrika ýurtlary bilen deňeşdirildi. Afrika Media Barometri hem şuňa meňzeş oňyn netijeleri görkezýär. Şeýle-de bolsa, beýleki ýurtlarda bolşy ýaly, Namibiýada metbugata döwlet we ykdysadyýet wekilleriniň täsiri bar. 2009-njy ýylda Namibiýa metbugat azatlygy indeksinde 36-njy orna düşdi. 2013-nji ýylda 19-njy, 2014-nji ýylda 22-nji we 2019-njy ýylda 23-nji boldy, bu bolsa häzirki wagtda metbugat azatlygy boýunça iň ýokary derejeli Afrika döwletidir.
Namibiýada başlangyç we orta bilim derejeleri üçin mugt bilim bar. 1–7 synplar başlangyç dereje, 8–12 synplar ikinji derejeli. 1998-nji ýylda başlangyç synpda 400,325 Namibiýa okuwçysy we orta mekdeplerde 115237 okuwçy bardy. 1999-njy ýylda okuwçylaryň we mugallymlaryň gatnaşygy jemi içerki önümiň takmynan 8% -i bilime sarp edilip, 32: 1 hasaplandy. Okuw meýilnamalaryny düzmek, bilim gözlegleri we mugallymlaryň hünär derejesini ýokarlandyrmak Okahandjadaky Milli Bilim Ösüş Instituty (NIED) tarapyndan gurnalýar.
Dogulanda ömrüň dowamlylygy 2017-nji ýylda dünýäde iň pesleriň arasynda 64 ýyl diýlip çaklanylýar. Namibiýa 2012-nji ýylda ilkinji saglygy goraýyş, keselleriň öňüni almak üçin saglygy goramak, iýmitlenişe baha bermek we maslahat bermek, suw ýaly jemgyýetçilik saglygy goraýyş işlerinde alty aýlap taýýarlanan 4800 saglyk işgäriniň umumy potensialynyň 1800 (2015) ýerleşdirilmegini üpjün etdi. arassaçylyk we arassaçylyk amallary, AIW barlagy we jemgyýetde wirusa garşy bejergisi.
COVID-19 pandemiýasynyň Namibiýa 2020-nji ýylyň 14-nji martynda baryp ýetendigi tassyklandy. 2020urt 2020-nji ýylyň 28-nji martynda gulplandy. 2020-nji ýylyň 5-nji aprelinden 2020-nji ýylyň 21-nji maýyna çenli ýokaşma ýokdygy habar berildi, ýöne bu döwürden soň 3 täze kesel tassyklandy. Wirus ýurtda ölüme sebäp bolmady. 5-nji maýdan 2-nji etapda hereket we aragatnaşyk çäklendirmeleri kem-kemden azalmaly.
AIW epidemiýasy Namibiýada jemgyýetçilik saglygy meselesi bolup galýar, Saglygy goraýyş we durmuş hyzmatlary ministrliginiň AIW bejeriş hyzmatlaryny giňeltmekde gazanan möhüm üstünliklerine garamazdan. 2001-nji ýylda AIW / AIDS bilen kesellän 210,000 adam bardy we 2003-nji ýylda ölenleriň sany 16,000 boldy. UNAIDS-iň 2011-nji ýyldaky hasabatyna görä, Namibiýada epidemiýa "birneme gowşaýan ýaly". AIW / AIDS epidemiýasy işleýän garry ilatyň azalmagy bilen ýetimleriň sany köpeldi. Bu ýetimlere bilim, azyk, ýaşaýyş jaýy we egin-eşik bermek hökümete degişlidir.
Maitê Proença
Maitê Proença Gallo (28 ýanwar, 1958 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Täze Gwineýa
thumb|360px|Täze Gwineýanyň ýerleşişi.
Täze Gwineýa — dünýäniň iň uly ikinji adasy (Grenlandiýadan soň). Tutýan meýdany — 786 müň km².
Geografiýa
Günbatar Ýuwaş okeanda ýerleşýän Täze Gwineýa adasynyň günortaynda Awstraliýa bar. Ol ikisiniň arasyny Torres bogazy bölýär. Bu ada fiziki geografiýa taýdan Okeaniýa degişlidir.
88
Aradan çykanlar
80er
Regina Duarte
Regina Blois Duarte (5 fewral, 1947 Braziliýa) Braziliýanyň aktrys.
Induksiýa
Induksiýa (lat. Induçtion-gönükdirme) - logiki piker ýöretmäniň bir görnüşhi. Akyl ýetirmegiň bölekleýin zatdan umumy zada., faktlardan teoritiki netijelere tarap hereketi bolup, köp sanly obýektleri öwrenmekde toplanan informaşyýany birnäçe täze obýektlere ýaýratmagyn ýoluny aňladýan I. gadymy hytaý we grek filosofiýasynda, Aryştotelin eseinde düş geliňýär. Ylmyn ösmegi ençeme faktlary jemlesdirýar, umumy kanunlaryň üstüni açýar we I. köp alymlarýýn ünsüni ozone çekýär. F. Bekon täze dushunjani emele getirmegiň ýoly hökmünde tejribany we I-ny öne sürýär. Soňra I. teoriýasyny anglýaly alymmlar J.Gersel, J.Ç Mill we b. ösdüripdirler. Russiýada I. teoriýasyny islänleriň hataryna Karinskiý we Rutkowiskiý girýär. Emmaa marksizmdeň öňki filasofiýada I. barasynda yzygiderli taglymat bolmaňdyr. Käbir ugur ylmy barlaglarda diňe I-ny ykrar etse, bashga biri oňa kembaha garap, deduksiýany (seret) Idealizasiýalashdyrypdyr. Marksistik filasofiýa I=ny we deduksiýany özärä baglanyşdyrýar we olary umumy ylma metodlarynyň biri hasaplaýar. Aýratynda, ylmy metodlaryň biri hasaplaýar. Aýratyn-da, ylmy çaklamalaryň ýüze çykmagynda, ylmy pastutlary formulirlemekde hem-de kanunlary açmakda I-nyň uly ähmiýeti bar. I. ekspirment geçirmek bilen bagly bolan ähli ylymlaryň şyňalaň usulynyň biridir. Ylaýta-da I-nyň esasy aýratyňlygy onuň bar bolan aýry pursatlaryda öz içine alyp, ähtibarly umumylashdyrylan bermeginden ybaratdyr. Ýöne sheýle ýagdaý mukdary çakdanaşa köp bolmadyk obýektlerde degishlidir. Durmushda hemishe ähli obýektleri gözden geçirmek mümkin däl. Shona görä I. doly bolmanm onuň berýän netijeşem problematyç häsiýetiňde galýar. I. ähtimallyk bilen ýakyndan baglydyr. Häzirki zaman i. teoriýasynyň esasy bolup hyzmat edýän ähtimallyk logikasy döredi (seret: Deduksiýa, Akylýetirish teoriýasy)
Betty Faria
Elisabeth Maria Silva de Faria (8 maý, 1941 Braziliýa) Braziliýaly aktrysa.
Glória Menezes
Nilcedes Soares Guimarães (19 oktýabr, 1934 Braziliýa) Braziliýanyň aktrýs.
Gaýalyk daglar
Gaýalyk daglar (Rocky Mountains) demirgazyk ýarym şaryň 60° we 32° arasynda ABŞ bilen Kanadanyň günbatarynda ýerleşýän dag ulgamy. Uzynlygy 3200 km. töweregi. thumb|right|200px|Kartada ýerleşýän ýeri thumb|right|200px|Banf milli parky
Kilimanjaro
thumb|right|Kilimanjaronyň buzluklary, awgust 2003
Kilimanjaro Tanzaniýanyň demirgazyk-gündogaryndaky dag massiwi, Afrikanyň deňiz derejesinden iň belent nokady (5893 m, resmi taýdan 5895 m). Oňa 1902-nji ýyldan 1918-nji ýyla çenli Kaýzer Wilgelmiň belentligi (Kaiser-Wilhelm-Spitze) diýlip at berlipdir.
Seýitnazar Seýdi
Seýitnazar Seýdi-Türkmen Serkerde Şahyry.1768-nji ýylda Lebap welaýatynyň Lamma obasynda eneden bolýar.Şahyr Buhara şäherinde bilim alyp sol ýerde hem Zelilä duşýar.Şahyra serkerde şahyr diýilmeginiň sebäbi ol gosgudyr hekaýa yazmakdan başga Türkmen dag ýigitlerine urş-söweş tälimlerini hem öwredýär ekeni. Şahyrlyk ýyllary ol at üstünde geçiryär. Beýik serkerde şahyr açyk yürekliligi, watansöýerligi, mertligi hem-de edermenligi öz goşgularynda wasp edipdir."Lebap hoş indi"," Dönmenem begler","Bolan bardyr","Gelin","Ýigitler","Biçäre bolup gitdim","Mübärek bolsun","Ärsarynyň ýigitleri" hem-de beýleki goşgulary türkmenleriniň yüregini joşdurýar!Şu wagtlar onuň adyna köçeler, baglar hem-de şäherler bardyr. Onuň esasy ýadygärligi bolsa Lebap welaýatynyň Garabekewül etrabynda Lamma obasynda ýerleşýär. Şahyr we onuň gyr atynyň yadygärligi Lebap welaýatynda esasy gadymy yadygärligi diýip hasaplanýar. Onuň özi gaty metal, Bronzadan gurulan hem-de mahal-mahal täze özgerişlere eýe bolýar.
Android 12
“ Android 12 ” ( “ Snow Cone ” diýlip atlandyrylýar ) “ Android ” operasion ulgamynyň on ikinji esasy wersiýasy we “ Google” -yň ýolbaşçylygyndaky “Open Handset Alliance” tarapyndan işlenip düzülen ykjam operasiýa ulgamy bolan “ Android ” -iň 19-njy wersiýasydyr. Ilkinji taýýarlaýjy deslapky syn (beta wersiýasy) 2021-nji ýylyň 18-nji fewralynda çykdy. Iň soňky wersiýa 2021-nji ýylyň 4-nji oktýabrynda çykdy we şu güne çenli Android - iň iň soňky wersiýasy. Indiki operasiýa ulgamy “Android 13 ” 2022 -nji ýylyň maý aýynda çykarylar. “Android 12” esasan operasiýa ulgamyna girizilen täzeliklere we optimizasiýalara ýokary baha beren ulanyjylardan oňyn seslenme aldy.
Taryh
thumb|130x130px| Android 12 operatsiýon ulgamynyň logotipi Android 12” resmi Android blogynda 2021-nji ýylyň 18-nji fewralynda yglan edildi. 2021-nji ýylyň 18-nji maýynda beta wersiýasy bilen döredijiniň deslapky wersiýasy derrew çykdy.
“Google” 2021-nji ýylyň oktýabr aýynda bukulýan telefonlar, planşetler we “Chromebook” -lar üçin “Android 12” operasiýa ulgamynyň görnüşi bolan “Android 12L” -i, has uly ekranlara uýgunlaşmak üçin ulanyjy interfeýsine üýtgeşmeler girizdi. Ulgam 2022-nji ýylyň martynda çykar.
Köneürgenç türkmen döwleti
alt=Köneürgenç Türkmen döwletiniñ baýdagy|thumb|Köneürgenç Türkmen döwletiniñ baýdagy Faýl:Kone1.jpg
Köneürgenç türkmen döwleti ýa-da Horezmşalar Oguz hanyň Begdili atly agtygynyň neberelerinden gaỳdỳar. “Mälik şa Annuşy Köneürgenjiň hökümdary edip belleỳär. onuň mirasdüşeri Atsyz “Horezmşa” derejesini alypdyr. Atsyz bu nesilşalykda ilkinji hökümdar bolỳar. ol Garaşyzlyk almak üçin 1138-nji ỳylda gozgalaň edỳär. Muňa Soltan Sanjaryň gahary gelip oňa temmi berỳär we Köneürgençden kowỳar. Emma Atsyz orän erjel hereket edip birnäçe wagtdan soň yzyna dolanỳar. Şondan soň Köneürgenç şalygy Garaşsyz hökümdarlyk bolyar. Beỳik Serdarymyzyň aỳdyşy ỳaly Atsyz öz hökümdarlygyny Seỳhun derỳasynyň (Syrderỳa) boỳunda ỳerleşen Jende çenli giňeldỳär.” (Ruhnama 130). Köneürgenç türkmeniň döwleti dünỳä taryhyna, medeniỳetine uly goşant goşupdyr. Köneürgenç türkmeniň döwletiniň dolandyryşy Beỳik Seljuk türkmen döwletine mahsus dolandyryşdyr. Sebäbi Köneürgenç türkmen döwleti Beỳik Seljuk döwletiniň gönüden-göni dowamy hasaplanylỳar. köneürgenç döwletiniň hökümdarlyk alamatlary baỳdak we çadyr bolupdyr. Soltan edil seljuklaryň soltanlary ỳaly garalybaslary geỳipdir. Bu döwletiň taryhy barada ylmy barlaglar geçiren türk professory Aỳdyň Taneri hökümdarlaryň häkimiỳet alamatlarynyň (simwollarynyň) maddy we ruhy toparlara bölunỳändigini belleỳär. Hökümdarlaryň göteryän unwanlary (harby derejesi) we onuň adyna okalỳan hutba alamatlara; teňňe, tagt, täç, baỳdak, tug, kemer, guşak, köşk, çadyr, nobat, hökümdar lybasy maddy alamatlara degişli bolupdyr. Unwanlar: Köneürgenç türkmenleriniň hökümdarlary ilkibada “Horezmşa”, “Mälik” (eỳe, hökümdar) “Şahanşa (şalar şasy)” ỳaly unwanlary göteripdirler. Taryhy maglumatlarda Atsyzyň “Gazy” (yslam dini) ugrunda göreşiji (unwanyny, onuň ogly) Arslanyň (Mälik) unwanyny göterendigi aỳdylỳar. Tekeşe çenli bolan hökümdarlaryň “Soltan” unwanyny almandygyny bellemek gerek. Alaỳeddin Muhammet şa Garahytaỳlary ỳeňensoň oňa, Isgender Säni (ikinji Iskender) lakamy berlipdir. Emma ol Beỳik Seljuk Soltany Sanjaryň 40 ỳyllyk soltanlygyny hatyralap, özüne “Sanjar” lakamyny alypdyr. Onuň “Ulug Alp (batyr)” diỳen türkmen unwanynyň bolandygy hem mälim. Muhammet şanyň tugrasyna “Zillikllah-i fi:l-arz” (Allanyň ỳerdäki kölgesi) diỳen sözler ỳazylypdyr. Döwletiniň çäkleriniň giňelmegi bilen soltanlar özlerini Şahan şa Soltan, Soltan ul-A:Zam (beỳik Soltan) unwanlary bilen atlandyryp başlapdyrlar. Şazadalara esasan Alaỳeddin lakamy berilipdir. Jelaletdin Hindistanda mahaly bagdat halyfy oňa “hakan” (beỳik han) unwanyny beripdir. Jelaletdin Azerbeỳjana gelende halyf oňa “Şahanşa” unwanyny beripdir.
Faýl:kone2.jpg
Köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň dolandyryş tejribesi şeỳleräk bolupdyr: Döwlet işlerinde dolandyryjy neberä degişli bolan agzalarynyň ähmiỳeti uly bolupdyr. Köşkde hökümdarlaryň aỳaly, çagalary (şazadalar) nebere agzalaryny düzüpdirler. Eger soltany kiçi dogany, doganynyň ogullary daỳysy hem ỳaşap ỳören bolsa olar hem nebere agzalary hasaplanypdyr. Hökümdarlaryň töwereginde wezipeli adamlar, hajyplar, hawaslar hem bolupdyr.
Hajyplar – köşkde düzgün nyzamy ỳöreden, aỳratynda hökümdar bilen döwletiň beỳleki esasy adamlarynyň arasyndaky gatnaşyklary dogry ỳola goỳan adamlardyr. Bu adamlar soltanyň kabulhanasynda perdeçi, gapyçy, gapydan wezipesini ỳerine ỳetiripdirler. Olar soltanyň huzuryna kimi goỳbermeli, kimi goỳbermeli däldigini kesgitläpdirler. Hajyplara ilçiniň wezipelerini, haỳsydyr bir etraby, şäheristany dolandyrmak hem ynanypdyrlar. Alaỳeddin Muhammetşa daỳysy Emir Mäligi Hyrada häkim belläpdir. Ol bu wezipäni Muhammet şa aradan çykỳança ỳerine ỳetiripdir. Hawaslar – Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde Diwany – Hass-da (hökümdarlara degişli emläklere we mülklere seredỳän) gulluk edỳän saỳlantgy gullukçylar. Olara “Hadiman-I Hass” hem diỳlipdir we olar “Mälik-ul Hass” unwanyny göteripdirler. Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde merkezi häkimiỳete wezir baştutanlyk edipdir. Ol hökümdarlaryň wekili hökmünde döwlet işlerini edara edipdir. Eger wezir (Nyzam al-mülk) mülkleriň nyzamçysy unwanyny göterỳän bolsa, Soltan bile naharlanmaga hukugy bolupdyr. Olar ỳanynda wezirlik möhürini göteripdirler. Merkezi häkimiỳetde wezirden soňra diwan reỳsi (diwanyň başlygy) uly wezipe bolupdyr. Bulardan başga-da Köneürgenç türkmenleriniň köşgünde hajyp, çawuş (jansyzlaryň baştutany), çomakdar (soltanyň eline suw akdyrỳan), sylahdar (ỳaragçy), jamedar (baỳrançy), döwletdar (galamçy), çaşnigir (aşhana emiri) ỳaly wezipeli adamlar bolupdyr.
Faýl:kone3.jpg
Sarpaly Serdarymyz Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeỳle ỳazỳar: “Türkmen Soltanlyklarynda, şalyklarynda şalaryň ejesi ỳa aỳaly uly hormata mynasyp bolupdyr. Olara Tarhan (taryhy çeşmelerde Terken-Turkan) hatyn diỳip ỳüzlenipdirler. Soltanyň ejesi, aỳaly, tutuş soltanlygyň ejesi hökmünde sylanypdyr, emma näçe hormata mynasyp edilse-de türkmen soltanlary ejesini ỳa aỳalyny döwlet işine aňsat-aňsat gatyşdyrmandyrlar. Türkmenler “Aỳalyň tagtam bagtam ojagyň başynda” diỳen pikire gulluk edipdirler. Köneürgenç soltanlygynda Soltan Muhammet döwründe dul ejesi Turkan hatyna şol berk kada kanuny ỳykmak başardypdyr, Türkan hatyn ogly bilen deň hatarda ỳurt sorap başlapdyr. Soltanyň Türkan hatyny beỳle derejä götermegi serkerdelerem, beglerem, kethudalaram, din ulamalaram oňlamandyr. Netijede, Türkan hatyn Jelaletdiniň tagta gecmegini halamandyr. Emma Jelalletdin tagta giç gelse-de ỳurda soltanlyk edipdir!…” Jelalletdin Meňburuny Alaỳeddin Muhammediň türkmen aỳaly Aỳçeçekden bolan uly ogludyr. Muhammet şa şazada Jelalletdiniň ỳurdy dolandyrmagyny wesỳet edipdir. Emma Muhammet şanyň ejesi Turkan hatyn onuň tagt mirasdüşeri bolmazlygyny isläpdir, elinden gelen pyssy-pyjurlyklary edipdir. Ol kaňly, gypjak boỳundan bolan nökerleri daşyna, öz garyndaşlaryndan serkerde goỳupdyr. Türkan hatyn goşunda özüniň goldanjagyny bilip, mirasdarlyk meselesinde öz sesiniň agyr geljekdigini aňypdyr. Türkan hatyn ozalky şany tagtyna mirasdar hökmünde taỳynlapdyr. Emma Hazaryň Abesgun adasyna özüni atan Muhammetşa ölüm ỳassygynda ỳatan pursady ogullary Jelalletdini, Ozlagy we Akşany ỳanyna çagyrdypdyr. Şonda hem Jelalletdiniň biline kanuny ỳagdaỳda tagt mirasdarlygyny aňladỳan öz gylyjyny dakypdyr. Emma Jelalletdin tagt mirasdary hukugyna eỳe bolanyna dört ỳyl geçensoň tagtda oturypdyr. Ol mongollara garşy göreşde edermenlik görkezen beỳik çaknyşyklar ylalaşmazlyklar, döwletiň bitewiligini saklapdyr. Bu hem daşky duşmana mongollaryň ỳeňiş gazanmak üçin şert döredipdir.
Faýl:kone4.jpg
Mähriban Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Ruhnamasynda şeýle belleýär: “Anuş hökümdar başda Gaznanyň hökümdary Bilge hökümdaryň guly bolupdyr. Seljuk türkmenleriniň soltany Mälik şanyň döwründe ol köşk wezipeleriniň birini eýeläpdir. Mälik şa ony Köneürgenç hökümdary edip belleýär. Oňa “Horezimşa” derejesini alan ogly mirasdüşerlik edýär”. Ỳöne Anuş hökümdara öz döwletiniň garaşsyzlygyny gazanmak başartmandyr. Anuş hökümdardan soň Köneürgenç tagtyna onuň ogly Kutbeddin Muhammet geçipdir. Kutbeddin Muhammet 1097-1128-nji ýyllar aralygynda hökümdarlyk edipdir. Şu döwürde Köneürgenç döwletiniň düýbi tutulypdyr. Ýöne entek hem seljuklar döwletine tabynlyk ýagdaýyndady. 1128-nji ýylda Kutbeddin Muhammet ölenden soňra tagta onuň ogly Atsyz geçýär. Bu döwürde Köneürgenç türkmen döwleti özbaşdaklygyny gazanýar. Bu barada Ruhnamaň 130-131 sahypalarynda Beýik Serdarymyz şeýle belläp geçýär: “Atsyz bu nesilşalygynda ilkinji hökümdar bolýar, ol garaşsyzlyga ymtylypdyr. Ýöne 1138-nji ýyldaky gozgalaň üçin Soltan Sanjar oňa temmi berýär. Köneürgençden kowýar. Emma Atsyz birnäçe wagtdan yzyna dolanýar, şondan soň Köneürgenç şalary garaşsyz hökümdarlyk bolýar”. Atsyz öz döwletiniň serhedini giňeldip başlaýar. Ol öz döwletiniň düzümine Syrderýaň boýundaky Seljuklaň paýtagt şäheri bolan Jendi birleşdirýär. 1158-nji ýylda Atsyz ölenden soň Köneürgenç türkmen döwletiniň tagtyna Atsyzyň ogly Il-Arslan geçýär. Ol hem kakasynyň basyp alyşlyk syýasatyny alyp barýar. Ol 16 ýyl hökümdarlyk eden döwründe öz hökümdarlygynyň düzümine Mawerannahyry, Maryny, Nusaýy we beýleki şäherleri birleşdirmegi başarýar. Ol Köneürgenç döwletiniň ösmegine uly goşant goşýar. Il-Arslan ölenden soňra tagta onuň kiçi ogly Soltan şa Mahmyt geçýär. Ýöne ol birnäçe aý soltan bolupdyr. Sebäbi dogany Tekeş hem tagt mirasdüşerligi üçin uruş edipdir. Şeýlelikde 1172-nji ýylda Tekeşe tagta çykmak başartýar. Bu döwürde Köneürgenç türkmen döwletiniň has gülläp ösen ýeridir. Bu döwürde aktiw daşary syýasat alynyp barlyp, Horasany, Reýi, Yspyhany öz hökümdarlygyna birleşdirýär. Ýurduň içinde birnäçe struktura gurluşyklar alnyp barylýar. Şol döwrüň iň ajaýyp ymaraty ol hem Tekeşiň mazarüsti Mawzeleýidir. Mundan hem başga ýurda suwaryş desgalary ösdürilýär.
Çingiz han 1221-nji ýylda Tili hana Mara ýöriş etmegi tabşyrýar. Mary şol wagt Köneürgenç döwletiniň düzüminde-di. 1221-nji ýylda Tili han köp goşun we Horasandan ýygnalan 70 müň ýesir bilen Mara ýöriş edýär. Şol wagt Mary Köneürgenç döwletiniň düzümindäki şäherlerden özüniň baýlygy we kitaphanalary bilen tapawutlanýardy. Ony Muhammet şanyň gaýan dikmesi dolandyrýardy. Ol mongollaryň gelýändigini eşidip, ýazyrlaň ýurdyna gaçýar. Şäherde Şeýh-ul-yslam Şemsetdin wagtlaýynça häkimýet başyna geçýär. Şol wagt şähere Buga ýolbelet atly türkmen gelýär. Buga öz töweregine mongollara garşy göreşjekleri ýygnap başlaýar. Edil mongollaň gelmezinden öňisyrasy Mara Muhammet şa tarapyndan ozal wezipesinden boşadylan öňki Marynyň häkimi Müjir-al-Mülk gelýär. Ol özüni ýene-de Mary häkimi diýip yglan edýär. Ol mongollara garşy göreşjegini aýdanda, Buga we onuň tarapdarlary oňa tabyn bolýarlar. Beýle ýagdaý Şeýh-ul-yslam Şemsetdine ýaramaýar we ol Marynyň boş metjidinde mongollara garşy göreşýänlere ölüm diläpdir. Müjir-al-Mülk ony tutdyryp öldürdipdir. Emma Müjir-al-Mülkden halkyň tamasy çykmandyr. Ol günde serhoş bolup, haram keýp çekip geçiripdir. Şeýlelikde, Bugaň ýolbaşçylygyndaky gozgalaň ýeňilýär we Maryny Tulyhan basyp alýar.
Mongollar Ürgenç bilen Maryny bir döwürde eýelänlerinden soňra Orta Aziýany basyp almak işi tamamlanýar. Nusaýda Buharadan gaçyp gelip Ynanç han mongollardan üstün çykýar we öz goşunyna Köneürgenç türkmen döwletiniň derbi-dagyn edilen goşun üýşüp başlaýar. Ol Nişapurdaky Jelaleddiniň goşunyna goşulmak üçin gidipdir. Jelaleddin bolsa Nusaýyň eteginde mongol goşunlaryny derbi-dagyn edýär. Bu bolsa mongol goşunlarynyň ýeňilmez adyny puja çykarýar. Jelaleddin ondan soň Gazna şäherine gidyär. Ol 30 müň goşun toplapdyr. Emma onuň goşuny köp taýpalardan düzülipdir. Jelaleddiniň goşunlary bilen mongollaryň arasynda söweş Owganystanyň Penjşir jülgesinde bolýar. Bu söweş iki gije-gündiz dowam edipdir. Bu söweşde mongollar ýeňlipdir. Bu söweşde Jelaleddin köp olja galypdyr. Bu goşundan Çingiz hanyň ýanyna ujypsyz bölegi gaçyp barypdyr. Emma Jelaleddiniň goşunlarynyň içinde agzalalyk bolupdyr. Söweş gutaran badyna goşunlaryň arasynda olja üstünde dawa bolup, serkerdeler öz goşunyny alyp gidipdir. Diňe türkmenler onuň ýanynda galypdyr. Mongollaryň özüne garşy uallakan goşun toplap gelýändigini Jelaleddine ýetirýärler. Jelaleddin Gaznadan Hind derýasynyň boýuna çekilýär. Bu gezek mongol goşunyna Çingiz hanyň özi baştutanlyk edipdir. Çingiz han Gaznany garşylyksyz basyp basyp alyp ony talapdyr, ilatyny gyrypdyr. Jelaleddin bilen Çingiz hanyň arasyndaky aýgytly söweş 1221-nji ýylda Hind derýasynyň boýunda Nilýap geçelgesinde bolýar. Bu söweşe Jelaleddiniň özi hem gatnaşypdyr. Emma söweşiň iň gyzgalaňly, aldym-berdimli pursaty mongollaryň bukudaky 10 müň atlysy gelip, söweş tamamlanýar. Jelaleddin söweşde ýeňilýär. Onuň maşgalalaryny derýa oklaýarlar. Emma 7 ýaşly ogly ýesir düşýär. Çingiz han onuň oglunyň ýüregini alyp, tazy itine berýär. Jelaleddiniň özi bolsa at bilen derýa özüni urup, onuň aňyrsyna geçýär. Muny görüp Çingiz han haýran galýar. Ol Jelaleddini yzarlajagam bolmandyr. Jelaleddin özüni derýadan alyp çykan atyny ölýänçä ýanyndan aýyrmandyr. Ýöne ol atyny şol söweşden soň  münmän, bakyp-bejeripdir. Jelaleddin 1224-nji ýyla çenli Hindistanda galýar. Soňra bolsa onuň ömrüniň ahyryna çenli Zakawkazýede geçýär. Ol bu ýerde hem mongollara garşy uruş alyp bardy. Emma Jelaleddiniň Zakawkazýede alyp baran soňky syýasaty ilatda ýigrenç döredipdir. Ol Tibilisi gabap, ony basyp alanda mongollardan hem erbet zalymlyk görkezipdir. 1227-nji ýylda Çingiz han ölenden soň Jelaleddin uruşmagyny goýupdyr. Ol 1231-nji ýylda bir Kürtiň öýünde dynç alyp ýatyrka ony biri öldüripdir. Şeýlelikde 1231-nji ýylda Köneürgenç türkmen döwleti synýar.
Informasiýa düşünjesi, informasiýanyň görnüşleri
Informasiýa informatikanyň ilkinji we düýpli düşünjeleriniň biridir. Şonuň üçin informasiýa düşünjesine gysgaça kesgitleme bermek ýa-da ony bir sözlem bilen beýan etmek mümkin däldir.
Informasiýa “informatio” diýen latyn sözünden gelip çykýar we türkmen dilinde “düşündirmek”, “aýdyň etmek”, “beýan etmek”, “aýdyp bermek”, “habarlylyk”, “maglumatlylyk” diýen ýaly manylary berýär.
Habar bermeler önümçilikde we durmuşda ýazgylar we çyzgylar, maglumatlar we hasabatlar, jedweller (tablisalar) ýaly görnüşlerde hem duş gelip bilýärler. Çyzgylar we saz eserleri, kitaplar we suratlar, spektakllar we kinofilmler - bularyň barysy-da informasiýalaryň beýan edilşiniň görnüşleridir. Maglumat anyklyk we dolulyk, gymmatlylyk we derwaýyslyk, aýdyňlyk we düşnüklilik ýaly birnäçe esasy häsiýetlere eýedir.
Işiň hakyky ýagdaýyny häsiýetlendirýän maglumat anyk maglumatdyr. Anyk däl maglumatyň nädogry düşünjelere ýa-da nädogry çözüwlere getirmegi mümkin. Eger habar çözgüdi kabul etmek üçin ýeterlik bolsa, onda оňа doly maglumat diýilýär. Doly däl maglumat çözgüdi kabul etmekde ýa-da оňа düşünmekde kynçylyk döredýär. maglumatyň gymmatlylygy onuň kömegi bilen nähili meseleleriň çözülişine baglydyr. Derwaýys maglumat şertleri üýtgäp durýan işlerde zerurdyr. Düşnüksiz sözler bilen aňladylan habar peýdasyz bolup biler. Berilýän maglumat, habar aýdyň we düşňükli bolmalydyr.
Beýik Britaniýa 2-nji jahan urşundan soňky döwürde
Mowzuk: Beýik Britaniýa 2-nji jahan urşundan soňky döwürde
M E Ý I L N A M A :
1.	XX asyryň 40-njy ýyllarynda geçirilen çäreler.
2.	Köneçileriň dolandyran döwründe iňlis ykdysadyýeti.
3.	50-60-njy ýyllarda Angliýanyň daşary syýasaty.
Beýik Britaniýa Ýewropanyň demirgazyk-günbatar böleginde ýerleşýär. Bu ýurduň umumy meýdany 244,1 müň km2. Ilaty 59,9 mln adam (2002 ý.) Döwlet gurluşy-konstitusion monarhiýa. Ýurduň doly ady-Beýik Britaniýanyň we Demirgazyk Irlandiýanyň birleşen şalygy-düzümine Angliýa, Şotlandiýa, Uels, Demirgazyk Irlandiýa girýär.
Ikinji jahan urşy Beýik Brotaniýanyň syýasy we ykdysady ýagdaýyna güýçli zarba urdy. Angliýa uruşda 297,7 müň adamy ýitirdi we 278 müň adam ýaralandy. Ýurduň gyzyl pulunyň esasy bölegi we daşary ýurt maýa goýumlarynyň ¼ bölegi harby maksatlar üçin harç edilipdi.
Bu döwürde Angliýa özüne garaşly we ýarym garaşly ýurtlar bilen gatnaşygy üzüpdi, şol bir wagtda onuň ABŞ-a garaşlylygy güýçlenýärdi.
Uruşdan soňky ýyllarda Angliýanyň senagatynyň täze pudaklary: himiýa, elektrotehnika, maşyngurluşygy, awia we motor gurluşygy ösüp başlady. Bu döwürde ýurduň ykdysady ösüşinde britan monopol birleşmeleri öz täsirini güýçlendirip başlaýar, ýagny 50 sany iri hususy (monopol) birleşme esasy orunda barýardy.
Ýurduň syýasy durmuşynda bu döwürde leýboristik partiýanyň täsiri has güýçlendi, onuň 3 mln. gowurak agzasy bardy. Uruşdan soň Çerçiliň hökümeti parlament saýlawlaryny geçirmegi karar etdi. Bu meselede konserwatorlar Angliýanyň uruşda ýeňlenliginden peýdalanyp parlamentde öz orunlaryny pugtalandyrjak bolýardylar. Şol bir wagtyň özünde leýboristik partiýa saýlawlarda “sosialsitik” özgerdişleriň maksatnamasyny öňe sürdi. 1945-nji ýylyň Gorkut aýynyň 5-de geçirilen saýlawlar netijesinde obşinalar palatasyna leýboristler-393 adamy; konserwatorlar-189 adamy, liberallar – 12 adamy geçirdiler. Şeýlelikde K.Ettiniň ýolbaşçylygynda leýboristler hökümeti düzülip, olar ýurdy 1945-1951-nji ýyllar aralygynda dolandyrypdyrlar.
Uruşdan soňky ýyllarda kapitalyň täzelenmegi, eksportyň artmagy netijesinde Angliýanyň senagat önümçiligi ösüp başlady. 1947-nji ýylda ol uruşa çenli derejesine ýetdi, eýýäm 1951-nji ýylda uruşdan öňki döwür bilen deňeşdireniňde 31% ýokarlandy.
Leýboristler birnäçe durmuş çärelerini hem amala aşyrdy, olar kärdeşler arkalaşytklarynyň hukuklaryny dikeldip, 1949-njy ýylda durmuş ätiýaçlygy, saglygy goraýyş kanunlaryny kabul etdi.
Özüniň daşary syýasatynda Ettliniň hökümeti, esasan hem U.Çerçiliň 1945-nji ýylyň 5-nji martynda Eultonda eden çykyşyny, ýagny “sowuk urşy” ýaýbaňladyrmak ýörelgesine eýerýärdi. Bu bolsa öz gezeginde Angliýanyň ABŞ-a garaşlylygyny, artdyrýardy, onuň daşary söwdada öz ornuny ABŞ bermäge, deňizlerde amerikan flotynyň agdylyk etmegine getirýärdi.
Leýboristlik hökümet britan baknalygy ulgamyny hem öňki ýagdaýda saklamaga çalyşýardy. Emma bakna ýurtlarynda ikinji jahan urşundan soň milleti azatlyk göreşiniň ýaýbaňlanmagy birnäçe garaşsyz döwletleriň emele gelmegine alyp geldi. Mysal üçin: Hindistan 1947-nji ýylda öz garaşsyzlygyny gazanyp, ýurt iki bölege: Hindistana we Päkistana bölündi. 1948-nji ýylda Seýlon, Birma döwletleri garaşsyz diýilip yglan edildi.
Umuman Angliýanyň Leýboristlik hökümeti 1945-1951-nji ýyllar aralygynda özüniň daşary syýasatynda ilki bilen baknalyklarda öz täsirini saklamaga çalyşýardy, ikinjiden ol özüne ýakyn bolan ABŞ-na söwdada, deňizde täsiriniň güýclenmegi üçin şert döredýärdi. Üçünjiden bu döwürde iňlis hökümeti dünýäde sosializme, kommustik herekete garşy aç-açan göreşmegi baş maksat edip goýdy. Iňlis hökümetiniň beýle ädimleri iňlisleriň aglaba bölegini özlerinden daşlaşdyryp başlady. Netijede 1951-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynda nobatdaky parlament saýlawlary (parlamente) hökümete konserwatorlaryň gelmegini üpjün etdi. Konserwatorlar häkimiýet başynda jemi 13 ýyldan gowrak durdular. Olaryň ikinji çäreleri ykdysady kynçylyklardan çykmaga gönükdirilipdi. Şonuň üçin ýene-de polat ederiji senagaty, awtoulag toplumy kompaniýalar berildi we berk döwlet gözegçiligine geçirildi. Şol bir wagtyň özünde konserwatorlar saglygy goraýşa, bilime, jaý hurluşygyna, durmuş ätiýaçlygyna çykdaýjyny azaltdy.
Özüniň halkara gatnaşyklarynda konserwatorlar hökümeti ilki bilen halklaryň milli azatlyk hereketine garşy çykyş edýärdi. Beýik Britaniýanyň hökümeti 1962-nji ýylda arkalaşyk we baknalar boýunça ministrligi birleşdirdi.
1965-nji ýylda onuň garamagynda 21 ýurt (750 mln ilatly) bardy. angliýa şol ýurtlarda mysal üçin Kipr, Singapur, Gibraltar, Gonkong, Malta, Keniýa we ş.m. özüniň harby-deňiz, harby-howa güýçlerini ýerleşdiripdi. Iňlis baknalayklarynyň aglaba böleginde iňlis dolandyryjylary höküm sürýärdi. Bakna ýurtlarda çylşyrymly ýagdaý emele geläýse şol ýerlerde adatdan daşary düzgün girizilýärdi.
Umuman, konserwatiw hökümetiň geçiren çäreleri ilki bilen Angliýanyň, ABŞ, Fransiýa, GFR-sy ýaly döwletleriň alyp barýan daşary syýasatyna gabat gelýärdi, şol sebäpden hem ol iňlisleriň aglaba bölegi tarapyndan goldaw tapmady.
Beýik Britaniýa 50-60-njy ýyllarda.
Leýboristleriň häkimiýet başyna geçmegi. Beýik Britaniýada iki partiýa  (leýboristik we konserwatiw) ýurdy dolandyrýar. Ýurt parlament korollygydyr. Ýurduň koroly resmi döwlet ýlbaşçysysdyr. Emma iş ýüzünde parlament saýlawlarynda köplük gazanan partiýanyň öňbaşçysynyň ýolbaşçylygynda hökümet düzülip, ýurdy şol dolandyrýar. Hökümet ýolbaşçysyna premýer-ministr diýilýär. Premýer-ministr parlamente daýanyp ýurdy edara edýär.
Beýik Britaniýanyň uruşdan soňky döwürde halkara möçberinde täsiri gowşap başlady. Oňa degişli bakna halklar milli azat edijilik hereketine başladylar. Şeýle şertlerde 1945-nji ýylyň Gorkut aýynyň 26-da uruşdan soňky ilkinji parlament saýlawlar geçirildi. Ykdysady we durmuş özgertmeleriniň geçirmegi söz bilen leýboristik partiýa saýlawlarda ýeňiş gazandy. Ol partiýanyň ýolbaşçysy Klimwnt Ettiliniň baştutanlygynda hökümet düzuldi. Leýboristleriň hökümeti Beýik Britaniýany 1951-nji ýyla çenli dolandyrdy.
Leýboristik hökümet döwlet eýeçiligindäki özüni ödemeýän pudaklary millileşdirmäge girişdi. Kömür, gaz senagaty, energetika degişli käbir pudaklar, demir ýollary, derýa, ýük awtoulaglary transporty we iňlis banky millileşdirdi. Dogrusy, döwletiň şeýle syýastyna ol pudaklaryň hususy eýeleri känbir garşy bolubam durmadylar. Çünki ol pudaklar, birinjidenä öňki girdejilerini ýitiripdiler. Ikinjidenem, döwlet olary ýeterlik derejede gymmat bahadan satyn alýardy. Gelyberse-de, kärhanalary köplenç öňki eýeleri döwletiň adyndan dolandyrýardylar. Näme-de bolsa, ykdysadyýetde döwlet eýeçiligi ösdürildi.
Ettliniň hökümeti ilatyň durmuş üpjünçiligine degişli çäreleriň toplumyny durmuşa geçirdi. Durmuş ätiýaçlygy, işsizlere ujypsyz-da bolsa, töleg girizildi, haky ýokarlandyryldy. Ýaşy bir çene baranlara pensiýa bellendi. Saglygy goraýyş we bilim ulgamy üçin çykdajylary döwlet öz üstüne aldy. Dermanlar mugt edildi. Elbetde, bu çäreler halkyň ýaşaýyş durmuşna birbada oňaýly täsir etdi. Emma ikinji tarapdan ýurtda maliýe ýetrmezçiligini döretdi. Ykdysady ösüşiň depgininiň gowşamagyna getirdi. Hökümet salgytlarynyň möçberini artdyrmaga mejbur boldy. Şeýlelikde ilat özleri üçin girizilen durmuş ýeňilliklerine derek artdyrylan salgyt tölemeli boldy.
Ettliniň hökümetiniň ýarymçyl häsiýetli özgermeleri 50-nji ýylyň parlament saýlawlarynda leýboristlere doly ýeňiş getirmedi. Parlamentde konserwatorlaryň wekilleri-de tas leýboristlerçe orun gazanypdy. Şonuň üçin 1951-nji ýylda nobatdan daşary täze parlament  saýlawlary geçirildi.
Konserwatorlaryň häkimiýete gelmegi. 1951-nji ýylyň parlament saýlawlarynda koserwatorlar ýeňiş gazandylar. Ýurduň premýer-ministri ýene-de U.Çerçil boldy. Konserwatorlaryň hökümeti leýboristleriň geçiren durmuş özgertmeleriniň üýtgetmediler. Diňe bir ulag we käbir beýleki kärhanalarty diýmeseň, millileşdirilen pudaklary yzyna-hususyýetçilere satjak hem bolmadylar.
1952-nji ýylda iňlis koroly Georg VI aradan çykdy. Korollyk täjini onuň gyzy Ýelizaweta II geýdi. 1952-nji ýýlda Beýik Britaniýa ABŞ-yň kömegi bilen ýadro ýaragyny edindi.
1955-nji ýylda 81 ýaşly U.Çerçill premýer-ministrlikden boşandan soňra, oruntutary Antoni Iden ol wezipäni uzak eýelemedi. 1956-njy ýylda Ideniň hökümeti Fransiýa we Ysraýyl bilen bilelikde Müsüriň millileşdirilen Sues kanalyny yzyna almaga synanyşyp, oňa urşa başlady. Emma uruş netijesiz gutardy. Bu şowsuz daşary syýasaty üçin Iden wezipesini tabşyrmaly bolupdy. Umuman 1951-1964-nji ýyllarda ýurdy dolandyran konserwatorlar birnäçe gezek permýer-ministri çalyşmaly boldular. Idenden soňra 1957-19763-nji ýyllarda G.Makmillan, 1964-nji ýylyň Garaşscyzlyk aýyna çenli Duiglas Hýum hökümete ýolbaşçylyk etdiler.
Beýik Britaniýanyň ykdysady ösüşu Gunbatar ýurtlarynyň öňdebaryjylaryndan pesdi. Uruşdan soňra Beýik Britaniýadaky ykdysady kuwwaty boýunça GFR-den, Ýaponiýadan, Fransiýadan yza galdy. Beýik Britaniýaňyza galmagynyň nähili sebäpleri barka? Iňlis ykdysadyýeti nähili “kesel” bilen “keslledikä”? Ine, şu soraglar Beýik Britaniýada çekeleşikli jedellere sebäp boldy.
Beýik Britaniýanyň yza galmagynyň sebäplerini ýurduň geçmiş taryhyndan agtarmalydy. Beýik Britaniýa döwründe öz hususy territoriýasyndan 48 esse uly meýdanly birnäçe halklary bakna öwürip, olaryň bazarlarynda hojaýyndy. Iňlis harydynyň hili pes bolsa-da, bu ýerlerde oňa bäsdeş ýokdy. Şonuň üçin iňlis senagaty önümleriniň hilini kämilleşirjegem bolmandy. Bakna halklar Beýik Britaniýany çig mal we azyk önümleri bilen-de üpjün edýärdi. Haçanda halklar özbaşdaklygyny gazananlaryndan soňra, öküsi ýaly çig mallaryny arzan bermeýärdiler. Beýik Britaniýanyň pes hilli senagat önümlerini-de öňki ýaly satyn almaga isleg ýokdy. Ine, şu ýagdaý Beýik Britaniýanyň ykdysadyýetiniň pese gaçmagynyň baş sebäbidi.
Beýik Britaniýanyň döwlet ýolbaşçylarynyň ýurdy Ýewropadaky özgerişlerden çetleşdirip, ABŞ bilen ýakynlaşmak syýasaty-da ýurduň goňşulary bilen sazlaşykly hyzmatdaşlygyny erbetleşdirdi. Haçan-da Ýewropa ýurtlary ýakynlaşyp, 1957-nji ýylda Ýewropa Ykdysady Hyzmatdaşlygyna (ÝÝH) birleşen wagty, Beýik Britaniýa oňa-da girmedi. ÝÝH-nyň ähmiýetine düşünip, oňa agza bolmaga isleg bildiren wagty bolsa, Fransiýanyň prezidenti Beýik Britaniýanyň ABŞ bilen çäksiz ýakyndygy üçin, onuň kabul edilmegine garşy boldy. Diňe 1973-nji ýylda beýleki ösen Ýewropa döwletlerinden ep-esli yza galan Beýik Britaniýa ÝÝH-yň agzalygyna kabul edildi. Şeýlelikde, Ýewropadan çetleşmek syýasaty Beýik Britanyýaňyza galmagyna getiren sebäpleriň biridir.
G.Wilsonyň hökümetiniň alyp baran işi. Beýik Britaniýada 1964-nji ýylyň parlament saýlawlarynyň netijesinde leýboristleriň ýolbaşçysy Gorald Wilsonyň ýolbaşçylygynda hökümet düzüldi. Bu hökümet mümkin bolan ähli ugurlarda puly we çykdajylary tygşytlamak esasynda ykdysadyýeti ösdürmäge synanyşdy. Wilsonyň hökümeti zähmet haklaryny we bahalary ösdürmezlige çalyşdy.
Wilson ýurduň ylmy-tehniki mümkinçiliklerini ykdysadyýeti ösdürmekde giň ulanmaga synandy. 1965-nji ýylda “milli ykdysadyýeti ösdürmegiň bäş ýyllyk meýilnamasy” kabul edildi. Iş taşlaýyşlary gadagan edýän kanunyň taslamasy welin, parlamentde kabul edilmedi.
Wilsonyň hökümeti ykdysadyýete döwletiň gatyşmagyny güýçlendirmegiň netijesinde ýurdy ösdürmek isledi. Emma Beýik Britaniýanyň ykdysadyýetini beýle ýüzleý çäreler bilen ösdürmek başartmady. Beýik Britaniýa “keselli” ykdysadyýeti bilen 70-nji ýyllara gadam goýdy.
Olster dartgynlygy. Irlandiýanyň esasy bölegi garaşsyzlyk alsa-da, demirgazyk Irlandiýanyň 6 sany graflygy Beýik Britaniýanyň düzüminde galypdy. Demirgazyk Irlandiýada (Olsterde) iňlis protestantlaryň köplügine seretmezden, ilatyň azlygyny düzýän irland-katolikler deňhukuklyk ugrunda göreşýärdi. Bu göreş 60-njy ýyllaryň ahyrlaryndan başlap, dini garma-garşylyk häsiýetine ösüp geçdi. Iňlis hökümeti 1968-nji ýyldaky oňşuksyzlary hasaba alyp, 1969-njy ýylda Olstere goşun girizdi. Katolikleriň hem gizlin Irland respublikaçy goşuny (IRG) bardy. IRG iňlislere garşy ýaragly göreşe başlady. Bu göreşde olary Irlandiýa respublikasy-da gizlin goldady. Irlandiýaly katolikler ýerli iňlis dolandyryjylaryny ýok etmeklige başladylar. Protestant iňlis bolsa, katolikleri Olsterden güýç bilen kowup çykarmagyň tarapdarydy. Olster dartgynlygynyň graždanlyk urşuna ösüp geçmek howpy döredi.
Olsterdäki ýagdaýy kadalaşdyrmak üçin iňlis hökümeti Demirgazyk Irlandiýanyň (özbaşdak) dolandyrylyşyny ýok edip, Olsteri gönüden-göni Londona – merkeze tabyn etdi. Emma Demirgazyk Irlandiýa meselesini doly çözmek Beýik Britaniýanyň hökümetine tä XX asyryň ahyryna çenli başartmady.
Imperiýadan bilelikdäki dostluga geçilmegi. Baknalyk düzgüniniň dünýä möçberinde synýan mahaly, Britan imperiýasyny öňküsi ýaly saklamak mümkin däldi. Beýik Britaniýa bakna ýurtlarda saklanýan goşunlaryň harajatlary-da indi agyr düşýärdi. Imperiýa taryhyň beren möwriti gutarypdy.
Britan imperiýasynyň dargamagy dowam edýärdi. Sudan, Malaýýa, Gana, Kipr, Nigeriýa we beýlekiler özbaşdaklyk aldylar. Iňlis hökümeti öň Britan imperiýasyna bakna bolan, soňra garaşsyzlygyny gazanan ýurtlaryň ählisini diýen ýaly, Beýik Britaniýanyň ýolbaşçylygynda döredilen Bilelikdäki Dostlugyň düzüminde saklamagy başartdy. Bilelikdäki dostlaşygyň ýurtlary iş ýüzünde garaşsyz bolsalar-da, iňlis patyşasyny döwlet ýolbaşçysy hökmünde ykrar etdiler. Şeýlelikde, imperiýadan Bilelikdäki dostlaşyga geçildi. Bu bolsa, ol ýurtlarda belli bir derejede iňlis täsirini saklamaga mümkinçilik berdi.
89
Aradan çykanlar
80er
Amazonka
Amazonka (Amazonas) Günorta Amerikada ýerleşýän we basseýniniň göwrümi, suwlulygy we uzynlygy boýunça dünýäde iň uly derýa.
Laura Branigan
Laura Ann Branigan (3 iýul 1952, Mount Kisco - 26 awgust 2004, East Quogue) Amerikally aýdymçy we aktrysa.
Mehaniki hereket
Düşündiriş
Bizi gurşap alan ähli jisimler (ýyldyzlar, planetalar, örän kiçijik atomlar we olary düzýän bölejikler) üznüksiz hereketdedirler. Hereketiň iň ýönekeý formasy we hemmelere has ýakyny mehaniki hereketdir. Jisimiň beýleki jisimlere görä giňişlikdäki ýagdaýynyň wagtyň geçmegi bilen üýtgemegine mehaniki hereket diýilýär.
Mehaniki hereketleri fizikanyň mehanika diýlip atlandyrylýan bölümi öwrenýär. Mehanikanyň esasy wezipesi hereket edýän jisimiň giňişlikdäki ýagdaýyny islendik wagt pursatynda kesgitlemekden ybaratdyr.
Nokat hereket edende nähilidir bir çyzyk, ýagny yz galdyrýar. Oňa traektoriýa diýilýär.
Hereketi, ony döredýän sebäplere seretmezden öwrenýän mehanikanyň bölümine kinematika diýilýär.
Muämelät
Mu'ämelät (مُعَامَلَةٌ — söwda). Muämelät yslamda fikh bölümiňiň biridir. Yslamy kabul eden «söwda edýän musulmanlaryň» namazy öwrenenden soňra hökman öwrenmeli ylmydyr.
180px|thumb
Zähmet we söwda
Yslama görä zähmet çekmek ylym öwrenmek ýaly, farz derejesinde görülýän, örän ähmiýetli, bereketli işdir. Musulmanyň hiç kime mätäç bolmazdan eklenjini halal ýoldan gazanmagy ybadat saýylypdyr. Hezreti Enesiň gürrüň beren bir hadysynda Pygamberimiz şeýle diýipdir: «Bir musulmanyň oturdan agajynyň, eken ekininiň hasylyndan bir guş, ynsan ýa-da bir haýwan iýse, şol musulman üçin neneň sogaby bolmasyn», (Müslim). Kurany Kerimde bolsa şeýle aýdylýar:
Halal zähmet çekmekde yzzat, lezzet, umyt we keýp bardyr. Ýaltalyk, misginlik ýa-da nebsiň haram islegini kanagatlandyrmak üçin çekilen zähmetde bolsa zillet, gam-gussa, umytsyzlyk, kynçylyk we jähennemiň elemi bardyr. Şonuň üçin halal zähmetiň sylagy jennet, ýaltalygyň we haram zähmetiň netijesi bolsa jähennemdir. Pygamberimiz bir hadysynda: «Hiç kim öz halal zähmeti bilen gazanan lukmasyndan has haýyrly lukma iýen däldir. Allahyň (j.j.) pygamberi hz. Dawut (a.s.) hem öz zähmeti bilen gazanyp iýerdi», (Tejridi Saryhyň terj.).
Gazanç ýollary köpdüp. Yslamda halal gazanjyň ýollary biri-beýlekisinden artyk ýa-da kem görülmändir. Söwda edil  dini ýaýratmak ugrunda çekilen zähmet ýaly haýyrly saýylypdyr. Çünki söwda her bir halkyň, ýurduň ösüşine, parahat ýaşaýşyna gönüden-göni täsir edýär. Pygamberimiz hem: «Ynamdar, arassa, dogruçyl hem musulman täjir kyýamat gününde pygamberler, syddyklar we şehitler bilen birlikde dirildiler», (Tirmizi, Ibni Maje, Darimi). diýipdir. Emma güýç-kuwwaty ýerinde, jany sag biriniň dilegçilik ýoly bilen gazanç etmegini yslam haram saýýar. Hatda şeýle kişilere ýardam bermegi hem halamaýar. Bu haram gazanjyň ýoluny arçamakdyr.
Maddy we ruhy ösüşe görä, her döwre laýyklykda gazanç ýollarynyň haýyrly saýylýanlary üýtgeýär. Haýsy döwürde, haýsy gazanç ýollary has zerur bolsa, musulman hem şol ugurda başarnykly bolmalydyr. Dünýäniň ykdysadyýetine gönüden-göni täsir etmelidir. Musulman gaýry dindäkilere bakna bolmaly däldir. Kuranyň beýanyna görä, söwda ahlagy bozulan milletler ýok bolup gider ýa-da başga milletlere bakna bolar. Munuň iň aýdyň mysaly Şuaýb pygamberiň kowumynyň ýer ýüzünden ýok edilmegidir. Şuaýb (a.s.) medýen halkyna şeýle ýüzlenýär: «Eý, kowumym, diňe Allaha gulluk ediň. Çünki siziň Ondan başga taňryňyz ýokdur. Şeýle hem ölçegde we terezide kemterlik etmäň. Men siziň bol-elin ýaşaýandygyňyzy görýärin. Eger beýle etseňiz, sizi gurşap aljak azabyň gelmeginden gorkýaryn. Eý kowumym, ölçeg we terezide dogry ölçäň. Halkyň hakyny iýmäň. Ülkede pitne döredip, bozgaklyk etmäň», (Hud, 84-85).