cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ellinçilik döwletler
Ellinçilik döwrüniñ şohrat gazanan alymlarynyñ biri hem Gippar bolupdyr. Ol Arishyñ gelimerkez ulgamyny kabul etmän älemiñ ulgamy baradaky taglumaty esalandyrypdyr. Gipparyñ bu taglymatyny soñra Klawdiý Ptolemeý kabul edipdir we ösdüripdir. Gipparh gije bilen gdiziñ deñleşmek adysasyna üns beripdir, ýylyñ we Aý boýunça bir ayñ dowaml;y;ygyny has anyk kesgitläpdir. Ýer bilen Aýyñ arasyndaky uzaklygy kesgitläpdir. Aristoteliñ okuwçysy Feofrast (b.e. 372-287) ösümlikler baradaky ylmy esaslanypdyr. Ol dürli ylymlar boýunça köp sanly işleriñ awtorydyr. Medisiana möhüm üstünlikler gazanypdyr. Halkedonly Gerofik we Keosly Erasistr b.e öñki III asyrda iki sany täsirli medisina mekdeplerini döräpdirler,. Olar gan aýkanyşa, nerw ulgamyna, duýgy we hereket merkezleriniñ arasyndaky tapawutlara degişli uly açyşlar edilipdir. Olar adamyñ anatomiýasyna we fiziologiýasyna degişli başga-da birnäçe möüm gözekçilikler edilipdirler. Ýöne bular unudylyp, täze döwürdergaýtadan açylypdyrlar. Pursadan bolan Asklepiad b.e. öñ I asyrda näsaglary beehiz tutmak, gezelenç etmek, owkalamak we sowuk suwda ýuwunmak arkaly bejermekde şohrat gazanypdyr. Onuñ hat-da ölin dereldendigi barada rowaýat düzülupdir.
Süýümiň uzynlygy
· Uzyn ştapel sqmler – uzynlygy 60 mm-den uly bolan süỳümler. Bu topara degişli esasy süýüm ýüñdir.
Himiki süýümler hem-de ýüpek galyndylardan alnan süỳümler öz kesgitli kesilen uzynlyklaryna baglylykda gysga-ştapelli we uzyn-ştapelli bolup bilerler.
Işlenilýän süỳümileriñ görnüşine baglylykda egirme enjamlar we kärhanalar dürli bolýarlar. Gysga ştapel egirmede pagta we himiki sqmler bqn garyndylary işlenýär. Uzyn ştapel egirmede ýüñ we himiki süỳümler bilen garyndylary işlenýär.Ýüpek galyndylar uzyn-ştapel egirmede işlenilýär.
Tebigy süýümleriñ uzynlyklary başyndan biri-birinden tapawutly bolýar. Meselem pagta süýümiñ uzynlygy hatta gozañ içinde deñ bolmaýar, ýüñ we ýüpek süýümlerde bu tapawutlar has aýdyndyr. Süýümler ilkinji işlenip bejerilende köp süýümler ýenede gysgalýar (meselem arssalananda ýa-da pagta süýümi çigitden aýyrylanda). Netijede uzynlyk süýümleriñ iñ gaty üýtgäp biljek häsiýetine öwürilýär. Eger ele süýümleriñ bir bölejigi alynsa onuñ içinde iñ kiçi (2mm) hem-de iñ uzyn süýümleri tapyp bolar. Süýümiñ görnüşine baglylykda iñ uly uzynlyk pagta üçin 60 mm, yüñ üçin 200 mm, ýüpek üçin 1500 mm ýetip biler. Eger bu bölejigiñ süýümleri uzynlyklaryna görä saýlanyp tertipleşdirilse, göneldilse we uçlary bir tarapyndan deñleşdirilse nomerlik ştapel diagrammasy emele geler.
1-nji surat. Pagta süýüminiñ nomerlik ştapel diagrammasy.
Eger her uzynlyk toparynyñ agramy hasaba alynsa agram-esasly ştapel diagramma emele geler.
2-nji surat. Pagta süýüminiñ agram-esasly ştapel diagrammasy.
Bu diagrammañ egri çyzygy nomerlik diagramma garañda has ýokarda ýerleşỳär, sebäbi uzyn süýümler gysga süýümlerden has agyr bolup diagramma has uly täsir edýärler. Agram esasly diagramma ýüplügiñ kese-kesiginde süýümleriñ ýerleşmegini gowy beýan edýär, şonuň üçin ony ýüplüge degişli hasaplamalarda ulanmak amatly.
Nomerlik we agram-esasly diagrammalary özara şeýle gatnaşdyryp bolýar:
La = LN + s2/LN ; (1)
bu ýerde:
La
- agram-esasly diagrammasyndan alnan ortaça ştapel uzynlyk;
- nomerlik diagrammasyndan alnan ortaça ştapel uzynlyk;
S
- süýümleriñ paýlanmasynyñ standart gyşarmasy;
Süýümleriñ materialyna baglylykda diagrammalaryñ esasy 5 sany şekili bolup biler.
3-nji surat. Göniburçluk ştapel.
Gönuburçlyk ştapel şekili diñe sintetik süýümler bilen mümkin bolup biler.Hemme süýüm deñ uzynlykly bolan üçin hiç hili uzynlyk üýtgemeleri ýok. Bular ýaly material kämil görünip bilerdi emma bu ýalñyş pikir. Materialyñ seyle deñligini soñuna, ỳagny ýüplüge çenli saklap bolanok, sebäbi süýümler egirme kärhanalarda işlenende gysgalýarlar (aýratynda darak maşynda). Beýleki tarapdan egirme maşynlar birmeñzeş süýümleri işlemäge ýaramaỳarlar.
Meselem: çekim abzallarda deñ uzynlykly süýümler hersi aýry däl, topar-topar bolup süýşerler. Netijede önümiň düzgünsizligi ýokary bolar.
4-nji surat. Üçburçluk ştapel.
Üçburçluk ştapel süỳümli materialy eýýäm işläp bolýar, emma onuñ düzüminde juda köp gysga süýüm bolar. Çekim abzallarda süýümler hereket edenlerde gysga süýümleri gözegçilik astynda saklamak gaty kyndyr.
Olar erkin hereket edip soñunda önümiň uly düzgünsizliklerine getirýärler. Soñ gysga süýümler ýüplügiñ içine gowy girmeýärler, daşyna çykýarlar, ýitýärler, maşynlarda we enjamlarda galyndylary we tozgalary köpeldýärler. Sapagyñ daşyna çykyp duran gysga süýümleriñ uçlary ýüplügiñ tüýlüligini artdyrýarlar.
5-nji surat. Trapesiýa şekilli ştapel.
Bu öndürijilik üçin iñ gowy ştapel görnüşi. Egri näçe tekiz bolsa, şonça-da gowy. Emma tekiz egri şekilli ştapeliñ bahasy köplenç gaty gymmata düşỳär (ỳokary hilli çig malyň bahasy ỳokary bolỳar).
6-njy surat. Basgançakly ştapel.
Eger dürli uzynlykly süýümli materiallar ýalñyşlyk bilen garyşdyrylsa basgançakly ştapel egrisi emele geler. Edil göniburçluk diagramma meñzeşlikde süýümler topar-topar bolup hereket ederler. Deňölçeglilige zyýanly täsir ediler.
7-nji surat. Fibrogramma.
Ştapel diagrammalardan daşary Fibrogramma hem ulanylýar. Ştapel diagrammada süýümler bir ujyndan deñleşdirilse, Fibrogrammada olar hiç tertipsiz, çeninden, bir çyzyk boýunça gysylýarlar. Ştapel diagrammada süýümleriñ tertipli, bir ahyryndan deñ bolan ýagdaýda ýerleşmesi emeli döredilen, bu ýagdaý durmuşda, öndürijilik şertlerinde hiç haçan duş gelmez. Emma Fibrogramma süýümleriñ silindrlerde gysylan ýagdaýyny gowy beýan edýär. Fibrogramma Digital-Fibrograph atly abzalda gurulýar. Fibrogrammadaky uzynlyklar geçen-uzynlyk ýaly kabul edilýär, ýagny belli aralykdan soñ alanan uzynlyk ýaly.
-nji surat. Süýümleriñ ştapeliniñ el bilen taýýarlanylyşy.
-nji surat. Pagta süýüminiñ el bilen taýýarlanan ştapeli.
-nji surat Ýüplügiñ kese kesiginde inçe süýümleriñ has köp sanynyñ ýerleşişi.
Inçelik hem süýümleriñ üç sany esasy häsiýetleriñ biridir. Inçelik ýüplükleriñ kese kesiginde näçe sany süýüm sygyp bilýändigine täsir edýär. Kese kesikde näçe köp süýüm bolsa, şonça-da berklik ýokary bolar. Ýüplügiñ kese kesiginde azyndan 30 sany süýüm bolmaly, ýöne adatça olaryñ sany ýüzden ýokary bolýar. Täze egirme usullaryñ hemmesi üçin kese kesikde bir ýüz sany süýüm rugsat edilen aşakky çägidir. Şonuň üçin geljekde süýümleriñ inçelik häsiýetiniñ ähmiýeti has artar.
Süýümleriñ inçeligi şu aşakdaky hil görkezijilere uly täsir edỳär:
· Ýüplügiñ düzgünligi;
· Ýalpyldy;
· Öndürijilik;
Süýümler inçe bolanda üzülmeler azalýar, ýüplüge bermeli towlaryñ sany azalýär, umuman egirmekligiñ şertleri gowulanýar. Şonuň üçin ỳalpyldysy hem artar.
Deň däl hilli süýümler garylanda bir zady ýatdan çykarmaly däl: egirilende has inçe süýümler ýüplügiñ içinde merkeze golaý ýygnalýar, gödek süýümler bolsa tersine daşynda, ýüplügiñ ýüzüne golaý ỳygnalỳar. Eger ýüpek, pagta, wiskoza ýaly inçe süýümler gödek sintetik süýümler bilen garylsa çykarylýan ýüplügiñ häsiýetleri daşyndan sintetik önüme meñzär.
Inçeligiñ ölçegi hökmünde süýümiñ diametri alynyp bilerdi, emma dokma senagatda bu ölçeg ulanylmaýar, sebäbi süýümleriñ kese kesigi tegelek däl we ony ölçemek gaty kyndyr. Adatça inçelik agramyñ uzynlyga bolan gatnaşygy ýaly kesgitlenýär.
4. Süýümiñ berkligi barada düşünje.
Berklik köplenç iň esasy häsiýet bolup durýar. Tebigatda süýümleriñ tükeneksiz görnüşi we sany bar, emma olaryñ köpüsi dokma önümçilik üçin ýaramaýar sebäbi olaryñ berkligi ýeterli däl. Dokma süýüm üçin iñ kiçi berklik takmyn 6 cN/tex deñ bolmalydyr. Süýümler ýüplügiñ içinde tow arkaly birleşdirilýär şonuň üçin ýüplükler materialyñ berkliginiñ diñe 30-70% ulanýarlar. Şeýlelikde ýüplügiñ iñ az berkligi takmyn 3 cN/tex deñ bolmalydyr.Ýüplügiñ berkligi süýümiñ berkligi bilen göni baglylykda üýtgeýär. Süýümleriñ berkliginiñ ähmiýeti geljekde artar sebäbi köne usullara garañda täze egirme usullaryñ köpüsi materialyñ berkligini has pes derejede ulanýarlar.
1-nji jedwel. Esasy möhüm üzülme berklikleriñ bahalary.
Poliester (poliefir)/poliamid
30-70 cN/tex
Zygyr
Ýüpek
25-35%cN/tex
Pagta
15-40 cN/tex
Ýüñ
Poliesterden daşary hemme süýümleriñ berkligi çyglyga bagly. Muny önümçilikde we tejribehanalarda bilmek zerurdyr. Süýümiñ çyglygy amatly howa şertlerine we şol howada näçe wagt saklanýandygyna bagly bolỳar. Şonuň üçin dokma önümçilikde howa ỳelijiredilỳär (kondisionerlenýär). Pagtañ, zygyryñ we ş. m. süýümleriñ berkligi çyglyk bilen artýar. Wiskozañ, poliamid süýümiñ, ýüñüñ we ýüpegiñ berkligi bolsa çyglygyñ artmagy bilen tersine kiçelýär.
Tekstil barada turkmence web-site linkler:
Okuw web-site - http://www4.ncsu.edu/~bovezmu/
Pagta barada - "http://tk.wikipedia.org/wiki/Pagta"
[1]
Edebiýatlar - References W.Klein, Short-staple spinning series 1995 Миловидов Н.Н., Фаминский П.П., Шишкунова Е.Н. Проектирование хлопкопрядильных фабрик. М.: Легкая и пищевая промышленность 1983 Справочник по хлопкопрядению. М.: Легкая индустрия 1987 Власов П.В., Сурнина Н.Ф. Проектирование ткацких фабрик. М.: Легкая индустрия 1983 Бадалов К.И., Жоховский В.В., Осьмин Н.А. Прядение хлопка и других текстильных волокон. Москва 1980. Bülent Gemici. Pamuk iplikçiligi ders kitabı. Bornova/İzmir 1999
Ýüplük
Ýüplük - bu inçe, çeýe, berk we kesgitli uzynlygy bolmadyk jisimdir.
Ỳüplügiň gurluşynyň esasy görkezijileriniň arasynda bu daşky görnüşidir. Ỳüplükleriň gurluşy gaty üỳtgeşik bolup biler. Şol üỳtgeşiklikler ỳüplügiň niỳetlenilişine görä ỳörite girizilip bilerler. Ỳöne köplenç olar işleniş usullaryna bagly bolỳar. Mysal üçin şu wagt ring ỳüplüge meňzeş ỳüplügi täze egirme usullar boỳunça öndürmek henizem mümkin däl. Şu wagta çenli ring ỳüplük nusga hökmünde standart ỳaly deňeşdirmeler üçin ulanylỳar. Ỳüplügiň gurluşy esasan çig mala, egirme usulyna, egirme ulgamyna, egriji maşynyň sazlanyşyna, towlulygyna we başgalara bagly. Ỳüplügiň gurluşy açyk/ỳapyk, uly göwrümli/dykyz, ỳylmanak/gödek/tüỳli, ỳumşak/gaty, tegelek/tekiz, inçe/ỳogyn we ş.m. boup biler.
Ỳüplügiň gurluşy diňe daşky görnüşine täsir etmeklik bilen çäklenmeỳär. Ol elläniňde ỳakymlylyga, berklige, süỳnmekligine, izolirleỳjilik ukybyna, örtme güỳjüne, garşylyk güỳjüne, sürtülmä bolan garşylygyna, boỳajylyk ukybyna, süỳümleriň uzynlygyna toplanmaga ukybyna, ulanmaklyga amatlylygyna we ş.m. ỳagdaỳlara täsir edỳär.
Egirme usulyna baglylykda ỳüplügiň şeỳle tapawutly gurluşy bolup biler.
Dürli egirme usullarynda ỳüplükleriň gurluş aỳratynlyklary.
Hil görkezji Ýüplügiñ hiline edýän täsiri 1. Ştapel uzynlyk Egirijilik ukyby 2. Süýümiñ berkligi Ýüplügiñ berkligi
Üzülmeler az bolýar 3. Inçelik Has inçe ýüplükleri egirmäge ukyby 4. Ýetişikligi Ýüplügiñ berkligi we birsydyrgynlygy
Has gowy boýajylyk ukyby 5. Özge maddalar (hapa) Az galyndy 6, Deñölçeglilik gatnaşygy has ýokary öndürijilik we birsydyrgynlyk 7. Uzalma Has az üzülmeler bolýar 8, sürtülme Ýüplükde süýümleriñ biri-birine ýapyşyp bitewi saklanmagy 9. synp (sort) Ýüplügiñ daşky görnüşi 10.şirelik Süýümleriñ ýelmeşip saralmasy, dykylmalar
Boýamakda meseleler 11. Rd ýagtylyk Ýüplügiñ ýalpyldysy 12. +b sarylyk Ýüplügiñ daşky görnüşi 13. nepsler Ýüplügiñ nepsligi 14. Çyglyk Egirme şertlerine täsir edýär.
Pagta üçin 8,5% çyglyk amatly
Süỳümleriň kämil ỳerleşdirilişiñ tertibi.
Süỳümleriň berkligini doly ulanmak üçin, ỳüplüginiň daşky görnüşini gowylandyrmak üçin we ỳüplügi elläniňde ỳakymly bolmagy üçin süýümlerde şu şertleri döretmeli:
-        gowy göneltmeli (ugrukdyrmaly);
-        gowy paralleleşdirmeli;
-        süỳümleriň uçlary biri-birine görä tertipli ỳerleşer ỳaly etmeli        (-nji b. surat);
-        dürli uzynlykly süỳümleriň toparlary deň düşer ỳaly etmeli          (-nji a. surat);
-        tutuş süỳümi, ỳagny süỳümiň iki ujynam ỳüplügiň içine birleşdirmeli;
Süỳümleriň ỳüplügiň içinde bir ỳerden başga ỳere göçmesi.
Häsiỳetleri tapawutly bolan süỳümler ỳüplügiň içinde dürli ýerleşiş ỳagdaỳlaryny alỳarlar. Bir ỳerde ỳygnanmaklyk hadysasy köplenç çekimde bolup geçỳär. Şonda uzyn süỳümler köplenç önümiñ içinde süýşüp içräkde ỳerleşỳärler. Sebäbi olaryň sürtülmesi ỳokary bolỳar. Çekim bolup geçende olar öz sürtülme güỳji bilen çekime garşylyk berỳärler we önüm süýndürilende içräkde galỳarlar. Gysga süỳümler bolsa köplenç ỳüplügiň daşyna göçüp ỳerleşỳärler. Bu ỳagdaỳa süỳümleriň göçmesi (bir ỳerden başga ỳere geçmegiñ hadysasy ) goşmaça täsirini edỳär. Çünki süỳümler sapagyñ içinde mydamada ilki başda duran ỳerlerinde galmaỳarlar. Daşky gatlaklardaky güỳçli süỳnen süỳümler beỳleki az süỳündirilen süỳümleri içine gysỳarlar. Göçmegiň ugry daşyndan içe we ters taraplara bolup geçer. Bular ỳaly göçme hadysasy elbetde ỳüplügiň emele gelmeginiň dowamynda kän ỳüze çykỳar, ỳöne buña meñzeş ỳagdaỳ ỳüplük emele gelenden soň hem ỳüze çykyp biler. Haçanda ỳüplüge az güỳç bilen agram salynsa, ỳagny ỳüplük bükülende, süỳündirilende we şoňa meňzeş ỳagdaỳlarda ỳüplügiň içindäki süỳümler süỳündirilỳär, bu bolsa olaryň göçmegine getirỳär. Meselem: gysga süỳümler daşyna çykmaga ymtylỳarlar. Daşyna çykanlaryndan soň, olar köplenç sürtülende bölünip aỳrylỳarlar, ýitýärler. Käbir süỳümler ỳüplügiň içinde göçenlerinde öz spiral şekilli ỳerleşiş tertibini ỳitirỳärler. Süỳümler näçe gysga bolsalar we tertipsiz ỳerleşseler bu ỳagdaỳ has anyk ỳüze çykỳar.
Ỳüplügiň içinde süỳümleriň göçmesi uzynlykdan başga maỳyşgaklyga, gatylyga, inçelige we eplenmegine baglydyr. Gysga, gödek we gaty süỳümler ỳüplügiň içinden daşky gatlaklaryna çykỳarlar. Şol bir wagtda uzyn, inçe we çeỳe süỳümler içine tarap hereket edỳärler. Gaty eplenen süỳümler köplenç daşky gatlaklarda ỳerleşỳärler, sebäbi olar ỳüplügiň içine mäkäm birleşdirilmegine has uly garşylyk görkezỳärler. Süỳümleriň göçmesini garyndylar düzülende hökman hasaba alynmaly.
Önüme berklik bermek.
Aỳry süỳümlerden durỳan ỳüplügiň berkligini üpjün etmek üçin her bir süỳümiň berkligi başga süỳüme geçer ỳaly etmeli. Onuň iki sany ỳoly bar: ỳelimlemek we tow bermek.
Süỳümiň öz berkliginiñ doly ulanmagyny üpjün etmek üçin diňe ỳelimleỳji maddalary ulanmaly bolỳar. Bu usul meselem Twilo-Prosesinde ulanylỳar. Ỳelimlemek üçin ỳelimi ỳa-da ỳapyşdyryjy süỳümleri ulanmaly. Bu usuly diňe bazaryň kiçijik bir bölegi üçin niỳetlenen ỳüplükler öndürilende ulanylyp biler. Şonuň üçin süỳümlere tow bermek şu wagt hem geljekde berklik bermegiň esasy usuly bolup galar.
Süỳümler towlananda süỳnỳärler we ỳüplügiň içine basyş edỳärler. Basyş ỳokarlananda süỳümleriň arasyndaky sürtülme güỳçleri köpeler, netijede süỳümler ỳüplügiň içinde biri-birine talaba laỳyk berk birleşdiriler.
Emma önümiň içindäki süỳümler ỳelimlenip ỳapyşdyrylmasa, her aỳry süỳümiň berkligi doly ulanylmaz. Ỳüplügiň içinde tow arkaly birleşdirilen süỳümleriň diňe 30-70 % berkligi peỳdalanylỳar.
Towuň ugry çepe we saga edilip bilỳär. Towuň ugry Z ỳa-da S harpy bilen bellenilỳär. Gysga ştapel egirmede köplenç Z towy ulanylỳar.
Tow we berklik.
Aỳry we kesgitli uzynlykly süỳümleri towlamak arkaly alynan sapagyň berkligi towuň ulalmasy bilen bilelikde ulalỳar. Towlaryň sany bilen ỳüplügiň berkliginiň arasyndaky aragatnaşyk aşakdaky -nji  suratda görkezilen.
Suratdan görnüşi ỳaly egri çyzygyň aşakky böleginde berklik diňe typma sürtülme bilen saklanỳar, ỳagny bu ỳerde sapak süỳündirilende süỳümler typyp açylarlar. Ỳapyşdyrma sürtülmesi egri çyzygyň ỳokardaky böleklerinde ỳüze çykỳar. Bu ỳerde süỳünme we basyş has ỳokary bolỳar. Şeỳlelikde has az sanly süỳüm biri-biriniň üstünden typỳarlar, has köp süỳüm üzülỳär. Bu ỳagdaỳ belli derejä çenli dowam edỳär. Şol derejä ỳeten ỳagdaỳynda her aỳry süỳümiň berkligi iň amatly şekilde ulanylỳar. Bu ỳerde bolýan towa kritiki tow diýilýär. Kritik tow derejesinden geçenden soň, berklik pese düşüp başlaỳar. Çyzgydan görnüşi ỳaly şol iň ỳokary dereje (C) ỳagny kritiki tow ulanylýan çig mala baglydyr.
F – berklik, T/m - ỳüplügiň 1 metrinde towlaryň sany, Co – pagta üçin, Pes – poliester.
Adatça ỳüplüklere kritiki towdan azrak mukdarda tow berilỳär           (A – örme trikotaž ỳüplügi üçin, B – eriş ỳüplügi üçin). Diňe krep ỳaly ỳörite ỳüplüklere kritiki towdan has uly mukdarda tow (D) berilỳär.
Iň ỳokary berklik berỳän towuñ derejesinden pes towy saỳlajak bolmaly, sebäbi olar ỳaly ỳokary berklik köplenç gerek däl. Beỳleki tarapdan önüme juda köp tow berilse, ol gaty bolar, egirme maşynyň öndürijiligi hem pese gaçar. Onuň sebäbi şu aňlatmadan çykỳar:
Ỳüplüge tow berlende süỳümler beỳleki süỳümleriň daşynda spiral görnüşde bükülmeli bolỳarlar. Şonuň üçin süỳümler süỳünỳärler. Süỳümler süỳnende maỳyşgaklyk güỳçler olary öňki ỳagdaỳyna getirjek bolýarlar. Bu bolsa öňki ỳagdaỳyna gaỳtmagyna ymtylỳan süỳümlerde sapagyñ içine tarap ugrukdyrylan basyşy döredỳär. Içere bolan basyş ỳüplügiň merkezlerinde has ỳokarydyr. Ol süýümleriñ güỳçli gysyşyna we ỳüplügiň ỳokary dykyzlygyna sebäp bolỳar. Gysyjy güỳçler ỳüplügiň diametriniň kiçelmegine getirỳär. Diametr bolsa towa ters proporsional bolỳar. Süỳümler ỳüplügiň ok ugruna görä ỳapgyt ỳerleşen we güỳçli gysylan ýagdaýda bolandygy üçin ỳüplügiň uzynlygy hem kiçelỳär. Egirme prosessiň dowamynda ỳüplügiň uzynlygynyň gysgalmak hadysasyna towdan gysgalma (ukrutka, twisting-in) aỳdylỳar. Bu ỳerden çykarylỳan ỳüplügiň uzynlygy hiç haçan egriji maşynyň çykaryş tizligine (metr minutda) deň bolmaỳar. Towdan gysgalma derejesi çig mala we towlaryň sanyna baglydyr.
4. Towuň aňlatmasy.
Süỳümler ỳüplügiň içinde spiral şekilli ỳerleşdirilip, oka görä belli ỳapgytlyk burçy bilen gyşararlar. Ỳüplügiň içindäki towly süỳümiň ỳapgytlyk burçy näçe ỳokary bolsa, şonçada berklik ỳokary bolar, bu ỳerden şeỳle gatnaşygy alyp bolar:
bu ỳerde:
α - towuň koeffisiỳenti; N - ỳüplügiň nomeri;
Towuň koeffisiỳenti we nomeri biri-birine gabat gelmeli. Dürli ölçeg ulgamlarda tapawutly görkezijiler ulanylỳar. Meselem: iňlis we metrik nomerler, Teks ulgamlary üçin degişlilikde αe ,αm ,αT ulanylmaly.
'''Tekstil barada okuw web-site link: http://www4.ncsu.edu/~bovezmu/
Edebiýatlar - References''' W.Klein, Short-staple spinning series 1995 Миловидов Н.Н., Фаминский П.П., Шишкунова Е.Н. Проектирование хлопкопрядильных фабрик. М.: Легкая и пищевая промышленность 1983 Справочник по хлопкопрядению. М.: Легкая индустрия 1987 Власов П.В., Сурнина Н.Ф. Проектирование ткацких фабрик. М.: Легкая индустрия 1983 Бадалов К.И., Жоховский В.В., Осьмин Н.А. Прядение хлопка и других текстильных волокон. Москва 1980. Bülent Gemici. Pamuk iplikçiligi ders kitabı. Bornova/İzmir 1999
Bawariýa Sowet Respublikasy
301px|right
Bawariýa Sowet Respublikasy — Oktýabr sossialistik rewolýussiýasynyň täsiri bilen Germaniýada ýaýbaňlanan rewolýussion ýokary göteriliş netnjesinde 1919 ýylynyň 13 aprelinde Bawarnýada dörän sowet respublikasy. Ol 1919 ýylynyň 1-nji maýyna çenli dowam edýär. 1918 ýylynyň Noýabr rewolýussiasyndan soň häkimiet başyna geçen sagçy s-d-laryň liderleriniň dönükçilikli syýasat ýöretmegi zerarly Bawariýada synpy göreş has ýitileşipdwr. Rewolýussion hereketiň çuňlaşmagyndan we öz täsiriniň ýitirilmeginden howatyrlanan Bawariýa s-d-lary köpçüligi aldamak maksady bilen sowet adyna perdelenen hökümet döretjek bolup synanyşypdyrlar. Kommunistler olaryň bu planlaryny paş edipdir. Emma Tolleriň baştutanlygyndaky «garaşsyz s-d-lar» 1919 ý-yň 7 aprelinde Sowet respublikasyny yglan edýärler. Tolleriň hökümeti halkyň bähbitlerini goramak üçin hiç bir iş geçirmändir, iş ýüzünde ol ýöne hyýaly sowet respublikasy bolupdyr. Buržuwa diktaturasyny aç-açan dikeltmek maksady bilen kontrrewolýussionerler tarapyndan guralan pitne Mýunhen işçileri tarapyndan basylyp ýatyrylýar. 13 aprelde Mýunhende häkimiýet kommunistleriň eline geçýär. Respublikanyň ýokary häkimiýeti bolan Hereket ednji komitet we kommunistleriň (E. Lewineniň we b-yň) başda durmagynda "Ýerine ýetiriji sowet" döredilýär. Hereket ediji komitetiň we Ýerine ýetiriji sowetiň düzümüne «garaşsyz s-d-dar» hem giripdir. B.S.R-nyň hökümeti proletar diktaturasynyň programmasyny amala aşyryp başlaýar: kärhanalarda işçi kontrollygyny giriznär, buržuwany ýaragsyzlandyrmaga girişýär, banklary millileşdirýär, Gyzyl Goşun düzýär, kontrrewolýussiýa garşy göreşmek boýunça adatdan daşary komissiýa döredýär. Emma Bawariýa kommunistleri öz işlerinde birnäçe ýalňyşlyklar goýberýärler. Olar garyp we orta daýhanlaryň ýagdaýlaryny gowulandyrmak, işçi synpy bilen daýhanlaryň birleşigini dikeltmek üçin gaýra goýulmasyz çäreler görmediler, içerki kontrrewolýussiýa garşy göreşde ýaýdanjaňlyk etdiler. B.S.R-na garşy Ebertiň-Şeýdemanyň merkezi german hökumetiniň birleşen ýaragly güýçleri we beýlekiler çykyş etdiler. Respublikanyň ýeňilmegine «garaşsyz s-d-laryň» başbozarlygy sebäp bolupdyr, olar töhmet we şugulçylyk edip, kommunistleriň hökümetiň düzümünden gitmeklerini gazanypdyrlar, soňra olaryň garşysyna front açypdyrlar. 1919 ýylynyň 1 maýynda B.S.R. dargadylýar, emma Gyzyl Goşunyň esgerleri şäheriň köçelerinde 5 maýa çenli söweşler alyp barýarlar.
Antiwirus
Kompýuter wiruslar we “ogry” programmalar Wiruslaryň howpy köplenç çişirilip görkezilýär. Köp wiruslar kompýutere uly zyýan ýetirip bilmeýärler, olar diňe kä-wagt özüni bildirýäler we köpelip, biderek ýer tutýarlar. Öňki zamanalarda çykýan wiruslar köplenç özüni has erbet bildirýärdi: kompýuteri işlemez ýaly edýärdiler ýa-da mydama bir habar çykaryp durýardylar (meselem: I LOVE YOU). Olary ýönekeý höwesjeňler we öwrenjeler ýazýardylar. Şu wagt çykýan wiruslary köplenç professionallar ýazýarlar, olar özüni kän bildirenoklar, maglumat ogurlaýarlar ýa-da başga keseki adama öz kompýutere control etmäge ýol berýäler (malware). Antiwirus kompaiýalar özleri gizlinlikde wiruslaryň köpüsini döredýärler diýen pikir bar.
Kä-bir antiwiruslar kompýuteriň ähli zadyny barlaýarlar, emma “agyr” işleýäler, prosessoryň güýjüni köp alýarlar: Kasperskiy, Norton. Öýde ýeňil we çalt işleýän antiwiruslary ulanmak amatly: Dr. Web, NOD. Internetden mugt we oňat hilli antiwiruslary alyp hem bolýar: AVG. Mundan başgada ähli antiwiruslaryň kiçeldilen SKANER görnüşini mugt alyp bolýar. SKANER täzelenip bilmeýär, şonuň üçin ol wagt bilen köneleşýär. Köp ökde kompýuterçler antiwirusy asla ulananoklar,ýa-da ony öçürip goýýarlar. Antiwirus kompýuteriň tizligini gowşadýar, şonuň üçin ony diňe başga ýerden gümana disk açaňda ýa-da Internete gireňde açmak amatly. Kompýuteriň özüni bolsa hepdede bir-iki gezek SKANER bilen barlatmak ýeterlidir.
link http://en.wikipedia.org/wiki/Antivirus
Bagban
BAGBAN — bagy  bejerýän,  idedýän we  oňa   seredýän adam. Bagbançylyk gadymdan gelýän kär bolup, Bagban  miweli (alma, erik, şetdaly we b.) hem-de saýaly agaçlaryň topragyna, suwuna seredýär. Bagban agaçlaryň keseline, olara zyýan beriji mör-möjeklere garşy göreş çärelerini alyp barýar. Ol ylmyň gazananlaryny praktikada ulanyp, miweli baglaryň hasylyny artdyrmak, sortuny gowulandyrmak işi bilen meşgullanýar.
TurkmeNNet
[GARALAMA - doly tayyar dal]
TurkmenNet, 2004-nji yildan bari islap gelyan kompyuter tehnalogiyalary bilen gyzyklanyan turkmenler ucin web sahypasy. Kompyuter aleminden tazelikleri we gyzykly makalalary turkmen dilinde cap edilyar we sorag-jogap ucin forum bar. Turkmenweb serekedinin hyzmady.
http://www.turkmennet.com/
Kompýuter
Kompýuter — informasiýany awtomatiki usulda hasapalaýan elektronika gural.
Bagana önümçiligi
BAGANA ÖNÜMÇILIGI — 1—3 günlük garaköli guzularyň derisiniň soýlup alynmagy. Biziň ýurdumyzda bagana berýäň tohum goýunlaryň sany köp. Olaryň arasynda has ajaýyp we owadan bagana berýänleri sokol, reşetilow, maliç we çuşka tohum goýunlarydyr, olar Ukrainada we Moldawiýada köpeldilýär. Şeýle-de bolsa olaryň hiç biri hem baganasynyň şekili, buýrasy, reňkiniň öwüşgini we derisiniň berkligi boýunça garaköli bagana bilen deňeşdnrilip bilinmez. Guzulary soýup, derisini almak işleri dowarçylyk fermalaryiyň ýöriteleşdirilei punktlarynda tehnologik talaplara laýyklykda geçirýalýär. Soýlup alnan deriler punktlarda duzlanýar. Bir derini duzlamak üçin 0,7—0,8 kg nahar duzy sarp edilýär. Ol takynan 6—10 güne çenli duzda ýatyrylýar. Duzlanan baganalar ýöriteleşdirilen stanoklarda arassalanýar. Garaköli baganalar arassalanandan soň, hojalyklaryň özünde sortlanýar we  taýýarlaýyş   guramalaryna  ýa-da  bagana   zawodlaryna iberilýär. Käbir  sebäplere görä sortlanan   baganalar öz wagtynda iberilmese, onda olar üstüne agyr we tekiz tagtalar goýlan ştabellerde saklanýar. Baganalar ştabellerde saklanýan döwründe güýe degmez ýaly wagtal-wagtal barlanyp   durulýar. Bagana  zawodyndaky   önümçilik prossesleri     aşakdaky      operassiýalardan     ybaratdyr: 1) ilkinji   sortlamak — bagaialary haryt  we tehnologik häsiýetleri boýunça saýlap almak hem birdeň derejede işlener ýaly tapgyrlara  bölmek; 2) çyglamak — baganadaky  ereýän   beloklary,  tüýündäki   hapasyny, çägesini we duzuny aýyrmak; 3) ýuwmak — baganadaky hapany, gan we duz galyndylaryny arassalamak   maksady  bilen  ýörite barkaslarda 4 sagatlap   ýuwmak; 4)  braklamak — çyglamak    netijesinde kemçilikli bolan baganalary saýlap aýyrmak; 5) eýlemek —çylşyrymly  biohimiki   prosses  bolup,   onda   baganalar barkaslarda   iri üwelen  arpa  ununyň we nahar  duzu-yň suwdaky garyndysyndan taýýarlanan eýde ýatyrylýar. Bir  baganany eýlemek üçin  orta hasap  bilen 0,3 kg arpa  uny we 0,24 kg nahar duzy sarp  edilýär;  6) guratmak— baganalar eýlenenden soň, olara simmetrik şekil bermek  üçin  serip guratmak; 7) bagananyň gyralaryny dogrulamak — eýlenen baganalaryň gyralaryny  ýiti pyçak  bilen  kesip aýryp, olara  dogry  şekil  bermek. Bagananyň gyralaryndan kesilip  aýrylan   bölekleriň  bir  meňzeşlerini tikin sehinde bir-birine çatyp, plastinalar taýýarlaýarlar; 8) gaýtadan   ýuwmak — bagananyň tüý örtügindäki eýiň galyndylaryny  we hapalaryny aýyrmak üçin elde ýa-da ýuwujy maşynlarda ýuwmak; 9) gaýtadan guratmak — çäge dökülen tekiz meýdanda baganany 2-3  s-lap ýere ýazyp guratmak. Garaköli baganalary eýlemek häzirki zaman tehnologiýasy bilen enjamlaşdyrylan bagana zawodlarynda amala aşyrylýar. Bu zawodlaryň biri hem respublikamyzyň Çärjewdäki garaköli bagana zawodydyr. Bagana zawodlary Buhara we Çimkent şäherlerinde hem bar.
.ac
.ac —Askension adasynyn internet kodu.
.ad
.ad - Andorranyň Internet kody.
Täçgök serdar
Dogulan we aradan çykan ýyllary henizem çenli anyk kesgitlenenok.Ýöne onuñ 19nji asyrda ýaşandygy belli.
Täçgök serdaryñ kakasyna Atabaý diýer ekenler.Şu etrapda ýaşaýan Tekeleriñ 19nji asryñ 30nji ýyllarynyñ başlarynda Sarahsa süýşüp barmagy bilen Täçgök serdar ömrüniñ ep-esli bölegini şu ýerde,soñra 50nji ýyllaryñ ahyrlarynda Mara süýşilmegi netijesinde bolsa Mary etrabynda geçiripdir.Ol ömrüniñ soñky ýyllarynda Mäne-çäçede ýaşapdyr. Täçgök serdar ýaşlykdan at-ýarag bilen iş salyşyp,goñşy Hanlyk bilen bolan ulyly-kiçili çakna-şyklara gatnaşypdyr.Ol özüniñ edenliligi we guramçylyklylygy bilen özgelerden tapawutlanypdyr.
Şoña görä-de ol köp wagt geçmänkä,ykrar edilen serdarlaryñ birine öwrülipdir.Ol Gowşut han bilen bilelikde 1855nji ýylda Sarahsad,1861nji ýylda Maryda bolan urşlara gatnaşyp,öz şahsy edermenligini we serdarlyk ukybyny görkezipdir.
Täçgök serdar öz ýigitleri bilen Maşada ,Hyrata syýahata,zyýarata hem-de söwda gitmekligi gowy görer eken.Şol taraplarad onuñ tanyşlary ,dostlary kän bolan.Şolaryñ arasynda gala häkimleri hem bar eken.Bir gezek şol galalaryñ biriniñ häkimi ep-esli hazynasyny ogurladanda, Täçgök serdar ogryny we ogurlanan hazynany tapmaga kömek edýär.Bu kömek üçin häkim oña bir gyzy peşgeş beripdir. (Aýdylşyna görä,ol gyz owganistanda ýaşaýan Jemşitlerden bolmaly).
Şol gyz Türkmen halkynyñ beýik ogly ,Türkmenistanyñ görnükli döwlet işgäri Gaýgysyz Atabaýewiñ ejesidir. Täçgök serdar daş sypaty boýunça iner ýaly örän daýaw, häsiýeti boýunça juda gyzma,çäksiz batyr adam bolupdyr.
Täçgök serdar Maryda ep-esli wagt ýaşandan soñ öz tiresi we diýenlerini edýän adamlar bilenMämä-çäçä tarapa göçüp gaýdypdyr.Olar göçüp barmazyndan öñ,Mänä-çäçä sebitlerinde ýaşaýan ilat juda az eken.
Sebäbi dag etegi hem-de gyrak çet bolany üçin bu ýere daşardan häli-şindi çozuş edilip durlupdyr. Täçgök serdaryñ obrazy belli ýazyji Atajan taganof “ Pereñli ýesiriñ ýatlamasy “ powestinde ,Sarahs galasy romanynda hem oñat şöhlelenipdyr.
Radar
|thumb|Iýonosferada işläp bilýän bir radar antenasy thumb|Radaryñ işleýşi thumb| c ýagtylygyñ tizligi we t ýañlanma wagty we bir jisimiñ radara bolan uzaklygy (R) aşakdaky formula bilen hasaplanýar:
.ae
.ae - Birleşen Arap Emirlikleriň Internet kody.
Afrika
Afrika — Ortaýer deňziniň we Gyzyl deňziň günortasynda, Atlantik okeanyň gündogarynda we Hindi okeanynyň günbatarynda ýerleşýän bir kontinent. Ol ululygy boýunça Ýewraziýadan soň ikinji kontinentdir. Şeýle hem oňa Afrikadan we ýanaşyk adalardan ybarat bolan dünýä bölegi diýlip at berilýär. Afrikanyň meýdany 30 065 000 km² ýa-da gury ýer meýdanynyň 20,3 %-inden ybaratdyr, adalary bilen bolsa — 30,2 million km² çemesi bolup, şeýlelikde Ýer ýüzüniň umumy meýdanynyň 6 %-ini we gury ýeriň 20,4 %-ini tutýar. Afrikanyň territoriýasynda 55 sany döwlet, 4 sany ykrar edilmedik döwlet we 5 sany garaşsyz territoriýa (ada) ýerleşýär. Afrika ilatynyň sany sany boýunça dünýä ilatynyň 10/1 bölegini tutýar. Territoriýasy 30,3 mln km2. Gury ýeriň 5/1% tutýar. Afrika Ýewropadan 14 km Gibraltar bogazy arkaly bölünýär. 1859-60 ýyllarda Suls kanaly gurulmazdan öň Aziýa bilen gury ýer arkaly birleşýärdi. Afrikanyň çägi Tunisden GAR-a çenli 8000 km, Senegoldan Somala çenli 7,5 müň km uzalyp gidýär. Afrikanyň esasy çägi ekwatorial giňişlikde ýerleşip, gün şöhlesiniň iň köp düşýän yssy klimatly ýeridir. Çäginiň birnäçe bölegi ekwatordan uzakda ýerleşip, gurak klimatly ýerdir. Onuň demirgazygynda 8 mln km2 çägi tutýan Sahara çöli ýerleşýär. Afrikanyň çäginiň 5/1 böegi daglyk ýerdir. Afrika şertli günbatar, gündogar, günorta, demirgazyk, merkezi we ekwatorial diýip bölünýär. Madakaskar adasy aýry aýdylýar. Afrikanyň ilaty soňky wagt çalt köpelip başlady. Öň haýal ösýärdi. Meselem: b.e.sepgidinde Afrikanyň ilaty bary-ýogy 16 mln adamdy.
.af
.af - Owganystanyň Internet kody.
Azarbeýjan dili
Azarbeýjan dili (Azərbaycan dili) türk dili. Azarbeýjandan başga-da Eýranda, Russiýada, Gürjüstanda, Türkiýede, Yrakda, Siriýada, Ukrainada, Gazagystanda we dünýädäki Azarbeýjan jemgyýetlerinde gürlenilýär. Azarbeýjanyň resmi dilidir we Dagystanyň (Russiýa) resmi dillerinden. Türkmen we Türk dillerine ýakyn dil.
{|border="0" align="center" style="border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF" !Türkmen !Azarbeýjan
Ýasama akyl
150px|thumb|right|Honda-nin adama menzes roboti
Ýasama akyl (Iňlisçe: artificial intelligence, Türkçe: yapay zekâ) - kompýuter ylymynyň bir bölegi bolup, awtomatlara akylly şekilde pikirlenmegi we özüni alyp barmagy öwretmek isleýän ylymdyr. Diller arasy terjime, ses tanamak, ýüz tanamak, el ýazgylary tanamak ýaly işler mysal bolup biler. Widýo oýunlarynda hem giňden ulanylýar, meselem küşt programmalary ýada meňzeşleri.
Turing synagy
Awtomatlaryň akyllylygyny ölçemek üçin Turing synagy atly eksperiment geçirilýär. Bir otagda kompýuteriň başynda adam oturýar we 2 kişi bilen diňe ýazgy arkaly gürleşip bilýär. Olaryň biri adam, biri bolsa awtomat, ýöne haýsynyň haýsydygyny bilenok. Ol adam olaryň ikisinede sorag soraýar we jogaplaryny gözden geçirýär. Islän soragyny soramaga haky bar we ahyrynda, kimiň-kimdigini biljek bolmaly.
Egerde söhbetdeşlik dowamynda awtomat özüniň adamdan tapawudyny görkezmese, ol awtomadyň synagdan geçdigi bolýar, ýagny adamyňky derejede ýeterlik akyly bar.
.ag
Antigua we Barbudayn internet kody.
Çalt ýöremek
thumb|
Warşawa
Warşawa Polşanyň paýtagty. Ilaty 1.7 million adam (2014). thumb|right|Warşawanyň gerbi
.al
.al - Albaniýaň Internet kody.
Topol-M
Topol-M (rus. РТ-2УТТХ «Тополь-М») — Russiýa nyn ballistik raketasy. 250px|right
.am
.am - Ermenistanyň Internet kody.
.an
.an — Gollandiýa nyn internet kody.
Tüpeň atmak
|thumb|right
Tenis
thumb|
.ao
.ao - Angolanyň Internet kody.
Dzýudo
thumb|right
Ýeñil atletika
300px|right
Türkmenistanyň taryhynyň Oguz han eýýamyna degişli çeşmeleri
Türkmenistanyň taryhynyň Oguz han eýýamyna degişli çeşmeleri.
Faýl:Oguzhan158.jpg
I-umumy okuw.
Meýilnama
1.	Mukaddes Ruhnamada çeşmeler hakynda.
2.	Iň gadymy döwrüň taryhy çeşmeleri.
3.	Awesta
4.	Bihistun ýazgylary.
I. Beýik Sapamyrat Türkmenbaşynyň Mukaddes Ruhnama kitaby türkmen halkynyň geçmeşini, ýagny taryhyň çuňňur gatlaklaryna siňip giden, şu wagta çenli mälim bolmadyk geçmeşimizi açykdan – açyk okyja ýetirip bilýän beýik kitapdyr. Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnama kitabynda çeşmeler barada giňişleýin gürrün berýär. “Taňrynyň Zemindäki ýaradan gudratlarynyň iň gudratlysy, iň kämili bolan ynsan millionlarça ýyllyk garaňky taryhynda gowaklarda ýaşap, tebigy güýçleriň garşysyna göreşip, ýaşaýyş üçin jeňňellerde garpyşyp, birek-birek bilen gyrlyşyp, örän ýowuz we gazaply möwrüti başdan geçirdi. Adamzadyň paýhasly ýaşaýşy onuň aly hezretleri Kitaby – Sözi keramatlaşdyryp bilen zamanyndan başlanýar. Şol keramatly kitaplar Musa, Dawut, Isa Muhammet pygamberleri inderildi” diýmek bilen, dört sany beýik kitaplaryň Gurhanyň (Muhammede), “Töwratyň (Musa), Injiliň (Isa), Zeburyň (Dawuda) asmandan iberlendigi barada gürrün berýär “Söz – beýik Allatagalanyn ynsana eçilen iň keramatly peşgeşidir” diýip Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamasynda belläp geçýär” (sah 20).
Oguz –Orhon ýazgylary barada, Awesta, Oguznama, Behistun ýazgylary, “Gorkut ata”, “Görogly” dessanlary barada we beýleki taryhy çeşmeler barada Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada birnäçe täsirli maglumatlary berýär.
Türkmen ýazuw çeşmeleriniň iň gadymlarynyň we esaslarynyň biri bolan “Oguznamalardyr”. Ýurtbaştutanymyz bu golýazmalary nesilleriň öz taryhyna bolan guwanç hem buýsanç duýgusy hökmünde şeýle kesgitleýär: “Oguznama ata-babalaryň şöhratly geçmişi baradaky ýazgydyr”. Halkymyzyň ruhunda gadymdan gelýän beýik serkerde – soltanlaryň atlary hemişe ýaşap gelýär. Serdarymyz Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy öz şahyrana eserlerinde geçmişiň serdarlaryna bagyşlap, şu setirleri getirýär.
“Ärsah şa, süren han – geçmiş ruhum meň,
Ömrüm ölçemäge mizan ölçeg sen…”
Türkmenleriň ata Watanyndan gaýry ýerlerde döreden döwletlerinde hem şäherler gurup, dürli ymaratlar bina edip, öz atlaryny şol ýurtlaryň taryhynda ebedilik galdyrypdyrlar.
Ýedi yklymda döwlet gurup, toý berip,
Ýedi yklymda türkmen tugy parlady.
Sebäp, ýedi yklymyň eýesidir ol,
Şeýdip, türkmen bütin dünýä ýaýrady – diýip,
Beýik Serdarymyz “Oguz toýy” atly şygrynda halkymyzyň däp-dessurlaryny we oguz komunyň dünýäniň köp ýerlerine ýaýrandygyny nygtaýar. II. Arheologik gazuw-agtaryş işleri esasynda ýurdumyzda gadymy adamlaryň Ýaňyja, Balahana, Jebel gowagy, Jeýtun, Hamazga depe ýaly mesgenleriň üsti açyldy. Şol ýerlerden tapylan zähmet gurallary, bezeg şaýlary, ýaraglar, hojalyk – durmuşy desgalarynyň galyndylary taryhçylar gymmatly maglumatlar bilen üpjünleýär. Pessejik depede (b.e.öňki VI-V müň ýyllyklar) Altyndepeden (b.e.öňki IV-II müň ýyllyklar) saklanyp galan dürli şekiller, hat deregine ulanylan şertli-belgiler gadymyýet barada söhbet açmaga mümkinçilik berýär. Altyndepe, Gäwirgala (gadymy Merw) Küýzeli gyr, Soltangala (orta asyr Merw) Nusaý, Abywerd (Kakanyň golaýy) Gürgenç (Köneürgenjiň golaýý) Maşat Misserian we beýleki taryhy ýadygärlikler geçmişiň ygtybarly şaýatlygy bolup durýar. Taryhy çeşne hökmünde Talhatanbaba, Sarahsbaba, Soltan Sanjaryň (mowzaleýleri) aramgähler we şuňa meňzeşler çeşmelere utgaşýarlar. Iň irki ýazuw ýadygärlikleri biziň eýýamyzdan öňki asyrlardan galan pahna görnüşli ýazgylarda, dag gaýalarynyň ýüzüne oýlup ýazylan Behistun ýazgylarynda duş gelýär. Parfiýa patşalarynyň köne Nusaýdan tapylan hojalyk arhiwiniň maglumatlary Gerodet, Tasit, Strabon ýaly gadymy grek we Rim awtorlarynyň eserleri has gymmatlydyr. Alymlaryň çaklamaklaryna görä, adamzadyň kemala gelip başlan döwründen bäri takmyndan 2,5 million ýyl töweregi wagt geçipdir. Şu uly diňe 500-den 1 bölegini azda-kände ýazuw çeşmeleriň kömegi bilen öwrenmäge mümkinçilik bolup, galan 499 bölegini dine arheologiýa berýän maglumatlary esasynda öwrenmek mümkin. Hat-Petek ilkibaşda dünýäniň diňe käbir ýurtlarynyň territoriýasynda ýüze çykypdyr. Iňlis alymy G. Çaýkdyň maglumatlaryna görä hat-ýazuw Angliýada b.e.öňki 40-njy ýylda, Fransiýada b.e. öňki 60-njy ýylda, Italiýada b.e.öňki 500-nji ýylda, Gresiýada b.e.öňki 700-nji ýylda Hytaýda b.e.öňki 1400-nji ýylda, Kiçi Aziýada b.e.öňki 1800-nji ýylda Messopotomiýa bilen Müsürde b.e.öňki III müň ýyllykda ýüze çykypdyr. Şu maglumatlarda görşümiz ýaly ýazuw çeşmeleriň azlygy sebäpli taryhymyzy beýleki ýazuw däl çeşmeler arkaly öwrenmeli bolýarys.
Türkmenistanyň geçmişinden habar berýän iňňän gadymy ýazuw çeşmeler barasynda alymlaryň arasynda 2 dürli pikir bar. Olaryň uly toparynyň pikirine görä, ýurdumyz hakyndaky iň gadymy ýazuw çeşmesi Behistun ýazgylarydyr. Ol b.e. öňki VI asyrda Eýrn şasy Dariý I-niň döwründe ýazlypdyr. Alymlaryň käbiri Altyndepe medeniýeti döwründe-de özboluşly hatyň bolandygyny ýazýarlar.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy tarapyndan Türkmenistanyň iň gadymy döwri Oguz han eýýamy diýip atlandyrylyp başlanyldy. Bu döwre degişli esasy çeşmeler “Oguznama”, “Behistun ýazgylary”, “Awesta”, Oguz-Orhon ýazgylary Ergenohon dessany grek, rim we hytaý çeşmeleri bu döwri öwrenmekde esasy çeşme bolup hyzmat edýär.
Takmyndan soňky 3 müň ýylyň dowamynda biziň ata-babalarymyz hakynda ýazylan antik grek rim (awtorlarynyň) ýazarmanlarynyň hytaý hronikalarynyň (rus diline terjime edilen) maglumatlary VI-VIII asyrda Türk kaganatlarynyň döwrüne degişli, bütin günorta Sibirde, Merkezi we Orta Aziýada saklanyp galan, türkmen diline ýakyn gadymy türk-rumi ýazgylary VII-XIII asyrlara degişli türk, arap, pars dilindäki eserler bütün günorta Ýewraziýanyň düzlüklerinde saklanylp galan skif-gadymy türk  kuranlary, hanlaryň daşdan ýonulyp ýasalyp mazar üstünde goýulan şekilleri gadymy çeşmeler bolup durýar.
Biziň gadymy topragymyzda ýaşan ata-babalarymyz 5-6 mün ýyl mundan ozal ekerançylyk kalendaryny edinipdirler. Şeýle kalendarlardan biri Tejen derýasynyň aşak akymynda ýerleşen “Gök süre” owazisinde gazuw agtaryş pursadynda tapylýar. Bu kalendar aýal heýkeljigine ýazylypdyr. Bu Merkezi Aziýanyň çäginden tapylan iň gadymy kalendardyr.
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy Mukaddes Ruhnamada “Mundan iki ýarym müň ýyl ozal sary düýesini idip Marydan ugran Zarattuştra şol dünýä baryp: “Adamlar, oda çöküniň, otdan çyra ýasap, şol dünýäýar” diýip belleýär. (I kitap 252 sah).
Zaroastrizmiň keramatly kitaby “Awesta” diýlip atlandyrylypdyr. Awestada bu gadymy diniň esasy ýörelgeleri – düzgünleri beýan edilipdir. Kitabyň iň irki ýazylan döwri b.e.öň II müňkýyllyklara aralaşýar.
Awesta 21 kitapdan ýa-da bölümden yabarat bolupdyr. Rowaýata görä Awesta kitaby heniz Zaroastranyň özi dirikä 30 müň öküz gönüne (derisine) zer-altyn bilen ýazylanmyş. Emma Isgender Zülkarnaýyn (b.e.öň IV asyr) Eýrany basyp alyp Merkezi şäheri bolan Persopoly atlanynda şol ýazgylar hem ýananmyş. Awestanyň spisogy ýurduň baş ubadathanasynda saklanypdyr. Bize bolan ktap möçberi ömrüniň X/II bölegi töweregidir. Awestada parslaryň we induslaryň dini ynançlary, edebi we kanunçylyk barada söhbet açylýar. Kitapda dini ynançlary däp-dessurlary berjaý etmegiň düzgünleri beýan edilipdir. Awesta özboluşly kitap bolup astrologiýa, hukuk, ahlak we ş.m. möhüm meseleler baradaky maglumatlardan doludyr. Awestada oduň, suwuň güýjüniň öňünde baş egmek, yeri “hapalamaklyga” gorkuly garamak wagyz nesihat edilýär.
Sasany patyşalary tagta geçenlerinde, keramatly ot ýakyp şol ot patyşa ölýänçä ýa-da aýrylýança söndürilýär eken.
Taryhda “Ardasinin ody 40 ýyllap, Şapuryň ody 24 ýyllap ýandy” diýen ýazgylar galypdyr. Sasany patyşalary ýörişe giden wagtlary-da göçme atlar-ojak alyp, keramatly ody ýanlaryndan goýmandyrlar.
4. Bisutin “Baça-stana” sözünden gelip çykypdyr. Ýagny “Hudaýyň ýeri” (Ahur Mazda Hudaýynyň ýeri) diýen manyny aňladypdyr. Soň – soňlar bu at töwerekde ýaşan ilat tarapyndan “bisutin” sözüne öwrülipdir. Bu gaýa ýazgy pars patşasy Dariý I-niň (b.e.öň 522-nji ýyldan 486-njy ýyla çenli dolandyrylypdyr) buýrugy boýunça Midiýada gaýanyň ýüzne çapylyp ýazlan meşhur Bihustun gaýa ýazgysy gadym zamandaky Orta Aziýa halklarynyň taryhyna degişli iň irki çeşmeleriň biridir. Ýazgy üç dilde gadymy eýran (arameý), elam (mesopatamiýa) we akkad (wawilon) dilinde ýazylypdyr. Bu ýazgyda Merkezi Aziýa, şol sanda Türkmenistanyň halklarynyň taryhy hem beýan edilýär. Bu ýazgy uly ýazgydan we kiçi ýazgynyň birnäçesinden ybaratdyr. Uly ýazgyda bir mazmunly 3 dilde ýazlan ýazgy bar. Ol ýazgyda Dariý I öz nesil daragtyny, şonuň bilen birlikde onuň Eýrana girýän welaýatlarynyň sanawyny, olaryň dolandyrylyşy barada, täze basylyp alnan ýerler, bu ýerlerde bölünip aýrylmaklyga edilen synanşyklar, olaryň basylyp ýatrylşy, aýratynda Parfiýadaky we Margianadaky gozgalaňlar, olaryň takyk ýyllary ýazylypdyr. Bisutin ýazgylarynyň zaýalanmazlygy barada Dariý I wagtynda irnäçe çäreler geçýär. Bu ýazgy ýewropaly alymlara XVII asyryň başyndan bäri belli bolupdyr. Şondan soň olar 200 ýylyň dowamynda ony okamagyň ýoluny agtaryp gelipdirler. 1902-nji ýylda bu kyn meseläniň çözgüdini tapmak nemes alymy Geord Grotefende başardypdyr. Häzirki döwürde Bisutin ýazgysy dünýäniň medeniýetli halklarynyň ählisiniň dillerine diýen ýaly terjime edilipdir. Käbir alymlar Bisutin ýazgysy dünýä taryhy üçin antik döwrüň grek ýazyjylarynyň ählisiniň eserleriniň berýän maglumatlaryndan hem köp maglumat berýär diýip hasap edýärler. Bu pikir hakykatdan şeyle bir daş bolmasa gerek.
Türkmenistanyň taryhy üçin hem Bisutin ýazgysynyň belli bahasy ýokdur. Onda habar berilýän miladydan öňki 521-nji ýylyň Baýdak aýynyň 22-sinde we Gurbansoltan aýynyň 1-inde Parfiýada ahamenit goşuny bilen parfiýanlaryň, şol ýylyň Bitaraplyk aýynyň 23-inde Margianada margianlaryň aralarynda bolan söweşler Türkmenistanyň taryhynda duş gelýän iň gadymy takyky we anyk seneleridir. Käbir bölekler: Men şa bolanymdan soň, eden işlerim, ine, şular.
II – umumy okuw.
Taekwando
thumb|250px
Türkmenistanyň taryhynyň Oguz han eýýamyna degişli çeşmeleri
1.	Grek, rim çeşmeleri.
2.	Oguz – Orhon ýazgylary.
3.	Oguznama
Gerodot – gadymy grek taryhçysy b.e.öňki V asyryň 480-425ý ýaşap geçen taryhçy bolup, 9 jiltden (tom) ybarat “Taryh” (“Grek – pars uruşlarynyň taryhy”) diýen eserini ýazýar. Bu eserde “Gündogar Ýewropa, kawkaz we Orta Aziýa halklary barada maglumatlar bar. Bu eserde pars patşasy Kiriň massagetlere garşy uruşlary barada, massagetleriň patşasy ölenden soňra onuň aýaly Tumarlynyň Kire garşy alyp baran göreşi, ahyrynda Kiriň kellesiniň alnyşy barada maglumatlar berilýär.
Masagetleriň ýaşaýşy, geýinşi barada, olaryň söweş tärleri barada maglumatlar ýerleşdirilýär. Massagetleriň at üstünde söweşişi, ýaýlary, naýzalary, söweş aýpaltalary olaryň misden we altyndan ýasalşy barada maglumatlar berilýär. Massagetler maldarçylyk we balyk tutmak bilen meşgullanýarlar. Ýeke-täk Hudaý Güne çokunýarlar. Atlary sadaka beripdirler.
Strobon b.e.öň 63-24ý aralygynda ýaşap, özüniň 17 kitapdan ybarat “Geografiýasynda” Pireneý ýarym adasy, Orta Aziýa, Arabystan, Demirgazyk Afrikanyň ýurtlary barada beýan edýär. Onuň XI kitaby Orta Aziýa bagyşlanypdyr.
Bu eserlerinde Hazar deňziniň sag tarapynda skifleriň we sazmatlaryň ýaşaýandygyny beýan edýär. Taryhçylar Kiriň massagetlere garşy urşuny ýazmak bilen ilaty saklar we massagetler diýip atlandyrýarlar. Oh we Oks deryalary barada bu eserde maglumatlar ýerleşdirilýär. Appolodor özüniň “Parfýanlaryň taryhy” atly eserinde Parfiýa ýurdunyň örän ýakynyndan akýan derýa hökmünde Oksyň adyny yzygider belleýär. Saklaryň uzak we ýakyn aralyklara çozuşy barada, massagetleriň ösümlikleriň köklerini we ýabany miweleri iýendikleri, agaç gabyklary olara geýim bolup hyzmat edendigi barada beýan edilýär.
B.e.öň I asyrda ýaşap geçen Diodaryň we Strabonyň işleri barada Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy özüniň Mukaddes Ruhnama kitabynda “Çöller bilen gurşalan oazis, Marg derýasy bilen suwarylýar. Margiananyň ýerleri örän täsin. Ol ýerde bitýän üzümler örän ajaýp, olaryň her koşasy iki tirsek boýuna çenli ýetýär. Bu üýtgeşik mes toprakly oazisi goramak üçin Antioka Söter onuň daşyna iki 5,2 metr bolan, uzynlygy 250 kilometre ýetýän beýik haýat aýlady” diýip Strabonyň Türkmen tebigatynyň aýratynlygyna beren bahasyny buýsanç bilen belleýär. Beýik Serdarymyz ýene haýatyň boljakdygyny ýöňe palçykdan däl-de, göm-gök öwüsýän daragtlardan bolar diýip belleýär.
Pompeý “filippiň taryhy” diýen işinde esasan Parfiýa döwleti barada gürrüň berýär. Rimiň gülläp ösendigine garamazdan Parfiýanyň onuň garşysyna göreşişi, Parfiýanlaryň dili, ýaraglanşy, ýaraglary altyn, kümüş bilen bezeýşleri, halkyň ýaşaýyş durmuşy, başga halklara garşy alyp baran uruşlary barada giňişleýin gürrün berilýär.
Biziň eýýamymyzdan öň II-asyrda ýaşap geçen rim ýazyjysy Klimint Aleksandyrdyr. Ol özüniň “Halylar” diýen eserinde sak-skif Massaget zenanlary barada gürrün beripdir. Ýagny ol şeýle diýipdir: “Sak aýallary at üstünde gaçyp barýan ýerlerinde, yzlaryna öwrülip erkekler ýaly ýaýdan ok atýarlar” diýip haýran galmak bilen ýazypdyr. Ol beýle diýmek bilen şol döwürde aýallaryň garadan gaýtmaz batyrlygyny, edermenligini beýan edipdir.