cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Telegraf
Klod Çappeň optiki telegrafynyň nusgasy, Germaniýanyň Nalbach şäheriniň golaýyndaky Litermontda Telegrafiýa, iberijiniň habary göterýän obýektiň fiziki alyş-çalşygy däl-de, alyja mälim bolan ýarym ulgam ulgamyny ulanýan tekst habarlarynyň uzak aralyga iberilmegi. Şeýlelik bilen, baýdak semafor telegraf usulydyr, kepderi posty ýok. Gadymy signal ulgamlary, käwagt Hytaýdaky ýaly gaty giň we çylşyrymly bolsa-da, köplenç özbaşdak tekst habarlaryny iberip bilmeýärdi. Mümkin habarlar düzedildi we öňünden kesgitlenildi we şonuň üçin ulgamlar hakyky telegraf däl.
Giňden ulanylan ilkinji hakyky telegraf XVIII asyryň ahyrynda oýlanyp tapylan Klod Çapeniň optiki telegrafydy. Ulgam Napoleon döwründe Fransiýada we Fransiýa tarapyndan dolandyrylýan Europeanewropa ýurtlarynda giňden ulanyldy. Elektrik telegrafy XIX asyryň ortalarynda optiki telegrafyň ornuny tutup başlady. Ilki Angliýada “Kuk we Wheatstone” telegraf görnüşinde alyndy, ilki bilen demirýol signalizasiýasyna kömek hökmünde ulanyldy. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda Samuel Morse tarapyndan işlenip düzülen başga bir ulgam çaltlyk bilen ýerine ýetirildi. Elektrik telegrafy döredilen optiki telegraf ulgamy sebäpli Fransiýada has haýal ösdi, ýöne Çappe optiki telegrafyna laýyk gelýän kod bilen elektrik telegraf ulanyldy. Morse ulgamy, 1865-nji ýylda Germaniýada işlenip düzülen Morse koduny ulanyp, halkara standarty hökmünde kabul edildi.
Geliograf signalizasiýa üçin şöhlelenýän gün şöhlesini ulanyp, telegraf ulgamydyr. Esasan elektrik telegrafynyň döredilmedik ýerlerinde ulanylýar we köplenç şol bir kody ulanýar. Iň giň geliografiki tor, Apaçi söweşleri wagtynda Arizona we Nýu-Meksikoda boldy. Geliograf Ikinji jahan urşy ýaly adaty harby enjamlardy. Simsiz telegrafiýa 20-nji asyryň başynda ösdi. Simsiz telegrafiýa deňizde ulanmak üçin möhüm ähmiýete eýe bolup, halkara aragatnaşyklarynda suwasty telegraf kabellerini ulanyp, elektrik telegrafiýasy bilen bäsdeşdi.
Telegramlar telegraf bahalary ýeterlik derejede peselenden soň habar ibermegiň meşhur serişdesine öwrüldi. Awtomatiki ulgamlaryň - teleprinterleriň we deşilen lentalaryň ýaýramagyna itergi bermek üçin ulag ýeterlik derejede ýokary boldy. Bu ulgamlar Baudot kodundan başlap täze telegraf kodlaryna sebäp boldy. Şeýle-de bolsa, telegrammalar hiç haçan bahadaky hat ýazgysy bilen bäsleşip bilmediler we tizlik artykmaçlygyny aýyrýan telefondan bäsdeşlik 1920-nji ýyldan başlap telegrafyň peselmegine sebäp boldy. Galan az sanly telegraf programmalary, esasan, 20-nji asyryň ahyrynda internetdäki alternatiwalar tarapyndan ele alyndy.
Terminologiýa
"Telegraf" sözi (Gadymy grek dilinden: τῆλε, têle, "uzakda" we γράφειν, grafhein, "ýazmak") sözüni ilkinji gezek Semafor telegrafynyň fransuz oýlap tapyjysy Klod Çappe hem döredipdir. semafor ".
"Telegraf" habarlary uzak aralyklara, ýagny telegrafiýa üçin ibermek we almak üçin enjamdyr. Diňe "telegraf" sözi köplenç elektrik telegrafyny aňladýar. Simsiz telegrafiýa, telegraf kodlary bilen habarlary radio arkaly geçirmekdir.
Çappe tarapyndan ulanylýan giňişleýin kesgitlemäniň tersine, Morse telegraf adalgasynyň diňe habarlary uzakdan iberýän we ýazga alýan ulgamlara degişlidigini öňe sürdi. Muny diňe habar iberýän semafordan tapawutlandyrmaly. Mysal üçin, tüsse signallary telegraf däl-de, ýarym manyly hasaplanýar. Morseň pikiriçe, telegraf diňe 1832-nji ýylda, Pawel Şilling iň irki elektrik telegraflaryndan birini oýlap tapandan soň ýüze çykýar.
Simli surat ýa-da simli surat, uzak ýerden faksimli telegraf tarapyndan iberilen gazet suratydy. Diplomatik kabel diýlip hem atlandyrylýan diplomatik telegramma, diplomatik missiýa bilen ene ýurduň Daşary işler ministrliginiň arasynda gizlin aragatnaşykdyr. Geçirmek üçin ulanylýan usula garamazdan, telegramma ýa-da kabel diýlip atlandyrylmagyny dowam etdirýärler.
Ýozef fon Aýhendorf
thumb|Ýozef fon Aýhendorf Ýozef fon Aýhendorf
(1788-1857)
Nemes romantizminiň beýik ýazyjy-şahyry Ýozef Karl Benedikt fon Aýhendorf dworýanlaryň maşgalasynda, Lýubowitz galasynda dünýä inipdir. 1801-1805-nji ýyllarda ol Breslau şäheriniň katoliki gimnaziýasynda okaýar, soňra Galle şäheriniň uniwersitetinde, Geýdelberg uniwersitetinde, Wena uniwersitetinde hukugy öwrenýär. 1813-1815-nji ýyllarda Aýhendorf Watan goragyna çykyp, Napoleona garşy söweşlere gatnaşýar. Uruşdan soň ol birnäçe ýyllap harby guramalarda işleýär, ýurduň jemgyýetçilik we syýasy meselelerine işjeň gatnaşýar. Emma ýaşlykdan ömrüni edebiýata bagyş etmek kararyna gelen Aýhendorf ýazyjylygy özüniň esasy borjy hasaplapdyr. Onuň «Güýz jadysy» atly ilkinji iri eseri 1808-nji ýylda çap edilipdir. Ýazyjynyň «Syzgy we hakykat»(1815) we «Mermer heýkel»(1819) ýaly kyssa eserleri okyjylar we tankytçylar tarapyndan örän gyzgyn garşy alnypdyr. Emma hakyky şöhraty ýazyja diňe «Ýaltanyň ýatlamalary»(1826) nowellasy getiripdir. Aýhendorfyň «Ýok ýerden turan galmagal»(1833), «Şahyr we onuň ýoldaşlary»(1834), «Dürande galasy»(1836), «Garamaňlaý», «Talaň» (1839), «Garadan gaýtmaz»(1841) ýaly powestdir nowellalaryny eýýäm bütin dünýä okyjylary uly gyzyklanma bilen garşylaýarlar. Aýhendorfyň bu kyssa eserleri häzir hem özüniň döwrebaplygyny ýitirmän, elden düşürilmän okalýar.
Mundan ötri, ýazyjy şygryýet dünýäsinde hem ägirt uly miras goýupdyr. Onuň «Ýulian»(1853) we «Lusiý»(1857) eposlary romantizm žanrynda döredilen iň ajaýyp eserleriň hatarynda bolup, XIX asyr nemes ýazyjylaryna uly täsir ýetiripdir. Şygyrlary bolsa F.Mendelson, R.Ştrauss, R.Şuman, H.Wolf ýaly beýik kompozitorlar tarapyndan saza goýulypdyr.
Öz döwrüniň iň şöhratly ýazyjylarynyň biri bolan Aýhendorf 1857-nji ýylda, Ýokarky Sileziýanyň Naýse şäherinde aradan çykypdyr.
Niue
Niue (Niuece: Niuē), öz-özüni dolandyrýan garaşsyz ýurt.
Iňlisler
Iňlisler  (iň. English) iňlis dilinde gürleýän  Angliýa nyň ýerli milleti . Germanlaryň  5-nji asyrda Beýik Britaniýa göçmegi netijesinde emele gelen milletdir. Angliýa Beýik Britaniýada ýerleşýän döwlet we adamlarynyň esasy uly bölegi Britan raýaty hasaplanýar.
Şuwagtky Iňlisleriň köpüsi Birleşen Karollyga degişli ýerlerden, Ýewropadan  hem-de Iňlis milletler birleşiginden(Commonwealth) göçüp gelenlerden ybaratdyr.
Iňlisler Iňlis dili nde gürleýärler ,Westminster sistemasyny, the umumy kanuny ullanýarlar we halkyň köpüsi kriket,, Futbol, regbi birleşik, regbili ga we Tenis bilen gyzyklanýar. Şular we beýleki Iňlis medeniýetleri dünýä  Britan imperiýasy tarapyndan ýaýrady.
Irki Orta asyrlar
right|thumb|"Iňlisleriň ata-babalarnyň ilkinji gezek Germaniýadan Britaniýa aýak basmagy Ilkinji 'Iňlisler' diýilip atlandyrylanlar  Anglosaksonlar hasaplanýar we olar Germanik taýpa ýakyn taýpa  hasaplanýar. Olar 5-nji asyrda gündogar we günorta Britaniýa Daniýa nyň gündogaryndan  we Germaniýa demirgazygyndan güçip gelenlerdir. Anglosaksonlar Rimlileriň bu ýerdäki häkimiýetini  ýok edýärler we bu ýeriň adyna 'England' (Engla land - 'Anglalaryň ýeri ') diýip at goýupdyrlar.
Iňlisleriň birleşmegi
right|thumb|Günorta Beýik Britaniýa 600-nji ýyllarda Anglosaksonlaryň ýerleşmegi bilen dörän kiçi birsüri karollyklar.. Iňlisler 10-njy asyra çenli syýasy taýdan birleşmändiler. Şol sebäpli hem bu ýerlerde birsüri kiçi karollyklar döreýär. Olar Danlaryň bu ýerleri basyp almak üçin geleninden soňra 800-nji ýyllarda birleşýärler. Bu asyrda Angliçanyň ýarysy syýasy taýdan uzakmöhletli birleşmändiler. Syýasy taýdan uzaknöhletli birleşme 959-njy ýylda amala aşýar.
Dil
thumb|250x250px|Resmi dili [[Iňlis dili bolan ýa-da esasy bölegi iňlisçe gürleýän döwletler]]
Töwriz
thumb|right|220px thumb|right|220px|Tabriz bazari Tabriz - Eýranda ve Günorta Azerbaýjanda yerlesen bir saherdir. bu şaherin ahalisi azar turkmenleri dirler.
Ýehowanyň Şaýatlary
Ýehowanyň Şaýatlary kim?
Biz dürli milletlerden bolsak-da, dürli dillerde geplesek-de, maksadymyz bir. Biz Mukaddes Ýazgylary ýazdyran we ähli zady Ýaradan Ýehowa Hudaýy şöhratlandyrmak isleýäris. Biz Isa pygamberiň göreldesine eýermäge çalşyp, onuň şägirdidigimize guwanýarys. Biziň her birimiz adamlara Mukaddes Ýazgylar we Hudaýyň Patyşalygy barada öwretmek üçin yzygiderli wagt sarp edýäris. Şol sebäpli-de biz Ýehowanyň Şaýatlary hökmünde tanalýarys.
Sahypamyza göz aýlaň. Mukaddes Ýazgylary Internetde okaň – jw.org. Biziň guramamyz hem ynançlarymyz hakda köpräk öwreniň.
Tokio
thumb|Tokio thumb|Gijeki Tokio
Tokio (東京, "Gündogar paýtagt") — Ýaponiýanyň paýtagty, onuň administratiw, maliýe, medeniýet we senagat merkezi. Honşu adasynyň günorta-gündogarynda, Kanto düzlüginde, Ýuwaş okeanyň Tokio aýlagynyň buhtasynda ýerleşýär. Meýdany — 2 187 km². Ilaty — 15 570 000 adam. Ilatyň gürlügi — 5 740 adam/km².
Fäjr
Fäjr (فَجْر — daň, säher, gün dogmaka bir sagatlyk wagt). Yslamda ertir namazyň ady, terjimesinde okamaly wagty goýlan.
Wagty
Ertir namazynyň wagty – ikinji fejriň düşmeginden Günüň dogmagyna çenli aralykdyr. Fejr – daň agarmagy diýmekdir. Fejriň iki görnüşi bardyr. Ýalançy fejir (fejri kazip) – gündogar tarapda göz’etimiň aňry çäginde dikligine döreýän agarmakdyr. Munuň sähelçe wagt yzyndan ýene garaňky düşer. Şonuň üçin muňa ýalançy fejir diýilýär. Bu ertir namazynyň wagty däldir. Oraza tutýanlar bu wagt aralygynda nahar iýip bilerler. Hakyky fejir (fejri sadyk) – gündogar tarapdan daş-töwerege ýaýrap gidýän agarmakdyr. Munda ertir namazynyň wagty başlaýar. Bu wagt aralygynda selällik edilmeýär. Pygamberimiz ertir namazynyň wagty bilen baglanyşykly şeýle aýdypdyr: «Ertir namazynyň wagty ikinji fejriň başlamagyndan Günüň dogmagyna çenlidir», (Buhary, Ebu Dawud, Ibni Maje, Nesaýy).
Ertir namazynyň düzgüni
Ertir namazy iki rekagat sünnet we iki rekagat farz bolup jemi dört rekagatdan ybaratdyr. Ilki sünnet okalýar. Munuň okalyşy şeýledir:
Ertir namazynyň farzy hem edil sünneti ýaly okalýar. Ýöne ilki kamat getirilýär (aýallar kamat getirmezler), soň niýet edilende «Şu günki ertir namazynyň farzyny okamaga» diýip niýet edilýär. Ertir namazynyň farzynyň kyraetlerini jemagat bilen okanyň sesli okalýar. Ýeke bolanyňda hem sesli okasaň bolýar.
Nemes edebiýaty
Nemes edebiýatynyň gurluşy we häsiýeti
Nemes edebiýatynyň kemala gelen örüsi Ýewropanyň beýleki edebiýatlary bilen deňeşdireniňde has giňdir. Munuň sebäpleriniň biri hem, XIX asyryň başlarynda Berlin şäheriniň düýbi tutulýança nemes dilinde gürleýän halklaryň belli bir paýtagtynyň bolmandygydyr. Has dogrusy, nemes halky köp asyrlap agzalalygyň we bölünişikleriň pidasy bolupdyr. Şular ýaly agzalalyklar XVII asyrda dini uruşlarda-da, XX asyryň ortalarynda başlan Sowuk uruşda-da ýowuzlyk bilen gaýtalanypdyr. Germaniýa döwleti «Reform» atly dini hereketiň merkezi bolany üçin, 1500-nji ýyllarda protestantlyk hem şu ýurtda döräpdir. «Reform» adamyň ruhunyň azatdygyny nygtapdyr. Nemes edebiýatynyň özenini emele getirýän pelsepede ýa-da bu edebiýatyň hakykata akyl ýetirmäge ymtylyşlarynda «Reform» hereketiniň täsirleri saklanyp galypdyr.
Irki nemes edebiýaty
X asyrda german taýpalary demirgazyk Ýewropanyň üsti bilen häzirki Germaniýa aralaşypdyrlar. Bu taýpalar öz rowaýatlaryny we tymsallaryny nesilden-nesle geçirip gelipdirler. O döwürlerde kiliseler bilimiň hem edebiýatyň merkezi bolupdyr. Ruhanylar Injilden we hristian rowaýatlaryndan täsirlenip ýazan goşgularyny il arasynda ýaýradýardylar. «Halasgär» (820-840-njy ýyllaryň arasynda döräpdir diýip çaklanylýar) atly eposda hezreti Isa sakslaryň (gadymy nemes taýpalarynyň biri) baştutany bolup çykyş edýär. Otfrid fon Waýsenburg atly ruhany ilkinji nemes ýazyjysy hasaplanýar. Ol şygyr görnüşinde «Dört Injiliň biri» (863-871-nji ýyllar) atly uly göwrümli eser ýazypdyr. Galyberse-de, ruhanylar köne gahrymançylykly eposlary dikeltmäge we wagtyň geçmegi bilen feodal lordlaryny wasp edýän täze-täze eposlary ýazmaga girişipdirler. «Hildebrande hakda aýdym» nemes dilinde ýazylan şular ýaly gahrymançylykly eposlaryň ilkinjisi hem-de häzirki günümize gelip ýetenidir. Bu eposda ata bilen ogluň arasyndaky oňşuksyzlyk beýan edilýär. IX asyrda «Gaýduwsyz Elli Water» atly nemes eposy latyn rowaýaty bolan «Walteriuse» öwrülipdir. Sankt-Gallenli (Şweýsariýanyň kentony) ruhany Notker Labeo rimli pelsepeçi Boesiniň we gadymy grek pelsepeçisi Aristoteliň käbir eserlerini nemes diline terjime edipdir.
Birinji altyn döwür (1150-1250 ý.)
Eposlar nemes edebiýatynyň Birinji altyn döwrüniň esasy edebi eserleridir. Olaryň iň bir meşhury Passau şäherinde (Awstriýanyň serhet ýakasynda ýerleşýän Bawariýanyň bir şäheri) ýazylypdyr diýlip çaklanylýan 12000 setirlik, «Nibelunglar hakda aýdymlar» atly epiki poemadyr.
Rysarlar edebiýaty we Minnezang
Irki nemes edebiýatynda yz galdyran akymlaryň biri hem rysarlar edebiýatydyr. Rysar diýlende, ilki bilen jeňparaz keşp göz öňüne gelýär. Emma rysarlar hem döredijilik bilen meşgullanyp bilýärdiler, edebiýata we sungata düşünýärdiler. Nemes edebiýatyny öwrenijiler orta asyrlarda rysarlaryň söýgüsini, gaýduwsyzlygyny, pähim-parsatlylygyny beýan edýän nemes lirik şahyrlaryna «Minnezengler» diýip at berýärler. Olaryň aglabasy söýgini hem-de mertligiň wasp edýän fransuz trubadurlara (ozanlara) öýkünipdirler. Minnezengleriň eserlerinde, esasan, köşk zenanlaryna aşyk bolýan rysarlaryň hekaýatlary gürrüň berilýär. Iň meşhur trubadur Walter fon der Fogelwiýdedir. Bu şahyr adaty trubadurlaryň harsal goşgularynyň tersine, söýgini sada hem ýokary duýguçyllyk tewsirleýän goşgulary ýazypdyr. Walter şol döwürde Papa hökümeti bilen uzak wagtlap söweş eden Merkezi Ýewropadaky asly nemes bolan Rim imperatoryny taryplap hem goşgy ýazypdyr.
Altyn döwürleriň aralygy (1250-1750 ý.)
Bagban Werneriniň «Täze göçüp gelen Gelmbreht» (takmynan 1250-1280-nji ýyllarda ýazylan) eposy rysarlyk döwrüniň yzda galandygyny tassyklaýar. Şondan soň, esasan-da, öwüt-ündew, terbiýeçilik ähmiýetli basnýalar uly ähmiýete eýe bolýar. Muňa mysal hökmünde «Reýnard tilki» (1487ý.) atly satiriki eposy, Sebastýan Brantyň «Akmaklaryň gämisi» (1494ý.) atly ahlaky hem satiriki poemasyny we Till Ulenşpigeliň (1500 ý.) gülküli hekaýalaryny görkezip bolar. Nýürnbergli köwüş ussasy Gans Saks antik aýdymçylara öýkünip, ýüzlerçe aýdym hem sahna oýunlaryny ýazypdyr. «Redentiniň pashasynyň aýdymy» (1464 ý.) we «Oberammergau şäheriniň joşgunly aýdymy» (1634 ý.) ýaly dini aýdymlarda dini düşünjeler degişmeleriň üsti bilen halka ýetirilýär. Renessans (Täzeden döreýiş) bilen nemes ýazyjylary daşky gurşawy we adamyň tebigatyny öwrenmäge ymtyldylar. Şu intellektual akymy «Gumanizm» diýip atlandyrýarlar. Nemes Renessansynyň gumanizmi Ýewropanyň taryhyndaky iň wajyp täzeçillik hereketleriniň biri bolan «Reformyň» örç almagyna getirdi.
Nemes gumanizmi
1350-nji ýyllarda uniwersitetleriň döredilmegi bilen Bogemiýada nemes gumanizminiň düýbi tutulýar. Iogann fon Tepl (Iogan fon Salz ady bilen hem tanalýar) ilkinji nemes gumanisti hasaplanýar. Onuň «Bogemiýaly bagban» (1400 ý.) atly romany ajal bilen söhbetdeş bolýan bir bagban baradadyr. 1480-nji ýyldan 1530-njy ýyl aralygy nemes gumanizminiň pajarlan döwrüdir. Adamzat üçin täze maksatlaryň gözleginde bolmak bilen gumanistler gadymy grek taryhynyň hem pelsepesini özgertmäge girişdiler. Şonuň üçinem olar eserleriniň ählisini nemes dilinde däl-de, latyn dilinde ýazdylar. Iň meşhur nemes gumanistleri: iwrit diliniň ussady hasaplanýan Iogann Reýlin we Reformy amala aşyrmakda Martin Lýuteriň esasy kömekçileriniň biri bolan Filipp Melanhtondyr.
Reformator
1517-nji ýylda düýbi tutulan Reform hereketi nemes medeniýetine we durmuşyna düýpli täsir etdi. Hatda häzirki zaman nemes edebiýatynda hem onuň täsirleri azda-kände duýulýar. Reform, esasan, dini edebiýatyň ösmegine uly goşant goşdy. Reformyň öňbaşçysy Martin Lýuter Injili saksoniýa nemesçesine terjime edipdir. Lýuter 1534-nji ýylda Injili doly terjime edip tamamlaýar. Onuň bu terjimesi hem nemes edebiýatynda uly edebi çekeleşme turuzýar. Injiliň patyşa Jeýms nusgasy iňlis ýazyjylaryna nähili täsir eden bolsa, Lýuteriň nemes diline terjime eden Injili hem nemes ýazylaryna uly täsir etdi. Şu terjimesinden başga-da Lýuter birnäçe dini hem syýasy makalalar ýazypdyr.
Barokko döwründe nemes edebiýaty
Barokko Ýewropada XVI-XVIII asyrlar aralygynda ýaýran sungatyň bir görnüşidir. XVII asyrda nemes edebiýaty mowzuk hem galyp babatda öz ýoluny tapman kösenýär. Bu babatda Barokko döwrüniň nemes edebiýatçylary uly işler bitirýärler. Olar hakyky çeper eseriň döremegi, nemes diliniň edebi diliň ölçeglerine gabat gelmegi, beýleki halklaryň edebiýatyna öýkünmezden hakyky milli ruhly eserleriň ýüze çykmagy üçin uly zähmet çekýärler. Barokko döwrüniň goşgulary ynanjyň we çäresizligiň, materializmiň we ylahylygyň, ýagşylygyň we ýamanlygyň arasynda mäki ýasaýar. Andreas Grifius Barokko döwrüniň iň beýik lirik şahyry hasaplanýar. Nemes edebiýatynda çeperçilik hem mazmun taýdan iň kämil dini goşgular hem şol döwürde ýazylypdyr. Gans Ýakob Kristoffel fon Grimmelsgauzeniň «Simplisissimus» (1668 ý.) atly eseri janly we juda ynandyryjy dilde ýazylan romandyr. Bu roman nemes ilatynyň üçden biriniň ömür tanapyny kesen «Otuz ýyllyk uruş» (1618-1648 ý.) baradadyr. Romanyň gahrymany Simplisissimus ilki başda gögeledir, ýöne gowgaly durmuş onuň ruhuny taplaýar. Soňunda bolsa, baş gahryman dünýäniň eşretlerinden el üzýär-de, ruhany bolup ýaşaberýär.
Ikinji altyn döwür (1750-1830 ý.)
XVIII asyryň ahyry bilen XIX asyryň başlaryny öz içine alýan döwür nemeslerde «Alymlaryň zamanasy» hasaplanýar. Bolfgang Amadeý Mosart we Lýudwig wan Bethowen ýaly kompozitorlar, Immanuel Kant we Georg Wilgelm Fridrih Gegel ýaly pelsepeçiler nemes sungatyna bimöçber goşant goşýarlar. Ýewropaly beýleki ýazyjylardan tapawutlylykda, nemes ýazyjylary sungaty bilime eltýän ýol saýýardylar. Beýik dramaturg Fridrih Şiller «Adamyň estetikasynyň okuwy» (1795 ý.) atly hatlarynda sungatyň adamy we jemgyýeti özgerdýändigini nygtady. Immanuel Kant hem özüniň «Derňewiň seljerilmesi» (1790 ý.) atly eserinde bu pikiri doly goldaýar.
Nemes romantizminiň öňüsyrasy
Fridrih Şiller we Iogann Wolfgang Gýote şu akymyň esasy iki dramaturgydyr. Şilleriň ilkinji romany «Talaňçy» (1781 ý.) iki doganyň başdan geçiren wakalaryny gürrüň berýär. Şilleriň özüniň ähli romanlarynda jemgyýeti ezýän kanunlary, zulumlary we syýasy göýdükligi ýazgarýar. «Söýgi we höwes» (1784 ý.), «Don Karlos» (1787 ý.) ýaly romanlary hem şu mowzukda ýazylandyr. Gýotanyň ilkinji gussaly romany «Aşyk Werteriň hasratlary» bütin Ýewropany lerzana getirdi. Roman, esasan, Werteriň bir aýala ýazan gussaly söýgi hatlaryndan durýar. Şu akymyň pelsepewi ylham çeşmesi, Gýotanyň halypasy meşhur pelsepeçi hem taryhçy Iogann Gotfrid Gerderdir. Gerder nemes ýazyjylaryny gadymy grek tragediýalaryna öýkünýän fransuz neoklasistleriniň täsirinden çykarmaga çalyşdy. Şekspir onuň üçin tebigatyň kanunlaryna düşünýän alymdy. Gerder dünýäniň dürli halklarynyň şygyrlaryny jemläp, nemes diline terjime edipdir we her halkyň öz milli gözelliginiň bardygyny subut edipdir.
Nemes klassisizmi
Gýote, Şiller we Germaniýanyň iň beýik lirik şahyry Iogann Hristian Fridrih Gýolderlin nemes klassisizminiň kerwenbaşylarydyr. Gýotäniň «Wilgelm Meýsteriň şägirtleri» (1795-1796 ý.) romanynda Wilgelm atly bir artistiň dünýä akyl ýetirmek ugrundaky çeken mähnetleri gürrüň berilýär. Wilgelm özüni tanajak bolýar, adamyň bütin adamzadyň öňünde nähili borçlarynyň bardygyny anyklajak bolýar. Şiller nemes edebiýatynyň «Şekspiri» hasaplanýar. Ol özüniň sahna eserleri bilen nemes klassisizimine uly goşant goşdy. Şilleriň sahna eserlerinden pelsepe, taryh we edebiýat eriş-argaç bolup geçýär. Onuň iň meşhur taryhy sahna eserleri şulardyr: şotland patyşasy Meri bilen şotland şa gyzy barada «Meri Sýuart» (1800 ý.) we fransuz gahrymany Žanna Darkyň ajy ykbalyny gürrüň berýän «Orleanly gyz» (1801 ý.). Gýolderliniň goşgularynyň inçeligi pelsepäniň çuňluklaryndan gözbaş alyp gaýdýar. «Çörek we şerap» (1800 ý.) we «Patmos» (1802 ý.) ýaly elegiýalarynda we mynajatlarynda ol gadymy grek edebi tärlerini ulanypdyr.
Romantizm
Romantizm nemes edebiýatyna 1790-njy ýyllaryň ahyrlarynda aralaşyp başlaýar. Romantikler hyýalbentligi hem-de güýçli duýgulary ulanyp, edebi beýan edişiň has erkin görnüşlerine çemeleşdiler. Fridrih fon Gardenbergi (edebi lakamy «Nowalis») nemes romantikleriniň iň bellisi hasaplasa bolar. Nowalis öz şägirdi Fridrih Şlegel bilen birlikde ynsana mahsus bolan hyýaly dünýäniň çägini kesgitlemäge çalyşdy. «Gijä bagyşlanan namalar» (1800 ý.) atly goşgular çemeninde şahyr garaňky gijäni bakylyk gapysynyň bosagasy bolan ölüme meňzedýär. Şu döwrüň nemes ýazyjylarynyň köpüsi romantiki, liriki goşgular ýazdylar. Nowalisden soň, romantik şahyrlaryň iň bir adygany Iozef Karl Benedikt baron fon Eýhendorfdyr. Onuň goşgulary göräýmäge juda sada ýaly, emma üns bilen okanyňda, olar giden ummandyr. Nemes romantizminiň esasy aýratynlygy hem ýazyjylaryň ählisinde-de juda köp gabat gelýän milletçilikdir. XIX asyryň başlarynda Ýakob Grimm bilen Wilgelm Grimm tarapyndan ýazga geçirilen nemes rowaýatlary diňe bir nemes milletçiligini däl-de, şol bir wagtyň özünde, romantikleriň rowaýatlardyr halk döredijilikleri bilen hem gyzyklanýandyklaryny görkezdi. Bu iki doganlar nemes edebiýatynyň taryhynda ilkinji lingwist alymlar hökmünde galýar. XIX asyryň başlarynda nemes ýazarlary döredijilige şeýle bir erkin çemeleşipdirler welin, olary belli bir toparlara bölmegem hyllalladyr. Şu zeýilli ýazyjylaryň arasynda Gýote, Genrih fon Kleýst we Georg Býuhner dagy bar. 1808-nji ýylda Gýote özüniň dünýä belli «Faust» eseriniň birinji bölümini, ikinji bölümini bolsa, 1832-nji ýylda tamamlaýar. «Faustyň» özeninde XVI asyrda il arasynda ýoň bolan, jadygöýlikde şeýtany halypa tutunyp, oňa öz erkine aldyran bir dindar hakdaky rowaýat ýatýar. Gýotede nemes milletçiligi ýokary derejede ösdirilen hem bolsa, ömrüniň soňky ýyllarynda ol Aziýa edebiýatyna ýüzüni öwrüpdir. Hytaý romanlaryny gowy görüp okapdyr, pars şahyry Hafyzyň goşgularyna öýkünip, ençeme şygyrlar ýazypdyr.
Realizm
Ýewropanyň beýleki ýerlerinde realizm, esasanam, şäher halkynyň durmuşyna gönükdirilendi. Nemes realizmi bolsa, öz çägini giňden tutup, öri meýdanlarda, çetki obalarda ýaşaýan adamlaryň durmuşyna çenli syrygypdyr. Belli realist ýazyjy Adalbert Ştifter «Gadymy golýazma» (1857 ý.) atly romanynda alym bolmagy arzuw edýän ýigidiň başdan geçirmelerini gürrüň berýär.
Naturalizm
1890-njy ýyllardan soň, realizm akymy sosial adalatsyzlygy, emeldarlaryň urdumşalygyny, şäher merkezleriniň daşynda ýaşaýanlaryň agyr durmuşyny we nesil yzarlaýan käbir zatlaryň adamyň kämilligine ýetirýän oňyn täsirlerini mowzuk edinýän naturalizme öz ornuny berýär. Gerhart Gauptmanyň «Dokmaçylar» (1893 ý.) romany şu döwürde ýazylan iň beýik, naturalist sahna eseridir.
Impressionizm, neoromantizm, simwolizm
Impressionizm, neoromantizm (täze romantizm) we simwolizm, esasan, suratkeşlik sungatynda has ýaýbaňlanan adalgalar bolsa-da, olar çeper eserlere dürli öwüşgin bermekde hem ulanylypdyr. Impressionistler bir zady bolşy ýaly suratlandyrmagyň ýerine, onuň ynsanda oýarýan duýgularyny öwrenýärler. Neoromantikler adamyň duýgularyny hem-de hyjuwlaryny wasp eden romantiki akymy täzeden oýardylar. Simwolistler bolsa, realizmi ret edip, hakykaty logiki pikirlenme esasynda ýüze çykaryp bolmajakdygyny, onuň diňe nyşanlar arkaly halka ýetirilýändigini nygtadylar. Bu döwürde akymlar baş-başdyklyk edeni üçin, ýazyjylaryň pikirlerini biri-birinden tapawutlandyrmak juda kyndyr. Gugo fon Gofmanstal we Raýner Mariýa Rilke, şygyrlarynyň ruhy howasy zerarly, impressionist hasaplanýar. Üstesine, Gofmanstal neoromantikdir. Sebäbi ol naturalizme garşy çykýar. Gofmanstal, esasanam, dünýä belli nemes kompozitory Rihard Ştrausyň «Bägülleriň kawalerasy» (1911 ý.) atly operasy üçin ýazan librettolary bilen meşhurlyk gazanýar. Tomas Mannyň romanlary giň möçberli tärlere hem mowzuklara baýdyr. Jemgyýetçilik mowzukdaky ilkinji romany «Buddenbroklar» (1901 ý.) söwdagär maşgalanyň durmuşyny gürrüň berýäni üçin, başdan-aýak realistik eserdir. Mannyň «Jadyly dag» (1924 ý.) romany hasam pelsepewidir. Bu romanyny ol impressionist hem-de simwolist ýazyjy hökmünde ýazypdyr. Romanda inçekesellileri sagaldyş merkezindäki hassalar, XX asyryň başlaryndaky Ýewropa halklarynyň syýasy «bolsadylary» bilen olaryň özlerini alyp baryşlarynyň çapraz gelýändiginiň simwoliki meňzetmeleridir. Artur Şnisler Wenada ýazan impressionist sahna eserlerinde we «Düýş hekaýaty» (1926 ý.) ýaly romanlarynda jynsy gabanjaňlygyny öňe sürýär. Ol adama mahsus bolan duýgularyň tebigatyny açmaga synanyşýar.
Ekspressionizm
Ekspressionizm sungatyň ähli ugurlarynyň gözbaşy hasaplanýar. Ekspressionist ýazyjy öz içki dünýäsini sözüň üsti bilen adamzada açyp görkezýär. Ol öz duýgularyny has aýdyň beýan etmek üçin, adaty edebi tärleri inkär edýär we hakykaty öz görşi ýaly düşündirýär. Ekspressionizm Birinji Jahan urşuna (1914-1918 ý.) garşy çykmak netijesinde ýüze çykan akymdyr. Bu akymyň wekilleri ählumumy jemgyýetçilik we syýasy gurluşlaryň dagamagy netijesinde möwç alan bulaşyklyga (haosa) garşy göreşipdir. Frans Kafkany ekspressionist ýazyjylaryň iň beýigi hasaplasa bolar. Onuň gahrymanlary hyýalbent, ruhy taýdan jebir çekýän adamlar. Manysyz, absurd dünýäsi hem geň-taň gahrymanlary bilen Kafka edebiýat taryhynda uly yz goýdy. Onuň ady-sory eşidilmedik bir kazyýet tarapyndan tussag edilýän adam hakynda gürrüň berýän «Proses» (1925 ý.) romany dünýä edebiýatynyň taryhyna ägirt uly täsir ýetirdi. Bertolt Breht ekspressionist dramaturglarynyň iň beýigidir. Otuz ýyllyk uruşlaryň taryhy wakalary esasynda ýazan «Gaýduwsyz ene we onuň çagalary» atly pýesasy onuň iň meşhur eseridir.
Nasizm döwrüniň edebiýaty
1933-nji ýylda Germaniýada Adolf Gitleriň Nasizm (nasional-sosializm) partiýasy häkimiýeti ele alýar. Nasistler uzak eglemän, «ahlaksyz hem syýasata garşy» diýen günäler ýöňkäp, ekspressionistleri gözenegiň aňyrsyna taşlap başlaýarlar. Olar Berliniň kitaphanasynyň agzynda ekspressionistleriň kitaplaryny halka göz edip ýakýarlar. Gitleriň «Üçünji reýhliginde» (1933-1945 ý; nasistler Germaniýany şeýle diýip atlandyrýardylar) diňe nasist düşünjesini wagyz edýän kitaplar neşir edilýärdi. Şonuň üçinem bu döwürde edebi eserler juda az ýazyldy. Leo Waýsgerber nasistleriň arşa göteren ýazyjysydyr. Tomas Mann, Genrih Mann, Bertold Breht we Stefan Zwaýg ýaly beýik ýazyjylar göçüp gidýärler. Olar göçen ýerlerinde-de öz eserlerini nemes dilinde ýazýarlar. Ýurtda galan ýazyjylar bolsa, ele düşüp, jeza beriş lagerlerine sürgün edilýär.
Uruşdan soňky nemes edebiýaty (1945-1990 ý.)
Ikinji Jahan urşundan soň (1939-1945 ý.), nemes edebiýaty uruş zerarly ýer bilen ýegsan bolan Germaniýanyň sussupes, ruhy taýdan şikesli halkynyň durmuşy bilen gyzyklanyp başlady. Uruşdan soň, Germaniýa ikä – SSSR tarapyndan gözegçilik edilýän Gündogar Germaniýa we Amerikanyň ýoluny tutýan Günbatar Germaniýa bölünýär. Bu döwrüň iň meşhur nemes ýazyjylary Henrih Teodor Böll bilen Günter Grassdyr. Böllüň «Suratda aýal hem bardy» (1971ý.) we «Katerina Blumyň basgylanan mertebesi» (1974 ý.) ýaly romanlarynda halkyň arasynda abraýdan gaçan aýallaryň ykballary dogrusynda gürrüň açylýar. Uruşdan soňky nemes edebiýaty nasizmiň eden-etdiligini ýazgardy. Tomas Mann «Faust» baradaky rowaýat esasynda «Faustus Hekim» (1947 ý.) romanyny ýazdy. Romanda bir kompozitor sungatyň hatyrasyna söýgi hem ahlak ýörelgelerini büs-bütin inkär edilýär. Mann özüniň eserlerinde nasistleriň ýüze çykmagynda nemes edebiýatynyň taryhynyň günäkärdigini düşündirmäge çalyşdy. Karl Sukmaýeriň «Şeýtanyň serkerdesi» (1946ý.) atly pýesasynda nasist häkimiýeti tarapyndan jezalandyrylan nemes serkerdesi Ernes Udetiň durmuşy sahnalaşdyrylýar. Gündogar Germaniýanyň edebiýaty Günbatar Germaniýanyňkydan bütinleý tapawutlanýardy. Gündogar Germaniýanyň ýazyjylary sosialist garaýşa eýediler we olar Günbatar Germaniýanyň edebiýatyny tankytlaýardylar. Krista Wolfuň «Kassandra» romany (1983 ý.) uruşdan halys ýadan bir şäheri Gündogar Germaniýa meňzedip, Troýanyň basylyp alnyşyny täzeden gürrüň berýär.
Çeşme
"Dünýä edebiýaty" žurnalyndan alyndy. Awtor - Eziz Akaýew
Bükdüz
Umumy maglumat
Orta Asyr çeşmelerinde sanalýan 24 türkmen taýpasynyň biri-de Bükdüzlerdir (Bägdüz, Bükdüz, Bügdüz, Bükder we ş.m. atlandyrylypdyr). Mahmyt Kaşgary ony 8-nji, Reşideddin 23-nji, Abulgazy Bahadur han hem 22-nji orunda goýýar. Bu awtorlaryň ählisi Bükdüzi Oguz hanyň Deňizhan diýen oglundan doglan ikinji ogluň ady hasaplaýarlar we Bükdüz diýen sözüň manysyny «hyzmatkär» diýip düşündirýärler. Reşideddin bu taýpanyň guşuny (oňany) çakyr diýip görkezse, Abulgazy Bahadur han onuň ütelgidigini nygtaýar. Her niçik bolsa-da, bükdüzler häzirki Türkmenistanda uly yz galdyrmandyrlar. Ähtimal olar Seljuklar hereketi döwründe (XI asyr) özlerini köpçülikleýin Türkiýe, Yrak, Siriýa ýaly ýurtlara atan bolmaga çemeli. Diňe tekeleriň we salyrlaryň düzümindäki Bükri diýen urug adynyň etimogik nukdaýnazardan Bükdüz bilen asyldaş bolmagynyň mümkindigini hasap etmeseň, türkmen etnonimiýasynda Bükdüz sözi duş gelmeýär. Bükdüz Oguz türkmenleriniň Üç oklar goluna degişli taýpadyr. Oguzlaryň musulmanlaşyp Yslam dinini kabul edip başlan wagtlary, ýagny X asyrda günbatara göçüp gidýärler. Soňra günbatar Anadola we Orta Anadola gelip ýurt tutunýarlar. Has açyk aýdanymyzda Bükdüziň manysy «Herkese sylag-hormat bildirer we hyzmat eder» diýen manyny berýär. Hezreti Muhammet pygambere ilçi bolup baran (622-623-nji ýyllar aralygynda Medinä baran) Bogduz-Aman hanedanynyň baştutany we Kürmançyň iki esasy golundan Bokhlular/Botanlar, Ýaňykent ýabgularyndan X asyrdaky Mälikşanyň Atabegi Guzuly, Halap türkmenlerindäki Bügdüzler hem bu taýpadandyr. Türkmenistanyň merhum serdary Saparmyrat Türkmenbaşynyň Ruhnama kitabynda bolsa bu taýpanyň ady Bükder diýip ýazylypdyr. Manysyny hem ýokardaky ýaly şeýle düşündirýär: «Hemmesine hormat, gulluk we hyzmat eder».
Çeşmeler
Soltanşa Atanyýazow. Şejere. Aşgabat. «Turan 一1994. sah-87-88.
Atalay(2006). Diwanylugatitturk. Ankara: Türk taryhynyň gurluşy. ISBN 975-16-0405-2. Jilt I. sah-56.
Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşgabat 2001. sah-83.
Ýaňyltmaçlar
Ýaňyltmaçlar – halk döredijiliginiň şahyrana toparynyň žanrlarynyň biri. Onuň özüne mahsus bolan çalt aýdylmaklyk ýaly aýratynlygy bar. Ýaňyltmaçlaryň dili “ýençmekdäki” ähmiýeti uly. Ýaňyltmaçlar halk döredijiliginiň şahyrana žanry bolan sanawaçlara ýakyndyr. Ýöne ýaňyltmaçlar düzülişiniň çylşyrymlylygy hem-de çalt aýdylmagy bilen sanawaçlardan tapawutlanýar.
Jeren Halnazarowa
Gysgaça ömür beýany we durmuşy
Daşoguz welaýatynyň Daşoguz şäherinde 1992-nji ýylyň 11-nji oktýabrynda doglan. “Ýaňlan diýarym!” ady bilen Türkmenistanda meşhur bolan, ýaş we zehinli aýdymçylary ýüze çykarmak maksady bilen her ýyly geçirilýän bäsleşigiň 2009-njy ýylky tapgyrynyň ýeňjisi. 2011-nji ýylda "Türkmeniň Altyn asyry” bäsleşiginiň ýeňijisi. Mergen Annamuhammedowyň "Ýyldyzlaryň Zehin Bäsleşigi" atly gepleşigine gatnaşdy. (https://www.youtube.com/watch?v=JgIsvarnQlA&ab_channel=MergenAnnamuhammedow) Ilkinji şowly çykan aýdymlary “Tans et”, "Söýmeli dälmi?" we “Berkararlyk döwründe”. Klipleri Beki Allagurbanowyň "TÜRKMEN SUNGATY" YouTube kanalynda gowy görülmeler alýar.
Aýdymlary
1. Gel maňa 2. Watan 3. Söýmeli dälmi (hit) 4. Soňuna çenli www.jadyly.com
Ýaňyltmaçlar
Ýaňyltmaçlar çalasyn aýtmasy kyn we uzyn düzülen bir ýa köp sözlemden ybarat. Olary düzmekde k, p, t, ç ýaly dymyk sesler öwran-öwran ulanylýar. Ýaňyltmaçlar köplenç dilewar adamlar tarapyndan döredilýär we çagalar hem ýerine ýetirýär. Ýaňyltmaçlaryň ady “ýalňyşmak” işliginden gelip çykypdyr. Ýurduň käbir obalarynda “ýaňyltmaç” diýen sözüň deregine “ýalňyşdyrma” diýlip hem ulanylýar.
Ýaňyltmaçlar esasan iki maksat: birinjiden, dili “ýençdirip”, dürs geplemegi öwretmek; ikinjiden, ýaňyltmajy aýdýan adam sözi ýalnyş aýdaýsa ya-da sözlemleri bulaşdyraýsa, gülki-ýumor döretmek üçin ulanylýar.
Ýaňyltmaçlar düzülende, sözleriň aýdylmasyny kynlaşdyrýan, sözlem içinde köp gaýtalanyp gelýän seslerden ybarat bolan sözler ulanylýar. Olaryň aýdylmasy kyn bolan sözler toplumyndan düzülmeginiň maksady hem uly bolmadyk teksti ýalňyşsyz, çalt aýtmak netijesinde, diliňi arassa, dogry geplemäge türgenleşdirmekdir. Olar dili “ýenjip”, agyr sözleriñ aýdylyşyny ýeñletmek manysynda-da ulanylýar.
Ýaňyltmaçlar halk döredijiliginiň beýleki žanrlary ýaly, kän döredilmändir, halk arasyna-da giň ýaýramandyr. Emma diliň “ýenjilmeginde”, owadan hem dogry geplemäge türgenleşdirmekde ýaňyltmaçlaryň hyzmaty uly. Her ýaňyltmajy gaýtalaýan çaga tekstde gelýän sözleri diňleýjiler eşider we doly düşüner ýaly edip, yzly-yzyna birnäçe gezek gaýtalaýar. Tekstde gelýän sözler ýa-da sesler ýalňyş aýdylaýsa, olaryň orny üýtgediläýse, ýaňyltmajyň teksti öňki aňladýan manysyny ýitirýär. Şonuň üçin ýalňyşlyk bolmaz ýaly, ýaňyltmajy aýdýan çaga her bir sözi, sözlemi pert-pert, düşnükli aýtmaga çalyşýar.
Ýaňyltmajy dogry we düşnükli aýtmagy başarmak netijesinde, çaganyñ dili arassa hem düşnükli geplemäge türgenleşýär.Şeýlelikde, çaganyň sözleýiş ukyby kämilleşýär,eşidiş ukyby-da ýokarlanýar:
''Böwürde bir ýaraly ýarganak, ýarygulak tazy ýatyr. Şol ýaraly ýarganak ýarygulak tazy bilen ýarygulaklaşsa-da, ýaraly ýarganak ýarygulaklaşmaly, ýaraly ýarganak ýarygulaklaşmasa-da ýaraly ýarganak ýarygulaklaşmaly.''
Şeýle ýaňyltmaçlar söze çeper, dilewar adamlar tarapyndan döredilip, ýatda saklanylyp, şol durşuna gaýtalanypdyr. Olaryň teksti üýtgedilmän saklanypdyr.
''Ol ýerden bir towşan geçmekçimişin, geçip gumalaklamakçymyşyn.
Ýaş pişigiň aýagyna ýaşyl ýüpek ýarmaşmazak bolarmyş, ýarmaşsa-da çyrmaşmazak bolarmyş Birje çemçe şorta serçe çorbasy.''
Şu ýaňyltmaçlar ýurdumyzyň obalarynyň köpüsinde aýdylýar, tekstleri hem birmeňzeş. Ýaňyltmaçlaryň tekstleri bilgeşleýin hem agyrlaşdyrylýar:
''Şu gara ýeri tokmaklamaly, tokmaklamasaň-da tokmaklamaly.tokmaklasaň-da tokmaklamaly.
O Tejen, bu Tejen – künjülije Tejen, künjüsi çüteje bitenje Tejen.''
Ýaňyltmaçlaryň dörän döwrüni, haýsy döwre degişlidigini subut etmek kyn. Sebäbi olar giň manyny, uly mazmuny öz içine almaýar, durmuş hadysalary bilen baglanyşykly döredilmeýär.
''Sekin dagyň başynda,
Sakgaly sekil teke dur,
Sakgalyny suwa batyryp,
Silkip, sykyp bakadur.''
Ýaňyltmaçlar köplenç üýşmeleňlerde, çagalar hem ýaş ýetginjekler bilen geçirilýän köpçülik işlerinde, agşam bir ýere ýygnanyşanlarynda aýdylýar. Ýaňyltmaçlaryñ tekstlerindäki sözler säginmezden çalt aýdylmaly. Çaganyň ýaşyna görä, sözler ilkibaşda möçber taýdan gysga bolup, iki-üç sözlemden, käbiri bir sözlemden ybaratdyr.
Ýaňyltmaçlar köplenç çagalara niýetlenilýär. Olara ýaňyltmaç aýtmak kiçi ýaşdan öwredilip başlanýar. Çagalar ulaldygyça ýaňyltmaçlaryň çylşyrymly görnüşlerini aýtmaga türgenleşýär.
Çeşme: H.Goçmyradow, Türkmen halk döredijiligi, Aşgabat, 2010
Beýik Saparmurat Türkmenbaşy zamanasynda Türkmenistanyň durmuş – ykdysady we medeni ösüşi
1991-nji ýylyň oktyabr aýynyň 27-si türkmen halkynyň taryhyna altyn harplar bilen ýazyldy. Şol gün halkymyz asyrlar boýy garaşsyz döwlet gurmak baradaky edip gelen arzuwynyň, umytlarynyň, päk oý-pikirleriniň hasyl bolandygyny bütin dünýä jar etdi. Milletbaştutanymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň Beýik tagallasy bilen dünýäniň syýasy kartasynda Özbaşdak, Garaşsyz Türkmenistan döwleti emele geldi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy 1992-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 14-de Halk Maslahatda eden çykyşynda : “Garaşsyzlyk geçmişe we geljege ser salmak islegini döredýär. Bu ser salma mümkinçiligine türkmen halky VII-VIII asyrlap garaşyp, ahyry garaşşyz döwletini gurmak arkaly ýetdi. Eýsem, garaşşyz döwletimizi gurmak bilen biziň alynky we ahyrky maksatlarymyz nämedir ? …” Biziň ahyrky maksadymyz mähriban Türkmenistanymyzda, eziz Diýarymyzda demokratik hukuk döwletini gurmak we ýakyn ýyllarda iň ösen döwletleriň hataryna goşulmakdyr. Alynky maksadymyz bolsa, 2000-nji ýyla çenli ähli babatda garaşşyzlygymyza doly eýe bolmakdyr, imperiýadan miras galan yzagalaklykdan çykyp, iň ösen döwletlere tarap bat almak üçin zerur bolan durmuş-ykdysady we syýasy  kuwwatymyzy düýpli ösdürmekden ybaratdyr”… “10 ýyl abadnaçylyk” – bu biziň ýurdumyzyň her bir adamynyň kalbyndaky hem aňyndaky baş şygary hem bäş ýörelgesi bolmalydyr” diýip belledi.
Beýik Serdarymyz şu maksatlarymyz barada ýöne ýerden öwran-öwran aýtmaýardy. Şol maksatlarymyzy amala aşyryp biljegimize ynanmaýanlar diňe ýurduň daşynda däl, hut öz aramyzda-da bardy. Emma geçen 13 ýylda biziň gazanan üstünliklerimiz şeýle adamlaryň agzyna gapak boldy. Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň “10 ýyl Abadançylyk” syýasatynyň, “1000 gün” esas goýujy maksatnamasynyň we ýurdumyzyň durmuş-ykdysady özgertmeleriniň 2010-njy ýyla çenli “Baş ugry” – Milli Maksatnamasynyň durmuşa geçirilmegi önümçiligiň we durmuş pudaklarynyň ýokary derejesini üpjün etdi, milli ykdysadyýetiň dünýäniň köp ýurtlary bilen netijeli aragatnaşyklaryny ösdürmäge ukyply bazar gurluşyny düzmäge, ilatyň barha ösýän maddy we ruhy isleglerini esasan öz serişdelerimiziň hasabyna kanagatlandyrmaga mümkinçilik berdi.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň “Türkmenistany ykdysady, syýasy we medeni taýdan ösdürmegiň 2020-njy ýyla çenli döwür üçin Baş ugry” Milli maksatnamasynyň wezipeleriniň yzygiderli durmuşa geçirilmegi Türkmenistanyň dünýäniň iň ösen ýurtlarynyň hataryna goşulmagyna we beýleki döwletler bilen onuň özara ykdysady gatnaşyklarynyň  geriminiň  giňelmegine mümkinçilik berer.
Türkmenistanda elektroenergetika – senagatyň iň öňdebaryjy pudagy bolmagyna galýar. Onuň kuwwatlylygy diňe bir ýurduň  içindäki islegi  kanagatlandyrman, eýsem goňşy ýurtlara hem energoresurslary satmaga mümkinçilik berýär. Elektrik energiýasyny öndürmek üçin Türkmenstanda arzan we ekologik taýdan arassa ýangyç tebigy gaz ulanylýar. Garaşsyzlyk ýyllary içinde 500 kilowatlyk Seýdi – Daşoguz elektrik geçirijisi guruldy. Ol ýurdumyzyň ýeke-täk energoulgamyny döretmegiň tamamlaýjy tapgyry boldy. 1998-nji ýylda ýurdumyzda kuwwatlylygy 123 m.wt. bolan “Ženeral elektrik” gaz turbinasy işläp başlady. Bu desga kuwwatlylygy boýunça Merkezi Aziýa sebitinde ilkinji we ýeke-täk hasaplanýar hem-de Balkan welaýatyndaky nebit-gaz ulgamyna degişli enjamlaryň elektriki üpjünçiliginiň ýokary mümkinçiliklerini saklamaklyga ýardam berdi. Garaşsyzlyk ýyllary içinde nebit-gaz senagaty giň gerimde ösdi. Türkmenistanyň çäklerinde 4000 gowrak gözleg skwažinalary burawlandy. Olaryň umumy burawlan çuňlugy 12,5 mln. metr boldy. 2003-nji ýylda ýurdumyz boýunça 65 mlrd. m3 gaz öndürildi. 10 mln. tonnadan gowrak nebit çykaryldy. Umuman nebit-gaz toplumy biziň ýurdumyzyň halkynyň maddy-durmuş ýagdaýyny ýokarlandyrmagyň esasy çeşmeleriniň birine öwrüldi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Garaşsyz Türkmenistanyň ähli döwlet maksatnamalary esasynda halkyň hal-ýagdaýynyň derejesini gyşarnyksyz ýokarlandyrmak, onuň hukuklarynyň mizemezligini gazanmak hyjuwy durýar diýip belledi. (Mukaddes Ruhnama. sah.22) Garaşsyzlyk ýyllarynda ýeňil senagatyň giň gerimde ösmegi halkyň maddy-hal ýagdaýyny ýokarlandyrmakda möhüm orun eýeledi. Bu ugurda birinji nobatdaky wezipe hökmünde pagta süýminiň öndürilişiniň möçberini artdyrmak we ondan ýokary hilli halkyň sarp edýän harytlaryny öndurmeklik göz öňünde tutuldy. Ýurdumyzyň ykdysadyýetinde  dokma pudagy barha uly  orun  eýeledi. 1994-2004-nji ýyllarda nah ýüplükleri öndürýän jinsi matalary, trikotaž öndürýän uly fabrikleriň 50-den gowragy guruldy we işe girizildi, olaryň önümleri dünýäniň köp ýurtlaryna eksport edilip başlandy. Dünýäde iň uly dokma toplumlarynyň biri bolan Aşgabatdaky birleşmede matalaryň 25-e golaý dürli görnüşleri we umumy bahasy ýylda ABŞ-yň 76 mln. dollaryna barabar bolan taýýar önümleriň giň görnüşleri öndürilip başlandy.
Türkmenistanyň azyk senagatynda täze pudaklar döredi. Türkmenistan “Koka-Kola”, “Çeşme”, Mary şäherinde ilkinji gant zawodynyň ulanmaga berilmegi, şeýle hem et-süýt önümleriniň, alkogolsyz içgileriň, ösümlik ýagynyň, kolbasa, makaron, süýji-köke önümleriniň, un, ýarma we beýleki önümleriň öndürilişi ýyl-ýyldan artyp halkyň isleglerini doly kanagatlandyrdy.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy zamanasynda ýurdumyzyň ykdysadyýetiniň agrar pudagynda-da düýpli özgerişler bolup geçdi. Beýik Serdarymyzyň ýadawsyz aladasy bilen, onuň aýratyn üns bermegi we hut özüniň goldawy bilen ýurdumyz azyk garaşsyzlygyny gazandy.
2003-nji hojalyk ýylynda ýurdumyzyň gallaçylary 2 mln.536 müň tonna, 2004-nji hojalyk ýylynda bolsa 2 mln. 740 müň tonna ak bugdaý hasylyny aldylar. 2005-nji ýylda 3 million tonna bugdaý hasylyny almak göz öňünde tutulýar. Şeýle maksatlar we wezipeler ak altyn öndürýän babadaýhanlaryň öňünde hem goýuldy. Garaşsyzlyk ýyllarynda has kämil tehnikany satyn almak üçin ABŞ-ň 630 million dollary sarp edildi. 2005-nji ýyla çenli ýene-de 600 million dollarlyk “Keýs”, “Jon Dir” traktorlary, däne, pagta ýygýan kombaýnlary satyn almak göz öňünde tutulýar. Baky Beýik Serdarymyz Saparmyrat Türkmenbaşynyň ýolbaşçylygynda Garaşsyzlygymyzy örän uly ähmiýete eýe bolan ulgam daşary ykdysady gatnaşyklardyr.
SSSR döwründe biziň öndürýän gazymyz, nebitimiz, pagtamyz, halymyz we ýene-de birnäçe önümlerimiz daşary ýurtlara satylýardy. Emma biz olaryň niräk, haýsy nyrhdan satylýandygyny, ondan näçe millionlap, milliardlap dollarlar girdeji girýändigini bilmeýärdik. Sebäbi, bu meseleleri Moskwa çözýärdi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada bu babatda şeýle diýdi : “Türkmenistan SSSR-iň hazynasyna her ýylda 10-18 milliard dollarlyk girdejini berýärdi. (nebit, gaz, pagta, himiýa önümleri), yzyna 1 milliony hem gaýdyp alyp bilmezdi. Şu ýagdaýda ruhy gymmatlyklar ýitip, haramylyk, binamyslyk, göwnüçökgünlik, ynamsyzlyk, aldawçylyk adaty zada öwrülip başlady.” (Mukaddes Ruhnama.sah.297) Garaşsyzlygymyz alanymyzdan soň, biz hiç kim arada durmazdan öz zadymyzy özümiz satmaga, özümize gerek önümlerimizi gös-göni özümiz satyn almaga doly hukuk gazandyk.
Ýurdumyz 1991-nji ýyldan başlap daşary bazara çykyp başlady. 1992-2002-nji ýyllarda Türkmenistan dünýäniň 50 ýurdy bilen müňden gowrak halkara şertnamalaryny baglaşdy. Türkmenistan häzirki wagtda halkara maliýe we ykdysady guramalaryň 40 golaýynyň agzasydyr. 1993-nji ýylda Türkmenistan Ýewropa Soýuzy bilen dokma önümleriniň söwdasy barada ylalaşyga gol çekdi. 1996-njy ýyldan bäri Türkmenistan Ýewropa Ykdysady birleşiginiň Umumylaşdyrylan Preferensiýalar Ulgamynyň ýeňilliklerinden resmi suratda peýdalanýar. Preferensiýa – ýurtlaryň arasyndaky söwda gatnaşyklaryny giňeltmek üçin halkara şertnamalar baglaşylanda berilýän söwda ýeňillikleridir.
Türkmenistanyň dokma senagaty ministrligi, “Türkmenhaly” döwlet birleşigi, Türkmenstanyň alyjylar birleşigi, Türkmenistanyň energetika we senagat ministrligi önümleriň eksportyny amala aşyrýan esasy ministrlikler boldylar.
Diňe 1992-nji ýyldan 2002-nji ýylyň I-nji ýarymyna çenli Türkmenistanyň daşary söwda dolanyşygy ABŞ-nyň 17126,6 mln dollaryny, şol sanda eksport ABŞ-nyň 9691,9 mln dollaryna, import ABŞ-nyň 7334,8 mln dollaryna barabar boldy.
Şu döwürde Türkmenistanyň esasy eksport önümleri çig mal serişdeleri (gaz, nebit, pagta süými we himiýa senagat önümleri) bolup, 2002-nji ýylda ol eksportyň umumy möçberiniň 90% düzdi. Türkmenistanyň importynda bolsa azyk harytlary toplumlaýyn enjamlary, ulag serişdeleri we senagat maksatly önümler agdyklyk edip, olaryň umumy möçberdäki paýy 75% golaý boldy. Şeýlelikde 2002-nji ýylda daşarky bazarda, 1994-nji ýyldaka garanda nah ýuplükler 32 esse, halylar 4 esse, nah matalar hem 4 esse köp ýerlşdirildi. Munuň özi ýagny eksportyň ýyl saýyn artmagy Garaşşyzlyk döwründe Türkmenistanyň senagatynyň ajaýyp üstünlikleriniň alamatydyr.
Ine bu görkezijiler biziň Garaşşyz Baky Bitarap ýurdumyzyň senagat önümlerine daşarky ýurtlara bolan garaşlylygynyň doly aradan aýrylmagynyň subutnamasydyr.
Garaşsyzlyk ýyllarynda Beýik Serdarymyzyň tagallasy bilen türkmen halkynyň diňe bir ykdysady garaşsyzlygy we durmuş goraglylygy doly üpjün edilmän öňki medeni mirasymyz, ata-babalarymyzyň ruhy, maddy gymmatlyklarymyz, taryhymyz, dilimiz, saz sungatymyz, dinimiz, ajaýyp däp-dessurlarymyz täzeden dikeldildi. Garaşsyzlyk ýyllarynda çap edilen kitaplarda milli taryh milli medeniýet, adatlar, däp-dessurlar, türkmeniň beýik-beýik döwletleriniň taryhy, şahslary, edim-gylymlary has  giňişleýin şöhlelendirilip başlandy. Beýik Serdarymyzyň il bähbitli uly tagallasy bilen milli ykdysadyýetimiziň, milli aňýetimiziň ýörelgeleri işlenilip düzüldi.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy ýurdumyzyň öz döwlet syýasatyny işläp düzdi. Şol syýasatdan ugur alyp halkymyz ilki bilen öz mümkinçilikleriniň çäksizdigini, durmuş-ykdysady ösüşde hem dünýäniň ösen ýurtlarynyň derejesine çykmaga ähli şertleriniň bardygyna düşündi. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Türkmenistanyň Ýaşulylarynyň XIV Döwlet Maslahatynyň, Halk Maslahatynyň we Umumymilli “Galkynyş” hereketiniň bilelikdäki Mejlisinde eden taryhy çykyşynda : “Eger biz 2005-nji ýylda 120,2 trillion manatlyk önüm öndürsek, munuň özi şonda 2000-nji ýyllar bilen deňeşdireniňde durmuş ýagdaýymyzyň üç esse gowulanjakdygyny görkezýär diýip belledi.
Garaşşyzlyk ýyllarynda türkmen halkynyň baý medeni mirasyny dikeltmeklige aýratyn üns berildi. 1998-nji ýylyň Nowruz aýynyň 16-synda geçirilen “Garaşşyzlyk we türkmen halkynyň golýazma mirasy”  atly Halkara ylmy maslahatynyň, 2000-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 13-inde ÝUNESKO tarapyndan guralan “Medeni, taryhy ýadygärlikler” Halkara ylmy maslahatyň, şol ýylyň Garaşşyzlyk aýynyň 10-nda we 13-nde geçirilen “Türkmenistanyň medeni mirasy : gadymy çeşmeler we häzirki zaman mümkinçilikleri” atly Halkara ylmy maslahatyň, 2001-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 17-sinde geçirilen “Merkezi Aziýanyň we Ýewraziýanyň sähralarynyň medeni mirasy” atly talyplaryň we ýaş alymlaryň Halkara ylmy maslahatynyň Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň : “Medeni mirasymyzy aýawly saklamak biziň taryhy borjumyzdyr we döwlet zerurlygydyr” diýen sargydyny ýerine ýetirmekde ähmiýeti örän uludyr. “Oguznama”, “Gorkut ata”, “Türkmen halylary”, “Türkmeiň şaý-sepleri” ýaly kitaplaryň çap edilmegi medeni mirasymyzy il arasynda wagyz etmekde uly ýardam berdi. Beýik Serdarymyzyň hut özüniň tagallasy bilen Garaşşyzlyk ýyllarynda öňki sowet imperiýasy zamanynda gadagan edilen kitaplaryň onlarçasy türkmen dilinde  täzeden neşir edildi.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada: “Ergenekon” dessany türkmeniň gadymyýeti, onda tutuş magdan dagynyň eredilip, ýagtylyga – dünýä çykmaklygyň  göçme manysy bar” diýip belleýär. (Mukaddes Ruhnama. sah. 56). Hakykatdanda türkmenleriň dünýäde ilkinji bolup magdan eredip başlamaklary ýaşaýşyň  täze ýokary derejä geçmegini aňladypdyr. Sebäbi demirden ýasalan zähmet gurallary zähmet öndürijiliginiň birnäçe esse artmagyna getiripdir.