cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gadymy Merwiň galalary
Soltangala
Onuň bina edilen wagty seljuklar neberesiniň dolandyran wagtyna gabat gelýär. Ol seljuk soltanlary Mälik şa we Alp Arslan tarapyndan XI asyryň ikinji ýarymynda-XII asyryň başynda saldyrylan bolmaly. Bu hem onuň soltanlaryň saldyran galasy-Soltangala hökmünde adykmagyna sebäp bolupdyr.
Gapdal diwarlary 1,7den 2,2 kilometre çenli uzaýan Soltangala Gäwürgalanyň duldegşir günbatarynda ýerleşýär. Bu iki galanyň arasyndan bolsa gadymy döwürlwrden tä mongol goşunlary tarafyndan weýran edilýänçä uly ykdysady ähmiýetli kanal bolan al-Ruzeýk (al-Razik) ýaby akypdyr. Soltangalanyň boýy 8-9 metre ýetýär, diwarlarynyň düýbi esasan 4,5 metre ýetýän galyňlykda pagsadan tutulypdyr. Iki metre çenli çürelip gidýän ýokarky gatlaklarynda bolsa 31×31×7 sm we 27×27×5 sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr. Gäwürgala bilen deňeşdirilende Soltangalanyň diwarlary has gowy saklanypdyr.
Şähriýar gala
Şähriýar gala gadymy Mary şäher galalarynyň içinde iň kiçisidir. Bary-ýogy 20 gektara golaý meýdany tutýan bu galanyň diwarlarynyň salnyşynda belli bir forma eýerilmändir. Gala tutuşlygyn ýoýulan kwadrata çalym edýär. Ol esasan 27×27×6 sm ölçegdäki çig kerpiçlerden pagsa bilen aralaşdyrylyp salnypdyr. Häzirki wagtda gala diwarlarynyň saklanyp galan galyňlygy 2,8-3 metre, beýikligi hem 8-10 metre ýetýär.
Galanyň içiniň demirgazyk hem-de deirgazyk-günbatar böleklerinde kazarmalaryň, athanalaryň galyndylaryny, ortada we günorta-gündogarda hem edaradyr ýaşaýyş jaýlarynyň harabalaryny görmek bolýar. Olardan ilkinji bolup göze ilýäni köşk jaýydyr. Köşgüň içinde bary-ýogy ýekeje süýnmek zal bolup, ol öz wagtynda seljuk soltanlarynyň diwany-kabulhanasy bolup hyzmat edipdir.
Isgender gala hem-de kiçi Soltan gala
Ýerli halkyň dilinde şeýle atlar bilen tanalýan bu galalaryň ilkinjisi Soltan galanyň demirgazygynda, ikinjisi hem onuň günortasynda ýerleşýär. Ýerleşiş aýratynlyklaryny göz öňünde tutup, taryhçy alymlar olara pikirleriçe “Demirgazyk aýlaw” hem-de “Günorta aýlaw” diýip at beripdirler. Döwri boýunça aýlawlaryň ikisi-de Solatangaladan soň salnan bolmaly. Isgender galanyň 200 gektara golaý giň meýdany öz wagtynda Merw şäheriniň örän gür oturan ilatly ýeri bolupdyr. Eger-de kiçi Soltan galanyň gündogar bölegindäki Bureýda bilen Gifariniň guburlarynyň başujynda, Teýmirleň döwründe salnan goşa binany hasp etmeseň, bu galanyň içinde gadymýetiň ýerden saýlanyp duran ýekeje diwaryna-da gözüň düşmeýär.
Şaýym gala
Araplar döwrüne degişli ýadygärlikleriň biridir. Käbir alymlar ony Abu Muslimiň harby lageriniň galyndylary hasaplaýarlar. Şaýym gala Gäwürgalanyň 1,5 km. günorat-gündogarynda ýerleşýär. Onuň 1,28 kw.km. meýdany bolup, gala diwarlary pagsadan hem-de25×25, 5×5, 24-25×25 ölçegdäki çig kerpiçler, aram-aram hem 26,5 ×?×5 sm. ölçegde bolan kerpiçler ulanylyp salypdyr.
Kompyuter ýardam we bejergi fakulteti
BDIRU-nyň chompýuter ýardam we bejergi fakulteti 1973-nji ýylda döredildi. Onuň içine 8 bölüm girýar. Bu bölümlerde radio-elektron serişdeleri, elektron-sanaýan serişdeleri, elekton tehnikany we tehnologiýany, inžiner psihology we ergonomyki serişdeleri öndýrýän, hemde ekoligiýa, himiýa, inžiner grafikasy we daşary ýurt dilleri №1 bölümleri bar. Fakultetde 140-ka golaý mugallymlar işleýärler, şol sanda Milli Yllmy Akademiýasynyň(MYA) akademigi A.P.Dostanko we MYA-ň agsy we korespondenti L.I.Gurskiý, 14 professorlar, 5 Belarus Respublikasynyň Döwlet premiýasynyň laureatlary(A.P.Dostanko, W.W.Baranow,S.P.Kundas, M.M. Thostow, A.A.Hmyl, N.I.Domarenok),55 dosentlar. Fakultetiň uçrumy:
Balkanabat türkmen-türk mekdebi
Balkanabat türkmen-türk mekdebi, Balkanabatda bir mekdep. 1992-nji yylda, önki 3nji mekdebin binasynda düybi tutuldy. Hazirki döwürde, Mekdebin yanynda "Balkanabat türkmen-türk başlangyç mekdebi" we "Balkanabat türkmen-tür gyzlar mekdebi" bar.
Türkmen-türk mekdepleri
Türkmen-Türk mekdepleri, Başkent Bilim Merkezinin gözegçiligindaki mekdepler topary.
Kim Joň Yn
thumb|Kim Joň Yn 2018-nji ýylda Kim Joň Yn (김정은) - 2011, Koreýa Halk-Demokratik Respublikasynyň serdary. Milli halk, partiýa we ýaragly güyçleriň lideri.
Ol Kim Il Soň adyndaky harby Institutynyň uçurymy.
Iňlis-maýsur uruşlary
Iňlis-maýsur uruşlary.
Günorta Hindistanda iňlisleriň ätiýaç edýän bir hanlygy bardy. Ol hem Haýdar Alynyň ýolbaşçylygyndaky Maýsur hanlygydy. Haýdar Aly iňlisleriň düýp matlabyna düşünip, Günorta Hindistanyň hanlyklaryny baş duşmana – iňlislere garşy bileleşip göreşmeklige çagyrdy. Emma hindiler umumy dil tapyp, duşmana garşy göreşde bir ýumruga güýç bermegi başarmadylar. Maýsur ugrunda iňlisler 1767-1769-njy ýyllarda birinji, 1780-1784-nji ýyllarda ikinji urşy alyp bardylar.
1782-nji ýylda Maýsuryň hökümdary Haýdar Aly ýogalandan soňra onuň ogly Tipu Soltan iňlislere garşy agzybirlikli göreşi guramaga has-da erjel ýapyşdy. Ol iňlislere garşy mukaddes urşy yglan etdi. Goňşy hanlyklar bilen bileleşip göreşmek barada gepleşikler geçirdi. Hatda Delidäki Beýik Mogoly hem öz tarapyna çekmek gepleşikler geçirdi. Ýöne, Beýik Mogoldan indi haraý ýokdy. Beýik Mogolyň indi Delini goramaga-da ýagdaýy ýokdy. 1790-1792-nji ýyllarda iňlisler üçünji gezek Maýsura garşy urlşa başladylar. Maýsurlylar gahrymanlarça goransalar-da, „taýak bilen ýumruk“ deň gelmedi. Iňlisleriň ýaragy gowudy. 1792-nji ýyldaky iňlis-maýsur ylalaşygy boýunça Maýsuryň ýarpy territoriýasy iňlisleriň ygtyýaryna geçdi3. Iňlisler kanagata bereket etmediler.
1799-njy ýylda uly güýç toplap, dördünji gezek olar Maýsura garşy urşa başladylar. Maýsuryň merkezi şäheri Seringapatamy top okuna tutup, weýran etdiler. Tipu Soltan şäheri goraýjylaryň arasynda eli ýaragly göreşip, söweşde wepat boldy. Maýsuryň halky (kannaralar) emeli ýagdaýda ikä bölündi. Olaryň bir bölegi iňlislere bakna bolan Haýdarabat hanlygyna, beýleki bölegi gönüden-göni iňlis täsirine düşdi.
XVIII asyryň ikinji ýarymynda iňlislere öňde agzan üç sany güýçli hanlygymyzyň biri bolan Maýsury almak başartsa-da, Marath we Penjap hanlyklaryny eýelemek meselesi XIX asyryň gün tertibine galdyrylypdy.
BDIRU-nyň Information tehnologiýa we dolandyryş fakulteti
Information tehnologiýa we dolandyryş fakulteti Awtomatika we Kompýuter Inžinerçilik fakuletiniň esasynda döredildi, mälim bolşy ýaly bu fakulted MRTI-ň döredilen ýylynda açyldy. Fakulteriň içinde 6 bölüm bar. Bular: sistemalaň dolandyrmasy, akylly information tehnologiýalary, awtomatlaşdyrlan sistemalaň information tehnologiýalary, elektrotehnikalaň teoretik esaslary, we kompýuter sanawyň we programma düzmegiň usullary bölümi we ynsanyýet bölümleri. Fakultetde 16 ylmy doktorlary we professorlary, we 50-den gowrak ylmy kandidatlary we dosentlary işleýärler.
Hümärler
" Information tehnikalary we tehniki sistemalaryň dolandyryşy "
" Awtomatlaşdyrlan sistemelaň information işläp bejerişi "
" Senagat elektronikasy "
" Emeli akyl "
Türkmennebit
https://www.turkmennebit.gov.tm
«TÜRKMENNEBIT» DÖWLET KONSERNI
«Türkmennebit» döwlet konserni Türkmenistanyň çäklerinde nebitli we gazly ýataklary önümçilik taýdan özleşdirýän, nebiti, gazy, gaz kondensatyny, olar bilen goşmaça alynýan ugurdaş önümlerden peýdaly komponentleri  gözläp agtarmagy, çykarmagy, toplap ýygnamagy, taýýarlamagy, daşamagy, gaýtadan işlemegi hem-de ilaty, milli ykdysadyýetimiziň pudaklaryny nebit we nebithimiýa önümleri, suwuklandyrylan gaz we beýleki taýýar önümler bilen üpjün etmegi we daşarky bazarlara ýerlemegi hem-de ýurdumyzyň nebit senagatyna öňdebaryjy innowasion tehnologiýalary we halkara nebitgaz tejribesini ornaşdyrmak bilen, nebit pudagyny ösdürmegiň döwlet maksatnamalaryny durmuşa geçirmegi amala aşyrýan kuwwatly, iri wertikal integrirlenen önümçilik toplumy bolup durýar.
Konserniň düzümine «Nebitgazçykaryş», «Nebitgazburawlaýyş», «Nebitgazdüýpliabatlaýyş» trestleri, «Türkmennebitgeofizika» müdirligi, Türkmenbaşydaky Nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy, Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawody, «Türkmennebitönümleri» baş müdirligi, «Nebitgazylmytaslama» instituty, Balkanabat nebitçilik orta hünär okuw mekdebi, Maddy-enjamlaýyn serişdeler we üpjünleýiş müdirligi we «Türkmenistanyň nebiti, gazy we mineral serişdeleri» žurnalynyň redaksiýasy girýär.
«Türkmennebit» döwlet konserniniň öňünde goýlan wezipeleri üstünlikli durmuşa geçirmekde halkara hyzmatdaşlygyna uly ähmiýet berilýär. Häzirki wagtda Singapuryň «Ýug Neftegaz» kompaniýasy, Russiýa Federasiýasynyň «Tatneft» jemagat paýdarlar jemgyýeti, Hytaýyň Nebithimiýa korporasiýasynyň ýanyndaky Halkara nebit hyzmatlar kompaniýasy (SINOPEC) tarapyndan konserniň nebitgaz ýataklarynda türkmen hünärmenleri bilen bilelikde nebit guýularyny düýpli abatlamak boýunça işler ýerine ýetirilýär. Bu işleriň alnyp barlyşyna täze tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy özüniň oňyn netijelerini berýär. left|thumb|440x440px|Aşgabat şäheri, Arçabil şaýoly, 56-njy jaýy. Nebit we Gaz toplumynyň edara binasy. "Türkmennebit" döwlet konserni. «Türkmennebit» döwlet konserni öz esasy önümçiligi bilen bir hatarda Türkmenistanyň «Uglewodorod serişdeleri hakyndaky» Kanunyna hem-de Önümi paýlaşmak hakyndaky ylalaşyga laýyklykda nebit işlerini alyp barýan Potratçy kompaniýalaryň işine gözegçilik edýär. Häzirki wagtda «Çeleken» şertnamalaýyn çägi boýunça «Dragon Oil (Turkmenistan) Ltd.» kompaniýasy, «Nebitdag» şertnamalaýyn çägi boýunça «Eni Türkmenistan Limited.» kompaniýasy, «Hazar» şertnamalaýyn çägi boýunça «Türkmen milli nebitgaz kompaniýasy» ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetiniň we «Mitro International Limited» kompaniýasynyň bilelikde gatnaşmagyndaky «Hazar» konsorsiumy bilen hyzmatdaşlyk edilýär.
2017-nji ýylda Günbatar Türkmenistanyň Hazarýaka sebitinde ýerleşýän Uzynada meýdanynda Türkmenistanda ilkinji gezek taslama çuňlugy 7150 metr bolan gözleg guýusynyň burawlaýyş işleri tamamlanyp, özleşdirilende senagat derejeli gazyň, nebitkondensatyň uly akymy alyndy. Şol döwürden bäri bu ýerde onlarça guýy gazylyp, häzirki wagtda senagat derejesinde özleşdirilýär. Bu meýdanda gazylyp özleşdirilýän guýularyň önümliliginiň ýokary bolmagy Hazaryň türkmen ýalpaklygynyň we kenarýaka zolagynyň ägirt uly mümkinçiliklerine şaýatlyk edýär.
Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumy nebiti we gaz kondensatyny gaýtadan işläp dürli nebit we nebithimiýa önümlerini öndürýän iri kärhana bolmak bilen, onuň düzüminde nebiti ilkinji gezek gaýtadan işleýän desgalaryň birnäçesi, şeýle-de nebiti gaýtadan işlemekligiň çuňlugyny artdyrýan nebiti ikinji gezek gaýtadan işleýän desgalar girýär. ELDAD-HT, katalitiki kreking we riforming, reaktiw dwigateller üçin ýangyjy arassalaýjy, dizel ýangyjyny gidroarassalaýjy, olefinleri alkilirleýji we ýeňil benzini izomerleýji, polipropilen örtügini, bitumy, umumy nebit koksuny, gyzdyrylan nebit koksuny öndüriji desgalar, çalgy ýaglaryny, polipropilen we polipropilen haltalaryny öndüriji sehler kärhananyň esasy tehnologiki ulgamy bolup durýar. Infrastruktura desgalary bolan elektrik toguny öndüriji gazturbina desgasy, deňiz suwuny süýjediji desgalar, bug öndüriji, gaýtadan peýdalanylýan suwy sowadyjy, nasos beketleri, rezerwuar parklary, kiçi elektrik beketler we beýleki kömekçi desgalar zawodlar toplumynyň tehnologiki önüm öndürýän desgalarynyň bökdençsiz işini üpjün edýär. Zawodlar toplumynda nebit we nebithimiýa pudagynyň önümleriniň esasy görnüşleri öndürilýär. Olardan awtomobil benzinleriniň, dizel ýangyçlarynyň, esas we haryt ýaglarynyň, polipropileniň, polipropilen haltalarynyň, polipropilen örtükleriniň dürli görnüşlerini, gämi ýangyçlaryny, kerosinleri, nebit kokslaryny, gurluşyk we ýol nebit bitumlaryny we beýlekileri görkezmek bolar.
Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawodynda esasy üç sany desga: ELOUAWT-6, LÇ-35-11/500 hem-de nebit ýol bitumyny öndürýän önümçilik desgalary we olara hyzmat edýän goşmaça birnäçe kömekçi hojalyklar we sehler hereket edýär. Häzirki wagtda zawodda nebit we gaz kondensaty gaýtadan işlenip, benzinleriň dürli görnüşleri, suwuklandyrylan gaz, dizel ýangyjy, mazut, nebit ýol bitumy, agyr wakuum gazoýly öndürilýär.
Nebiti gaýtadan işleýän zawodlary ösdürmegiň esasy ugurlary täze tehnologiýalary ornaşdyrmakdan, öndürilýän önümleriň hilini ýokarlandyryp, bäsdeşlige ukyplylygyny artdyrmakdan we dünýäniň ösen standartlaryna gabat getirmekden, şeýle-de tebigaty goramaklyga we ekologiýany arassa saklamaklyga gönükdirilen täze halkara standartlaryň talaplaryny doly kanagatlandyrmakdan ybaratdyr. Türkmenbaşydaky nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda we Seýdiniň nebiti gaýtadan işleýän zawodynda öndürilýän ýokary hilli nebit we nebithimiýa önümleri giň ugurlar boýunça, ýagny Ýewropa, Aziýa, Ýakyn gündogar döwletlerine eksport edilýär.
«Türkmennebitönümleri» baş müdirligi Türkmenistanyň içerki bazarynda nebit önümleriniň hasabynyň ýöredilmegini, wagtynda we bökdençsiz ýerlenilmegini üpjün edýän, merkezleşdirilen tertipde paýlanýan önümçilik-tehniki maksatly önümleriň goruny saklaýjy bolup çykyş edýän kärhanadyr. «Nebitgazylmytaslama» instituty nebit pudagyny öňdebaryjy tehnologiýalar, innowasiýalar we ylmyň gazananlary esasynda ösdürmek, ýokary derejeli ylmy işgärleri taýýarlamak, ylmy-barlag işleriniň netijeliligini güýçlendirmek babatda uly işleri alyp barýar. Institutyň hünärmenleriniň ylymda gazananlary, hödürnamalary, çäreleri we oýlap tapyşlary nebitiň we gazyň çykarylyşynyň derejesini ýokarlandyrmaga gönükdirilendir.
«Türkmennebit» döwlet konserni nebit pudagynyň önümçiligini mundan beýläk hem kämilleşdirmek, nebitiň çykarylyşyny we öndürilýän nebit we nebithimiýa önümleriniň görnüşlerini artdyrmak boýunça alyp barýan işlerine we amala aşyrýan taslamalaryna ösen tehnologiýalara eýe bolan tejribeli kompaniýalary özara bähbitli hyzmatdaşlyga çagyrýar.
Vung Tau
thumb|left|200px|Vung Tau Wunktau (Thành phố Vùng Tàu) Wýetnam'da bir oba.
Gökdepe urşy
thumb
Gökdepe söweşi, (rus. Аха́л-теки́нская экспеди́ция) 1881-nji ýylda Aşgabadyň 46 km demirgazygynda Gökdepede, Patyşa Russiýasy we Türkmenleriň arasynda geçen bir söweş. Türkmenleriň hemme erkinliginiň alynan söweşidir.
Garrygala söweşinden, Sarahs söweşinden, Mary söweşinden soň, 1879-njy ýylda Rus imperiýasy Ahalyň ýerlerini basyp almak üçin "Birinji Ahal-teke ekspedisiýasy" başlatýar. Bu ýörişe general Nikolaý Lomakin bellenilýär. Lomakin bu uruşda ýeňilenden soň 1881-nji ýylda General Skobelewiň baştutanlygyndaky goşun türkmenleri Gökdepede ýeňlişe sezewar edýär.
Taryh
Türkmenleriň 17-18-nji asyrlarda merkezleşen döwleti bolmansoň "Hanlyk" häkimiýeti bilen ýaşapdyrlar. Şo sebäpli türkmenlere Hywa hanlygy, Eýran dan, Buhara hanlygy ndan yzygyderli çozuşlar bolup durypdyr. Türkmenler esasy Hywa hanlygy bilen köp urşupdyrlar. Yzygyderlikli bu uruşlar dowam edip durka güýçlenip gelýän Rus imperiýasy Merkezi Aziýa girip başlaýar. Ruslar ilki bilen Gazagystan topraklaryny basyp alyp başlaýar. Soñ bolsa Kokand hanlygy ny, Buhara hanlygy ny we Hywa hanlygyny eýeleýär. Ahaly basyp almak üçin 1879-nji ýylda general Lomakin bellenilýär.
Birinji Ahal-teke ekspedisiýasy
1879-nji ýylda 11 müňlük goşun bilen general Lomakin Ahala gelýär. Bu boljak hereket "Birinji Ahal-teke ekspedisiyasy" diýlip atlandyrylypdyr. General Nikolaý Lomakin bu uruşda türkmenlerden ýeňilip yza çekilýär.
Bu şowsuz ýörişden soň Rus imperiýasy, birinjide goýberen ýalňyşlaryny ikinjä tejribe hökmünde dökýär.
Nurberdi hanyň Berdimyrat atly ogly birinji uruşda wepat bolýar. Nurberdi hanyň özi hem ikinji Gökdepe uruşy başlamanka aradan çykýar.
Uruşdan öň
1880-nji ýylyň başynda Ahaly basyp almak üçin general Mihail Skobelew bellenýär.
Şol wagt Nurberdi han ýaraman ýatan eken. Şondada gyssagly maslahat geçirýär. Maslahatda Ahalyň halky Gökdepe galasyna ýygnamaly edilýär. Şundan soňra Nurberdi han ýogalandan soň onuñ ogly Magtymguly, bütin Ahalyň hany diýip bellenilýär. Ol ýaş bolany üçin ýanynda Dykma Serdar wezirliginde bolupdyr.
Galanyň daşy berkidilipdir. Ahalda şo wagtlar 80-90 müň teke ýaşaýardy. Türkmenler şol wagt goňşy döwletler tarapyndan şo ýeriň uruşjaň halky hasap edilýär eken. Gökdepe galasynyñ içinde 20-25 müň goraýjysy bilen birlikde 45 müň adam bardy.
General Skobelew 1880-nji ýylyň maý aýynda 7.200 goşun bilen Krasnowodskä gelýär. Gelen wagty Ahalyň ýerleri barada maglumat toplap başlaýar. Esgerleri azyk-suw bilen üpjün etýär. Rus goşunlary Bama çenli süýşüp gelipdirler. Ýolla barýarkalar kiçiräk obalary weýran edipdirler.
Skobolew Bamyda agyr güýçlerini goýup, 800 atly, 10 top, 8 raketa bilen Gökdepäni öwrenmek üçin barlag çozuşlary etýär.
Galanyñ doly meýdany 100 gektar, diwarynyň düýbüniň galyňlygy 11 metr, depesiniň galyňlygy 6 metr, beýikligi 10 metr bolupdyr.
Gökdepäni öwrenen Skobelew Bama gaýtýar.
Marydan goşun gelmegi
Rus goşununyň ýoluny kesmek üçin Dykma Serdar bilen Gulbatyr han goşunyň üstüne çozupdyrlar.
Şol gün Berkeli hanyň baştutanlygynda Marydan 800-den gowrak atly Gökdepä kömege gelipdir. Olar hem ruslaryň üstüne dökülipdir. Bu uruşda 200-e golaý türkmen wepat ölüpdir. Bäherdenli Hudaýar han, Mary goşununyň başyny tutup gelen Berkeli han hem ölüpdir. Türkmenleriň sany köp bolmagyna garamazdan ýaraglary ýok eken. Olaryň esasy ýaragy sowuk ýarag bolupdyr. Olarda diňe 4-5 müñ tüpeň bar eken. Ahal türkmenleri Hywa we Mary türkmenlerinden kömek sorapdyrlar. Marydan Topaz hanyň baştutanlygynda ýene 2 müň atly gelipdir.
Petrusewiçiniň ölümi
Rus goşunlary Ýegenbatyr galasyna gelipdirler. 1880-nji ýylyň dekabr aýynyň ortasyna çenli şol ýere 38 rota, ýüz sany atly topar, 72 top, 11 raketa, 5 müňe golaý naýzaly, 2 müň gylyçly, müň topçy jemlenipdir. Skobelew galany gabap almakçy bolupdyr. Ol türkmenler gaçaýan ýagdaýynda olary gyrmak üçin Jümmi galasyna general Petrusewiçi iberipdir.
Petrusewiçiniň atlylary bilen Gulbatyr han ol ýerde urşupdyr we bu uruşda Petrusewiçi ölüpdir. Uruşda iki tarap hem köp adam ýitiripdir.
Uruş
Türkmenler duşmana çozsalaram sähel çozuşlarda-da gaty köp adam ýitiripdirler. Sebäbi duşman agyr ýaraglydy, türkmenler bolsa gylyç, naýza, pyçak ýaly ýaraglar bilen çozýarlardy we bulam intek duşmana ýetmän ölmelerine sebäp bolýardy. Türkmenler garpyşmana ökdedi, şo sebäpli ruslar olary ýanyna ýetirmän öldürýälerdi. Türkmenler elleri sowuk ýaragly esasy gije çozuş edipdirler. Jemi 3 gezek gije çozupdyrlar.
Türkmenler birinji gezek gije çozanlarynda 4 müň, ikinji gezek çozanlarynda 6 müň, üçünji gezek çozanlarynda 12 müň adam gatnaşypdyr. Birinji çozuşdan so  ruslar olaryň gije çozýandyklaryny bilipdir we garşy taýynlyk görüpdirler. Şo sebäpli ikinji gezek çozanlarynda çozuş şowsuz bolupdyr, 100-lerçe adamyň jesedi söweş meýdanynda galypdyr.
1880-nji ýylyň 23-nji dekabrynda gala top okuna tutulyp başlapdyr.
Galanyň synmagy - Halkyň gyrylmagy
Gala 23 gün top okuna tutuldy. 24-nji gün gala syndy, 25 müň adamyň goramagyna garamazdan gala ele geçirildi. Gaty güýçli goranyş bilen garşylaşan ruslar, ýer gazyp galanyň aşagyna 1160 kg mina goýdular. 1881-nji ýylyň 12-nji ýanwarynda gaty uly partlama boldy. Bu partlamada ýykylan galanyň içine ruslar çozdy. 200-300 türkmen esger partlama wagtynda öldürüldi.
Skobolew Türkmenleri ýigrenýärdi, ol bir hatynda şeý diýipdi :
"Tekeler ýer kartasynda bir gara nokat, we o gara nokat pozylmaly" diýipdi. Şol sebäpli onuň ençeme günäsiz adamy öldürendigi aýdylýar. Türkmenlerden jemi 30 müň adam öldürildi. Ruslardan bolsa hassalar bilen birlikde jemi 1104 adam öldi.
Häzirki döwürde täsiri
Türkmenler Gökdepe galanyň söweşijilerini we halkyny gahryman yglan etdi we her ýylyň 12-nji ýanwarynda olary hatyralanýan gün.
Şeýlede seret
Garrygala söweşi
Mary söweşi
Salgylanma
http://gollanma.com/gokdepe-sowesi.html
http://casp-geo.ru/poslednyaya-bitva-generala-skobeleva-2/
Türkmenistan Mezolit we Neolit zamanlarynda
Mowzuk: Türkmenistan Mezolit we Neolit zamanlarynda
Meýilnama
1.	Mezolit zamany we onuň tapyndylary.
2.	Neolit zamany we onuň tapyndylary.
Mezolit we neolit zamanlarynyň dowamlylygy paleolit zamany bilen deňeşdirende onça bir uzak  bolman, ýagny 10-15 müň ýyllygy öz içine  alýar. Dünýä taryhynda mezolit  ýer ýüzündäki iň soňky  buzlanmanyň eräp başlan döwrüne gabat gelýär. Buz erän ýerlerde  geografiki  landşaft (daş ýüzüniň görnüşi) fauna we  flora tiz üýtgeýär. Äpet buzluklaryň eremegi, bilen ähli ýerlerde suw köpelýär. Şu zamanda Kaspi deňziniň hem suwunyň derejesi ýokarlanyp ep-esli gury ýer giňişliklerini basýar. Bir söz bilen aýdanda Hwalin transgressiýasy diýlip atlandyrylan suw joşguny  zerarly Kaspiniň suwy häzirki  derejesinden 75 metre  gowrak  ýokary göterilýär.
Türkmenistanyň çäklerinde mezolit döwrüne degişli köp sanly tapyndylaryň üsti açyldy. Olara Jebel gowagy, Kesgirgulak,, Garabogazyň gündogarynda ýerleşýän Hapasuw, Depeçanak gonalgalary, Balkan daglarynda ýerleşýän  Gaýly, I hem-de II Damdamçeşme gowaklary,  Garailim gonalgasy,  Uzboýyň aşak akymyndaky Kelkör, Aktam,  Soňrajy ýaly  gonalgalar degişlidir. Häzirki wagtda arheologlar jemi 30-a golaý ýerden  mezolit  zamanyna degişli ýer üsti, 4 sany hem ýer asty medeni gatlaklary (Jebel, Gaýly, I we II Damdançeşme) açdylar we ylmy  esasda öwrendiler.
Mezolit zamanynda oduň peýdalanylyp başlanmagy bilen ilkidurmuş adamlarynyň durmuşynda  düýpli öwrülşik başlanypdyr. Adamazat tarapyndan oduň peýdalanylyp başlanmagyna  ýyldyrym çakmagy,  wulkan atylmagy sebäpli, tokaýlarda  ýangynyň emele gelmegi sebäp bolupdyr. Şol ýangynlar sebäpli köp sanly haýwanlar oduň içinde galypdyr. Şol haýwanlaryň etinden iýip gören adamlar bişen etiň çig etden tagamly bolýandygyny aňypdyrlar. Edil şeýlede ot adamlary sowukdan, wagşy haýwanlardan goramakda hem ähmiýeti uly bolupdyr. Şeýlelik bilen iň gadymy adamlar ody öz ýaşaýan mekanlaryna ojaklaryna getirip,  ony söndürmän saklapdyrlar.
Erkek adamlar ody dürli ýollar bilen alypdyr. Aýallara bolsa indi öý-hojalyk işleri: çagalary ösdürmek, terbiýelemek, nahar taýýarlamak, ody söndürmän saklamak bilen meşgul bolmagyna getiripdir. Indi ojagyň eýesi aýallar bolupdyr. Ot ýaşaýyş jaýda ýylylyga  nahar taýýarlamaklygyň esasy  serişdesine öwrülipdir.
Şeýlelikde görüşimiz ýaly adamzat ody  baryp mezolit  zamanyndan bäri özleriniň gündelik durmuşynda  giňden peýdalynyp başladylar. Birneme soňrak bolsa adamlar ody emeli el bilen  almaklygyň  hötdesinden gelipdir.
Oduň medeni we tehniki ähmiýetinden başga-da, jemgyýetçilik ähmiýeti-de uly  bolupdyr. ol adamlary bir-birleri bilen ýakynlaşdyrypdyr. Ýokarky paleolit we mezolit zamanlarynda enelik urugçylyk jemgyýeti höküm sürüpdir. Bu jemgyýet urug toparlary ene tarapyndan bolan  kowumlaryň  gany bir  garyndaşlyk  toparlary bolupdyr.
9-7 müň ýyl mundan ozal täze daş asyry başlanýar. Bu zamanda adamzadyň jemgyýetçilik durmuşynda taryhy özgerişlikler bolup geçýär. Indi adamzat tebigatyň taýýar önümlerini seri etmekden, ony öndürmeklige girişýär. Ýygnaýjylyk we awçylyk öz ornuny ekerançylyga we maldarçylyga berýär. Bu öwrülşigi kä halatlarda “neolitik rewolýusiýa” diýip hem atlandyrýarlar.
Türkmenistanyň çäklerinde irki neolit zamanyna degişli  tapyndylaryň esasy bölegi Aşgabatdan 30 km- ýerleşen Jeýtun obasyndaky medeni  gatlaklaryndan tapyldy.
Jeýtun medeniýeti B.M. Masson tarapyndan öwrenilip, bu ýerde öňki SSSR-iň çäginde iň irki ekerançylygyň ýüze çykandygy belli boldy. Munuň özi Jeýtunlylaryň oturymly ekerançylyk bilen meşgullanyp başlan döwründe dünýäniň beýleki ýerlerinde adamlar ýabany ösümlikleri ýygnamak, aw awlamak bilen meşgul bolupdyrlar. Bu döwürde daş gurallary ep-esli kämilleşipdir. Jeýtun obasynda jemi 200-240 adam ýaşapdyr. Ýaşaýyş jaýlary palçykdan bejerilipdir.
Gyzylarbat bilen Mäne-Çäge oazisi aralygynda Jeýtun medeniýetine degişli Çopandepe, Togalak depe, Bamy, Çagylly we  Monjukly depe ýaly ençeme obalaryň bolandygy ýüze çykaryldy.
Jeýtun we Çopandepe ýadygärlikleri gazylyp agtarlanda arpa däneleriniň yzlary, bugdaý däneleri bilen bir wagtda maldarçylygyň ösendigini görkezýän öý haýwanlarynyň süňkleri tapyldy. Bu döwürde esasy orunda awçylyk durupdyr. Jeýtun medeniýetiniň soňky döwürlerinde  hojalykda kem-kemden eldeki haýwanlar agdyklyk edip başlapdyr. Bu döwürde zähmet gurallaryny ýasamakda esasy orunda ýylmanak daşlar durupdyr. Adamlar daşdan orak, soky, däne owguçlary bejeripdirler. Jeýtunlylar palçykdan gap-çanaklary bejerip olary göni we egrem-bügrem çyzyklar görnüşinde haşamlapdyrlar.
Kaspi deňziniň kenarlarynda ýaşan awçylaryň, iýmit çöpleýjileriň obşinalary  bilen  bir hatarda çöllüklerde,  sähralarda gadymy urug  obşinalarynyň  mekanlarynyň  alamatlary Krasnowdsk ýarym adasynyň jümmüşinde,  Garagumda Maňgyşlakda we  ondan aňry demirgazykda Gazagystan sähralarynda  duş gelýär. Şeýle gadymy mekanlar Uzboýyň boýunda has köp. Olar Uzboýyň aşak akymynyň boýunda, ondan demirgazyga Amyderýanyň aşak akymlaryna tarap yzy üzülmän uzalyp gidýär.
SSSR Ylymlar Akamedimiýasynyň Etnografiýa Institutynyň ýanynda döredilen  Horezm arheologiki – etnografiki ekspedisiýasy S.P. Tolstowyň ýolbaşçylygynda  Amyderýanyň aşak  akymlarynda 1939-njy ýylda  arheologiýa  gözleglerini geçirdi. Şonda Amyderýanyň sol kenaryndan Ýanbaşgalanyň töwereklerinden neolit döwrüne  degişli  küýze  döwükleriniň daşdan ýasalan gurallaryň ençemesi tapyldy. Şol gadymy adamlaryň ýaşan  ýerleriniň  Ýanbaşgalanyň ýakynynda  ýerleşeni üçin  oňa  Ýanbaşgala 1,2,3,4 diýlip  atlandyrypdyrlar. Ýanbaşgala 4-nji diýen ýerde geçirmeli barlaglar netijesinde tapylan tapyndylaryň Kelteminar obasyna ýakyndygy sebäpli ol Kelteminar medeniýeti  diýlip atlandyrylýar. Kelteminar medeniýetini döreden ilat awçylyk bilen meşgullanypdyr. Bu ýerde ilat ýerzeminlerde ýaşapdyr. Ýaşaýyş jaýlarda ot ýanýan ojak bolupdyr. Kelte minarlylaryň maddy medeniýeti ösen neolit zamanynyň medeniýetiniň derejesinde  bolupdyr. Olar özleri üçin daşdan zerur bolan zatlary bejermek üçin, çakmak daşdan ýasalan tygly gurallary peýdalanypdyrlar. Olar mezolit zamanynyň  aw awlamak üçin zerur bolan ýaraglary bilen bir wagtda täze sap neolit zamanyna degişli peýkam uçlaryny hem  peýdalanypdyrlar. Kelteminarlylar palçykdan gap-çanak ýasamagy olary timarlamagy başarypdyrlar. Balykgulakdan monjuk hünji ýaly bezeg şaý-serpleri bejerip dakynypdyrlar.
Kelteminarlylar bilen Uralda, Günorta we Günbatar Sibirde, Orhon-Ýeniseý derýalarynyň boýlarynda ýaşan döwürdeşleriniň keramik önümlerinde hem meňzeşlikler köp.
Kelteminarlylaryň, Jebellileriň, Köpetdag eteklerinde ýaşan ilatyň neolit döwrüne degişli maddy  medeniýetinde-de  meňzeşlikler köp. Beýleki welaýatlar bilen gatnaşyklar Kaspi kenarynda ýaşan ilatyň arasynda  hem  bolupdyr. Kaspi ýakasyndaky gowaklarda birneme irkiräk döwre degişli ýüzi ýylmanan, özide elde ýasalan gaplaryň gyzyl reňkli käwagtlarda bolsa gara reňkli  döwükleri peýda bolýar. Soňra şol gowaklaryň ýokarky gatlaklarynda  melemtil reňkli  nepis gaplaryň döwükleri duş gelip başlaýar. Şu döwüklerdir, gaplar şol zamana garanda ýokary medeniýetiniň bir eýýamden bäri ösüp gelen ekerançylyk sebitlerinden getirilipdir. Şol medeniýeti döreden adamlar bolsa oturym ýerleriniň alamatlaryny  galdyrandyrlar. Şol oturym ýerleriniň aşaky medeni gatlaklarynda  boýag. bilen owadan hoşamlanan, palçykdan ýasalan gap-çanaklaryň döwükleri,  birneme ýokarrakdaky gatlakda bolsa ýüzi ýylmanan melemtil we gara reňkli döwükler bar.
Şunuň bilen birlikde  Kaspi ýakasyndaky  ýaşan adamlaryň medeniýetinde  bir topar täze  alamatlar hem ýüze çykýar. Bu alamatlar bolsa olaryň durmuşyndaky möhüm üýtgeşmeleri görkezýär. Munuň şeýledigini Jebel gowagynyň ýokary gatlaklaryndan tapylan  peýkamlara  oturdylýan mindolitik  uçlaryň deregine indi iki tarapy hem nepis gysyjy ýongyç bilen  timarlanan neolit  zamanyna degişli uçlar ýüze çykýar.
Uzboý jülgesinde gadym adamlaryň ýüze çykarylan mekanlary şol zamana degişlidir. Bu ýerlerde daşdan ýasalan, gowy ýylmanan paltajyklar tapyldy. Bu paltajyklar Kelteminardan tapylan paltajyklara çalymdaşdyr. Neolit zamanynda ýasy daşlar görnüşindäki ýönekeý däne owguçlaryň deregine gadymy müsür owguçlaryna meňzeş täze däne  owguçlary peýda bolýar.
70-nji ýyllarda Düýeboýun suw howdanynyň zonasynda geçirilen arheologyň gözleg işleri netijesinde Türkmenistanyň territoriýasyndan Tümmekkiçijik diýen ýerden gadymy  gonamçylygyň  üsti açyldy. Bu gonamçylyk neolit zamanyna degişli ekeni. Bu ýerden tapylan gap-çanaklar, çakmak daşyndan  ýasalan zähmet  gurallar özleriniň ýasalyş tehnikasy boýunça Amyderýanyň sag kenaryndan  neolit zamanyna degişli tapyndylara meňzeşdir.
Soňky döwürlerde Jebel gowagynda adamlar hemişelik ýaşamandyrlar. Indi ilat gowaklarda käýarym düşläpdirler. Kaspi kenaryndaky gowaklaryň birden boşap galmaklygynyň sebäbi indi b.e.öňki IV-III müň ýyllyklarda Türkmenistanyň gadymy  ilatynyň  durmuşynda düýpli  üýtgeşmeler bolup başlapdyr.
Köpetdagyň eteklerinde, ýeriň tebigy suwarylmagy üçin  peýdalanylyp boljak çeşmeleriň we  bulaklaryň boýunda  täze medeniýet, ekerançylyk medeniýeti emele gelýär. Şu ekerançylyk bilen meşgullanyp başlan ilat bolsa, mundan beyläk Türkmenistanyň ilatynyň taryhynda uly  orun tutup başlaýar.
Tebigy şertleriň yzgytsyz  primitiw ekerançylyga  mümkinçiligiň ýok ýerlerinde bolsa ilat awçylykdan, iýmit  çöpleýjilikden öý haýwanlaryny  edinmeklige geçip başlaýar. Bu geçiş bolsa adamlaryň ýaşaýşyny has oňat  täsir edip başlaýar.
Şoňa göräde hut şu döwre degişli Jebel gowagyndan  tapylan  tapyndylaryň arasynda  ýabany haýwanlaryň süňkleri bilen birlikde öý geçileriniň süňkleri hem peýda bolýar.
Şeýlelik bilen hem Türkmenistanda awçylaryň, iýmit  çöpleýjileriň ilkidurmuş medeniýetiniň zamany  gutarýar.
Dag eteklerinde çeşmeleriň,  derýalaryň boýlarynda  ekerançylyk  sähralardaky we çöllerdäki welaýatlarda  maldarçylyk hojalygy progressiw  ösüp başlaýar. Bu ösüş bolsa iň gadymy medeniýetiň  gazananlarynyň esasynda öňe gidipdir.
Ýer şarynyň ýüzündäki iň gadymy we öňde baryjy ekerançylyk  medeniýetleriniň biriniň başlangyjy hut Türkmenistanyň  territoriýasyndan, Eýran daglygy bilen Turan düzlüginiň arasyndaky serhetden tapyldy. Şol ýadygärligiň iň gadymylary Jebel gowagynda b.e.öňki V müň ýyllyga degişlidir. Aşgabatdan 30 km demirgazyk-günbatar tarapdaky Jeýtunyň ýanynda bolan oturym ýeri hem şunuň ýaly ýadygärlikdir.
BDIRU-nyň Radiotehniki we elektronika fakulteti
Fakultet 1964-nji ýylda döredildi(MRTI-iň döredilen ýyly) we onuň ilkinji ady " Radiotehniki fakulteti ". Häzirki adyny fakultet 1980-nji ýylda aldy. Häzirki wagtda fakultet 1100-den gowrak studentleri, 80 magistrantlary, 50 aspirantlary birleşdirýän kuwwatly ulmy-inžinerçilik merkezi. Fakultetde 120 golaý mugallymlar, şol sanda MYA-ň (Milli Ylmy Akademiýasy) akademigi W.A.Labunow; 12 ylmy doktorlary we professorlary; 56 ylmy kandidatlary we dosentlary; Döwlet Premiýalaryň laureatlary işleýärler. REF-da 5 bölum bar: radiotehniki enjamlary; radiotehniki sistemalary, mikro- we nanoelektronika, we elektrotehnika bölümi we antenalar we UÝÝ enjamlary bölümi.
Hünärler
" Radiotehnika "(" Sitemalar we enjamlar " we " Tehnika we sanly radio-aragatnaşyk")
" Mikro- we nanoelektron tehnologiýalary we systemalary "
" Radiotehnikada Habaryň Howpsyzlygy "
" Kwant information systemalary "
" Radioinformatikasy "
Impuls
IMPULS (lat. Impulses-urgy), mehaniki impuls-mehaniki hereketiň ölçegi; material nokat üçin bu nokadyň massasyny t onuň tizligi V köpeltmek hasylyna deň bolan we tizligiň wektory: P=t*V yaly ugrukdyrylan wektor ululykdyr. Ol hem hereketiň mukdary ýalydyr. Wakumda ýagtylygyň tizligine S golaý bolan tizlik bilen hereket edýän bölejik üçin massasynyň tizlige baglylygyna: Hasaba almak zeryrdyr, bu ýerde m0 dynçlykda duran bölejigiň (dynçlyk massasy diýilýän) massasy. Materiýanyn ähli formasy, şol sanda elektromagnit we grawitision meýdanlar hem Impuls-eýedir. Meýdanlar üçin olaryň guýjenmeleri, potesiallar we ş.m arkaly anladylýan Impuls-yň wektor dykyzlygyny girizýärler (meýdanyň tutýan göwrüm birliginiň Impuls-y).
Impuls ýada Urgy, bir jisime täsir etýän bütin kuwwaty bilen täsir etýän wagtyñ köpeltmek hasylyna deñdir. "" bilen görkezilýär. Formulasy:
Formulada;
"": Kuwwat, Nýuton (N) birligi.
"t\,": wagt, Sekunt (s) birligi.
"": Impuls, Nýuton*sekunt birligi.
Impuls;"" ýada "" harplary bilen görkezilýär.
Daşarky çykgytlar
Impuls Rörelsemängd
Gökdepe
Gökdepe Ahal welaýatynda ýerleşýän bir şäher.
Mongol dili
Mongol dili — Mongollaryň dili, Mongoliýanyň döwlet dili. Mongol dilinde 5,7 million töweregi adam gepleýär, olaryň 90% Mongol döwletiniň ýaşaýjylary we Hytaý döwletindäki awtonom respublika bolan Içerki Mongoliýa ýaşaýjylarydyr.
Impuls tranzistory
Impuls tranzistory — özünden geçýän signaly az wagtlap saklaýan we doýdunlyk resiminde az garşylygy bolan transistor. Ol impuls rejiminde netijeli işlemek üçin niýetlenendir.
Da Naň
thumb|left|200px|Da Nang Da Nang (Thành phố Da Nang) Wýetnam'da bir oba.
Ca Mau
thumb|left|240px|Ca Mau Ca Mau (Thành phố Ca Mau) Wýetnam'da bir oba.
.za
Güney Afrika'nin internet kodu.
Witaminler
Witaminler (lat. vita -"ýaşaýyş") — sada gurluşly we dürli himiki häsiýete eýe bolan kiçi molýekulýar organiki bileleşmeler toparydyr. Bu iýmitiň özeni hökmünde geterotrof organizm üçin absolýut zerurlyk alamatlary boýunça bileleşen himiki taýdan jemlenen organiki maddalaryň toparydyr. Witaminler iýmitiň düzüminde örän az mukdarda bolýar, şol sebäpli hem mikronutriýentlere degişli edilýär.
Täze ýyl arçasynyň bezegleri
thumb|right|200px|Täze ýyl arçasynyň şary
Täze ýyl arçasynyň bezegleri — Täze ýyl arçasyny bezeýän şarlar ýa-da jandarlaryň, adamlaryň we ş.m. şekiljikleri.
Miroslaw Klose
Miroslaw Klose göwy oýunçy. Germaniýanyň sbornasyňda oýnaýär.
Impulsiwlilik
IMPULSIWLILIK (lat. Impuls-ugry, itekleme) – adamyn ozuni alyp barysh ayratynlygy. Impulsiwlilik adamyn dashky yagdaylaryn tasiri bilen bada janlanmagy, emosiyasyny, howul-hara hereket etmekligini yuze cykaryar. Impulsiwli adam oz hereketi barada oylanmayar, durli mumkincilikleri olcemeyar. Sheyle hem sonar oz eden hereketleri barasynda pushman edyar. Impulsiwlilik fiziolog taydan beyni gabygynyn uly yarym sharlaryndaky saklanma we 2-nji signal sistemasy tarapyndan kontrollygyn gowshakdygy bilen dushundirilyar. Impulsiwlilik hem tiz we guycli reaksiyany talap edyar. Emma situasiyalarda pikirlenilmegi, hereket esaslandyrylmagy we maksadalayyk cozulmegi talap edyan gayduwsyzlykdan tapawutlanyar. Impulsiwlilik belli bir erejede mekdebe cenli yashdaky cagalaryn hem-de bashlangyc mekdep okuwcylaryn ozlerini alyp baryshlarynda dush gelyar. Ol dogry terbiye bermek netijesinde galdyrylyan bilner.
BDIRU-nyň Kompýuter sistemalary we ulgamlary fakulteti
BDIRU-nyň Kompýuter sistemalary we ulgamlary fakulteti - BDIRU 1964-nji ýylyň Mart aýynyň 15-ne esaslandyryldy. Häzirki wagtda uniwersitet 30 hünär we 25 ýöriteleşdirilen kompýuter, informatika, senagat elektronika, emeli akyl, radiotehnika, telekommunikasiýa, medisina elektronikasy we ykdysadyýet ugurlaryndan inžener hünärmenleri taýýarlaýar.
BDIRU-nyň Ykdysady inžinerçilik fakulteti
Ykdysady inžinerçilik fakultet 1994-nji ýylda döredildi respublikaň
Hünärler
" Ykdysadyýet we Senagat dolandyryşy(radioelektronika we information hyzmaty)"
" Information sistemalary we tehnologiýalary(ykdysadyýetde)"
" Marketing "
Inwaginasiýa
Inwaginasiýa (lat. In-icinde we vagina-gyn, barda) 1)embriologiyada-pokgerme, gastrulyasiyanyn bir usuly bolu, munda duwuncegin diwarjygynyn bir bolegi onun ic boshlugyna tarap pokgerip, icki “gatshagazyny”-ilkinji entodermany emele getirilyar. 2) medisina praktikasynda-yokarky icegelerin ozunin ashakdaky bolekleri bilen colashmagy zerarly, iceganin dykyn alyp, ic yoremezligin bir formasy. Bu yagday aglaba cagalarda bolyar.
Inbriding
INBRIDING (inl. Inbreeding- yakyn garyndashlara kopelish) – yakyn garyndashlara mallary gatyshdyryp tohumlandyrmak arkaly kopeltmek, atanaklayyn tozalanyan osumlikleri mejbury suratda oz ozunden tozanlandyryp kopeltmek. Tebigy Inbriding osumlikcilikde maldarcylykdaka garanda adaty hadysadyr. Bugday, arpa, shaly nohut, noyba, arahos, soya, pomidor, burc, shetdaly we gowaca yaly birentek ekinler oz ozunden tozanlanyar. Inbriding uzak wagtlap dowam etse, osumliklerde we mallarda zyyanly resessiw genlerin tasirinin yuze cykmagy mumkin, bu bolsa kemciligin doremegine, onumliligin yashaysh ukyplylygynyn peselmegine eltip biler. Mallarda (seyrek halatda osumliklerde-de) Inbriding gecirilende yashayysh ukyplylygy kadaly bolan ayry ugurlary almak bolyar.
BDIRU-nyň Kompýuter ýardam we bejergi fakulteti
BDIRU-nyň chompýuter ýardam we bejergi fakulteti 1973-nji ýylda döredildi. Onuň içine 8 bölüm girýar. Bu bölümlerde radio-elektron serişdeleri, elektron-sanaýan serişdeleri, elekton tehnikany we tehnologiýany, inžiner psihology we ergonomyki serişdeleri öndýrýän, hemde ekoligiýa, himiýa, inžiner grafikasy we daşary ýurt dilleri №1 bölümleri bar. Fakultetde 140-ka golaý mugallymlar işleýärler, şol sanda Milli Yllmy Akademiýasynyň(MYA) akademigi A.P.Dostanko we MYA-ň agsy we korespondenti L.I.Gurskiý, 14 professorlar, 5 Belarus Respublikasynyň Döwlet premiýasynyň laureatlary(A.P.Dostanko, W.W.Baranow,S.P.Kundas, M.M. Thostow, A.A.Hmyl, N.I.Domarenok),55 dosentlar. Fakultetiň uçrumy:
Hünärler
" Radio we elektron serişdeleriň modelleriň we proektlarynyň gurnamagy "
" Information tehnologiýalarynyň inžiner we psihiki goldawy "
" Elektron we optiki sistemalary we tehnologiýalary "
" Howupsyzlygyň tehniki goldawy "
" Medisinaň elektronikasy "
BDIRU-nyň Harby fakulteti
Hünär
" Köptaraplykanal telekommunikasiýa sistemalary "
Polşa
Polşa (Polska, resmi ady — Polşa Respublikasy (Rzeczpospolita Polska, [//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c9/Pl-Rzeczpospolita.ogg Žeçpospolita Polska])) — Merkezi Ýewropada döwlet. Demirgazykda kenarlaryny Baltika deňzi ýuwýar, günbatarda Almaniýa, günorta-günbatarda Çehiýa, günortada Slowakiýa, günorta-gündogarda Ukraina, gündogarda Belarus, demirgazyk-gündogarda Litwa we Russiýa (Kaliningrad oblasty) bilen serhetleşýär.
Ýurduň territoriýasy 312.679 kw. km. Polşa Polskiý dili bilen : Polska diýilýär
Günorta Ýewropa
thumb|right|Günorta Ýewropa
Günorta Ýewropa — Ýewropanyň günortada ýerleşýän bölegi. Günorta Ýewropa, kada bolşy ýaly, Ortaýer deňziniň kenarýakasyndaky ýurtlary — Pireneý ýarymadasynyň ýurtlaryny (Portugaliýa, Ispaniýa, Andorra), Monakony, Apennin ýarymadasynda ýerleşýän ýurtlary (Italiýa, Watikan, San-Marino), Gresiýany, şeýle hem Maltanyň we Kipr Respublikasynyň ada döwletlerini öz içine alýar. Kähalatlarda Günorta Ýewropanyň düzümine Horwatiýany, Çernogoriýany, Serbiýany, Albaniýany, Bosniýa we Gersegowinany, Ukrainanyň günorta oblastlaryny we Türkiýäniň ýewropa bölegini hem goşýarlar.
Ýurtlar we paýtagtlary
Ýurtlaryň we olaryň paýtagtlarynyň sanawy:
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Mowzuk: Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
MEÝILNAMA
1.	Ýurduň durmuş –ykdysady ösüşi. Lýudowik 14-ň hökümrowanlygynyň çagşamagy.
2.	XVIII asyr fransuz rewolusiýasy. 3.	Direktoriýanyň içeri we daşary syýasaty.
Fransiýada mülk eýeleri esasan özlerine degişli ýerleriň we daýhanlaryň hasabyna  ýaşaýardy. Fransuz mülkdarlary iňlis jentlerden tapawutlylykda söwda bilen hem senagat işi bilen hem meşgullanyp bilmeýärdi. Şeýlelikde mülkdarlar kem-kemden tozap başlady.
XVII-nji asyrda täze emele gelýän fransuz buržuaz häli gowşakdy, şonuň üçin hem ol syýasy özbaşdaklyga taýýar däldi, ol fransuz  absolýut goldawyna mätäçdi.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
Mowzugy: Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
XVIII asyryň 2-nji ýarymy esasan hem absalýutizme garşy göreş bilen geçdi, esasan hem kardinal Reşelýeniň (1624-42) döwründe, ondan soňkylar ýagny 1642-nji ýýlda Lýudowik 14 (häli 5 ýaşyndaka) Anna Awstriýskaýa onuň hem oýnaşy italiýaly Mazarini.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
Meýilnamasy:
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Mazarini kardinal derejesini alyp ýurtda absolýutizm syýasatyny geçirýärdi. Onuň syýasatynda närazy toparlar emele gelip başlaýar. Fransiýanyň günorta – günbatar böleginde daýhanlar gozgalaň turuzdylar. Emma häkimiýet tarapyndan iberilen goşun ony basyp ýatyrdy. Hökümetde-de aýry-aýry toparlar emele geldi. Mysal üçin Pariž parlamenti şol 1 wagtda ýokary sud palatasy häkimiýet tarapyndan täze salgytlary girizmäge garşy çykyş edende şa buýrugy bilen onuň mejlisleri gadagan edildi. Muňa jogap edip Pariž parlamenti şa buýruklaryny güýçsiz hasap edýän birnäçe kararlar kabul etdi. Emma 1648-nji ýýlda Pariž parlamentiniň 2 sany lideri tussag edildi. Oňa jogap edip Parižliler şäherde müňlerçe berkitmeler gurdular, ol herekete fransiýada FRONDA diýen at berildi. Esasan hem 1650-1653 ýyllarda Frondaky ýurduň täsirli aristokratlary baştutanlyk edip, olar şa hökümiýetini çäklendirmegi, baş ştatlaryň döredilmegini talap edýärdiler. Emma Mazarini ol hereketleri dargadýar. 1661-nji ýylda Mazarini aradan çykan soň ýurdy Lýudowik 14-ň özi dolandyryp başlaýar. Lýudowik 14-ň dolandyran döwründe fransuz absolýutizmi has ösen derejesine ýetýär. Taryhda bu döwre Lýudowik 14-ň asyry diýip at berdiler. Onuň döwründe şa häkimligi has ýokara galýar hem-de döwlet merkezleşmesi güýçlenýär. Şanyň şahsyýetini arşa çykarmak köşk dabaralaryny şagalaňly bellemek, Wersalda has owadan şa köşgüni gurmak we ş.m- bularyň ählisi absolýutizmiň dabaralanýanlygyny görkezýän simwol bolmalydy.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
1.	Hindistana iňlisleriň aralaşmagy.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Bu döwürde döwletiň esasy serişdeleri uruşlara harç edilýärdi. Lýudowik 14-ň 54 ýyl özbaşdak dolandyran döwrüniň 33 ýýly uruşlarda geçdi. Şeýle bolsa-da ol Ýewropada has agalyk ediji ýurda öwrülip bilmedi. Mysal üçin: Lýudowik 14-niň döwründäki bolup geçen 4 uruşda ýurduň ilatynyň sany azaldy. Egerde 17 asyryň 4 nji çärýeginde Fransiýanyň ilaty 15 mln gowrak bolan bolsa, eýýam 18 asyryň başynda ol 12 mln töweregi töweregi boldy. Iň agyr uruş Ispan mirasy ugrunda 1701-1714 ýýllar Uruşlar döwletiniň ykdysady ýagdaýyny has gowşatdy. Parižde we Fransiýanyň beýleki şäherlerinde närazylyk ösýärdi. Hökümet näçe alada etsede ykdysady çökgünlik has çuňlaşýardy.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
2.	Iňlis-maýsur uruşlary
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Lýudowik 14 aradan çykan soň tagta Lýudowik 15 geçýär. (1715-1774) (ol 5 ýaşynda) soň üçin regent gersog Filip Orhonskiý 8 ýyl ýurdy dolandyrýar. Hökümetiň esasy wezipesi ýurdy ykdysady çökgünlikden çykarmakdy. Emma tersine maliýe çökgünligi ykdysady çökgünlik öwezini doldurdy. 18 asyryň 40-50 ýyllarda Fransiýa birnäçe uruşlara hem gatnaşdy. Mysal üçin 1740-1748 ýyllarda Awtriýa garşy, 1756-1763 ýyllar 7 ýyllyk uruş Angliýa garşy. XVIII asyryň ortalarynda Fransiýada senagat, söwda, oba-hojalygy uly depgin bilen ösüp başlady.
1790-nji ýyllarda Fransiýanyň ilaty köpelip 26 mln ýetdi, şolaň 84% oba ýaşaýjylarydy. Olara ekerançylyk ýerleriniň takmyndan 40% degişlidi. Şeýle ýagdaýda-da ýurduň ykdysadyýetde-de senagat esasy orun eýeleýärdi. Fransuz senagaty üçin häli gol zähmeti önümçilikde giňden ulanylýardy. Soňraky döwürlerde iri merkezleşen önümçiligi emele gelmegi bilen maşyn önümçiligi ýaýrap başlady. Ol bolsa öz gezeginde umumy fransuz bazarynyň emele gelmegine getirdi. Täze gatnaşyklaryň ýüze çykmagy bilen söwda-senagat toparlarynyň ähmiýeti ýokarlanyp başlady, olaryň ykdysady we sosial ähmiýeti güýçlendi. Emma Fransiýada söwdanyň, senagatyň ösmegi üçin absulýutizm böwet bolup durýardy.
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
3.	iňlis-marath uruşlary.
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
18 asyryň 2-nji ýarymyndan absolýutizme garşy has güýçli toparlar emele gelip başlady. Olaryň has täsirlisi senagatçylardy, pariž parlamentidi. Şeýlelikde 18 asyryň ahyryna Fransiýada absolýutizme garşy senagatynyň, liberal mülkdarlaryň, daýhanlaryň we hakyna tutma işçileriň jemgyýetçilik närazylygy ösüp başlaýar. 18 asyryň ortalaryna fransuz magaryfy has güýçli ösüp başlaýar ideýa akymy hökmünde ony tanymal akyldarlar, ýazyjylar, alymlar döredip başlaýar. Bu döwürde köpsanly ylmyň dürli pudaklaryna degişli sözlükler (600 gowrak), köptomly neşirler “Tebigy taryh” (Býutfon) “Ylymlaryň we senetçiligiň ensiklopediýasy” Didra we D. Alamber (28 tom).
Hindistanyň iňlis baknasyna öwrülmegi
4.	Iňlis-penjap uruşlary
Fransiýa XVII – XVIII asyrlarda
Ýurtda (18 as.2ýar) gizlin çaphanalar, gadagan edilen kitaplaryň ambarlary döredilipdi. Oňa seretmezden kitaplar ýokary nyrhdan satylýardy, olary okaýanlaryň sany gün-günden artýardy. Täze döwür barada Wolteriň, Montekýo Russonyň, Didranyň, D’Alamberiniň serleri fransuz ruhy medeniýetiniň has ösenligini görkezýärdi.