cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muämelät
Zähmet we söwda
Şuaýba (a.s.) gulak asmadyk medýen halky Allah tarapyn aýylganç bir ses arkaly ýer ýüzünden ýok edildi, (Hud, 94). Ibni Abbasyň gürrüň beren bir hadysynda Pygamberimiz ölçeg we terezi ulanýanlara ýüzlenip şeýle aýdypdyr: «Siz bizden öň gelip-geçen kowumlary heläk eden iki işi egniňizde göterýärsiňiz», (Tirmizi). Şonuň üçin söwda bilen meşgullanýanlar örän seresap bolmaly, hile we aldawçylyk edip halal gazanjyny harama öwürmeli däldir.
Söwda we onuň görnüşleri
Gadymdan bäri söwda şu görnüşlerde edilipdir:
1. Harydyň nagt pul bilen söwdasy.
Bu söwdada satyş şu görnüşlerde bolýar:
2. Harydyň haryt bilen söwdasy (barter).
Munda söwdany ýönekeýleşdirmek esasy maksatdyr. Harydyň haryt bilen söwdasy edilende, harytlar jyns, hil taýyndan deň bolmalydyr we söwda nagt edilmelidir. Şeýle hem harytlar üçünji şahsa degişli – girewine alnan, ogurlanan, talanan mal bolmaly däldir.
3. Puluň pul bilen söwdasy (sarf akty).
Altyn, kümüş ýa-da walýutanyň biri-biri bilen nagt çalşylmagydyr. Eger nagt däl-de, nesýe edilse, süýthorlyk döräp bilýär. Bu söwdada nähili görnüşdäki pul karz alnan bolsa, wagty gelende şol pul bilen tölenýär. Ýöne iki tarapyň razyçylygynda, şol günki puluň hümmetine laýyklykdaky başga walýuta bilen hem hasaplaşyp bolýar. Muňa laýyklykda, nagt bermek şerti bilen walýuta söwdasyny etmek dürsdür. Köne altyn täze altyn bilen çalşyljak bolsa, ilki köne altyn satylmaly, şol pula hem näçe täze altyn düşse şol alynmalydyr.
4. Puly öňünden berip, harydy soň almak (selem akty).
Selem aktynyň şertleri şulardyr:
Hili we mukdary anyk kesgitli bolmadyk mallarda selem akty bilen söwda etmek dogry hasaplanmaýar. Sebäbi beýle ýagdaýda bir tarap hökman zyýan çekýär. Pygamberimiz şeýle buýrupdyr: «Kimde kim selem aktyny etjek bolsa, ölçegde, ýa-da agramda belli mukdar we belli bir wagt kesgitlesin», (Buhary, Müslim, Ebu Dawud).
5. Nesýe söwda
Nesýe söwda harydyň öňünden alnyp, pulunyň soň tölenmegidir. Bu söwdada baha we puluň tölenmeli wagty anyk kesgitlenmeli. Eger az-azdan beriljek bolsa, onuň hem wagty we möçberi belli bolmaly. Kurany Kerimde şeýle diýilýär: «Eý, iman edenler, biri-biriňiz bilen wadalaşyp karz alan wagtyňyz, muny ýazyň», (Bakara, 282). Bu aýat nesýe we selem söwdasyna hem-de karz almak meselesine delil hökmünde görkezilýär. Pygamberimiziň: «Bir söwdada iki şert halal bolmaz», (Buhary, Tirmizi), «Kim bir söwdada iki söwda etse, satýan üçin iki bahada-da ýa zyýan, ýa-da süýthorlyk bardyr», (Ebu Dawud Beýhaky) hadyslaryna daýanyp, nagt alynsa bir baha, nesýe alynsa başga baha goýup haryt satmak dogry hasaplanmaýar. Aradaky tapawut süýthorlyk saýylýanlygy üçin bu dogry däldir. Hadysdan gelip çykýan esasy many: söwda edilen wagty iki bahadan biri saýlanyp alynmadyk ýagdaýynda süýthorlyk bolup bilýär. Nagt ýa-da nesýe söwda ediljekdigi anyklanan ýagdaýynda aradaky tapawut süýthorlyk bolmaz. Çünki nesýe söwdada satýan belli wagt aralygynda almaly puluny almaýar. Nesýedäki bu artykmaçlyk hem şonuň üçindir. Emma bu artykmaçlygyň «gabny fahyş» bolmazlygyna üns bermelidir.
Gabny fahyş (aşa aldamak)
«Gabn» – söwdada aldamak, gizlemek, saklamak, ýalňyş etmek diýmekdir. Dini taýdan bu söz – bir harydy öz gymmatyndan arzan bahadan satmak ýa-da ýokary bahadan satyn almak diýmekdir. Bu söwdanyň, ýagny gabnyň fahyş we ýesir (aşa we az) diýen iki görnüşi bar.
Gabny ýesir – söwdanyň dürslügine täsir etmeýän, ýöne ondan saklanmak hem mümkin bolmaýan, adaty zat diýlip kabul edilen ýagdaýdyr. Mysal üçin, bazarda 20-22 müň manat aralygynda satylýan bir harydyň 22,5, ýa-da 23 müň manada satylmagy, ýa-da bir kostýumyň bir iliginiň ýoklugy ýaly ownuk kemçilik – aldawçylyk – gabny ýesir saýylýar.
Gabny fahyş bolsa, söwdanyň haýsy görnüşi bolsa-da, özara razyçylyga zyýan ýetirýän, däpde adaty ýagdaý saýylmaýan aldawçylykdyr. Başgaça aýtsak, aldamak niýeti bilen harydy bazar nyrhyndan ýokary bahadan satmaga ýa-da harydy bazar nyrhyny bilmän kyn ýagdaýa düşen müşderiden harydy bazar nyrhyndan arzan almaga – gabny fahyş diýilýär. Bu hem harytda we bahada bolýar. Meselem, 20 müň manatlyk harydy 40 müň manada satmak ýa-da sintetik matadan tikilen eşigi ýüň matadan diýip satmak gabny fahyşdyr. Ýöne bazar nyrhy entek belli bolmadyk bir haryt özüne düşýän bahadan birnäçe esse gymmat satylyp bilinýär. Bu gabny fahyş däl-de peýdadyr.
Hanefi we Şafygy mezhebinde söwdanyň gabny fahyş saýylmagy üçin söwda edilýän ýerde söwdagärleriň arasyndaky ýörgünli dessurdan çykylmagy esasy şertdir. Şonuň üçin gabny fahyş barada anyk kesgitli ölçegi aýdyp bolmaýar. Muňa garamazdan, Nusaýr b. Ýahýa ýaly alymlar gozganmaýan emläkde 20%, haýwanlarda 10%, harytda 5% çäklendirme kesgitläpdir. Osmanly döwleti bu çäklendirmeleri kabul edipdir. Mäliki we Hanbeli mezhebinde gabny fahyşyň ölçegi malyň bazar gymmatyndan 1/3 artdyryp satylmagydyr.
Hanefi mezhebine görä, satyjy alyžyny bilip aldasa, alyjy söwdany yzyna gaýtaryp bilýär. Ýöne satyjy harydyň aýbyny, hilini, nyrhyny bilmän satsa söwda dürsdür. Pygamberimiz bir hadysynda: «Musulman musulmanyň doganydyr. Olaryň biriniň musulman doganyna aýyply maly satmagy halal däldir. Ýöne aýbyny gizlemän satsa, zeleli ýokdur», (Ibni Maje). Diýmek, musulman peýdadan öňürti halal gazanjy, söwda ahlagyna laýyklygy göz öňünde tutmalydyr. Sahabalardan Abdullah b. Bejeliniň söwda edişi häzirki döwrümiziň söwdagärlerine nusga alarlykdyr. Ol bazarda harydyny satan wagty müşderisine harydyň aýbyny aýdyp oňa: «isleseň al, islemeseň alma» diýýär eken. Oňa: «Beýle etseň peýda görmersiň, harydyň satylmaz, söwdaň oňmaz» diýlende ol beýik sahaba şu jogaby beripdir: «Biz Allahyň Resulyna her musulmana nesihat etmek niýeti bilen wepalylyk kasamyny etdik», (Ymam Gazaly, «Ihýa»). Ýagny, musulman hemişe nusga bolmalydyr.
Söwdanyň edepleri
Söwdanyň edepleri şulardyr:
Peýda we onuň çägi
Yslam dini söwdada peýda üçin belli bir çäk goýmandyr. Baha – isleg we teklip kanunlary esasynda, erkin bazaryň göterişine görä, özara razylyk netijesinde döreýär. Ýöne zerurlykdan peýdalanyp bahanyň ýokary galmagynyň öňüni almak üçin hem çäre görlüpdir. Süýthorlygyň, ihtikäriň (azyk önümlerini satyn alyp, gymmatlaýança saklap soň satmak), ýalanyň, hiläniň gadagan edilmegi zerur bolan ýagdaýynda, käbir harytlara döwlet tarapyndan belli nyrh kesilmegi hem şu çärelerdendir.
Karzy hasen
Karzy hasen – yzyna gaýtarmak şerti bilen belli bir möhletlik bir zady ulanmaga almakdyr. Karzy hasene halk arasynda karz diýilýär. Allah Tagala yzyna gaýtarmak şerti bilen alnan karzy «Ýükrizullahe» sözi bilen düşündirýär. Ýagny, bu söz: karz mätäç kişä berilse-de, hamala Allaha berilýän ýalydyr – diýen manyny özünde jemleýär. Bu şol amal üçin sogabyň diňe Allah (j.j.) tarapyndan beriljekdigine hem yşarat edýär. Bakara suresiniň 245-nji aýatynda bu anyk beýan edilýär: «Berýäniňden gat-gat artygyny ödemegi üçin Allaha kim karzy hasen (ýagşy karz) berjek?». Aýatyň dowamynda karz almaga ýa-da gözlemäge mejbur bolan şahsyň ýagdaýyna bir gün hemmeleriň düşüp biljekdigi ýatladylýar. «Gytlygy beren-de, bollugy beren-de Allahdyr. Hemmäňiz diňe Oňa dolanyp bararsyňyz».
Hadysy şeriflerde bolsa: «Dünýä muşakgatlaryndan birini bir musulmandan aýran kişiniň muşakgatlaryndan birini Allah hem aýrar. Kyn ýagdaýa düşen birine ýeňillik döredene, Allah bu dünýäde-de, ahyretde-de ýeňillik döreder. Gul doganyna ýardamyny dowam etdirdigiçe, Allah guluna ýardam eder», (Buhary, Müslim, Ebu Dawud). Başga bir hadysda bolsa, Allahyň Resuly magraçda gören bir hadysasy bilen baglanyşykly: «Magraja göterilen gijäm jennetiň gapysynda şeýle ýazgyny gördüm: «Sadaka on esse sylag berler, karza bolsa on sekiz esse». Men: – Eý, Jebrail, näme üçin karz sadakadan has fazyletli – diýip soradym. Ol şeýle diýdi: – Çünki gedaý öz islegi bilen gedaýçylyk edýär. Karz soraýan bolsa, mätäçligi sebäpli karz soraýar. (Ibni Maje).
Karzy hasen – zerurlyk, aktlaşmak, yzyna gaýtaryp bermek we ýardamlaşmak ýaly dört esasa daýanýar.
Zerurlyk. Adamlaryň zerurlygy dürli-dürli bolanlygy üçin, karz meselesinde kesgitli bir ölçeg aýtmak kyn. Şonuň üçin karz almak – başga çykalga galmadyk ýagdaýda saýlanýan ýoldur. Çünki hezreti Äşäniň gürrüň beren bir hadysynda, karzy wagtynda töläp bilmezligiň ynsany heläkçilige eltip biljekdigini Pygamberimiz aýdypdyr. Allahyň Resuly: «Allahym, günäden we bergiden Saňa sygynýaryn» diýen dogasyny hemişe gaýtalaýanlygy üçin, sahabalardan biri bir gün: «Eý, Resulallah, bergi zerarly näme üçin beýle Allaha köp sygynýarsyň?» diýip sorapdyr. Nebiler Serweri: «Kişi bergä batanda, ony wagtynda yzyna töläp bilmese, ýalan sözlär. Söz berer, sözünde tapylmaz», (Buhary) diýipdir. Ýalan sözlemek we sözüňde tapylmazlyk bolsa, mynapygyň alamatydyr.
Aktlaşmak. Kurany Kerimiň Bakara suresiniň 282-nji aýatynda: «Belli bir wagt aralygy özara karz alanyňyzda, ony hökman ýazyň», diýilýär. Aýatyň dowamynda: «Isle uly bolsun, isle kiçi bolsun, şol bergini ýa-da onuň yzyna bermeli gününiň iň soňky wagtyna çenli ýazmaga ýaltanmaň» diýilýär. Diýmek, karz alnanda adyl şaýat bilen birlikde ýazmak iň dogrusydyr. Çünki aýatyň beýanyna görä, Allahyň huzurynda iň dogrusynyň we adalatlysynyň şeýledigi bellenýär. Şeýle edilse özara agzalalyk döremez.
Yzyna gaýtaryp bermek. Pygamberimiz bir hadysynda: «Kim yzyna gaýtaryp bermek niýeti bilen başga biriniň malyny alsa, Allah Tagala oňa bu bergini üzdürer. Kimde-kim başganyň malyny oňa zyýan ýetirmek niýeti bilen alsa, Allah Tagala bu malyň bereketini giderer. Oňa bu bergini üzdürmez», (Buhary, Ibni Maje). Diýmek, yzyna gaýtaryp bermek niýeti bilen alnan karza bereket yhsan eder. Başga bir hadysynda bolsa: «Bir kişi yzyna gaýtaryp bermek niýeti bilen karz alyp, ony üzmän ölse, Allah Tagala onuň bergisini öz üstüne alar we kyýamat güni islänini bermek bilen algydary razy eder. Muňa garamazdan, yzyna bermek niýeti bolman karz alan kişi ony üzmän ölse, Allah ondan algydaryň hakyny alar» (Kamil Miras, Tejridi Saryh).
Karzyň gaýtarylmaly wagty gelende bergidar aktdaky şertlere laýyklykda hökman tölemelidir. Karz yzyna berlende aktdaky şerte baglanmaly däldir. Algydar talap etse, ony wagtyndan öň hem bolsa bermelidir. Ýöne bu edebe gelişmez. Eger karzda akt esasy şert hökmünde görülse, algydaryň ýa-da bergidaryň zyýan çekýändigi sebäpli süýthorlyk bolýar. Munuň nesýe ribasyndan tapawudy bolmaz.
Bergidaryň borjy bergisini doly we wagtynda ýa-da eli giňänden soň öňünden üzlişmelidir. Şeýle etse mätäç güni edilen kömegiň gaýtargysyny şeýdip yzyna gaýtarýar. Pygamberimiz (s.a.w.) «Ýagdaýy bolan kişiniň bergisini gijikdirip, wagtynda üzmezligi – zulumdyr», (Buhary, Müslim, Ebu Dawud, Tirmizi) diýipdir. Bergidaryň bergisini wagtynda bermegi ýa-da alan zadyndan has ýokary hillisini gaýtaryp bermegi adamkärçilik we musulman sypatydyr. Meselem, Allahyň Resuly bir çarwadan üç ýaşyndaky düýäni karz alypdyr. Yzyna gaýtarmaly wagty gelende, şol düýä deň mal tapylmany üçin, Nebiler Soltany has gowy düýäniň berilmegini emr etdi. Mundan hoşal bolan çarwa: «Sen maňa hakymy iň ajaýyp şekilde gaýtaryp berdiň. Allah hem saňa sylagyňy artykmajy bilen bersin» diýip, Nebiler Serwerine doga etdi, (Buhary, Müslim).
Algydaryň borjy bolsa, bergidarynyň bergisini üzmeli wagty gelende, eger onuň bergisini üzmäge ýagdaýy ýok bolsa, oňa ýeňillik döretmelidir. Bu mesele bilen baglanyşykly Allah Tagala: «Eger bergidar kyn ýagdaýda bolsa, ony gyssaman, wagtyny süýşürmelidir. Bilseňiz, algyňyzy geçmegiňiz siziň üçin has haýyrlydyr», (Bakara, 280) diýýär. Bu mesele bilen baglanyşykly Pygamberimiz (s.a.w.) bir hadysynda şeýle buýurýar: «Kimde-kim bir garyba bergisini üzmek meselesinde möhlet berse, ýa-da algysynyň bir bölegini, ýa-da, hemmesini geçse, Allah (j.j.) ony öz saýasyndan başga saýanyň ýok güni– kyýamat güni arşynyň kölegesinde saýaladar», (Tirmizi).
Şu döwrüň gaýtalanyp duran nogsanlaryndan biri bolan inflýasiýa ykdysady ýagdaýy pes ýurtlarda adamlaryň biri-birinden karz alyp-bermegine erbet täsir edýär. Çünki milli walýutada karz berlen ýagdaýynda algydar zyýana galýar. Hümmeti pese gaçmaýan daşary ýurt walýutasy ýa-da altynyň gymmatyndan karz alnan ýagdaýynda bolsa, bergidar zyýan çekýär. Bu mesele taryhyň dowamynda hemişe şeýle bolupdyr. Ymam Ebu Ýusufa görä, inflýasiýa sebäpli döreýän zyýany bergidar tölemelidir. Häzirki döwrüň alymlary hem şu pikirdedir. Käbir alymlar muňa nesýe ribasy diýipdirler. Şeýle bolansoň, mümkingadar karz alman günüňi dolamaga çalyşjak bolmalydyr.
«Biri-biriňize göriplik etmäň, müşderini gyzyşdyrmaň, biri-biriňizden kine saklamaň, ýüzüňizi sowmaň, söwdanyň arasyna girmäň, dogan boluň, eý, Allahyň gullary! Musulman-musulmanyň doganydyr, oňa zulum etmez, ony ýardamsyz goýmaz, ony kemsitmez (üç gezek ýüregini görkezip) takwalyk şu taýdadyr. Kişiniň musulman doganyny kemsitmegi – oňa günä hökmünde ýeterlikdir. Musulmanyň her bir zady: gany, maly we namysy musulmana haramdyr», (Müslim). Aýat we hadyslaryň beýanyna görä, ýardamlaşmak, agzybir ýaşamak, olara zyýan berjek zatlary ýok etmek – bu zatlaryň peýdasy kişiniň ölüminden soň hem dowam edýän zatlardyr. Yslamyň maslahat berýän düzgünleri durmuşda berjaý edilen wagty, adamzat jemgyýetinde täzeden asry-sagadat döwründäki ýaly parahat we bagtyýar jemgyýet dörär.
Ätiýaçlandyrma (страхование)
Ätiýaçlandyrma – statistiki kada we esaslara daýanyp şertnama düzýän bir gurama arkaly, ýitgileriň we çekilen zyýanlaryň öwezini doldurmak barada ýardam etmegi göz öňünde tutýan sistemadyr, onuň bilen özara şertleşmekdir. Ätiýaçlandyrylýanyň belli mukdarda berýän pul, ýa-da malyna derek, ätiýaçlyk guramasy müşderiniň çeken zyýanyny şertnamasyndaky bellenen şerte görä ödeýär, ýa-da onuň belli mukdaryny üpjün edýär.
Ätiýaçlyk täze dörän aktdyr. Yslam äleminde ätiýaçlyk meselesi ilkinji gezek iki asyr owal ýaşap geçen meşhur Hanefi hukukçysy Ibni Abidin tarapyndan gozgalypdyr. Yslam hukugynda ätiýaçlylyk: «Muwalat», «Akile», «Beý'ül Wefa», «Tazminat» ýaly aktlar bilen durmuşa geçirilipdir. Häzirki döwürde ätiýaçlylyk üç görnüşde amala aşyrylýar.
Häzirki döwürde bu görnüşdäki ätiýaçlyk uly maýadarlar we güýçli şereketler tarapyndan amala aşyrylýar. Ýagny ätiýaçlanýanlaryň töleýän pullaryndan uly summalar ýygnanýar we ätiýaçlanýan kişi şertnamada görkezilen hadysalaryň birini başyndan geçiren ýagdaýynda, ätiýaçlyk edýän şereket şol zyýany töleýär. Eger hiç hili heläkçilik bolmasa, ýygnanan pul yzyna gaýtarylmaýar. Netijede, şereket peýda gazanýar. Yslam hukugyna görä, bu şertnamada iki tarap üçin hem näbellilik bolandygy sebäpli, şertnama fasit saýylýar. Ýagny, ätiýaçlanýan şertnamada bellenen heläkçilik bolmadyk ýagdaýynda näme aljagyny, aljagynyň hem töläninden az ýa-da köp boljagyny bilmeýär. Mysal üçin: Bir kişi maşynyny iki million manatlyk ýyllyk ätiýaçlandyrsa, bir ýylyň dowamynda heläkçilik sebäpli bir million bolsa-da, ýigrimi million manat çykdaýjy bolsa-da, şereket tölemäge kepil bolýar. Eger ätiýaçlanýan heläkçilik sebäpli tölän iki millionyna derek ýigrimi million manat alsa, aradaky tapawut sarf aktyna meňzeýändigi üçin süýthorlyk bolýar. Beýleki tarapdan, bir ýylyň dowamynda ylalaşykda görkezilen heläkçilikden hiç biri bolmasa, ätiýaçlandyrýan şereketiň alan iki million manady näbelliligiň arkasyndan gazanylan puldur. Bu hem humara meňzeýär. Şol sebäpli käbir alymlar:
Durmuş ätiýaçlygy
Her bir ynsanyň özüni, maşgalasyny, jaýyny, malyny tebigy betbagtçylykdan goramak niýeti bilen döredilen sistema durmuş ätiýaçlygydyr. Bu yslamyň esasy akydalaryna ters däldir. Gaýta tersine, ynsanyň maşgalasyny ýa-da öz mirasdarlaryny el serdirip gedaý goýman, baý ýagdaýda goýmagy iň laýygydyr. Yslam taryhynda durmuş ätiýaçlygyna meňzeş birnäçe usullar ulanylypdyr. Ýöne häzirki döwürdäki durmuş ätiýaçlygynyň yslamyň kadalaryna laýyk işlemegi esasy zatdyr.
Durmuş ätiýaçlygyny dört görnüşe bölmek mümkindir.
Durmuş ätiýaçlygyny edýän şereket we gurama özünde jemlenen puluň belli bölegini pul görnüşinde saklaýar, belli bölegini bolsa işledýär. Işledýän pulundan gelýän peýdany, esasy maýasy bilen birlikde, şertnama laýyklylykda, ätiýaçlanan adama, ýa-da onuň mirasdarlaryna berýär. Şereket ýa-da gurama ätiýaçlanýanlara edýän hyzmaty üçin çykarýan çykdajysynyň öwezine, belli bir mukdarda pul alyp galýar. Emma käbir ätiýaçlyk guramalary ýygnanan pullaryny banka prosentine goýýarlar. Bu süýthorlykdyr.
Durmuş ätiýaçlygyny dolulygyna dürs diýip kabul edýän fykyh alymlarynyň bolşy ýaly, akyda, hukuk we söwda taýyndan ýetmezçilikleriň bardygyny öňe sürenler hem bolupdyr.
Durmuş ätiýaçlygynyň ýokarda düşündirilen işleýiş usulyna görä, aktda bellenen esaslara laýyklykda ätiýaçlanýanyň alýan tazminaty aslynda öz puludyr. Çünki şereket, ýa-da gurama işledýän pulundan gelýän peýdany, esasy maýasy bilen birlikde aktda bellenen şertlere laýyklykda ätiýaçlanan adama, ýa-da onuň mirasdarlaryna berýär.
Ätiýaçlanýan ölen ýa-da pensiýa çykan ýagdaýynda, goýlan puldan artyk alnan tazminatyň süýthorlyk bolmagy meselesi bolsa: yslam hukugynda alyş-çalyş, karz we sarf aktlarynda süýthorlygyň öňüni almak üçin käbir şertler goýlupdyr. Bu meselede-de şol şertlere tabyn bolmalydyr. Häzirki döwrüň alymlarynyň aýdyşyna görä, «standarta girýän haryt misline ýa-da gymmatyna deň tölenmegi gerekdir». Tazminat hem şol kada laýyklykda berilýär. Eger bu kadadan çykylsa, bu süýthorlyk bolýar. Durmuşy ätiýaçlandyrmany kabul etmeýänleriň öňe sürýän ýene bir pikiri şüdür: «Durmuş ätiýaçlylygynda ätiýaçlanýanyň haçan öljegi, näçe mukdar tazminat aljagy näbellidir. Yslam hukugyna görä, mal, pul ýa-da tölemek wagtynyň näbelliligi akty fasit edýän şertlerdendir». Näbelli şertleriň akty bozýandygy meselesinde fykyh alymlary Pygamberimiziň: «Ýanyňda däl zadyň söwdasyny etme», (Ebu Dawud, Tirmizi) diýen sözüne daýanýarlar. Emma kadadan çykma hökmünde, Pygamberimiziň özi däp-dessur, urp-adat ýa-da zerurlyk bolan ýagdaýynda, şeýle näbelli selem, istisna (zakaz) aktlaryna özara razylaşmak esasynda rugsat edipdir. Häzirki döwürde söwdada hem ençeme özgerişlikler bolupdyr. Söwdadaky bu täze usullar tutuş dünýä söwdagärleriniň arasynda däbe öwrülipdir. Yslam hukugy hem şeýle ösüşlere we özgerişliklere garşy gitmeýär. «Musulman öňe süren şertine laýyk hereket eder», (Buhary) hadysy we «Däbe öwrülen zatlar şert etmek bilen deňdir» kadasy, bu özgerişlikleri kabul etdirýän esaslardyr. Ýöne däpdäki zatlar yslamyň esasy kadalaryna ters gelmeli däldir.
Durmuş ätiýaçlylygy we söwda. «Ätiýaçlyk işlerini edýän şereket ýa-da gurama özünde jemlenen umumy pul bilen süýthorlyk arkaly gazanç edýär. Şonuň üçin ätiýaçlanýanyň alýan tazminaty süýthorlyk arkaly gazanylan girdejidir. Bu bolsa haramdyr» diýilýär. Bu diňe durmuş ätiýaçlygy üçin däl, ätiýaçlandyrýan ähli sistema üçin söwdanyň kabul edilmezliginiň esasy şertidir. Bu dogrudyr. Çünki yslama görä, süýthorlyk haramdyr. Emma esasy zat: durmuş ätiýaçlyk sistemasynyň yslam hukugyndaky mudaraba aktyna laýyklykda işledilmegidir. Mudaraba – zähmetiň maýa bilen birleşip, şäriklik emele getirmegidir. Mundan başga muşaraka (pullaryň şärikligi), murabaha we lizing (leasing) ýaly usullar bilen hem işlenip bilner.
Netijede, yslamyň esaslaryna laýyklykdaky durmuş ätiýaçlygy bir tarapdan ýardamlaşmak we arkalaşmak, beýleki tarapdan, söwda şereketiniň dürli görnüşinde işledilýän haýyr we söwda häsiýetli akt sistemasydyr. Muňa maddy we ruhy zyýany bilelikde çekmek we birek-birege ýardam etmek üçin döredilen edara diýip hem aýtmak bolar. Durmuş ätiýaçlygy netijesinde:
Durmuş ätiýaçlyk sistemasy: «Maşgala arkalaşygynyň fondy» ady bilen yslam ýurtlarynyň ençemesinde ýöredilýär. Şärik bolan kişi agzalan fonda islese: bäş, on, on bäş, ýigrimi, ýigrimi bäş.. ýyllap agza bolup bilýär.
Riba (süýthorlyk)
Riba – iki tarapyň ylalaşygy esasynda karz berlen pul üçin şol puluň üstüne prosent goşup almakdyr. Kredit ulanylan wagty arassa peýdany ýa-da çekiljek zyýany öňünden kesgitlemek mümkin däldir. Emma  ribanyň mukdarynyň öňünden kesgitlenýändigi üçin karz alan ýa-da beren hökman adalatsyzlyga uçraýar. Şol sebäpden hem Kuranda riba gadagan edilipdir. Pygamberimiz hem weda hutbesinde ribanyň ähli görnüşini ýatyrandygyny aýdyp, onuň gadagan edilmeginiň esasy sebäbi hökmünde Kuranyň aýatlaryny gaýtalap, «Baş maýa siziňkidir. Şeýlelikde ne zulum edersiňiz, ne-de zuluma uçrarsyňyz» (Müslim, Ebu Dawud, Ibn Maje) diýip nygtaýar.
Süýthorlygyň gadagan edilmeginiň sebäpleri, esasan, şulardyr:
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
MEỲILNAMA
Muämelät
Riba (süýthorlyk)
Jemgyýete uly zyýan ýetirýän içgi, humar ýaly, süýthorlygyň gadagan edilmegi barada Kurany Kerimde birnäçe gezek aýdylýar: «Ynsanyň maly, baýlygy köpelsin diýip, berýän prosentiňiz Allahyň ýanynda köpelmez. Ýöne Allahyň razylygyny isläp berýän zekadyňyz beýle däldir. Ony berenleriň sogaby hem maly esse-esse artar», (Rum, 39).
Süýthorlyk bilen sadaka biri-birine gapma-garşydyr. Allah Tagala olaryň birini höweslendirse, beýlekisini gadagan edipdir. Halal gazanjyny harama öwürýän süýthoryň adamlaryň arasyndaky abraýy pesdir. Pygamberimiz hem «Ribadan gelen baýlyk köp bolsa-da, akybeti azalmakdyr» (Ahmet b. Hanbel, «Müsnet», Ibni Maje). «Eý, iman edenler, esse-esse prosent iýmäň, Allahdan gorksaňyz – halas bolarsyňyz», (Äli Imran, 130).
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
1.	Baknalyklaryň esaslandyrylmagy.
Muämelät
Riba (süýthorlyk)
Ribany gadagan edýän ilkinji aýat bu bolup, häzirki döwrüň alymlaryndan biri Seýit Kutub bu aýat barada şeýle diýýär:
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
2.	Demirgazyk Amerika baknalyklarynyň durmuş-ykdysady ösüşi.
Muämelät
Riba (süýthorlyk)
«Häzirki döwürde käbir adamlar bu aýatyň hökümine salgylanyp «Haram diňe esse-esse prosentdir, 3-4-7-9 prosent esseläp almak ýa bermek däldir» diýýärler. Emma prosentiň mukdary näçe bolsa-da, netijesi ribadyr. Riba bolsa haramdyr».
«Süýthorlyk edýänler kyýamat güni edil şeýtanyň tisgindirişi ýaly, tisginip turar. Bu olaryň: «Süýthorlyk hem edil söwda ýalydyr» diýýänleri üçindir. Ýöne Allah söwdany halal, süýthorlygy bolsa haram edipdir. Mundan soň kim Rabbiniň bu buýrugyna tagat kylyp, süýthorlygy taşlasa, öňki edenleri bagyşlanar. Onuň hasabyny diňe Allah biler. Ýöne kim süýthorlygy dowam etdirse, ol jähennemidir we o ýerde ebedi galar», (Bakara, 275).
Süýthorlyk söwda ýaly däldir. Çünki söwda jemgyti ösüşe iterse, süýthorlyk ony diňe dargadýandyr. Söwda-da zähmet, maýa goýum, önüm öndürmek bardyr. Söwdadan ediljek gazanç hem anyk belli däldir. Emma süýthorlykda zähmet hem ýokdur, önüm öndürmek hem. Üstesine-de ediljek gazanç öňünden bellidir. Şonuň üçin Allah Tagala söwdany halal, ribany bolsa haram edipdir.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
4.	ABŞ-ň döredilmegi.
Muämelät
Riba (süýthorlyk)
Pygamberimiz bolsa ymmatyny habardar edip, süýthorlyk barada şulary aýdypdyr: «Ýedi sany heläk ediji zatdan daş duruň. Olar: Allaha şärik goşmak, jady (sihir)  etmek, nähak ýere biriniň ganyna galmak, süýthorlyk etmek, ýetimiň malyny iýmek, söweş wagty yza gaçmak, namysly aýala zyna töhmetini ýapmakdyr», (Müslim).
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
Amerikany Kolumbyň açmagy we onuň Ỳewropa deňiz ýurtlary tarapyndan özleşdirilmegi Täze Dünýäde günbataryň siwilizasiýasynyň ýaýramagynyň başyny başlady. Demirgazyk Ameriikanyň ykbaly üçin onuň XVIII asyrda Britan baknasyna öwrülmegi aýgytlaýjy waka boldy.şol sebäpden ol ýerlerde göçme baknalar emele geldi, olar ösüşiň uzak döwrüni, ýagny 160 ýyldan gowrak döwürden soň Angliýadan bölünip aýryldy we günbatar ýarym şarynda uly döwleti döretdiler, geljekde ol dünýäniň beýik döwletleriniň biri bolan ABŞ boldy.
Muämelät
Riba (süýthorlyk)
Hezreti Jabiriň gürrüň beren bir hadysynda Resulullah süýthorlyk edeni we etdireni, ony ýazany we şaýatlaryny näletläpdir. Pygamberimiz: «Olar günäde biri-birine deňdir» diýipdir.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
Ispan Amerikasynyň uly baýlyklary britan harsy dünýälerini öz gününe goýanokdy. Olary esasan hem amatly ekerançylyk ýerleri (ol ýerlerde az sanly indeýler ýaşaýardylar) gyzyklandyrýardy.
Muämelät
Süýthorlygyň görnüşleri
a) Berginiň üstünden edilýän süýthorlyk. Süýthorlygyň bu görnüşi yslamdan öň giň ýaýrapdyr. Bu usulda algydar berginiň tölenmeli güni gelende: «Bergiňi ber, ýogsa-da üstüne şunça berseň, möhletini süýşüreýin» diýýär. Käwagt şeýle teklip bergidardan hem çykyp bilýär. Kurany Kerim bu işi – Allaha we Onuň Resulyna garşy söweş yglan etmek ýaly görüpdir. «Eý, iman edenler, Allahdan gorkuň. Eger siz hakyky mü'min bolsaňyz, algyňyzdan artyk almaň. Eger-de süýthorlygy terk etmeseňiz, Allaha we Onuň Resulyna garşy söweşe girenlerden bolarsyňyz. Eger toba etseňiz, esasy almaly algyňyz siziňkidir. Netijede ne zulum edersiňiz, ne-de size zulum ediler», (Bakara, 278-279). Pygamberimiz weda hutbesinde şeýle diýýär: «Jahyliýet döwrüniň däbi bolan süýthorlygy ýatyrdym. Ilki ýatyranym Abdulmuttalibiň ogly Abbasyň süýthorlygydyr», (Müslim, Ebu Dawud, Ibni Maje).
b) Söwdadan görülýän süýthorlyk. Hanefi alymlaryna görä, munuň hem iki görnüşi bardyr: Pygamberimiz bir hadysynda: «Birmeňzeş hilli altyn altyn bilen, kümüş kümüş bilen, bugdaý bugdaý bilen, arpa arpa bilen, hurma hurma bilen, duz duz bilen nagt hem deňe-deň çalşylýar. Bularyň görnüşleri tapawutly bolanda (altyn – kümüş, bugdaý – arpa), nagt bolmak şerti bilen isleýşiňiz ýaly satyp bilersiňiz», (Müslim, Ebu Dawud, Ahmet b. Hanbel) diýipdir.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
Şonuň üçin London we Plimut hususy aksioner kompaniýalary ilkinjiler hatarynda şol ýerleri baknalyga öwürmeklige girişdi. Olar şa Ỳakaw I Stýuartdan sylag hatyny alyp, täze ýerlere göçüp barmaga başladylar. Demirgazyk Amerikada iňlisleriň ilkinji hemişelik ýaşamaga baran ýeri Jeýmistaun şäherçesidi, ol 1607-nji ýýlda geljekde Wirginiýa baknalygy boljak ýerde emele gelipdi. Ilki-ilkiler göçüp baranlar uly kynçylyklara duçar boldy, açlyk, sowuk howa, keselçilik, indeýler bilen bolan çaknyşyklar. Dine 1616-njy ýýlda ol ýerlere temmäkiniň we öndürilişiniň ýola goýulmagy we ony amatly nyrhda Angliýa satmak ol ýerlere täze adamlaryň gelmegini üpjün etdi. 1625-nji ýýlda tagta çykan Karl I Wirginiýany şa baknalygy diýip jar edýär we ol ýerde öz häkimini belleýär. Wirginiýadaky jemgyýetçilik gatnaşyklar we sosial düzüm beýleki baknalyklara nusga bolýar. Soňky döwürlerde Demirgazyk Amerikada baknalygyň beýleki görnüşleri ýagny, şa baknalaryndan başga hususy baknalar hem döräp başlady. Bu diýildigi indi şa Angliýanyň uly baýlaryna ýer berip başlaýar. 1632-nji ýýlda Karl I lord Baltemora Werginiýanyň demirgazyk bölegini eýeçilige berýär. Meri Lend 1681-nji ýýlda Karl I Uilýan Tenna ýerleri eýelemek hatyny gowşurýar, şol ýerler hem onuň ady bilen baglanyşykly Pensilwaniýany emele getirýär. Penniň özi 1682-nji ýýlda Filadelfiýa şäherini esaslandyrýar. Hususy ýerlere şeýle hem Demirgazyk we Günorta Karolina şeýle hem Nýu-Ỳork obasy ýerleri hem öwrülipdi. 1685-nji ýýlda Nýu-Ỳork obasynyň eýesi gersog Ỳork şa ỲakawII diýip yglan edildi. Baknalygy şa baknalygy adyny aldy. Nýu-Ỳork obasynyň günorta bölegi başga birine satylyp ol Nýu-Jersi adyny aldy. 1732-nji ýýlda Jorjiýa baknalygy hususy baknalyk hökmünde emele gelip, 1752-nji ýýlda ol şa baknalygyna öwrüldi. Ýurduň Demirgazyk gündogar bölegi bilen täze Plimut obasyna esasan hem Angliýadan puritanlar (dini garaýyşly adamlar) göçüp gelip başlady we 1620-nji ýýlda olar “raýat jemgyýetini” döredip häzirki massagusets ştatyny emele getirýär. Emma ol hem 1636-njy ýýlda şanyň tabynlygyna geçýär. Emma şeýle bolsa-da Angliýanyň bu baknalygynda saýlawly häkimligi we öz –özüňi dolandyryşyň ýokary edarasy hökmünde  umumy ýygnagyny döretdiler.
Muämelät
Süýthorlygyň görnüşleri
Altyn ýa-da kümüş pul öz jynsyndaky magdan bilen çalşylanda, nagt we deň agramda bolmagynyň talap edilmegi, puluň magdan gymmatynyň ýokary ýa-da pes baha gazanmagynyň öňüni almak üçindir. Altyn we kümşüň çalşylmagynda döreýän artykmaçlygyň süýthorlyk saýylmagynyň sebäbi, bu ýerde puluň hümmeti goralýar.
Kagyz pullar hem ilki çykanda altyn pula deň gymmatlylykda çykarylypdyr. Ýöne dürli ülkelerde puluň altyn bilen gatnaşygy kesilip, onuň hümmeti döwletiň ykdysady güýjüne daýandyrylypdyr. Şol sebäpli ykdysady ýagdaýy güýçli ülkeler satyn almakda uly güýje eýe bolupdyr.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
Massaçusets Täze Angliýada birnäçe obalaryň döremegine getirdi. Mysal üçin Rod-Aýlend, Konnektikut, Nýu-Gemişer we MEN olar esasan hem Massaçusetsde hem giň ýaýran puritançylyk (ýagny XVI-XVIII asyrda Angliýada dini hereket olar päk boluň göze görünmekligi aňladýan).
Muämelät
Süýthorlyk bilen peýdanyň arasyndaky tapawut
Peýda – zähmetiň, maýanyň, töwekgelligiň we synanyşygyň netijesinde gazanylýar. Peýdanyň aňyrsynda zyýana galmak we esasy maýany ýitirmek howpy bardyr. Süýthorlykda bolsa, kişiniň kyn ýagdaýyndan peýdalanmak arkaly zähmetsiz, howpsuz gazanç bardyr. Süýthorlykda maýa howp astyna düşmeýär.
Söwdada peýda bir gezek gazanylýar, süýthorlykda bolsa, gazanç gat-gat artýar. Söwdada hemişe maýa goýmak we öndürmek ýa-da täze haryt tapmak zerurlygy bar, süýthorlykda bolsa bular ýokdur. Şonuň üçin Allah Tagala Kurany Kerim-de söwdany halal, süýthorlygy haram edipdir.
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
Demirgazyk Amerikada esasan XVII asyryň ahyrlarynda XVIII asyryň başlarynda sossial-ykdysady ösüş orta asyrlar görnüşindedi. Şonuň üçin hem ýerleri plantasion görnüşinde ösdürmek ýola goýulyp başlandy. Ol bolsa goşmaça işçi güýjüni (serwentler we garagullar) getirmegi talap edýärdi. Şonuň üçin bu döwürde gul söwdasy has girdejili işe öwrülip başlady. Demirgazyk Amerikanyň baknalyklaryndaky ilatyň esasy bölegi (80 ý) fermerlerdi. Olar iki dürlidi birinjisi şa ygtyýarlaryndaky baknalyklaryň fermerleri, olar esasan öz gün-güzeranyny görmäge maksat edinýärdiler. Ikinjisi ýerlerdäki fermerler. Olaryň ýagdaýý has agyrdy, sebäbi olara salynýan (kwitrenta) salgytlar has agyrdy.
Muämelät
Ihtikär
Harydyň gytalyp gymmatlamagyna garaşyp saklanmagydyr, ýa-da bazarda şol harydy doly satyn alyp, ýekebazarlyk etmekdir. Bu yslamda gadagandyr. Pygamberimiz: «Bir kişi musulmanyň azygyny ýygnap ammara salyp bazara çykarmasa, Allah Tagala ony şel açan, üflis halda dirilder», (Ibni Maje, Darimi) diýipdir. Başga bir hadysynda: «Ihtikär edýän kişi nähili erbet guldur. Bahalar arzanlasa gynanar, gymmatlasa begener», (Kamil Miras, «Tejridi Sarih») diýipdir. Pygamberimiziň ýene bir hadysynda şeýle diýilýär: «Bir azyk harydyny zerurlyk barka kyrk günläp saklaýan Allahdan daşlaşar, Allah hem ony özünden daşlaşdyrar», (Ahmet b. Hanbel «Müsned»).
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
Amerikada dolandyrmagyň (ýagny uly bolmadyk toparyň syýasy we ykdysady dolandyryşy) usuly agdyklyk edýärdi. Ýurtda nesilden-nesle geçýän baý we gurply maşgalalar ýurdy dolandyrýardylar. Emma olar Ỳewropa ýurtlaryndan tapawutlykda, baknalyklarda häkimiýet ýumşak durmuş bolsa kesgitli görnüşde bolupdyr.
Muämelät
Ihtikär
Ihtikär bolmagy üçin:
Parahorlyk
Para – wezipeli adama hak, ýa-da nähak işi düzetdirmek üçin berlen pul, ýa-da sowgatdyr. Parahorlyk barada Kurany Kerimde şeýle aýdylýar: «Biri-biriňiziň malyny nähak ýollar bilen iýmäň. Halkyň malyny nähak ýere iýmek üçin wezipeli adamlara para bermäň», (Bakara, 188). Pygamberimiz bolsa şeýle diýipdir: «Parany alanam, berenem, araçy bolanam Allahyň rahmetinden mahrum bolsun». Ýöne zalym ýolbaşçynyň zulumyny özüňden, malyňdan dep etmek üçin ýa-da öz hakyňy almak üçin, mejbury halda berlen zat para saýylmaýar, (Ibni Abidin «Reddul Muhtar»).
Amerikanyň Birleşen Ştatlary taryhy
Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döredilmegi
Täze Angliýada şäher ýygnaklary ýagny buthana wekilleriniň üýşmeleňi adaty ýagdaýa öwrüldi. Bu ýygnaklaryň maksady esasan hem jemgyýetdäki dürli gatlaklaryň özara syýasy deňagramlygyny saklamaga gönükdirilipdi.
Baknalyklaryň erkin wekilleriniň durmuş derejesi (onuň dowamlylygy we maddy üpjünçiligi boýunça) Ỳewropa ýurtlarynyňkydan birneme ýokarydy. Baknalyklarda şäherleriň çet gyrasynda ýaşaýanlar onçakly kän däldi. (mysal üçin Angliýa stýuartlar döwründäki garyplar, gedaýlar we ş.m ýaş ýerleri ýaly). Şol bir wagtda egerde Ỳewropany tutuş basybalyşylykly uruşlar gurşap alan bolsa, baknalyklarda ilat asudalykda ýaşaýardy, diňe aýry-aýry wagtlar indeýler bilen çaknaşyklar bolup duryardy. Şonuň ýaly hem baknalyklarda Angliýa we beýleki Ỳewropa ýurtlaryna seredeniňde salgyt ulgamy häli döredilmändi, şalyk ähli çykdajylary oz boýnuna alýardy. Umuman aýdylanda, amerikan jemgyýetinde bu döwürde, ýagny ösüşiň irki wagtynda adam öz başarjaňlygy we çekýän zähmetiniň netijesinden arkaýyn peýdalanyp bilýärdi. Protestant dini adamlary ýokary medeniýetli zähmete, zähmetsöýüjilige, ayawlylyga ugrukdyrýardy. Halal gazanylan baýlyk bolsaa adamyň hudaý tarapyndan ýalkalanyny aňladýardy. Umuman Ỳewropa ýurtlarynyň ýaşaýjylaryna seredeniňde giň ykdysady, syýasy we dini azatlyklardan peýdalanýan amerikanlar, olary giňeltmäge we pugtalandyrmaga çalyşýardylar. Emma şol bir wagtda olar şanyň parlamentiniň baknalyklar barasyndaky syýasatyndan, olaryň garaşly bolmak howpundan howatyrlanýardylar.
XVIII asyryň ortalarynda Demirgazyk Amerika baknalyklary hojalyk gatnaşyklary ösüpdi. Olarda içerki söwda ýola goýulypdy, ykdysady dagynyklygyň ýerine ykdysady gatnaşyklaryň ýakynlaşmagy duýulýardy. Dogrudan hem hakykat ýüzünde olar öz deňiz flotuny, uly möçberde tokaý önümlerini we ekerançylyk ýerlerini edinipdi.plantatorlar-temmäki, tüwi önümlerini öndürip daşary ýurtlara satyp başladylar, gowaçany ekmegiň ilkinji synanyşyklary boldy. Bu döwürde ilatyň sanynyň artmagy hem duýulýardy. (mysal üçin 1688-nji ýýlda 200 müň adam bolan bolsa, 1775-nji ýýlda 2,7 mln gowrak. Baknalyklaryň sosial-ykdysady ösüşini görkezýän dililleriň biri ol hem duralga (port) şäherleriň ösüşi. Olar içerki we daşarky söwdanyň merkezidi. Mysal üçin Boston, Nýu-Ỳork, Filadelfiýa, Baltimor, Ģarlston we başgalar. Şol bir wagtda baknalyklarda ylym, bilim, medeniýet hem ösýärdi. XVIII asyryň başlarynda  ol ýerde gazet-žurnallar çap edilip baslady, jemgyýetçilik we hususy mekdepler we kolledžler döräp ugrady. Şol baknalyk kolledžler geljekde dünýä belli amerikan uniwersitetlerine öwrüldiler. Mysal üçin Garward, Prinston, Kolumbiýa uniwersitetleri. Baknalygyň ahyryna amerikan magaryfynyň görnükli wekilleri Jefferson, Jon Adams, Jeýms Medison, Franklin. Bu ýagdaýlaryň hemmesi ösüp barýan milletiň diňe maddy mümkinçilikleriniň däl, eýsem ruhy güýjüniň bardygyny görkezýärdi. Şeýle şertlerde Demirgazyk Amerika ýurtlarynda garaşsyzlyk ugrundaky göreş meýilleri emele gelip başlady. Emma Beýik Britaniýa XVIII asyryň ortalarynda ýurduň diňe içerki ýagdaýlaryny kadalaşdyrmak bilen çäklenmän, eýsem ol ýediýyllyk (1756-1763) uruşda Fransiýadan üstün çykýar hem-de Demirgazyk Amerikanyň we Kanadanyň we beýleki fransuz baknalyklarynyň doly ygtyýarly eýesi bolýar.
Angliýanyň öz baknalyklarynda telekeçiligiň erkinligini çäklendirmek synanyşygy Garaşsyzlyk ugrundaky urşuň ykdysady sebäplerinden biri boldy. Ondan başga-da 1763-nji ýylyň kanuny adamlaryň günbatara özbaşdak göçmegini gadagan edýärdi hem-de hususy ýer eýelerinden, lordlardan alynýan salgydy artdyrdy. 1764-nji ýýlda kabul edilen karar boýunça harytlaryň birnäçesini gümrük pajy girizilýärdi. Şeýle hem 1765-nji ýýlda Amerikada 10 müň adamdan ybarat goşun saklamak karar edildi. Iň agyr kararlardan biri ol hem möhür salgytlarydy. Şol boýunça ähli doldurylýan resminamalar we çap edilýän neşirler hökmany salgyt tölemeli edilýärdi. Beýle çäklendirmeler baknalyklarda güýçli närazylyk döretdi. Ilkinji gezek Demirgazyk amerika baknalykda adamlar şäherleriň köçelerine çykdylar. Olar iňlis hökümetine öz närazylyklaryny bildirýärdiler. Şol bir wagtda agrar hereket hem ýaýbaňlandyrdy, Nýu-Ỳork, Demirgazyk we Günorta Karolina baknalyklarynda ol uly gerime eýe boldy. 1774-nji ýýlda Filadelfiýada ilkinji kontinental kongres ýygnakdy ol esasan hem baknalyklaryň wekillerinden ybaratdy. Onuň kabul eden kararynda baknalyklaryň öz-özüni dolandyryşa hukugynyň barlygy aýratyn nygtalýardy. Şeýle hem 1775-nji ýýlyň martynda Werginiýada bolan kanun çykaryldy. Ýygnakda azatlyk, erkin durmuş we hususy eýeçiligiň ykrar edilmegi barada kararlar kabul edildi. Şeýlelikde Demirgazyk Amerikada garaşsyzlyk ugrundaky urşuň sosial ykdysady, syýasy sebäpleri bişişipdi. Ol 1775-nji ýýlyň 19 aprelinde şol urşuň başlanmagyna getirdi. 1775-nji ýýlyň Magtymguly aýýnda iki kontinental kongress başlandy (birinjisi 1774-nji ýýlda toplanda baknalyklaryň wekilleriniň maslahaty, şonda baknalyklaryň öz-özüňi dolandyryş hukugy hökmünde meselä seredildi, emma ýurt garaşsyzlygyny häli ykrar edenokdy). Ikinji kontinental kongress ozaly bilen özüni amerikan hökümeti hökmünde ykrar etdi. Onda kongressiň agzalary aýgytly hereketlere başlamalydygyny belläp ilki bilen goşuny döretmek zerurulygyny kesgitledi. Amerikanyň geljekki güýçleriniň başynda Werginiýanyň iri ýer eýesi (plantator) we tejribeli söweşişi, polkownik Jorj Waşington goýuldy. Şeýle hem demokrat Tomas Peýn metbugatda “Sagdyn pikirlenmek” çagyrylyşyny çap edip, onda esasan hem baknalyga garşy göreşmän, azatlygy gazanyp bolmaz, diňe garaşsyzlyk we dolandyryşyň respublika görnüşi Amerikany beýik geljege getirer diýip belleýärdi.
1776-njy ýylyň Gorkut aýynyň dördünde kongress T.Jefferson tarapyndan düzülen Garaşsyzlyk deklorasiýasyny kabul etdi. Bu waka amerikan däl eýsem bütindünýä taryhy resminamady. Ol hakykat yüzünde ilkinji adam hukuklarynyň deklorasiýasydy. Onda “Ähli adamlar deň ýagdaýda dünýä indi, olara beýik ýaradan tarapyndan birnäçe bölünmez huhuklar berlen, olardan ýaşamaga, erkinlige we bagtly bolmaga ymtylyş hukuklarydyr. Her gezek haçanda dolandyrmagyň görnüşi üýtgese, hem-de ol ýokardaky maksatlara ters gelse, beýle ýagdaýda halk şol düzgüni üýtgemeli ýa-da dole ýok etmäge hukuklydyr” diýip belleýär.
Amerikan goşunlarynyň agyr ýagdaylara düşmegine loýalistleriň özbaşdak harby güýçlerini döretmegi hem-de olaryň iňlisler bilen bile hereket etmegi hem sebäp bolýardy. Waşingtonyň goşunynyň üpjünçiligi hem gowşakdy, ýarag we pul ýetenokdy. Azyk önümlerini kä halatlarda karzyna almaly bolýardy. Iňlis kän gowy däldi, goşun (goşmaça ) getirmek, üpjünleşdirmek gaty agyrdy. Häli 1775-nji ýýlda şa Georgiý III rus imperatory Ỳekaterina II kömek sorap 20 müň esgerli  goşun ibermegini haýyş edip sorapdy, emma ol razylyk bermedi. Şonuň üçin ýetişmeýän goşuny german knýazlaryndan uly pula hakyna tutma esgerleri almaly bolýardy. Garaşsyzlyk ugrundaky göreşiň ahyryna Amerikada 56 müňe golaý iňlis esgerleri bolup goşuny 20 müňden gowrakdy.
Amerikanyň garaşsyzlygy ugrundaky urşa Fransiýanyň milli gahrymany Markiz de Zataýet, rus dworýany Wetter don Kazental, polýak watançysy Toldeum Kostýuşko gatnaşdylar. 1780-nji ýýlda Angliýa urşy dowam edýärdi we birnäçe ýeňişler gazandy. Esasan hem ABŞ-nyň günortasynda olar Ģarltony eýelediler we amerikanlary günorta Karolinoda derbi-dagyn etdiler. ABŞ bilen Angliýa ilki başdaky ýaraşyk şertnamasy 1782-nji ýýlda Parižde baglaşyldy, gutarnyklysy-Ruhnama aýynyň üçi 1783-nji ýýlda. Onuň baş netijesi hem ABŞ-nyň doly ykrar edilmegi bilen tamamlandy, ol resmi ýagdaýda özbaşdak, garaşsyz döwlet hökmünde diýip yglan edildi. Onuň araçägi günbatarda missisipi derýasy günortada 31-nji parallele çenli, Frorida Ispaniýa degişli, Kanada hem Angliýa berildi.
Uruş gidýärkä ýaş respublikançylaryň ýolbaäşçylary uly özgerişleri amala aşyrdy. Uly baknalyklar respublikanyň çägindäki ştatlara öwrüldi. 1776-1780-nji ýyllar aralygynda ol ýerlerde konstitusiýalar kabul edildi.
ABŞ-nyň ilkinji döwlet gurluşy konfederasiýany göz öňüne getiryärdi, şol esasda özygtyýarly ştatlaryň şertnamasy baglaşylýardy. Merkezi häkimiýeti kontinental kongress amala aşyrylýardy. Ol esasan ştatlaryň wekillerinden ybaratdy. Bu häkimiýetiň häli şahalary ýokdy, (Prezident, senat, ýokary sud). Şolsebäpden hem her bir ştatyň öz maliýe ulgamy harby güýçleri, gümrük kadalary (düzgünleri) we ş.m bardy. Sebäbi häli-şindi özbaşdaklygy gazanan, baknalyklardan çykan döwletiň dolandyryş, ulgamyny esaslandyrmak kyndy. Emma şeýle bolsada käbir öňden görüji syýasatçylar federatiw respublikany merkez we umumy milli konstitusiýa esasynda döretmäge kesgitläpdirler. Emma uruşdan soňky ykdysady ýagdaý häli hatda söwdanyň we maliýe ulgamyny hem kadalaşdyrmaga mümkinçilik berenokdylar. Her bir ştat häli özbaşdak ygtyýarly bolan soň, konfederasiýanyň hökümiýetinde býüdžet hem ýokdy, bank hem, şeýle şertlerde merkezleşdirmek zerurlugy ýüze çykdy. Emma eýýam ýurtda närazylyk ösüp başlady. Esasan hem 1786-1787-nji yylda Massaçüsetsde we goňşy ştatlarda fermerleriňöleginiň çýkyşlary başlandy. Şolaryň biri hem Daniel Şeýsiň baştutanlygyndaky gozgalaň. Olar Massaçusetsde häkimýeti ele aldylar. Oňa garşy ştatda ýygnalan goşun iberildi. Kontinental kongres bu işe goşulyp bilenokdy, sebäbi häli merkezleşen döwlet ýokdy. 1787-nji ýylda tomusda federal konstitusiýa işlenip düzüldi, ol esasan hem ähli ştatlaryň wekilleriniň gatnaşmagy bilen. Şonda häkimýetiň konfederasiýa gurluşy tankyt edildi we kemçilikleriň düzedilmegi hödürlenildi. Konstitusiýanyň taslamasyny taýýarlamaga abraýly raýatlar, şol sanda J. Waşinkton, B. Franklin, şeýle hem Amerikan akyldarlarynyň syýasatçylarynyň täze ýaş nesillerden Aleksandr Gamilton, Jeýms Medison we başgalar.
Düzülen konstitusiýa örän göwne jaý häsiýetdedi. Onda merkezi häkimýetiň ygtyýarlyklary üzül kesil kesgitlenipdi. Konstitusiýa täzelik girizmek, üýtgeşmeler girişmek işlenip düzüldi. Emma ýurduň esasy ýagdaýlary häzirki hereket edýän konstitusiýada görkezilen konstitusiýa boýunça ABŞ-nyň Prezidentiniň wezipesi saýlawly bolmalydyr diýip belleýär, onda-da gaty giň ygtyýarlyklar bilen, ABŞ-nyň ýökary sudunyň başda durmagynda garaşsyz sud ulgamy kesgitledi. Federal konstitusiýa diňe 13 ştatyň 9-ň tassyklamagy esasynda güýje girýärdi. 1788-nji ýýlyň Oguz aýýnda täze konstitusiýa güýje girdi. 1791-nji ýýlyň Sanjar aýýnda ABŞ-da hukuklar hakyndaky kanun hereket edip başlady. ABŞ-nyň döredilmegi özboluşly göreşiň netijesidir. Sebäbi bir tarapdan baknaçylyga garşy uruş, ýagny iňlislere garşy uruş hereketleri bilen bir hatardan ýurduň içinde hem özgerişler amala aşyrylýardy.
ABŞ täze döwrüň ilkinji demokratik döwleti hökmünde emele geldi. ABŞ-nyň garaşsyzlyk ugrundaky göreşiniň häsiýetli aýratynlygy ol hem ABŞ-da (Terroryň) sütemiň ýoklugydy. Mysal üçin XVIII asyr iňlis, fransuz rewolýusiýalary ýalydy. Ýurtda ýekeje şa häkimi (gubernatory) jezalandyrylmady, loýalistlere ABŞ-dan çykyp gitmäge mümkinçilik berdiler. Baknalyklaryň öz garaşşyzlygy ugrundaky göreşi we respublikanyň jar edilmegi öňde baryjy Ỳewropa döwletlerinde gahar-gazap döretmedi. ABŞ-ny esaslandyryjylar öz maksatlaryna ýetmek üçin ýurduň içerki möhüm meselelerini özboluşly serişdeler we usullar arkaly amala aşyrdylar. Takt agdaryşygy, pitne turuzmak ýaly serişdeleriň deregine köplenç ylalaşyklar arkaly wajyp syýasy meseleler çözülýärdi.
1918 – 1939-njy ýyllar aralygynda
Meýilnama:
1.	W. Wilsonyň döwründe ABŞ-niň içeri we daşary syýasaty, Ýkdysady durnuklaşmak.
2.	F. Ruzweltiň “Täze ýoly” we onuň mazmuny.
3.	XX asyryň 30-njy ýyllarda ABŞ-nyň içeri we daşary syýasatyna “Täze ýoluň” täsiri.
Biz ykdysady dartgynlylykdan ähli ýurtlaryň döwlet düzgünleşdirijiliginiň güýçlenmegi arkaly çykandygy barada gürrün edipdik. Germeniýa, Italiýa we beýleki käbir ýurtlar döwlet düzgünleşdirmesiniň berk faşistik ýoluna düşdiler. Çünki bu ugur boýunça ösýän ýurtlar adam hukuklarynyň gödek bozulmalarynyň, demokratiýanyň ýok edilmeginiň hasabyna ykdysady we durmuş dartgynlylygyny gowşadypdyrlar.
ABŞ, Beýik Britaniýa, Skandinaw ýurtlary, Kanada, Fransiýa, Meksika ýaly berk binýatly, halkyň syýasy düşünjeliliginiň ýokary ýurtlarynda zorlukly faşistik düzgünleşdirişini ulanmaga isleg-de, mümkinçilik-de ýokdy. Bu ýurtlaryň halklary syýasy göreşde bişişendiler. Ine, şu sebäplere görä, ykdysady dartgynklylygyndan çykmagyň demokratik ýoluny tapmalydy. Şeýle ugur döwlet düzgünleşdirmesiniň aram-täzeçillik ýoly boldy.
“Aýagy düşmedik” president. 1924 – 1929-njy ýyllar ABŞ-yň gülläp ösen döwri boldy. 1928-nji ýylyň president saýlawlarynda respublikaçy partiýadan bolan öňki söwda ministry Gerbert Guwer ýeňiji bolup, 1929-njy ýylyň Nowruz aýynyň 4-de resmi ýagdaýda öz wezipesine girişdi. Ol döwlet ýolbaşçýlygyna gelen wagty ABŞ dünýäniň senagat önüçiliginiň 40% çemesini öndürýärdi. Amerikan ykdysadyýetiniň üstünliklerinden başy aýlanan Guwer, saýlaw döwri halka ähliumumy rowaçlygy, abadançylygy, ýurdy gülletmegi wada beripdi. Emma onuň edeni tersine boldy. Türkmen aýtmyşlaýyn “aýagy düşmedi”.
Güwer president bolandan alty aýdan soňra, 1929-njy ýylyň güýzünde ykdysady pese gaçyşlyk başlandy. Ol ýurdy ykdysady pese gaçyşlyk döwrüniň ahyryna çenli dolandyrdy. Elbetde, ykdysady pese gaçyşlyk kanuny ýagdaýdy. Ýöne, amerikanlar 1931-nji ýýlyň president saýlawlarynda “aýagy düşmedik” Guwere däl-de, demokratik partiýadan bolan Franklin Delano Ruzwelte ses berdi.
Franklin Delano Ruzwelt. Franklin Ruzwelt 1882-nji ýylda Nýu-Ýork ştatynda eneden dogulýar. Ene-atasynyň ýeke ogly, üstesine-de gaty gurply maşgalada ösüp ulalandygy sebäpli onuň kadaly terbiýe we bilim almagy üçin ähli mümkin bolan şertler döredilýär. Ýaşlykdan nemes we fransuz dillerini öwrenýär. garward uniwersitetini tamamlaýar. Soňra Kolumbiýa uniwersitetinde okaýar.
Ol iki – üç ýyl ýuridiki firmada işläp, galan ömrüni syýasata bagyş edýär. demokratik partiýanyň düzüminde bolup, 1910-njy ýylda Nýu-Ýork ştatynyň senatyna saýlanýar. 1913-nji ýyldan başlap, deňiz Ministriniň orunbasary wezipesinde işläp başlaýar.
1921-nji ýylda suwa düşen mahaly sowuklap, aýaklary ysmaz keseline uçraýar. Ömürlik ýöremekden mahrum bolýar. saglyk ýagdaýy-da ony ruhdan düşürmeýär. 1928-nji ýylda Nýu-Ýork ştatyna gubernator wezipesine saýlanýar. Öz ştatynda rehimdarlygy, adyllygy, täzeçilligi bilen at-abraý gazanýar. Gubernatorlyk onuň özüni halka tanatmagynda ýene bir basgançak bolýar.