cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ebu Said Gardezi
Ebu Said Abdylhaý ibn ez-Zahhak ibn Mahmyt Gardizi 11-nji asyryň fars (Eýran) taryhçysy. Ebu Said 1048-50 ýyllarda Gaznawy soltany Abdyreşit ibn Mahmyt Zeýn el-Milla (1049-53) bagyşlap, "Ýyl ýazgylarynyň bezegi" ("Zeýn al-ahbar") diýen taryhy iş ýazypdyr. Ol bu işinde gadymy Eýran patyşalarynyň (yslama çenli), halifleriň (1032-nji ýyla çenli), Horasanyň (1041-nji ýyla çenli), Gaznawy soltanlary Mewdudyň, onuň ogly Mesudyň, agtygy Mahmydyň, Hindistanyň, Aziýadaky türk taýpalarynyň taryhy, musulman, hristian, ýewreý, hindi dini baýramçylyklary we ş.m. barada ýazypdyr. Onuň bu işi Horasanyň 1041-nji ýyla çenli bolan taryhyny öwrenmekde esasy çeşme hasaplanýar. W. W. Bartoldyň "Türküstan-mongollaryň çozuşy döwründe" (1 bölüm, 1898) we "1893-94 ýyllarda Orta Aziýa gidilişi barada hasabat" (1897) diýen kitaplarynda Ebu Saidiň bu ýygyndysyndan bölekler çap edilipdir, ol iş 1955-nji ýylda Tähranda doly çap edilipdir.
Ebu Ýakup Hemedany
Abu Ýakup Hemedany (Abu Ýakup Ýusup ibn Eýýup Hemedany, 1048-98) — sopyçylyk taglymatynyň nagşybendi ugrunyň uly wekili. Ol köp wagtlap Maryda ýaşap, sopylaryň arasynda uly abraýa eýe bolupdyr. Onuň mazary gadymy Mary şäheriniň harabaçylygynda ýerleşýär. Ýerli ilat ony "Hoja Ýusup baba" diýip atlandyrýar. dgdgf
Energiýa serişdeleri we daşky gurşawy gorama inženerligi
right|thumbnail|200px|Suwuñ hapalanmasy
Mir Mahmud
Mir Mahmud.Mahmud Hotakiy-1697-nji yilda xurasanda tavalud tapgan.Safawilar zaiflashganindan faydalanib-safawilarga karshi gozgalaň turuzgan 1722-nji yilda isfihonniň gulnabat digan safawilarni maglub kilgan.Gulnabat urshi natijasida isfihonni egallaydi va ozuni shoh deb elon qiladi. U 1725-nji yilniň 22-nji aprelinda oldurilardi.
Kädi
Kädi Kädiniň palaw kädi, batad kädi, daş kädi, bal kädi we haýwan kädi ýaly birnäçe görnüşleri bar. Bu bakja önüminiň aşgazan- içege ulgamyna aýratyn täsiri bar. Ol täsir kädiniň düzümine girýän organiki turşulyklar we pektin diýilýän ferment maddasy bilen baglydyr. Ol maddalar aşgazan-içege sowuklamalarynda bu agzalaryň işjeňlik ýagdaýlaryny kadalaşdyrýar. Şeýle hem kädiniň düzümindäki pektiniň bedenden holesteriniň çykmagyny güýçlendirmegi, kädiniň ateroskleroz keseliniň önüni almakda we ony bejermekde oňat serişdedigine güwä geçýär. Lukmançylykda kädi melhem hökmünde hem ulanylýar. Ol aşgazan-içege sowuklamasyny oňat bejerip, semiz adamlara horlanmak üçin hem oňat serişdedir. Kädiniň peşew işläp çykarmagy güýçlendirýändigi sebäpli böwrek, peşewhalta we ýürek näsazlyklary bilen bagly çişleri aýyrmakda kädiniň bulamagyny iýmek peýdalydyr. Kädiniň suwy peşewhaltanyň, böwregiň we bagryň näsazlyklaryny bejermekde ulanylýar. Şonda birinji günüň dowamynda 100-200 ml. şire içmeli. Kädi gaýnadylan suw ukusyzlykda peýdalanylýar. Onda 100 gram suwy 1 nahar çemçesi ary baly bilen garyp içmek maslahat berilýär. Soguljanyň garşysyna göreşmekde-de kädiniň ähmiýeti uly. Şonda 300 gram gabygy aýrylan kädi çigidini sokuda owratmaly we oňa 100 gram ary balyny goşup garmaly. Taýýarlanan melhemi näsag bir sagadyň dowamynda iýmeli. Bu serişde 3-4 ýaşly çagalara 75 gramdan we 10 ýaşly çagalara 150 gramdan berilýär. Üç sagatdan soň näsaga sürgi dermanyny bermeli we içegäni yuwmaly.
Garlawaçlar
Garlywaçlar Garlywaçlar howada iýmit almak ukyby bilen häsiýetlendirilýär, çybynlarda mör-möjekleri tutmagy başarýarlar. Garlywaçlaryň inçe, tertipli bedeni we uzyn, dar ganatlary bar. Dodak gysga we gaty giň açylýar. Aýaklary gaty kiçi, görnüşleriň köpüsinde uzyn guýruk bar. Garlywaçlary göçüp barýan guşlardyr.
Kertýaprak
Beýleki käbir ösümlikler ýaly kertýapragyň köki-de köpýyllykdyr. Ýerüsti ösüntgileri bir ýyllyk bolup, onuň asly watany Efiýopiýadyr. Ol özüni bezeg hem-de derman ösümligi hökmünde tanadansoň, adamlar ony bäş müň ýyl bäri ulanyp gelýäler.
Bu ösümlik ilki bada Müsür, Ortaýer deňiz kenar ýurtlaryna, soňra Ýewropa döwletlerine, Kawkaz yklymlaryna aralaşyp, Aziýa  we Merkezi Aziýa çenli gelip ýetýär. Kertýapragy häzir güneşli Diýarymyzyň köp ýerlerinde görmek bolýar. Esasanam gözel paýtagtymyz Aşgabadyň ähli seýilgählerinde, gezim meýdançalarynda, ýol ýakalarynda hem oňa näçe diýseň duş gelinýär. Bu ösümligiň iň oňat tarapy hem ony hiç wagt sowuk urmaýar. Kertýapragyň kökünden başlap baldagy, ýapraklary, gül-gunçalary hatda tohumlaryna çenli dermandyr. Onuň düzüminde himiki maddalar örän köp. Giçki Orta asyrlardan bäri dünýä halklary bu ösümligiň düzüminde  B1, B2, B6, С witaminleri, beloklar, uglewodlar, karotin, flawanoid, şeker, fitonsit ýaly peýdaly maddalaryň barlygyny bilip onuň bilen has-da gyzyklanypdyrlar. Onuň gül–gunçasyny ösümlik ýagyna çalarak gowrup, ýaga daglap, buglap, duzlap, konserwa ýapyp, iýmit we derman hökmünde ulanylýar. Kertýaprak öthaltadan öt çykarmakda, peşew çykarmakda, derlemekde, sary getirme, keselinde, ýadyň kütelişende ulanylýar. Ýapraklary çaý ornunda, gaýnan suwa  demlenip içilýär. Näsagyň şähdini açmakda, ukusyny kadalaşdyrmakda, rahatlandyrmakda, ýürek keselleriniň başlangyç döwürlerinde, böwrek sökelliklerinde hem ulanylýar. Eger-de, kertýapragyň ýygylýan möwsümini geçirmän, onuň ugruny bilip  göwnejaý ulanylsa iýmit hem derman ösümliklerden has peýdaly, ýakymly berhiz hasap edilýär.
Talak
Talak we fesih
Talak – maşgalanyň bütewliginiň erkek ýa-da aýal, ýa-da ikisi tarapyndan ýatyrylmagydyr. Bu erkek kişiniň talak bermegi, ýa-da iki tarapyň ylalaşmazlygy, ýa-da suduň karary bilen bolup geçýär. Fesih – nikah gyýlan wagty bar bolan ýa-da soň dörän ýetmezçilikler sebäpli maşgala bütewliginiň bozulmagy. Mysal üçin, nikah gyýlan wagty şaýatlaryň bolmazlygy, är-aýaldan biriniň dinden çykmagy we ş.m. Maşgala bütewiliginiň fesih ýa-da talak bilen bozulmagynyň netijeleri tapawutlydyr. Fesih maşgala bütewiligini şobada bozýar. Talak bolsa dürli ýagdaýda bolup bilýär.
Talagyň görnüşleri
Talagyň sünnete laýyk gelip-gelmeýşine görä, sünni we bid'i, yzyna dönüp dönmezligine görä bolsa, rij'i we ba'in talak diýen görnüşleri bardyr.
Bid'i talak
Bid'i talak – kişiniň aýalyna üç talagy bir gezekde bermegi ýa-da bir arassalyk möhletinde, gysga wagt aralyklarda bermegidir. Şeýle ýagdaýda talak dürsdür, ýöne kişi sünnete ters hereket edenligi üçin günäkär bolýar. Hezreti Omar, Osman, Aly, Ibni Omar, Ibni Abbas, Ibni Mesud, Ebu Hureýre ýaly sahabalara, tabi'inleriň aglabasyna we dört mezhebe görä, bir gezekde edilse-de, üç talak doly talakdyr. Muňa ençeme mysal getirmek bolar. Abdurrezzakyň «Musannef» atly kitabynda Ubade b. Samit şeýle bir wakany gürrüň berýär: «Atam aýalyny müň talak bilen talak etdi. Men derrew Resulullahyň ýanyna baryp ýagdaýy düşündirdim. Resulullah (ﷺ): «Ataň Allahdan gorkmandyr. Aýaly üç talak bilen boşdur. 997-si bolsa hetden aşmak we zulumdyr. Allah islese, oňa azap berer, islese bagyşlar» diýdi. (Şewkany, «Neýlül Ewtar»). Zeýdiýe mezhebine, Zahiri mezhebinden käbirlerine, Ibni Ishaka, Ibni Teýmiýä we Ibnül Kaýýyma görä «Bir gezekde üç talak eden, bir talak eden kişi bolar». Bular Ibni Abbasyň gürrüň beren şu hadysyny delil getirýärler: «Resulullahyň zamanynda, hezreti Ebu Bekiriň halyflyk eden döwründe we hezreti Omaryň halyflygynyň ilkinji iki ýylynda üç talak bir talak saýylýardy. Soňra hezreti Omar: «Adamlar öň seresapdy, indi howlugyp başladylar.Bu ýagdaýy olaryň zyýanyna kabul etsek» diýdi we soňra kabul etdi», (Müslim, Ahmet b. Hanbel). Bu hadysy diňe Tawus gürrüň beripdir. Ýöne hadys alymlary onuň hadys rowaýatynda köp ýalňyşandygyny belläpdirler. Aslynda bu rowaýat bir gezekde aýdylýan üç talagyň doly talakdygyny aýdýar. Çünki Pygamberimiz we Ebu Bekir döwründe adamlar bir gezekde üç talak diýenlerinde muny aýrylyşmak däl-de, sözlerini güýçlendirmek maksady bilen aýdandyklary üçin bir talak hökmünde kabul edipdirler. Emma hezreti Omar döwründe adamlaryň aglabasy muny talak niýeti bilen aýdyp başlapdyr. Şonuň üçin hezreti Omar halkyň ýagdaýynyň üýtgemegi sebäpli, hökümi hem üýtgedipdir. Şeýle hem Ibni Abbas üç talagyň doly talakdygyny aýdýan ençeme hadyslary gürrüň beripdir. Mysal üçin, Müjahid şeýle bir wakany gürrüň berýär: «Ibni Abbasyň ýanyndadym. Bir adam geldi. Ol aýalyna üç talak beren eken. Ibni Abbas ilki sesini çykarman oturdy. Men oňa aýaly bilen ýaraşar ýaly ýol salgy berer öýtdüm. Emma ol şeýle diýdi: «Ilki akmaklyk edip, soň gelýäňizde: «Ibni Abbas, Ibni Abbas» diýýäňiz. Allah (j.j.): «Kim Allahdan gorkýan bolsa, oňa bir çykalga görkezer» diýýär. Sen bolsa, Allahdan gorkmansyň, şonuň üçin saňa ýol salgy berip bilemok. Rabbiňe garşy gitdiň. Aýalyň senden anyk aýryldy», (Ebu Dawud).
Rij'i talak
«Rij'i» arap dilinde «dönmek» diýmekdir. Rij'i talak – äre talak eden aýalynyň iddet möhleti gutarmanka, täzeden nikah gyýylmazdan puşman edip bile ýaşaşmak hukugyny berýän talakdyr. Şeýle-de bolsa, oňa täzeden nikah gyýdyrmak mustahapdyr. Rij'i talak eden kişi iddet möhleti gutarýança puşman edip yzyna dönmese, riž'i talak ba'in talaga öwrülýär.
Ba'in talak
Bu yza dolanyp, bile ýaşaşmak üçin täzeden nikah gyýmak şertini hökmany edýän talakdyr. Nikah gyýylsa-da, jynsy gatnaşyk bolmanka, taraplaryň ylalaşman, ýa-da ylalaşyp aýrylyşmaklary, suduň karary bilen aýrylyşmaklary, ýa-da äriň üç talak bilen talak etmegi ba'in talaga girýär. Bu talakda täzeden nikahlaşmak üçin, diňe erkegiň sözünden dänmegi şert däldir, aýalyň hem razyçylygy gerekdir. Munda täzeden mehir bellenmeli, öňki mehir doly tölenmedik bolsa, şol hem tölenmelidir. Ýöne nikah gyýlyp, jynsy gatnaşykda bolman aýrylyşanlar iddet möhletine garaşmaýarlar, mehir tölemeýärler. Kurany Kerimde bu barada şeýle aýdylýar: «Eý, iman edenler, mü'min aýaly nikahlap, soňra onuň bilen ýakynlaşman talagyny berseňiz, iddete garaşmak gerekmez», (Ahzab, 49). Ba'in talakda aýal iddeti gutarýança, äriniň öýünde ýaşap bilýär. Şol möhletde aýalyň nafakasy (gün-güzerany) äriniň boýnunadyr. Eger aýal üç gezek talak edilen ýagdaýynda, Kurany Kerimiň beýanyna görä (Bakara, 230), şol aýal diňe başga birine durmuşa çykyp aýrylyşandan soň, öňki ärine halal bolup bilýär. Muňa fykyhda «hulle» diýilýär.
Özara razylyk bilen aýrylyşmak
Bu görnüşde aýrylyşmaga – «hul'» ýa-da «muhalaga» diýilýär. Erkegiň doga kemçilikleri, dini we ahlak bozuklygy, garrylygy ýa-da ejizligi sebäpli, aýaly ony ýigrenip biler. Bu ýagdaýda ärine boýun bolmak meselesinde Allahyň emrini berjaý etmezlikden gorkup biler. Şonuň üçin yslam diňe erkege degişli bolan talak hakyndan başga aýrylyşmak şertlerini hem meşrug kylypdyr. Aýrylyşmak isleýän aýal äri bilen razylaşyp aýrylyşyp bilýär. Bu ýagdaýda aýal nafakany, mehiri we iddet nafakasyny almaýar. Ýagny aýal erkege fidýe berýär. Bu görnüşdäki talak ba'in talak saýylýar. Kurany Kerimde bu barada şeýle aýdylýar: « ...Aýalyň erkege fidýe bermeginde ikisi üçin hem günä ýokdur», (Bakara, 229). «Eger köňül razylygy bilen mehriniň bir bölegini size (erkege) bagyşlasa, ony hoşallyk bilen kabul ediň», (Nisa, 4). «... Är-aýalyň özara ylalaşyp sulh etmeklerinde hiç hili günä ýokdur. Sulhda haýyr bardyr», (Nisa, 128). Ibni Abbasyň gürrüň beren bir hadysynda bu mesele şeýle düşündirilýär: «Sabit b. Kaýsyň aýaly Pygamberimiziň ýanyna gelip: «Eý Resulallah, ony (ärini) ne dini ne-de ahlagy sebäpli aýyplamaýaryn. Ýöne nygmatyň gadyryny bilmezlik ederin öýdüp gorkýaryn» diýdi. Pygamberimiz (ﷺ) ondan: «Mehir hökmünde alan bakjaňy yzyna gaýtaryp bilermiň?» diýip soranda ol: «Hawa» diýip jogap berdi. Pygamberimiz (ﷺ) onuň ärine: «Bakjaňy yzyna al-da, aýalyň bir talagyny ber» diýdi», (Buhary, Ibni Maje). Aýalyň aýrylyşmak islegini erkegiň kabul etmegi sünnetdir. Ýöne äriň aýalyna mähir-muhapbeti bolsa, aýalyň sabyr edip, aýrylyşman ýaşaşmagy müstehapdyr. Adaty ýagdaýda aýalyň «hul'» islemegi mekruhdyr. Bu barada Sewbanyň gürrüň beren hadysynda Pygamberimiz şeýle buýurýar: «Haýsy aýal hiç hili oňşuksyzlyk ýokka, ärinden aýrylyşmak islese, jennetiň ysy oňa haramdyr», (Tirmizi, Ebu Dawud, Ibni Maje). Haýzlyka ýa-da arassalyk möhletinde «hul'» edilse, hiç hili zelel ýokdur. Çünki aýal haýzka talagyň gadagan edilmegi iddet döwründe aýala geljek zyýanyň öňüni almak üçindir. Ýöne hul' beýle däldir. Ol aýaly ärine ýigrençden çalt halas edýän çäredir.
Suduň karary bilen aýrylyşmak
Suduň üsti bilen aýrylyşmaga «tefrik» diýilýär. Suduň karary bilen aýrylyşmak talakdan tapawutlydyr. Çünki talak äriň erkinde bolýar. Emma suduň üsti bilen aýal äriniň razyçylygy bolmasa-da aýrylyşyp bilýär. Suduň aýyrmagy talak hem, fesih hem bolup bilýär. Eklenjini gazanyp bilmezlik, iýlä, hassalyk, oňşuksyzlyk, zyndana düşmek, dereksiz ýitmek ýa-da terk etmek ýaly sebäpler arkaly aýrylyşmak talakdyr. Dinden dönmek ýaly sebäpler bilen aýrylyşmak bolsa fesihdir. Fykyh mezhepleriniň kabul edýän aýrylyşmak sebäpleri biri-birinden tapawutlydyr. Bu meselede iň dar çäklendirmeler goýýan Hanefi mezhebidir. Iň giňi bolsa Mäliki we Hanbeli mezhebindedir. Ähli sünni mezhepleri göz öňüne alynsa, yslam hukugynda kabul edilen aýrylyşmak sebäpleri şu aşakdakylardyr:
Iýlä
Äriň dört aý ýa-da ondan hem köp wagt aralygy aýalyna ýakynlaşmajakdygyna kasam etmegine iýlä diýilýär. Hanefi mezhebine görä, iýlä eden är bu wagt aralygynda aýaly bilen jynsy gatnaşyk etse, ýemin keffaretini berjaý etmelidir. Eger är şol wagt aralygynda aýalynyň ýanyna barmasa, suduň karary bolmasa-da, aýal bir ba'in talak bilen talak edilen saýylýar. Beýleki üç mezhebe görä, iýlä edilenden dört aýyň geçmegi bilen talak bolýar.
Netije
Yslam hukugyna görä, mehir aýalyň, talak bolsa erkegiň haky saýylyp, şeýlelikde, deňagramlylyk gurlupdyr. Är aýalyny talak edende, hiç hili şerte boýun edilmändir. Emma yslamyň şahsyýete berýän ahlak terbiýesi erkegiň talak hukugyny isleýşi ýaly ulanmagyna mümkinçilik döretmändir. Şeýle hem Kuranda talak edilen wagty ýanynda şaýat bolmagy islenilýär. (Talak, 2). Mäliki we Hanbeli mezhepleri bolsa, äriň aýalyna nähak ýere zulum etmeginiň öňüni almak üçin, aýala göni suda ýüz tutup aýrylyşmaga hukuk berýär. Häzirki döwürde hem maşgalanyň agzybirligi we çagalaryň terbiýesi dini, medeni we ahlak gymmatlyklary taýyndan uly ähmiýete eýedir. Şonuň üçin durmuş gurmak diňe iki kişiniň arasyndaky gatnaşyk däldir. Bu jemgyýet bilen hem göni baglanyşyklydyr. Bile ýaşaşmak kyn bolan ýagdaýynda, aýalyň aýrylyşmak talaby hem hukuk taýyndan kanagatlandyrylmalydyr. Ýöne aýalyň hukugyny isleýşi ýaly ulanmagy halal bolmaz. Bu barada Pygamberimiz bir hadysynda şeýle aýdypdyr: «Haýsy aýal hiç hili oňşuksyzlyk ýokka ärinden aýrylyşmak islese, jennetiň ysy oňa haramdyr», (Tirmizi, Ebu Dawud, Ibni Maje).
Hazar
Hazar bir şäher Türkmenistan'da.
Futbol boýunça dünýä çempionaty-2002
GYSGAÇA
Geçirlen ýurtlary: Günorta Koreýa we Ýaponiýa
Senesi: 31 Maý – 30 Iýun aralygy (31 gün)
Gatnaşan ýygyndylaryň sany: 32
Meýýdança(lar): 20
STATISTIKA
Jemi oýnalan oýunlaryň sany: 64
Jemi hasaba alnan gollar: 161 (her oýunda ortaça 2.52 gol)
Netijeli hüjümçi: Ronaldo (Braziliýa) (8 gol)
Çempionadyň iň gowy oýunçysy: Oliwer Kan (Germaniýa)
Derwezebanlar:
Oliver Kan (Germaniýa)
Rüştü Reçber (Türkiýe)
Goragçylar:
Sol Campbell (Angliýa)
Fernando Hierro (Ispaniýa)
Hong Myung-Bo (Günorta Koreýa)
Alpay Özalan (Türkiýe)
Roberto Karlos (Braziliýa)
Ýarymgoragçylar:
Maýkl Ballak (Germaniýa)
Klaudio Reýna (ABŞ)
Riwaldo (Braziliýa)
Ronaldinýo (Braziliýa)
Yoo Sang-Chul (Günorta Koreýa)
HÜJÜMÇILER
El Hadji Diouf (Senegal) MiroslaW Klose (Germaniýa) Ronaldo (Braziliýa) Hasan Şaş (Türkiýe)
Ebu Ybrahym Faraby
Abu Ybrahym Faraby (Yshak ibn Ybrahym, Abu Ibrahim Ishaq ibn Ibrahim al-Farabi) - edebiýatçy we dilçi. Gelip çykyşy boýunça türki taýpadan bolup, "Sahahullugat" atly meşhur sözlügi ýazan belli dilçi alym Abu Nasyr Ysmaýyl ibn Hamat Jöwheriniň daýysy (Abu Nasr Isma'il ibn Hammad al Jauhari). Ol Türkmenistanyň gadymy Paraw (Ferawa -häzirki Gyzylarbadyň golaýynda) şäherinde önüp-ösüp, 350 hijri ýylynda (962) aradan çykypdyr. Onuň leksikografiýa degişli "Kitab diwanul-edep" atly eseri bar. Awtor bu kitabyny Atsyz ibn Horezmşa bagyşlap döredipdir. Ol Ibn Küteýbäniň "Edebil kätip" diýen kitabyna hem syn ýazypdyr.
Mutasiýa
Mutasiýa, janly-jandaryň genomynda DNK ýa-da RNK yzygiderliliginde bolup geçýän hemişelik üýtgeşmelerdir. Mutasiýa bolan organizma mutant diýilýär.
Mutasiýa germ ýoly mutasiýa we somatik mutasiýa bölünýär. Dokuma öýjüklerinde ýüze çykýan mutasiýa, nesilden-nesle geçip bilmez. Beden (somatik) mutasiýa nesle geçmeýär. Jyns (köpeliş) öýjüklerindäki mutasiýa, (germ ýoly mutasiýa diýlip hem atlandyrylýar), miras galyp, indiki nesillere geçýär. Adamyň nesil aýratynlyklaryny ýüze çykarmaga mümkinçilik berýän genetiki koduň üýtgemegi dürli sebäplere baglydyr (DNK bejergisi, miýoz ýa-da DNK köpeltmek wagtynda ýüze çykýan ýalňyşlyklar, transposonlar, wiruslar, rentgen, radiasiýa, ultramelewşe, käbir dermanlar we himiki serişdeler, duýdansyz temperaturanyň üýtgemegi we ş.m.). Mundan başga-da, gipermutasiýa ýaly öýjükli proseslerde organizmiň özi sebäp bolup biler. Bu ýagdaýda DNK bilen sintezlenen belok ýa-da ferment döwülýär. Şeýlelik bilen, fermentler sebäpli belok we metabolizm sebäpli janly bir zadyň gurluşy üýtgäp biler. Mutasiýa, nesil gurluşynyň üýtgemegini, nesil materialynyň adaty birleşmesini üýtgetmeýär. Mutasiýa adalgasy köplenç, hromosoma gurluşyny üýtgetmek, hromosomlaryň sanyny üýtgetmek, genleriň üýtgemegini manysyny berýär. Sitogenetika ylmynda mutasiýa 3 topara: genom mutasiýa, hromosoma mutasiýa we gen mutasiýa bölünýär. Genom mutasiýa, hromosomlaryň sanynyň üýtgemegi, hromosoma mutasiýa bolsa ýeňil mikroskopda gözden geçirilip bilinjek hromosomanyň içki gurluşynyň üýtgemegi. Gen mutasiýa, beýleki tarapdan, ýeňil mikroskopda görünmeýän we bir geni öz içine alýan mutasiýa. Mutasiýa yzygiderlilikde dürli üýtgeşmelere sebäp bolup biler; Bu nukdaýnazardan, mutasiýa janly organizmiň fenotip aýratynlyklaryna ýaramaz ýa-da oňyn täsir edip biler, bitarap mutasiýa hiç hili täsir edip bilmez (statiki ýa-da sessiz mutasiýa hem diýilýär). Şeýle üýtgeşmeler gen önümini üýtgetmäge ýa-da geniň dogry ýa-da doly işlemeginiň öňüni alyp bilmez. Geçirilen gözlegler, gen öndürýän belogyň mutasiýa edilmeginde bu mutasiýa takmynan 70% -iniň zyýanly täsiriniň bardygyny, galan böleginiň bitarap ýa-da gowşak peýdaly täsiriniň bardygyny ýüze çykarýar. Mutasiýalaryň genlere zyýanly täsirleri sebäpli organizmlerde mutasiýalary aýyrmak üçin DNK bejermek ýaly mehanizmler bar. RNK-ny genetiki materialy hökmünde ulanýan wiruslar çalt mutasiýa derejesine eýe bolup, üznüksiz we çalt köpelýär we ösýär, we şeýlelik bilen adam immun ulgamy ýaly gorag mehanizmlerinden aýlanyp, reaksiýalardan gaçyp bilýär.
Jon Nýuman
Jon Nýuman (John Newman) (Iýun 16 1990) Iňlis aýdymçy ,sazanda we produser. Beýik Britaniýa saz hatarlarynda ilkinji birlige çenli çykan aýdymy Love Me Again bilen halk köpçülügine tanalýar.Rudimental toparynyň 2012-nji ýylda çykaran Feel the Love we Not Giving In aýdymlarynda çykyş edýär. BRIT 2014 baýraklarynda Iň Gowy Erkek Solo Aýdymçy, Ýylyň Iň Gowy Aýdymy  (Love Me Again) kategoriýada kandidat görkezildi. .
Ilkinji Ýyllary
Jon Angliýanyň Settle etrabynda önüp-ösýär. 14 ýaşynda gitara çalyp başlan Jon Nýuman şol bir wagtda öz aýdymlaryny ýazýar we aýdymlary ýazga geçirmegi öwrenip başlaýar. 20 ýaşyny dolduranda Londona göçüp, özüne bir topar döredip, aýdym aýtmaga başlaýarlar. Gysga wagtyň içinde Island Records bilen bir şertnama baglanyşýar.
2012: Başlary
2012-iň Maýynda Jon Rundimental toparda Feel the Love aýdymynda ýaranlyk edýär. Bu aýdym Beýik Britaniýada ilkinji birlige çenli göterilýär, hatda Awstraliýa, Belgiýa, Niderlandlar we Täze Zelandiýa aýdym hatarlarynda-da ilkinji bäşlige girmegi başarýar. 2012-iň Noýabrynda ýene-de Rudimental bilen Not Giving In aýdymyny ýerine ýetirdi.
2013 we Şu gün: Tribute
2013-iň Maýynda Jon ilkinji albomyndaky Love Me Again-i halk köpçüligine ýetirdi. . Digital Spy bilen edilen bir interwiýuda aýdym üçin :" Aýdymy bilelikde işlän adamlar bilen ýüzümizde bir ýylgyryş bilen biribirimize seretdik we 'Gowy Iş-ä boldy' diýdik. Ýöne hemmämiziň bilşimiz ýaly hiç haçan gowy işiň bolanlygyny hiç bilip bilmeýäris."diýipdi. Aýdym Beýik Britaniýada ilkinji birlige çenli göterildi, hat-da Awstraliýa, Awstriýa, Belgiýa, Daniýa, Germaniýa, Irlandiýa, Norwegiýa, Täze Zelandiýa we Şweýsariýada  ilkinji onluga girmegi başardy. Aýdym şol bir wagtda FIFA 2014-iň Soundtrack-inde hem ullanyldy. Jon Senýatr 16 2013-nji ýylda ikinji aýdymy Cheating-i çykardy. Aýdym Beýik Britaniýada ilkinji 9 dokuzluga girmegi başardy.
Türkmenabat
Türkmenabat - Lebap welaýatynyň baş şäheridir. Türkmenabat şäheri Türkmenistanyň gündogar sebitinde ýerleşýär.
Gumdag
Gumdag, (öñki ady Kum Dag) Türkmenistan yñ Balkan welaýatynda bir şäher. Balkanabat şäheriniñ 43 km Günorta-Gündogarynda ýerleşýän. Şäher, Gumdag nebit we gaz ýataklaryna eýelik etýär.
Taryhy
Gumdag bir oba bolmazyndan öñ Khuday-Dag, Bahangoşa ve Monjukly diýlip atlandyrylypdyr. Gumdag 1930-njy ýyllarda ýakyn ilatly ýerlerden göçüp gelen maşgalalar tarapyndan bir oba hökmünde gurlupdyr. Şol ýylarda hökümet tarapyndan obañ 3 km Günbatarynda gumdan depä sondaj maşyny ýeBölgeyerleşdir. Obadan nebit ýataklarynyñ tapylmagy bilen Balkanabat we beýleki şäherlerden adamlar bu ýere göçmäge başladylar.
Raýat sany
1959 - 9237
1970 - 11615
1979 - 14449
2009 - 26831
2021 - 33000 (takmynan)
Mezosfera
50–90 km beýiklik aralygynda ýerleşip, howanyň temperaturasy onuň aşaky böleginde – 100C, ýokarky araçäginde bolsa – 1000C çenli peselýär. Mezosferada gijesine kümüş reňkli bulutlaryň görünmegi täsindir. Bu görnüşdäki bulutlaryň emele gelişini ilkinji gezek gezek rus alymy Seraskiý 1885 ý düşündirdi. Ol bu ýagdaýy 1883 ý. hereket edýän Krakatau wulkany we suw buglarynyň kondensasiýasy bilen baglanyşdyrýar. Rus alymy L.A Kuligiň pikiri boýunça kümüş reňkli bulutlar meteor tozanjyklary we az mukdardaky suw buglary netijesinde döreýärler. Bu gatlakda tizligi 200 km/sagat bolan günbatar ýelleri agdyklyk edýär.
Ebu Zeýt Balhy
ABU ZEÝT al-Balhy (takmynan 849/50-935)- Orta Aziýa geografy. Ol Balhda (Owganystanda) doglupdyr. Ýaşlygynda Yraga gidip, meşhur arap filosofy al-Kindiniň (800-879) elinde 8 ýyl okapdyr. Soňra Balha gelip, Samanitleriň köşgünde bolupdyr. Onuň ýazan köp sanly işleriniň arasynda "Welaýatlaryň şekillendirilmesi" ("Suwar al-akalim") diýen ýygyndysy hem bar. Soňra Abu Ishak Ybrahym ibn Muhammet al-Farisi al-Istahry 930-33 ýyllarda al-Balhynyň şol geografiki ýygyndysyny gaýtadan işläpdir we oňa "Ýurtlaryň ýollary kitaby" ("Kitab mesalik al-memalik") diýip at goýupdyr. Ol ýurtlary 20 klimata (welaýata) bölüp, olary jikme-jik beýan edýär. Onda Horasan, Orta Aziýa iň soňky klimata degişli edilipdir.
Jeyking
frameless|left|Jeyking
Jeyking durmushynda rap aydymlary bilen meshgul bolup turkmen hip-hopyny ösdürdi. Ol dashoguz şäherinde 1992nji ýylda eneden bolýar. Ol Dashoguz şäherindaki 10njy we 24nji ýörüteleşdirilen mekdebi sagaman tamamlap 2009njy ýylda Türkmen Döwlet Unwersitetinde okaýar ol shumadam shoýerde. Ol soňky döwür rapden sowan bolsa hem popa ylham dörap ugranyny bize yetirdi. 2009njy yylda ozinin nemes rapperi Kay One bilen nemes dilinde "Student" aydymyny cykaryar. Ol mundan son kop saytlarda Admin bolyar we Djkingbeat ady bilen taze beatler hem doredyar we mundan dashary rapper dostlarynyn aydym coverlerini yasap beryer mundan son ol osup "Northkingz" toparyny acyar onda Zest, Ruska, Roc, P.N dashoguzun her welayatyndan bet rapperlary bir topara jemleyar, wagtyn gecmegi bilen ol "Great Gres" topara gecyar onda La Blaze, Graff, Didje we bashga rapperlar bar. shuwagt Jeyking barada kan bir maglumatymyz yok yone.
Jeyking ilkinji albomy: 1. Intro 2. Ýalan söýgi 3. Game Over 4. Menden size Freestyle Punch 5. Student (deutsch version) 6. Ganatym 7. Betje Bala 8. Durshy bilen sexbomba 9. icecream 10. Size güýmenje 11. Gamlanma 12. Outro
www.turkmenflow.gip-gip.com sayty size hodur edyas bu Jeykin sayty admin hem ozi Turkmenistanda ilkinji Liriki sayt.
Ebu Ýakup Ýusup al-Sakkaky
ABU ÝAKUP ÝUSUP ibn Muhammet as-Sakkaky (eng:Abu Yaqub Yusuf al-Sakkaki ) - 14. - 15. asyrlarda Horezmde ýaşap geçen şahyr. Şahyryň terjimehaly barada maglumat gaty az, ýöne Alyşir Nowaýynyň "Mejalysun-Nefaýys" atly kitabynda, Ýakyny şahyryň "Ok we ýaý" diýen eserinde onuň adyna duşmak bolýar. Ýakyny ony türki edebiýaty kämilleşdiriji, şol ugurda gaýduwsyz göreşiji şahyr hökmünde suratlandyrýar. Mawerannahrly bolsa-da, ol Samarkantda ýaşap, şol ýerde hem döredijilik işine başlaýar. Onuň 14. asyryň ahyrlarynda doglan bolmagy mümkin. Sebäbi onuň şygyrlarynyň arasynda Emir Temiriň neberelerinden bolan, 1405-09 ýyllarda häkimlik eden Halyl soltana bagyşlanyp ýazylan kasyda bar. Bu kasydany, megerem, şahyr otuz ýaşlarynda ýazan bolmagy mümkindir diýip, özbek alymy N. M. Mollaýew çaklaýar. Şahyryň eserlerinde Ulugbege bagyşlanyp kasyda hem bar. Ol 15. asyryň ortalarynda aradan çykypdyr. Şahyr güýçli lirik bolupdyr, ol özbek edebiýatynda kasyda janryny esaslandyrjylaryň biri hasaplanýar. Onuň dil bilimi barada hem ýazan işleri bar. Olaryň arasynda "Miftahul-ylym" ("Ylymlaryň açary") atly kitaby has ähmiýetlidir. Bu kitap soňra Muhammet ibn Abdyrahman Gazwini tarapyndan täzeden işlenýär we "Talhys" ady bilen medreselerde okuw kitaby hökmünde okadylýar. Bar bolan maglumatlara görä, ol edebiýaty, dili oňat bilşi ýaly, astronomiýany-da gowy bilipdir. Astrnomiýa hakynda "Habyb-essiýer" atly kitaby ýazypdyr. Şahyryň eserleri dolulygyna bolmasa-da olardan göçürilen birnäçe nusga ýadygär galypdyr. Olaryň biri-de 16. asyrda ýazylan golýazmadyr. Bu golýazma Londonda saklanýar. Şahyryň döredijiligine Alyşir Nowaýy we başgalary ýokary baha beripdirler. Onuň at-abraýy uly bolupdyr, dabarasy bütin Horasana, Yraga, Eýrana ýaýrapdyr.
Zekat
Zäkä[t] (زَكَاة — arassalyk, sadaka) — yslamda bäş sütüniň biri.
Zekatyň farz bolmagynyň şertleri
Zekat berýän kişi: musulman, azat, akyly ýerinde we kämillik ýaşyna ýeten bolmalydyr.
Zekatyň – dini salgyt manysynyň hem barlygy üçin, ol musulman däl kişä degişli däldir.
Hanefi mezhebine görä, çaganyň we däliniň duran baýlygyndan zekat alynmaýar. Ýöne diňe ekerançylykdan alan hasylyndan we mallaryndan alynýar.
Beýleki üç mezhebe görä, agzalanlaryň hossarlary olaryň malyndan zekatyny bermelidir.
Doly eýeçilik
Zekat maly: kişiniň öz zähmeti, şertnamalary, peşgeş, miras we ş.m. ýollar bilen gazanylan bolmalydyr. Kişiniň öz ygtyýarynda bolup, isleýşi ýaly harçlap bilýän we peýdasy özüne degişli bolan maly onuň doly eýeçiligindäki maldyr. Doly eýeçiliginde bolmadyk wakyf, ýa-da girewine alnan mallardan zekat berilmeýär. Ýöne algynyň hökümi başgadyr. Algynyň iki görnüşi bardyr. a) Alynjagy anyk algy, b) Alynjagy gümana algy.
Nema
Nema – malyň köpelýän, girdeji getirýän bölegidir. Nemanyň iki görnüşi bardyr: Hakyky nema – dogmak, önmek, söwda we ş.m. ýollar arkaly malyň köpelmegi. Haýwanlar, altyn-kümüş we söwda harytlary bu topara girýär.
Takdyry nema – mal eýesiniň ýa-da wekiliniň elinde köpelmek mümkinçiligi bolan mal. Bu mallar köpelmese hem zekatlary berilmelidir. Ýöne şol mallar ogurlansa, ýa-da talansa, ýa-da mal eýesi ony ulanyp bilmejek ýagdaýda bolsa, onda zekaty berilmeýär.
Nisap
Nisap – zekaty zerur edýän baýlygyň mukdarydyr. Asly zerurlygyndan we bergisinden başga nisap mukdary ýa-da has artyk mala eýe bolan kişiniň zekat bermegi farzdyr. Ýogsa ijtimagy ýardam, goldaw bolan zekatda şeýle ölçeg bolmasa, her kes eýe bolan zadyndan zekat bermeli edilse dogry bolmazdy.
Nisap mukdarlary her mal üçin Pygamberimiz tarapyndan aýry-aýry kesgitlenendir. Altynyň nisaby 20 mysgal (85-96 gr.), kümşüň nisaby 200 dirhem (595-640 gr.), goýun bilen geçiniň nisaby 40, sygryň nisaby 30, düýäniň nisaby bolsa 5-dir. Söwda mallarynyň nisaby altyn we kümşe görä ölçenýär. Oba hojalyk önümlerinden: üşür bermek üçin Hanefi mezhebinde nisap esas edinilmändir. Nisap şerti gizlenmän hasylyň möçberine garamazdan, zekat berilmelidir. Ýagmyr we derýa suwy bilen suwarylýan ekinden – ondan biri, zähmet (ýap, kran, skwažina) arkaly suwarylýan ekinden – ýigrimiden bir bölegi zekat berilýär.
Magdan we suw önümlerinden hanefi mezhebinden başgasynda nisap şerti ýokdur.
Zekatyň syhhatynyň şertleri
Berlen zekatyň dürs bolmagy üçin zekat niýeti we temlik şertdir.
Niýet
Zekat ýoksula berlende ýa-da zekat üçin bir mal aýrylyp goýlanda, munuň zekatdygyna kalp bilen niýet etmelidir. Dil bilen aýtmak şert däldir. Hatda bir maly ýoksula zekat niýeti bilen bereniňde, muny hamala sowgat, peşgeş hökmünde berýän diýmegiň hem zekata zeleli ýokdur.
Zekat berlende wekiliň niýeti däl-de, eýesiniň niýeti geçýändir. Şol sebäpli bir kişi zekat bermek üçin bir adamy wekil edinse, zekat hökmünde berjek malyny tabşyran wagty ýa-da şol maly wekiliň garyba berjek wagty zekata niýet etmelidir. Wekiliň niýeti ýeterlik däldir.
Zekat bermek niýeti bolan biri munuň üçin mal aýyrman, wagtal-wagtal garyplara zat berýän bolsa, zekata niýet etmek ýadyna düşmese, bu berenleri zekatyň ýerine geçmeýär. Ýöne garyp maly näme üçin berýändigini soranda, şobada «Zekat hökmünde berýän» diýse, bu niýet ýeterlik bolýar.
Bir kişi garyplara sadaka berenden soň: «Şol günki beren sadakalarym zekatymdan bolsun» diýip niýet etse, ýeterlik däldir. Bir kişi elindäki bar malyny zekata niýet etmän, hemmesini sadaka hökmünde berse, munuň zekaty aýrylýar. Ýöne berlen bu mal bir nezir ýa-da wajyp üçin niýet edilen bolsa, bu malyň şol niýete görä berildigi bolýar. Berlen bu malyň zekatyny aýratyn bermelidir.
Hanefilerden beýleki mezheblere görä, bir kişi ähli malyny nafile sadaka hökmünde berende zekata niýet etmedik bolsa, zekat borjy egninden düşmeýär. Çünki munda sebäp farza niýet etmändigidir. Bu: ýüz rekagat nafile namazy okap, farza niýet etmedik kişiniň ýagdaýyna meňzär.
Bir kişi zekat düşýän malynyň bir bölegini bir garyba bagyşlasa, munuň zekaty boýnundan aýrylýar. Mysal üçin, bir baý bir garypdan million manat algysyny geçse, diňe şol million manadyň zekatyny beren hökmünde bolýar. Bu taýda zekat üçin niýet edip-etmezlik ýagdaýy üýtgetmeýär. Şeýle hem bu puly beýleki mallarynyň hem zekaty hasaplap bolmaýar.
Ýöne pakyr däl birinden algyňy geçseň, munuň üçin ne şol malyň, ne-de beýleki mallaryň zekaty berildigi hasaplanmaýar. Sahyh görşe görä, bu bagyşlanan malyň zekaty aýratyn hasaplanyp berilmelidir. Bir kişiniň zekat üçin aýryp goýan maly ýitse, ogurlansa ýa-da zaýa bolsa, zekat borjy boýnundan aýrylmaýar.
Temlik
Beriljek zekatyň dürs bolmagy üçin temlik şertdir. Temlik – zekat hökmünde beriljek malyň ýa-da nagt puluň eýeçiligini zekaty alýan kişä geçirmekdir. Şonuň üçin bir kişi adamlary üýşürip nahar berse, zekat ýerine geçmeýär. Bu nafile sadaka bolýar.
Zekat dälä, kämillik ýaşyna ýetmedik çaga berilmeýär. Ýöne olaryň hasabyna ene-atasyna ýa-da hossaryna bermek bolýar.
Zekatda temlik şerti «zekaty beriň» manysyndaky aýatlara daýanýandyr. Bu aýatlardaky «bermek» sözi malyň eýeçiligini beýleki tarapa geçirmek diýmekdir. Şeýle hem «sadaka (zekat) diňe garybyň, misginiň... hakydyr» Tewbe suresiniň 60-njy aýatynda sanalyp geçilen sekiz toparyň başyndaky «lam» harfy jeri temlik manysyny berýär. Ýagny, zekatyň eýeçiligini bu sekiz topara ýa-da olardan haýsy-da bolsa birine geçirmeli diýmekdir.
Zekata degişli mallar we olaryň mukdary
Zekata degişli mallar bäş görnüşdedir.
Haýwanlaryň zekaty
Zekat berilýän haýwanlar: goýun, geçi, sygyr, düýe we atdyr. Yslam dini zekat taýyndan haýwanlary «saime» we «alufe» diýip iki görnüşe bölüpdir.
Saime – ýylyň ýarysyndan köpüsini meýdanda otarylyp, eklenç üçin peýdalanmak, köpeltmek niýeti bilen bakylýan mallardyr. Bulardan zekat bermek üçin şu şertler gerekdir: Bu haýwanlaryň sany diniň bellän nisap mukdaryna ýetmelidir. Şeýle hem olar eýesiniň elinde bir ýyl saklanmalydyr. Çünki ýyl aýlanmasa, bu mallar köpelmeýär.
Şonuň üçin ýylyň dowamynda haýwan satylyp, ýa-da bagyşlanyp, ýerine täzeden başga mal alynsa, ýa-da görnüşleri çalşylsa, nisabyň üstüni ýetirmek üçin soňky alnan haýwanlaryň üstünden bir ýyl geçmelidir. Bu meselede olaryň satyn alnan wagty göz öňünde tutulýar.
Alufe – ýylyň köp böleginde agylda iýmlenip saklanýan mallardyr. Bu mallaryň hökmi söwda harytlarynyňky ýalydyr. Bu mallar söwda maksady bilen däl-de, diňe eklenç üçin saklanýan bolsa, bulardan zekat berilmeýär. Ýöne bularyň süýdüni, süýt önümlerini, ýüňüni, etini we özüni satyp gazanylan puluny beýleki zekat mallaryna goşup, pul ýa-da söwda harydy hökmünde zekaty berilmelidir. Eger söwda maksady bilen saklanýan bolsa, olaryň girdejisinden zekat berilýär.
Yslamda maldarçylygy ösdürmek niýeti bilen alufe mallardan saime ýaly zekat alynmandyr.
Sygryň zekaty
Saime bolan sygyryň nisaby otuzdyr. Otuzdan az bolsa, zekaty ýokdur. Sygryň sany 30-dan 39-a çenli aralykda bolsa, iki ýaşyna ýeten öküz ýa-da tüwe zekat berilýär. 40-59 çenli – üç ýaşyndaky sygyr ýa-da öküz; 60-dan köp bolan sygryň zekaty her 30-dan ýa-da her 40-dan hasap ýöredilýär. Ýagny her 30 sygyr üçin iki ýaşyna ýeten, her 40 sygyr üçin bolsa, üç ýaşyna ýeten sygyr ýa-da öküz berilýär.
Goýun-geçiniň zekaty
Goýnuň we geçiniň zekaty meňzeşdir. Nisaby jemlemek üçin biri beýlekisiniň üstüne goşulyp bilinýär. Nisaby kyrkdyr. Kyrkdan az bolsa zekat düşmez. Goýun we geçiden haýsysy köp bolsa zekat şondan, sany deň bolsa, isläniňden berilýär. Mundan soň, zekat her ýüz goýundan bir goýun artdyrylýar. Goýun-geçiniň sany nisap mukdaryndan az bolsa, guzy we owlak hasaba alynmaýar. Eger nisap mukdaryna ýeten bolsa, olar hem hasaba alnyp, zekaty berilmelidir.
Düýäniň zekaty
Düýäniň zekat nisaby bäşdir. Düýäniň sany bäşden az bolsa, zekat berilmeýär. Düýäniň sany: Mundan soň 150 düýeden 200 çenli aralykdaky usul 200-den soň her 50 düýe artanda ulanylýar.
Atlaryň zekaty
Eger kişiniň aty we baýtaly bar bolsa, saime atlaryň zekatyny bermelidir. Atlaryň eýesi islese, her bir at üçin bir dinar altyn, islese, bahasynyň kyrkdan birini zekat bermelidir. Kişiniň diňe aty ýa-da diňe baýtaly bar bolsa zekat bermeýär. Söwda üçin saklanmaýan gatyryň we eşegiň zekaty ýokdur. Eger söwdasy edilýän bolsa, girdejisinden söwda harydy ýaly zekat berilmelidir. Söwda üçin saklanýan it-guş we ş.m. haýwanlar hem söwda harydy ýalydyr. Bahasyndan zekat berilmelidir. Munuň nisaby kyrkdan birdir, ýagny 2,5%-dir.
Bal – zekata degişli önümdir. Hanefi mezhebine görä 1/10 mukdarynda zekaty berilmelidir.
Ekerançylyk we miwe önümleriniň zekaty
Ekerançylyk we miwe önümleriniň zekaty bilen baglanyşykly Kurany Kerimde şeýle buýrulýar: «Her hasyl ýetişende iýiň, ýygnalanda zekatyny hem beriň. Isrip etmäň. Çünki Allah isrip edenleri söýmez», (En’am, 141). Bu aýat ähli ekerançylyk we miwe önümlerinden üşür berilýändigine Ymamy Agzamyň delilidir.
Ekerançylyk we miwe önümleriniň zekaty suwaryş şertine görä bellenilýär. Bularyň zekatyna «üşür» diýilýär.
Ýer zähmet we çykdajy edilmän ýagyş, derýa, köl suwy bilen suwarylýan bolsa hasylyň ondan biri;
Ylym
thumb|170px thumb|150px
Zekat
Ekerançylyk we miwe önümleriniň zekaty
Ýörite suw maşynlary, skwažina ýa-da töleg töläp suwarylýan bolsa, hasylyň ýigrimiden biri üşür berilýär.
Ekerançylyk we miwe önümleriniň üşüri hasyl ýyglandan soň berilýär. Bir ýyl garaşmak şerti ýokdur. Şeýle hem bulardan üşür bermek üçin akylyň ýerindeligi we kämillik ýaşyna ýetmek şerti hasaba alynmaýar. Çaganyň ýa-da däliniň ýerinden ýygnalan hasylyndan üşüri hossary bermelidir. Bir ýylyň dowamynda şol bir ýerden birnäçe gezek ekin ekilip, hasyl ýygnalan bolsa, her gezeginde onuň üşri berilmelidir.
Ylym
Ylym — hakykat baradaky obýektiw bilimleriň işlenilip düzülmegine we teoretiki taýdan ulgamlaşdyrylmagyna gönükdirilen adamzat işiniň sferasy. Ol işiň esasy düýbi faktlary ýygnamak, olary hemişe täzeläp we ulgamlaşdyryp durmak, tankydy nukdaýnazardan analiz etmek we şol esasda, diňe bir gözegçilik edilýän tebigy ýa-da jemgyýetçilik hadysalaryny beýan etmän, eýsem çaklamagyň ahyr maksady bilen sebäp-netije baglanyşygyny gurmaga hem mümkinçilik berýän täze bilimleri ýa-da gelnen netijeleri sintez etmek bolup durýar. Faktlar ýa-da tejribeler bilen tassyklanylýan teoriýalar we gipotezalar tebigat ýa-da jemgyýet kanuny görnüşinde formulirlenýär.
Abul Ala Al-Marry
Maarri, al-Maarri, Ebu-l-Ala Ahmed ibn Abdullah ibn Süleýman at-Tanuhi, Ebul ala al Maari, Ahmed bin Abdullah bin Süleýman (Abu l-’Alâ al-Ma’arrî; أبو العلاء أحمد بن عبد الله بن سليمان التنوخي المعري 973, Maarret-en-Numan şäheri, Siriýa — 1057 ýa-da 1058, şol ýerde) — arap şahyry, filosofy we filology.
Zekat
Ekerançylyk we miwe önümleriniň zekaty
Ýer eýesi ýerini mugtuna birine beren bolsa, üşürini ýeri ekýän berýär. Ýer kärendesine berlende üşürini kärendeçi bermeli. Ýer eýesi bolsa, kärendeden girýän girdejisinden üşür bermelidir. Eger ýerden alynýan hasyl 1/2, 1/3, 1/4 ölçegde paý edilmek şerti bilen berlen bolsa, taraplar paýyna görä, üşür berýär.
Altynyň we kümşüň zekaty
Altyndan nisap mukdary ýigrimi mysgal ýagny, 96 gramdyr. Kümüşde bolsa iki ýüz dirhem, ýagny 640 gramdyr. Bu örfi ölçege görädir. Şer’i ölçegde altynda nisap mukdary 85 gr. kümüşde 595 gramdyr. Yslam alymlary zekatyň we fiträniň her ýurduň örfi dirhemleriniň hasabyndan bermekligi höküm edipdirler. Bir musulmanyň zekat berende şer’i ölçegi esas edinmegi, fitre berende bolsa örfi ölçegi esas edinmegi has takwalykdyr. Iň azyndan şu mukdarda altyn-kümşe eýe bolan biri 2,5% zekat bermeli. Haýwanlaryň zekatyndaky ýaly mukdar köpeldigiçe, zekat bermeli mukdar üýtgemeýär. Ýagny altyn-kümşüň 1 kg. bolsa-da, onuň 2,5 % zekaty berilmelidir.
Altyn we kümüş aýry-aýrylykda zekat nisabyny doldurmaýan ýagdaýynda biriniň beýlekisiniň öwezine goşulyp-goşulmazlygy meselesinde mezhepler arasynda ihtilaf edilipdir. Hanefi mezhebinde nisaby doldurmak üçin altyn-kümüş biri-beýlekisiniň üstüne goşulýar. Bu meselede hümmetiň esas edilmegi häzirki döwür şertlerine has laýykdyr, (Mahmud b. Mewsili «El-Ihtiýar», tom 1).
Magdan we kagyz puluň zekaty
Altyn we kümşe zekatyň zerurlygy, olaryň zaty hümmeti sebäpli däl-de, semeniýet (baha, töleg) ölçegi bolmagy sebäplidir. Yslamyň ilkinji döwürlerinde altyn we kümüş söwdada pul görnüşinde ulanylypdyr. Häzirki döwürde bularyň deregine şaýy we kagyz pul, çek, kepillik haty ýaly gymmat bahaly kagyzlar dolanyşyga girdi. Altyn we kümşüň nisabyna ýeterlik mukdarda pul ýa-da gymmat bahaly kagyzlara eýe bolan kişi 2,5 % zekatyny bermelidir.
Zynat şaý-sepleriniň zekaty
Dinimizde ulanylmagy jaýyz görülmeýän altyn-kümüşden ýasalan gap-gaçlar ýaly öý goşlary ýa-da bezegde ulanylýan altyn-kümüş nisap mukdaryna ýetýän bolsa zekaty berilmelidir.
Ekzosfera
(wakuumosfera) 800–20000 km beýiklik aralygynda ýerleşýär we älem giňişligi bilen sepleşýär. Temperatura 20000 K-ne çenli ýokary galýar. Howa örän seýrekleşýär. 1 sm3 göwrümdäki položitel ionlaryň sany 160 müňe ýetýär.
Zekat
Söwda harytlarynyň zekaty
Söwda harytlarynyň nisaby altyn we kümşüň nisabydyr, ýagny, altynda 85-96 gr. kümüşde 595-640 gr. Söwda harydynyň üstünden bir ýyl geçmelidir. Bu bir ýyl meselesi kişiniň ilkinji gezek nisap mukdaryndaky mala eýe bolandan soň başlanýar. Ondan soňky ýyllarda bir ýyl garaşmaly däldir. Söwda harydynyň nisaby ýylyň dowamynda nisap mukdaryndan aşak düşse-de, zekat bermegi üçin ýylyň başynda we soňunda nisap mukdarynda bolmagy şertdir. Zekaty beriljek harytlar ýylyň soňunda lomaý söwda bahasyna görä hasaplanýar. Ýylyň dowamynda bahalaryň arzanlamagy ýa-da gymmatlamagy hasaba alynmaýar. Hasapda ýylyň ahyryndaky baha esaslanylýar.
Söwda üçin saklanýan haýwanlar söwda harydy hökmündedir. Olaryň zekaty 2,5 % berilýär.
Söwda harytlarynyň zekatynyň 2,5 % mukdarynda mal-haryt görnüşinde berip bolşy ýaly, lomaý söwda bahasyndan pul görnüşinde-de berlip bilner.
Bu maglumatlara görä, bir söwdegär ýylyň ahyrynda elindäki harytlaryny lomaý söwda bahasyna görä pul görnüşinde hasaplap, munuň üstüne beýleki pullaryny, karz beren pullaryny, gymmatly kagyzlaryny goşup, bu mukdardan bergisini aýryp, galanyndan 2,5% zekat bermelidir.
Algynyň we berginiň zekaty
Bir kişiniň nisapdan geçýän ýa-da nisabyny peseldýän mukdarda bergisi bar bolsa, onuň malyna zekat düşmeýär. Bu ýagdaýdaky adam zekat bermäge däl-de, almaga laýykdyr. Çünki malyna doly eýe däldir. Algynyň bolsa iki görnüşi bardyr. (Bu mesele babatda «Doly eýeçilik» diýen bölüme serediň.)
Enjam, zawod-fabrika ýaly senagat baýlygynyň zekaty
Zekat beriljek mal üçin hökmany şertlerden biri ol nami, ýagny, köpelip, önüp, girdeji getirmelidir, şeýle hem asly zerurlyklardan bolmaly däldir. Häzirki döwüpde sosial we tehniki ösüşler sebäpli zawod-fabrika, gural, enjam, stanok, kärende jaýy, myhmanhana, hususy uçar, awtobus, ýük maşyny, ýeňil awtomaşynlar ýaly ş.m. mallar döredi. Bu mallar girdeji getirip, asly zerurlyklaryndan bolmasa, olaryň zekaty hökman berilmelidir. Bu meselede alymlaryň arasynda hiç hili jedel ýokdur.
Senagatda ulanylýan stanoklar, gurallar, enjamlar girdeji getirýändigi üçin nami mal saýylýar. Bular agaç ussasynyň ýa-da demirçi ussanyň ulanýan gurallary bilen deň görülmeýär. Çünki agaç ussasy we demirçi öz gurallarynyň üsti bilen önüm öndürýär. Şonuň üçin müžtehid ymamlar senetçileriň gurallaryny asly zerurlyklardan saýyp, zekatdan boşadypdyr.
Senagat ulgamyndaky maýa goýumlaryň nähili usul we ölçege görä zekatynyň berilmelidigi meselesinde, esasan iki garaýyş öňe sürülýär: Käbir alymlar bulary ekin meýdanyna meňzedip, fabrika önümleriniň satuw nyrhy, girdejisi belli bolsa 10%, näbelli bolsa 5% zekat berilmelidir diýýärler. Bu praktikada ulanmaga ýeňildir.
Ebu Zehra, Hallaf, Kardawi ýaly alymlar durmuşda ýeňil bolmagy üçin ekin meýdanynyň özünden däl-de, hasylyndan zekat alynýandygyny esas edinip, ähli çykdajylary, ýyllyk amortizasiýa tölegi aýrylandan soň arassa peýdanyň 10%-ini, umumy girdejiniň 5%-ini zekat bermeli diýen netijä gelýärler.
Käbir alymlar bolsa fabrikanyň amortizasiýa tölegi aýrylandan soň, senagat önümleriniň şol günki bahasyndan 2,5% zekat berilmelidir diýip hasaplaýarlar. Bu garaýyşdaky alymlaryň esaslanýan tutarygy şulardyr: 1. Senagat ulgamyndaky ulanylýan stanoklar ekin meýdanlaryna deňeşdirilip bilinmez. Çünki, stanoklar toprakdan tapawutlylykda işledigiçe könelýär. Belli wagtdan soň käbir detallary hökman çalşyrylýar. Häzirki döwrüň çalt ösýän tehnologiýasy bu stanoklaryň tutuşlygyna täzelenmegini hem mejbur edýär. Bu stanoklaryň täze görnüşleri az çykdajy we az zähmet bilen has köp önüm öndürýändikleri sebäpli, bazaryň talaplaryndan yza galmazlyk üçin, olary täzeläp durmak zerur bolýar. Şonuň üçin amortizasiýa tölegi, enjamyň könelmek paýy, bulardan başga-da ýangyn, bozulmak ýaly garaşylmadyk ýagdaýlar olaryň ekin meýdanlary bilen deňeşdirilip bilinmejekdigini görkezýär. Şonuň üçin senagat maýa goýumlary zekatdan boşadylmaly. Şeýle hem ikinji gezek gaýtadan enjam satyn almak üçin ätiýaçlyk paýy aýrylmalydyr.
2. Ekin meýdanlary zekat taýyndan beýleki peýda we girdejilere meňzemeýär. Ekin meýdanynyň hasylynyň zekaty hasyl ýygnalanda bir gezek berilýär. Söwdada harydyň öwrülmese, näçe ýyllap ambarda saklansa-da zekaty berilmeýär. Senagat ulgamynda bolsa, ýylda on-on bäş gezek önüm öndürýän fabrik-zawodlar bar. Eger olar ekin meýdany bilen deň tutuljak bolsa, her önüm öndürilende zekaty berilmeli bolar.
3. Yslam taryhynda öýüň, kerwensaraýyň, hammamyň kireýine berlip, girdejisinden zekat berilýändiginiň mysaly köpdür. Ahmet b. Hanbeliň hut öz jaýyny kireýine berip, girdejisiniň zekatyny berendigi barada ýazylýar. Mälim bolşy ýaly, olar altyn we kümüş bilen deňeşdirilip 2,5 % zekaty berlipdir.
4. Häzirki döwürde senagat ulgamyny söwda ulgamy bilen deňeşdirmek has makuldyr. Çünki senagat ulgamy söwda bilen has içgin gatnaşykdadyr. Öndürilen önümleriň iň gowy şertlerde ýerlenmegi üçin reklama, gaplamak ýaly işlere girdejiden uly paý aýrylýar. Bularyň her biri göni söwda bilen baglanyşyklydyr. Şonuň üçin senagat ulgamyny ekin meýdanyna meňzetmek dogry däldir.
Jaý, ulag serişdeleriniň zekaty
Asly zerurlykdan başga girdeji getirýän jaýlar, uly binalar, dükanlar, gara, howa we deňiz ulag serişdeleriniň zekaty hökman berilmelidir. Ýöne bulardan nähili zekat alynjakdygy meselesinde üç dürli garaýyş bardyr:
1. Bu girdeji çeşmeleriniň öz gymmatlyklaryndan däl-de, getirýän girdejileri pul nisabyndan hasaplanyp zekaty berilýär.
2. Ekerançylyk we miwe önümleriniňki ýaly, arassa peýdanyň 10%-i, umumy girdejiniň 5%-i zekat berilmelidir.
3. Bu girdeji çeşmeleriniň öz gymmatlary bilen getirýän peýdasy jemlenip, onuň 2,5%-i zekat berilýär.
Hanefi mezhebiniň alymlary bu üç garaýşyň birinjisini kabul edip, bu girdeji çeşmeleriniň öz gymmatlyklaryndan däl-de, peýdasyndan zekat berilmeli hasaplapdyrlar.
Ýöne häzirki döwrüň alymlary bu girdeji çeşmeleriniň ekin meýdanlarynyň girdejisine meňzedilmegini has laýyk görüp, ýyllyk amortizasiýa, salgyt we çykdajylar girdejiden aýrylyp, arassa peýdanyň 10%-i, umumy girdejiniň 5%-i zekat berilmeli pikirini kabul edipdirler. Muny zekatyň farz edilmegindäki sebäp we hikmetlere has muwafyk görüpdirler.
Aýlyk hakynyň, öz erkine işleýän işgäriň, telekeçiniň gazanjynyň zekaty
Aýlyk, hepdelik möwsümleýin işläp, aýlyk hakyny alýan işçi, gullukçy we öz erkine işleýän lukman, aklawjy, inžener, tikinçi, dellek ýaly hünär eýeleriniň gazançlaryna zekatyň düşüp-düşmeýändigi meselesine iki garaýyş bardyr.
a) Bu girdejiler miras, peşgeş, sylag-serpaý ýaly, maly müsdefat (täze mal) görnüşindedir. Şonuň üçin ýyl geçirmek şert edilmän, bu girdejiler işçiniň, gullukçynyň ýa-da telekeçiniň asly zerurlyklaryny üpjün edenden soň artýan bolsa, artan mukdaryň ýyllyk jemi nisap mukdaryna ýetýän bolsa, ýylyň ahyryna garaşman her aý zekaty berilmelidir.
b) Şeýle kişileriň girdejileri ýylyň ahyrynda asly zerurlyklaryny üpjün edenden soň, galany nisap mukdaryna ýetýän bolsa, bir ýyl garaşylýar we şondan soň 2,5 % zekaty berilýär. Görşümiz ýaly, bu gazançlar nisaba ýeten wagty iki garaýyşa görä-de, (1 ýyl garaşmakdan başga) zekaty berilýär.
Aksiýanyň we tahwiliň (konwersiýanyň) zekaty
Tahwiller bolsa, gozgalýan emläk gymmatlyklary biržasynda alnyp-satylýan, bank, şereket ýa-da döwlet tarapyndan prosent bilen karzyna pul tapmak üçin çykarylan nominal gymmatlyklary deň bolan borç kagyzlarydyr. Bularyň, esasan, pul we kuponlar diýlen iki görnüşi bardyr. Kuponlar, umuman, ýyllyk bolup, tölenjek prosent mukdaryny görkezýär. Tahwiller prosentli amal bolandygy üçin haramdyr. Ýöne bularyň haramdygy zekata degişli däldigini aňlatmaýar. Bu erkekleriň altyny zynat hökmünde ulanmagy haram bolsa-da, nisap mukdaryna ýetýän bolsa, zekatyny bermäge borçly boluşlary ýalydyr.
Bularyň zekaty meselesinde häzirki döwrüň alymlary iki garaýşy öňe sürýär: