cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gyzyl kitap
Gyzyl kitap barada düşünje
Gyzyl kitap – wagtlaýyn hereket edýän resminamadyr. Ösümlikleriň we haýwanlaryň ol ýa-da beýleki görnüşiniň ýaşamagy üçin howply ýagdaýyň üýtgemegi, olary goramak boýunça çäreler bilen baglanyşyklylykda, ondaky maglumatlaryň üsti ýetirilýär, kämilleşdirilýär.
dort derwus.Gyzyl kitap
Ş
thumbnail|right Ş ş – türkmen elipbiýiniň 23. harpy.
Ýerleriň zaýalanmagy
Ýerleriň zaýalanmagy – diýip adamlaryň gündelik durmuşy esasynda daşky gurşawyň biofiziki gymmatlyklaryna edýan täsirine aýdylýar. Topragyň düzüm taýdan üýtgemegi we özgermegi howply we islenilmeýän netijelere getirip biler diýip hasap edilýär. Tebigy hadysalar adyndan belli bolşy ýaly öz-özünden bolup geçýär, emma adamlaryň işjeňligi daşky gurşawa, şol sanda suw joşgunynyň ýa-da tokaý ýangynynyň emele gelmegine özüniň oňyn täsirini ýetirýär.
Ýerleriň zaýalanmagynyň derejesi
Esasy ýerleriň zaýalanmagynyň we onuň daşky gurşawa etýän täsiriniň aşakdaky dört sany garaýşy öňe sürülýär : Häzirki wagtda ýerleriň zaýalanma meselesine birnaçe garaýyşlar bar. Alymlaryň bir topary bu hadysanyň öňüni almak bilen meşgullanýarlar, başga bir topary bolsa onuň peýdaly tarapyny, ýagny şol hadysanyň netijesinde täze mümkinçilikleri gözleýärler. Meselem, oba-hojalyk ekinleriniň güyçli çagbaly yerlerde ekilmegi bir tarapdan, aşa çyglylyk sebäpli ekinleriň kökleriniň çüýremegine, ýagny ylmy we ekologiki meselelere getirip biler, emma käbir dayhanlar şolar ýaly ekin meýdançalaryny ýokary hilli önüm öndürmek üçin oňaýly diýip hasap etýäler.
Dürli görnüşleri
Birnäçe asyrlaryň dowamynda belli bolan topragyň ýaramazlaşmagynyň görnüşlerine (suw meselesi, topragyň ýel we mehaniki eroziýasy, topragyň fiziki, himiki we biologiki zaýalanmasy) soňky 50 ýylyň dowamynda goşmaça dört sany gärnüşi peýda boldy : Umuman alanyňda topragyň ýaramazlaşmagynyň 36 sany görnüşi bar. Bu görnüşleriň ählisi adamyň işjeňliginiň ýylyň geçmegi bilen hasda ýokarlanýandygy sebäpli ýüze çykýar. Meselem, ýaprak çüýreme, suw alma, guraklaşma, şorlama, urbanizasiýa (ykdysady we medeni durmuşyň uly şäher merkezlerinde jemlenmegi) we ş.m. ýagdaylar muna aýdyň mysal bolup biler.
Ýerleriň zaýalanmagyna eltýän sebäpler
Gurak ýerleriň özüniň bio we ykdysady önümçiligini ýitirmegi – ýer zaýalanmasy diýlip atlandyrylýar. Ýer zaýalanmasyna bir näçe faktorlar sebäp bolup bilerler. Olaryň arasynda, ýowuz howa şertleri, esasanam gurakçylyk hem-de topragyň hilini peseldýän we zaýalaýan adam işjeňligi esasy orny eýeleýändir. Dag-magdan senagatynyň işjeňligi netijesinde yüze çykýan topragyň ýaramazlaşmagy häzirki wagtda iň esasy meseleleriň biri bolup durýar. Sebäbi dag-magdan senagaty oba-hojalygynda ulanylýan ekin meýdanlaryna ozüniň onaýsyz täsirini yetirýär. Ol alamatlar aşakdakylary öz içine alýar :
Merkezi Aziýa ýurtlarynda ýer ulanyş başlangyjy (MAÝÝUB)
Awgust aýynda Türkmenistanyň paýtagtynda geçirilen "Ýerleriň zaýalanmagyna ykdysady baha bermek" atly sebitara maslahatda, tebigatyň baýlyklaryna oňat düşünmek, olary rejeli we oýlanşykly ulanmak maksady bilen, ýer serişdelerine ykdysady baha bermek boýunça uly işleriň geçirilmegi göz öňüne tutulýar diýip bellendi. Maslahatda, Türkmenistanda çölleşme bilen göreşmek üçin Garagumyň merkezinde Türkmen kölüniň gurulmagynyň netijeli işleriň biridigini gatnaşyjylar bellediler. Suw we ýer serişdelerini rejeli ulanmak, ýerleriň zaýalanmagynyň öňüni almak, ýerleriň hasyllylygyny dikeltmek, bagy-bossanlyga öwürmek, süýşýän çägeleri berkitmek, biologiki köpdürliligi aýawly saklamak, ekologiki taýdan arassa tehnologiýalary esasynda oba hojalyk önümçiligini döwrebaplaşdyrmak, tebigaty goramak ugrundaky kanunçylgy kämilleşdirmek barada Türkmenistanda düzülen meýilnamalaryň bardygy bellenildi. MAÝÝUB – halkara donorlar jemgyýeti we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň arasyndaky şärikdeşlik. Bu başlangyç BMG-yň Konwensiýasynyň Strategik Şärikdeşligi tarapyndan 2006 – 2016 ýyllar aralyk meýilnamasy üçin goldaw tapdy. MAÝÝUB-yň esasy meýilnamasy Orta Aziýa ýurtlarynda ýeriň hasyl beriji ukybyny artdyrmak bilen, bu ýerlerde ýaşaýan adamlaryň ykdysady we ýaşaýyş şertlerini ösdürmek hem-de şol wagtyň özünde ýeriň ekologiki mümkünçiliklerini saklamaga gönükdirilendir. Netijede 10 sany milli we 2 sany halkara meýilnamalary işlenilip düzüldi. Şeýlelikde, bütün sebit üçin Halkara Şärikdeşlik Goldaw meýilnamasyny ýerine ýetirmek maksatlary bilen Aziýanyň Ösüş Banky tarapyndan 3, 025, 000 amerikan dollary möçberinde pul serişdeleri geçirildi.
Türkmen politehniki instituty
Salgysy: 744025, Türkmenistan, Aşgabat şäheri, 1916-njy köçe, 136. Telefon: 41-18-00 Türkmen politehniki institutynyň gurluşy Fakultetler we kafedralar: Nebit we gaz fakulteti "Geofizika we nebit geologiýasy" kafedrasy "Umumy geologiýa we gidrogeologiýa" kafedrasy "Dünýä tejribesini öwreniş" kafedrasy "Nebit we gaz ojaklaryny özleşdirmek" kafedrasy Himiýa tilsimaty we ekologiýa fakulteti "Senagat ekologiýasy" kafedrasy "Nebiti, gazy gaýtadan işlemegiň himiki tilsimaty" kafedrasy "Organiki däl maddalaryň himiýa tilsimaty" kafedrasy Binagärlik – gurluşyk fakulteti "Suw, gaz we ýylylyk üpjünçiligi" kafedrasy "Binagärlik" kafedrasy "Geodeziýa" kafedrasy "Senagat we raýat jaý gurluşygy" kafedrasy Inžener – mehanika fakulteti "Elektrotehnika we elektromehanika" kafedrasy "Tilsimatly maşynlar we enjamlar"kafedrasy "Kompressor we sowadyjy desgalar" kafedrasy "Komýuter tilsimaty,ykdysadyýet we dolandyryş" fakulteti "Kompýuter tilsimaty we ulgamlary" kafedrasy "Kärhanalarda ykdysadyýet we dolandyryş" kafedrasy "Umumy tehniki dersler" kafedrasy "Önümçiligi awtomatlandyrmak" kafedrasy Nebit senagaty fakulteti (Balkanabat şäheri) "Geologiýa-gözleg işleri" kafedrasy "Nebitsenagat enjamlary" kafedrasy Türkmen politehniki institutynyň ylmy ugurlary Türkmen poliltehniki instituty Garaşsyz, baky Bitarap Türkmenistanda öňdebaryjy inžener – tehniki ýokary okuw mekdebidir. Milli hünärmenler şu esasy ugurlar boýuça taýýarlanylýar.
Türkmen politehniki institutynyň fakutetlerinde 6 sany (şol sanda 1-i Balkanabatda) pudaklaýyn ylmy merkezler işleýär: Nebit we gaz fakultetiniň ylmy merkezi (şol sanda Balkanabatdaky nebit senagaty fakultetiniň ylmy merkezi) Kompýuter tilsimaty we dolandyryş fakultetiniň ylmy merkezi. Önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy ylmy merkezi. Himiýa tilsimaty ekologiýa fakultetiniň ylmy merkezi. Inžener mehaniki fakultetiniň ylmy merkezi. Binagärlik gurluşyk fakultetiniň ylmy merkezi. Türkmenistanyň Prezidentiniň 2007-nji ýylyň 12-nji iýunyndaky «Türkmenistanda ylym ulgamyny kämilleşdirmek hakynda» №8699 Kararyna we 2008-nji ýylyň 14-nji ýanwaryndaky №9378 Karary bilen tassyklanan «Türkmenistanda ylmy işgärleri taýyarlamak hakynda Düzgünnama» laýyklykda Türkmen politehniki institutynda ylmyň birnäçe ugurlary boýunça aspirantura we doktorantura açyldy.
Türkmen politehniki institutynyň professor-mugallymlarynyň we talyplarynyň, Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Ylym we tehnika baradaky ýokary geňeş tarapyndan geçirilen, Döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän ylmy-barlag işleriň bäsleşigine hödürlän aşakdaky işleri ýeňiji boldular:
«Günorta Ýölöten-Ýaşlar ýaýlagynda geçirilýän seýsmobarlaglaryň maglumatlaryny teswirlemek we nebit-gaza gelejegi uly meýdançalarda gözleg-barlag guýularyny gazmaga teklip bermek» (2008—20l0 ý.ý.) «Agyz suwuny durlamakda ýerli materiallaryň süzüjilik häsiýetleriniň barlaglaryny geçirmek we olaryň ulanyşynyň usullaryny işläp düzmek» (2008—2010 ý.ý.) Institutda alnyp barylýan ylmy işler önümçilik bilen baglanyşdyrylan. "Türkmengaz", "Türkmennebit" döwlet korporasiýalarynyň, Türkmenbaşynyň Nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň, "Daşoguztransgaz" guramasy, "Gamyşlyjanebit" edarasynyň tabşyryklary boýunça ylmy işler ýerine ýetirildi we ylmy netijeler önümçilikde doly ulanylýar.
Institutda ýerine ýetirilýän ylmy işleriň esasy maglumat çeşmeleri Türkmen politehniki institutynda döredilen Internet merkezi, Baky Beýik Serdarymyzyň tagallasy esasynda Türkmenistanda ornaşdyrylan iň täze, kämil tilsimatlaryň ýazmaça beýanlary, poçta arkaly institutyň kitaphanasyna alynýan daşary ýurtlarda çap edilen iň täze kitaplardyr. Dünýäniň öňdebaryjy tilsimatlaryny öwrenip, olary Türkmenistanda ornaşdyrmagyň esaslaryny düzüp, şol tilsimatlary has hem kämilleşdirmek we täze tilsimatlary oýlap tapmak hem-de şol esasda tehniki ugurlar boýunça milli hünärmenleri ýetişdirmek institutda alyp barylýan ylmy işleriň esasy ugruny kesgitleýär.
2012-nji ýylda Türkmen politehniki instituty ýapylyp, täze iki ýokary okuw jaýlara bölünýär: Türkmen döwlet binägärlik-gurluşyk insituty we Türkmen döwlet nebit we gaz insitituty. TDBGI öňki politehniki institutyň binasynda açylýar. TDNGI bolsa täze binada açylýar. 1 ýyldan soň TDNGI Halkara nebit we gaz uniwersitetine öwrülýär. Halkara uniwersitetler birleşmesiniň hasabyna girýär. Soňra bolsa SEIN medalyna eýe bolýar.
One Balýukonite
ONE BALÝUKONITE HAKYNDA
(1948 - 2007)
Doguldy:01.06.1948
Dogulan ýeri: Kançenaý (Alitus raýony)
Ölümi: 20.11.2007 (59 ýaş) Wilnýus.
Raýat: Litwa SSR
Käri: Esseçi, şahyr.
Dili: litwa dili.
One Balýukone  (rusça - Она Балюконите; litw: Onė Baliukonė. 1iýun 1948, Kançenaý tokaýlygyndaky Alitus raýony — 20 noýabr 2007, Wilnýus) — latyş şahyry we esseçisi, Milli, medeni Lawurýat sylagynyñ eýesi(2004).
Umumy
One 1948-nji ýylyñ 1-njy iýunynda Kançenaý tokaýlygyna 4 km golaý bolan Daugaýda eneden dogulýar. Şol ýerde ol orta mekdebini tamamlaýar. 1970-nji ýylda Wilnýuskiniñ ýörite litwa dili we edebiýaty uniwersitetini, tamamlaýar. Soñra Žurnal redaksiýasynda işlemäge başlaýar. Ol „Moksleivis“, hepdelik çykýan Dialogas we medeni hepdelikde çykýan Dienowidis žurnalynyñ redaktiri bolupdyr. 1975-nji ýylda Litwanyñ Soýuz ýazyjylarynyñ agzalygyna kabul edilýär. 2000-2001-nji ýyllarda özüniñ žiwopis eserlerini döredýär. Ol syrkawlaýar we ömrüniñ ahyryna çenli şol keselinden saplanyp bilmän Wilnýus şäherinde 20.11.2007-nji ýylyñ 20-nji Noýabrynda 59 ýaşynyñ içinde dünýeden ötýär[1]
Goşgusy
Meniñ ýazan her sözümden, Setirden Tapmarsyñ bir ýalñyş, taparsyñ hoşluk, Bu synaga ykbalyñ bir oýnuna Hiç düşünmän oýa batyp otursam Many okap seniñ gara gözüñden. Soraýan näme üçin burýan boýnumy Neneñ kalbym dertli, Ömrümde boşluk?!
Meñ derdimi duýmaz ýakynym-ýadym Men juda ägä. Kalbymyñ syryny açyp bilmerin, Gözýaş ynanman başga bigänä, Bagt wada berýän dünýäñ öñünde Hem boýun alýan, Diñe señ öñüñde egýärin başym, Bu belent başym! Men seni söýýärin, Söýýärin örän! Eşidýäñmi, eşidýäñmi, ezizim, Sen diñe meñ üçin, meñ üçin dörän...
Eserleri
1. „Laukinės vaivorykštės. Eilėraščiai“. Vilnius: Vaga, 1971
2.„Viltis. Eilėraščiai“. Vilnius: Vaga, 1976
3. „Iš kelio dulkių. Eilėraščiai“. Vilnius: Vaga, 1982
5. „Vaduok. Eilėraščiai“. Vilnius: Vaga, 1994
6. „Bokštai. Eilėraščiai“. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1996
7. „Elgetaujanti saulė. Eilėraščiai“. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1998
8. „Neregio sodai. Eilėraščiai“. Vilnius: Vaga, 2001„Akmuva. Eilėraščiai“. Vilnius: Vaga, 2003
Esseleri
1. „Kelionės fragmentai. Esė“. Vilnius: Vaga, 1987
2. „Širdies neatskiriamasis Monsinjoras Kazimieras Vasiliauskas mūsų atsiminimuose“ (составитель, 2002)
3. „Ant sapnų tilto. Esė“. Vilnius: Alma littera, 2003
3. „Iki švytėjimo: Kazimiero Vasiliausko laiškai Zitai Žemaitytei, 1950-1972
4. “. Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 2004
Boleslaw Prus
thumb|200px
One Balýukonite
Esseleri
6. Beinsa Duno. „Mokytojas kalba“(Beins Dunonyñ leksiýalary ors diline terjime edilen. 1997
Boleslaw Prus
Boleslaw Prus
One Balýukonite
Çeşme
Mirė poetė Onė Baliukonė (lit.).Rašyk.lt Arhiwlendi: 2012-nji ýylyñ 6-njy iýulynda
Terjime eden: Peşeñ ogly Afrasyýap
Boleslaw Prus
Polşanyň nusgawy ýazyjysy, dünýä belli kyssaçy Boleslaw Prus (hakyky ady — Aleksander Glowaskiý) 1847-nji ýylda, Polşanyň Lýublin şäheriniň golaýyndaky Hrubeşuw obasynda, garyp galan begzadanyň maşgalasynda dünýä inipdir. Çaga ir ýetim galypdyr, onuň yzygiderli bilim almaga mümkinçiligi bolmandyr. 1863-nji ýylda ol Polşa halkynyň Russiýa imperiýasynyň agalygyna garşy turzan gozgalaňyna gatnaşypdyr, ýaralanypdyr.
Boleslaw Lýublinde ýörite orta okuw jaýy tamamlanyndan soň, 1866-njy ýylda Warşawanyň Esasy mekdebiniň (häzirki Warşawa Uniwersitetiniň) fizika-matematika hünärine okuwa girýär, emma iki ýyldan soň pul ýagdaýy sebäpli okuwyny taşlamaga mejbur bolýar.
1872-nji ýylda ilkinji gezek Prusyň makalasy çap edilýär. Ol 1874-1903-nji ýyllar aralygynda Warşawanyň birnäçe gazetlerinde, 1882-1883-nji ýyllarda «Nowiny» žurnalynyň redaktory bolup işleýär, bu ýerde edebi-tankydy makalalarynyň birnäçesini çap edýär. Polşa edebiýatynyň edebi tankydynyň realistik ýörelgä eýermegine Prus uly goşant goşupdyr.
Ýazyjy gazetler üçin müňe golaý felýeton döredipdir, ýüze golaý hekaýalar ýazypdyr. Bu hekaýalaryň ählisinde Prus öz iliniň agyr ýaşaýyş şertini suratlandyrypdyr, iň wajyp jemgyýetçilik meselelerini orta atypdyr. «Nälet siňen bagt» (1876), «Ýetim haky» (1876), «Antek» (1881), «Çagalygymyzyň günäleri» (1883), «Ýalňyşlyk» (1884), «Dünýä zeňi» (1884), «Saýa» (1885), «Düýş» (1890) we beýleki nowelladyr hekaýalary Boleslaw Prusy Ýewropanyň iň ussat ýazyjylaryň hataryna goşupdyr. Emma powestleri hem romanlary ýazyja hakyky şöhraty getiripdir. «Forpost» (1885) atly ajaýyp powestinden soň ýazyjy özüniň dünýä belli eserlerini — «Gurjak» (1887-1889), «Erkinleşen zenanlar» (1890-1893), «Faraon» (1895-1896), «Çagalar» (1908) romanlaryny döredýär. Beýleki iri eserleriniň ählisini öz döwrüniň ahlak hem jemgyýetçilik meselesine bagyşlan ýazyjy «Faraon» romanynda gadymy Müsüriň taryhyna ýüzlenipdir.
Ýazyjynyň soňky ýazan «Özgerişler» romany tamamlanman galypdyr. Ol 1912-nji ýylda, Warşawada aradan çykypdyr.
Boleslaw Prusyň eserleri birnäçe dillere terjime edilip, dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyna girizildi. Lew Tolstoý, Emil Zolýa, Genrik Senkewiç, Iosif Stalin ýaly şahsyýetler ýazyjynyň eserlerini ürç edip okapdyrlar.
150
Aradan çykanlar
150er
T
thumbnail|right|200px thumbnail|right T t – türkmen elipbiýiniň 24. harpy, latyn elipbiýiniň 20. harpy.
Pekin
260px|thumb|[[Asman ybadathanasy — Pekiniň simwoly]] Pekin (北京) — Hytaý Halk Respublikasynyň paýtagty.
U
thumbnail|right|200px thumbnail|right U u – türkmen elipbiýiniň 25. harpy, latyn elipbiýiniň 21. harpy.
Cássio Gabus Mendes
Cássio Gabus Mendes (29 awgust, 1961 Braziliýa) Braziliýaly aktýor.
Wizantiýa imperiýasy
thumb|350px|Gündogar Rim imperiýasy, b.e.öň 480
Wizantiýa imperiýasy, Bizantiýa imperiýasy, Bizantiýa (Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων, "Rimlileriň imperiýasy"); 4-nji asyr (?) —1453) — günbatar taryh ylmynda Gündogar Rim imperiýasynyň ady. "Bizantiýa imperiýasy" diýen at Wizantiý şäheriniň adyndan döräpdir. Bizantiýanyň paýtagty onuň tutuş taryhy boýunça Konstantinopol bolupdyr, ol şäher orta syrlar dünýäsiniň iň iri şäherleriniň biri eken.
Owşar
Owşar — Taryhy çeşmelerde awşar, afşar görnüşlerinde duş gelýän bu etnik topar gadymy oguz-türkmen taýpalarynyň biri bolup, Mahmyt Kaşgary we Salar Baba ony 24 taýpanyň 6-njysy, Reşidetdin, Ýazyjy ogly we Abulgazy hem 9-njysy hasaplaýarlar. Salar baba Owşary Oguz hanyň ogly Aýhanyň ikinjisi perzendi diýse, agzalan alymlaryň beýlekileri ony Ýyldyzhanyň birinji ogly diýip görkezýärler. Adyň manysy barada olaryň pikiri şeýle: «çewik (çalasyn) we bagşy haýwan awyna höwesli» (Reşidetdin), «çustu çalak (çalasyn) we awa, janawara, guşa höwesli» (Ýazyjy ogly), «çalak», ähtimal, «çalasyn» (Salar baba), «işni ýyldam işlegçi» (Abulgazy). Abraýly çeşmelerde bu adyň etimologiýasy barada ýokarda ýatlanan pikirleriň tersine, biz ony düýbünden başga hili düşündirmekçi: 0wşar diýen etnonim og (ow) sözünden we -ş hem-de -ar goşulmalaryndan emele gelipdir. Og «taýpa», «il» diýen manydadyr, -ş we -ar bolsa jemi, köplügi bildirýän gadymy türki goşulmalarydyr. Etnonimiň asly owuş bolupdyr, muny ýomutlaryň orsukçy urugynyň düzümindäki owuş diýen tiräniň ady hem tassyklaýar. Ow we -uş一biri-biri bilen sepleşip, bir söze öwrülip gidenden soň, onuň yzyna köplügi aňladýan -ar goşulmasy ikinji gezek goşulypdyr. Abdallaryň osgşuk (ogşukbaba) tiresiniň adynda bolsa oguş sözüniň yzyna köplügi aňladýan başga bir goşulma一-yk goşulypdyr. Gazaply Nedir şany dünýä inderen bu taýpa şu şanyň döwründe iň kuwwatly ile öwrülýär, ol Eýrana, Türkiýä we Azerbeýjana hem ýaýraýar. Ýerli alymlaryň biragyzdan ykrar etmeklerine görä, Azerbeýjandaky Apşeroun (azerbeýjança Awşaran, ýagny «awşarlar») ÿarym adasyna hem şu ýere Türkmenistandan göçüp gelen awşarlaryň etnik ady dakylypdyr. Nedir şa döwründe esasy bölegi Eýrana giden owşarlaryň galan bölekleri soňra aýry-aýry tireler hökmünde gökleň, mürçeli, esgi we ärsary taýpalarynyň düzümine siňipdirler, mürçelileriň bolsa uly bölegini emele getiripdir. Alilileriň düzüminde-de owşarlar uly rol oýnapdyr.
Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 164.
Durmuşyň güli
DURMUŞYŇ GÜLI
Tomus paslynyň ilkinji güni gelýän 1-nji iýun — Çagalary goramagyň halkara güni ýurdumyzda bellenilip geçirilýän ajaýyp seneleriň biri.
Hormatly Prezidentimiz: «Çagalara aýratyn üns bermek, olara söýgi bilen garamak asyrlaryň dowamynda türkmen halkynyň kämilleşdirip gelen ruhy gymmatlygydyr» diýip belleýär. Milli Liderimiziň raýatlaryň ýaşaýyş-durmuşy bilen gyzyklanyp, etrapdyr welaýatlara sapary mahalynda çagalarymyzyň okaýan mekdeplerinde, çagalar baglarynda bolup, çagalar bilen duşuşyp, olaryň her biriniň pikiri bilen gyzyklanyp görmegi ýurdumyzda ýaş nesil hakdaky aladanyň giň gerime eýediginden habar berýär.
Bagtyýar çagalaryň göwnejaý dynç almagy, wagtlaryny şadyýan hem gyzykly geçirmekleri üçin ýurdumyzyň dürli künjeklerinde sagaldyş we dynç alyş merkezleri hereket edýär. Şol merkezleriň hatarynda jana tenekar hoştap howaly Gökdere jülgesindäki hem-de «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyndaky «Daýanç» çagalar dynç alyş-sagaldyş merkezlerini mysal getirmek bolar. Bu ýerde çagalaryň gowy dynç almaklary üçin ähli amatlyklary bolan suw howdanlaryň, okalga otaglaryň, dynç alyş otaglaryň, tehniki enjamlar bilen enjamlaşdyrylan otaglaryň bolmagy çagalaryň şadyýan, many-mazmunly dynç almaklary üçin niýetlenendir. Şeýle hem ol merkezlerde sportuň dürli görnüşleri bilen meşgullanmaga niýetlenen meýdançalar, üsti açyk aýdym-saz merkezi, suwa düşülýän howuzlar, lukmançylyk merkezleri we naharhanalar çagalary kabul etmäge taýýar edilendir.
Tomusky dynç alyş möwsüminde Türkmenistanyň Kärdeşler arkalaşyklarynyň Daşoguz welaýat birleşmesi Gökderedäki «Beýik Serdaryň ruhubelent nesilleri» çagalar dynç alyş-sagaldyş merkezine 3 tapgyrda 69 çaga, «Awaza» milli syýahatçylyk zolagyndaky «Daýanç» çagalar sagaldyş merkezine 6 tapgyrda 216 çagany ýeňillikli ýollanmalar bilen ibermek meýilleşdirýär.
680
Aradan çykanlar
680'erne
151
Aradan çykanlar
150er
Ü
Ü ü – türkmen elipbiýiniň 26. harpy.
Berlin
Berlin (Berlin ) — Almaniýanyň paýtagty, ilaty sany we tutýan meýdany boýunça Almaniýanyň iň uly şäheri. Ilaty 3.5 million adam (2015).
thumb|200px|Berlinden görnüşler
Gyzyk
Umumy maglumatlar
Sakarlarda uly urugyň, gökleňleriň gaýy taýpasynda hem bir tiräniň ady bolan «Gyzan» sözi aslynda guzan bolup, onuň bölegi oguz sözüniň gysgalan görnüşidir, -an, bolsa parsy däl-de gadymy türki köplük, jem goşulmasydyr (deňeşdiriň: alpan, suwan, gazan we ş.m. Täjigistanyň Jylyköl raýonynda ýaşaýan salyrlaryň gyzganly tiresi hem etnik taýdan gyzanlar bilen atdaşdyr. Ol dört bölekden durýar: gyz-«guz», «oguz», we -yk we an 一gadymy köplük goşulmalary, -ly一degişliligi bildirýän goşulma. Gyzyklar orta asyr türkmen taýpalarynyň biri bolup, Abylgazy olary 24 Oguz taýpanyň onunjysy hasap edýär we bu etnik ady Ýyldyzhanyň ikinji oglynyň ady bilen baglanyşdyrýar, adyň manysyny bolsa «böke» (ýagny «pälwan», «gahryman») diýip düşündirýär. Biziň pikirimizçe, bu at hem «oguzlar» diýen manydadyr: gyz -«guz», «oguz», we -yk köplük goşulmasy.
Çeşme
Soltanşa Atanyýazow. Şejere (türkmenleriň nesil daragty) Aşgabat «Turan一1» 1994. sah 125.
Anna Ahun Ýaraly
thumbnail Asyl ady Adynajan ahun ýaraly gajarlar döwründäki Muzaffaraddin şah zamanynda 1909-njy ýylda Deşt-i Gürgen adly sebitden Eýranyň mejlisinde Türkmenleriň ilkinji wekili boldy.
Japarbaý Türkmenlerinden bolan Anna ahun eýranyň Türkmensähra sebitinde bäşýusga obasynda dogdu.
Pars dilini bilen we onuň üçin Anna şeýtan ady bilen tanalan Anna ahun 3 gezek eýranyň mejlisinde Türkmenleriň wekili boldy.
Bogota
thumb|220px|Bogota
Bogota (Santa-fe-de-Bogota, Bogotá) — Kolumbiýa Respublikasynyň paýtagty we ýurduň iň iri şäheri. Şäheriň tutýan meýdany — 600 km².
Spirt
Uglewodorod radikalyna görä, gidroksil önümler alifatik,halkaly we aromatik toparlara bölünýärler. Alifatik we halkaly toparlarda emele gelen gidroksil önümlere spirtler diýilýär.
Spirdiň alnyşy
Gidroksil-OH toparlaryň sanyna görä bir,iki we üç atomly toparlara bölünýärler. Bir atomly doýan spirtler, alkanlarda wodorod atomlarynyň biriniň deregine OH-funksional toparyň tutmagyndan emele gelýär. Bir atomly doýan spirtleriň umumy formulasy CnH2n+1OH-dyr. Alnyş usullary.Alkanollary almak üçin galogenalkanlary,alkenlary, uglerod(II)oksidini we ş.m. ulanylýar.Esasy senagat birleşdirýärler,uglerod(II) oksidini we karbonil birleşmeleri gidridleýärler,uglewodorodlary fermentleriň täsiri bilen gaýtadan işlenilýär. Atlandyrylyşy.Spirtler Halkara IYUPAK atlandyrylyşy boýunça,uglewodorodlaryň atlarynyň yzyma -ol goşulmasy goşulyp atlandyrylyşy. Meselem: CH3--OH-metanol,C2H5OH-etanol, C3H7OH-propanol we ş.m.
Haçly ýörişler
Haçly ýörişler — günbatar ýewropaly rysarlaryň "kapyrlara" — musulmanlara, butparazlara, prawoslaw döwletlere we dürli ýeretik hereketlere garşy gönükdirilen harby ýörüşleriniň tapgyry. Ilkinji haçly ýörişleriň maksady Palestinany, birinji nobatda bolsa Hezreti Isanyň guburynyň ýerleşýän Iýerusalim şäherini Seljuklardan azat etmeklik bolupdyr. Emma welin soňraky haçly ýörişler Pribaltikanyň butparazlaryny hristian dinine salmak, Ýewropadaky ýeretik hereketleri basyp ýatyrmak ýa-da papalaryň syýasy tabşyryklaryny amala aşyrmak üçin hem guralypdyr.
Facebook
Facebook (facebook bolup stilize edilen), Menlo Park, Kaliforniýa merkezli Amerikan sosial mediýa we sosial tor hyzmatydyr. 2004-nji ýylyň Fewral aýynyň 4-ne Mark Zuckerberg, onuň otagdaşlary Eduardo Saverin, Andrew McCollum, Dustin Moskovitz, Chris Hughes we beýleki Harward Uniwersitetiniň lisenziýa kolleji bolan Harward Kollejiniň talyplary bilen bilelikde guruldy.
Facebook, öňünçä Harward talyplary üçin guruldy. Ol has soňra Boston we onuň töweregindäki okuwlary, iki aý soňra bolsa Ivy Ligasy okuwlarynyň barysyny öz içine aldy. Eýýäm ilkinji ýylda; Amerikanyň Birleşen Ştatlary-ndaky bütin okuwlar Facebook-da bardy. Agzalar Facebook-a, degişli okuwyň, uniwersitetiň e-poçta salgylary (.edu, .ac.uk we ş.m.) arkaly agza bolup bilýärdiler. Soňralar Facebook-yň toruna lisseýler we käbir uly şereketler hem goşuldy. 2006-njy ýylda Facebook, bütin e-poçta salgylaryna käbir ýaş çäklendirmeleri arkaly açyldy.
Facebook-a, internet baglanyşygy bolan smartfonlardan, kompýuterlerden, tabletlerden girip bolýar. Facebook, Google Play Store-da 5 milliarddan köp gezek ýüklendi.
Ödemiş Giraý han
Özünden öň: Safa Giraý
Özünden soň: Aly şa
Doguldy: 1546
Öldi: 11 (21) iýun 1566
Kakasy: Safa Giraý
Ejesi: Süýembike
Ödemiş Giray Han (Kazan Tatarça Utameş Giray, Ütämeşgäräy, Ötemiş, Otemish, Utyamysh türkmençe Utamyş) (1549-1551) Iki ýaşynda tagta geçip Ödemiş Giraý hanyň ejesi Süýembike hatynyň (Kazan Tatarça Söýembikä, Türkçe Süýümbike) (1519-1557) kömegi bilen Kazan hanlygyny dolandyrypdyr. 1546-njy ýylda Rus tarapdary Kazanlylar Safa Giraýy syndyryp Jan Aly hany täzeden tagta çykaran bolsalar hem bir aýdan soň birleşmäge gelen Nogaýlaryň kömegi bilen Safa Giraý üçünji sapar tagty eýelemegi başarypdy. 42 ýaşlarynda dünýeden öteninden soňra ýerine 3 ýaşly ogly Ödemiş Giraý han geçdi we Hanlyk şondan soň çökmäge başlady. Şol wagtlar Safa Giraý hanymy we Nogaý hany Ýusup Mirzanyň gyzy, Ödemiş Giraý hanyň ejesi Süýembike naýyplyk etdi.
Günä
Günä - (إِثْم — ism). Günä uly we kiçi görnüşde bolýar. Günä şeýtany razy edilenligi üçin ýazylýar. Şeýlelik bilen Allanyň närazylygnada sebäp bolýar. Bu bolsa Alla garşy çykmak diýmek, eger-de günä bilgeşleýin edilen ýagdaýynda ("günä edip soň toba ederin" - diýýänleri şeýtan aldaýar). Şeýdip şeýtan adamy kynçylyga salýar (haýyr işden alyp galýar we günä işledýär, soň oňa günäsiz hala gelmek kyn düşer).
118. Alla ony (şeýtany) näletledi. Ol bolsa: «Kasam bolsun! Men Seniň bendeleriňden belli bir nesibe edinerin (özüme tabyn edinerin). 119. Men olary hökman azaşdyraryn, olary ham-hyýallar bilen güýmärin. Olara dowarlarynyň gulaklaryny ýarmagy (deşmegi) emir ederin, (olar hem) Allahyň ýaradan (şekilini) üýtgedirler» diýdi. Kim Allahyň ýerine şeýtany dost tutunsa, elbetde, äşgär zyýana duçar bolandyr. 120. (Şeýtan) olara diňe (boş) wada berer, ham-hyýallar bilen güýmär. (Aslynda) şeýtan olara aldawdan başga zat wada bermez. 121. Ine, olaryň barjak ýeri dowzahdyr we ondan (halas bolmak üçin) gaçara ýer tapmazlar. — Kuran: sura №4. Yslamda uly günälere mysal: Remezan aýynda sebäpsiz oraza tutmazlyk, Alla şirk goşmak, öýde ýa-da howlyda janly zadyň suratyny ýa-da heýkeli goýmak, wagty boş geçirmek (haýyrsyz, sebäpsiz boş), enäň-ataň diýenini etmezlik, günä işi gurnamak, zekat tölemezlik (eger nisab derejede bolmasa), aluw-satuwda aldaw, ýalan kasam bermek, ene-ata we ýakyn garyndaşlaryň bilen araňy üzmek, sebäpsiz namazy goýbermek (okamazlyk), islam goragy üçin söweşilýän döwürde uruşdan gaçmak, göterim; prosent (süýthorlyk), jadygöýlik bilen meşgullanmak, aldaw; ýalan, jalaýlyk; pul sowrujylyk; biderek harç edijilik; bisarpalyk we şuňa meňzeşler.
Tirkiş Jumageldiýev
Tirkiş Jumageldiýew
___________________________________________________________________
152
Aradan çykanlar
150er
Tirkiş Jumageldiýev
Ussat ýazyjy Tirkiş Jumageldiýew türkmen edebiýatynyň iň meşhur we zehinli kyssaçylarynyň biridir. Ol 1938-nji ýylda dünýä inipdir. Ýazyjynyň ilkinji eserleri 1958-nji ýylda, ol entek student wagty çap edilip ugrapdyr, "Şehitli" atly hekaýasy "Ýaş kommunist" gazetinde, "Ajaýyp duýgynyň tolkuny" hekaýasy "Türkmen uniwersiteti" gazetinde, "Goşa şarpyk" hekaýasy bolsa "Sowet edebiýaty"(häzirki "Garagum")žurnalynda çykýar. Emma diňe 1964-nji ýylda kitap bolup çykan "Çaknyşyk" powesti ýazyjynyň adyna üns çekdirýär. 1967-nji ýylda onuň çagalar üçin ýazan "Howsalaly tomus" powesti, 1968-nji ýylda bolsa içinde "Gelneje" hem "Ökünç" powesti we hekaýalary ýerleşdirilen "Gelneje" kitabyy çap edilýär. 1971-nji ýylda ýazyjynyň "Ömür dawasy" powesti hem çap edilip, dessine okyjylaryň gyzgyn söýgüsine mynasyp bolýar. Emma soňra çap edilen "Başagaý"(1969-ýylda ýaylyp, 1972-nji ýylda kitap bolup çykdy) powesti Tirkiş Jumageldiniň adyny türkmen edebiýatynyň iň öňdebäryjy, ussat ýazyjylarynyň hataryna goşýar. Bu powestiň esasynda ajaýyp film hem düşürildi.
Bu döwürde ýazyjy "Edebiýat we sungat" gazetinde redaktor bolup işleýär. Jumageldiýew bu neşiriň örän ygtybarly we öňdebaryjy gazete öwrülmegi üçin örän uly işler amala aşyrdy. T.Jumageldiýew "Bagrymyzyň badaşany", "Janserek", "Daşrabat", "Mähekdaş", "Gara ýyldyrym" ýaly meşhur romanlaryň, "Başagaý", "Ömür dawasy", "Gelneje", "Ýanan gelinler" ýaly birnäçe ajaýyp powestleriň hem-de "Tragediýa", "Komediýa", "Kişiniň pikiri" ýaly onlarça ajaýyp hekaýalaryň we esseleriň awtorydyr. Ýazyjynyň soňky - "Merwden Mekgä çenli" kitaby 1994-nji ýylda çap edilipdi. Bu kitabynda T.Jumageldiýew türkmençilik, halkymyzyň milli aýratynlygy hem özboluşlylygy, jemgyýetimiziň aktual problemalary, din, ynanç, ýurdumyzyň taryhy, ilimiziň däp-dessury, adamlaryň durmuşy, duýgylary ýaly pelsepewi temalar dogrusynda söz açýar. Jumageldiýewiň "Başagaý", "Ömür dawasy" we "Ýanan gelinler" powestleri hem-de "Janserek" romany türkmen kyssasynyň iň meşhur eserleriniň hataryndadyr. Ýazyjy häzir hem çuňňur pelsepä ýugrulan eserleri bilen türkmen edebiýatyny baýlaşdyrmagyny dowam edýär. 2011-nji ýylda, "Družba narodow" žurnalynyň 4-nji sanynda onuň "Gorky belasy" romany rus dilinde çap edildi. 2011-nji ýylda bolsa onuň "Gorky belasy" romany bilen "Ömürzaýa" powesti we "Milli oýun" romany aýratyn kitap bolup çykdy. Tirkiş Jumageldiýew Magtymguly baýragynyň hem-de birnäçe halkara baýraklarynyň eýesidir.
____________________________________________________________________
Kitaplary:
FK Riterýaý
FK Riteriai hazirki wagtda Litvan Ýokary Ligada basleşige dowam edyar. FK Trakai (2005-2018).
Ralphie May
Ralph Duren "Ralphie" May (1972 – 2017) Amerikally aktýor.
Wittadini muhomory
Wittadini muhomory (Amanita vittadinii) —Amanitalar (Ýylan kömelekler) maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Makromiset kömelekleriň gurak zolakdaky az sanly we üzlem-saplam ýaýrawly, mikoriza emele getiriji ekologiki toparynyň görnüşi [2]. Zäherli kömelek. Gysgaça beýany. Kömelegiň seýrek halatlarda sargylt ýa-da çalymtyl, diametri 4–14 sm ýetýän ak telpejigi bolýar. Kömelegiň göbegi sütün şekilli, köp bölegi ak, düýbi garamtyl reňkli. Ýaýraýşy. Günbatar Köpetdag (Hozlydere jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Kawkaz, Merkezi Aziýanyň günortasy, Günorta Ýewropa, Arabystan, Demirgazyk Afrika, Günorta Amerika. Bitýän ýerleri. Daglaryň eňňitlerinde. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Seýrek, iki-ýeke sanysy duş gelýär. Soňky onýyllykda sany barha kemelýär. Esasy çäklendiriji sebäpler. Yssy we gurak howa zerarly gyş-ýaz möwsümlerinde topragyň yzgarlylygynyň pes bolmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Miwe bedenleri ýeke-ýekeden döreýär. Toprakda çyglylygyň ýeterlik ätiýaçlygy saklanan ýagdaýynda, aprel–maý aýlarynda ýüze çykýar. Kömelegiň ýaşajyk düýpleri guran ýagdaýnda hem ösüş ukybyny ýitirmeýär. Wagtlaýyn gurakçylykdan soň ygal ýagsa, täzeden ösüp başlaýar we kadaly boý alýar. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Ýaýrawynyň bir bölegi Sünt-Hasardag döwlet goraghanasynyň çäklerinde goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Bitýän ýerlerinde gorag düzgünlerini berjaý etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Täze bitýän ýerlerini gözlemeli, biologiki aýratynlyklaryny öwrenmeli, çäklendiriji sebäplerini anyklamaly.
Lester Speight
Lester Speight (1963) Amerikally aktýor.
V
thumbnail|right|200px thumbnail|right V v – latyn elipbiýiniň 22. harpy.
Andy Kaufman
Andrew Geoffrey "Andy" Kaufman (1949) Amerikally aktýor.
Eýranda Gaznawylar döwleti
Beýik Serdarymyz öziniň Mukaddes Ruhnama  kitabynda  Gaznaly türkmen döwleti barada şeýle belleýär:”Bu döwleti esaslandyranlar Oguz hanyň iň uly agtygy Gaýadan gaýdan nesillerden bolup, 952-nji ýylda Gazna şäherine gelip, Gazna döwletini esaslandyran, döwleti döwlet eden Soltan Mahmyt Gaznalydyr” sah 224.
Soltan Mahmyt gysga wagtyň içinde ýygynyny gaty güýçli düzar we goňşy ýurtlara yslam dinini ýaýmagyň aladasynda bolýar. Onuň döwletiniň ýeri gysga wagtda Horasana, Köneürgenje, Yraga, Balha, günorta-günbatar Eyrana demirgazyk Hindistana çenli giňelýär. Mahmyt Gaznaly Soltan (998-1030) şa bolandan soň has Eýran ýerleri Gazna soltany Mahmydyň döwründe has hem ösüpdir. Onuň belli şäherleri Hemedan, Töwriz, Reý we beýlekiler gülläp ösüpdir. Sebäbi bu şäherler goňşy döwletiň şäherleri bilen söwda gatnaşygyny edipdir. Soltan Mahmydyň döwrýnde bu döwletiň demirgazygyna seljuk türkmenleri  aralasup başlapdyrlar. Olar diňe oturymly ýer sorapdyrlar. Soltan Mahmyt olara Türkmenistanyň günortasyndaky sarahs bilen Gyzylarbat agalygyny beripdir. Olarsalgyt ýygnaýan şa goşunyna garşy baöterip başlaýar. Şeýlelikde iki tarapyň arasynda ylalaşyk bozulýar.
Brýussel
thumb|Brýussel
Brýussel (Bruxelles, Brussel) — Belgiýanyň paýtagty.
Annamuhammet Sada
Ol şahyr goşgularynda Türkmen şygyrlaryna täze bir gan goşýan ýaly şygrynda başga bir dünýä garaýyşyna eýe.
Ojagym
Saňa ojagym diýýän
Saňa düýnüm
Saňa
Hazyna SK
Hazyna sport kluby 2015-nji ýylyň fewral aýynda Aşgabat şäherinde gurylandyr. Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň futbol topary. Hazirki wagtda Türkmenistanyň Ýokary Ligada basleşige dowam edýar. Olar 500 orunlyk TDY we DI sport desgasynda oýunlaryny geçirýar. Baş tälimçisi - Ahmet Agamyradow.
Annamuhammet Sada
Ojak aköýleriň keramatydyr
Hazyna SK
2015 ýylda Hazyna topary Ýokary Ligada ilkinji gezek çykyş eder. Hazyna üçin bolsa Türkmenistanyň futbol federasiýasy Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş institutynyň talyplarynyň arasynda futbolyň barha artýan meşhurlygyny nazarda tutup, kadadan çykmadan ugur aldy.
Annamuhammet Sada
Serediň
Şahyryň öz sesi bilen goşgulary
Jogapsyz jaň etme
Jogapsiz jaň etma emra Kardoooman bilen enaelena Takiniň 2016-njy ýylyň 19-njy awgusty noýabrynda çykan aýdymlaryndan biridir. Bu aýdym 4 aý 5 günde YouTube-da 180 million tomaşa etdi. Aýdymyň kompozitory Karadooman daýza hem bu eseri taýýarlap, bu çäräni düzdi.
Egor Krid
Ýegor Bulatkin.Russiýanyñ Penza şäherinde eneden dogulýar.Cagalyk döwrinden aýdymçy bolmagyny arzuw etýär.Penzanyñ hazirki zaman tehnologiýalyryñ 2-nji hünär mekdebini tamamlaýar.Çaglykdan hip-hop aýdymlary bilen meşgul bolýar.Ýegor Kridyñ döredijiligindäki ähli aýdymlary adamlaryn arasyndaky kyn soýgi drama bilen baglanşykly.Ilkinji aýdymlarynyñ tekstini özi düzip aýtýar
Pifagor
Doly ady: Pifagor Samosskiý(Samosly) (Pythagoras of Samos)
(b. e. ön takmynan 570-500) – gadymy grek akyldary, dini we syýasy işgäri,pifagoreizmi esaslandyryjy. Pifagor barada her hili rowaýatlar ýaýrap, şolarda ol pähimli adam, bütin antiki we Ýakyn Gündogar ylmynyň mirasdary, “gudratly” adam hökmünde suratlandyrylýar. Ol ilki Samos adasynda ýaşaýar, soňra rehimsiz hökümdar Polikratyň syýasy garşydaşy bolany üçin, Günorta Italiýadaky Kroton şäherine gidýär. Pifagor şol şäherde öz yzyna eýerijileriň ýapyk dini soýuzyny esaslandyrýar, olar Pifagora “keramatly” ynsan hökmünde hormat goýupdyrlar.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy,
Tom 7, sah.92
Jair Bolsonaro
thumb|220px|Bolsonaro 2019-nji ýylda Jair Messias Bolsonaro (d. 21 mart 1955 Glicério) Braziliýa Federatiw Respublikasy şu wagtdaky prezidenti.
Selim III
Özünden öň: Abdulhamit I
Özünden soň Mustapa IV
Aýaly: Nafizar Baş hatyn, Apytap Baş hatyn.
Perzendi: Ýok.
Hökümdarlygy: Osmanly hökümdarlygy
Kakasy Mustapa III
Ejesi: Mihrişah Walide soltan
Doguldy: 24.12.1761 Stambul
Dini Yslam Selim III (Osmanly türkçe: ثلاث ميلس Selim-i sälis), diwan edebiýatyndaky görnükli 28-nji Osmanly patyşasy we 107-nji Yslam halyfydyr.
Umumy
Selim III 24 Dekabr 1761-nji ýylda kakasy Mustapa III iň soltanlyk sürýän wagtlarynda dünýä geldi. Kakasy 1774-nji ýylda öleninde ýönekeý 13 ýaşynda-dy. Şonuň üçinem Abdulhamit I tagta çykdy. Abdulhamit I şazada Selime özünden öňki patyşalarynyň tersine, ýagşy çemeleşdi. Tussaglykda (öý tussaglygynda) ýaşamagyna garamazdan Selimiň gowy bilim almagyna rugsat berdi. Şyhzada Selim aýdym-saz we edebiýat bilen meşgullanypdyr. Fransiýanyň soňky karoly bolan Louis XVI bilen hat alyşdy. Tagta çykmazyndan öň Osmanly Döwletinde ozaldan bäri dowam edip gelýän düzgünleri üýtgedipdir, özgerişmeler geçiripdir. Abdulhamit I 7 Aprel 1789-njy ýylda öleninde Selim III Ýewropany sarsdyran Fransuz rewolýusiýasynyň eşiginde tagta çykdy. Selim III tagta çykanynda Osmanly döwleti hem Awstriýa hem-de Russiýa bilen söweşler alyp barýardy. Şowsuzlykda tamamlanan bu söweşler 1792-nji ýylda Awstriýada baglaşylan Ziştowi şertnamasy we 1792-nji ýylynda Russiýa bilen Ýaş şertnamasy bilen soňlandy. Şeýlelikde Selim III Osmanly goşunyna ýeňillikleri döretdi. 1793-nji ýylda Nyzamy Jedid goşunyny düzdi. Şol wagtlar Napaleon Bonapartyň serkerdesiniň ýolbaşçylygyndaky Fransuz goşuny Osmanly döwletine garaşly bolan Müsüre çozupdyr (1798 ý). Osmanly goşuny Iňlisleriň kömegi bilen Müsüri eýeçiliginde saklamagy başardy. 1801-nji ýylda baglaşylan El-Ariş şertnamasy bilen Fransiýa Müsürden çekildi 1807-nji ýylda Nyzamy Jedit goşunynyň ýok edilmegini niýet edinen Ýanyçarlar Gabakçy Mustapanyň baştutanlygy astynda aýaga galdylar. Selim III Nyzamy Jedit goşunyny dargatmak we 29 Maý 1807-nji ýylda tagtdan düşmäge mejbur boldy. Selim III iň ýerine geçen agasynyň ogly Mustapa IV Selim III ni täzeden öý tussaglygyna iberdi. 28 Iýul 1808-nji ýylda Selim III täzeden tagta geçemegini ýüregine düwen Älemdar Mustapa Paşşa saraýa golaýlaşanda, Selim III patyşa Mustapa IV nyň emri bilen bogulyp öldürildi. Selim bilen ony ýok etmäge gelen Ýanyçarlaryň arasynda uly gopgunlaryň turandygy bellidir. Selim III iň jynazasy Läleli mesjidiniň howlusynda kakasy Mustapa III türbesinde depin edildi. Selim III kakasy we agasynyň beren terbiýesinde ylymly we medeniýetli şeýhzada bolup ýetişipdi. Bir tarapdan gündogar medeniyetine üns berip, şony hem amala aşyrmakda işler alyp barýan mahallary günbatar medeniyetini hem ünsden düşürmezdi. Ilkinji gezek 1797-nji ýylda Selim III iň döwründe Ýewropadan Stambula gelen bir opera toparynyň ýerine ýetirmeginde sahna görkezilipdi. Fransuz gurluşykçy ussa Antoine Ignace Melling Stambulda birnäçe binalary gurdy. Stambulda käbir ýerleri görkezýän grawýuralar çyzdy. Selim III iň gyz jigsi Hatyja soltanyň Melliň tarapyndan Ortaköy sebtinde bina edilen saraýy Stmabul halky we Ýewropalylaryň arasynda meşhurdyr. Köplenç Selim III gyz jigsiniň saraýyna gatnardy. Ol saraýy gowy görerdi. Selim III şygyra we aýdym-saza hobbisi bardy. Ol birnäçe şygyrlary we sazlary düzüpdi. Klassik Türk sazlarynda ýer alan.suzidilara, şewkefza, şewkutarap, Arazbarbüselik we newakürdi Selim III düzen aýdymlarydyr. Dini sazlardan aýin, durak, nat, ylahy, Kär, beste, semga, şarky, köçekçe, peşrew saz semgasy ýaly 64-e golaý eser düzüpdir[1]
Aýallary
1. Nefizar Soltan
2. Husni mah Soltan
3. Zibi fer Soltan
4. Apytap Soltan
5. Refet Soltan
6. Nury Şems Soltan
7. Gonça nigar Soltan
9. Tabi Safa Soltan
Çeşme
6. ^ Türk Musikisi Sitesi
Niderland buržuaz rewolýusiýasy
1.	Nidirlandlar Karl V-niň döwletiniň düzüminde. XVI asyrda Niderladlaryň ykdysady ösüşi.
2.	Niderlandlaryň demirgazygynda azat edijilik göreşiň başlanmagy.
3.	XVI asyryň ahyrynda XVII asyryň başlarynda Niderlandlaryň ispanlar bilen bolan göreşi.
Niderlandlaryň Maas, Reýn we Şeld derýalarynyň aşak akymlarynda ýerleşýär.
Küştdepdi
Küştdepdi — ýaşlyk joşgunynyň, owadanlygyň, çalt we çeýe hereketiň tansy. Şonuň üçin hem ol köplenç ýaşlar tarapyndan ýerine ýetirilýär. Ýöne käwagt oňa özleriniň şatlygy we joşgunlary bilen ýaşlardan birjik-de kem oturmaýan ýaşuly ýaşdaky adamlar hem goşulyşýarlar. Tans ýaşlaryň we gyzlaryň hoş labyzly ýerine ýetirmeklerinde «gazal» aýtmaklaryndan başlanýar. Munda olar tansyň ilkinji akgynly hereketlerini edýärler. Olaryň töwereklerindäkiler sazlaşykly çapak çalmak bilen, olaryň ýerine ýetirýän hereketlerine syn edýärler. Her bir «gazalyň» ahyrynda olar biri-birini öjükdirýän ýaly we tansyň ritmne goşulýan ýaly däbe öwrülen «eý-ha», «uh-hu», «küşt-küşt» ýaly heňlerini aýdýarlar. Tans edilýän wagtynda tans edýäniň elleri biri-birine galtaşmaly däl. Aýratyn halatlarda tans edýänleriň edil ortarasynda özboluşly ýadro emele gelýär. Onda adatça beýlekilere esasy labzy erkek we zenan berýär. thumbnail|Küştdepdi. Garaşsyzlyk baýramy, [[Aşgabat]]
Taryh
Tansyň döreýiş gözbaşlary müňýyllyklaryň jümmüşine siňip gidýär. Muny taryhy-arheologik gözlegleriň netijesinde ýüze çykarylan gymmatlyklar, taryhy ýazgylar hem doly tassyklaýar.
Mysal üçin, antik döwre degişli Köne Nusaý galasyndan ýüze çykarylan badalarda döwre gurap, el çarpyp tans edýän şahandazlaryň keşpleri şekillendirilipdir.
1871-nji ýylda rus ekspedisiýasy agzasy hökmünde Türkmenistanda bolan rus syýahatçysy S.A. Gunaropulo «Türkmen sähralarynda» atlandyran işinde şeýle ýatlamalary galdyrypdyr. «Toý meýlisi gutarandan soň obanyň adamlary biziň aýdym aýdýan esgerlerimiz bilen garyşyp, özboluşly ýogyn sesleri bilen aýdym aýdyp, döwre gurap tans edip, bizi gämä çenli ugratdylar».
Küştdepmeler halk döredijiliginiñ hereketli milli, toý aýdymy görnüşinde XIX asyryñ ahyrlarynda döräp başlaýar. Ondan öñ diwanalar-porhanlar obalara aýlanyp, gapylarda durup ya-da näsaglaryñ (käbir akly üýtgän adamlaryñ) ýanyna baryp, onuñ daşyndan aýlanyp, dürli hereketler bilen dini kitaplardan bölekleri aýdar ekenler. Olar nasaglaryñ dertlerini kowmak üçin, "Küş-küş, küşt-küşt" diýip, onuñ daşyna aýlanyp, böküp, dürli hereketleri edipdirler. Bu täsin hereketler oba çagalaryna öz täsirini ýetiripdir. Olar hem diwanadyr porhanlara öýkünip, ellerini ýokary galdyryp, aýaklaryny ýere urup, dürli hereket edip, göwünlerine gelen sözleri aýdypdyrlar. Şeýlelikde, kem-kemden "Küş-küş, küşt-küşt" halkymyzyñ milli, hereketli toý aýdymy bolan "küştdepdi" adalgasyna öwrülip, il arasynda rowaçlanyp başlapdyr. "Küştdepdi" we "Küştdepme" sözleriniñ ikisi-de halk arasynda ulanylýar.Olaryñ ikisi-de şol bir adalgany añladýar. Bu adalga "küşt" we "depmek" sözleriniñ birleşmesinden döräpdir. Küştdepmeler XX asyryñ altmyşynjy ýyllaryndan öñ, günbatar Türkmenistanda ýaşaýan ýomut-gökleñ türkmenleriniñ arasynda has ýögünli bolup, soñra uly meşhurlyga eýe bolup, döwletimiziñ beýleki welaýatlaryna-da ýaýrady.
Küştpdepdi Audio ýazgylary
Küştdepdi aýdymlary dürli sungat işgärleri tarapyndan ýerine ýetirilip gelinýär. Olaryň käbirleri
ýaly eserleri görkezmek bolar. Küştdepdi aýdymlary türkmen aýdym-saz portallarynda giňden ýerleşdirilipdir.
Edebiýat
Türkmen halk döredijiligi. Mugallymçylyk mekdepleri üçin synag okuw kitaby. G.Otdyýew, N.Atdaýewa. Aşgabat 2010ý. Türkmen döwlet neşirýat gullugy.
Mukaddes Rim imperiýasy
thumb|200px|Mukaddes Rim imperiýasynyň baýdagy 15-18-nji asyrlarda German halklarynyň Mukaddes Rim imperiýasy (Sacrum Imperium Romanum Nationis Teutonicae, Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation) — 962-nji ýyldan 1806-njy ýyla çenli höküm süren we Merkezi Ýewropanyň territoriýalaryny özünde jemlän döwlet. Iň gülläp ösen döwründe imperiýanyň düzümine onuň özeni hökmünde Germaniýa, şeýle hem demirgazyk we orta Italiýa, Şweýsariýa, Burgund korollygy, Niderlandlar, Belgiýa, Çehiýa, Sileziýa, Elzas we Lotaringiýa giripdir. Ol resmi taýdan üç sany korollykdan: Germaniýadan, Italiýadan we Burgundiýadan emele gelipdir.
Hytaý Halk Respublikasy
Hytaý Halk Respublikasy, gysgaltmasy HHR ýa-da ýönekeý Hytaý — Gündogar Aziýada yerlešyän döwlet, ilat sany boýunça dünýäde iň iri döwlet (1,411mlrd. gowrak, ilatyň aglabasy — etniki hytaýlylar, (özlerini atlandyryşlary — han); Russiýadan we Kanadadan soň territoriýasy boýunça dünýäde üçünji orunda durýar.
Goňşy döwletler: Ýaponiýa, Russiýa, Demirgazyk Koreýa we Taýwan.
Hytaý VIII – XV asyrda
200 ýyl VIII asyrdan tä X asyryň ortalaryna çenli Hytaý jemgyýetinde iri ýer eýeçilik gatnaşyklarynyň döreýşi döwri boldy. Maýda eýeçilikden iri ýer eýeçiligine geçildi we gülläp ösdi. VIII-IX asyrlarda öndüriji güýçler ösdi. Demiri hojalykda giň peýdalandylar. Metallaryň öndürijiligi artdy.
IX asyryň başynda demiriň öndürilişi VII asyr bilen deňeşdirende 2,5 gezek artdy - kümüş 2 gezek. Duz öndürmek ösdi. Irrigasiýa – suw gurluşygy ösdi. Ekin meýdanlary giňeldi. Hasyllyk artdy, ýüpek gurçugyna üns berildi. Çaý, gant çiňrigi,pagta ekildi.
Hünärmentçilik ösdi. Guýma manetalary hökümet öndürdi. Harby  we oba hojalyk gurallary kämilleşdi. Ýüpek, kagyz öndürmek, çakyrdarçylyk, gant gaýnatmak, gämi gurluşygy ösdi.
Şäherleriň hünärmentçilik, söwda merkezleriniň ykdysady kuwwatynyň artmagy öz-özüňi dolandyrşa geçmäge mümkinçilik beripdir. Şäherler döwletýerlerinde ýerleşipdirler. Obadakylar garyplaşyp, olara hojalyk ýöretmek kyn bolupdyr. Bölünip berilen ýerleriň peýdasy pes bolup jemgyýetde deňsizlik güýçli duýlupdyr.
Hytaýda döwlet hökümetiözüniň syýasy, ykdysady funksiýalarynyň amala aşyrmak üçin raýat, harby adamlary we harby güýçleri artdyrmaly bolupdyr.
Sebäbi oňa goňşy ýurtlar howp salyp durupdyr, üstesine ýurduň içki howpsuzlygy üçinde zerurdy.
Goşunda edara ediji gatlagy artmagy, ýurtda boş ýerleriň artmagyna getirdi. Bu ýerler iri ýer eýeçiligiň eline geçdi. Hususy ýer eýeçiligi diňe ýokary synp wekilleriniň arasynda ýaýramak maýda ýer eýelerinde-de bolupdyr. Üstesine VIII  asyrda Koreýa Tan nebereleriniň golundan boşady.Asly türk bolan An lu-şan Mongoliýanyň territoriýasynda ep-esli ýerlere eýeçilik etdi. Onuň elinde harby güýç bardy.
755 ýylda An Lu şanyň goşuny 150 müňe barabardy. Ol Kaýfyn ugruna 756 ýylda Çanan  şäheri eýeledi. Ýöne oňa warwarlar we goňşy halklar garşylyk görkezdi.
755 ýylda Hytaýda 53 mln oba ýaşaýjysy bardy. Daşary döwletler bilen bolýan uruşlar köp çykdaýjyny talap etdi. 60-70 ýylda salgyt reformasy geçirildi. Ýaşyna, saglyk  ýagdaýyna seretmän halka salgyt salyndy. Oňa pomestiýalaryň eýeleri, çinownikler, söwdagärler, hat-da hünärmentler hem çekilýär. Döwlet öri meýdanlaryny bölüp bermän satyp başlady. Bu iri ýer eýelerine garşy göreşlere getirdi.
874-901-nji ýylda uly daýhanlan gozgalaňy bolup geçdi. Şol gozgalaňa Huan Çao ýolbaşçylyk etdi. Ol irki Orta asyr ezişiň  mazmunyny üýtgetdi. Hytaýda täze agrar gatnaşyklary peýda boldy.
907-nji ýyldan Jou Wen köşk agdarylyşygynyh geçirip, Sun nebereleri häkimiýete geçdi.
90 ýylyň içinde Hytaýda bäş neberelik çalyşdy. Mongollaryň göçüp-gonup ýörän maldarçy-awçy taýpalar kudanlar öz döwletini döredip şolaryň adyndan Kudan imperiýasy adyny alypdyr. Soňa baka Kudan döwleti bütin gündogar Aziýada iň güýçli deržawa öwrülýär. Býanhe, Ýandzy derýalarynyň basseýinlerinde suwarymly ýerlerde ekarançylyk ösdi. Hytaý sözüni Kudan diýip mongollar kabul edip alyp, şondan ýaýran söz. (907-1125).
Kudanlar günbatarynda manžurlar, uýgur eýeçiliklerini Hytaýyň demirgazyk ýerlerini eýelediler. Gündogar Aziýada  Kudan döwleti iň güýçli döwletleriň birine öwrüldi. Ýöne has-da hytaýlylar we boýun egdiren halklarygarşylyk görkezip başlady. Hytaý welaýatlarynda kudanlylara garşy uly gozgalaňlar turdy. 960 ýylda goşun hem kudanlylara garşy göreşe aýga galýar. Suk nebereleriniň agalygyda şu döwürden başlanýar. (960-1279) 300 ýyla golaý dowam edip  Sun beýik döwletiň paýtagty Kaýfyn bolupdyr,  soňra Hanjou bolýar. Dokmaçylyk  senagaty ösdi, Tehniki täzelikleriň ornaşdyrylmagy, dokmaçylyk stanioklarynyň täzelenmegi,  dokma howlulary peýda boldy. Olar ýüpegi srap bereni üçin salgydy, dokalan mata görnüşinde alýardy. Şäherleriň sany onuň ilatyda gün-günden artypdyr. 1400-1700 müň ilat ýaşapdyr. Söwda pul dolanyşygynyň ösmegi bilen mis ýetmezçiligi duýulýar, öňe derek demir pullar çykarylýar. X asyryň ahyrynda XI asyryň başlarynda kagyz pullar döräpdir.
Bu ýerde agrar syýasata syn etsek ýeriň aglaba köpüsi süýthor, ýokary gatlagynyň elinde jemlenipdir, 80 %  ýerleri nkärende beripdirler. Käbir hojaýynlaryň 300-500 müňlerçe kärendeçisi bolupdyr. Salgytlaryň sany gün-günden artýardy. 150 ýylyň içinde 200-den gowrak iri we maýda gozgalaňlar bolup geçipdir. Kudan we Tungus basybalyjylaryna garşy gozgalaňlaram başlanýar.