cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
1498-nji ýylyň 17-nji maýynda Kalkuttanyň golaýynda ilkinji ýewropa gämisi labyryny taşlapdy. Ýewropadan Hindistana deňiz ýolunyň açylmagy döwrüniň uly wakasy bolupdy. Afrikanyň daşyndan aýlanyp, Hindistana gelen ilkinji ýewropaly portugal deňizçisi Wasko da Gama bolupdy. Ýeri gelende ýatlasak, Wasko da Gama öz häsiýeti boýunça rehimsiz, açgöz adamdy. Soň gelen aşa batyr edip, ol Hindistanyň kenaryndaky söwda edýän arap täjirleriniň gämilerini suwa gark edip, indiden beýläk Hindistan bilen söwda etmegi olara gadagan etdi. Bu ýewropalylaryň Hindistandaky açgözlüginiň we talaňçylygynyň entek başlangyjydy. XVI asyryň dowamynda Portugaliýa bu baý ülkäni tas ýeke-täk diýen ýaly talady. XVII asyrda Portugaliýanyň gowşamagy bilen baglanyşykly olaryň eýeçilikleri Gollandiýanyň eline geçdi. Gollandlar 1641-nji ýyla çenli Hindistanda doly ornaşdylar1. XVII asyryň ikinji ýarymy-XVIII asyryň birinji ýarymynda Fransiýa Hindistany eýelemeklik üçin göreşdi. Agzalan ýewropa ýurtlarynyň ählisi Hindistan bilen söwda guramasy bolan Ost-Hindistan söwda kompaniýalaryny döredip, onuň üsti bilen bu ýurdy baknalyga öwürmäge girişipdiler. Iňlisler hem 1600-nji ýylda şeýle kompaniýany döretdi. Iňlisler Kalkutta, Madras we Bombeý şäherlerinde ornaşyp, öz söwda kompaniýalaryny kem-kemden bakna öwrülen hindi topraklaryny dolandyryjy edara öwrüpdi. Bu guramanyň işine Angliýanyň özi döwlet hemaýatyny berýärdi. Bolmasa söwda kompaniýasyna goşun we harby berkitmeler nämesine derkar?! XVIII asyrda Ýewropanyň iň güýçli döwletleri bolan Angliýa we Fransiýa Hindistany biri-birinden gabanyp, özara dawalara başladylar. „Myhman myhmany ýigrener, öý eýesi ikisinem“ diýleni boldy. 1756-1763-nji ýyllardaky Angliýa bilen Fransiýanyň arasyndaky ýedi ýyllyk uruş geljekki baknalyk ugrundaky göreşde kimiň döwüniň rüstem geljekdigini çözdi. Bu uruş Angliýanyň Gündogarda tas garşydaşsyz diýen ýaly bakna eýeçiliklerini eýelemegine ýol açdy. XVIII asyryň ikinji ýarymynda iňlis baknadarlary Hindistanyň ilki Bengaliýa welaýatyny, soňra Audy, Haýdarabady basyp aldy. Bihar, Orissa iňlis baknasyna öwrüldiler. Hindistanda XVIII asyryň ikinji ýarymynda güýçli üç sany hanlyk bardy. Olaryň biri Şiwajiniň ýolbaşçylygynda dörän Marathlar birleşmesidi, beýlekisi Ranjit Singhiň döreden Penjap hanlygy, üçünjisi bolsa Günorta Hindistandaky Haýdar Alynyň ýolbaşçylygyndaky (hökümdarlyk ýyllary 1761-1782) Maýsur hanlygydy. Iňlisler bu üç hanlygy birden eýeläp biljek däldi. Üçüsiniň içinde gowşagragy diýip ilki Maýsura ýapyşdylar. Emma Maýsur iňlisleriň çakyndan güýçli bolup çykdy. Sebäbi Haýdar Aly fransuz harby maslahatçylarynyň kömegi bilen güýçli hakynatutma goşun döredipdi2. Olar Maýsur ugrunda dört gezek uly uruş alyp barmaly boldy.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
18 asyryň 80-njy ýyllarynda absolýutizmiň çökgünligi bilen 1 hatarda Fransiýada söwda senagat çökgünligi hem ýaýrady. Ony 1876 ýylda Angliýa bilen Fransiýanyň arasynda söwda şertiniň baglanşygy has hem çuňdy. Fransuz bazarlarynda arzan iňlis harytlarynyň satylmagy üçin amatly şert döredi.
1789-njy ýylda döwletiň karzy 4,5 mlrd franka ýetdi, 1776-nji ýýlda ol 1,5 mlrd frankdy.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
Iňlis-maýsur uruşlary. Günorta Hindistanda iňlisleriň ätiýaç edýän bir hanlygy bardy. Ol hem Haýdar Alynyň ýolbaşçylygyndaky Maýsur hanlygydy. Haýdar Aly iňlisleriň düýp matlabyna düşünip, Günorta Hindistanyň hanlyklaryny baş duşmana – iňlislere garşy bileleşip göreşmeklige çagyrdy. Emma hindiler umumy dil tapyp, duşmana garşy göreşde bir ýumruga güýç bermegi başarmadylar. Maýsur ugrunda iňlisler 1767-1769-njy ýyllarda birinji, 1780-1784-nji ýyllarda ikinji urşy alyp bardylar.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Şeýle ýagdaýda ýurtda 1614-nji ýýlda ýatyrylan Baş ştatlary çagyrmak talaplary güýçlendi. Ony çagyrmak 1789 –nji ýýlyň ýazyna bellendi. Şäherlerde, obalarda deputatlara berk haýyşlar edilip başlandy. Şol duşuşuklarda 3-soslowýaň, ýagny zähmetkeş köpçüligiň talaplary has ýaňlanýardy. Olar onçakly düýpli syýasy äheňde-de däldi. Mysal üçin: salgytlary azaltmak, käbir önümlerden olary artdyrmak. Dolanyşykda ilkinji gezek konstitutsiýa sözi ulanylyp başlandy.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
1782-nji ýylda Maýsuryň hökümdary Haýdar Aly ýogalandan soňra onuň ogly Tipu Soltan iňlislere garşy agzybirlikli göreşi guramaga has-da erjel ýapyşdy. Ol iňlislere garşy mukaddes urşy yglan etdi. Goňşy hanlyklar bilen bileleşip göreşmek barada gepleşikler geçirdi. Hatda Delidäki Beýik Mogoly hem öz tarapyna çekmek gepleşikler geçirdi. Ýöne, Beýik Mogoldan indi haraý ýokdy. Beýik Mogolyň indi Delini goramaga-da ýagdaýy ýokdy.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Bu döwürde häkimiýete gelen Lýudowik 16 (1774-1792ý) ýokardaky talaplary kanagatlandyrmak üçin ol hökümetdäki senagaty, söwda maliýe ulgamyna gözegçilik etmek üçin şweýser bankiýa Nekžeri işe çagyrýar. Ol aram reformalaryň tarapdary.
1788- ýylyň ýazyndan güýçli halk hereketi başlandy, salgyt edaralaryny ýumurmak, mülkdarlaryň ýerlerine çozuş etmek, daýhanlaryň özakymlaýan pitneleri- adaty hadysa öwrüldi. Şeýle çykyşlaryň iň täsirlisi Parižiň işçileriniň çykyşy boldy. Işçiler oňa jogap edip onuň jaýyna we kärhanasyny ýumurýarlar we goşun bilen ýakama-ýaka uruşa girişýärler. Metpugatda çäklendirmäniň ýatyrylmagy uly möçberde kitaplaryň, ýygyndylaryň çap edilmegine getirdi. Ol edebiýatlarda esasan hem täze gatlak hökümünde emele gelen liberal dworýanlar we 3-nji soslowýanyň wekilleriniň öňe sürýän talaplary beýan edilýärdi: Mysal üçin: raýat deňhukuklygy, hukuklaryň we azatlyklaryň erkinligi monarhiýany çäklendirmek we şuňa meňzeşler.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
1790-1792-nji ýyllarda iňlisler üçünji gezek Maýsura garşy urlşa başladylar. Maýsurlylar gahrymanlarça goransalar-da, „taýak bilen ýumruk“ deň gelmedi. Iňlisleriň ýaragy gowudy. 1792-nji ýyldaky iňlis-maýsur ylalaşygy boýunça Maýsuryň ýarpy territoriýasy iňlisleriň ygtyýaryna geçdi3. Iňlisler kanagata bereket etmediler.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
1789- ýylyň Magtymguly aýynyň 5-de uly ilatyň toplanmagynda wersalda baş ştatlar toplandy. Adat boýunça ol ýene-de soslowiýeleýin häsiýetdedi.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
1799-njy ýylda uly güýç toplap, dördünji gezek olar Maýsura garşy urşa başladylar. Maýsuryň merkezi şäheri Seringapatamy top okuna tutup, weýran etdiler. Tipu Soltan şäheri goraýjylaryň arasynda eli ýaragly göreşip, söweşde wepat boldy. Maýsuryň halky (kannaralar) emeli ýagdaýda ikä bölündi. Olaryň bir bölegi iňlislere bakna bolan Haýdarabat hanlygyna, beýleki bölegi gönüden-göni iňlis täsirine düşdi.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
1-nji soslowiýe-ruhanylar-291 deputat, şolaryň 200-e golaýy-oba wekilleri, esasan hem reformalaryň tarapdarlary.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
XVIII asyryň ikinji ýarymynda iňlislere öňde agzan üç sany güýçli hanlygymyzyň biri bolan Maýsury almak başartsa-da, Marath we Penjap hanlyklaryny eýelemek meselesi XIX asyryň gün tertibine galdyrylypdy.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
2-nji soslowiýanyň-dworýanlaryň wekil –270 deputat bolup,olaryň 90-sanysy liberal ugury goldaýanlardy.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
Iňlis-marath, iňlis-penjap uruşlary. Merkezi Hindistandaky hanlyklaryň içinde iňlisleri eýmendirýäni marathlardy. Iňlisler 1803-1805-nji ýyllarda Marath hanlygyna garşy alyp baran ilkinji urşunda bu özbaşdak hanlygyň bir bölegini eýelemegi başardy. Bu uruşda olar Delini hem eýeläp, Beýik Mogoly öz dikmesine öwürmegi başardylar. 1818-nji ýyldaky ikinji iňlis-marath urşunda Marath döwleti özygtyýarlylygyny ýitirdi. Marathlaryň goňşulary Gwaliar, Nagpur iňlis baknasyna öwrüldiler. Rajasthanyň hanlyklary iňlis agalygyna boýun boldular. 1826-njy ýylda Assam, 1843-nji ýylda Sind hanlyklary iňlis baknadarlary tarapyndan eýelendi. Hindistanda Penjap özbaşdaklygyny saklap galypdy.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Deputatlar Oguz aýynyň 17-de geçirilen mejlisde özlerini milli ýýgnak diýip yglan etdiler. 400 deputat ol teklibi goldady, 90 garşy. Ýýgnak şeýle hem eger-de milli ýygnak dargadylsa salgyt döremezligi karar etdi. Şo ýygnagy ýapmaklyk barada buýruk berdi we ony goramak üçin goşun goýdy. Oguz aýynyň 20-de irden Milli ýygnagyň deputatlary gapdaldaky otaga geçip konstitusiýany işläp çykarmaga girişdiler. Şeýlelikde, Gorkut aýynyň 9-da Milli ýygnak özüni dörediji ýygnak hökmünde ykrar etdi. Fransiýada rewolýusion hereket başlandy. Şa Pariže goşun girizmäge synanyşdy, emma ol başa barmady. Oguz aýynyň 11-12-de halk köpçüliginiň goşun bilen çaknyşygy güýçlenýärdi. Oguz aýynyň 14-I halk maýýplaryň öýüne girip şol ýerde saklanýan ýaraglary eýeledi. Ondan soň köpçülik Bastiliýa galasyna tarap ýöredi, ol ýerde syýasy tussaglar bardy. Halk galanyň komensdantyndan ýarag talap etdi. Emma komendant boýun gaçyrdy. Şonda parižliler we olara goşulan fransuz goşunynyň esgerleri Bastiliýany zabt edip, ony eýelediler. (Galanyň komendant markizde Loneniň kellesi aýrylyp, ony ýaýyň ujuna ildirip şähere äkidýärler).
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
Penjap ýöne ýere iň soňunda basylyp alynmandy. Entek XVIII asyryň 60-njy ýyllaryndan başlap Penjabyň maýda hanlyklary birleşip, bütewi döwlet döredipdiler. Bu döwlet Ranjit Singhiň döwründe (1780-1839 ýý.) berk düzgün-tertibiň ýola goýulmagy we güýçli goşunyň döredilmegi bilen öňküsinden-de güýçlenipdi. Ranjit Singh 17 ýaşyndan başlap Penjapda han boldy. Penjabyň halky esasan sikhlerden ybaratdy. Guru Gowind Singh (1666-1708 ýý.) induizmiň sikhçilik atly dini sektasyny ösdürip, aýratyn bir dine öwrüpdi. Bu dine uýýanlar induizm ýaly takdyra ten bermegiň tarapdarlary däldi. Sikhçilik dini köpçüligine öz hak-hukuklary ugrunda işjeň göreşmegi ündeýärdi. Bu din haýsy kastadan çykandygyna seretmezden, adamlaryň ählisine deň göz bilen seredýärdi. Sikhçilik dinine uýýan ähli erkek adamlara „Singh“ (ýolbars) diýen birmeňzeş lakamyň berilmegi-de adamlaryň diniň öňünde deň hukuklygyny aňlatmaýarmy näme?! Sihkçilik adamlary ruhubelent watançy edip terbiýeleýardi. Ýolbars lakamly adam watanyň ar-namysyna gelende şir-peleň kimin topulmagy-da başarmalydy. Şeýle ýolbarslardan düzülen 40 müň adamly sikh goşuny iňlisleri uzak wagtlap eýmendiripdi.
Ranjit Singh iňlisleriň öz döwletiniň serhetlerine ýakynlaşmagy bilen 40 müň adamly goşunyny täze düzgün-tertipler bilen berkitdi. Ähli goşun bölümlerinde pançaýatlar döredildi. Pançaýatlar bäş adamdan ybarat saýlawly komitetlerdi. Şeýle pançaýatlaryň aşakylary ýokarkylara tabyndy. Hindi halky ata watanlarynyň iňlisleriň oljasyna öwrülýändigine jany-teni bilen gynanýardy. Ranjit Singh olaryň iň soňky umyt baglaýan öňbaşçysydy. Ranjit Singh ýurdy iňlislerden ýa-da owganlardan goramak barada halky çagyranda, geň ýeri, indus, musulman ýa-da sikh diýmän, ähli halk köpçüligi onuň yzyna düşdüler. Dogrusy, Ranjit Singhi taryhy zerurlyk orta çykarypdy.
Ranjit Singh özüniň akyl-paýhasy, harby başarnygy bilen abraý gazanan hökümdardy. Ranjit Singh özüniň dilewarlygy, batyrlygy bilen göreni haýran edipdir. Fransuz Žak Mon ony „üýtgeşik batyr“ atlandyryp, „onuň bilen söhbetdeş bolmagyň özem aklyňy haýran edýärdi“ diýip, ýöne ýere mahabatlandyrmandy4. Ranjit Singh goňşulary bilen birnäçe uruşlary alyp barsa-da, öz halkyna gezek gelende rehimdar, ynsanperwer hökümdardy. Şol gabahatly ýyllarda öz halky üçin ölüm jezasyny gadagan etmegi onuň rehimdarlygyndan nyşan dälmi eýsem?! Halk ýöne-möne hökümdary halk gahrymany derejesine göterip, oňa halk hakydasyndan hemişelik orun bermeýär ahyry.
Ranjit Singh diňe bir Penjabyň maýda hanlyklaryny birleşdirip, bir bütewi döwlet döretmek bilen çäklenmedi. Ol Kaşmiri, Peşawary, Multany we beýleki kiçi goňşy hanlyklaryny hem eýeläp, uly döwlet döretdi. Onuň özi hem uly han - maharaja boldy. Ol demirgazyk-günbatar goňşusy bolan owganlar bilen 1813, 1823, 1827-nji ýyllarda üstünlikli söweşler alyp bardy.
Iňlisler Ranjit Singh aradan çykýança Penjaby eýelemäge milt edip bilmediler. 1839-njy ýylda Ranjit Singh ýogalandan soňra onuň uly ogly Kharak Singh tagta geçse-de, ol uzak dolandyrman, 1840-njy ýylda aradan çykdy. 1840-1843-nji ýyllarda Ranjit Singhiň ýene bir ogly Şer Singh hem gysga wagtlyk hökümdar bolmaly boldy. Soňra üçünji ogly Dalip Singhi – 6 ýaşly çagany hökümdar diýip jar etdiler. iňlisleriň aşygy alçy gopdy. Çünki, çaga çaga bolýarda! Goşun, pançaýatlar özlerini ýurduň hakyky hojaýynlary saýdylar. Iňlisler Penjaba garşy urşa taýýarlyk görüp başladylar.
Iňlisler 1845-1846-njy ýyllarda Penjaba garşy uruş alyp bardylar. Uruşda goşun ýolbaşçylarynyň dönükligi bilen sikhler ýeňildi5. Ýöne, iňlislere Penjaby doly eýelemek başartmady. 1848-1849-njy ýyllarda ikinji iňlis-penjap urşy boldy. Bu gezek iňlisler Penjaby doly eýelediler. Britan Hindistanyny giňeltmeklik tä 1893-nji ýyla çenli dowam etse-de, Penjabyň synmagy Hindistanyň doly bakna öwrülendigini aňladýardy.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Baştiliýany basyp almaga käbir maglumatlar boýunça 662 adam gatnaşypdyr. Olaryň arasynda 426 sanysy ownuk söwdagärler we senetçiler, 149 ussa kömekçileri we işçiler, 17-esger, 4-telekeçi, 5-gullukçy, 1-mugallym.
Bastiliýanyň eýelenmegi bilen bütin Fransiýa boýunça köpçülik aýaga galdy. Ýurtda hakyky häkimiýet Dörediji ýygnagň eline geçdi.
Dörediji ýygnak 1789-njy ýýlyň Alp Arslan aýynda 2 sany möhüm kanun çykaryjy karar kabul etdi. 1-si soslowiýeleýin aratapawut ýatyrylýardy 2-si döwlet salgytlaryny tölemek boýunça kanunyň öňünde hemmeleriň deňligi girizilýärdi. 1789-njy ýylyň Alp Arslan aýynyň 26-da ýygnak “raýat hukuklarynyň Deklarasiýasyny kabul etdi. Onda halk özygtyýarlygy prinsipi (ykrar edilýärdi) kanunyň öňünde hemmeleriň deňhukuklygy, adamyň howpsuzlygy, onuň sütme garşylyk görkezmegine hukuk, söz metbugat wyždan azatlyklary berilýärdi.
“Deklorasiýanyň” ahyrky 17-nji maddasynda hususy eýeçilige bolan hukuk eldegilmesiz diýilip bellenilýärdi.
Fransiýada rewolýusiýa ýaýbaňlanýardy, emma ýurduň ykdysady ýagdaýy gowulananokdy. 1791-nji ýýlda Ruhnama aýynda dörediji ýýgnak konstitusiýany işläp çykardy. Konstitusiýa boýunça Fransiýada konstitusion monarhiýa yglan edildi. Kanun çykaryjy ýygnaga, ýerine ýetiriji mirasdüşer monarha (şa) we onuň bellän ministrlerine berilýärdi.fransiýa 83-deportamente bölünip şäherlerde we obalarda saýlawly Munisipalitetler döredilýärdi. Şeýlelikde, Dörediji ýygnak ýurtda barly toparlaryň sosial we syýasy agalygyny tassyklady. Bu ýagdaý rewolýusiýanyň lagerinde sosial-syýasy bölünişigiň başlanmagyna getirdi.
3-nji soslowiýe, köpçülik we radikal buržuaziýa bileşip rewolýusiýanyň dowam etmegi ugrunda çykyş edip başlady. Şol bir wagtda rewolýusiýany saklajak güýçleriň barlygyny hem bellemeli. Fransiýada rewolýusiýa 1792-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 10-da başlandy. Şol gün kanunçykaryjy ýýgnak Lýudowik 16-ň häkimliginiň bes edilýänligi barada karar kabul etdi hem-de milli konwentiň çagyrylmagyny karar etdi. Milli konwent 1792-nji ýylyň Alp Arslan aýynyň 20-de ýygnandy. Konwente 783 deputat saýlandy, şolaryň 34-si bakna ýurtlardandy. Konwent Alp Arslan aýynyň 21-de Fransiýada şa häkimiýetiniň ýok edilendigi barada karar kabul etdi. Ruhnama aýynyň 23-de Fransiýa respublika diýlip yglan edildi. 1793-nji ýýlyň Türkmenbaşy aýynyň 21-de şa Lýudowik 16 jezalandyrylyp öldürildi. Ýokabinçiler häkimiýete 1793-nji ýylyň 31 maýynda geldi. Ol Fransiýa üçin agyr şertlerde häkimiýete geldi, sebäbi  ýurtda dürli toparlar häkimiýet ugrunda göreşýärdiler. Ýokabinçiler topary ýurduň ykdysadyýetini gowulandyrmak üçin birnäçe çäreleri amala aşyrdy. Mysal üçin daşary ýurtlaryň ýerlerini satmak, umumy ýerlerini paýlamak, gündelik zerur harytlara berk nyrh kesgitlemek. Ondan başgada ýakabinçiler Fransiýanyň täze konstitusiýasyny taýýarlady. Konwent ony 1793-nji ýýlyň Oguz aýynyň 29-da kabul etdi. Emma ýakabinçiler toparynda 1794-nji ýylyň ýazyndan agzalalyk döräp başlaýar.
Netijede 1794-nji ýýlyň Gorkut aýýnda Ýakabinçileriň häkimiýeti ýok edilýär. Onuň deregine ýakabinçilerden arassalanan konwent işläp başlaýar. Oňa taryhda termidorian agdarylyşygy-öwrülişigi diýilýär. Ol rewolýusiýanyň yza çekilenligini geljekde Fransiýada Napoleon Bonapartyň imperiýasynyň döredilmegine getirdi.
Konwentde dilleşik taýýarlanýardy. Onda esasy roly rewolýusiýa döwründe baýlaşan Konwentiň agzalary, Talýen, Barras we ş.m-di.8 termidar Oguz aýynyň 26-sy 1794 ýýlda Robespýer Konwentde çykyş edip, öz tarapdarlaryny hüşgärlige çagyrdy we ýygnakdan soň öýüne gitdi, emma dildöwşüge gatnaşyjylar galdy. 9 termidar Konwentiň mejlisi öz içini dowam etdi. Robespýeriň garşydaşlary ony we onuň toparyny häkimiýete hatyplyk edenler hökmünde aýýpladylar. Şol wagt hem mejlise gatnaşyjylaryň biri Robespýeri tussag etmegi talap etdi. Ony konwentiň agzalarynyň köpüsi goldady. Netijede Robespýer, onuň dogany Ogýusten we beýlekiler etdi.
Netijede Ýakobinçiler häkimiýeti doly ýok edilýär. Ýakobinçilerden (häkimiýet) Direktoriýa Lambardiýa, Sizalpini Liguriýa respublikalaryny Fransiýa garaşly etdi. Soň fransuz goşunlary Rime we Neapala girdi. Wenesiýaň döwleti aýratyn respublika hökmünde ýaşamagyny bes etdi. Şeýlelikde Fransiýa gysga wagtyň içinde Şwesariýanyň 1 bölegini, Pýemont, Reýniň çep kenary, Belgiýany, özüne birikdirdi.
Emma Fransiýanyň Baş duşmany hökmünde häli Angliýa galýardy. Şonuň üçin hem Fransiýa ilki bilen Angliýanyň baknalyk kuwwatyny gowşatmak maksady bilen N.Bonapartyň baştutanlygynda Müsüre goşun iberýär. Napoleonyň goşunlary Müsür peramidasynyň eteginde (1798ý Gorkut aýynyň 20-i). Müsür goşunlaryny derbi-dagyn edýär. Bu ýeňişden ruhlanyp Fransuzlar Siriýa garşy ýöriş edýärler. Bu ýerde fransuz goşunlary uly heläkçilige duçar bolýar. agyz suwuň ýoklugy maleriýa fransuz esgeriniň müňlerçesiniň ýok bolmagyna getirýär.
1797-nji ýýlyň Alp Arslan aýynyň 1-de admiral Nelsonyň baştutanlygyndaky iňlis floty Abukeriň eteginde fransuz goşunynyň derbi-dagyn edýär. Bu ýagdaý Fransiýa garşy bileleşigiň emele gelmegini tizleşdirýär. Onuň düzümine Angliýa, Russiýa, Türkiýe, Neopolitan döwleti Awstriýa girdi. Şeýlelikde Ýewropada uruş täzeden başlanýar. 1799-njy ýylyň ýazynda Germaniýada fransuz goşunlary çym-pytrak edilýär. Italiýadan fransuz goşunlaryny feld marşal Suworowyň baştutanlygyndaky rus goşunlary kowup çykardy.
Umuman Napoleon Banapartyň hereketleri Direktoriýanyň alyp barýan syýasatyna ters gelýärdi. Arassalan konwent işläp başlaýar. Fransiýa indi täze ýola Termidarýan konwenti döwründe geçip başlaýar, termidorian öwrülişigi rewolýusiýanyň aşak gaçmagynyň başyny başlady. 9-termidardan soň häkimiýet doly konwentiň eline geçýär. Onda maliýeçiler, täze mülkdarlar agdyklyk edýärdi. Termidorian konwenti Oguz aýynyň 27-i 1794 ýýldan Garaşlyk aýynyň 26-sy, 1795 ýyl aralygynda işledi. 1795 ýylda Termidorian konwent Fransiýanyň konstitusiýany kabul edýär. Konstitusiýa boýunça konwentiň deregine ýaşulylaryň maslahaty we 500-ler maslahaty döredildi. Bu 2 palata kanunçykaryjy hukuklydy. Kanun çykaryjylar Direktoriýany saýlaýardy. Ol hem 3 direktordan ybarat bolup durýardy.
Direktoriýanyň düzümi onuň işlän döwründe, ýagny 4 Brýumer 1795 ýýldan 18 brýumer 1799 ýýl birnäçe gezek täzelenip durýardy, ýöne onuň ähli dolandyran döwründe şäher we oba adamlarynyň ýagdaýy agyrlygyna galýardy. Direktoriýa ýyllarynda Fransiýa frontlarda ýeňiş gazanýardy, sebäbi rewolýusiýa ýyllarynda ýaragly güýçler uruşyň täze usullaryny özleşdirendir. Emma uruşyň häsiýeti Direktoriýa ýýllarynda birden üýtgedi: ýagny Fransuz rewolýusiýany goramak ugrunda başlanan uruş 1797 ýyldan keseki ýurtlary basyp almaga gönükdirilen urşa öwrüldi. N. Banapart Demirgazyk Italiýadaky fransuz goşun bölümine  baştutanlyk edip italýanlary we awstriýalylary uly ýeňlişe duçar edýär. Awstriýalylary Italiýadan çykaryp şonuň üçin hökümýetde-de, Parižde-de, tutuş ýurtda-da  närazylyk güýçlenýärdi.
Emma N.Banopartyň tarapdarlary Direktoriýada-da, Parižiň hökümet tarapynda-da agdyklyk edýärdi. 1799-nji ýýlyň Sanjar aýynyň 9-de Napaleon özüniň dogany Lýusýon Banapartyň ýakyndan goldamagy bilen Fransiýanyň 1-nji konsuly edilip bellenýär, ouň elinde bütin häkimiýet jemlendi.
Ýaglyk
200px|thumb
Fransiýa XVIII-XIX asyrlaryň sepgidinde
Mowzuk: Fransiýa XVIII-XIX asyrlaryň sepgidinde.
2.	Napoleonyň içeri we daşary syýasaty.
3.	Wena kongressi we onuň kararlary. Mukaddes ýaranlyk.
18-nji brýumer döwlet agdarylyşygyndan soň Napoleon häkimiýeti ýuridiki resmileşdirmäge howlukdy. Täze konstitusiýa kabul edildi. 3 mln-dan gowrak fransuz onuň kabul edilmegi üçin ses berdi, 1,5 müň garşy. Saýlaw polisiýanyň nazary astynda geçirildi. Täze konstusiýa boýunça Fransiýa respublikalygynda galdy. Emma bütin häkimiýet 1-nji konsulyň elinde jemlenipdi. Konstitusiýa boýunça 1-nji konsul goşunyň baş serkerdesi, ol kanun çykaryjy häkimiýetiň ähli edaralarynyň agzalaryny belleýärdi. Konsul deportamentleriň başynda duran protektleri özi belleýärdi. Ministrler hem 1-nji konsul tarapyndan bellenýärdi.
N.Bonapart ol adaty şahsyýet däldi. Zehinli goşunbaşy, ussat guramaçy ol rewolýusiýanyň gazananlaryny ýok edip bolmaz diýip belleýärdi. Öz şahsy häkimligini dikeldip Napaleony esasan hem rewolýusiýa ýýllarynda baýlyk we ýer edinenler goldaýardylar. Teňňelerde onuň şekili zikkelenýärdi.
1802-nji ýýldan başlap Napaleonyň doglan güni milli baýram edilip bellendi. 1802-nji ýýlda geçirilen referendum boýunça ol ömürlik konsul, onda-da özüne mirasdüşeri bellemek hukugy bilen saýlanylýar. Napoleon buthananyň ähmiýetine gowy düşünýärdi. Şonuň üçin hem ol 1801-nji ýýlda rim papasy bilen gepleşip, dini baýramlary dikeldýär. 1804-nji ýýlda Napoleon dabaraly ýagdaýda täç geýdirilýär. 1804,1808, 1811-nji ýýllarda Raýat, kommersiýa we Jenaýat kodeksleri çap edilýär, olar “Napoleonyň kodeksleri” adyny alýar. Kodeksler raýat gatnaşyklaryny kadalaşdyrmak we hususy eýeçiligiň eldegirilmesizligini goramaga gönükdirildi. Olar Fransiýada erkin bäsleşigiň, öndüriji güýçleriň ösüşi üçin şert döredýärdi. Emma kodekslerde ölüm jezasy, ten jezasy baradaky maddalar, şoň ýaly hem aýallaryň hukuksyzlygy baradaky ýagdaýlar saklanyp galýardy. Umuman alanyňda kodeks Fransiýa ykdysady ösüşine mümkinçilik döretdi.
Özüniň daşary syýasatynda Napoleonyň maksady Fransiýanyň Ýewropada ykdysady we syýasy agalygyny üpjün etmekdi. Onuň üçin Napaleonda doly mümkinçilik bardy. Sebäbi bu döwürde fransuz goşuny Ýewropada 1-nji goşundy, onuň serkerdeleri başarjaň we sowatlydy Napaleonyň özi bolsa tanymal goşunbaşy we görnükli döwlet işgäridi.
Napoleonyň ähli goşunlary fransiýa garaşly ýurtlarada degişlidi. Ol şol ýurtlaryň başynda öz dogan-garyndaşlaryny belleýärdi, garaşly ýurtlaryň köpüsi Napoleonyň girizýän täzeliklerini uly höwes bilen goldaýar. Emma Napoleonyň syýasatyna Angliýa, Awsrtiýa, Russiýa, Prussiýa garşydy. 1805-nji ýýlda güýzde uruş hereketleri ýaňadan başlanýar. Ol gysga wagtyň içinde Fransiýa, Awstriýany, Italiýany, Golland, Prussiýany basyp alýar. Indi Napoleonda ýeke-täk duşman ol hem Angliýa galypdy. Napoleon Angliýany ykdysady gabawa almagy wezipe edip goýýar. Şol maksat bilen ol Angliýa bilen ähli gatnaşyklary bes etmäge özüne garaşly döwletleri borçly edýär. Emma iňlis hökümeti oňa jogap edip neýtral suwlarda fransiýanyň söwda gämilerini basyp alýar hem-de ähli fransuz gämi duralgalaryny gabawa salýar. Şeýle ýagdaýda iňlis harytlaryna bolan isleg Russiýada-da hat-da  fransiýada-da kanagatlandyrylmaýar. Ýewropa ýurtlary, şol sanda Russiýa gabaw bilen ylalaşmaýardy. Gabaw fransiýa – russiýa gapma-garşylyk has ýitileşdi. Prussiýa derbi-dagyn edilen soň hem Fransiýa bilen Russiýanyň arasynda uruş dowam edýärdi. 1807-nji ýýlda gündogar Prussiýada bolan söweşde fransuzlar ýeňiş gazandy.
1807-nji ýylyň Gorkut aýynyň 7-de Tilzitde Neman derýasynyň kenarynda 2-imperator, ýagny Napoleon bilen Aleksandr 2-ň duşuşygy bolup, onda ýaraşyk we ýaranlyk barada şertnama baglaşylýar. Şonda Russiýa Ýewropada Fransiýanyň peýdasyna bolup geçen ähli özgerişler bilen razylaşýar we Fransiýa bilen Russiýanyň arasynda Angliýa garşy ýaranlyk baglaşylýar.
Emma ol ýaraşyk wagtlaýýndy. Napoleon indi dünýä agalygy ugrunda uruşlara taýýarlanýardy. Napoleon Russiýa garşy ýörüşe taýýarlanyp onuň serhetlerinde ýarym milliondan gowrak fransuz, prus, awstriýa goşunlary jemlenipdi. 1812-nji ýylyň 24-nji iýunynda geçilen gije Napoleonyň goşunlary Russiýa garşy uruşa girişdi. Ol uly söweşlerden soň Moskwa ýakynlaşypdy. Onuň etegindäki Borodino obasynda 7 sentýabrde şol döwrüň uly söweşlerinden biri bolup geçdi. Güýçler şeýledi: ruslar – 120 müň töweregi, fransuz goşunlary –135 müň töweregi. Borodino söweşi netijesinde Napoleonyň goşunynyň 58,5 müň adamy heläk bolýar. Ruslar takmyndan 41 müň adam ýetirýär we Moskwa tarapa yza çekilýär. 14 sentýabrda basyp alyjylar Moskwa girýärler we onda 1 aý 4 güň bolýarlar. Garaşsyzlyk aýynyň 18-de 1812-nji ýýlda olar Moskwadan çykmaga mejbur bolýarlar. 1812-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň ortalarynda Russiýanyň çäklerinden bary-ýogy 20 müňe golaý fransuz esgerleri çykyp gidýär.
1814-nji ýýlyň Nowruz aýynyň 31-de bileleşigiň goşunlary Pariže girýärler. 30 maýda Fransiýada döredilen wagtlaýyn hökümet Taleýranyň ýolbaşçylygynda ýaran döwletleriň wekilleri bilen ýaraşyk şertnamasyny baglaşýarlar. Oňa laýýklykda Fransiýa 1792-nji ýýlda serhetlerine gaýdyp gelýär. Senat Napoleonyň deregine şa edip Lýudowik 18-I belleýär. 1814-nji ýýlda Lýudowik 18-I Fransiýada konstitusion manarhik dikeldilýändigini yglan edýär.
Emma napoleon Elbada gizlenýärdi. Ol Fransiýadaky özgerişlerden habarlydy. 1815-nji ýýlyň Nowruz aýynyň 1-de ol özüne wepaly 1000 esger bilen Fransiýanyň günorta kenarynda goşun düşürýär we 3 hepdeden soň Pariže girýär we öz häkimligini dikeldýär.
1815-nji ýýlyň Oguz aýynyň 18-i Napoleon özüniň iň soňky ýörişini Belgiýa garşy başlaýar. Brýuseliň golaýynda Waterloa diýen ýerde uly söweş bolup Napoleonyň özi bolsa iňlislere ýesir düşýär hem-de 1821-nji ýýlyň Magtymguly aýynda sürgün edilen ýerinde aradan çykýar. Wena kongressi 1814-nji ýýlyň Ruhnama aýynyň 1-den 1815-nji ýylyň Gorkut aýynyň 9-na aralygynda bolup geçýär. Oňa 4 döwletiň wekilleri (Russiýa, Awstriýa, Prussiýa, Angliýa) gatnaşýar. Kongressiň esasy maksady Ýewropada bolup geçen üýtgeşikleriň syýasy netijesini ýok etmek ýagny Napoleon ugurlaryny ýazgarmak. Wena kongessine gatnaşyjylar özara şertler ulgamyny baglaşmak arkaly halkara meseleleri çözmegi karar etdi. Bu diplomatik ulgam XIX asyryň I ýarymyna çenli saklandy. Kongresse gatnaşyjylar ilki bilen Fransiýany gowşatmak we onda geljekde Napoleon imperiýasynyň dikeltmegiň ýol bermezlik barada birnäçe çäreleri kesgitledi. Wena kongressi öz garaýşy boýunça Ýewropanyň kartasyny täzeden kesgitledi.
Fransiýanyň töwereginde birnäçe döwletler emele geldi. Mysal üçin baý we ösen Belgiýa gowşak Gollandiýa bilen birlşdirip Niderlandiýa şalygyny emele getirdi. Polşa boýunça Russiýa, Prussiýa we Awstriýa döwletleriniň arasynda paýlaşyldy. Finlandiýa we Bessorabiýa Russiýanyň ygtyýarynda galdy.
Italiýa, Sardiniýa şalygy Genul, Wenesiýa we Lambardiýa gaýtarylyp berilýärdi. Prussiýa, Reýn oblasty Westdaniýa, Pomeraniýa birikdirildi. Norwegiýa Daniýadan alnyp Şwesiýa birikdirildi. Şwesariýanyň araçäkleri giňeldilip kongressiň karary bilen oňa hemişelik bitaraplyk statusy berildi. Wena kongressiniň kararlary Ýewropada dworýan-monorhistik häkimiýetiniň güýçlenmegine getirdi. Ol bolsa ilki bilen başlanan rewolýusion we milli özbaşdaklyk hereketini basyp ýatyrmaga gönükdirildi. Şol maksat bilen hem Ýewropa döwletleriniň hökümetleri öz aralarynda mukaddes soýuzy baglaşdyr.
Daşoguz FK
Daşoguz futbol kluby, Daşoguzda yerleşyar. Hazirki wagtda Türkmenistanyň Ýokary Ligada basleşige dowam edýar. Olar 10, 000 orunlyk Sport Toplumynda oýunlaryny geçirýar. Baş tälimçisi - Ilgiz Abdurahmanow.
Inwaziýa
INWAZIÝA (latynça: Invasion-çozmak aralaşmak) haýwanat tebigatynyň parazitleriniň adama, haýwanlara we ösumliklere ýokuşmagy. Inwasiýa aktiw hem-de passiw bolup bilýär. Aktiw Inwasiýada parazit organizima şikes ýeten ýa-da ýetmedik deri örtügi, passiw Inwasiýada parazit organizme suw, iýmit we ş.m arkaly aralaşýar.
Meksika
Meksika (México ), resmi ady — Meksikanyň Birleşen Ştatlary (Estados Unidos Mexicanos) — Demirgazyk Amerikada döwlet, ol demirgazykda ABŞ, günorta-gündogarda — Beliz we Gwatemala bilen serhetleşýär, günbatar kenarlaryny Kaliforniýa aýlagynyň we Ýuwaş okeanyň suwlary ýuwýar, gündogaryny bolsa, Meksika aýlagynyň hem-de Karib deňziniň suwlary ýuwýar. Meksika Latyn Amerikanyň iň demirgazykdaky ýurdy we ispan dilinde gepleýän ýurtlaryň iň köp ilatlysy bolup durýar.
thumb|left|Meksikanyň kosmos giňişliginden görnüşi
Albaniýa
Albaniýa (Shqipëria, resmi ady — Albaniýa Respublikasy, Republika e Shqipërisë ) — Balkan ýarymadasynyň günbatar böleginde, Adriatik we Ioniýa deňizleriniň kenarynda ýerleşýän döwlet. Ýurduň ady Illiriýa dilindäki olba — "oba" sözünden gelip çykýar. Shqipëria diýip özlerine berýän atlary "bürgüdiň ýurdy" (albança shqiponjë - bürgüt).
Otranto bogazy Albaniýany Italiýadan bölüp aýyrýar. Demirgazyk-gündogarda Kosowo, demirgazyk-günbatarynda Çernogoriýa, gündogarda Makedoniýa, günorta-gündogarda Ýunanystan bilen araçäkleşýär.
120px|left|thumb|Albaniýanyň administratiw kartasy
Agahan Durdyýew
=Eserleri=
Niderlandiýa
Niderland Patyşalygy (Nederland, ) — Günbatar Ýewropa döwleti, kenarlaryny Demirgazyk deňzi ýuwýar (kenarýakasynyň uzynlygy — 451 km). Ol Almaniýa (577 km) we Belgiýa (450 km) bilen serhetleşýär. Karib deňziniň Aruba adasy we Niderland Antil adalary bilen bilelikde, ol Niderlandlar Korollygy (Koninkrijk der Nederlanden) döwletini emele getirýär. Paytagty- Amsterdam saheri.
Halaç etraby
Halaç etraby — Lebap welayatynyň bir etrabydyr. Amyderýanyņ çep kenary bolmak bilen örän amatly ýerde ýerleşýär.
Jidde
thumb|200px|left|Tahliýe köçesi thumb|left|200px Jidde (جدة Jidde) — Saud Arabystanynyň günbatar böleginde ýerleşýän şäher. Ilatynyň sany 3,6 million adamdan geçýär (2009), ululygy boýunça ýurduň ikinji şäheri we onuň "ykdysady paýtagty" bolup durýar.
Gyzyl deňziň gündogar kenarýakasynda Jiddäniň porty bar.
Georgiý Agrikola
Ge­or­giý Ag­ri­ko­la(Georg Andreas Agricola)
Ge­or­giý Ag­ri­ko­la – ne­mes luk­ma­ny we aly­my. Ol mi­ne­ra­lo­gi­ýa­nyň, geo­lo­gi­ýa­nyň, dag-mag­dan baýlyklarynyň we me­tal­lur­gi­ýa­nyň esa­sy­ny goý­dy. Öz dur­mu­şy­nyň esa­sy zäh­me­ti – “Me­tal ha­kyn­da” 12 jilt­lik mo­nog­ra­fi­ýa­syn­da ga­zy­lyp alyn­ýan peý­da­ly jisimleri göz­le­me­giň, mag­da­ny baý­laş­dyr­ma­gyň we me­tal­lur­gi­ýa pro­ses­iniň esa­sy ugur­la­ry­ny do­ly we yzy­gi­der­li usul­da tes­wir­le­ýär. 20 tä­ze mi­ne­ra­ly yl­my taý­dan kes­gi­läp­dir we ýa­zyp be­ýan edip­dir.
Türkmen halky XIX asyryn birinji ýarymynda
Mowzuk : Türkmen halky XIX asyryn birinji ýarymynda
M E ÝI L N A M A :
1.	XIX asyryň I-nji ýarymynda türkmenleriň jemgyýetçilik- ykdysady gurluşy
2.	Turkmenleriň keseki dowletleriň  zulumyna garşy goreşi.
Beyik Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen halkyna Garaşsyzlygy we baky Bitaraplygy alyp beren sofi, gazy, togy, suwy mugt ulanmağa yol açdy. Bizin ata-babalarymyz hem yer-suw üçin kop söweşler edipdirler. Beyik Saparmyrat Türkmenbaşynyn Mukaddes Ruhnamada belleyşi yaly: XVII asyrdan başlap ruslaryn Hazar denzinin kenaryna gelmeği bilen rus-eyran gatnşyklarynda türkmenin ykbalynyn kemsidilendigine, oturymly yerlerin azaldylandygyna, türkmen halkynyn taypa-tire agzalglygynyn, gonşy döwletler bilen yer-suw dawalarynyn daşyndan gurnalandygyna taryh şayat (44 sah.). Jemgyyetde adamlaryn önümçilik gatnaşyklary olaryfı önümçilik edyândigi bilen kesgitlenyâr.
Yer eyeçiliginin jemagatçylyk görnüşine türkmenlerde sanaşyk yerler, erkin yerler, bijeli yerler, köpün yeri diyip at berilyârdi. XIX asyryri ilkinji yarymynda sanaşyk yerlerin mekany, in kop yayran yeri Mary oazisi hasap edilipdir. Bu yerde ekin meydanlarynyn köpüsi ayry-ayry oba jemagatlarynyn arasynda bije bilen paylanypdyr. Sebâbi bent gurmak, yap çekmek, gatla, taraz arkaly suwlary paylamak jemagat bölüp amala aşyrylyardy, âhli jemagatyn güyjünin jemlenmegini talap edyârdi. Sonun üçin suw hem jemagatynky hasap edilyârdi. Yer, suw paylaşylanda köplenç bije atylyardy. ilki Murgabyn suwuny bağlamak üçin Gowşut bendi bütin halk bölüp gurulyar. Sonra oazisin âhli yerini tekelerin utamyş we togtamyş uruglarynyn arasynda bije atyp paylayarlar. "Bijeli oğlan ağlamaz" diyilyân nakyldan uğur alyp, j emi 9 mün öyli utamy şiara deryanyn cep kenaryndaky, 13 mün öyli togtamyşlar-da sağ kenaryndaky yerler düşyâr. Bije arkaly yerleri we suwlary hemme tirelerin we obalaryn arasynda paylapdyrlar. Netijede haysy urugyn, tirânin, obanyn köpdügine ya-da azdygyna garamazdan, yerler we suwlar bije bilen paylanypdyr. Bu bolsa başda densizliğe yetiryâr. Her bir hojalygyn adat boyunca bir suwluk yeri ekmâge haky bardy. Emma hojalygyn sanyna we yapdaky suwun mukdaryna görâ kabir obada bir suw bilen iki tanap, beylekilerinde bolsa 6-7 tanap yer suwaryp bolyardy. Bir suwluk yer diyilyân ölçeg her obada bir hilidi. Jemagat yer eyeçiligi diyilyân düzgünin gurluşy turuwbaşdan densizliğe esaslanandy. Sonun üçinem onun içinde yer-suw dawasynyn yok wagty bolmandyr. Adatyn kanuny boyunca ilki başda sanaşyk yerlerden pay almağa hemme kişinin haky bardy. Emma bu düzgüni jemagatyn özi üytgedip bilipdir. ilki bada her bir yarag döretmâge ukyby bolan, ata çykyp ya-da pyyada sÖweşe gatnaşyp bilyân adamyn, sofiabaka bolsa dine öylenen adamyn yer - suw payyny almağa haky bolupdyr. Emma XIX - XX asyryfi sepgidinde bu düzgün hem üytgâpdir. Baylyk, garyplyk, sosial densizlik üytgeşip, adata "nikah - suw" diyilyân hukuk girizilyâr. Bu hukuk esasynda garyplara öylenmese yer-suw almağa haky bolmandyr, baylaram naçe ogly bolsa, şolaryfi sallançakda yatanyna çenli hemmesini adaglap galynyny geçirip, nika gyydyryp, öyerdim edip, bâşden-ondan yer-suw paylaryny alypdyr. Jemagatyn yer eyeçilik düzgüni boyunca, ilki başlarda suwun bolrak yerlerinde yer-suw payyny salan adamlara, dul galan ayallara, yetim çağalara, başga yerlerden göçüp gelen mysapyrlarlarada beripdirler. Jemagatyn yer eyeçilik düzgüni dine bir Mary, Anal, Etek, Tejen yaly yerlerde yayraman, eysem Sarahs, Pendi, Etrek, Gürgen oazislerinde-de yer eyeçiliginin esasy görnüşi bolupdyr. XIX asyrda bütin günorta Türkmenistanda yer eyeçiliginin jemagatçylyk düzgüni esasy görnüşi bolupdyr. Bu düzgün hemme taraplayyn ekarançylygyn ösmegini, yerin onat bejerilmegine, ona renç sindirip, yhlas bilen ekin dolanyşygyny girizmâge mümkinçilik bermândir. Sonun üçin hem jemagatyn yer eyeçilik düzgüni yere hakyky eyeçilik etmeğin in gowşak, yagny içinden gowşayan, darfeayan görnüşi bolupdyr.
Eğer günorta Türkmenistanda jemagat yer eyeçiligi bilen mülk yerler agdyglyk eden bolsa, onda demirgazyk Türkmenistanda, "atylyk yerler" diyilyân yer eyeçiligi bolupdyr. Hywa hanlaryna harby gullugyny berjay edyân bir atly nökere bölünip berilyân suwarymly ekin meydanyna "at&lyk yerler" diyilyâr. Atalyk yerleri adatça harby gullugy berjay edyân türkmenlere uly yaplaryn ayak ujundan bölüp beryâdiler. Yer eyeçiliginin atylyk yer görnüşi Hywany Russiya basyp alandan sonra asyl mazmunyny başlayan Hywada nöker gullugy indi öz âhmiyetini yitiripdi. Önkı at^lyk yerler özünin daşky görnüşini saklasa-da, kem-kenıden taze mazmun alyp, mülk yer eyeçiligine öwrülyârdi we olaryn eyesi döwletin hayryna her hilı salgytlar tölâp başlayardy. Hywa hanlarynyri "Salgyt kesme" syyasaty netij esinde ozalky tarhan gezip yören nökerler adaty rayatlaryn hataryna goşulmalydy we yer salgydyny, huşur, zeket, dehyek yaly salgytlary tölemelidi.
XIX asyrda Türkmenistanda hasylyn üçden birine kişinin yerini kârendesine alyp ekmek düzgünide ginden yayrapdyr. Lebapda yeri kârendesine alyan dayhanlaryfi önünde şeyle sert goyulyardy : karende yerleri ekmek üçin dört zat gerek - yer bilen suw, tohum işçi mal bilen gural, iri sorikusyda kârendeçinin gara zâlımeti. Mar>^da kârendeçilik diylen zat yat bolupdyr. Dine baknalyk döwürde 104 müfi desyatin yeri halkyn elinden alyp,patyşalyk mülki dörediîenden son sol yerleri kârendeçilerine, esasan Lebapdan göçüp gelen ârsarylara paylap beripdirler. Mundan başga-da patyşa hükümetinin yerli kolonial hâkimiyetleri hemişeki jemagat yerlerini döwletin eyeçiligine geçirip, karende yerlerine öwrülipdir. Hat ata-baba ekip yören öz yerine indi patyşa hökümetinden, yerli kolonizatorlardan kârendesine almaly bolyardy.
Hâzirki pursatda dine bir döwlet gurujylyk dal, eysem milleti döredijilik işi talap edilyâr. Hakykatdanda sofiky 100 yyl içinde marksizmin jemgyyetinin anyyeti hökmünde bolmagy jemgyyetçilik ösüşinde yüze çykardy. Sebâbi bu anyyetin özi çâklidi. Sonun üçin onun esasynda gurlan jemgyyet hem çâklidi. Jemgyyet üytgâp duryâr. Bu onun kanunalayyk hasiyetidir. Sonun üçin türkmen jemgyyetinin beyik taryhy öwrülişigi döwürde taze taglymaty we anyyeti döretmek meselesi önden görüji parasatly Beyik Serdarymyz Saparmyrat Turkmenbaşynyn gerdenine düşdi. Beyik Serdarymyz bu işin hötdesinden gelmeği başardy Yagny ol ata babalarymyzdan dowam edip gelyân dâplerden uğur alyan öz boluşly ayratynlyga eye bolan türkmen j emgyy etini geljekde altyn asyra alyp baryan bütewi bir ylmy taglymatyny esaslandyrdy. Bu babatda Beyik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada şeyle belleyâr " Beyik taryhy öwrülişik bilen alamatlanyan döwür adaty döwlet baştutanynyfi gerdenine düşyân yükden has uly zatlary gerdene goyyar. Jemgyyetin âhli esaslary bir taglymatyri üsti bilen gurnalmalydyr. Çünki millete anyk, bitewi hem gutarnykly yaşayyş ölçeği gerek. Ruhnama şeyle ölçeglerin baş nusgalaryny berer." (Mukaddes Ruhnama 70 sah.)
Türkmen halkynyn XIX asyr syyasy taryhy oran baydyr. Gonşy döwletlerifi zulumyna garşy türkmenler ömürboyy gozgalan, göreş edip gelendir. Şolaryn taryha girenimde bar, girmedigide bar. Eyrandaky gojalar neberelerinin sütemine garşy göklenler bilen yomutlaryn birleşip. 1813-nji yylda turuzan gozgalany birinji rus-eyran urşy döwründe bölüp geçipdi we taryha "Cülustan wakasy" hökmünde giripdi. Gozgalan 1813-nji yylyn yazaylarynda göklenlerin arasynda başlandy we derrew âhli gökleni we yomudy gurşap aldy. Gozgalanyn sebâpleri barada gündogar we rus arhiw çeşmelerinde birmenzeş pikir aydylyar. Eyranyn sene yazgylary Astrabadyn yerli hâkimlerinin "akmak hereketleri zerarly, Astrabat türkmenlerin sabyr kâsesi püre-pürlendi we çaykanyp dökülmek derejesine yetirildi" diyip yazyardy. Gajarlaryfi döwründe zamana şeylerâk bolupdyr. Zulumyn eden-etdiligiri çeni-çaky yokdy. Olar Eyrany güyçli we haybatly "dövvlete öwürjek bölüp alada edyârdi. Bu barada ayratyn hem Fat Aly şa we onun ogullary janypkeşlik etdi. Emma hemme zady dine zulüm, sütem. zorluk bilen amal etjek bolyardylar. Şu yagdayda gojarlaryn azgynçylykly düzgünlerinin, Astrabat hâkimlerinin câksiz eden - etdiliginin bimöçber töleglerifi, adamlary zor bilen goşuna almak, zamuna (girew) saklamak düzgünine garşy Etrek -Gürgen türkmenleri gozgalan edyâr. Gozgalana göklenler bilen yomutlaryfi arasynda peyda bolan Seyit Muhammet Yusup Soltan atly bir hajy baştutanlyk edyâr. Eyran taryhçylarynyn we rus arhiw çeşmelerinin beryân maglumaty boyunca, bu hajy asly badahşanly hojalardan, ata-babasy Gün hoja, Ay hoja dagy sol yerde hâkimlik eden, bu bolsa edeni uğruna bolmadyk. Russiyany, Hytayy, Hindistany, Müsüri, Bagdady, Basrany aylanyp çykan, yedi deryanyn suwuny içen denvüş bolupdy. Son Eyrana gelende Fat Aly şa bir sebâp bilen onun göwnüne degipdir. içi ahmyrly bu denvüşde dönen hajy Tahranda zamunlaryfi yzyndan gelen ya-da özi zamuna alnan yomut hany Gurbangylyja sataşyar, onun bilen gatnaşykda bölüp, her hili harby we söweş enjamlaryny satyp alyar we Gurbangylyç bilen bile Etrek - Gürgene gaydyar. Gurbangylyç bu hajy bilen derdinişip, türkmenlerin Fat Aly şadan umuman gajarlardan nâgilidigi barada gürrün beren bolmagy mümkindir. diyip çen edyârıs. Bu denvüş hojanyn türkmenlerin arasyna gelmeği olaryn gozgalan etmeğine itergi bolyar.
XIX asyryfi 20-nji yyllarynda Lebabyn ilaty hem Buhara emiri Mirhaydaryn garşysyna gozgalan edipdir. Emmabu gozgalan baradayazuw çeşmeleri oran az saklanyp galypdyr. Sonun üçin hem onun öwrenilişi yüzley,dine Seyitnazar Seydinin goşgularyna esaslanyp, kabir maglumatlary berip bolyar. Lebap türkmenlerin Mirhaydara garşy eden gozgalanyna sol Soltannyyaz beg baştutanlyk edipdir. Seyitnazar Seydide onun mürzesi bolupdyr we bile hereket edipdir. Muhammetrahym Soltannyyaz begi onun 800 öyli ilaty bilen Mara göçürip, sol yerdenem olara yer bölüp beryâr. Öz dogany Gutlymyrady hem Mara hâkim bellâp, ona Soltanbendi dikeltmegi tabşyryar. Emma onun iki gezek synaııyşygy başa barmandyr, bendi deryanyn suwy alyp gidipdir we ol Marydan Hywa gaydanda, yolda ölüpdir. Soltannyyaz begin öz ili bilen Mara göçürilmegi Lebap türkmenlerinin gozgalanynyn yenilendiğinin alamatydyr. Edil sol döwürde Mırhaydar hem goşun çekip, Lebaba gelipdir. Şu yagdayda, elbetde, ârsarylar ika bölünipdır. Gara, Pelwert, Halaç töwerekleri deryanyn anrykenaryna geçip, Mirhaydara goşulypdyr. Muhaınmetrahymyn yanyna gelip giden wekillerin - de birnâçesi Mırhaydaryn tarapyna geçipdir. Şeylelik bilen, ârsarylar Buhara bilen Hywanyn arasyndaky dawa meydanyna öwrülyar we bu bâsleşikde helak bolanam Lebap türkmenleri bolyar. Görşumiz yaly, XIX asyryfi birinji yaryınynda türkmen halkynyn Eyran şalarynyri Hywa hanlarynyn we Buhara emirliğinin garşysyna, olaryn çydap bolmajak zulumyna, sütemine garşy baş göterip, alyp baran göreşleri şowsuz gutaryar. XIX asyr geçen asyrlaryn dine kanuny dowamydyr, üç sany gonşy despotik feodal döwletlerin sütemine çydaman, olaryn zulumyndan dynmak uğrunda halkymyzyn şowsuz göreşi dowam etdiren zamanasydyr.
Döwletmämmet Azady adyndaky Türkmen milli dünýä dilleri instituty
Salgysy
Aşgabat şäheri, 2060-njy köçe, 47. Tel: 34-56-71, 34-54-66, faks: 34-39-88
Gurbandurdy Gurbansähedow
Gurbandurdy Gurbansähedow Türkmenistanyň iň görnükli ýazyjylarynyň biridir. Ol 1919-njy ýylda Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynda dogulýar. Ol 1941-nji ýylda Aşgabat döwlet pedinstitutyny tamamlaýar. Dürli ýyllarda “Ýaş Kommunist”, “Türkmenistan”, “Edebiýat we Sungat” gazetlerini redaktirleýär. Türkmenistan we Magaryf neşirýatlarynda, Türkmen film kinostudiýasynda redaktor bolup işleýär. Türkmenistan ýazyjylar soýuzyna ýolbaşçylyk edýär. G. Gurbansähedow “Suraý”, “Kyrk teňňe”, “Ýürek daş däl”, “Söýseň” ýaly powestleri ýazýar, “Toýly Mergen” romanyny, “Dökülmedik gan”, “Azaşan ýigit”, “Garagöz işan” ýaly drama eserlerini hem ýazýar. Ol 1992-nji ýylda aradan çykýar.
Toklutaý
Toklutaýlar esasy Ýewraziýanyň düzlük we dag sähralygyna giňden ýaýrandyr. Şeýle hem biziň ýurdumyzda Hazar deňziniň kenarynda we Etrek derýasynyň aşaky başyndan Köpetdagyň öňüne çenli we uly derýalaryň jülgelerinde seýrek duş gelmek bolar. Olar Demirgazyk Garadeňiz pesliginde, Hazarýakasynda, Kiçi we Alynky Aziýanyň käbir ýerlerinde gyşlaýarlar.
Bu guşlaryň ýaşaýyş şertleri uçup geçýän we gyşlaýan guş. Ýazyna martda we apreliň başynda, güýzüne-oktýabrda we noýabrda uçup geçýär. Guşlar ýarym çöllük, ýowşanly sähralyk ýerlerini, oazisleriň gyra çetlerini halaýarlar. Ýabany otlaryň we medeni däneleriň baldagy we tohumlary, tomzaklar we beýleki käbir mör-möjekler bilen iýmitlenýärler
Toklutaý guşlary ýitip gitmek howpy abanýan görnüş hökmünde döwletimiziň Gyzyl kitabyna girizilendir.
Türkmenistan-Hytaý gatnaşyklary
1991-nji ýylyň 27-nji dekabrynda Hytaý Türkmenistanyň garaşsyzlygyny ykrar etdi. 1992-nji ýylyň 6-njy ýanwarynda iki döwletiň arasynda ilçileriň derejesinde diplomatik gatnaşyklar ýola goýuldy. Şol ýylyň 19-23-nji noýabrynda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ilkinji resmi sapary iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklarda täze sepgitleri açdy. 1994-nji ýylyň 20-22-nji aprelinde HHR-iň Döwlet geňeşiniň başlygy Li Peniň Türkmenistana resmi sapary boldy. 1998-nji ýylyň 30-njy awgustyndan 4-nji sentýabryna çenli aralykda Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Hytaýa ikinji gezek resmi sapary boldy. Türkmenistanyň ýolbaşçysy Szýan Szemin bilen duşuşygynda Türkmenistanyň Hytaý ýaly beýik döwletiň tejribelerini öwrenýändigi barada: “Biziň “10 ýyl abadançylyk” geçiş maksatnamamyz siziň tejribeleriňiziň gös-göni täsiri esasynda döredi” diýip belledi. Şu güne çenli Türkmenistan bilen Hytaýyň arasynda döwletara we hökümetara resminamalaryň 30-a golaýyna gol çekildi. Türkmen-hytaý hyzmatdaşlygy söwda-ykdysady, medeni we bilim ugurlarynda alnyp barylýar. Iki ýurduň arasyndaky haryt dolanyşygy 50 mln. dollardan geçdi. Türkmenistanda Hytaýyň maýadarlarynyň gatnaşmagynda kärhanalaryň 10-sy gurulýar. Hytaý hünärmenleri Günbatar Türkmenistanda nebit ýataklaryny özleşdirmäge gatnaşýarlar. 2000-nji ýylyň 5-7-nji iýuly aralygynda HHR-iň döwlet başlygy Szýan Szeminiň Türkmenistana resmi sapary boldy.
Toklutaý
Ýaşaýan Ýerleri
Jemi sany 31,000 bilen 37,000 sany diýip hasap edilýar. 4,200 - 4,500 görnüşi Gündogar Aziýada duş gelýär. Soňky wagtlarda Gündogar, Merkezi Ýewropada we Aziýada , aýratyn hem Gazagystan we Mongoliýada sanlarynda düşüş bar.
Türkmenistan-Hytaý gatnaşyklary
Bilelikdäki türkmen-hytaý Jarnamasyndan bölek “Taraplar ähli ýurtlaryň öz syýasy, ykdysady ulgamyny we sosial gurluşyny kesgitlemäge, öz ýaşaýşyny üpjün edýän modeli saýlap almaga we öz ýurdunyň ýagdaýlaryna laýyklykda adam hukuklaryny goramaga haky bardyr. Islendik bahana bilen, şol sanda “Adam hukugynyň özygtyýarlylykdan artykmaçlygy” hakdaky tezisi we garaşsyz döwletleriň özygtyýarlylygyny dsgermezlik etmek üçin “ynsanperwer gatyşmak“ teoriýasyny peýdalanyp hem hiç bir ýurduň başga bir özygtyýarly ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmaga haky ýokdur diýip hasap edýärler”.
Saparmyrat Nyýazow. Türkmen milleti, türkmen döwleti we dünýä:Müňýyllyk we XXI asyr, döwürleriň we siwilizasiýalaryň gatnaşygy (BMG-niň “Müňýyllygyň Assambleýasy“ diýen maslahatynyň öň ýanyndaky oýlanmalar).-A., “Ruh“, 2000, 6-7 sah.
Täze Zelandiýa
Täze Zelandiýa (New Zealand, Aotearoa) — Ýuwaş okeanyň günorta-günbatar böleginde, Polineziýada iki sany uly adada (Demirgazyk ada we Günorta ada) hem-de 700 töweregi has ownuk adada ýerleşýär.
Paýtagty — Wellington şäheri.
Italiýa
Italiýa (Italia, resmi ady — Italiýa Respublikasy (Repubblica Italiana)) — Ýewropanyň günortasynda, Ortaýer deňziniň merkezinde döwlet.
Demirgazyk-günbatarda Fransiýa (serhetiň uzynlygy — 488 km), Şweýsariýa (740 km) we demirgazykda Awstriýa (430 km), demirgazyk-gündogarda bolsa, Sloweniýa (232 km) bilen araçäkleşýär. Şeýle hem onuň Watikan (3,2 km) we San-Marino (39 km) bilen içerki serheti bar.
Italiýa Apennin ýarymadasynda, Padan düzlüginde, Alplaryň günorta ýapgytlarynda, Siciliýa we Sardiniýa adalarynda hem-de birnäçe ownuk adada ýerleşýär.
Döwlet ulgamy
Italiýa respublikadyr. Häzirki konstitusiýa 1947-nji ýylyň 22-nji dekabrynda kabul edildi we 1948-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda güýje girdi. Döwlet baştutany prezidentdir (1999-njy ýylyň maý aýyndan bäri K.A Çampi). Sebitleriň wekilleriniň gatnaşmagynda Mejlisiň iki palatasynyň bilelikdäki mejlisinde 7 ýyl saýlanýar. Kanun çykaryjy organy Deputatlar palatasyndan we Senatdan ybarat Mejlis. ýerine ýetiriji häkimiýet ministrler geňeşi tarapyndan amala aşyrylýar. Prezident ministrler geňeşiniň başlygy we teklibi boýunça ministrleri belleýär.
Welaýatlar we Häkimlikler
Italiýa 20 sebite (sebit) bölünýär. Olaryň bäşisi, ýerli kanunçylyga üýtgetme girizmek hukugy bolan ýörite awtonom sebit statusyna eýe. Olar hem öz gezeginde 109 welaýatdan we 8101 häkimlikden ybarat.