cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Görogly eýýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
3.	Türkmenistanyň binagärçiliginiň taryhy – 2001 Aşg.
4.	Ý.Atagarryýew. “Taryhda galan yzlar” Aşg.1989
5.	Görogly Aşg.1990
6.	 Gadyýetiň ýaňy (Azym Ahmedow) Aşg. 1992
7.	Очерки по истории искусства Туркменистана. Aşg. 1956
Weli şahyrymyz Magtymguly aýdýar:
Seýil edeliň bu jahana,
Jahanda näler görner.
Görogly eýýamynda binagärçilik gurluşyk işiniň esasy meýdany aglaba şäherler we iri galalar bolupdyre. Bu döwürde has medeni taýdan ösen şäher Merw bolupdyr. Şäherleriň çalt ösmegi oturymly ilat bilen çarwalaryň arasynda söwdanyň ösmegi şeýlede döwletleriň medeni we senagat merkezleriniň arasynda halkara haryt alyş çalyşynyň güýçlenendigi arkaly amala aşyrylandygy bilen häsiýetlendirilýär. Merw şäheri XI-XII asyrlarda Seljuk-türkmenler döwletiniň köşgüne öwrülýär. Häzirki zaman ady Soltangala bolan gala Sanjaryň döwründe (1118-1157-ýýllarda) özüniň ösüşiniň iň ýokary derejesine ýetýär. Mälik şanyň döwründe (1072-1092) galanyň daşyna diwar aýlanýar. Şol döwrüň syýasy wakalarynyň ýygy-ýygydan bolmagy diwaryň çar tarapyna-garym gazylmagyna getiripdir. Soltangalanyň (günorta - demirgazyk) umumy meýdany 630 ga golaý bolupdyr. Tartusynyň “Abu Muslim hakynda kitap” atly ýazuw çeşmesiniň malumatlary boýunça Merwiň jaýlarynyň,ymaratlarynyň umumy meýilnamasy bolupdyr. Bartoldyň Merwiň taryhyna, W.A.Žukowskiniň “Köne Merwiň harabalygy” atly ylmy işinde has doly görkezilipdir. Merwde kitap saklanýan jaýlar, medreseler, hem baş netijede degişli Azaziýa we kamaliýa kitaphanalarynyň ymaratlary bolupdyr. Biziň döwrümize çenli saklanyp galan S.Sanjaryň aramgähi öz döwrüniň iň ajaýyp binasy hasaplanypdyr. S. Galadan günbatara “Ras-al Meýdan” ýagny daşyna diwar aýlanan baýramçylyk geçirilýän ýer bolupdyr.
Türkmen haly sungatyna degişli maglumatlary XIII asyrda ýaşan arap geografiýaçysy Ibn Seýit hem berýär. Onuň ýazmagyna görä türkmenler haly dokap ussatlyk görkezip, sungatyny beýleki ýurtlara äşgär edipdirler. Kendir we ýüpek matalary dokamaklyk boýunça köne Merw görnükli orny eýeläpdir. Merwde şol döwürlerde dokalan matalaryň häzirki wagtda “London”, Kair muzeýlerinde saklanýan bölekleri köpleri haýrana goýýar. Merwden tapylan ýatagan we gynyň XII-XIII asyr.
Merwden günbatar ugurda Nusaýa barýan ýoluň ugrunda ýerleşen has görnükli gala Peştek – Abywert bolupdyr. Meýdany 5 g golaý galanyň diwarynda esasy girelgesi bolupdyr. XI-XVI asyrlarda saraýlar (myhmanhana), keselhanalar, dolandyryş jaýlary, kerwensaraýlar gurlupdyr. Jemgyýetçilik ähmiýetli ymaratlara medreseler dini mekdepler, degişli. Daýahatyn kerwensaraýy Türkmenistanyň XI asyr jaý gurluşyk sungatynyň täsir yädygärlikleriniň hataryna girýär. Merwden Amula gaýdýan ýolda Akjagala kerwensaraýy, pagsadan gurlupdyr. Ýokrasy inçelip gidýän tegelek giň görnüşli göni we deň ölçegli minara binagärçilik desgasynyň aýratyn görnüşidir. Daňdanakan Metjidi (80 sm kerpiç). Daňdanakan metjidiniň haşamyny amaly – haşam sungatynyň hakyky dürdänesini ýerine ýetiren Abu Bekiriň ady saklanyp galypdyr. Diwara ýazylan ýazgyda “bir zamanlar minarasy bolan bu metjit Abu Bekriň ogly ussa Muhammet tarapyndan 471-nji ýýlda guruldy” (1078-1079).
Mänedäki Abu Seýidiň aramgähi (968-1049) Abu Seýit Sopy bolupdyr. Gümmezli aşak tarapy inli. 8,40 sm gümmezi goşa gorelge syrçaly görnüşde bezelipdir, nagyşlanypdyr. (mawy, gara reňk). Soltan Sanjaryň aramgähini guran – (Muhammet bin Atsyz as Sarahlynyň döredenlerinden) diýen ýazgyny W.H.Wýatkin we M.Ý.Masson okapdyrlar. Galyňlygy 5m.
Muhammet ibn Zeýt – ony gurujy Soltan Sanjaryň weziri Şerwedin abu Tahyr (Merwiň häkimi bolupdyr).
Änew metjidiniň ansambly
Ertesi şäheriň ilatyny ýene-de jaňyň sesi oýadypdyr. Olar galadan çykanlarynda iki aždarhany hem görüpdirler, ol aždarhalar köp altyn we gymmatbahaly daşlary alyp gelen ekenler. Olar bu zatlary patyşa aýalyň öňünde goýup, özleri ýene daga tarap gidipdirler. Jamal bu gymmatbaha zatlardan uly metjit gurmagy we onuň peştagynda şu zatlary beren aždarhalaryň şekilini çekmegi buýrupdyr. Rowaýatda aždarhalar Änewiň ilatyna hossarlyk eden jandarlar hökmünde görkezilýär, olaryň şekili bolsa ýykylan metjidiň ýüzündäki ýazgyda atlandyrylyşy ýaly “Gözellik öýüni” gorap saklapdyrlar.”
Görogly eýýamynyň ülke taryhynyň öwrenilişi
Köneütgenjiň şasy Teneş ibn Il Arslanyň aramgähi merkezi gümmezli desga. Bu desgada 24 tagça bölünen tegelek barabanyň üstünde beýgelip gidýän mawy, konus şekilli çadyr görnüşindäki gümmez aýratyn üns berilmegine mynasypdyr. Sary ýylmanan kerpiçden nagyşly örülipdir. Desganyň daşarky ýüzüniň özboluşly arhitektura çözülişi sekiz burçly, 24 burçly ýyldyz görnüşi bar. Poldan 18 m belentlikdäki aýlaw gümmezi, jaýyň giňligi 11 m, 45.ň üstüni örtýär. Bu desganyň tapawudy kerpiçleriň arasyndaky boşluk 2,5 sm kerpiçiň galyňlygy 30 sm barabar. Arça agajynyň pürsleri agyrlygyňendigan bölünmegine ýardam beripdir. Kerpiç önümlerini baglanyşdyryjy bolup hyzmat edipdir. Häzirki günde agaç bölekleri weýran bolupdyr.
Ýartygümmez kümmeti
(XI asyr)
Sarahs harabaçylygynyň 7-8 kilometrlik günorta we günorat-gündogar tarapynda gaty weýran bolan Ýartygümmez kümmeti bar. Onuň ýüzündäki ýazgynyň görkezişine görä, bu desga 1098-nji ýylda bina edilipdir. Ol bişen kerpiçden (23×23×5-5,5 sm) gurlupdyr. Öz planynda inedördül (daşyndan taraplary 12×12 metr) bolan bu kümmet uly üç güberçekden düzülen, depesi dördünji güberçek bilen tamamlanýan özboluşly parus ulgamynda gümmez bilen örtülipdir. Bu kümmetiň aýratynlygy onuň girelgesiniň günorta bakdyrylandygy, içinde tagçalarynyň we girelge peştagynyň ýoklugydyr. Desganyň ýüzleri pilçeler bilen üç bölege bölünipdir.
Myratgeldi Akmämmedow
Myratgeldi Akmämmedow- Türkmenistan suw hojalyk ministri.
Hydyr Saparlyýew
Hydyr Saparlyýew, Türkmenistan bilim ministri.
Mäne baba aramgähi
MÄNE BABANYŇ ARAMGÄHI (gurlan wagty XI asyr, täzeden rejelenen wagty XIV asyr)
Abu Seýit kümmeti orta asyr Mäne şäherinde XI asyrda kuwwatly seljuk döwletiniň emele gelýän we berkeýän döwründe, Horasanyň ykdysady taýdan gülläp ösýän wagtynda gurlupdyr. Kaka etrabynyň Mäne obasynda ýerleşýän bu ýadygärlik musulman şeýhi, mistigi Abu Seýit ibn Abul Haýryň (968-1049) gubrunyň üstünde bina edilipdir. Halk arasynda bu ýadygärlik Mänebabanyň ýadygärligi hökmünde meşhurdyr.
Abu Seýit Demirgazyk Horasanyň syýasy we ruhy durmuşynda möhüm rol oýnapdyr. Onuň abraýy örän belent bolupdyr, hat-da Beýik Seljuk döwletini esaslandyryjylar bolan Çagry beg we Togrul beg “hökümdarlyga pata bermegi” üçin onuň ýanyna gelipdirler. Döwrüniň meşhur weziri Nyzam al-Mülk hem onuň ýanyna tagzym etmäge gelip gider eken. Abu Seýit ýogalandan soň musulman ruhanylary onuň guburynyň töwereginde onuň kultuny döredipdirler. Öz döwründe Abu Seýidiň gubury barada Soltan Sanjar we Horezmşasy Il Arslan alada edip durupdyrlar.
Diwar paruslryň sekiz gyraňlysyndan ýazgylaryň giň zolagy bilen aýrylýar. Buz ýazgylar nash hatynda ýerine ýetirilipdir. Gümmeziň nagyşlary öz reňkleriniň ilkibaşdaky arassalygyny diýen ýaly saklapdyrlar, bu bolsa ony seýrek duşýan nusgalaryň arasyna goşýar.
Ilkinji sapar bu kümmet XIX asyryň ahyrynda professor W.A. Žukowskiý tarapyndan öwrenilipdir. Ol peltagy bezeýän oýmuralaryň stili boýunça bu jaýy XV asyra degişli edipdir. 1920-nji ýylda kümmeti barlan professorlar A.A. Semýonow, A.E. Şmidt we arhitektor A.P. Udalenkow bu ýadygärligi XIV asyryň ahyry diýip seneläpdirler. Demirgazyk Horasandaky kümmetleriniň stiliniň arhitektura analizi esasynda G.A. Pugaçenkowa kümmetiň bina edilen wagty XI asyryň ortasydyr diýlen täze senelenişi teklip etdi.
Taraplary 10,4 metr bolan inedördül jaýly, iki gat gümmez bilen örtülen ilkibaşdaky desga XI asyrda taraplary 21-22-23 sm, galynlygy 4 sm bolan inedördül kerpiçden bina edilepdir. Gurluşygyň kuba meňzeş möçberi belent aýlawyň üstündäki gümmez bilen tamamlanypdyr. Jaýyň şol wagtlar hem günbatara badyrylrn girelge peştagy bolupdyr.
kümmetiň her diwarynyň iç ýüzünde aşaky bölüminde üç tagça bar. Diwarlaryň ýokarky üçünji bölegine her diwarda alty arkajyk edilip, tutuş hatar arka aýlanypdyr. Gümmeze geçmek arkaly paruslary we diwarlarda tekiz tagçalary bolan sekizgyraňlyk ýoly bilen amala aşyrylypdyr. Paruslar iri stalaktitler görnüşindäki gümmezleriň üç bölümli ulgamyndan düzülipdir. Sekizgyraňlygyň üstüni beýik bolmadyk 16 gyraň örtüpdir, onuň üstünde bolsa gümmez durýar. Daş ýüzünden gümmeziň düýbünde beýik bolmadyk 24 gyraňly aýlaw bar.
XIV asyryň I ýarymynda jaýy düýpli rejelemek işleri geçirilipdir. Ýöne ol kümmetiň konstruktiw esaslaryna galtaşmandyr. kümmetiň iç ýüzi ýazgylar bilen gysganylman bezelipdir, peştagy bolsa polihrom mozaika bilen baýlaşdyrylypdyr. Peşatgyň ýüzi we gümmezi tutuş ýüzlenipdir. Mozaik nagşy emele getiren reňkli oýmuralr gež ergini bilen berkidilipdir. Onuň esasy reňkleri gök, ýaşyl, ak, aýry-aýry goşmaça nagyşlar bolsa sary kaşin keramikasyndan edilipdir. Jaýyň öň ýüzüniň polihrom bezegi nash hatynda ýerine ýetirilen ýazgylary girizmek bilen geometrik nagyş esasynda düzülipdir. kümmetiniň iç ýüzündäki žiwopis nagyşalry ak düşegiň ýüzüne gök, gyzyl we käýerde pisse-ýaşyl reňk bilen edilipdir. Ösümlik nagyşlarynyň arasynda gozalary açylyşp duran gowaça düýpleri hem duş gelýär.
Kuşan döwleti
Kuşan döwletini esaslandyran grek-baktriýa döwletine gutarnykly zarba uran çarwa taýpalarynyň nesilleri bolupdyrlar. Hytaý ýazuw çeşmeleriniň berýän maglumatyna görä Baktriýany boýun egdiren çarwa taýpalarynyň biri Kuşanlar-gowşuanlar bolupdyr we olar hökümet başyna geçipdirler. Kuşan döwletiniň ilkinji patyşasy Kudzul Kadfiz (Kudfiz-I) bolupdyr. Emma onuň edara eden ýyllarynyň senesi anyk däl. Ýazuw çeşmeleri Kadfiziň 85 ýaşynda aradan çykandygyny habar berýärler. Onuň edara eden döwründe degişli ýazgylaryň biri 122-136-njy ýyllar bilen bellense-de, biziň eramyzdan öňmi ýa-da soňmy anyk däl.
Kadfiz I hakynda anyk çeşmeler ýok hem bolsa, käbir gytaklaýyn maglumatlar bu patyşa barada azda-kände söhbet açmaga mümkinçilik berýär. Ýagny b.e. 122-nji ýylyna degişli ýazgyda onuň “ýaş patyşa” diýen lakamy bar diýilýär. Eger-de şondan ugur alsaň, özem 85 ýaşda aradan çykan bolsa Kudfiz I 55-65 ýyl patyşalyk sürüpdir diýmäge esas bar. Kuşan patyşalygy Baktriýany, Hindistanyň demirgazyk etraplaryny, Orta Aziýanyzň köp bölegini, şol sanda Horezmi we Türkmenistanyň häzirki Lebap welaýatyny öz içine alypdyr.
Kadfiz I döwründe Kuşan döwletiniň territoriýasy giňelenem bolsa, heniz ol imperýalyga ýetişmändir we döwlet doly kemala gelmändir. Onuň şeýledigine, heniz Kuşan döwletiniň özbaşdak pul nusgasynyň bolmandygy, rim, parfiýa we grek-baktriýa pul nusgalaryny peýdalanandygyny şaýatlyk edýär. Beýleki döwletleriň pullarynyň ýüzüne öz möhürlerini basaýypdyrlar. Kadfiz I aradan çykandan soňra onuň ogly Wima Kadfiz (Kadfiz II) patyşa bolýar. Ol tagtda 30 ýyl töwerekleri oturupdyr. Kadfiz II döwründe Kuşan döwletiniň territoriýasy has giňelipdir. Hindistanyň jümmüşine aralaşypdyr. Ol möhüm pul reformasyny geçiripdir. Onuň edara eden döwründe Kuşan döwletiniň öz puly zikge edilip başlapdyr.
Altyn we mis pullar zikge edilip başlapdyr. Altyn pul uly söwda-hojalyk hasaplaşygy, aýratyn hem daşary söwda üçin niýetlenipdir. Altyn pul dinaryň hümmetinde (8 gram) bolup, olar 2 dinar, ¼ hem-de ½ dinar birliginde goýberilipdir. Eger-de grek-baktriýa patyşalarynyň örän seýrek çykaran altyn puly diýäýmeseň, öň şeýle köp altyn pul-zikge kuşan patyşalygynda bolmandyr.
Kuşan döwletindäki ýaly, altyn puluň iki dinar we ¼ birligi pul sistemasynyň ösen ýeri hasaplanan rim imperiýasynda hem bolmandyr.
Wima Kadfiz (Kadfiz II) ýurduň giň territoriýasyny dolandyrmak üçin, içki döwlet gurluşy boýunça käbir çäreleri durmuşa geçiripdir. Aýry-aýry wrelaýatlarda satrap dolandyrýan sistemasy girizilipdir. Satrap başlyklaryna öz pullaryny zikge etmeklige çenli giň hukuk beripdir. Beýle etmeginiň sebäbi, uly imperiýany diňe bir merkezden dolandyrmak kyn bolupdyr. Pullaryň ýüzünde hindi-grek, hidi-sak we hindi-parfiýa hatlary ýazlypdyr. Puluň düzüw ýüzünde grek, arka tarapynda bolsa Hindi rowaýaty ýazylypdyr. Kadfiz II-niň pulunda hindi hudaýlarynyň biriniň şekili beýan edilipdir. Şoňa görä-de, Wima Kadfiz döwründe döwletiň dolandyryş sistemasynda hindileşdirmek bolupdyr diýlip çaklanylýar. Kuşan döwletiniň gülläp ösen döwri patyşa Kanişkanyň edara eden (78-123ý) ýyllary bolupdyr. Kanişka döwründe Kuşan imperiýasynyň territoriýasy Hindistandan Aral deňzine çenli giňelipdir. Ol “şalaryň şasy” diýen belent titula eýe bolupdyr. Şol zamanda Kuşan döwletiniň paýtagty Peşewara geçirilipdir.
Häzir dünýäniň muzeýlerinde Kanişkanyň adyndan zikge edilen altyn pullaryň 200 töwerekleri bar.
Türkmenistanyň demirgazyk etraplary Kuşan döwletiniň düzümine giripdir. Onuň şeýledigine Horezmden tapylan Kuşan pullary şaýatlyk edýär. Patyşa Kanişka döwründe Türkmenistanyň günorta-gündogar raýonlary, Amyderýanyň ýokary we orta akymlary Kuşan döwletiniň düzüminde bolupdyr. Atamyrat- Serdarabat aralygyndaky arheologiki ýadygärliklerde gazuw-agtaryş işleri netijesinde Kuşan döwrüniň medeni gatlaklary, maddy we ruhy medeniýete degişli zatlar (keramika önümleri we heýkeller) we pullar tapyldy.
Şol zamanda Amyderýanyň orta akymlarynda Beşir, Kerki, Mürzebek we Köýten gadymy ekarançylyk oazisleri özleşdirilipdir. Beşir we Esenmeňli galalary Kuşan döwrüniň şäher tipli obalary bolupdyrlar. Amyderýanyň kenar ýakasyndaky gadymy şäherlerden we obalardan Kuşan patşalarynyň mis pullarynyň birnäçesi tapyldy.
B.e. II-III asyrlarynda Orta Aziýaly dindarlar Gündogar Türkmenistana köpçülikleýin eňipdirler. Olar şol ýerde ýaşan ilatyň arasynda buddany wagyz-nesihat edipdirler. Budda Hytaýa hut şolaryň täsiri netijesinde ýaýrapdyr. Şol dindarlardan ikisi An Şi-gao we An-Sýuan gelip çykyşlary  boýunça parfiýaly bolupdyr. An-Şi-gao Parfiýada gowy tanalýan adam eken. Ol Parfiýa patyşalaryndan biriniň mirasdüşeri eken. Emma tüýs ýürekden dine berlendigi üçin patyşalykdan ýüz öwrüp, dini-taglymat bilen meşgul bolupdyr. An Şi-gao gelip çykyşy boýunça margianaly bolmaly diýlip çaklanylýar.
Ýazuw çeşmeleriň berýän maglumatyna görä, An Şi-gao Gündogar (Hytaý) Türküstanynda 148-170-nji ýyllar aralygynda buddizmi diňe bir wagyz-nesihat etmek däl, eýsem köp eserleri Hytaý diline terjime edipdir. Ol astronomiýadan uly alym bolupdyr. Beýleki parfiýaly An Sýuan belli täjir hem-de terjimeçi bolupdyr. Ol An Şi Gaonyň okuwçylarynyň biri bilen dini eserleriniň birini hytaý diline terjime edipdir. Şeýlelikde Orta Aziýalylar Hytaýda buddizmiň ýaýramagy üçin uly işler edipdirler.
Kuşan döwründen başlap buddizm Türkmenistanyň günorta-gündogar etraplarynda ýeterlik derejede yz galdyrypdyr. Gadymy Merwiň Gäwürgalasyndan budda ybadathanasy tapyldy. Ybadathana b.e. I-II asyrlaryna degişli bolupdyr. Ol ýerden Budda hudaýynyň ägirt uly (beýikligi 0,75 m.ýetýän) kelle skulpturasy tapyldy. Ybadathana köp ýyllaryň dowamynda weýran bolupdyr. Ondan diňe iki sany sütün we buddanyň duran ýerindäki belentlige çykmak üçin basgançaklar saklanyp galypdyr. Kuşan patyşalygynyň gülläp ösen döwri b.e. II asyry bolupdyr. Bu döwürde suwaryş desgalary artypdyr, ekerançylyk giňelipdir, söwda, medeni gatnaşyklar ösüpdir. Imperiýanyň ykdysady ýagdaýyny ýokary götermek üçin Kuşan döwleti suwaryş setlerini giňeltmäge aýratyn uly üns beripdirler. Amyderýanyň sag kenarlaynda uly suwaryş kanallary gurlupdyr.
Ägirt giň territoriýany öz içine alan Kuşan döwleti dürli dinlere, däp-dessurlara sabyrly garapdyrlar, olara zor saljak bolmandyrlar. Jemgyýet obşinaçylardan, gul eýelerinden we gullardan ybarat bolupdyr.
III asyrda jemgyýetdäki barly we garyp gatlaklar, gul eýeleri we gullar arasyndaky ykdysady gatnaşyklar ýitileşipdir. Şeýle halatda gulçulyk jemgyýetiniň düýbi gowşap başlapdyr. Ýurtda ondan başga-da, Eýranda dörän ýaş Sasanylar döwleti hem Kuşan döwletiniň goňşusy bolan Parfiýa döwletine berk zarba urup dargatdy. Kuşan ýerlerine ençeme harby ýörişler gurady. III asyrda Sasanylar döwleti Baktriýany eýelemek bilen bütewi Kuşan döwletini dargadýar. III-IV asyrlar oňa Kuşan – Sasany döwleti diýlip atlandyrylýar. Sebäbi ýurt özbaşdak ownuk patyşalyga dargap, olara Sasanylara tabyn bolanlar hökümdarlyk edipdirler.
IV-V asyrlarda çarwa eftalit taýpalar Baktriýada peýda bolýarlar. Olar türk taýpa soýuzyny döredýärler. Şeýlelikde, Kuşan döwleti gutarnykly dargaýar. Kuşan patyşalygynyň öz hat ýazuwy we edebiýaty bolupdyr. Ilki- ilkiler bu patyşalykda pullardaky we möhürdäki ýazgylarda grek dili ulanylypdyr. Kuşan döwletiniň Hindistandaky eýeçiliklerinde Hindi dili we haty peýdalanypdyr.
Emma birneme gijräk, iň bärkisi patyşa Kanişkanyň döwründe II asyrda Kuşan pullarynyň we möhürleriniň ýüzünde haýsy hem bolsa başga ýerli dilde özboluşly elipbiý peýda bolupdyr. Bu elipbiý “Kuşan haty” diýen at bilen belli. Ol hat grek harpyna esaslanypdyr. Owganystanyň territoriýasynda Surh Kotal gadymy şäher harabaçylygyndan ýol gurluşy pursatyndan ýüzi hatly ýasy daş tapylypdyr. Bu tapyndy bilen, şol wagtlar Surh Kotalda gazuw agtaryş işlerini alyp baran fransuz arheologlary gyzyklanypdyr. Hat grek elipbisi esasynda ýazylypdyr. Hat okamak işine fransuzlar bilen birlikde nemes alymlary-da gatnaşypdyr. Hatyň esasy mazmuny Kuşan şasy Kanişka tarapyndan bina edilen şol ýerdäki ybadathanada geçirilen remont-timarlanyş işleri barada gürrüň gidýär eken. Kuşan hatlarynyň bölek-büçekleri Özbegistanyň Termez şäheriniň ýakynyndaky Garadepedäki budda monastirliginden hem tapylypdyr. Alymlaryň pikirine görä, Garadepeden tapylan hat şol ýerdäki monastire gatnan adamlaryň spisogy bolupdyr. Kuşan döwletiniň taryhy ähmiýeti barada aşakdakylary aýtmak bolar. Ol döwlet Orta Aziýanyň köp ýerlerini özüne birleşdirmek bilen şol ýerleri keseki basybalyjylardan gorapdyr. Orta Aziýa halklary bilen Hindistanyň gatnaşygyny ýakynlaşdyrmak bilen medeniýeti özara baýlaşdyrdy.
Kuşanlar döwründe ylym, aýratyn hem astrologiýa, mifologiýa şekillendiriş sungaty ösüpdir. Bu babatda Hindistanda gazanylan üstünlikler Orta Aziýa ýurtlaryna uly täsir edipdir. Kuşan döwletiniň öz hat-ýazuwy, puly bolupdyr. Bu zatlar bolsa özbaşdak döwlet bolmagyň esasy şertleridir.
Kuşk
Raşit Meredow
Raşit Öwezgeldiýewiç Meredow (Cyrillic: Рашит Өвезгелдиевич Мередов; d. 1960) Türkmen syýasatçy we diplomat. 2001-nji ýyldan bäri Türkmenistanyň daşary işleri ministri wezipesinde işleýär. Şol bir wagtda 2007-nji ýyldan bäri Türkmenistanyň ministrler kabinetiniň başlygynyň orunbasary wezipesini ýerine ýetirýär.
Meredow hukukçy maşgalada dünýä indi. Moskwa Döwlet Uniwersitetiniň hukuk fakultetini okady.
Rual Amundsen
Rual Engelbert Grawning Amundsen (Roald Engelbregt Gravning Amundsen; 16 iýul 1872 — takmynan, 18 iýun 1928) — norweg polýar syýahatçysy we gözlegçisi. Günorta polýusa baryp ýeten ilkinji adam (14 dekabr 1911). Planetanyň geografiki polýuslarynyň ikisine-de baryp gören ilkinji adam (Oskar Wisting bilen bilelikde). Umberto Nobiläniň ekspedisiýasyny gözlenäp ýörkä, 1928-nji ýylda aradan çykdy.
Horezm
300px|thumb|Horezm imperiýasy 1190—1220ýý. Horezm (Xorazm, ) — suwarymly ekerançylygyň, senetçiligiň we söwdanyň pajarlap ösen ýeri bolan Amyderýanyň aşaky akymynyň merkezinde ýerleşýän, Orta Aziýanyň gadymy sebiti. Horezmiň üstünden Beýik ýüpek ýoly geçipdir. 3-nji asyryň ahyrynda Horezmiň paýtagty Kät şäheri bolupdyr; 10-njy asyryň aýagynda paýtagt Ürgenç şäherine geçirilipdir(Köneürgenç şäheriniň golaýy).
Merkezi Aziýada, Aral deňiziň günortasynda ýerleşýän regionyň taryhy ady.
Türkmenistanda Daşoguz welaýaty, Özbegistanda bolsa Garagalpagystan awtonom respublikasy we Horezm welaýatyny öz içine alýan taryhy region.
Gonkong
, gysgaldylany — Hytaý Halk Respublikasynyň Ýörite administratiw sebiti, ol Aziýanyň we dünýäniň öňdebaryjy maliýe merkezleriniň biridir.
thumb|left|260px|Gonkongdan görnüş
Merkezi bank
Merkezi bankyň esasy maksatlary şu aşakdakylardan ybarat bolup durýar: 1) pul birliginiň durnuklylygyny üpjün etmek; 2) döwletiň bank ulgamyny ösdürmek we pugtalandyrmak.
.ua
.ua - Ukraina'nin Internet kody.
.ug
.ug - Uganda'nin Internet kody.
.ro
Rumyniýa'nin internet kodu.
.uk
.uk - Beýik Britaniýanyň Internet kody.
Ženşen
thumb|left|[[Bäşýaprakly ženşen.]]
Ženşen (Pánax ("Ýaşaýyş köki") — köpýyllyk otjumak ösümlik, Araliýalar maşgalasynyň bir urugy. Oňa Aziýada we Demirgazyk Amerikada ösýän 11 sany görnüş girýär.
Türkmenistan 1941-1945 ýyllaryň Watançylyk urşy döwründe
Mowzuk:	Türkmenistan 1941-1945 ýyllaryň Watançylyk urşy döwründe.
M E Ý I L N A M A:
1.	II-nji Jahan urşunyň başlanmagy,onuň sebäpleri.
2.	Türkmenistanly esgerler söweş meýdanlarynda. Türkmeniň gerçek ýigidi Atamyrat Annanyýaz oglunyň gahrymançylygy.
3.	Uruş ýyllarynda türkmen halkynyň zähmet edermenligi.
Ikinji jahan urşunyň sebäpleri geçen uruşlaryň her birinden düýpli tapawutlanýar. Her bir beýik döwletiň urşy alyp baryş ýoly, ýarag we wezipeleri saýlaýşy bir topar sebäpler bilen kesgitlenilýär. Urşy başlan topary Germaniýa, Italiýa we Ýaponiýa düzüpdir. Germaniýa halkara aragatnaşyklaryň Wersal ulgamyny täzeden seretmekligi gazanjak bolupdyr. Wersal şertnamasyny birinji jahan urşunda ýeňen ýurtlar kabul edipdirler. Italiýa Balkan ýurtlarynda we Demirgazyk-Gündogar Afrikada harby-syýasy, ykdysady taýdan berk ornaşmaklyga çalşypdyr. Ýaponiýanyň syýasaty bolsa Ýuwaş ummanynda we Uzak Gündogarda öz ýerlerini giňeltmeklige gönükdirilipdir.
Germaniýa täze tehniki esasda öz harby-ykdysady düýbüni dikeltdi we giňeltdi. Gitler “Reýhinin” basybalyjylykly maksatnamasy Polşany ýok etmekligi, Fransiýany derbi-dagyn etmekligi, Angliýany  kontinentden  çykarmaklygy, Ýewropanyň gorlaryna eýe bolmaklygy, soňundan hem “Gündogara ýörişi”- Sowet soýuzyny ýok etmekligi göz öňünde tutupdyr. Şu zatlardan soň Germaniýa Aziýada, Afrikada, Amerikada öz hökümini ýaýratmaklygy göz öňünde tutupdyr.
Bu basybalyjylykly faşistik topara halkara aragatnaşyklar ulgamynda öz derejesine saklamaklyga çalyşýan ýurtlar – Fransiýa, Angliýa, ABŞ garşy durupdyrlar. SSSR-iň syýasaty iki taraplylygy bilen tapawutlanypdyr. Bir tarapdan Sowet soýuzyÝewropanyň syýasy kartasynyň zorluk bilen üýtgedilmegine garşy çykypdyr, umumy howpsuzlygyň pugtalanmagynyň tarapdary bolupdyr. Şol bir wagtyň özünde SSSR sowet ykdysady we harby-syýasy täsiriniň zolaklaryny giňeltmek wezipesini goýupdyr.
1939-njy ýylyň Awgust aýynda Germaniýa bilen Polşanyň arasynda harby çaknyşygyň boljagy has aýan boldy. 1939-njy ýylyň Sentyabr aýynyň 1-ne nemes goşunlary Polşanyň ýerlerine aralaşdy. Sowet tarapy Günbatar Ukrainanyň we Günbatar Belorussiýanyň halkynyň öz goragyna aljakdygyny habar etdi we tizlikde ol ýerler SSSR-e goşuldy.
1939-njy ýylyň Awgust aýynyň 23-de SSSR bilen Germaniýanyň arasynda 10 ýyl möhletli çozmazlyk hakyndaky şertnama gol çekildi. 1939-njy ýylyň Sentyabr aýynyň 28-de Germaniýanyň daşary işler ministri Ribbentron Moskwa gelýär, dostluk we araçäk baradaky sowet-german şertnamasyna gol çekilýär. Bu şertnama hem, edil birinji şertnama ýaly gizlin beýan bilen baglaşyldy.
1939-njy ýylyň Noyabr aýynyň ahyrynda sowet-fin urşy başlandy. 1940-njy ýylyň Iyun aýynda Sowet hökümeti Rumyniýa Bessarabiýany we Demirgazyk Buhowinany SSSR-e geçirmelidigini aýtdy we 1940-njy ýylyň Awgust aýynda Moldawiýa SSR döredildi.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary bolsa öz bitaraplygyny mälim etdi.
1941-nji ýylyň Iyun aýynyň 22-sinde faşistik Germaniýa SSSR döwletiniň üstüne çozdy. Türkmen halky uzak asyrlaryň dowamynda gazaply, gyrgynçylykly uruşlaryň birnäçesini başdan geçirdi. Emma dünýä taryhynda şol sanda türkmen taryhynda hem iň ganly uruş 1941-1945-nji ýyllarda bolup geçen Beýik Watançylyk urşudyr. Bu uruşda pida çekmedik ýekeje-de öý, dogan-garyndaşyny aldyrmadyk ýekeje-de adam, özüniň ynsan çekirden güzaply zähmeti bilen ýeňşi ilerletmedik ýekeje-de türkmen maşgalasy ýokdur”(Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy).
Müňlerçe türkmen ýigitleri uruş habaryny eşidenden harby edaralara baryp watan goragyna gitmäge taýýardyklaryny aýtdylar.
1941-nji ýylyň güýzünde Türkmenistanda uruş meýdanyna ugratmak üçin milli goşun birikmeleri düzülip başlandy. Dogrusy, Türkmenistanda 1924-1928-nji ýyllarda milli goşun döredilipdi. Emma 1938-nji ýylda BK(b)P MK-niň kabul eden kararyna laýyklykda milli goşunlar ýatyrylyp, dürli milletlerden bolan ýigitler ors dilinde dolandyrylýan umumy goşun bölümlerinde gulluk etmäge borçly edilipdi. Elbetde bu karar nädogrudy. Rus däl milletlerden bolan esgerleriň rus dilini gowşak bilmegi uruş şertlerinde nähak pidalara  sebäp bolýardy. Belki şonuň üçindir, urşuň ilkinji günlerinden başlap SSSR boýunça milli goşun birikmelerini dikeltmek başlandy.
Gysga wagtyň içinde Türkmenistanda 87-nji, 88-nji aýratyn türkmen atyjylyk brigadalary, 97-nji, 98-nji türkmen atly diwiziýalary düzüldi. Bu goşun bölekleriniň habarlary soňra respublikanyň öz hasabyna doldurylyp duruldy.
Şol ýyllara degişli resmi maglumatlara görä, türkmen ýigitlerinden 190-200 müň töweregi uruşa gidip, şolaryň hem 50 müň töweregi söweşlerde wepat bolupdyr. Ýöne, Mukaddes Ruhnamada bu barada şeýle diýilýär: “Iki dünýä uruşlary, onlarça sebitara, döwletara agyr uruşlar boldy, olara zorluk bilen, isleg bilen biziň watandaşlarymyz-türkmenlerem gatnaşdy. Diňe ikinji jahan urşunda, nemes basybalyjylaryna garşy söweşlerde 740 müň türkmen wepat boldy, onlarça müň adamlar maýyp boldular.” (Mukaddes Ruhanama)
Elbetde, uruş uruşdy. Ol pidasyz bolmaz. 1941-1945-nji ýyllardaky uruş halkyň diňe gahrymançylygy bilen beslenmän, eýsem onuň bimöçber betbagtçylygynyň ýyllarydyr.
Ýöne beýle diýildigi söweşlerde görkezilen gahrymançylygy unutmaly diýildigi däldir. Faşistlere garşy aldym-berdimli söweşlerde  türkmen ýigitleriniň görkezen gaýduwsyz batyrlygy şol ýyllaryň taryhyna öçmejek sahypalar bolup ýazyldy.
1944-nji ýylda Polşada Jeşuw şäheriniň sebitinde, gandöküşikli söweşiň gidişinde oky gutarandan soň türkmen ýigidi seržant Gara Myradow eline tanka garşy granaty alyp, özüni duşman tankynyň aşagyna oklaýar. Ol öz janyny gurban edip, ýoldaşlaryny heläkçilikden halas edýär.
Türkmen gerçekleriniň söweş meýdanynda görkezen gahrymançylygy barada aýdylanda razwedkaçy Aga Berdiýewi, partizan Geldi Gurbanmyrady ýatlaman geçmek bolmaz.
Türkmen ýigitleri Russiýada, Ukrainada, Belorussiýada, Pribaltikada, Gündogar Ýewropa ýurtlarynda faşizme garşy aldym-berdimli söweşlere gatnaşdylar. Türkmen ýigitlerinden Italiýada, Fransiýada, Ýugoslawiýada hereket eden antifaşistik guramalaryň hatarynda-da söweşdiler. Kawkaz ugrundaky aldym-berdimli söweşlerde edermenlik we gahrymançylyk görkezen esgerleriň hatarynda Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň mähriban kakasy Atamyrat aga özüniň durmuşyny öz halkyna, Watanyna gulluk etmeklige bagyşlapdy.
Atamyrat aganyň dünýä inen, ösen döwri dünýä taryhyndaky çylşyrymly döwürleriň biridir. Ol I-nji jahan urşunyň tutaşan, soňra bolsa dünýäni sarsdyran Russiýadaky syýasy öwrülişikleriň döwrüdir. Ata Watanymyz şol döwürde patyşa Russiýasynyň düzüminde bolany üçin, ol ýurtdaky wakalaryň täsiri, islesek-islemesek, biziň ilimize-de, onuň ilatynyň ykbalyna-da täsir edýärdi.
Ykbal Atamyrady Atamyrat (öňki Kerki) etrabyna eltýär. Ol şol ýerde Çekir we Daşlyk obalarynda mekdeplerde mugallymçylyk edýär. 1933-nji ýylda Aşgabadyň hasap-maliýe tehnikumynyň planlaşdyryş we hasap bölümine okuwa girýär we ony tapawutlanan diplom  bilen tamamlap, ýene-de Kerkä gidýär.
Watana howp abananda Atamyrat aga urşa meýletin gitmäge arza ýazýar. Ol uruş başlananyň 44-nji güni diýlende, ýagny 1941-nji ýylyň awgust aýynyň       5-inde Aşgabat wokzalyndan Daşkende ugraýar. Ol ýerde okuw-türgenleşik möhleti tamamlanansoň ýene-de Aşgabadyň üsti bilen Kawkaza sary geçip gidipdir. Atamyrat aga 2-nji pyýada goşun diwiziýasynyň 875-nji gwardiýa polkunda seržant bolup gulluk edýär. Deň bolmadyk söweşde ol ýesir düşýär. Beýik Serdarymyz mähriban kakasyny ýatlap şeýle ýazýar: “Diri galan polkdaşlarynyň beren ujypsyzja maglumatlaryna görä, kakamyň gulluk eden harby bölümi gabawa  düşüpdir. Esgerler maýdaja toparlara bölünişip, Kawkaz gijesiniň garaňkylygynda özleriniňkä birikmegi karar edipdirler. Şol toparyň birinde kakam hem bar ekeni. Şol gije onuň kalbyna Watan hakyndamy, dogduk mekany hakyndamy, maşgala hakyndamy nähili oý-pikiriň gelendigini bilemok. Ýöne ol her bir ynsan üçin janyny gurban etmäge-de taýýar eken. Onuň gorara zady bardy, şonuň üçin ajal diýen zatdan ol birjik-de eýmenmändir. Ata-babalarymyzyň asyrlardan asyrlara miras goýup giden mähriban topragyndan duşmanlary kowup, dogduk ülkäni gorap saklamak oňa ähli zatdan eý görnüpdir. Duşmanyň eline düşenlerinden abraý bilen wepat bolanlaryny gowy gören esgerler agyr söweşler bilen öňe öňe süýşüpdirler. Nägehan duşman güllesi ömür tanapyny keseninde, kakamyň bary-ýogy otuz ýaşy bar eken”.
Uruşda haýsydyr bir namardyň dönükligi sebäpli, Atamyrat aga 1942-nji ýylyň Dekabr aýynda wepat bolýar. Atamyrat aganyň gahrymanlarça wepat bolan obasynyň hoşniýetli adamlary ony jaýlapdyrlar, urşuň yzysüre onuň garyndaşlaryny gözläp başlapdyrlar. Russiýanyň demirgazyk Osetiýa Yraf etrabynyň Çikola obasynyň adamlarynyň tagallasy bilen gyzyl yz çalyjylary (kras. sledopyty) Atamyrat aganyň guburyny tapdylar. Beýik Serdarymyz öz kyblasy Atamyrat Annanyýaz oglunyň anyklanan mazaryndan toprak getirip, Ymam Kasym öwülýäsinde-öz obasynda - Gypjakda, Gurbansoltan ejäniň aramgähiniň ýanynda jaýlady.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy öz ýatlamalarynda şeýle ýazýar: “Aslynda meniň ömrümiň bary kakama tarap barýan uly ýoldur, onuň ruhy baýlygyna, pähim-paýhasyna, ahlak kämilligine akyl ýetirmekdir. Kakam meniň buýsanjym, guwanjym, meniň güýç - kuwwatymdyr”.
“Kakama düşmezdi betbagt bije.
2004-nji ýyl Garaşsyz Türkmenistanyň Mejlisiniň karary esasynda Türkmenistanyň Gahrymany Atamyrat Nyýazowyň ýyly diýip yglan edildi. Serdarymyz, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy baş ýörelge bolan Mukaddes Ruhnamada: “Watandaşlarymyzyň ýitgisini mal bilen, pul bilen ölçäp bolmaz, biz uruşda şehit bolanlaryň hemmesine türkmen döwletiniň gahrymanlary diýip at berdik. Goý, olaryň jaýlary jennet bolsun, ýatan ýerleri ýagty bolsun!”, diýip belleýär.
1941-1945-nji ýyllaryň Watançylyk urşunda gahrymanlarça söweşip, wepat bolan watandaşlarymyzy Türkmenistanyň Milli Gahrymanlary diýip, yglan etmek hakyndaky Permana Beýik Serdarymyz 2000-nji ýylyň May aýynyň 4-inde gol çekdi.
Türkmeniň ata-babadan gelýän däp-dessury esasynda toýuň iň ulusynyň sadakadygyny nazaryndan sypdyrmadyk Prezidentimiz türkmen köňlüne laýyk karar çykardy. May aýynyň 8-ni 1941-1945-nji ýyllaryň urşunda wepat bolan Türkmenistanyň Milli Gahrymanlaryny Ýatlama güni diýip yglan etdi.
Respublikada ençeme adamlar “1941-1945-nji ýyllarda Watançylyk urşunda edermenlikli zähmet üçin” diýen medal bilen sylaglandy. Işe ýaraýan erkekleriň hemmesi diýen ýaly söweş meýdanyna gidip, stanogyň başynda, kolhoz meýdanlarynda olaryň ornuny aýallar, garrylar, çagalar tutmaly boldy.
Halk hojalygyny, ozaly bilen senagaty uruş hajatlaryna tabyn edip gurmalydy. Döwletiň günbataryndan göçürilip getirilýän kärhanalary ýerleşdirip, öýsüz  galan adamlary ýaşar ýaly jaý, gün görer ýaly iş bilen üpjün etmelidi. Urşa giden ýigitlere-de zähmetkeşleriň maddy kömegi zerurdy. Iş wagty sagatlap ölçelmeýärdi. Aýallar bolsa işden gelip esgerlere ellikdir-jorap örüp, geýim-gejim tikýärdiler.
Göçürilip getirilen kärhanalaryň esasynda birnäçe fabrik-zawodlar işe girizildi. Çärjewde (Türkmenabat) emeli gön fabrigi (Woroşilowograd we Zawidowo ýüň mata fabrikleriniň esasynda) Aşgabatda ikinji tikin fabrigi (Rostow tikin fabriginiň esasynda), Krasnowodskide (Türkmenbaşy) nebiti gaýtadan işleýän zawod (Tuapseniň we Groznynyň zawodlary esasynda), Maryda tikin fabrigi işläp başlady (häzirki ady “Ýeňiş” fabrigi).
Aşgabat demir ýoly basybalyjylardan azat edilen welaýatlardaky wokzallary, depolary dikeltmek üçin enjam iberse, Aşgabadyň aýna zawody 35 wagon aýna iberdi. Russiýanyň kärhanalarynda işlemek üçin işçi toparlary düzülip iberilýärdi. Uruş ýyllarynda Türkmenistandan 25 müňden gowrak adam Russiýanyň şäherleriniň kärhanalarynda we gurluşyklarynda zähmet çekdiler.
Türkmenistanyň zähmetkeşleriniň Gyzyl Goşuna beren kömegi aýratyn belläp geçmäge mynasypdyr. Daşoguzyň daýhanlary 25 uçaryň gurluşygy üçin dört ýarym million manat toplapdylar (“Türkm. iskra”, 24.12.42), Mary etrabynyň daýhanlary we daýhan aýallary 7237526 manat, Sakarçäge etrabynyň daýhanlary 5132013 manat berdiler. Respublikada 57-den gowrak kolhozyň her biri 200 000 manatdan gowrak pul berdi.
Goranmak fonduna Türkmengala etrabynyň Budýonnyý adyndaky kolhozynyň başlygy Hojamyrat Rahmanow 35 müň manat iberdi. Aşgabat etrabynyň Swerdlow adyndaky kolhozçysy Sadap Niýazowanyň Goranmak fonduna 60 müň manadyna bir top, Duşak oba sowetiniň başlygyZallyk Hanowyň beren puluna bolsa tank ýasalyp söweş meýdanyna iberildi. Goranmak fonduna 170 million manatdan gowrak pul düşüp, 110 million manatlyk zaýom obligasiýalary tabşyrylypdyr. Şol serişdelere “Türkmenistanyň dokmaçysy”, “Türkmenistanyň azyk işgäri” adyndaky uçarlar toplumy (eskadrilýa), tanklar ýasaldy. Söweşýän esgerler üçin ilat 300 wagon dolduryp dürli sowgat ýollady (daşky we içki ýyly egin-eşik, şahsy sowgatlar).
Esgerleriň ýanyna medeni-toparlar hem iberilýärdi. Olaryň hatarynda belli türkmen bagşylary Sahy Jepbarow, Giçgeldi Amanow, Nabat Nurmuhammedowa we beýlekiler esgerleriň öňünde çykyş etdiler. Türkmen ýigitleriniň goşhaltalarynda “Görogly” şadessany, Magtymgulynyň we beýleki şahyrlaryň goşgular ýygyndysy bar eken.
1945-nji ýylyň May aýynyň 9-ynda faşistik Germaniýa boýun egdi. May aýynyň 9-yny türkmen halkynyň Milli baýramy Ýeňiş güni diýip yglan etmek hakyndaky Permana Prezidentimiz gol çekdi. (4.05.2000 ý.)
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Milli Gahrymanlaryň atlaryny, söweş ýollaryny, deňsiz-taýsyz edermenliklerini ebedileşdirýän Gahrymanlar Kitabyny taýýarlamak we neşir etmek hakyndaky Permany kabul etdi.
Bäş tomdan ybarat bolan bu kitap Türkmenistanyň “Hatyra” kitabydyr. “Hatyra” kitaby urşa çenli Türkmenistanda doglan, ýaşan, goşun gullugyna çagyrylan, uruşda wepat bolan, dereksiz ýiten, harby hassahanalarda ýogalan türkmenistanly gerçekler hakynda maglumatlary (atlary, atalarynyň atlary, doglan we wepat bolan wagtlaryny, jaýlanan ýerlerini) özünde jemleýär.
Hawa, Ýeňiş örän agyr düşdi, ýöne onuň taryhy ähmiýeti ululdyr. Ozalky SSSR-iň halklary, şol sanda türkmen halky-da öz Watanlarynyň ar-namysyny gorap sakladylar. Şonuň üçin şanly Ýeňşe biziň buýsanjymyz tebigydyr we düşnüklidir.
“Watanymyzyň eziz ogul-gyzlary mähribanlarymyz şonda dünýäde adalaty goramadyk bolsalar, biziň mukaddes geljegimiz üçin şirin janlaryny gurban etmedik bolsalar, özümiziň bu günki beýik garaşsyzlygymyza ýetip bilmezdik” diýip, Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy ýörite nygtaýar.
Turkmenmail.net
Turkmenmail.net, Turkmenweb eýeçiligindäki web asylly mugt e-mail saýty. 2000-nji ýyldan bäri hyzmatda. Websaýtyň beýanyna görä ulanyjylarynyň esasy bölegi ABŞ-dan, Ýewropa dan, Merkezi Aziýa dan we Uzak Gündogar dandyr. Email software-i Everyone.net tarapyndan üpjün edilýär.
Bu saýt 4 dilde hyzmat berýär: Türkmençe, Iňlisçe, Rusça we Türkçe.
Çeşme
Turkmenmail.net saýtynyň "Hakkymyzda" sahypasy (iňlisçe)
.us
.us - Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Internet kody.
Kurów
Kurów Polşa'da bir oba.
2017
Wakalar
Tazelikler=== Sebitler boýunça ===
Tema boýunça
Bok
.rs
Serbiýa
.ru
.ru - Russiýanyň Internet kody.
.so
.so - Somali'nin internet kody.
.me
Çernogoriýayn internet kody.
.su
.su — Sowetiň internet kpdy
.rw
.rw - Ruanda'nin Internet kody
German döwletleri 1648-1849-njy ýyllar aralygynda
Mowzuk: German döwletleri 1648-1849-njy ýyllar aralygynda
MEỲILNAMA
1.	Merkezi Ỳewropa Otuz ýyllyk uruşdan soňky döwürde.
2.	XVII-XVIII asyrlarda nemes şäherleri, olaryň syýasy durmuşy. Nemes milleti.
3.	German döwletleri halkara gatnaşyklarynda
17-nji asyryň ortalaryndan başlap german döwletleriniň taryhy ösüşi, şol döwürdäki Angliýanyň we Fransiýanyň taryhyndan düýpli tapawutlanýardy. Sebäbi bu döwletler eýýäm merkezleşmek ugrundaky 30 ýyllyk uruşdan tä Fransuz rewolýusiýasyna  çenli döwür nemesleriň taryhynda iň agyr döwür boldy. 1648-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 24-de Münster we Osnabrük şäherinde 1 tarapdan imperator bilen imperiýanyň soslowiýeleriniň deputatlarynyň arasynda, 2-nji tarapdan 30 ýyllyk uruşyň soňuna çykan Fransiýa we Şwesiýanyň arasynda ýaraşyk şertnamalary baglaşylypdy. Westfal ýaraşygy bu Ỳewropada parahatçylyk düzgünleriniň täze döwrüni başlan ilkinji synanyşykdy. Onuň mazmuny esasan hem Mukaddes Rim imperiýasy üçin durýardy. Ol kepil döwletler Imperiýa tarapyndan basylyp alynan ýerlere el degirilmesiz hasap edýärdiler. Umuman german milletiniň mukaddes Rim imperiýasy Westfal ýaraşygy netijesinde özüniň ömrüni ýene-de 150 ýyl uzaltdy. Emma onuň düzüminde birnäçe üýtgeşikler bolup geçdi, esasan hem Şweýsariýa we Niderlandiýa Imperiýanyň düzüminden çykyp özygtyýarly döwletler boldy. Imperiýanyň düzümine öňki ýaly çehlerden we horwatlardan ybarat Ģehiýa we Marawiýa, Sileziýa we Slowenleriň ýaşaýan ýerleri Karintiýe we Kraýne girýärdi. Imperiýada özygtyýarlygyny alan knýazlyklar hem özbaşdaklygy bardy. Mysal üçin: ýaraglanmak hukugy oňa hemişelik goşuny saklamak hukugyny berýärdi, şonuň ýaly hem ol döwletleriň özygtyýarlylygy olara halkara hukuklaryndan peýdalanmak hukugyny berýärdi.
German döwletlerinde ilkinji nobatda imperiýada şalyklaryň we döwletleriň başynda imperator (kaýzer) durýardy. Imperator şol şalyklaryň we döwletleriň jebisliginiň (simwoly) umumylygyny görkezýärdi. German döwletlerde tä imperiýa dargaýança Gabsburglar dinassiýasy imperiýanyň başynda durdular. Imperiýanyň dolandyryş edarasynda ýeke-täk imperiýa ministri-wise kansperdi Imperiýada 300 gowrak dünýewi we ruhy knýazlyklar bardy, 51 şäher.
17-18 asyrlarda özüniň taryhy şertlerine laýyklykda german döwletleriniň ykdysady ösüşihaýaldy. Beýleki günbatar Ỳewropa döwletlerine seredeňde german ýurtlarynda täze önümçilik gatnaşyklary hem gaty haýal ösýärdi. Bularyň ählisiniň sebäbi hem territorial dagynykdy hem-de 30 ýyllyk urşuň täsiridi. German döwletleri üçin agrar gatnaşyklaryň häsiýetli tapawutlary hem bardy. Mysal üçin Elbadan gündogara 17-18 asyrlarda irilik hojalygy ösüp, olar esasan galla, zygyr maldarçylyk önümçiligini ýola goýulypdy. Şeýle hem şol önümleriň 1 bölegi Angliýa, Gollandiýa, Şwesiýa iberilýärdi. Şeýle önümçilik ilki bilen daýhanlaryň ýagdaýýny kynlaşdyrýardy. Sebäbi olar renta salgydy, çäklendirilen ýer bölegi we ş.m şol sebäpden hem german ýerlerinde ýygy-ýygydan daýhanlar hereketleri bolup durýardy. Mysal üçin 1761-1771-nji ýyllar aralygynda günorta Germaniýada (1699-1735 ýyllar aralygynda Gogensolleriň-Gehingen mülkündi), 1705-1706 ýyllarda Babariýada güýçli gozgalaňlar bolup geçýär, emma olaryň aglaba bölegi öz akymlaýyn bolanlygy üçin, olar rehimsizlik bilen basylyp ýatyrylýar.
Umuman german döwletlerinde daýhan durmuşynyň agyr bolmagy olar 1 böleginiň esasan hem 18 asyryň 2-nji ýarymynda Atlantik ummanynyň aňrysyna ýagny Amerikan koloniýalaryna we Orsýete göçüp gitmäge mejbur edýärdiler. German imperiýasynda esasan hem 30 ýyllyk uruşdan soň şäherleriň sany azalyp başlady. Sebäbi bu döwürde olar knýazlyklara Araçäge kesgitlenen döwletleriň sanynyň artmagy şol kiçi şalyklaryň çägindäki şäherleriň ösmegine hem sebäp boldy. Mysal üçin: Wena 1620-nji ýýlda 30 müň ýaşaýjyly şäher bolan bolsa, 1750-nji ýylda onuň ilaty 175 müň boldy, Berlin 1661-nji ýylda 6,5 müň adam bolan bolsa, 1777-nji ýýlda 140 müň, şeýle hem Drezden, Mýuhhen, Ştutgart we başgalar. Bu şäherleriň ilatynyň aglaba bölegi döwlet we mülk dolandyryş işlerinde gulluk edýärdiler.
XVII-nji asyryň ahyry XVIII asyryň başlarynda nemes şäherlerinde ýönekeý haryt önümçiligi ösüp başlady we ol kem-kemden merkezleşen manufaktur önümçilige öwrülip başlady. Esasan hem XVIII asyryň soňky çärýeginde Berlin şähere dokma önümçiligi we delif işläp çykarýan önümçiligiň merkezine öwrüldi. Mysal üçin 1782-nji ýýlda Berlinde 65-manufakfen önümçiligi işleýärdi, olar kem-kemden dokma fabriklere öwrülip başlady. Umuman XVIII asyryň ahyrynda nemes döwletlerinde senagat öwrülişigi duýulýardy, bu ýagdaýlar bolsa öz gezeginde täze jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň emele gelýänligini aňladýardy. Emma ol gatnaşyklar nemes döwletlerinde absolýumiz şertlerinde emele gelýärdi. Absolýutizme ol döwletlerde tä 18-i asyryň ahyryna çenli dowam etdi. Onuň dowam etmeginiň esasy sebäplerinden hem daýhanlaryň garşylyk görkezmeginiň güýçlenmegidi. Ondan başgada dürli jemgyýetçilik güýçleriň mynasybetiniň üýtgemegidi.
.sa
.sa — Saud Arabystany internet kody.
German döwletleri 1648-1849-njy ýyllar aralygynda
Emma absolýutizm düzgüni birnäçe iri döwletlerde üstünlikli dowam etse-de, köplenç halatlarda döwletleriň dolandyryjylary öz syýasatynda şowsuzlyklara duçar bolýardylar. Olardan esasan hem Gabsturglar Goensollernber. Br-d Prussiýa döwletiniň ähmiýeti esasan hem XVIII asyrda has ýokarlandy. Onuň hem sebäbi Westfal ýaraşygy boýunça (1648) ol uzak ýyllara Germ syýasy dagynyklygyny üpjün etdi). Prussiýa Gündogar Toweranil ýerleri, hem-de German ýerleriň Baltika we Demirgazyk deňizlerine oýan ähli derýalary degişli edilipdi. Inperiýanyň ösüşinde ýeke-täk nemes milletiniň emele gelmegi 18 asyryň ahyryna degişlidir. Onuň sebäbi ilki bilen nemes döwletleriniň dagynyklygydy, şol sebäpden hem ol döwletleriň ýaşaýjylary özlerini bawarlar, saksonlar, bedenler we ş.m hasaplaýardy.
Paleolit döwri
'''Paleolit. Urugçylyga çenli döwür. Urugçylyk gurluşynyň döremegi.'''
1.	Aşaky paleolitiň düşelgeleri.
2.	Ortaky paleolitiň düşelgeleri.
3.	Ýokarky paleolit.
4.	Paleolit jemgyýetine häsiýetnama.
Gadymyýeti öwrenýän alymlar gadym eýýamda ýaşan adamlaryň peýdalanan zähmet gurallaryny nazarda tutup, adamzadyň iň gadymy taryhyny üç döwre daş asyry, mis-daş asyry we bürünç asyry diýen böleklere bölýärler. Daş asyrynyň iň irki döwri paleolit (grekçe palaýos gadymy, latynça Litos- daş), Ýagny, gadymy daş asyry diýip atlandyrylýar. Paleolit öz gezeginde iki döwre aşaky paleolit 3-2,5 mln ýyl mundan öňden b.e.öňki 40 müň ýyllyga çenli ýokary paleolit – 40-14 müň ýýl mundan ozalky döwri öz içine alýar. Türki paleolite degişli arheologiki tapyndylaryň ilkinjisi 1953-nji ýylda A.P. Okladnikow tarapyndan Gyrgyzystanda Naryn derýasynyň  golaýynda  oňa Arça derýajygynyň kenaryndan tapyldy. Ol adam tarapyndan timarlanyp ýylmanak edilen çagyl daş guralydyr. Şondan soň şeýle tipli tapyndylar Orta Aziýanyň territoriýasyndan 10-a golaý ýerden tapyldy. Şeýle çagyl daşdan bejerilen ýaraglar Günbatar Ýewropanyň çäklerinden hem tapyldy. Şol çagyl daş gurallary tipologiki taýdan analizlenende olaryň Hindistandan tapylan Soan Paleolit medeniýetine meňzeşligiň bardygy anyklanyldy. Geologiki maglumatlaryň tassyklamagyna görä çagyldaş  gurallar  mundan 200 müň ýyl öň peýdalanylypdyr. Maglumatlara görä şol wagtlar pilleriň gadymy görnüşi, gadymy atlar, momontlar, uzyn şahly bizonlar, nasoroglaryň dürli görnüşleri ýaşapdyrlar. Şol döwre degişli daşdan bejerilen el çapgyzlary Türkmenistanyň  günbatar böleklerinden ýagny Sumbar jülgesinden  (Garrygala etrabyndan) tapyldy. Orta Aziýanyň çäklerinden ortaky Paleolit zamanasynyň degişli maddy ýadygärlikler has köp tapyldy. Bu döwür mustýer medeniýetiniň gülläp ösen döwri, ýagny, neandertallaryň ýaşan zamanasydyr. Orta paleolit zamanynda jemgyýetiň  öndüriji  gurallardaky  özgerişlikler aşaky paleolit bilen  deňeşdirende çalt ýöne  gidipdir. Zähmet gurallaryny ýasamaklygyň tehnikasy kämilleşipdir, formasy üýtgäpdir,  funksiýasy dürlileşipdir. Adamlar ody diňe bir öçürmän saklamagy başarmak bilen çäklenmän, eýsem ony  çakmak bilen  almanyda başarypdyrlar. Täze statistik usullar dürli regionlarda şol sanda Orta Aziýada-da ortaky daş asyryna degişli  ýerli medeniýetiň bolandygyny  ýüze çykardy. Hut şol eýýamda iri jemgyýetçilik birleşmeleri bolupdyr diýmeklige hem esas bar. Mustýer zamanyna degişli ilatly punktlaryň Orta Aziýanyň düzlük we daglyk raýonlaryndan-da üsti açyldy.
Mustýer medeniýetine degişli ýadygärlikler Türkmenistanda Krasnowodskiý ýarym adasynda, Merkezi Köpetdagda, Özbegistanda- Taşkentiň we Samarkandyň golaýyndaky  gowaklarda  üsti açyldy. Täjigistanda günbatar darganata, Ura-Týube raýonynda, Gissar we Wahş jülgelerinde hem-de Dangary raýonynda köp sanly medeni gatlaklaryň üsti açyldy.
Dünýä ylmynda Deşik-daş gowagy ilkidurmuşyň taryhynda görnükli orun tutdy. Ol Termez şäheriniň golaýynda Baýsundagda Turgandarýa jülgesinde ýerleşýär gowakda bäş sany medeni gatlak bar. Bu ýerde neandertallar ýaşap, olar bu gowagy birnäçe gezek taşlap gidip soňra ýene-de yzyna  dolanypdyrlar. Bu ýerden 3 müň golaý daşdan bejerilen ýaraglar tapylyp, olaryň 339-sy kämil derejesine ýetirilipdir. Olaryň içinde has giň ýaýranlary ýiti uçly daşdan bejerilen pyçagyň iki görnüşi hem-de Süýrugilt  gazawdyr. Ýiti uçly pyçak esasan agaç, deri işlemek üçin ulanylypdyr. Deşik daşlylaryň köplenç Orta Aziýanyň daglarynda örän köp bolan Sibir dag geçisini awlap iýmitlenipdirler. Ondan başgada olar sugun, aýy, gaplaň hem-de beýleki maýda ýabany haýwanlary awlapdyrlar.