cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
XIX asyryň I- ýarymynda türkmenleriň ykdysadyýeti
Ahal-tekeoazisi hem ekerançylygyň ösen ýerleri bolupdyr. Bu ýerler Asgabat, Pöwrize, Köşi, Gözbaşy, Garasuw, Sekizýap Altyýan, Gotursuw, Börme, Durun, Arwaş, Kelteçynar ýaly gaýdaýan kiçilik derýajyklaryň suwy bilen we birnäçe käriz suwlary bilen we ownuk suw çeşmeleri bilen ekerançylyk we onuň dürligörnüşleri ösdürilipdir. Owalaryň töwereginde bugdaý arpadan başga-da ak jögen, gara künje, we sary künje, gawun-garpyz, käşir, sowan, mekke-jpwen, ýaly ekinleri ekipdirler. Mal oty üçin ýorunjä ýörgeli bolupdyr. Daglarda azda kände düme, arpa, bugdaý hem ösdürilip ýetişdirilipdir. Eger Tejende we Sarahda güýzlük bugdaý ösdürip ýetiştirmeklige mümkinçilik bolmadyk bolsa, Ahal teke oazisinde we Etekde Ruhnama, Garaşsyzlyk aýlarynda ekilýän bugdaýyn hasyly geljek ýylda has öndürili we gowy hilli bolupdyr. Ekerançylykda ulanylýan zähmet gurallary özüniň primitiwligine seretmezden (mala, pil, kätmen, omaç, orak, maňňal we ş.m.) has ýörgünli bolupdyr.
Ahalyň halky üzümi keşmiş gabuwuny kak edip gyş öümi taýýarlap hem bilipdir. Etrek-Gürgen türkmenleriniň ekerançylyk hojalygy.
Etrek-Gürgen, Garrygala sebitlerinde hem ekerançylyk XIX asyrda has ýörgünli,ösen hojalyk bolupdyr. Magtymguly Etrek, Gürgen, Garrygala gezen ýerlerim diýip şol ýerleriň tebigatyny wasp etmek bilen ekrançylyk asmandan ýagýan ýatynyň, aýratyn hem ýaz ýagşynyň ähmiýetiniň uludygyny belläp ony “ekiniň hemdemi, ýeriň ýarany” hasap edýär. Ýagny “gökden hem düşmese, ýerni gögertmez” diýipdir.
Etrek-Gürgen ýomutlarynyň we göklen tireleriniň ekerançylyk hojalygy özüniň dürli-dürliligi ýagny köp görnüşliligi bilen tapawutlanypdyr. Ýere 1 tohum taşlasan, ol ýerden 2 bolup çykjagyna gözi ýeten halk diňe bir bugdaý, şaly, jöwen, gawun, garpyz ýaly ýörgünli ekinler däl, eýsem sogan sarym sak, hyýar, künji ýaly gök önümleri ekipdirler. Köklenler hem ýüpekçilige üns berip tutluk plantasiýalaryny giňeldipdirler. K.Bode türkmenleriň gökleňler tiresiňi iň jeňakeş yhlasly zähmetsöýer ekerançy taýpa hasap etse, beýleki bir rus syýasatçysy M.N.Galkin olaryň ösdürip ýetişdirýän ak bugdaýy bütin Türkmenistanyň ilatyny galla bilen üpjün edýär diýip belleýär. Seýle hem dag ete klerinde ekilip ýetişdirilen gawun-garpyzyň süýjüligi ylaýtada gawunlaryň meşhurlygy Lebapdaky  Gülabydaky kem däldigini rus  syýasatlygy Galkin belläpdir.
Horezm türkmenleriniň ekerançylygy.
Türkmenistanyň teritoriýasynda ekerançylyk hojalygynyň ýene-de bir giňden gülläp ösen ýeri o-da Gadymy Horezimiň demirgazyk-günbatar etraplar ýagny türkmenleriň asyldan ata-baba outran ýerleridir. Hortzm türkmenleri demirgazykda Aýböwür, günortada Garagum, günbatarda üstýurt, bilen sarygamyşdan başlap tä Hywa hanlygynyň medeni zolagyna çenli  giňden uly terriotoriýany türkmen taýpalary eýeläpdir. Olar pajygaly syýasy wakalaryň ýagny çaknyşyklaryň hem-de patriorhal feudal gatnaşyklaryň netijelerini öz gerdeni bilen çekip hat-da şonuň ekertwasy ýagny oruslaryň bez rowa ostalis diýilişi ýaly öz dogduk mekanlaryny taşlap   gitmeli hem bolupdyrlar.
Demirgazyk günbatarda “gadymy suwarymly ýerler” adyny alan bu territoriýa türkmen halkynyň kemala gelen ajagydyr, onuň asyl Watanydyr, dörän ýeridir, we bütin orta gündogara ýaýran mekenydyr.
XIX asyryň başlarynda ýomutlar,çowdurlar, garadaşlylar, ýemreriler, gökleňler, är sarylaryň 1 bölegi Hywa hanlygyna degişli etraplarda ýaşapdyrlar. Şeýle hem ekerançylyk hojalygyny ösdürmeklige aýratyn üns beripdirler.
Esasy ekerançylyga ýagny ekilýän önümlere bugdaý jögen magi, noýwa, şaly bakça we gök ekinler bolupdyr. Soňabaka temmäki, zygyr, pagta, käşir, sogan, turp, şugundyr. Ýaly ekinlero hem ekip ösdürip ýetişdiripdirler. Bagbançylygam, üzümçiligem bolupdyr.
XIX asyryň 20-30 ýylarynda Amyderýanyň suwunyň joşup demirgazyk günbatara aralaşmagy netijesinde Was, Saşenem massiwleri hem suwlanyp ýerleriň hem türkmenler tarapyndan özleşdirmegine alyp barypdyr. Netijede suw tä şarygamyş köline çenli ýetip ýene-de ol ýerlerde inçeme türkmen  tireleriniň göçüp barmagyna sebäp bolýär. Şeýlelekide 19 asyr ortalarynda Köneürgenjiň günbatarynda was etraplarynda, derýalygyň aşak akymynda türkmenler ummasyz uly territoriýany ekerançylyk ücin oňaýly edip özleşdirilipdirler. Bu territoriýa şol döwürde Hywa hanynyň hatarasyna Hanabat diýilip atlandyrypdyr.
Bu territoriýada türkmenler ekerançylygyň dürli görnüşlerini ösdüripdirler. Ýyllaryň dowamynda ekerançylygyň ösmegi olaryň umumy ykdysady ýagdaýynyň gowalandyrmagyna alyp barypdyr. Elbetde muny bolsa Hywa hanlary group bilmän ýerli özbek han-beglerinin olaryň üstüne kşdiripdir. Elbetde munuň özi ýene-de täze syýasy çaknyşyklara alyp barypdyr. Türkmenler bu ýerlerde bent gurupdyrar. Jykyr hem ulanypdyrlar. Ýer üsti we ýerasty suwlary oňat ulanmagy başarypdyrlar.
Çehiýa XI- XV asyrlarda
Sapagyň maksady: Çehiýa döwletinde iri ýer eýeçilik gatnaşyklarynyň ýüze çykyşy we synpy göreşleriň ýitileşmegi barada düşünje bermek.
Sapagyň wezipesi: Çehiýanyň XI- XV asyr taryhyny öwrenmek bilen talyplara Garaşsyz we Bitarap Watanymyza buýsanç döretmek, dostluk-doganlyk, agzybirlik, watana söýgüni döretmek.
Mukaddes Ruhnama: “Türkmen halkym hiç mahal uly halkyň öňünde kiçelmez, kiçi halkyň öňünde ulalmaz ” sah. 406.
1.	XI-XIII asyrlarda Çehiýada iri ýer eýeçilik gatnaşyklarynyň ösüşi we azat daýhanlaryň iri ýerlerine tabyn edilmegi.
2.	Obada we şäherde synpy göreşiň ýitileşmegi.
3.	Gulçylyk uruşlary we onuň netijeleri.
94
Aradan çykanlar
90er
Rap
Rap (iňlisçe rap, "urmak, dep; gygyr" ) - sazly okaýyş, adatça monoton ostinatonyň fonunda. Rap aýdymçysyna rapçi (repçi bilen garyşdyrmaly däl) ýa-da has umumy termin "MC" (Iňlis MC, "Dabaranyň ussady") diýilýär (kazyýet edarasynyň rus diline terjime edilişi Iňlis ady "dabaralaryň ussady"), ýöne başga düşündirişler hem mümkin).
Rap hip-hop stiliniň esasy elementlerinden biridir, şonuň üçin bu termin (esasanam gündelik gepleşiklerde) köplenç "hip-hop" düşünjesiniň sinonimi hökmünde ulanylýar. Şeýle-de bolsa, rap diňe bir hip-hop sazynda däl, eýsem beýleki resanrlarda-da bar: deprek we bas ýerine ýetirijileriň köpüsi rap ulanýarlar; köplenç, esasanam meşhurlygy sebäpli rap, pop aýdym-sazynda ulanylýar we pop rapini döredýär; rok aýdym-sazynda rapcore, nu metal, alternatiw rok, alternatiw rap we käbir beýleki resanrlarda duş gelýär, mysal üçin gaty sazyň täze ugurlary. Pop sazandalary we häzirki zaman R-n-B ýerine ýetirijileri hem öz kompozisiýalarynda köplenç rap ulanýarlarlar.
Rap dilden aýdylýan poeziýadan tapawutlanýar, sebäbi rap, adatça aýdym-saz bilen ýerine ýetirilýär we şahyrana ölçeg däl-de, saz ritmine tabyn bolýar. Rap, adatça, DJ, aýlanýan stol, beatboxer ýa-da ýoldaşsyz kapella bilen ýerine ýetirilýär. thumb|Kul Gerk hip-hopyň öňdebaryjysy diýilýär
Etimologiýa
"Rap" sözi iňlisçe "rap" -den gelýär - kakmak, urmak (rap ritminiň yşaraty). Rap etmek, gürlemek, gürlemek diýmekdir.
Soň bolsa ýalňyş sözbaşy teoriýalary ýüze çykdy, şoňa görä rap sözi gysgaldyldy. Transazgylara ritm we şygyr, ritm afrikaly şygryýet ýa-da radikal amerikan şygryýeti we ş.m. diýilýärdi. Şeýle-de bolsa, rap iňlis dilinde baş harp bilen ýazylmaýar. Harplar we bilýän sözleri bar - "rapping", "rapçi" we ş.m. Esasan, beýle ýalňyş teoriýalar iňlisçe gürlemeýän ýurtlarda köp duş gelýär.
Taryh
thumb|[[:ru:The_Sugarhill_Gang|The Sugarhill Gang özüne çekiji "rap" sözüne bergimiz bar.]] Häzirki zaman rapiniň ilkinji başlangyjy Günbatar Afrika Griot däbi bolup, onda "dilden taryhçylar" ýa-da "aýdymçylary wasp edýänler" dilden aýdylýan däp-dessurlary ýaýradýarlar ýa-da gybat etmek ýa-da "öwmek ýa-da tankytlamak" üçin ritoriki usullaryny ulanýarlar.
Häzirki zaman görnüşinde rap 1970-nji ýyllarda Bronksda afro-amerikalylaryň arasynda ýüze çykyp, ýamaýkaly DJ-lere baryp "eksport edildi". Hususan-da, DJ Kool Herc rapiň esaslandyryjysy diýilýär. Rap hökmünde tanalýan "giň aýdym-sazyň üstündäki rifmany" döreden adam Harlemden (Nýu-Yorkork, ABŞ) Entoni Hollowaý (DJ Golliwud).
Ilkibaşda täjirçilik maksatly rap etmediler, ýöne lezzet almak üçin ilki başda muny DJ-ler ýerine ýetirdiler. Olar diňleýjilere ýüzlenýän ýönekeý rifma aýatlardy. Rapleriň ýaýramagy, garaýagyzlaryň arasynda moda çalýan we täze stili çalt alýan Negro höwesjeň radio tarapyndan ep-esli derejede öňe sürüldi. "Rap" we "rapçiler" sözleri, Sugarhill Gang-yň "Rapper's Delight" (1979) kömegi bilen stilde berk ornaşypdyr. "Rapçi" diýlip atlandyrylan ilkinji adamlardan biri "Jek the rapçi" lakamly radio alyp baryjy Jek Gibson. Ilkinji rap konwensiýalarynyň birini gurady.
Köçelerde şu güne çenli rifma aýdymlaryny ýerine ýetirmek gara otaglarda däp bolup galýar. Mundan başga-da, "söweşler" diýilýän zat - rifma we ritmi saklap, iki rapçi "dawa edip" dilden söweşler guraldy. Uruşlar diňe bir ant içmek bilen çäklenmän, belli bir mowzukda rifma tekstiniň iberilmegi bolup biler.
Reanry suratlandyrmak üçin "hip-hop" termini 1980-nji ýyllarda ýüze çykypdyr. Tanyşdyrylyşy ýa Afrika Bambat ýa-da Grandmaster Flash-e degişlidir. Hip-hop reanry we medeniýeti 1990-njy ýyllarda meşhurlyga eýe bolupdy. Şeýle hem, "hip-hop" R'n'B aýdym-sazyna çynlakaý täsir etdi.
Turkmenistanda rap 2000-nji ýyllarda Asgabatda diskotekalaryň we disk jokeýleriniň ösmegi bilen peýda boldy. Ilkinji rap aydymy 1999-nji ýylda Asgabatda disk jokeri DZ-ED we "MainStream Town" topary tarapyndan ýazga alyndy. Şol 1999-nji ýylda DJ we aýdymçy DZ-ED "Smuff" aýdymyny diskotekalarda rap elementleri bilen düzdi we ýerine ýetirdi.
Turkmen raperleri
S Beater, Sopranoman, Abdydayy, Syke Dali, Twis t, Mr.Baybow, Aragon, Godek, Taha, FXCK, Dowran Agayew, DZ-ED, Vagrant we s.m.
Gyzykly maglumatlar
Häzirki zaman rapiniň peýda bolmagyndan has öň, meşhur italýan aýdymçysy we aktýory Adriano Celentanonyň repertuarynda şuňa meňzeş aýdym peýda boldy. 1970-nji ýyllaryň başynda Adriano "Prisencolinensinainciusol" atly saz belgisini oýlap tapdy we döretdi, şol ýerde iňlis we italýan garyndysy ýaly çeper dilde ýazylan sözlemleri okaýardy. Diňe on ýyldan soň bu täze aýdym-saz stili ABŞ-a göçdi. Celentanonyň özi, 1987-nji ýylda SSSR-de geçirilen konsertde bu san bilen käbir adamlaryň aragatnaşyk saklamazlygy barada aýtmak isleýändigini aýtdy.
Bellikler
__INDEX__ __NEWSECTIONLINK__
Göni çyzykly üýtgeýän hereket
Göni çyzykly üýtgeýän hereket. Orta we mgnowen tizlikler
Tebigatda we tehnikada synlanýan hereketizmiziñ köpüsi üýtgeýän, ýagny deñölçegsiz hereketdedir. Deñölçegsiz hereketde tizlik dürli dürlidir her bir nokatda. Ýoluñ haýsydyr bir üçastogynda deñölçegsiz hereketli häsiýetlendirmek maksady bilen hereketiñ orta tizligi diýilýär. Ýoluñ berlen uçastogynda hereketiñ orta tizligi, ýoluñ bu uçastogynyñ uzynlygynyñ ony geçmek üçin sarp edilen wagt aralygyna bolan gatnaşygyna deñdir:
'υort ort'' = S - t'''
Wirusly gepatitler
right|frame Wirusly gepatitler (Hepatitis viruses) – dürli wiruslaryň täsiri bilen döreýän, köp duş gelyän we adam üçin howply infeksion keselleriň toparydyr. Olar bagryň öýjüklerine täsir edip, onuň işine zeper ýetirýärler. Wirusly gepatitleriň dürli görnüşleri, gepatitleriň has ýaýran alamaty esasynda, “sarylama“ diýip hem atlandyrylýar. Sarylamanyň epidemiýalary barada entek b.e. öň V asyrda Gippokrat hem beýan edip geçipdir. Keseliň alamatlary belli bolsada, gepatitleri dörediji wiruslar diňe geçen asyryň ortasynda açyldy. Keseli dörediji wiruslar, şoňa göräde, olaryň döredyän gepatitleriniň görnüşleri harplar bilen (A, B, C, D, E we başgalar) aňladylýar. Gepatitiň A wirusy, gepatitiň A görnüşini, B wirus gepatitiň B görnüşini döretjekligi düşnüklidir. Şonuň ýaly-da, her harpyň aňyrsynda belli bir özbaşdak wirusyň we özbaşdak keseliň ýatanlygyny ýatdan çykarmaly däldir. Ol keseller ilatyň arasynda ýaýraýyş ýoly, inkubasion döwrüniň möhleti, keseliň geçiş aýratynlyklary, gaýraüzülmeleri bilen özara tapawutlanýandyr. Ondan başga-da, gepatitler aýry kesel görnüşinde duş gelmän, aýry-aýry keselleriň alamaty görnüşinde hem ýüze çykýar. Gepatitler, ýagny bagryň sowuklamasy, gyzylja, garamyk, uçuk ýokançlygy, infeksion mononukleaz, AIDS keselleriniň geçişinde hem ýüze çykyp biler. Ondan başga-da, alkogolyň täsiri netijesinde bagryň zeperlenmegi – toksiki gepatitler ýüze çykýar. Wirusly gepatitleriň aýry görnüşleriniň üstünde durup geçeliň.
Garamyk (kesel)
right|frame Garamyk keseli (varicella, ανεμοβλογιά) — giňden ýaýaran ýokanç keseldir. Bu kesel gaty bir howply bolmasa-da, çagany wagtlaýyn birahat edip bilýär. Garamyk keseliniň döremegine endama täsir edýän wiruslar sebäp bolýar. Olar howa-damja ýollary arkaly bir adamdan başga bir adama aňsatlyk bilen geçip bilýärler. Şäheriň bir ýerinde peýda bolan garamyk aňsatlyk bilen şäheriň beýleki ýerine geçip bilýär. Olar edil bir ýerden başga ýere ýel bilen geçen ýaly hereket edýärler. Garamyk keseliniň "ojaklary" hemişe bellidir. Olara esasan-da çagalar baglary ýa-da mekdepler degişlidir. Sebäbi bu ýerlerde çagalar köpçülikleýin keselleýärler. Garamyk keseliniň wirusy edil ýapyşgyç ýalydyr. Ýapyk, ýelejiredilmeýän otaglarda bu wirusyň ýokmak howpy has-da artýandyr. Bu wirusy hat-da bir binada ýaşaýan adamlar hem biri-birine ýokuşdyryp bilýändirler. Käwagt garamagyň hiç bir alamaty bolmadyk, emma gurşaýjy demrewden ejir çekýän uly ýaşly adamlar bu keseli çaga ýokuşdyryp bilýärler. Sebäbi garamyk wirusy öň onuň bilen kesellän adamyň oňurga ýiliginde "uklap" galýar. Adamyň durmuşynda haýsydyr bir ruhy urgynyň bolan ýagdaýynda ýa-da organizmiň kesele garşy durnuklylygy peselende, bu "uklap" ýatan wirus oýanýar-da, uly ýaşly adamlarda gurşaýjy demrewiň döremegine sebäp bolýar. Bu adamlar esasan-da bäbekleri garamyk keseline uçradyp bilýär. Sebäbi eneler öz balalaryny garamyk keseli bilen kesellän çagalardan gorasalar-da, gurşaýjy demrewli adamy öz balasyna arkaýyn ýakynlaşdyrýarlar. Olar bu keseliň öz balalary üçin näderejede howpludygyna düşünmeýärler.
Garamagy hemmeler çykarýarlar
Çagalar bagynda garamygyň bardygyny eşidip, howsala düşmäň. Çaga garamagy giç çykaryp, dynany kem däldir. Türkmenlerde ýetginjege garamyk çykaranda, "gutly bolsun!" diýýändirler. Sebäbi bu kesel çagada adamlarda ýüze çykanda has agyr geçýär. Öňki döwürlerde kimdir biriniň çagasynyň garamyk çykaranyny eşidenlerinde, eneler özleriniň ýaşajyk çagalaryny alyp, şol öýde myhman alynmaklarynyň sorapdyrlar. Sebäbi olar çagalarynyň şu "hökmany" diýen ýaly keseli näçe ir geçirseler, şonça-da yamandygyny bilýän ekenler. Garamyk çykaran çaga keseliň inkubasion döwrüniň ilkinji 2 gününde we garamygyň örgüni örenden soň 5 günläp ýokançly bolýandyr. Ýöne köp halatlarda bu keseliň inkubasion döwri 2 hepdä çenli hem dowam edip bilýär.
Örgün — garamagyň esasy alamaty
Garamygyň esasy alamaty bolan örgün-düwürtikler ululy-kiçi görnüşde endamyň ähli ýerlerinde bolup bilýärler. Örgün örüp başlandan çaganyň gyzgyny ýokarlanyp, 38-39 С ýetýär (ýöne käbir çagalaryň gyzdyrmazlygy hem mümkindir). Çaga ysgynsyz bolup, azary artyp başlaýar, işdäsi kemelýär. Ýöne bu ýagdaý uzaga çekmeýär. Örgün ilkibada öçügsi gülgüne reňkde bolýar. Soňabaka bu tegmiller içi dury suwuklykly gabarçaklara öwrülýärler. Gabarçagyň töweregindäki deri gyzarýar. Iki günden bu gabarçaklaryň içindäki dury suwuklyk bulanyp, gabarçaklaryň üstki gatlajygy ýygrylyp, goýy goňur reňkdäki kesmeklere öwrülýär. Bu kesmejikler 1-3 hepdäniň dowamynda aýrylýar. Çaganyň teninde şol bir wagty özünde tegmiller-de, gabarçaklar-da, kesmejikler-de bolup bilýär. Örgüniň her täze "tolkunyndan" öň çaganyň ýagdaýynyň erbetleşmegi bu keseliň aýratynlygydyr.
Deriniň gijemegi – garamagyň alamaty
Garamyk çykaran çaganyň iň uly kynçylyklarynyň biri-de emele gelen kesmejikleriň gijemegidir. Çaga näçe kiçi bolsa, şonça-da oňa kesmejikleri gaşamaly däldigini düşündirmek kyn bolýar. Ýöne her nähili bolsa-da, çaganyň bu kesmejikleri gaşamagyna ýol bermejek bolmaly. Sebäbi kesmejikleriň gopup, ýaranyň bakteriýalar bilen infisirlenmegi ahmal. (Garamyk çykaran çaganyň kesele garşy durmak ukybynyň gaty peselýändigi hökman ýadyňyzda bolsun!) Ýaralara bakteriýalaryň düşüp, olaryň azan ýagdaýynda deride yz galmagy mümkin. Şoňa görä-de, çagalara bu kesmejikleri gaşamaly däldigini düşündirjek bolmaly. Gelejekki owadanlygy barada alada edýän gyzjagazlar bu gürrüňlere has-da düşbüje bolýandyrlar. Oglanlar babatda bu mesläni çözmek aňsat bolmasa-da, hökman synanyşmalydyr. Garamyk çykaran çaga barada edilýän şepagat aladalary: Garamyk keseli bilen çagalykda keselläniň has oňatdygyny ýene-de bir gezek size ýatladýarys. Sebäbi uly ýaşly adamlarda bu kesel örän agyr geçýändir.
95
Aradan çykanlar
90er
.mr
- Mawritaniýanyň internet kody.
Sedi
Sedi,— Ganada Pul.
XIX – njy asyryň I ýa-da Türkmen halkynyň goňşy döwletleriň zulmuna garşy garaşsyzlyk ugrundaky göreşleri
Mowzuk: 		XIX – njy asyryň I ýa-da Türkmen halkynyň goňşy döwletleriň zulmuna garşy garaşsyzlyk ugrundaky göreşleri.
Meýilnama:
1.	Etrek – Gürgen türkmenleriniň gozgalaňy.
Edebiýatlar:
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy “Ruhnama”.
2.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy: Aşg 2001ý. “Garaşsyzlyk we Bitaraplyk syýasaty”. Aşg 1998ý.
3.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy: Taryhyň sapaklary we döwrüň öňde goýan meseleleri. Aşg 1994 ý.
5.	Türkmenistanyň taryhy Ç. Ýazlyýew red. Ylym neş-ty Aşg 1994ý. 1 kitap sah – 194-230.
Naýra
Naýra,— Nigeriýada Pul.
XIX – njy asyryň I ýa-da Türkmen halkynyň goňşy döwletleriň zulmuna garşy garaşsyzlyk ugrundaky göreşleri
6.	M. Annanepesow “Türkmenistantň taryhyň materiallar”. A. Mag 195 sah.
7.	D. Jumakow “Seýdi we Lebap türkmenleriniň gozgalaňy”, “Türkmen Gündogary” 17-20 ýanwar 1998ý.
8.	D. Jumakow “Seýdidäki döwletlilik ideýasy Türkmen gündogary 1993 ý. 17 maý”.
9.	Ö. Abdullaýew “Miras we yhlas ” Aşg. 1998 ý.
10.	Türkmenistanyň we türkmenleriň taryhyň materiallary. M. 1939 ý. sah 200-210.
Mowzuga gysgaça giriş.
Aňyrsy 5 müň ýyl mundan ozal milletbaşymyz Oguz han Türkmenden gaydýan türkmen halky, onlarça müň ýyl mundan öň, häzirki Garaşsyz we Bitarap döwletimiziň çäklerinde döräp, asyrlaryň dowamynda agzybir, garaşsyz bir bütewi döwlet gurmak ugrunda elmydama arzuw edip gelipdi. Beýik Mertebeli Prezidentimiz Saparmyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnamasynda “Dünýäde hiç bir millet türkmenler ýaly dürli taypalara bölünmändir. Türkmenleriň asyl birligi dil we gan birligidir. Bütewilik – milletiň geljegini gurnamagyna esas berýär ” diýip belleyär. Gadymy Oguz handan, gahrymançyukyly Gorkut atadan, Görogly begden gaydýan türkmen ruhy halkymyzyň kalbynda asyl birligi, dil we gan birligini döredip, bütewi bir milli döwlet bina etmek, ata-watany we ene topragy ýürekden söýmek, agzybirlik, asudalyk, jebislik ýaly meýiller ýuze çykaryp gelipdir. Hakykatdanam Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň bu dana sözleri halkymyzyň XIX – XX asyryň başlarynda gowgaly syýasy wakalara baý taryhyny sypatlandyrýan maglumatdyr. XIX asyryň I – ýarymynda käbir goňşyderejelere ýetse-de bu babatda türkmenleriň ykbaly oňmady. Olar ýene-de Eýran häkimleri (şazadalary) Hywa hanlary, Buhara emirleri tarapyndan salnan ganly gysajyň içinde galyberdiler. Üstesine-de goňşy hökümdarlar türkmen ýerlerini öz täzir zonalaryna bölüp “kim köp territoriýany eýeläp bilýär” diýen maksatlar bilen, türkmen taýpalaryny özara ýer – ýurt üstündäki dawa – jeñjellere hem öjükdirýärler. Elbetde beýle ýagdaý, halkymyzyň sosýal – syýasy, ykdysady taýdan pese gaçmagyny tizlendirýärdi. Mahlasy: “Dagdan belent bolan türkmeniň ahwaly ýandakdan pes bolupdyr”.
1802- olaryň Peterburga baryp rus raýta-na kabul edilmegini bilen baglanyşyklary ýüzlenmesi.
1803- 27 aprel – Maňgyşlak abd rus raýtalaryna resmi kabul edilmegi.
Gozgalaňçylar ilkinji söweşde emiriň goşunlaryny ýeňlişe sezewar edipdirler. Emma san taydan agdyklyk edýän oňat ýaraglanan emir goşunlary ahyr soňy ýeňiş gazanypdyrlar. Gozgalaňçylaryň milli azat edijilik söweşleri netijesiz gutaran hem bolsa Seýdiniň, Soltanýazbegiň abraýy öňküden-de has ýokary bolupdyr.
Işabaşy ogly Soltanýaz begiň
Bu dünýäde dürli Döwrany bardyr,
Günde çoh sapaly seyrany bardyr.
1801-1802 ýý-ky gozgalaň ýeňlenden soň 1922 ýylda Hywa hany Muhammetrahymyň goldaw bermegi bilen Lebap türkmenleriniň Buhara emirligine garşy uly gozgalaňlarynyň biri başlanyar. Bu gozgalaňyň giň germde bolmagyna Hywa hany Muhametrahymyň Mara we Çärjewe ýörişleri hem täsir edipdir. Türkmenler Buhara tarapyndan salynýan agyr salgytlaryň garşysyna uly gozgalaňa baş göteripdirler. Bu döwürde Seýdi şahyr Lebap halkynyň milli azat edijilik hereketiniň ruhy binýadyny ýaradyjy hökmüňde kemsidilen halk köpçüliginiň mertebesini belende göterip, ene topragy basybalyjylardan goramak ýaly ideýalar bilen türkmen ýigitlerini uly söweşlere mobilizläpdir. Ol özüniň “Begler” goşgusynda
Duşman geldi Lebap boýun ot eýläp,
Turuň begler ol döwüşe baraýlyň
Watan üçin, abraý üçin, il üçin
Är deý durup şol söweşe baraýlyň.
Ýa-da şahyryň
Agzymyz bir etsek tükel ärsary,
Duşman geçe bilmez serhetden bäri.
Her ýigidiň söweş bolsa hünäri.
Öňümize salyp, sürülsin indi.
- diýen setirleri agzybirlige, jebisleşmeklige çagyryş hökmünde ýaňlanýar. Seýdi şahyr gapraşsyzlygy diňe bir ärsalylaryň birleşmegi bilen gazanyp bolmajaklygyna düşünip ähli türkmen taýpalarynyň birleşmegini islän.
Ýagy bolsa salyr, sarygy – teke
Biz munda il bolmak ogşamaz ýeke
Ýa-da
Teke, salyr saryk, gara bekewül
Bir oturyp, bile turaly begler.
- diýin ýazýar. Serkerde şahyryň şeýle garyşlaryndan soň 1822 ýylda ärsary, sakar, salyr baýat we beýleki türkmen taýpalary Buhara emiriniň garşysyna aýaga galypdyr. Seýdi türkmen ýigitlerine ýüzlenip:
Göroglydan bu gün alyp tilsimi.
Şu gün bolsun Isgenderiň kysymy.
Är deý durup ol söweşe baraýlyň.
- diýmek bilen goç ýigitleri gorky ürkeden heder etmän Görogly, Iskenderiň ruhunda terbiýeläp olary söweşe çagyrypdyrlar. Hywa hany Muhammetrahym 1920-nji ýylda Buhara emirliginiň raýatlygynda bolan Maryny basyp alandan soň 1921-1822 ýylda has takyk 1822 ýylyň maýynda Lebap türkmenleri halys degnasyna degen Buhara emirine garanda Muhammetrahym ganymaýdyr öýdün, şonuň bilen birleşýärlerde 1822 ýylyň 15 maýyndan başlap 66 günläp söweş edip, Buhara emirligiň Çärjewdäki begmegini tozdurýarlar, şähere hem-de onuň töwregindäki obalary gan çayan ähli zatlary talaplaýarlar. Şondan soň hanyň buýrugy bilen nökerlige gelen türkmenler bilen birlikde Hywa goşunlary Kerki töwereklerine tarap, Amyderýanyň çep kenary bilen ýörüşi edýäler. Bu döwürde Buhara emiri Mirhaydar hem uly goşun bilen derýanyň sag kenaryndan ýokary akyma garşy ýöriş edýär. Hywa hanynyň goşunlarynyň gelýänligini eşidip, derýanyň çep kenarynda ýaşaýan Kut hem-de Halaç taýpalary Hywalylaryň ýörişlerinden howatyrlanyp Buhara emiriniň tarapyna geçýärler. Hywa goşunlary bu ýagdaýy group, ärsalylaryň öýlerini talaýarlar, otlaýarlar. Kerkä çenli talaňçylyk edip Burdanlyga ýetenlerinden soň yzyna dolanýarlar. Şondan soňra Hywa hanynyň goşunlary Çärjewe gelip, Buhara emiriniň goşunlary ilen 3 gün söweşip begiň galasyny top okuna tutýarlar. Birdenem garaşylmadyk ýagdaýda, gabawy aýryp ok – däri gutardy. Bahanasy bilen, olja baryny toplap Horezme gidýäler. Ö. Abdyllaýew bilen Biýazow d/b-ň Düýeçiler obasynda (Kirow uçaktogynda) Beg depede. Hywa hany özüniň daýanç punkty edip, hemişe ulanypdyr. Dürbide seretseň bir parolelde Amul galasy bilen Hywa hanynyň goşunlarynyň Çärjew sebitlerinde emire garşy söweş hereketleriniň soňuna çenli ýeňişli gutarýanç alyp barmazlygy, ärsarylaryň galan böleginiň ýagdaýyny has agyrlaşdyryra. Sebäbi Hywa hany sakarlar, garabekewüliler bilen birleşip Kerki, Halaç ärsarylaryny agyr horluklara sezewar etdi. Bu ýagdaýyň özi ärsarylaryň özaralarynda duşmançylygyň has güýçlenmegine getirdi. Şeýle ýagdaýda 800 adamynyň ýanyna ilçi iberip bu kynçylykly ýagdaýyndan çykalga tzpmakda kömek sorapdyr. Muhametrahym olara Mara göçüp barmaklaryny maslahat beryär, hem-de Marydan olara ýaşmak üçin ýer bölüp beryär. Şeýlelikde Lebap türkmenleriniň bir bölegi öz watanlaryny taslap, Mara göçüp gitmäge mejbur bolupdyrlar. Munuň özi Lebap türkmenleriniň gozgalaňynyň ýeňilmegini tekrarlaýan ýagdaýydyr. Görşumiz ýaly, 1822-1823 ýyllardaky Lebap türkmenleriniň Buhara emirine garşy uly gozgalaňy ýeňlişe sezewar bolupdyr. Ýerli hakdan gozgalaňa baş goşany üçin gazaply öç alynypdyr. Şeýlelikde Dagdan arkasy bolan türkmeniň ahwaly ýene-de şol ýandakdan pesligine galyberipdir. Hat-da Zakaspide sowet häkimýeti berkarar bolan döwürdede entek Buhara emiri Seýit Aýym han Amyderýanyň kenar ýakalarynda agalyk sürüpdir. Diňe 1920 ýylyň sentýabrynda başlanan emirlikdäki gozgalaňyň 2 sentýabrydy BXSR –ň jar edilmegi bilen tamamlady. Rewolýusiýa hem sakardan Bäşm Seýitnyýazow (serdar) baslandy.
KFA franky
KFA franky — KFAda Pul.
Palmette
Palmette (fransuzça: palmette) palma agajynyň ýapragy ýaly şekilli binagärlik bezeginiň, nagşynyň bir görnüşidir. Palmette çarçuwalarda, diwar bezeglerinde ulanylýar. Ilki bilen beýiklik Gündogar we Gresiýa, soňra Italiýa ýaly Ýewropa ýurtlarynyň arhitekturasynda ulanyldy. Palmette-iň nusgalary amaly tagamlarda dürli tagamlaryň, aýna gap-gaçlaryň we ş.m. çeper bezegde ulanylýar.
Ahmet Şa Dürrany
Ahmet Şa Dürrany—Owganystanyñ düýbüni tutujy we Dürranylar dinastiýasynyñ ilkinji hökümdary. 1722-nji ýylda Penjabyñ Multan diýen ýerinde dogulýar we 1773-nji ýylda Toba Maruf diýen ýerde aradan çykýar. Sadozaý maşgalasyndan abdal taýpasynyñ kethudasy Muhammet Zaman Hanyñ ogly. 1737-nji ýylda tussag hökmünde Nedir Şanyñ ýanyna ugradyldy. Az wagtyñ içinde Nedir Şanyñ ynamyna girip 1745-nji ýylda Mazenderanyñ häkimi bolýar. 1747-nji ýylda Ahmet Dürrany Nedir Şanyñ öldürilmeginden soñra kowumdaşlary bolan puştulary bir ýere jemläp Owganystana ýöriş edýärler. Gandagara gelip, Hajy Jemalyñ tabynlygyndaky barekza, Şaweli Hanyñ tabynlygyndaky bamiza, Jahan Hanyñ tabynlygyndaky popelza ýaly puştu taýpalaryny toplap, "Loýa Jirga" diýip atlandyrylan uly gurultaý geçirdi we owganlaryñ patyşalygyna saýlandy. Aýratynam oña hormatlap "Dürr-i Dürran" ("Dürleriñ Düri") lakamyny berdiler. Kabuly we daş-töwereklerini ele geçirenden soñra 1747-69-njy ýyllarda Hindistana dokuz gezek ýöriş geçirdi. Lahory we Multany basyp aldy. Horasana ýöriş edip, 1750-nji ýylda Hyrady we Maşady eýeledi. 1757-nji ýylda Delä ýörişe çykanam bolsa, goşunynda köpçülikleýin ýokanç keseliñ ýaýramagy bilen ýörişden el çekdi. 1758-nji ýylda Penjaba yzly-yzyna ýöriş gurnap, Hindi goşunyny Panipatda derbi-dagyn etdi. Sihleriñ gozgalañyny basyp ýatyran bolsa, Penjaby doly tabynlygyna salyp bilmedi. 1760-njy ýylyñ başynda ol eýýäm Amyderýadan tä Hind okeanyna çenli giñişlikde öz tabynlygyna salypdy. 1761-nji ýylda Maratalara garşy aýgytlaýjy ýeñiş gazandy. 1764-nji ýylda Hindistana ýañadandan uly ýöriş gurnady. Ömrüniñ soñky ýyllaryny Toba depeleriniñ arasyndaky Murgapda geçirdi. Ahmet Şa Dürrany kakabaş owgan taýpalaryny ýeke-täk baýdagyñ aşagynda jemlemegi başarypdyr we häzirki Owganystanyñ düýbüni tutupdyr. Aradan çykanynda onuñ guran imperiýasy Amyderýanyñ kenarlaryndan Hindistana, Tibet daglaryndan Horasana çenli uzalyp gidýärdi. Şeýle-de bolsa, döwlet sistemasy sagdyn döwlet ýörelgelerine oturdylyp ýetişmändi. Döwlet dolandyryşynda öz saýlap alan taýpa kethudalaryndan düzülen dokuz adamlyk geñeşçi topary bardy, şol sanda ýerli han-beglere hem özbaşdaklyk berilendi. Ahmet Şa Dürrany biziñ türkmen edebiýatymyzda giñden beýanyny tapan beýik şahsyýetdir. Beýik akyldar Magtymguly Pyragynyñ Ahmet Şa Dürrana ýüzlenip we onuñ adyny agzap geçen birnäçe goşgusy bardyr. Hatda şahyryñ agalary Abdylla we Mämmetsapa, şeýle-de şahyryñ obadaşy Çowdur Hanyñ hem Ahmet Şa bilen duşuşyk geçirmäge barýan türkmen atly delegasiýasynyñ hatarynda Owganystana gidendikleri we bu Eýran hökümeti tarapyndan duýulyp, şowsuzlyga uçradylandan soñra näbelli ykballary baradaky rowaýat halkyñ dilinden düşmän gelýär.
Deňhaýallanýan hereket
Deñhaýallanýan hereketde tizlik islendik deñ wagt aralyklarynda şol bir ululyga kiçelýär. Şunlukda
formula bilen hasaplanylýan tizlenme otrisatel ululyk bolup çykýar. Sebäbi:
υ<υo
deñhaýallanýan hereket hemişelik otrisatel tizlenmeli hereketdir. Tizlenme wektory hereketiñ garşysyna urukdyrlandyr.
Deñhaýallanýan hereketde jisimiñ islendik wagt pursaty üçin tizligi aşakdaky formula bilen añladylýar.
υ = υo-a/t
Deñtizlenýän we deñhaýallanýan hereketlere deñüýtgeýän hereketler diýilýärler. Sebäbi iki hereketde hem tizlik deñölçegli üýtgeýär.
Panama
Panama (Ispan dili: Panamá), resmi ady Panama Respublikasy — Merkezi Amerika ynda döwlet. Demirgazykda Karib deňzi, ol gündogarda Kolumbiýa, günortada Ýuwaş okean, günbatarda Kosta-Rika bilen serhetleşýär.
Komla Dumor
Komla Afeke Dumor (1972-nji ýylyň 3-nji oktýabry - 2014-nji ýylyň 18-nji ýanwary) BBC World News -da işleýän we Afrikada fokus programmasynyň esasy alyp baryjysy bolan Ganaly žurnalistdi.
Durmuş we bilim
Dumor Gananyň Akkra şäherinde dünýä indi. Kakasy Ernest Dumor sosiologiýa professory, ejesi Seselýa Dumor köpçülikleýin aragatnaşyk boýunça magistr derejesini aldy. Atasy Gananyň döwlet gimniniň sazynyň kompozitory Filip Gbeho, we daýysy Jeýms Wiktor Gbeho Gananyň öňdebaryjy diplomaty. Dumor ilki Nigeriýanyň Jos uniwersitetinde kliniki deslapky lukmançylygy öwrendi, ýöne Gana uniwersitetinde lukmançylyk talyby bolup başlap, dogduk mekanyna gitdi, ýöne soňra BSc-ni gutardy. sosiologiýada we psihologiýada we Garward uniwersitetiniň Jon F. Kennedi adyndaky hökümet mekdebi, Döwlet dolandyryş magistri.
Onuň aýal dogany, Gana maýa goýumlaryny ösdürmek merkeziniň (GIPC) öňki baş ýerine ýetiriji direktory Mawuena Trebarh we dogany ABŞ-da ýerleşýän lukmany Korşi Dumor.
Ölümi
Dumor 2014-nji ýylyň 18-nji ýanwarynda, Angliýanyň Hertfordşir şäherinde, efirde ýürek tussaglygyndan soň aradan çykdy.
2014-nji ýylyň 3-nji fewralynda Komla Dumoryň jesedi Gana yzyna iberildi we Kotoka halkara howa menzilinde maşgala agzalary, dostlary, hökümet işgärleri, duýgudaşlar we Aflao adaty geňeşiniň agzalary tarapyndan kabul edildi, şondan bäri käbir däp-dessurlary ýerine ýetirdi. Aflao onuň dogduk mekanydy. Dumor üçin jaýlanyş dabaralary 2014-nji ýylyň 21-23-nji fewralynda Akkrada geçirildi.
Mark Zuckerberg
Mark Zukerberg (Mark Elliot Zuckerberg) Amerikan programmisti we “Facebook” jemgyýetçilik torunyň döredijisidir. Ol 2004-nji ýylda Garward Uniwersitetindäki kursdaşlary Dastin Moşkowiç (Dustin Moskowitz), Eduardo Sawerin (Eduardo Sawerin) we Kris Hýugs (Kris Hughes) bilen bilelikde häzirki wagtda 845 milýondan gowrak ulanyjysy bolan “Facebook” jemgyýetçilik toruny döredip, dünýäniň iň ýaş baý adamy hökmünde tanalýar. 2011-nji ýylda onuň hususy eýeçiliginde $17.5 mlrd baýlygy bar diýip hasaba alyndy. Ol dünýäniň in ýaş milýarderidir. Şeýle hem, Mark Zukerberg 2010-njy ýylda “Times” žurnalynyň pikiri boýunça “Ýylyň adamy” diýip saýlandy. 2010-njy ýylda Zukerbergiň “Facebook” saýtyny döredişi hakda “Jemgyýetçilik tory” (“The Social Network”) atly çeper film düşürildi.
Hususy durmuşy
Ol 1984-nji ýylyň maý aýynyň 14-ne ABŞ-nyň Nýu Ýork şäherinde eneden bolýar. Kakasy – diş lukmany, ejesi – psiholog. Onuň üç sany uýasy bar. Olar Nýu Ýork şäherinde birlikde önüp-ösýärler. 2003-nji ýylda, haçanda ol uniwersitetiň ikinji ýylynda okap ýörkä, hytaý asylly amerikan gyz – Priska Han bilen tanyşyp, onuň bilen birlikde ýaşamaga başlaýar. 2010-njy ýyldan bäri, Zukerberg öz söygülisi bolan Priskila Han bilen Kaliforniýada (Palo Alto) ýaşaýarlar. Ol ýewreý hökmünde ýetişdirilmegine garamazdan, 13 ýaşyndan bäri özüni ateist diýip yglan edýär. Zukerberg iňlis dilinden başga-da fransuz, iwrit, latyn we gadymy grek dillerinde ýazmany we okamany başarýar.
96
Aradan çykanlar
90er
Özbegistan somy
Özbek somy — Özbegistanda ulanylýan Pul birliginiň ady.
Dollar
Dollar, ABŞ-nyň pul birligi. Dollar sözi orta asyrlarda 1519-njy ýyl da Germaniýa da teňňe ady "Taller"-dan gelip çykan. 1879-njy ýyl da ABŞ hökümeti ýurduň resmi pul birligini jar etmeli bolanda dollar adyny saýlaýar. 192-nji ýylda esasy meseleleriň biri bolup duran ABŞ pulunyň düzümindäki sap altynyň mukdary 1,6033 gr ýada 24,057 gr kümüşden ybaratdy. 80-nji ýyllardan soň ýagny 1876-njy ýyl da altyn teňňeler döwletiň resmi pul birligi diýip hasaba alynandan soň onuň düzümindäki sap altynyň mukdary 1,50463 gr edip bellenipdi. Bu mukdar ABŞ-da ýene 30 ýyl, 1929-1933-nji ýyllardaky dünýä ykdysady krizisi ne çenli emelde boldy. Şu kanuna laýyklykda kabul edilen "altyn ambary" hakyndaky resminama laýyklykda, altynyň mukdary 0,88867 grama ýagny 41 göterime çenli düşürildi.
II Jahan urşyndan soň Marşal şertnamasy astynda dollar ABŞ-nyň Ýewropa maýa goýumlary arkaly Ýewropada ýörgünli pul boldy. 20-nji asyr yň 60-njy ýyllarynda ABŞ dollary hümmetini ýitirmäge başlady, muňa inflýasiýa sebäp görkezilýär.
1971-nji ýyl da dollaryň düzüminden altyn çykaryldy, altynyň unsiýasynyň bahasy 38 dollara galdy. 1973-nji ýyl da dollar 10 göterime çenli dewalýuasiýa (hümmeti peseltmek) edildi. Altynyň unsiýasynyň bahasy 150 dollara çykdy. Aradan geçen 100 ýyl içinde dollar 10 esse arzanlady.
Dollar ABŞ-dan başga 26 döwletiň resmi pul birligidir.
21-nji asyr
20-njy asyr | 21-nji asyr | 22-nji asyr 2001 2002  2003  2004  2005  2006  2007  2008  2009 2010  2011  2012  2013  2014  2015  2016  2017  2018  2020 2020  2021  2022  2023  2024  2025  2026  2027  2028  2029 2030  2031  2032  2033  2034  2035  2036  2037  2038  2039 2040  2041  2042  2043  2044  2045  2046  2047  2048  2049 2050  2051  2052  2053  2054  2055  2056  2057  2058  2059 2060  2061  2062  2063  2064  2065  2066  2067  2068  2069 2070  2071  2072  2073  2074  2075  2076  2077  2078  2079 2080  2081  2082  2083  2084  2085  2086  2087  2088  2089 2090  2091  2092  2093  2094  2095  2096  2097  2098  2099 2000
Tenge
thumbnail thumbnail Tenge — Gazagystanda Pul.
Abdulaziz
Höküm sürdi: 25.06.1861 – 30.05.1876 ý.ý.
Özünden soň: Myrat V
Hökümdarlygy: Osmanly hökümdarlygy
Kakasy: Mahmyt II Osmanly
Ejesi: Pertewniýal Walide soltan
Doguldy: 8.02.1830 Stambul
Öldi: 4.06.1876 (46 ýaş) Stambul
Hökümdarlygy
Göreş, aw-awlamak, nyşana atmak we gol güýç sportlaryna üns beren patyşa tagtyndaky Osmanly moderi bolupdyr. Şol sebäpden ol döwürlerde Ýewropa döwletlerinden alynan kreditleriň köpüsi şol sport ugryna harç edildi. Esger sany gün-günden köpelýän Osmanly goşunynyň esgerlerine öz döwrüniň soňky modelli top we tüpeňleriň hem şertlendirilmegi Abdulaziziň döwründe boldy. Hökümdarlygy wagtynda ýygy-ýygydan ýurt içine we ýurt daşyna syýahatlar edipdir. Selim I den soň Müsüri syýahat eden ilkinji we ýeke täk Osmanly hökümdarydyr. Goňşy ýurtlara aýratynam Günbatar Ýewropada syýahat eden ilkinji we ýeketäk hökümdardyr. 1867-nji ýylda Parižde açylan uly senetçilik sergisine Napaleon III çakylygyna gatnaşdy. Sergiden soňra imperator bilen Angliýa, Belgiýa, Germaniýa, Awstriýa-Wengriýa syýahatyndan soňra yzyna dolanyp bardy. Aýratynam Riçard Wagneriň Baýreuth operasyna maddy kömegini edipdir we çakylyga çagyrypdyr. Syýahatlarynda Angliýanyň karoly Wiktoriýa, Belgiýa karoly Leapold II, Prussiýa karoly Wilgelm I, Awstro-Wengriýa imperatory François-Juzeppa, Ruminýa şazadasy Karol I bilen görşüpdir. Osmanlyda Abdulaziz döwründe Günbatar bilen gowy gatnaşyklary ýola goýulşyna üns çekipdir. Tanzimat permany bilen Osmanlynyň girişen Günbatarlaşma wakalary bu döwürde-de dowam etdi. Ýurt aýratynlyklarynda täze welaýatlar yglan edildi we Stambul uniwersiteti Fransuz bilim sistemasyndan çeşmelenip täzeden ýola goýuldy. Gündogar Ekspresiniň bir duralgasy bolan Sirkeji Garynyň pikirleri Abdulaziz döwründe orta atylypdyr. Abdulaziziň 15 ýyllyk hökümdarlygy boýunça bitiren käbir ýeňillikleri şulardyr. Ilkinji gezek posta puly basyldy (1863).
Banki Osmani-i Şahane açyldy (1863).
Osmanly donanmasyna ilkinji zyrhly söweş gämisi goşuldy (1864).
Welaýat Nyzamnamasy bilen täze düzgün we onuň uýgunlanmagy bilen welaýat mejlisleri ýola goýuldy (1864).
Mekteb-i Sanaýi (Sanaýy okuwy) açyldy (1865).
Darülfüm (Stambul uniwersiteti) özgertmeler geçirildi (1868).
Mekdebi Sultani (Galatasaraý liseýi) açyldy (1868).
Şuraýy döwlet (Danyştaý) guruldy (1868).
Darulmuallimat (Gyzlaryň okuwy) açyldy (1870).
Belediýede bagly ilkinji modern Itfaiýe guruldy (1871).
Daruşşafaka açyldy (1873)
Mektebi Maadin (Maden mekdebi) açyldy (1874).
Döwründe bolup geçen belläp geçerlikli wakalaryň biri Russiýa we Ýewropa döwletleriniň öjükdiren Balkan pitneleridir. 1861-64-nji ýyllar aralygyndaky Garadag pitnesi, ikinji Garadag hereketi bilen basylyp ýatyrylmagyna garamazdan, Garadag problemasy pitne odynyň tutaşmagyna getirdi. 1861-66-njy ýyllar aralygyndaky Eflak-Bogdan wakalary, Birleşen Ruminiýanyň janlanmagyny we garaşsyzlyk ugrundaky göreşleriň tutaşmagyna getirdi. 1862-67-nji ýyllardaky Serbiýadaky bolan wakalar bolsa Türk esgerleriniň Sirbiýadaky galalardan çekilmegi bilen soňlandy. 1866-68-nji ýyllar aralygynda Krit adasyndakylaryň aýaga galmagy, Sadrazam Mehmet Emin Aly paşşanyň taýyn eden Krit Nyzamnamasy bilen çözülmäge dyrjaşylsa-da Kritiň elden gitmegi bilen başlandy. Hidiwlik bilen dolandyrylan Müsüriň özygtyýarlylyk haklarynyň giňeldilmegi we bu ýerleriň 1882-nji ýylda elden gitmegine hem başlangyç boldy. Abdulaziziň hökümdarlygynyň soňky ýyllary 1875-76-njy ýyllardaky Gersek gozgalaňy bilen 1867-nji ýylda başlan we 1876-njy ýylda gowy ýitileşen Bolgar pitneleri bilen dowam edip geçdi. 1876-njy ýylyň 30-njy maýynda Zarba bilen tagtdan agdaryldy.
Näbelli ýagdaýdaky ölümi
Gözastyna alynan Feriýe Saraýynda 1876-njy ýylyň 4-nji Iýunynda bilekleri kesilen ýagdaýda jesedi tapyldy. Ölümi çekeleşikli dawwaly ýagdaýda galmagyna getirdi. Resmi ýagdaýda özüni heläkländigi ýazylsa-da soňky ýyllarda öldürilendigine degişli pikirler orta çykyp başlady. Bahattin Öztunjaýyň taýýarlan we Aýgaz tarapyndan çap edilen Hatyraýy Uhuweet: Portret fotograflarynyň jazibesi 1846-1950-nji atly kitapda ilkinji gezek ýaýradylan bir suratlarda Abdulaziziň tagtdan indirilen soňra we ölmezinden öň düşürilen soňky suratlary bar. Bu suratda saraý hyzmatçylary laubali şekilde patyşaha tirsek çenäpdirler, patyşa bolsa köne küşil eşikde we daş-töweregine aljyraňly ýagdaýda seredip duran gözleri bilen duran ýagdaýda surata alynypdyr[1].
Maşgalasy
Aýallary
1. Dürr-i New Baş hatyn (15 Mart 1835 - 4 Dekabr 1892)
2. Haýran-i-Dil Ikinji hatyn (2 Noýabr 1846 - 26 Noýabr 1898)
3. EdaDil Ikinji hatyn (25 Iýul 1845 - 12 Dekabr 1875)
4. Neşerek (Nesrin) Üçünji hatyn (1 Aprel 1848 - 11 Iýun 1876)
5. Göwheri Dördünji hatyn (8 Iýul 1856 - 20 Sentýabr 1894)
6. Ýyldyz (terbiýeçi) (24 Mart 1860 - 29 Sentýabr 1895)
Hyzmatkär, terbiýeçi
1. Çeşmidil Hanym: ilkinji terbiýeçi.
Ogullary
1. Yusuf Yzzetdin (10 Oktýabr 1857 - 1 Fewral 1916)
2. Mahmud Jelaleddin (16 Noýabr 1862 - 1 Sentýabr 1888)
3. Mehmed Selim (28 Sentýabr 1866 - 21 Oktýabr 1867)
4. Abdülmejit (30 Maý 1868 - 23 Awgust 1944)
6. Mehmed Şewket (5 Iýun 1872 -22 Oktýabr 1899)
3. Emine Soltan (24 Awgust 1874 - 29 Ýanwar 1920)
4. Saliha Soltan (9 Awgust 1862 - 1942)
5. Emine Sultan (30 Noýabr 1866 - 23 Ýanwar 1867)
7. Munire Soltan (1877)
Abdulaziz hakynda ýazylan eserler
1. Abdulaziz. Ölümiň Ilkinji Ýazydyr Güýz (Hakan Kagan), Timaş çaphanasy. 2011, ISBN 9786051144900 2. 2014-nji ýylda TRT 1-de görkezilmäge başlan Filinta köpbölümli kinosynda Bülent Alkyş tarapyndan keşbi janlandyryldy.
Çeşme
1. ^ "Sultan Abdülazizin öldürülmeden önceki son fotoğrafı". Zaman. 5 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Mart 2013.
Türk Lirasy
Türk lirasy (nysan: ₺; ISO 4217 kody: TRY), Türkiýäniň we Demirgazyk Kipryny resmi pul birligi. Türk lirasynyň bölek köpügi küruşdur.1TL=100Kr (Kuruş)
Twitter
Twitter, Inc.
Genştab:	San Fransisko, Kalifornia, ABŞ
Esasy adamlar:	Jack Dorsey, baş müdir Evan Williams, orunbasar Biz Stone, Creative Director
Industriýa	mobile social network service, micro-blogging
Işgärleri	29[1]
İkinji Jahan Urşy
Meýilnama:
Birinji jahan urşunyň jemini jemlän Wersal-Waşington şertnamalar ulgamynyň diňe ýeňen döwletleriň bähbitlerini göz öňünde tutmagy netijesinde, ýeňilenleriň özlerini kemsidilenler hasaplamagy, ahmyrçyl faşistleriň göreş meýdançasyna çykmagyna getirdi. Şeýlede muňa dünÿä krizisi täsir etdi Germaniýada faşistleriň häkimiýet başyna gelmegi bilen uruş taglymaty döwlet syýasatyna öwrüldi. Germaniýa, Italiýa, Ýaponiýa ýaly ýurtlaryň dünýä kartasyna öz ýurtlarynyň bähbitlerine özgertmek islegleri, Beýik Britaniýa, Fransiýa, ABŞ ýaly ýurtlaryň öňki ýagdaýlaryny saklamaga synanyşmaklary netijesinde dörän gapma-garşylyklar ikinji jahan urşuna getirdi. Parahatçylyk söýüji demokratik döwletler we dünýä jemgyýetçiligi urşa garşy agsybir göreşi gurap bilmediler. Ikinji jahan urşunyň başlanmagynyň gönüden göni sebäpkärleri bolan faşistik, uruşparaz döwletleriň ýolbaşçylary demokratiýany ýok etmegiň, jynsparazlyga we milletçilige esaslanýan “gün-güýçliňki”düzgüniniň dikeldilmeginiň tarapdarlarydy. Eger-de uruşda Germaniýanyň ýolbaşçylygyndaky faşistik toparlanyşyk ýeňen bolsa, onda adamzat nesli üç iň uly adalatsyzlyk döwri başlanardy. Şonuň üçin faşistik basybalyjylara garşy göreşen halklaryň alyp baran urşy adalatly uruşdyr. Germaniýanyň Polşanyň üstüne çozmagy. Urşuň başlanmagy. 1939-njy ýylyň 1-nji Ruhnama aýynda daňdan 4 sagat 45 minutda Germaniýa uruş yglan etmezden Polşanyň üstüne çozdy. Beýik Britaniýa we Fransiýa 3-nji Ruhnama aýynda Polşany goldap, Germaniýa garşy uruş yglan etdiler. Ikinji jahan urşy başlandy. Polşanyň halky gowy ýaraglanan we san taýdan agdyk bolan german basybalyjylaryna garşy, ýurdunyň garaşsyzlygy ugrunda gahrymanlarça göreşdiler. Güýçleriň deň däldigi sebäpli iki hepde-de 12-nji Ruhnama aýyna çenli polýak goşunlarynyň guramaçylykly garşylygy bes edildi. 16-njy Ruhnama aýynda Polşanyň paýtagty-Warşawa german goşunlary tarapyndan gabaldy. Germaniýanyň daşary işler ministry Ribbentrop SSSR-e haýal etmän Polşa goşun girizmegi teklip etdi. 1939-njy ýylyň 28-nji Ruhnama aýynda Moskwada “dostluk we serhetler hakynda” sowet-german şertnamasyna gol çekildi. Günbatar Ukrainany we Günbatar Belorussiýany, SSSR basyp aldy. Şeýlelikde, Polşanyň özbaşdaklygy ýok edilip, onuň meýdany germaniýa we SSSR tarapyndan paýlaşyldy. 1939-njy ýylyň güýzünde Germaniýa we SSSR sazlaşykly basybalyjylykly daşary yurt syýasat alyp bardylar. Beýik Britaniýa we Fransiýa Germaniýa garşy resmi uruş yglan etselerde hiç-hili harby hereketleri alyp barmadylar. Olar Germaniýanyň SSSR-iň üstüne çozmagyna entegem bil baglaýardylar. Olar Germaniýa bilen gepleşikler ýoly bilen ylalaşmak isleýärdiler. Olaryň Germaniýa garşy uruş yglan edip, urşa iş ýüzünde goşulmazlygy “geň uruş” ady bilen taryha girdi. Emma Germaniýa Beýik Britaniýa we Fransiýanyň döwlet baştutanlarynyň pikiriniň tersine Polşany basyp alandan soňra, gyssagly ýagdaýda esasy harby güýçleri Günbatara geçirip başlady.