cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Araplar VI-XI asyrlarda
Ýerleriň hemmesini daýhanlar bejiripdirler. Mülkdarlar ýerleri kärendesine beripdir. Salgytlar emeriň, halyfyň kaznasyna siňiodir. Ikta ýerleri arasyndan ogluna nesle geçipdir. Sebäbi ol ýerler köplenç harby işe çeşmelere berlipdir.
VII-VIII asyrlarda Araplar d.g. Afrikany, Pirineý ýärym adasynyň köp ýerlerini eýläpdir. 715 Zakawkaziýa, soňra merkezi Aziýany basyp alýar. Basyp alan ýurtlarynyň halklary Omaýatlarydan närazyçylygy artýar. Şehitler we harajitlerden başgada 20 ýylarda täze topar abbasitler peýda boldy.
Halyfatyň g.d. Merw oazisinde gozgalaňe Abu Mulsim ýolbaşçylyk etdi. Ol asly gelip çykyşy boýunça parsdy, Horasan we Mawerannahryň halky gozgalaňa aýaga galdy. (Amyderýa bilen Syrdarýanyň aralygy) bir bada 60 oba aýa galýar.
Hünärmentler, söwdagärler, daýhanlar gatnaşdy. Gözdalan 747 ýylda başlanyp üç ýylda golaý dowam etdi. Halyf Merwan II Müsüre geçip şol ýerde öldüpdir. Halyf diýip Abbasid Abul Abbas yglan edipdirler. Abbasitler (750-1258) Halifatda häkimligi ele alýär.
Ýöne abbasitler Siriýada, Damaskda köp saklanyp bilmediler, sebäbi ol ýerde Omaýatlryň tarapdarlary köpdi. Şol sebäpli olaryň ýurdyň paýtagtyny Bagdada geçirdiler (762 ý.). Abbasidleriň döwründe söwda we ýere iri ýer ýeçiligi saklanypdyr.
Ikta düzgüni ýaýraýar. Musulman dini edaralarynyň wakuf ýerleri bolupdyr. Halyfatda VIII asyryň 2 ýarymyndan IX asyryň I ýarymyna çenli Abbasidleriň häkimiýetine garşy halk hereketleri dowam edipdir.
755 ýylda Horasanda Sumbodyň gögalany Merkezi Aziýada 776-783 ýylda Mukannanyň ýolbaşçylygyndaky halk hereketi (Akbynaslylaryň gözgalany) Gürgende 778-779 ýylarda gözgalan boldy.
816-837 ýylarda Azerbaýjanda we Günbatar Eýranda Babegiň ýolbaşçylygyndaky daýhan hereketleri boldy. 839 ýylda Tabristanda (Mazendaranda) Marýaryň ýolbaşçylygyndaky halk köpçüliginiň hereketi bolup, daýhanlar araplaryň ýerlerini eýeläpdirler.
VIII-IX asyrda hüramentleriň hereketi Azerbaýjana we Merkezi Aziýada täsirli bolupdyr (huromit sözüniň gelip çykyşy barada maglumat ýok). Bu hereket iri ýer eýeleriniň ezişine garşy bolandygy üçin progressiw rol oýnapdyr.
Halyf Muliniň döwründe (813-833) Müsürde halk salgytlara çydaman herekete gelýär. Muliniň özi baryp gozgalaňy ýätyrýär. Aýllary, çagalary gula öwüripdirler. Ýöne nähili bolsa-da, gozgalaň ýatyrylandan soň salgytlar düzgünleşdirilýär.
Araplar syýasy taýdan pese gaçsada arap-musulman medeniýeri, edebiýaty hünärmentçilik, söwda, deňizde ýüzmek ösdi. Suw gurluşygy, desgalaryna uly üns berildi. Yspaniýa bilen Hytaý aralagynda sowatly adamlaryň sany artdy. Goşuna uly üns berildi. Göçüp-gonup ýörän bedwinlere derek hakyna tutma goşup berildi. Agrar gatnaşyklary Abbasidlererde öňli ýaly galdy.
Horosan eýenlylaryň Tahirid (821-873) neberelerine berildi.
Tahirid Abdallah (828-844) ýurduň ykdysady ösüşine uly üns berýär. Emma jemgyýetçilik ýerleriniň daýhan gozgalaňlaryna getirýär. Şeýdip Eýranyň Gündogarynda Saffaridleriň mebereleriniň döwleti döredýär. Ony esaslandyran Yakub Ibn Leýsdir. 864 ýylda Ol Leýstanda Emir boldy. Häzirki Owganystanyň Hyrat, Kabul, Gazna, Kerman, Pars ýerlerini eýeläp 873 ýylda öž häkimiýetini berkitdi. Bagdada ýöriş etdi. Ýöne ol ýeňildi. Soňra bütin merkezi Aziýa diýen ýaly Samanileriň (875-999) gol astyna düşdi. IX-X asyrda halyfat pese gaçyp başlady. Sebäbi milli halyfat pese gaçyp başlady. Sebäbi milli azat edijilik hereketler güýçlendi. Eýranda Tahiriler, Merkezi Aziýada Samaniler, Demirgazyk Afrikada Müsürde Halyfa salgyt tölejek bolup gozgalaňlar turdy.
X asyryň ortalarynda Halyfat syýasy taýdan pese gaçdy:
1.	Welaýatlaryň ykdysady ösüş derejek dürlüdi. Olar etniki gelip çykyşy, dine uýsy, medeniýetide dürlidi.
2.	bu welaýatlary elde saklamak üçin harby güýç hem güýçli bolmalydy.
3.	Iri ýer eýeleri döwlet eýeçiligine geçmelidi.
4.	Daýhan we milli azat edijilik hereketler ýatyrylan hem bolsa, halyfat harby güýji gaçyrdy.
Halyf Al-Mamun iri halk hereketlerini, Babegiň gozgalaňy ýaly gozgalaňlary ýatyryp biljek däldi.
Goşunyň üsti G.g. Ýewropalylaryň Gazagystaňly gullaryň (slawýän we afrikan gullaryň) hasabyna doldurylýardy.
Abbasidleri elinde Arap Yragy we g.b. Eýran galypdy.
Afrikadan getirilen gullara zinjler diýip at beripdirler. Olary özleşdirmedik ýerlerde Barsa, Eýran peslik ýerlerinde işledipdirler. Olar oňat ýerleriň bardygyna görýänseler dawasyz işläpdirler. Agyr zähmetden ölýän negrleriň sany-sajagy bolmalydyr.
869 ýylda Harajitlerden bolan arab Ali Ibn Muhammed Al-Barkuiniň ýplbaşçylygynda gozgalaň turdy. Zinjleriň gozgalaňy (869-883) boldy. Oňa daýhanlar hem bedwinler goşulyp, halyfata uly zeper ýetirdi.
Zinjiler Barsa şaherini eýelediler. Aşaky Yrak, Hindistanda bir topar şäherleri eýeläpdiler. Öz ýolbaşçylaryny Halyf diýip atlandyrdylar. Ýöne daýhdanlar we bedwinler olardan daşlaşyp başlady.
Şih Ymanlardan bolam Ysmailyň oglunyň ady bilen baglanyşykly Ismaillylaryň şýlede Hemden kermat diýen asly yzakly, serkerde-basynyň ady bilen baglanyşykly.
Kermatlaryň gozgalaňy 900-902 ýylda Siriýada bolup geçdi. Kermatlar gozdalaň turuzdylar. Emma bu gozgalaň ýatyrylandan soň Ysmail, Tunisa gaçýär, bu ýerde Muhammediň nesli bilen baglanyşykly. Fatimidlerin Ysmailit halyfaty döredilýär (910-1171).
Şweýsariýa
Şweýsariýanyň resmi dilleri: nemes dili, fransuz dili, italýan dili we romanş dili.
left|thumb|250px|Şweýsar peýzažy
Hindistan irki orta asyrlarda
1.	Orta asyr Hindistanyň ilaty, durmuş ykdysady ösüşiniň aýratynlyklary.
2.	 Rajaput knýazlygynyň güýçlenmegi.
Maksady: Hindistanyň irki orta asyry barada düşünje bermek.
Wezipesi: Merkezi  Aziýa bilen Hindistanyň arasyndaky gatnaşyklary güýçlendirmek.
Hindistanyň taryhynda Guptalar döwri gadymy döwürden orta asyrlar döwrüne geçmegini aňladýar. III asyrda Kuşan döwleti dargap, ol ösen döwründe Demirgazyk Hindistanyň Günbatar bölegini özüçe jemläpdi.
Yurdyň çäginde Guptalardan soň VI asyryň ahyrynda Gaude döleti täsirliräk bolup onuň merkezi Bengaliýady. Dolandyryjy Şaşangyň döwründe bütin Gang jülgesini boýun egdirmäge synanyşdy. Emma ony doly amala aşyryp ýetişmänkä Harşiler döwleti başyna geçdi. Ol hem uzaga çekmedi. (606-646) Harşiniň şol döwür üçin oňat goşuny bardy, buddizm dinini goldady. Kitaýilçisi diňe Harçi aradan çykandan soň geldi. Ony Hindiler erbet garşy aldy. Muňa jogap edip Won Sýuansi tibetlerden, neapollylardan goşun getirip, harşi döwletini dargatdy. Şeýdip ep-esli Demirgazyk Hindistanda dagynyklyk döwri başlandy. V-VI asyrlarda Demirgazyk-günbatar Hindistan göçüp-gonup ýöräp eftalitler we gürjarlar aralaşdylar. Guptalar döwletini ýykylmaga şular goşulypdy.
Sind, Rajistak, Gujerat, Malwe ýerlerinde berkäp täze syýasy kastany rajaputlar jemgyýetine emele getirdeler. VII-VIII asyrlarda rajaput knýazlyklary oňat ýerleşip, tertip-düzgünli goşunyny hem düzdüler. 712 ýylda Gujeratlaryň Pratihar döwleti ähli rajaput ýerlerini birleşdirdi. Araplara garşylyk görkezip bildi. Olar Sindi eýelediler. Ganga bilen jamni derýasynyň aralygyny ozone boýun egdirler. Protiharlar beýelki eri demirgazyk Hindi döwleti bolan Pal knýazlygy bilen VIII-IX asyrlarda yzygider uruşlar alyp bardy.
X-Xi asyrlarda musulmanlaryň täze tolguny aralaşdy. Mahmud Gaznawid Pratiharlaryň rajaput dölwetine garşy üstünlikli ýörüşleri gurady, Demirgazyk Hindistanyň uly bölegini talady we özi bilen gymmat baha zatlaryň köpüsini alyp gitdi. Şu ýörişiň netijesinde Gaznawit soltanlygyna Hind jülgesiniň bir bölegi birleşdirildi we Pratihar deržawasy maýdajyk rajaput  knýazlygyna bölündi.
III-IV asyrlarda döräp Pol we prowdi döwletileri öz aralarynda göreşselerde Gurta we Harşi garşylyk hem görkeziler.
Häkimiýet haja we maharajalarda degişli bolup, olar salgytlara, artyk öndürilen önümleri knýazlyklarda ýerleşdirmäge jogäpkär bolupdyrlar. Girdejiniň esasy bölegi pajanyň kaznasyna siipdir galany wassal harbylyryny diňe gulluk edýän döwründe degişli bolupdyr. Eri bolanlaryem ýerinde salgyt salynypdyr. Rajalar hemişe öz agalygynyň mülkini nesline galdyrypdyr.
Ýurdyň ene-de bir bölegi merkeze degişli bolup welaýat – dolandyryjylaryna bölünip, oňa döwlet ýolbaşçysyna ogly ýa-da nesli eýeçilik edipdir. Ol hem edil ýokary rajy ýaly bolup, dolandypdyrlar. Ýöne ýokarky häkimiýet ony aýryp, täzeläp bilipdirler. Duýnki kiçi knýazlyklar göňşy döwletleriň üstüne göçup öz ýerlerini geçipdirler. Eýelän ýeri knýazlyk bolsa, ol şol bolşuna galypdyr., galanlary olara degişli bolupdyr. Ýöne hemmesiniň hem üstünden ýeketäk dolabdyryjy raja seredipdir.
Jemgyýetçilik kasta gurluşy.
Hindistanda kasta gurluşy gadymy döwürden başlap dowam edipdir. Haýsy kasta degişliligi çaga doglan badyna belli bolupdyr. Ýöne wagtyň geçmegi bilen üýtgäp hem bilipdir. Mysal üçin döwlet dolandyrjysy şydrlardan gelip çykyp,ol hçatr adyny alyp bilipdir. Daşary ýutrtdan gelenleriň hem edil rajanyňky ýaly hukyklary şu ştatusy alyp bilipdir. Prahmanlar bolupdyr. Olar köplenç isreşler bilen bu kastadan daşlaşyp bilmändir. Waýşe şudrlar bolupdyr, waýse söwdagär, hünärmentlergiripdir. Şudrlara- ekerançylar giripdir.
Hindistanyň içki gurluşynyň esasyny warnekastalar düzüpdir. Ol gurluşy yslam we uzak gündogar ýurtlaryndan,tapawutlanypdyr, sebäbi ol dowletlerdäki içki çökünlikli halkyň hal ýagdaýynda duýulypdyr. Her bir hindi obasynyň öz kethudasyny we jemgyçilik maslahaty bilen olaryň wekilleri jemgyýetiň uly maslahatyna geçipdir. Maýda obasynyň maslahaty kethudasy bilendir. Esasyekerançylyk kastada maslahaty ýolbaşçy bellenipdir.
Ähli işe jemagatyň maslahaty ýolbaşçylyk edipdir, ol arz-şika atlary dernäpdir, sud üçin amala asýrypdyr, karar çykarypdyr. Maslahatda esasy bolup kethuda oýnapdyr. Şäherlerde kastalar oba seredilende has güýçli bolupdyr. Bu ýerde jemagatlar köplenç bir kastaly bolupdyr. Dokmaçylar, ýarag öndürýändler, reňkleýjiler, ösümlik ýagyny söwda edýänler, bakça söwdakärleri bir kasta birleşipdir. Hindi hünärmentleri, dokmaçylary, zergärleri dünýä tanalypdyr.
Hindistanda döwlet we jemgyýet
Orta asyr Hindistanda Warno kasta jemgyýeti öndüijiler bilen döwletiň arasynda dowam edipdirler, Hitaý ýa-da Yslam dölwetlerinden aýratynlykly tarapy ýuridiki taýdan ähli döwlet ýeçiligi ýa-da dolandyryjynyň eýeçiligi:
1.	Hindi dolandyryjylaryň salgydynyň dürli görnüşlerini salypdyrlar.
2.	olar kazna girýän girdeýjileri özleriçe ulanypdyrlar. Öz hususy goşunlary we dolandyryjylary ybadathanalary ondan birahmanlarda hyzmat etmek üçin we şoňa meňzeşler.
Hindistanda eziş barada aýtsak bu ýerde salgyt uly balmandyr. Girdeýjesiniň 6/1 bölegini töläpdirler. Hytaý we beýleki ýakyn gündogaryň ýurtlarynyň sosial durnyklyklyk bolmandyr. Şol 6/1 salgyt olary ödäpdir. Artyk baýlyklary Nedir şah, owganly Ahmet şah, kiçeräk iňlis kolonizatorlarynda öz ýurduna daşapdyrlar. Sebäbi hindiler ozone gereginde artyk zady adenjek hem bolmandyrlar. Bir tarapdan ony din talap eden bolsa ikinji tarapdan geografiki şertlerinde täsir edipdirler. Gupdalar deržawasynyň ýykylmagy Harşi dölwetini ýuze çykmagyny. Guptalar döwleti güýçsiz syýasy birleşme öwrüldi. V asyryň ortalarynda bu äbit döwletde syýasy taýdan pese gaçmak başlandy, üstesine olaryň yzygider goçup durupdyrlar. 533 ýylda gupdalar döwleti dargap harşyler häkimiýete geçýär. Harşawardhan (660-647) ýylarda patyşal;yk edýär. Harşy 647 ýylda aradan çykýär. Onuň äpet döwleti dargaýar. Olar wassal knýazlyklara bölenip biri birinden garaşsyz bolýär. Bu ýerde döwletçikler ilkinji ýeňiş iri ýer eýeleri bolupdyr. Diňe iri ýer eýeleri bir ýeke-täk döwletler birleşen halatlarynda goňşy döwletlere garşy çozuşlar edip boljakdy. Kitaý budisti Sýu Sizýanyň maglumalaryna görä 70 golaý patyşalyk bolupdyrlar. Olar köpüsi wassal we garaşsyz knýazlyklar bolupdyr. Gangyň merkezi we g.b. jülgeleri. D.g. Hindostan ykdysady we syýasy merkezlik bolupdyr. VI-VII asyrlarda şäherler ösüpdir. I asyryň I müňýylygynda Hindistanda buddizm dini köpçüklikleýin ýaýrapdyr. Halkyň dini ynançlara gadymy döwürde umumylaşdyryp Brahmanizm diýip at berýärler. Orta asyrlarda induizm dini ýaýrapdyr. Buddizm, induizm bilen ýakymlaşypdyr. Harçylar döwründe buddizm dini ýetip başlady. Ol diňe Gemalaýlarda we seýdonda saklanýär. VIII- asyryň başlarynda Hindistanyň syýasy ýagdaýyna syn etsek, VIII asyryň başlarynda d.g. maýda eýeçilikler dowam edipdirler. Harşiler döwletiniň paýtagdy Kanundža tapawutlanýar. Sebäbi ol özüni ykdysady merkezligini saklaýar. Ýöne 712-713 ýylarda Muhammed Ibn Kasymyň ýolbaşçylygynda arap halyfatlygynyň goşunlarynda bu arylaşýar.
Nury Halmämmedow
Nury Halmämmedow (1940 -1983), Kompozitor
Doglan ýeri: Häzirki Balkan welaýatynyň Garrygala etrabynyn Daýna obasy. Türkmenistanyň halk artisti, SSSR-iň we Magtymguly adyndaky Döwlet baýraklarynyň eýesi, SSSR kompozitorlar birleşiginift agzasy. Meşhur sazlary: «Aýgytly ädim» baleti, «Türkmenistan» simfoniki şekilleri, simfoniýa, G.Ezizowyň sözlerine solistler, hor we orkestr üçin wokal - simfoniki poema «Beýik Watançylyk urşunda wepat bolan gahrymanlaryň ýadygärligine», «Dutaryň owazy», «Ballada», «Saňa» we beýleki fortepiano üçin pýesalar, «Nar agajy» atly skripka we fortepiano üçin wariasiýalar, Magtymgulynyň, Mollanepesiň sözlerine alty wokal toplumy, S.Ýeseniniň sözlerine «Pars äheňleri», G.Geýnäniň sözlerine «Ynsan yürekleri», XX asyr ýapon şahyrlarynyň sözlerine «Hirosimanyň we Nagasaniniň çagalarynyň diňläp ýetişmedik aýdymlary», şeýle hem «Aýgytly ädim», «Keçpelek», «Şükür bagşy» filimlerine sazlary we beýlekiler.
Enel
Enel we Enel in Disney Junior - Italiýa guç elektrik gurluşyk şirketlery. energetika hem şu şirket gurdy. Gurluşuk edýar (Gap Inşat firmasy bilen), (3-4 sany energetika fabrigy bar, kabir bölegi döwlete degişli). Her welaýatda diýen ýaly power plant-elektrik stansiýasy bar. Bu elektrik guç şirketlar Verbund, Centrica, E.ON, Engie, RWE, Çalyk Holding, Iberdola, Ørsted, Endesa, EDF, Rosatom, Inter RAO, Vattenfall, Electrabel we Unipet.
Balaryçylyk
Balaryçylyk-azyk meselesini çözmekde beyleki iýmitler bilen bir hatarda uly ähmiýete eýedir, bal arysy 2 sany funksiýany ýerine ýetirýär:
Indoneziýa
Indoneziýa (Indonesia), resmi ady — Indoneziýa Respublikasy (Republik Indonesia) — Günorta-gündogar Aziýada iň iri döwlet.
Umumy maglumaty
Ol Zond arhipelagynyň adalarynda ýerleşýär we dünýädäki iň iri ada döwlet bolup durýar. Ol Aziýa bilen Awstraliýanyn aralygynda Malaý (Indoneziýa) arhipelagynyn adalarynda (uly Zond, Kiçi Zond we Molukka adalary) ýerleşýär. Indoneziýanyn sostawyna täze gwineýa (gb. Irian) Aziýanyn günbatar bölegi we onuň töweregiňdäki käbir ownuk adalar hem girýär. Meýdany 1904,3 mun km/kwadrat. Ilatyň 144,9 mln. Adam (1979) ýýlyn aýagynda). Paýtagty-Jakarta şäheri. Indoneziýa adminstratiw taýdan welaýatlara boluňýar. Jakarta we Jokýakarta şäherleri-de aýratyn adminstratiw birliklere bölünen.
Döwlet gurluşy
Indoneziýa respublikasy. Häzirki konstituşyýasy 1945 ýýlda. (1949 ýýlyn 27 dekabryndan 1959 ýýlyn 5 iýulyna çenli ýurtda başga konstituşyýalar hereket etdi). Kabul edilýär. Döwletiň we hökümmediniň baştutany prezident. Prezident halk konsultatiw kongresi (HKK) tarapyndan 5 ýýl möhlete saýlaňýar. 1969 ýýlyn kanunyna görä döwlet häkimýetiniň ýokary organy HKK bolup, ol parlamentin halk wekilleri söwetiniň (HWS) 460 wekilinden dürli ýerli jemgyýetçilik toparlarynyň 460 wekilinden ybaratdyr. Kanun çykarjylyk funksiýalary HBS degishlidir. Sud sistemasy ýokary suddan (onuň çlenlerini president belleýär), oblast sudlaryndan, döwlet sudlaryndan (ýustisa ministry belleýär.) hem-de musulman dini sudlaryndan ybaratdyr.
Tebigaty
Indoneziýa ekwatoryýal, atmosferanyň çalşyp durýan mossunly zonasynda ýerleşýär. Indoneziýanyn ekwatora we adalarda ýerleşmegi ol ýerde mydama maýýl howanyň bolmagy üçin şert döredýär. Indoneziýada deňiz suwunyň tempraturasy hemişe +27-dan ýokarydyr. Suw akymlary möwsüme görä üýtgäp durýar, deňiz haýwanlaryna baý. Ýeriniň ½ böleginden gowragyny orta beýiklikdäki daglyklar we pes daglyklar tutýar. Gb,Irianda kem-kes, beýik daglyklara (in beýik ýeri 5029m) düş gelmek bolýar. Ýurduň bütin gd. Bölegini diýen ýaly epinli we wulkanyk daglar tutýar. Wulkanlar örän köp.
Indoneziýanyn köp bölegi kaýnozoý tektogenezisine, dg-gd Sumatra we go-gb. Kalymaňtaň mezozoý oblastyna, Täze Gwineýanyn go. Bölegi we Aru a-lary bolsa mezozoýa çenli bolan ýýgyrtlanmalara degishlidir. Indoneziýanyn geologyç gurlusynda metamorfik jynslar, dürli sostawdaky paleoý, mezozoý we paleogen-neogen effusiw çokundy jynslar, sheýle hem antropegen wulkanyk hadysalar gatnashýarlar. Gažylyp alyňýaň peýdaly zatlardan nebitm kömür, demir-laterit magdanlary, marganes, galaýý, alýumynyý, nikel bar. Ýurduň köp böleginiň klimaty ekwatoriýalydyr. Gd. Ýawada we Kiçi Zond adalarynda bolsa subekwatoriallardyr. Peslikleriň hemme ýerinde diýen ýaly ortaça aýlyk t+25-27. Ýýllyk ygalyň mukdary 2000–4000 mm-e ýetýär. Indoneziýanyn derýa seti gurdyr. Köpüsi hemishe bol suwly derýälär. Esasy derýalary: Kapuas, Baryytom Kampar, Muşy, Mamberamowe Digul. Indoneziýanyn meýdanynyň 4/5 bölegine golaýýnyn, easan ulýond adaarynyn we Gb. Irianyn çaklrinde mydama çygly tokaýlaryň gyzyl-sary laterit, dag laterit we laterit topragy bar, düzlüklerde tropiki batgaçylyk we laterit gleý, go-gd-da gyzyl laterit, gyzyl-goňur topraklar agdyklyk edýär.
Ilaty
Indoneziýada 150-deň gowrak halk ýashaýar. Olaryň köpüsi öz (96 %)dilleri, medeňiýeti we durmuşhy boýunça malaý-poliňiziýa diliniň indoneziýa toparyna degishlidir. Bu toparyn has uly halklary: ýawanlar, we olara kowumdash şundanlar hem madurlar, malaýlar, olara ýakyn banjaklar, minangkabauwlar, açerler, batakla we bashgalardyr.
Indoneziýanyn shaherlerinde we plantasyýa raýonlarynda hytaýlar (3 mln ýakyn), asly hindistanlylar we päkistanlylar (90 mun), araplar (100mun), gollandlar (10mun) hem ýashaýar.
Döwlet dili indonez dili.
Ylatyn ýýlyk köpelişhi orta hasap bilen 2,8% (1963-70) Ylatyn üçden iki bölegi Ýawa a-nda jemlenendir. Ylatyn 70%-e golaýý oba ýerlerinde ýashaýar (1965). Ylaty 100 müňden geçýän shaherlerin her birinde 1mln-dan gowrak ýashaýar.
Sazy
Indoneziýanyn sazy taryhy döwrün öňümidir. Gadym wagtlardan bary dil üsti bilen saz-söhbet edilip gelnipdir. Indoneziýanyn sazynyň esasyny 5 sesli slendro sistemasy düzýär, ol 7 sesli pelog sistemasyna çenli giňelýär. Indoneziýa sazynyň häsiýeti sypaty giň ösen geterfonaýadan we köp seslikden ybaratdyr. Indoneziýanyn häzirki zaman sazynda ýewropa notasyýasy hem ulanylýar. Garashsyzlyk gazaňylaňdan soň (1945), saz kollektiwleri milli däpleri döredijilikli ösdürmäge çalyshýarlar. Kompozitorlardan Syjasmina, A.Paşarybu, Susbini we bashgalar bellidir. 1952 ýýldan bary Jokýakartada döwlet sazçylyk mekdebi ishleýä. 1960 ýýlda konserwatoriýa, Indoneziýa klassyky sazçylyk mekdebi açylýar. 1968 ýýlda we Jokaýakartada radionyn ýanynda kämera orkestrleri hem ishleýär.
18-nji asyr
<b>
Türkmenistanyň GDA ỳurtlary bilen gatnaşygy
Türkmenistanyň GDA ỳurtlary bilen gatnaşygy
Russiýa Federasiýasynya sapar. 1995-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 17-19-y	Sowet imperiýasy dargandan soň Türkmenistan we Russiýa Federasiýasy Milletler Birleşigi tarapyndan ykrar edilen garaşsyz we özygtyýarly döwletler hökmunde halkara gatnaşyklaryna goşuldy. Türkmenistan bilen Russiýa Fererasiýasynyň arasyndaky ikitaraplaýýn gatnasyklar tagallalary dostlukly birleşdirmegi, birek-birege peydaly söwda-ykdysady hyzmatdaşlygy ösdürmäge we çuňlaşdyrmaga höwes bildirýän deňhukukly iki ýurduň arasyndaky gatnaşyklardyr. Iki dölwet sebitde möhüm geosyýasy we geoykdysady ýagdaýa eýe bolup, XXI asyryň bosagasynda ähliumumy gatnaşyklary giňişleýin ösdümekde olara esasy orun berilýär. Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň Russiýa Federasiýasynda resmi sapary biziň ýurtlarymyzyň gatnaşyklarynyň hil taýdan täze derejä çykarylmagynyň alamaty boldy. Saparyň esasy maksady özara gatnaşyklary çuňlaşdyrmakdan we ösdürmekden, geçiş döwründe iki ýurduň halklary üçin jemgyýetçilik-hukuk kepillendirmelerini üpjün etmekden, dünýä bazasyna goşulyşmagyň esasy möhüm ugurlarynda birek-birege peýdaly hyzmatdaşlygy ýola goýmakdan ybarat boldy. Bu sapar halkara gatnaşyklarynda özara ynanyşmagyň we hyzmatdaşlygyň nusgasy hökmuňde taryha girdi. Saparyň dowamynda Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat  Türkmenbaşy Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti B.N.Ỳelsin, premier-ministrler W.S.Çernomyrden we beýleki  resmi adamlar bilen duşuşdy. Saparmyrat Türkmenbaşynyň we B.N.Ỳelsiniň Uly Kreml köşgüniň Geogrgiý zalyndaky resmi duşuşygy Russiýanyň ýolbaşçysynyň türkmen baştutanyna nähili hormat goýyandygyny tassyklady. Soňra olaryň söhbetdeşligi boldy, söhbetdeşligiň barşynda Russiýanyň Prezidenti iki ýurduň hyzmatdaşlygynyň derejesiniň gürrüňsiz konstruktiwdigini we netijelidigini ykrar edip, iki tarapyň nukdaý nazaryndan, onuň strategik ähmiýetini, häsiýetini nygtap beledi. Russiýa we Türkmensitan GDA-nyň beýleki döwletlerine görelde bolup, özara gatnaşyklarynda hakykata täze ýol çekýrler diýip, ol aýtdy. B.N.Ỳelsin iki ýruduň arasynda ýola goýlan hyzmatdaşlygyň täzeçilik meýlini nygtap bellemek bilen, esasynda şu günki ara alnyp maslahatlaşylan meseleler goýlan dokumentleri taryhy dokumentler diýip aýtdy.
Soňra Kremliň Ỳekaterina zalynda iki döwletiň baştutanlary galan dokumentlere: Türkmenistanyň territoriýasynda hemişelik ýaşayan Russiýa Federasiýanyň graźdanlaryna, Russiýanyň territoriýasynda hemişelik ýaşaýan Türkmenistanyň graźdanlaryna status bermek hakyndaky, Türkmenistandaky russiýaly azlygyň we Russiýadaky türkmen azlygynyň hukugyny üpjün etmek maksady bilen Türkmenistanyň arasyndaky şertnama, Prezidentiň Russiýa Federasiýasyna resmi saparynyň jemleri baradaky beýannama gol çekdiler. Ylym, medeniýet, transport, turizm, harby ugur babatda hymztadaşlygyň dürli ugurlaryny öz içine alýan dokumentleriň 23-si şu gün Kremldäki ýokary derejedäki gepleşikleriň jemleri boldy. Iki tarapyň bähbitleriniň nukdaýnazaryndan ykdysady hyzmatdaşlygynyň çuňlaşdyrylmagy, onuň anyklanyklaşdyrylmagy Saparmyrat Türkmenbaşynyň Moskwa saparynyň esasy jemleriniň biridir. Russiýanyň Prezidenti źurnalistleriň öňünde çykyş edip, bu hyzmatdaşlygynyň strategik ugruny ençeme gezek nygtap belledi. Ol 2000-nji ýýla çenli söwda-ykdysady hyzmatdaşlyk baradaky ylalaşygyň ayratyn ähmiýetini belledi: “Munuň özi Russiýanyň GDA-nyň ýurtlarynyň biri bilen şeyle uzak möhletleýin baglaşan ikinji dokumentlerdir. Adatça bular ýaly şertnamany” 1996-njy ýylyň Garaşyzlyk aýynyň 14-15-de Russiýa Federasiýasyna iş sapary  Türkmenistan döwletiniň baştutany Russiýanyň Prezidenti B.Ỳelsin  we Russiýa Federasiýasynyň Premýer-minitrleri Wiktor Çernomyrdin bilen duşuşygynyň barşynda ulag kommunikasiýalary hem-de nebit-gaz toplumy babatda giň möçberli hyzmatdaşlyk etmegiň taslamalaryny ara alyp maslahatlaşyldy, ykdysady hyzmatdaşlyk babatda hem, syýasy hyzmatdaşlyk babatda hem ösüşiň aýdyň çelgilerini belledi. Hususan-da Russiýanyň baştutany bilen ýüzbe-ýüz söhbetdeşligiň barşynda Owganystanyň içindäki dawany parahatçylykly çözmegiň tagallalaryň mümkinçiliklerine garap, belent taraplar Bilelikdäki Beýannama gol çekdiler. Şol Beýannamada Owganystanda milli ylalaşygy iňňän çalt gazanmak boýunça BMG-nyň howandarlygynda görülýän halklar derejesindäki tagallalara hemmetaraplaýýn ýardam etmek barada berk garaýyş beýan edildi Soňra W.S.Çernomyrdin bilen bolup geçen duşuşyda iki ýürduň dünýä ykdysady bazarynda bilelikdäki çykmagynyň usulyny isläp tayýarlamak, şeyle hem serişdelerini işläp geçmegi rus kompaniýalarynyň gatnaşmagyna degişli meseleler gozgaň esasy metr türkmen gazyny ibermek barada şertleşik gazanyldy. Şonuň bahasy bolsa göni walýuta hasaplamalaryndan başga hem zerur harytlary we tehnologiki enjamlary ibermek hem göz öňünde tutulyar. Saparmyrat Türkmenbaşy şeyle hem Türkmenistanyň içeri we transit demir ýol taslamalaryny, hususan-da, “Demitgazyk-Günorta” demir ýol ulgamyny gurmagy taslamasyny durmuşa geçirmekde hyzmatdaşlyk etmegi giňeltmegi teklip etdi, muny Russiýanyň premýeri goldady.
Taraplar Hazar deňzine degişli müşgiller boýunça pikir alyşdylar, şonda bu deňziň hukuk derejesini işläp taýýarlamak bilen baglanyşykly bolup geçýän gepleşikleriň barşynda 2 ýurduň garaýyşlarynyň laýyk gelýändigini belläp gecdiler. Türkmenistanyň baştutanynyň nygtap gecişi ýaly taýýarlanylýan Konwensiýa hazarka döwletleriň ählisiniň kanuny bähbitlerini hasaba almalydyr. diňe şu halatda ol jeselli meseleleri aradan aýrar we sebitde durnuklylygy gazanmaga hyzmatd eder.
Russiýa Federasiýasyna sapar. 1997-nji ýylyň Alp Arsan aýýnyň 6-7. Türkmen rus gatnaşyklarynyň yagdaýý we ony ösdürmegiň geljegi boýunça Türkmenistanyň we Russiýanyň Prezidentiniň arasynda bolup geçen jikme-jik pikir alyşmalar şol gatnaşyklaryň strategiki häsiýetini tassyklady we hyzmatdaslygy işjeňleşdirmek hem-de deňhukukly gatnaşyklary gyşarnyksyz berjaý etmek arkaly has ýokary derejede ikitaraplaýýn gatnaşyklary has ýokary derejä çykarmaga ukyply syýasdy erk-islegiň we zerur mümkinçilikleriň bardygyny ýüze çykardy. Kremldäki gepleşiklerde Hazar deňziniň hukuk derejesiniň ýok şertlerinde deňziň nebit serişdelerini özleşdirmek meselesi merkezi orun eýeledi. Onuň syýasy taýdan ýitiligi nebit ýataklaryny işläp gecmek boýunça Russiýa bilen Azerbeýjanyň ylalaşygynda ýüze çykdy, şonda bolsa Russiýa tarapy diýen hasap etdi hem-de ýatyrdy.
Russiýanyň Prezidenti “Kiýapaz” hökmünde ylalaşykda görkezilýän “Serdar” ýatagy boýunça Türkmenistanyň taraplarynyň dogrudygyny ykrar edip, şol ýatagyň Hazar deňziniň Türkmenistana degişli böleginde ýerleşýändigini tassyklady. B.Ỳelsin bu ylalaşygy “ýalňyş” yalalaşyk atlandyryp, Russiýanyň kompaniýalarynyň ykdysady ylalalşyklara Prezident we Hökümet gurluşlaryndan sowlup gol çekmegi hakynda gynanýandygyny bildirdi. Hazaryň hukuk derejesi hakyndaky Konwensiýany işläp taýýarlamagyň we baglaşmagyň birinji derejeli we gaýragoýulmasyz meseledigi barada Turkmenistanyň we Russiýanyň Prezidentleriniň bir pikire gelmegini Hazar deňziniň derejesini kesgitlemek boýunça döwlet baştutanlarynyň duşuşygyny taýyarlamak hakynda daşary işler ministrliklerine olaryň tabşyryk bermegi hem tassyklaýar. Hemişe bolşy ýaly, Prezidentimiziň duşuşygynynyň orän ýürekdeş, birek-biregi düşünmek we mähirlilik ýagdaýynda geçendigini bellemek gerek we iki döwletiň baştutanlarynyň hem ikitaraplaýýn hem sebitleýin meseleler babatda garaýyşlarynyň doly deň gelýändigini görkezdi. Russiya Federasiýasynyň baştutany Türkmenistanyň bitarap döwlet hökmünde sebitleýin howpsuzlygy üpjün etmekde, şeyle hem Saparmyrat Türkmenbaşynyň içerki durmuş-ykdysady özgertmeleri geçirmek babatda edýän ädimlerini mübärekldedi. Russiýa Federasiýasynyň Prezidenti GDA-nyň çäklerinde hyzmatdaşlygyň hukuk ýörelgelerini emele getrimäge Türkmenistanyň goşandynyň jedelsizdigini belläp, şu babatda rus-türkmen gatnasyklarynyň dňe onuň strategiki mazmuny boýunça däl, eýsem hukuk üpjünçilige boýunça hem görelde alarlykdygyny tassyklady.
Maslahat beriji – ykdysady edarany döretmek boýunça Türkmenistanyň teklibi hökümet baştutanlarynyň Gurbansoltan aýýnyň 15-inden öz işine başlan mejlisiň üns merkezinde boldy. Ara alnyp maslahatlaşmagyň netijesinde utgaşdyryjy-maslahat  beriji komitetiniň ýanynda hemişelik işleyän edaranyň deň agzalyk ýörelgeleri boýunça işleýän we täzelenip durýan Ykdysady Birleşigiň toparyny döretmek hakynda çözgüt kabul edildi. Ykdysady Birleşigiň çäklerinde erkin söwda zolagyny döretmek hakyndaky çözgüt kabul edildi. Ykdysady Birleşigiň mundan beýläk-de işlemegiň ýörelhelerine degişli gün tertibiniň beyleki meselelerine garaldy.
Ýokary derejedäki duşuşygyň çäklerinde Saparmyrat Türkmenbaşynyň       B.Ỳelsin we W.Çernomyrdin bilen duşuşyklary bolup geçdi, olaryň barşynda taraplar ikitaraplayyn türkmen-rus hyzmatdaşlygynyň gatnaşyklary  iş ýüzünde çuňlaşdyrmak, döwletara hukuk binýadyny giňletmek esaynda  ony dowam etdimrgiň meseleleri boýunçapikiri alyşdylar.
Türkmenistanyň we Russiýa Federasiýasynyn Prezidentleri ýangyç-energetika toplumyny ösdürmekde hyzmatdaşlyk etmek hakynda öz ýurtlarynyň hökümetleriniň arasyndaky ylalaşyga gol çekdiler. Ylalaşyk uzak möhletli ykdysady hyzmatdaslygy we  çig mal binýadyny netijeli  ulanmakda iki tarapyň bähbirleri göz öňünde tutýar. Ýokary derejedäki Moskwa duşuşygynyň barşynda şeýle hem Türkmenistanyň Prezidentiniň Ukrainanyň Prezidenti L. Krawçuk we Gruziýanyň Prezidenti E. Şewardnadza bilen gepleşikler bolup gecdi, olarda türkmen gazyny ibermegiň şertleri ylalaşyldy.
1992-nji ýylyň Baýdak aýynyň 14-de bolup geçen GDA-nyň Döwlet Baştutanlarynyň ýokary Derejedäki Minsk Duşuşygy. Minsk aeroportynda Saparmyrat Nyýazowa źurnalistleriň beren ilkinji sowaly şeyle ýaňandy: “GDA-nyň bir bitewi ýaragly Güýçleri barada duşuşyga gatnaşyjylar ylalaşyk gazanarmy? Türkmenistanyň Prezidenti şeýle jogap berdi: “Gazanylmaz diýip pikir edýärin. Garaz, bu babatda juda ýönekeý bolmadyk gürrüň gecirmeli bolar”. ýokary derejedäki duşuşygyň barşy Türkmenistanyň baştutanynyn mamladygyny doly tassyklady. Arkalaşygyň ýürtlarynyň ýokary derejedäki baştutanlarynyň dokuzysynyň arasynda duşuşygyň gün tertibiniň baş meselelsi boýunça juda ýiti çekeleşik ýaýbaňlandy: iki ýyllyk geciş döwründe GDA-nyň goşuny nähili bolmaly – NATO-nyň ýa-da ozalky Warşawa balmalymy? Duşuşyga gatnaşyjylar çaprazlyklaryň göterimi kesgitlemek bilen goranyş maksatnamasyny hem-de ýaragly güýçleri bir bitewi komanda etmek boýunça ylalaşyklaryň üstünde iş alyp barmaga girizdiler. Uzak çekeleşiklerden soň GDA-nyň Ỳaragly Güýçlerini üç düzüm bölegi: Strategiki maksatly goşunlara, umumy maksatly goşunlara we milli goşunlara bölmek teklip edildi. Saparmyrat Nyýazow bu formula barada öz pikirini aýdyp, bu babatda iki ýýllyk döwür haksa gürrüň gidýändigini nygtap geçdi, şol tamamlanandan soň Türkmenistan alternatiw däl ýagdaýda milli goşuny döretmäge ýykgyn eder özbaşdaklyk, iň bir kiçi zatda he, jemlenişilen harby doktrina üçin pida edilip bilinmez. Duşuşyga gatnaşyjylaryň käbiri hem şu garaýyşäyň tarapynda çykyş etdiler. Şonuň üçin hem birek-birege ýaramly çözgütlere garanyňda çaprazlyklar köp boldy. GDA ýürtlarynyň ýolbaşçylary jedelli pikir alyşmagyň barşynda girizilen düzedişleri hasaba almak bilen, resminamalaryň bir böleginiň Kiýewde bolup geçjek nobatdaky ýokary derejedäki duşuşykda üstünde işlemek barada şertleşdiler, şol duşuşyga bolsa Nowruz aýýnyň 20-de geçirmek bellenildi. Döwlet baştutanlary birnäçe ykdysady meselelere, şol sanda dünýä nyrhlaryna kem-kemden geçmegiň şertlerinde özara söwda-ykdysady gatnaşyklary düzgünleşdirmek hakyndaky ylalaşyga hem garap gecdiler. resminama gol çekilen mahaly bu düýpli düzedişe Türkmenistanyň Prezidentini girizdi. Ol öz ýürdunyň eýýam häzirki wagtda şeýle nyrhlara geçmäge taýýardygyny aýtdy, emma welin bazar gatnaşyklary obýektiw sebäplere görä häzirlikçe ýaramly bolmadyk döwletlerdäki ýagdaýy hem nazara almak herekdir. Özara kynçylyklara düşünmek we olary hasaba almak hakyky ylalşygy gazanmagyň ýeke-täk ýalydyr diýip S.A.Nýyazow nygtap geçid, ol şunluk bilen hemlenişip çzgüt kabul etmegiň iş usulyna gatnaşygy boýunça öz curt-kesik garaýyşyny beýan etdi.
GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň Daşkent maslahaty. 1992-nji ýýlyň Magtymguly aýýnyň 15-I GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň Daşkent duşuşygynyň öň kabul edilen çözgütleriň goşmaça hökmunde ylalalşyklaryň 15-sine garalyp gecildi, olary bolsa ayratyn pikirini beýan etmek bilen  Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Nyýazow “Işlemeyän we haçan-da bolsa bir wagt işlemäge müminçilgi bolmajak” ylalaşyklar diýip atlandyrdy. Ýokary derejedäki duşuşykda ara alnyp maslahatlaşylan jemlenilen howpsuzlyk hakyndaky şertnama hem Türkmensitan döwletiniň baştutany tankydy nukdaýnazardan baha berip, sowet döwründen soňky giňişlikleriň dülri nokatlarynda dawa-jenjelleriň hem-de ýaragly çaknyşyklaryň ýüze çykýan ýagdaýýnda munuň başa barmajak zatdygyny nygtap geçdi. Şu anyk ýagdaýa hasaba almak bilen GDA-nyň döwletleriniň arasynda parahatçylygy we hyzmatdaşlygy üpjün edýän ikitaraplaýyn ylalaşyklaryň kabul edilmegi ýeke-täk oňyn çäre bolup durýar diýip, Saparmyrat Nyýazow büs-bütinleýin äşgär ýagdaýda yglan etdi. Türkmenistan üçin jemlenişilen şertnama çürt– kesik ýagdada ýaramly däldir. öz güýçlerine halkyň akyl-paýhasyna we zähmetsöýerligine, tebigy hem-de ylym-bilim mümkinçiliklerini we şol bir wagtyň özünde birek-birege peýdaly hyzmatdaşlygy hme-de sebitleýin aragatnaşyklary osdürmek  bilen bil baglamak has ynamdardyr we göwne jaýdyr. Arkalaşygyň birnäçe möhüm mesleleri boýunça özüniň berk- hem-de yzygidreli garaýşyny beyan etmek bilen, Saparmuyrat Nyýazow Türkmenistanyň Günorta sebitleriniň sil gelip çynlakaý zeper ýetirmegi bilen baglanyşyklykda özüniň ýokary derejedäki duşuşyga gatnaşmagynyň arasyny kesdi we Watanyna gaýdyp geldi.
GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň 1992-nji Gorkut aýýnyň 6-7-sine bolup gecen ýokary derejedäki Moskwa duşuşygy. Türkmenistanyň Prezidenti GDA-nyň döwlet bastutanlarynyň  harby, ykdysady we ynsanpwrerr häsiýetdäki resminamalaryň 24-sini garan Moskwa duşuşygyny mejlisine  gatnaşdy. Saparmyrat Nyýazow ýokary derejedäki duşuşykda harby-goranyş meseleleri hem-de Arkalaşygyň çäklerinden hyzmatdaşlyk etmegiň görnüşeri barada öz ýürdunyň anyk garaýşyny beýan etdi. Şol garaýşyna layýklykda Türkmenistan jemlenişilen howpsuzlyk taglymaty bilen ylalaşmady we degişli resminama gol çekmekden saklandy. Türkmenistan bu ugurda hem ikitaraplaýýn ylalaşyklaryň baglaşmaga ýykgyn edýär diýip, Saparmyrat Nyýazow belläp gecid. Munuň özi Türkmenistanyň beýleki döwletler bilen özara gatnaşyklarda doly özbaşdaklygy saklap galmaga çalyşýandygy hem-de öz ýaragly güýçlerini we serhet goşunlaryny ýöretmegi maksat edinýändigi bilen baglanyşyklydyr diýip, Türkmenistanyň bastutany yglan etdi. Türkmenistanyň baştutanyny SSSR-de emele gelen gatnaşyklar ulgamyny saklap galmak baradaky pikiri aýdan ýkary derejedäki duşuşyga gatnaşyjylara hem aýgytly garşy çykdy. Saparmyrat Nyýazow şunuň bilen baglaşylylykda şeyle yglan etdi: ýagny GDA dölwetara dolandyryş usulyny döretmäge dalaş edip bilmez we diňe maslahat berip weizpeleri bilen çäklenmelidir. Moskwa maslahatynyň tutuş barşy bu tassyklamagyň adalatlygyny görkezdi.
Döwlet baştutanlary rublyň ulanylýan çäginden çykan we milli puly döreden halatynda ol ýa-da beýleki respublikanyň ýerine ýetirmeli şertleriniň toplumyuny hem ara alyp maslahatlaşdylar. Maslahata gatnaşyjylar özara SSSR-iň arhiwini peýdalanmak baradaky ylalaşygy baglaşdylar.
Tutuşlygyna alnanda duşuşyk Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Nyýazow garaýşynyň Arkalaşyga gatnaşyjy agzalaryň köpüsi üçin üstünlikli he,-de özüni çekiji bolýandygyny görkezdi, ol bolsa kärdeşleriniň arasynda ilkinji bolup döwlet özbaşdaklygynyň gürrüňsizdigini  we täze syýasatyň esasy illeri tutulýan ugry hökmünde ikitaraplaýýn hyzmatdaşlyga tarap ugry kesgitledi.
GDA-nyň döwlet Baştutanlarynyň 1996-njy ýylyň Türkmenbaşy aýynyň 19-da Moskwada bolup geçen ýokary derejedäki duşuşygy Türkmneistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşy GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň Geňeşiniň nobatdaky mejlisinde gatnaşdy, şol mejlisiň barşynda Arkalaşygyň agzalary bolan ýurtlaryň arkalaşykly hereket etmegiň dülri ugurlaryna degişli meselelriň 20-ä golaýy ara alnyp maslahatlaşyldy. GDA-ny ösdürmegiň, dawa-nejelleriň öňüni almagyň we olary düzgünleşdirmegiň, GDA-da parahatçylygy saklamagyň geljeginiň dürli taraplary şol meseleleriň  has möhümi çäklerinde Türkmenistanyň Prezidentiniň Arkalaşygynyň döwlet baştutanlarynyň birnäçesi şeýle hem Russiýanyň täze wezipä bellenilen Daşary işler ministry Ỳ.Primakow bilen duşuşyklanry we gepleşikleri bolup geçdi. Saparmyrat Türkmenbasy BMG-nyň Baş Assambleýasynyň Türkmenistanyň hemişelik bitaraplyk derejesi hakynda çözgüt kabul etmeginde goldaw we ýardam berendikleri üçin Arkalaşygyň döwletleriniň baştutanlaryna tüýs ýürekden minnetdarlyk bildirdi. “Türkmenistan üçin bu taryhy wakada bizi goldanlaryň hemmesini biz öz pikirdeşlerimiz hasaplaýarys we mundan başga hem BMG-nyň rezolýusiýasynyň şärikli awtory hasaplaýarys”  diýip Türkmenistanyň baştutany yglan etdi.
Russiýa Federasiýasynyň prezidenti B.Ỳelsin Türkmenistanyň ýöredilýän bitaraplyk syýasatyna ýokary baha berip, hemişelik bitaraplyk derejesi Türkmenistanyň dünýä arenasyndaky ägirt uly üstünligidir, Türkmenistyan dölwetiniň baştutany Saparmyrat Nyýazoiwyň bütin dünýädäki ýokary abraýynyň tassyklamasydyr diýip nygtap gecid. B.yelsin Russiýanyň Türkmenistany iň bir durnukly we ynamdar hyzmatdasy hökmünde göryändiogini ýene-de bir gezek belläp geçdi.
GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň Geňeşiniň mejlisiniň we Türkmneistanyň Prezidentiniň Arkalaşygyň ýurtlarynyň ýolbaşçsylary bilen duşuşyklarynyň barşynda halkara hyzmatdaşlygynyň meselelerinde Türkmenistanyň garaýşynyň üýtgewsizdigi tassyklady, ol bolsa deň hukuklylyk, garaşsyzlyk, hyzmatdaşlyklaryň milli bähbitlerine özara sarpa goýmak ýörelgelerine esaslanýar. Itarap döwlet hökmünde Türkmneistan dünýä bileleşiginde hem-de GDA-nyň çäklerinde özüniň hyzmatdaşlyk etmeginiň esasy ugurlaryny kanunlara we öz halklara hukugynyň kadalaryna laýýklykda hem-de hemişelik bitaraplyk derejesine  eýe bolan ýurduň borçlaryny ýerine ýetirmek nukdaýnazaryndan kesgitleýär.
1996-njy ýýlyň Magtymguly aýynyn 17-de GDA-nyň Dowlet baştutanlarynyň Moskwada bolup gfeçen ýokary derejedäki duşuşygy Türkmneistanyň  Prezidenti  Saparmyrat Türkmenbasy GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň 20-maslahatyna gatnaşdy. Russiýada Prezident saýlawynyň öňisyrasynda mbolup geçen bu duşuşyk ozalky Soýuzyň çäklerinde sowet imperiýasynyň dargamagy bilen gelen täze garaşsyz döwletleriň ähli giňişlikde özbaşdak ösüşiniň we demokratik özgertmeleriň ýörelgelerine berk eýerýändiklerini tassyklady. Türkmenistanyň Prezidenti Russiýada demokratik ýörelgeleri goldamak baradaky Beýannama öz goluny goýmak bileb, şu mesele boýunça öz eden çykyşynda garaşsyz, bitarap Turkmenistanyň Russiýa Federasiýasy gatnaşyklary ösdürmegiň ýokary depginini kanagatlanmak bilen belläp gecip, türkmen-rus hyzmatdfaşlygyny geljekde mundan beýläk-de ösdürmäge ynam bildirdi. Moskwa maslahatynda ara alnyp maslahatlaşylan meseleleriň birnäçesi boýunça çözgütler kabul edildi.
Bu ýokary derejedäki ýubileý duşuşygyna Birleşen Milletler guamasynyň Baş secretary Butros Gali hem gatnaşdy. Ol ýokary derejedäki duşuşykda eden çykyşynda Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň abraýly sebitleýin gurama öwrülmegi üçin onuň gözegçi hökmunde BMG-a gatnaşmagy maksadalaýyk bolardy diýip belläp geçdi.
Maslahat tamamlanyndan soň Türkmenistanyň prezidenti Saparmyrat Türrkmenbaşy GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň geçiren metbugat konferensiýasyna gatnaşdy. Şonda dölwet baştutany źurnalistleriň köp sanly sowallaryna jogap ebrdi.
Saparmyrat Türkmenbaşynyň göreldesi boýunça ýokary derejedäki duşuşykda dölwet baştutanlarynyň GDA-nyň maslahat beriji edara hökmünde saklap galmak bilen, onuň işinde Arkalaşygyň agzalarynyň her biriniň özbaşdak ösüşiniň özboluşlygyny nazara almak barada biragyzdan aýdan isleg-arzuwlary ýaňlandy. Şeýle derejede arkalaşykly hereket etmek meýletinlik ýörelgelerinde islendik bileleşigiň has geljegi uly görnüşi bolup durýar diýip nygtalyp geçildi. Ýokary derejedäki duşuşygyň barşynda döwletliligiň kemala gelmeginiň, sowet döwründen soňky giňişlikde garaşsyz ýaş döwletleri pugtalanmagynyň tamamlanýan şertlerinde GDA-nyň işine degişli meseleleriň giň topary ara alnyp maslhatlaşyldy. Arkalaşygynyň Geňeşiniň bolup geçen ýapyk mejlisinde B. Ỳelsiniň şol geňeşiň baslygy wezipesindäki ygtyýarlygy uzadyldy.
GDA-nyň döwlet baştutanlarynyň Moskwada bolan  Maslahaty. 1993-nji ýýlyň Magtymguly aýynyň 13-14-i. Türkmenistanyň garaşsyzlygynyň ilkinji günlerinde özüniň birinji Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň ýolbaşçylyk etmeginde dünýädäki medeniýetli ösüşiň tejribesini nazara almak bilen, öz milli aýratynlygyna laýyk gelýän öz ösüş yoluny seçip aldy. Onuň bitaraplygy esasy ýörelge edinmek bilen, Türkmenistan GDA-nyň çäklerindäki daşary syýasatda ozaly bilen deňhukukly we birek-birege peýdaly hyzmatdaşlyga esasslanýan ikitaraplaýyn gatnaşyklaryň ösdürilmegini ileri tutdy. Türkmenistanyň GDA baradaky baş çemeleşmesi onuň daşary syýasatynyň esasy wezipelerine laýyklykda işlenilip takyklanyldy hem-de häzirki zaman taryhy ösüşiň hakyky üstünliklerini saýgatryp bilmeklige esaslandy.
Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygyna geňeşdar gurluş hökmünde garamak bilen, Türkmenistan GDA-nyň çäklerinde milli edaralara kesgin utgaşdyryjy äheňi emirleri berjek gurluşlaryň bolmagyna ikibaşdan garsy çykdy we garşy çykýar. Türkmenistanyň garaýşy üýtgewsiz galdy, Prezident Saparmyrat Türkmenbaşy Arkalaşygyň Döwlet baştutanlarynyň Moskwadak nobatdaky maslahatynyň barşynda ony takyk beýan etdi.
Döwlet baştutanlarynyň Moskwa maslahtynda Türkmenistanyň pozissiýasyny öňküliginde galdy: birinjiden, Türkmenistan konsultatiw organy döretmegiň tarapynda durýar we teklip edilýän koordinirleýji strukturany düýbünden ret edýär, ikinjiden Türkmenistan GDA-nyň käbir ýurtlarynyň teklip edýän ykdysady soýuzyny döretmek maksadalaýyk däl we wagtyndan öňdür diýip hasap edýär. President Türkmenbaşy munuň üçun konseptual esasyň gerekdigine we birleşmezden ozal GDA-nyň döwletleriniň özygtyýarlygynyň we garaşsyzlygynyň şertlerinde uzak ýaşamalydykla ryna ynanýar; üçünjiden Türkmenistanyň Prezidenti GDA-nyň ähli ýurtla ry bilen ikitaraplaýyn gatnaşyklar ugrunda çykyş edýär. Onuň pikirine görä GDA arkalaşyga girýän her bir döwletiň özgygtyýarlygyny we garaşsyzlygyny pugtalandyrmak üçin araçy hyzmat edip bolar.
Türkmenistanyň Hindistan bilen Päkistan bilen hyzmatdaşlygy. Hindistan Respublikasy – Hindistan ýarym adasynda ýerleşen uly döwletdir. Ilatyň sany boýunça ol dünýäde Hytaýdan soň ikinji orun eýeleýär. Ykdysady-geografiýa taýdan amatly ýerleşen, ykdysadyýeti we ylymy ösen bu ýurt Aziýa Ỳuwaş umman sebitende möhüm orny eýeleýär.
Türkmenistan bilen Hindistanyň arasynda döwürlerden bbäri giň taryhy we medeni gatnaşyklar bar. Şu döwlet bilen hemmetaraplayýn gatnaşyklary pugtalandyrmak we ösdürmek Türkmenistanyň dasary syýasatynyň ileri tutýan ugurlarynyň biridir. Türkmenista bolsa tebigy baylyklary bilen boluşy ýaly, döwletimiziň ýöredyän oňyn bitaraplyk syýasaty bilen hem Hindistan da gyzyklanma döretýär. Ýurdumyzda syýasy ykdysady ýagdaýyň durnukly bolmagy daşary ýurt maýa goýumlary üçin amatly ýagdaý döredýär we iň uly hindi bazaryny özleşdimäge gatnaşmaga taýýardyr.
Türkmeistanyň Prezidenti Beyik saparmyrat Türkmenbasynyn Hindisrtan Respublikasyna ilkinji resmi sapary iki tarapyda gyzyklandyrýan dürli pudaklarda geljekki hyzmatdaşlygynyň düýbüni tutmak maksady bilen gecirildi. Türkmen we Hindi adamlarynyň arasynda işewir gatnaşyklarynyň Sowet Soýuzynyň dargamanka başlandygyny bellemek gerek. Eýýäm şol döwürde ýenil we dokma senagatynda, gurluşyk serişdeleri senagatynda we beyleki ugurlarda hyzmtadaşlyk etmäge höwes bildirildi. Garaşsyz türkmen dölweti döränden soň dürli ugurlarda hyzmatdaşlyk etmek mümkinçilikleri bimöçber artdy. Türkmenistanyň Prezidnetiniň Hindistana şol sapary döwletimiziň şol beýik ýurt bilen hemetraplaýyn gatnaşyklanryny ýola goýmakda we ösdürmekde ilkinji ädim boldy.
Türkmneistanyň belent mertebeli Prezidenti bu ýerde Hindistanyň Prezidenti R.Wenkataraman, premier minitri P.W. Narasimha Rao bilen gepleşikler gecirdi. Türkmneistan bilen Hindistanyň arasynda hyzmatdaşlygyň prinsipleri we ugurlary hakyndaky jarnamany, diplomatic hem-de konsullyk gatnaşklaryny ýola goýmak hakyndaky protokollary, ykdysadyýet, söwda ylym we tehnika, medeniýet, magaryf barada özara arkalaşyk hakyndaky ylalaşyklary hem goşmak bilen, ;saparyň netijelei boýunça jemi ýedi dokumente gol çekdi. Beyik Saparmyrat Türkmenbasynyň sözlerine görä, olar iň bir dürli-dürli babatlarda iki döwletiň özara arkalaşygy üçin pugta esasyň düýbüni tutýar we iki taraplayýn esasda syýasy, ykdysady we medeni ugurlar olaeyň gatnaşygyny ösdürmäge täze itergi berilýär.
Päkistanyň döwlet özbaşdaklygyny alan gününden bäri 47 ýyl doldy. Garaşsyz ösuşiň ýarym asyra golaý döwrüniň içinde bu ýurt ykdysadyýet we medeniýet sebitde hem-de halkara möçberde düýpli syyasy täsiri ýetirmek abatda uly üstünlikler gaznady. Beýik Saparmyrat Türkmenbasy resmi dostluk sapary bilen we şanly senemynasybetli dabaralara gatnaşmak üçin Yslamabada  geldi. Türkmenistanyň baştutany aeroportda Päkistanyň Prezidenti Faruk Legari we beýlekiler garşylaydlar. Belent mertebeli myhmanyň derejesine myna syp hormat edildi, soňra hökumet korteźi Prezident köşgüne ugrayd. Beyik saparmyrat Türkmenbasynyň Yslamabatda bolmagy onuň ýurduň Premýer minitri Benazir Buhutto bilen duşuşygyndan baslady. Türkmneistanyň Prezidenti çakylyk üçin hanym Buhutto minntedarlyk bildirdi we Päkistana, halkyna Garaşsyzlyk güni bilen gutlady. Öz gezeginde Premýer ministr gadyrly myhmanyň gelmegi bilen baglanyşykly özuniň ýürekden şatlanýandygyny aýdyp üstünlikleriň gerimi dünýäde haýran edýän häzirki zamanyň görnükli syýasy  işgäri bilen sohbetdeş bolýandygy üçin bagtlydygyny nygtady. Şeyle baştutanynyň ýolbaşçylygynda türkmen halkynyň gysga möhletde gülläp ösýän jemgyýeti gurjakdygy hiç kimde şübhe galdyrmaýar. Duşuşygynyň tamamlanma gy bilen belent mertebeli taraplar iki ýurduň  hyzmatdaslygy hakyndaky şertnama gol çekdiler. Hökümet derejesinde ylym we tehnika medeniýet sport we syýahatçylyk babatda özara arkalaşmak hakynda ylalaşyk kabul edildi.
Şol günüň özünde Beyik Saparmyrat Türkmenbaşy Päkistanyň Prezidenti faruk Legari bilen duşuşdy. Söhbetdeşligiň barşynda dölwet baştutanlyklary iki taraplaýyn hyzmatdaşlygyň uly mümkinçiligiň bardygyny we ýaş Garaşsyz ýurduň sebitde barha has uly orna eýe bolýandygyny bellediler, şunuň bilen baglanyşykly Türkmenistanyň Prezidenti öz döwletiniň hoşniýetlilik syýasatyny durmuşa geçirýändigini we goňşulykdaky we uzakdaky halklar bilen deňhukukly arkalaşykly yzmatdaşlygy hem sebitde hem ähli yer togalagynda parahatçylykly ýagdaýyň üstünlikli bolmagynyň baş şerti hasaolanýandygyny nygtady.
Saparyň çäklerinde Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Päkistanyň Garaşsyzlyk gününiň bayramçylygyna gatnaşdy, ösüniň Yslamabada gelmeginden ýadygärlik hökmuňde bag oturdy, Penjan, Lahar welaýatynyň paýtagtyna bardy, şol ýerden hem watana ugrady.