cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gazagystan
Döwlet gurluşy
Gazagystan – prezident respublikasydyr. Häzirki konstitusiýa 1995-nji ýylyň 30-njy awgustynda kabul edildi we 1998-nji ýylda oňa birnäçe üýtgetmeler girizildi. Döwlet baştutany – prezident. Ol ýurduň içeri we daşary syýasatynyň esasy ugurlaryny kesgitleýär, ýurduň hökümetiniň ähli organlarynyň işine gözegçilik edýär. Mundan başga-da, ýurduň prezidentiniň köp ygtyýarlyklary bar. Ýurduň ýokary kanun çykaryjy organy – parlament. Ol iki palatadan: Senat we Mejlisden durýar. Senatyň ygtyýarlyk möhleti 6 ýyl. Onuň düzüminiň ýarysy her 3 ýyldan täzeden saýlanýar. Senatyň düzüminde 47 deputat bar. Olaryň 7-si prezident tarapyndan saýlanýar. Mejlisiň düzüminde bolsa 77 deputat bar. Olar ählihalk saýlawlary esasynda 5 ýyllyk möhlete saýlanylýar. Gazagystanyň parlamenti konstitusiýa üýtgetmeler girizýär (prezidentiň teklibi boýunça), döwlet büjetini, hökümetiň hasabatyny we maksatnamasyny tassyklaýar, kanun kabul edýär, halkara ylalaşyklaryny tassyklaýar. Ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýeti – premýer-ministriň ýolbaşçylygyndaky hökümet alyp barýar.
Daşary syýasaty
Gazagystan Birleşen Milletler Guramasynyň, Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynyň, Ýewropa Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk Guramasynyň, NATO-nyň „Parahatçylyk üçin hyzmatdaşlyk“ maksatnamasynyň, Bütindünýä Söwda Guramasynyň agzasydyr. Şeýle hem Gazagystan Nebiti eksportirleýän ýurtlaryň guramasyna (OPEK) synçy hökmünde gatnaşýar.
Ykdysadyýeti
Gazagystanyň ykdysadyýeti çalt depginlerde ösýär. Ýurduň halk hojalygynda dag magdany senagaty öňdäki orunda durýar. Oba hojalygynyň ösdürilmegine hem uly ähmiýet berilýär. Gazagystan ykdysady taýdan bäş bölege bölünýär. Ýurduň demirgazyk böleginde däne hojalygy, daş kömri we demir magdanlarynyň çykarylmagy, maşyngurluşyk, nebit önümleriniň önümçiligi we energetika pudagy has ösen. Gündogar böleginde reňkli metallurgiýa, energetika, maşyngurluşyk we tokaý hojalygynda ösüş gazanyldy. Gazagystanyň günbatary iri nebitgaz çykarylýan sebit hasaplanýar. Ýurduň merkezi bölegindäki halk hojalygynyň esasy pudaklary – gara we reňkli metallurgiýa, maşyngurluşyk we maldarçylyk. Gazagystanyň günortasynda pagta, şaly, bugdaý, dürli bakja we gök önümler, miweli agaçlar, üzüm ýetişdirilýär. Günorta böleginde ýeňil we azyk senagaty hem-de balyk hojalygy ösendir.
Makedoniýa döwletiniň döremegi
Makedoniýa döwletiniň döremegi
1. 	Makedoniýa döwletiniň döremegi
2. 	Filipp II-iñ özgerdişleri
4. 	Korindfe çagyrylan panellin kongresi.
Makedoniýa döwletiniň döremegi
1. Mekedoniýanyñ Egeý deñzinden denirgazyk-günbatarda, Fessaliýadan demirgazykda we Frakiýadan günorta-günbatarda daglyk we kenarýaka düzlük ýerde ýerleşipdir. Daglyk ýerleri maldareçylyk, üzlügi bolsa ekerançylyk üçi amatlt bolupdyr.
Ol Demirgazyk GreziýadanFrakiýa, Illeriýa w bogazlara geçýän möüm ýollarda ýerleşipdir. B.e. öñ V asyrda Makedoniýa ilkinji döwlet birleşmesi emele gelipdir. Makedon paryşasynyñ töweregini onuñ ýoldaşlary-getaýralar- makedon begzalary gurşapdyr. Patyşa-makedon begzadalary tanymal ugurdan saýlanapdyr. B.e. öñ VI asyrdan başlap, patyşalary Argeodlaryñ urugyndan saýlapdyrlar. B.e. öñ V asyrda makedon patyşasynyñ häkimiýeti çäkli bolupdyr. Makedon jemgyýetiniñ we döwletiniñ ösmegine grek polisleri uly tsir eipdir.
Gerk -pars uruşlary wagtynda parslara garşy durmaga güýji bolmanso makedon paryşasy Aleksandr I onuñ äkimiýetini ykrar etmeli bolupdyr. Parslar ýeñlensoñ, Aleksandr I (b.e. öñ 498-454 ý) grekler bilen ýakynlaşypdyr. Şonuñ üçin oña «Filellin» lakamyny beripdirler. Ol özbaşdak beglikleri tabyn etmek üçin üstünlikli uruşlar edipdir. Alkidika ýarymdasyndaky grek koloniýalary deñze çykmaga päsgel berýandigi üçin Aleksandr I olara garşy göreşe başlapdyr. Bu bolsa Afijy bilen dartgynly ýagdaýda getiripdir.
Ýurdy ykdysady taýdan ösdürmegiñ we merkezleşdirmegiñ uzakdan görüjilik syýasatyny Aleksandr I-niñ oruntutarlary, aýratynam patyşa Arelaý (b.e. 419-399 ý.), tutanýerli alyp barypdyr. Fukidiniñ maglumatlarynagörä, olberkitmeler, göni ýollar gurdylypdyrlar. Goşuny, arlt goşuny ýaraglanyşy, arby enjamlary tejribe salypdyr. Ol özünden öñki sekiz patyşanyñkydan hen köp iş edipdir.
Arhelaý täze paýtagt Pellanyñ düýbüni tutupdyr. Pella deñze ýakyn we ýurduñ ykdysadyýetiniñ ösen ýerinde ýerleşidipdir. Arkelaý Pelonnes Abinynyñ ykrar etmegini gazanypdyr. Arhelaý öldürilensoñ, beýleki Makedon paryşalary onuñ syýasatyny dowam edildirler. Makedoniýanyñ güýçlenmeginde onuñ grek dünýäsinde iñ güýçli döwlete öwrülmeginde ajaýyp syýasatçy, diplomat we serkerde paryşa Filipp II-niñorny juda ulydyr.
Filipp II-iñ özgerdişleri
2. 	Filipp II özünden öñki paryşalaryñ Makedoniýany berketmek we onuñ döwlet dolandyryşyny merkezleşdirmek işini tamamlapdyr. Ol birnäçe özgertşler geçirip, Makedoniýanyñ diñe bir gerk ünýşinde iñ güýçli döwlet bolmagyny gazanman, eýsem, ony dünýä derejeli döwlet - Eýran bilen başdeş döwlete öwrüpdir. Täze şäherler gurup, olara obalaryñ ilatyny göçüripdir. Bu şäherler möhüm arby we uykysady merkezle bolupdyrlar. Filipp II magdan kählerine, goşuny ýaraglandyrmak üçin demriñ çykarylygyna aýratyn üns beripdir. Ol Pangeý magdan känlerini basyp alyp, ony işläp bejermekligi güýçlendiripdir. Ol bir ýylda 1 müñ talant altyn alyp, giñ möçberinde altyn teññeleri zikgeläp başlapdyr. Altynyñ we kümjüñ ägirt uly mukdary öz ýerinde ýerleşýän makedon patyşasy Egeýde, Gara deñziñ kenalarynda we Ortaýer deñziniñ Gündogarynda söwda işlerine işjeñ gatyşmaga ümkinçilik alypdyr. Gämi gurluşygy em ösüpdir.
Filipp II arby uly özgersişler geçiripdir. Ol birnäçe ýyl Greziýada, ýagny Fiwyda ýaşap, grekleriñ harby guralyşynyñ artykmaçlyklara we kemçiliklerine gowy düşünipdir. Filippiñ arby özgerdişi grek arby guralyşynyñ güýçli taraplaryny we makedonlaryñ öžleriniñ arby guralyşynt birikdirmelidi. Filipp II öz goşunyny erkin makedon daýanlaryndan üzüpdir. Olar birnäç ýyl mölet bilen alnypdyrlar we ýörite tälim öwrenilipdirler.
Agyr ýaraglanan pyýada goşunyñ guralyşynda üýtgeşmeler girizilipdir. Grekler goşuny bitewi falanga görnüşinde guran bolsalar, Filipp II olary biri-birine ýakyn duran birnäçe falanga bölüpdir. Bu bolsa söwežş wagty tiz nyzama düzülmek we çakdan ereket etmek üçin amatly bolupdyr. Falangalaryñ urşujylarynyñ naýzalary has uzyn bolup, pyýada goşunuñ zarba urujy kuwwatyny artdyrypdyr. Naýzalaryñ uzynlygy 2-6 metr aralygynda bolupdyr. Yzky atarlaryñ naýzasy öñdäklerden uzyn bolan. Falanganyñ esasy hataryna galkan göterijileriñ, naýza zyñyjylaryñ, ok-ýaýçylaryñ bölümleri berlipdir. Olar golaýlap gelýän duşmana öñürtiläp zarba urmaly we iki gapdala çekilip, talaga aýgytly hüjüm eder ýaly ýol bermeli ekenler. Şonuñ bilen birlikde em olar falangany gapdallardan goramaly bolupdyrlar.
Filipp II makedon begzadalary-getaýralary gulluk edýän atly goşunyny hem güýçlendirripdir. Makedon goşunynda berkidilen şäerleri zabt edip olar ýaly dürli zyñyjy, diwar ýykyjy, gabaw enjemlary bolupdyr. Filipp II goşunda týrgenleşikleriñ we okuwlaryñ emişelik ulgamyny girizipdir. Filipp II döwlet dolandyryşyny he gaýtadan gurapdyr. Ýarym özbaşdak beglikler ýok edilipdir. Makedon aristokratlary köşge çagyrypdyr we patyşa tabyn edilidpir. Makedon begdalarynyñ hataryna täze talantly adamlar özüne wepaly rusda terbiýeläp, janpenalaryñ bölümini (toparyny) hem döredipdir. Olarda girew hökmündehem garalypdyr.
Geçirilen özgerdişler netijesinde b.e. ö IV asyrda Makediniýa Balkan ýarym adasynyñ güýçli döwletine öwrülipdir, grek polisleriniñ özara gatnaşyklaryna goşulyp başlapdyr.
Filipp II-iñ Greziýanyñ boýun egdirmegi
3. Filipp II özüniñ dolandyran ilkinji bäş ýylynyñ içinde öz demirgazyk araçäklerini illiriýalylaryñ we frakiýalylaryñ çozuşlaryndan howsyzlandyrmak we Halkidika ýarym adasyndaky grek şaherlerine öz täsirini ýaýratmak ýaly meseleleri çözmegi maksat edipdir. Ol frakiýalylar bilen puluñ kömegi arkaly ýaraşyk baglaşypdyr. Illiriýalylaryñ bolsa, moloss taýpasynyñ patyşasy bilen şertnama baglaşypdyr we onuñ gyzy Olimpiada öýlenipdir. Iiliriýalylar derbi-dagyn edilip, ýaraşyk baglaşylypdyr.
Filipp alkidikadaky möüm şäerleri eýeläp, Frakiýanyñ kenary boýunça gündogara tarap süýşüpdir. Ol meşhur Pangeý magdan känleriniñ ýerleşe etrabyny basyp alyp, bu ýerde Filippy şäherlerini esaslandyrypdyr. Soñra ol Orta Greziýanyñ işlerine gatyşyp başlapdyr. Ol grek ünýäsinde b.e. öñ asyryñ ortasynda emele gelen çylşyrymly syýasy ýafgdaýy ökdeklik bilen peýdalanypdyr.
B.e. 355-346-njy ýyllarda Keramatly uruş adyny alan, köpsanly grek şäherlerini özüne çeken uruş bolupdyr. Urşuñ bahanasy fokidalylar tarapynda Apollonyñ delfy ybadathanasyna degişli kiçiräk serhetýaka ýerleriniñ basylyp alynmagy bolupdur. Fokidalylary inden çykmakda ayplap, umumygrek keramatly ýeriniñ garagçysy hökmünder Fiwy çykyş edipdir.Fokida em Apollonyñ ybaatanasyna ýolbaşçylyk etmek ukugyny talap edip, duýdansyz Delfa çozupdyr we ondaky 10 müñ talant altyny we kümşi eýeläpdir. Olaryñ strategi Filomel pul 20 müñ goploti em, öz tarapyna çekilipdir. Tiz wagtdan bu umumy grek urşuna öwrülipdir. Fiwuny Fessaliýanyñ we Zokridanyñ şaherleri goldapdyrlar. Uruş hereketleri Greziýanyñ dürli ýerlerinde hakykatutmalaryñ kiçiräk şaknyzyklary görnüşinde bolupdyr. Iki tarap hem özlerine ýaran gözläpdirler. Filipp II Fiwanyñ tarapynda çykyş edip, b.e. 352-nji ýylda Fessaliýada hereket edýän fokida goşunlaryny derbi-dagyn edipdir. Özüniñ Apollona bolan sagüsini beýan etmek üçin ol 3000 ýesir düşen fokidalyny deñze gark etmegi buýrupdyr, serkeşdesini bolsa oja çüýleipdir.
Fessaliýa Filippiñ agalygyny ykrar etmeli bolupdyr. Onuñ möüm strategini nokatlarynda makedon goşunlary ýerleşdirilipdir. Filippiñ Gresiýada abraýynyñ artmagy Afinyny howsala salypdyr. Ol makedon goşunynyñ Orta Gresiýa aralaşmagynyñ öñüni almak üçin Fermopil geçilgesini eýelapdir we Filippo Fessaliýada gabypdyr. Orta Gresiýa aralaşmak niýetli başa barmañsoñ Filip II alkidikadaky grek şäherleriniñ merkezi-Olinfe çozupdyr we basyp alypdyr (b.e. öñ 348 ý). Şondan soñ owam edýän keramatly urşa täzeden goşulmak üçin Filippiñ eli boşapdyr. Afiny b.e. 346-njy ýylda Filipp II bilen Filokrat ýaraşygyny baglaşypdyr. Şondan soñ makedon goşunlary Fiwynyñ çagyrmagy bilen Fokida girizilipdir we olar boýun egdirilipdir. Filippe Fokidadaky berkidilen nokatlar we Fermapil geçelgesine gözegçilik etmek tabşyrylypdyr we keramatly uruş tamamlanypdyr. Urşuñ netijesinde grek polisleri gowşapdyrlar, Makedon patyşasy bolsa, Halkidikada, Günorta Frakiýada Ferraliýada hojaýynlyk edipdir. Delfyaky Apollonyñ ybadathanasyny goraýjylaryñ agzasy blupdyr. Şondan soñ ol orta Gresiýanyñ işlerine gatyşmaga kanuny mümkinçilik alypdyr. Grek polislerinde we jemgyýetçilik pikirlerinde iki topar emele gelipdir. Makedonparaz we makedonlara garşy syýasy toparlaryñ arasynda gazaply göreş tutaşypdyr. Filipp II öz tarapyndanlaryny goldapdyr. Bu toparyñ pikirlerini Isokrat beýan redipdir. Ol grekleriñ Makedoniýa birleşip, Parslara garžşy durmagy bilen grek polisiniñ çökgünligini ýeñip bolar öýdüpdir. Makedonparaz topara Ewbul, Eshin, Fokion we beýlekiler baştutanlyk edipdir. Demosfen bulary Filippe satylandyklary üçin aýýplapdyr.
Filippiñ sowsuzlyga uçramagy Afinyda satlykly garşy alnypdyr. Afiny we onuñ tarapdarlary 40 müñ adamly goplit goşunyny we kuwwatly floty Filippe graşy aýtytly söweş üçin taýýarlapdyrlar.
B.e. öñ 338-nji ýylda grekler bilen Filipp II-niñ arasynda aýgytly söweş bolýar. Heroneý şaeriniñ ýanynda bolan bi söweşde grekler öz azatlygy ugrunda mertlerçe söweşpdirler. Demosfen ýönekeý goplik bolup urçupdyr. Söweş aýratyn gazaply bolup, onuñ netijesi uzak wagtlap belli bolmandyr. Ýöne makedonlaryñ uly söewş tejribesi we gowy harby tälimi, Filippiñ we onuñ serkedeleriniñ başarjañ ýolbaşçýlygy netijesinde ayrky ýeniş Makedoniýanyñky bolupdyr. Söweşde Filippiñ ýaş ogly Aleksandr özüni görkezipdir.
Söweşden soñ Filipp ýeñşiñ netijelerini ýumşaklyk bilen peýdalanypdyr. Ol zorluk we weýrançylyk etmändir, rekimsiz we ganhor basybalyjy bolmandyr. Ol diñe bir basyp almak bilen çäklenmän, Gresiýany birleşdiripdirler.
Aleksandr Makedonskiniñ basyp alyşlary
Meýilnama:
Aleksandryñ tagta çykmagy
Onuñ Kiçi Aziýa ýörişi
Leksandr Makedonskiniñ döwleti we günogara ýörişiñ taryhyny ämiýeti.
B.e. ön 336-njy ýylda Gündogarda ýöriş etmek ýçin taýýarkyklar görnülýän wagty Filipp II öz gyzynyñ toýunda öldürilipdir. Tagta onuñ 20 ýaşly ogly Aleksandr çykypdyr. Ol gazaply, ulumsy, ýiti akylly, edermen, sowukganly bolupdyr. Oña üç ýylyñ dowamynda Aristotel filosofiýany, medesinany, edebiýaty we beýleki ylynmary öwredipdir. Aleksandr «Iliadany» wegamasyny ýassygynyñ aşagynda saklapdyr. «Iliada» ony harby edermenlige rulandyrypdyr. Aill onuñ söýgüli gahrymany ekeni.
Patyşa bolansoñ, Aleksandr kakasyny öldürenlerden gazaply öç alypdyr. Ol demirgazyk gözgalañ turzan illiriýalylary we frakiýalylary boýun egdiripdir. Gresoýada hem azatlyk ugrunda gozgalañ turupdyr. Aleksandr goşun bilen gelipdir we has aýgytly garşylyk görkezen Fiwyny bileleşigiñ karary bilen weýran edipdir, ilatyny gulçulyga satypdyr. Sondan soñ hiç zat ýörişw pasgel bermändir. B.e.öñ 334-nji ýylyñ ýazynda ol Gellespontdan geçip, Aziýa gadam basypdyr.
2. Kiçi Aziýa ýöriş wagtynda Aleksandryñ 30 müñ pyýada, 5 müñ atly goşany bolupdyr., diýip çak edilýar. Onuñ goşuny san taýdan pars goşunyndan az bolupdyr. Ýöne harby tälim, tertip-düzgün, ýaraglanyşy babatda ondan ýokary ekeni.
Aleksandryñ ýany bilen, goşunfan başga-da, gadam enjamlarynda, geçelgeleri ýasamaga gerek bolan injener topary, añtowçy we aragatnaşyk gullugy, öñ näbelli bolan ýurtlaryñ tebigy hadysalarynyny, alklaryny we olaryñ däp-dessurlaryny, haýwanlaryny, ösümliklerini öwrenýän alymlar, suratkeşler, filosoflar, ýazyjylar, sazandalar, aýdymçylar, binagärler, tebipleñ, aşpezler, geteralar we ş.m. dürli adamlar hem äkidilipdir. Ýörişe başlamak bilen Aleksandr ilki bilen bütin Eýrany basyp almagy göz öñüñde tutmandyr. Ol Kiçi Aziýany basyp alyp. Egeý deñzini parslardan azat zolaga öwürmek işläpdir.
Aleksandr kenara düşende, parslaryñ güýçlerine duşmandyr. Parslar Granik derýasyny boýunda aýgytly söweş etmegi karar edipdirler. Parslar elki gelip, derýanyñ belent kenarynda amatly ýerde ýerleşipdir. Hüjümi grek-makedon goşuny başlapdyr. Bu söweşde Aleksandr ýeñillik bilen we az ýitgi çekip ýeñiş gazanypdyr. Aleksandryñ serkerdelikukyplary ýüze çykypdyr.
Şondan soñ Aleksandra kiçi Aziýa tarap ýol açylypdyr. Kenarýakasy boýunça ereket edip, grek şäerlerini yzly-ýzyna eýeläpdir. Ol hemme ýerde oligahlary kowup, demokratik gurluşy dikeldipdir, şäerlere azatlyk we özbaşdaklyk beripdir. Demokratlar bolsa Aleksanryñ tarapdarlaryna öwrülipdir.
Aleksandr çeýe syýasat ýöredipdir. Ol greklere we olaryñ keramatlylyklaryna sarpa goýýandygyny mydama görkeripdir. Kop grek şäherleri meýletin oña boýun egipdirler. Milet we Galikarnas şaerlerinde pars goşunlary köp bolany üçin, güýçli garşylyk görkezilipdir.
b.e. 333-nj ýylda dag bilen deñziñ arasynda ýerleşen Yssa jülgesinde ikinji söweş bolupdyr. Aleksandr Pinar derýajygyndan geçip, atly goşun bilen parslaryñ çep ganatyna hüjüm edipdir. Atly goşun olary yza çekilmäge mejbur edip, soñra Dariniñ hakykatutma grek goşunyny derbi-dagyñ edipdirler. Dariý III çep ganatyñ ýeñilýanini çozüp-gaçyp başlapdyr. Aleksandryñ çep ganatynda ýerleşen bessaliýalylaryñ üstüne parslaryñ atly goşuny zor salyp başlapdyr.
Ýöne olar dariniñ gaçanyny eşidpr yza gaçyp başlapdyrlar. Şondan soñ pars goşuny umumy gaçyşlyga ýüz urupdyr. Aleksandr köp olja we ýesir alypdyr. Dariniñ aýaly iki gyzy hem ýesir düsüpdir.
Yssadaky gazanylan ýeñiş urşuñ öwrülijik nokady bolupdyr. Aleksandra btin Eýrany basyp almak barada meýil döräpdir. Dariý III Galise çenli ýerleri we 2000 talant pul bermegi wada edip, ýaraşyk baglaşmagy teklip edipdirl aleksandr özüniñ Aziyanyñ ökümdarydygyny aýdyp, Dariniñ teklibini ret eipir. 3.Kiçi Aziýany eýelänsoñ Aleksandr Siriýanyñ we Finikiýanyñ kenarlaryna gelipdir. Käbir şaerler meýiletin boýun egilipdirler. Käbirleri bolsa, esasanam, Tir şäero güýçli garşylyk görkezipdirler. Tiriñ ýerleşen adasy 7 aý gabawdan soñ, boýun egdirilipdir. Bu boý şäer talanypdyr, erkekleri gyrlypdyr aýallary we çagalary gululyga satypdyrlar (b.e. öñ 332 ý.).
Tir gabawda mahaly Dariý ikinji gezek ilçilerini iberipdir. Ol bu gezek Ýewropa çenli bolan ýerlerini, 3000 talant pul we gyzyny hem aýallyga bermeg wada edipdir. Ýöne Aleksandr bu teklipleri em ret edipdir.
Palesinanyñ iñ uly şäheri Gaza hem Tiriñ ykbalyny başdan geçiripdir. Şondan soñ Aleksandr Müsüre ugrapdyr. Müsürdäki eýran satrapy Mazak öñki wakalardan abarly bolansoñ, Aleksandry garşylyksyz Müsüre goýberipdir. Müsürleri ony pars zulumynan halasgär ökmündekabul eden bolsalar, jresler ony faraon diýip yglan edipdirler.
B.e. 332-331-nji ýyllaryñ gyşyny Aleksandr Müsürde geçiripdir. Ol Niliñ derýasynda Aleksandriýa atly şaherleriniñ ilkinjisi esaslandyrypdyr. Müsüriñ Aleksandriýasy wagtyñ geçmegi bilen grek-rim dünýäsinde iñ iri syýasy ykdysady we medeni merkezi öwrülipdir.
b.e. 331-nji ýylyñ ýazynda Aleksandr Müsürden çykyp, gadymy ýol boýunça Palestinanyñ we Finikiýanyñ üsti bilen Gündogara tarap ugrapdyr. Dariý III Yssa söweşinden soñ gören taýýarlygy esasynda täze agtygly söweş etmegi ýüregine dwüpdir. Bu söweş b.e. 331-nji ýylyñ Garaşsyzlyk aýynyñ 1-de Gawgamly iýen ýerjagazda bolupdyr. Bu gezek Aleksandryñ garşydasy has güýçli bolupdyr/ Dariniñ esasy goşune gowy ýaraglanan bolup, ony pillen we ýiti orakly harby arabalan bilen güýçlendiren ekeni. Ol uly goşunynyñ erkin hereket edip bilmegi üçin Ninewiýanyñ golaýyndaky düzlükde söweşmäge howlugypdyr. Gowgamely söweşi gadymyýetiñ iñ iri söweşleriniñ biri bolupdyr. Söweş gazaply bolup günuzyk dowam edipdir. Iki tarap hem batyrlyk bilen söweşip, taraplar bir-birinden rüstem gelipdirler. Ýöne Aleksandr aýgytly ýerde aýgytly zarba urmagy başarypdyr. Pars goşunynyñ merkezini makedon falangasynyñ naýzalary gysypdyr, makedon atly goşuny bolsa gapdaldan zarba urudyr. Pars goşununyñ çep ganaty gana boýalyp, sagynda atly goşunynyñ gazaply söweşýän wagty, makedon goşunynyñ tylynda bolsa entek garpyşyk gutarmanka, Dariý III gorkup, arabaly goşunyny yzyna öwrüp gaçypdyr. Ýogsam entek sogda we baktriýa atly goşunynyñ söweşjeñligi gowy ekeni. Darini gorap, onuñ şahsy goşuny we hakykatutmalar, soñra merkezi goşun gaçypdyr. Aleksandr merkeziñ we sag ganatyñ atly goşuny bilen çep ganata kömege gelipdir. Parslar derbi-agyñ edilidprler. Olaryñ ähli zatlary olja bolupdyr.
Gawgamely söweşinden soñ, Aleksandr söweşsiz Wawilony eýeläpdir. Ol Mardugyñ parslar tarapyndanýykylan ybathanasyny dikeldipdir. Munuñ üçin ony jresler Wawilonyñ patyşasy diýip yglan edipdirler. Aleksandr öñki satlar Mezeýiäkiiýet başynda galdyrypdyr. Ýöne maliýe dolandyryşyny we harby baştutanlygy makedonlylara beripdr. Wawilonda goşun bir aýdan gowrak dynç alansoñ, Aleksandr Suza tarap ugrapdyr we ony garşylyksyz eýrläpdir. Şondan soñ Ahemeniriñ esasy paýtagtlarynyñ biri Persepol basylyp alnypdyr. Sazyda we Persepolda Ahemenileriñ ägirt uly hazynalary Aleksandryñ eline düşüpdir.
Aleksandr Persopoly aziýa şäherleriniñ içinde iñ duşmançylykly hasaplap, ony urşujylaryna talamaga beripdir. ol şäerden çykyp gitjek wagty bolsa pars patyşalarynyñ meşhur köşgüni ýokdyrypdyr/ Aleksandryñ bu hereketlerini düşündirmekde alymlar jedelleşýärler. Onuñ düşündirijiniñ ikisi şulardan ybarat: 1.Aleksandr greklere özüniñ parslardan grek ybaathanalaryny ýakandyklary üçin ar alýanygy görkezmek işläpdir. 2. Persepolyñ weýran edilemgi Ahemenileriñ äkimiýetiniñ soñuna çykylmagyny añladypdyr.
Persepolyñ çykyp, Aleksandr ariý III-niñ täze güýçleri ýygynanýan ýeri - Midiýa gidipdir. Onuñ golaýlaşynyny bilip, Dariý gaçypdyr. Aleksandr ony yzarlap etiberende, Bahtriýanyñ satrapy Bess ony öldripdir. Ol patyşanyñ jesedini hormat bilen jaýlamak üçin Persepola iberip, öz häkimiýetiniñ kanunydygyny nygtamak işläpdir.
Aleksandr ýorişini dowam edip, Gerkaniýany, Parfiýany, Ariýany, Drangionany, Arahoriýany eýeläpdir. Gündogar satraplyklaryñ basylyp alynýan wagtyna çenli goşunyñ serkedeleriniñ arasynda açyk narazylyk döräp başlapdyr. Aleksandr ýerli begzadalar bilen ýakynlaşypdyr, pars eşigin geýnipdir. Gornükli parslary özüne golaýlaşdyrypdyr. Onuñ täze syýasaty goşunda närazylyk bolan öredipdir. Makedoniýanyñ üzlük ýerlerinden bolan begzadalaryñ arasynda jpposiziýa emele gelipdir. Olar Aleksandryñ imperiýasynyñ giñeldigisaýyn onuñ içinde Makedoniýanyñ ähmiýetiniñ pese düşmeginden narazy bolup, urşuñ dowam etdirilmegine garşy çykypdyrlar. Goşundaky urşujylar hem ýadapdy. Ýöne entek Aleksandr oppozisiýa garşy göreşde olara bil baglap biljekdo. Aleksandryñ egindeşleriniñ biri serkerde Filoty dildüwşuk etmäge synanyşany üçin goşun suduna berlip öldürilipdir. Onuñ kakasy Parmenion (Yssada we Gowgamelyda çep ganatyñ baştutany) hem öldüripdir.
Korindfe çagyrylan panellin kongresi
Soñra göreşe Sogdianaly serkesdeleriñ biri Spitamen baştuanlyk edipdir. Ol partizançylyk usullaryny ulanyp, duşmany çöllerde heläk edipdir. Aleksandr Sogdiananyñ paýtagty Marakandany eýeläp, ýaksarta tarap gidýar. Spitamen Marakandanygabaýar. Ol ýerdäki makedon goşunlaryna kömege gelen goşuny derbi-dagyn edýär. Muny eşdip Aleksandryñ özi gaýdýar. Spitamen çölde gizlenipdir. Aleksandr Zerewşan jülgesine gan çaýkapdyr. Kursiý Rufuñ maglumatlaryna görä, ol obalary ýakmagy we ähl uly ýaşlylart öldürmegi buýrupdyr. Diodor onuñ bu taýda 120 müñ adamy gyryp, galanyny gul edendigini habar berýar. Aleksandr göreşi Sogdianada dowam etmeli bolupdyr. Ol birnäçe harby-administratiw daýanç nokatlaryny - Aleksandriýalary gurdurypdyr. Spitamen Oksuñ añyrsyna (Türkmenistanda) masragetleriñ içine gidip, şol ýerden Sogdiana çozuşlar edipdir. Ýöne Spitamen dönüklik netijesinde öldürilipdir (b.e. 328 ý).
Spitamen ölensoñ, göreä käbir daglyk ýerlerde dowam eden Bakrtiýa we Sogdiana begzadalary kem-kemden Aleksandryñ tarapyna greçipdirler. Aleksandr ýerli öñk garşydaşlarynyñ biriniñ gyz Roksana öýlenipdir. Onuñ goşunyna ýerli atly goşunlar girizilipdir. Şeýdip Merkezi Aziýa alklarynyñ göreşi tamamlanypdyr.
b.e. 327-nji ýylyñ ýazanda Aleksandr indistana ýorişw başlaýar. Ind derýasynyñ töwereginde giñ ýerler boýun egdirilipdir. Ýöne goşun 7 ýyl munan öñki bolşundan üýpgöter ýutgäpdi. Söweşlerde suwsyz çöllerde we garly daglarda köp ýitgi çekilipdi. Köp taýpalaryñ we halklaryñ garşylyk görkezmegi, täze tebigy şertler we täze garşydaşlar - bularyñ hemmesi goşunyñ düzüminde özgerişler girizmegi talap edipdir. Makedon falangasy ämiýetini ýitirip, esasy zarba urujy güýç atly çaşun bolupdyr.
Hindistanda käbir patyşalyklar mertlerçe söweşip, garşylyk görkezipdirler. Indderýasyndan geçip., Aleksandr Taksila ýetipdir. Ony bu ýerde dörtlykly kabul edip, patyşa bilen ylaşyk baglaşylypdyr. Taksilanyñ goñşusy Por bilen Gidasp derýasynyñ (Hindiñ goşandy) boýunda gazaply söweş bolupdyr. Aleksandr uly ýitgi çekip, ýeñiş gazanypdyr. Ol bu ýerde Bukefaliýa we Nikeýa şäherlerini esaslanypdyrypdyr. Penjar boýunça mundan añry hereket etmek örän owuply we dartgynly ýagdaýda geçiripdir. Ýadaw ýaraglary hatardan çykan, eşikleri ýyrtylan goşun tropiki harasatlaryñ, ýyldyrym urmalaryñ şertinde añry gitmekden ýüz öwrüpdir. Olary yryp bilmän Aleksandr yzagaýtagy karar edipdir. Urşujylar begenjinden aglapdyrlar. Olaryñ köpüsi ýolda eläk bolupdyrlar. B.e.ö 324-nji ýylyñ başlarynda ýoriş tamamlanypdyr.
5. Gündogar ýorişler ntijesinde Aleksandryñ öñüñde ägirt uly imperiýanyñ dolandyryşyny ýola goýmak meselesi ýüze çykypdyr. Ol Wawilony paýtagt edinipdir. Ol döwleti bitewileşdirmek üçin, boýun egdirilen alklar bilen basybalyjylaryñ arasyndaky garşylyklary ýok etme işläpdir. Öz serkerdelerini we urşujylaryny ýerli gyzlara öýlendiripdir.
Aleksandryñ köne makedon däplerinden arasyny üzmegine onuñ öz goşuny päsgel beripdir. Ol 10 müñ makedonlyny öýlerine göberip, ýerine 30 müñ ýerli ýetginjekleri alypdyr. Lar ýöriş wagty çagaka alnyp, grek hatyna we makedon harby talimina öwrenilipdirler ekeni. Aleksandrýörişden gelensoñ birnäçe satraplary aýyrmaly bolupdyr.sebäbi olar ony gelmez öýdüp, özbaşdak dolandyryp başlan ekenler. Olaryñ ýerine grekler we makedonlar bellenipdir. Ol Ahemenileriñ dolandyryñ ulgamyny kän ýütgetmänidir.
B.e. öñ 324-ni ýylda Aleksandr grek şaerlerine sürgün edilenleriñ gaýdyp gelmeli we olaryñ hususy eýeçiligine hukuklarynyñ dikeldilmeli barada karar çykarypdyr.
Ýerli ilaty dolandyrmakda Aleksandryñ gurduran şaherleriniñ ämiýeti uludyr. Plutaryñ maglumatlaryna görä, ol 7 şäher esaslandyrypdyr. Häzirki alymlar bu sany şubkeli kabul edýärler. Olar edebi çeşmeler bilen areologik maglumatlary deñeşdirip, 30 şäher gurduran diýip çaklaýarlar. Şäherler, esasan garşylygyñ güýçli bolan ýerlerinde gurlupdyr.
Diodoryñ maglumatyna görä, Aleksandr geljekde Karfageni, Italiýany, Sisiliýany, Gibraltary eýelemegi maksat ednipdir. Ol Arabystana ýöriş etmek üçin güýçli taýýalyklar görýän mahaly gyzzyrmadan (ýa-da zäerden) 33 ýaşyny em dordurman aradan çykypdyr. Ol baraa ençee rowaýatlar, eserler döräpdir.
Aleksandryñ döwletiniñ bitewi ykdysady esaslary bolmandyr. Ol arby birleşme bolupdyr. Ol basylyp alnan ýerlerde öz äkmiýetiniñ ykrar edilmegini we salgytlaryñ tölenmegin gazanmak bilen çäklenipdir. Şonuñ bilen birlikde-de ýoriş netijesinde täze habar beriş ýollary goýulupdyr, gämi gurluşygy ösüpdir. Geografiýa, biologiýa, etnografiýa ylymlarynda täze bilimler peýda bolupdyr. Indi ýerli we grek-makedon başlangyçlarynyñ täsiri netijesinde täze-ellinçilik eýýamy başlanypdyr.
Sankt-Peterburgyň uly porty
SANKT-PETERBURG PORTY, ORSYÝET Portyň häsiýetnamalary
Ýerleşişi: Baltik deňziniň Sankt-Peterburgdaky, öňki Leningraddaky, porty, Newanyň gözbaşynda, Newa derýasynyň deltasyndaky adalarda ýerleşendir. Esasy maglumatlar: Port bütin ýylyň dowamynda açyk, buz döwüjiler (ledokollar) üçin bolsa Sanjardan Nowruza çenli. Kenardaky agalyk ediji şemallara laýyklykda suwuň derejesiniň üýtgemeginiň mümkinçilikleri bardyr. Sankt-Peterburgyň uzynlygy takmynan 15 deňiz mili bolan Deňiz Kanaly porta girelgä eltýär. Iň darajyk ýerde giňlik 80 metre barabardyr. Daşalmaklar boýunça maglumatlar: her ýyl takmynan 11,817,700 tonna ýük daşalýar, munuň içinde 190,107 teu hem bardyr. Ýükleniş (goýberiliş) zolagy: Korabllar üçin tomusky zolagyň uzynlygy 100 metrden köpdür, Korabllar üçin gyşky zolagyň uzynlygy 100 ýa-da ondan pes metrdir. Gyş - 1-nji Sanjardan 31-nji Nowruza çenlidir, tomus – 1-nji Gurbansoltandan 31-nji Garaşsyzlyga çenlidir. Iň uly ölçeg: gäminiň iň uly ölçegi – uzynlygyna 260 metr, giňligine 40 metr we suwuň düýbünden gäminiň aşak düýbüne çenli çuňluk – 11 metre çenli. Newanyň Derwezeleriniň ölçeglerine laýyklykda gämileriň iň uly uzynlygy: - 200 metre çenli uzynlygy bolan gämi Suwuň düýbi bilen gäminiň düýbüniň arasynyň beýikligi 9 metre çenli - 190 metre çenli Suwuň düýbi bilen gäminiň düýbüniň arasynyň beýikligi 9,5 metre çenli - 180 metre çenli Suwuň düýbi bilen gäminiň düýbüniň arasynyň beýikligi 9,8 metre çenli
Barmaklyk üçin maglumatlar
Barmaklygyň hasaplanylan wagty (BHW): BHW agentiň ýa-da gäminiň kapitanynyň üsti bilen “Giriş” (“Vhod”) buýuna ýetmezden 48, 24, 2 sagat öň Sankt-Peterburgyň portunyň Deňiz Administrasiýasy, portuň başlygy bilen ylalaşylmaga degişlidir. Eger-de, Sankt-Peterburga gelmeklik 48 sagatdan az wagt alýan bolsa, gelinýändigi baradaky duýduryş gäminiň çykyş portundan ýüzüp ugran wagtyndan 2 sagat geçenden soňra berilmelidir.
Barmaklygyň hasaplanylan wagty özünde şu maglumatlary saklamalydyr:
1. Ady, milli degişliligi we gäminiň görnüşi. 2. Gäminiň çagyryşlary. 3. Gäminiň eýesi hökmünde bellenen Sankt-Peterburgdaky wekiliň ady. 4. Baryp ýetmekligiň senesi we wagty. 5. Gäminiň iň uly uzynlygy, giňligi we agramy. 6. Gäminiň burundan yz tarapa çenli hakyky ölçegleri. 7. Nt. 8. Ýükün görnüşi we möçberi. 9. Buz döwüjä (ledokola) degişli: buz döwüjiniň görnüşi, hereketlendirijiniň mümkinçilikleri, aýlanýan çarhýň (wintiň) materialy.
Gäminiň kapitany maglumatyň hakykylygyna jogapkärdir.
1. Esasy Deklarasiýa we Kapitanyň Deklarasiýasy. 2. Gäminiň ekipažynyň sanawy. 3. Gämi üçin resminamalar. 4. Nebit bilen hapalandyrylan ýagdaýlarynda ýitgileriň öwezini dolmak baradaky raýat jogapkärçiliginiň ätiýaçlandyrylyşy baradaky Şahadatnamalar ýa-da başga maliýe kepillendirmeleri. 5. Gäminiň eýesiniň ýa-da dolandyryjynyň rugsatnamasynyň (lisenziýasynyň) göçürme nusgalary.
Aragatnaşyk:
Sankt-Peterburg radiosy (2,182 kilogers) Ýokarky ýygylyklar: Portuň gözegçiligi, kanallar 16 we 26. Hereketiň gözegçiligi, kanal 09.
Saglyk boýunça düzgünler:
“Geliş” (“Pribytiýe”) buýuna ýetmezden 48 sagatdan soňa goýman gäminiň kapitany gämidäki bar bolan sanitar-epidemiologik şertler barada (ugran porty, alakalaryň we aýakçylaryň (moskitleriň) barlygy) Sanitar-karantin Gullugyna we Kompaniýanyň Agentligine maglumat bermelidirler. Kapitan alakalar boýunça Şahadatnamany görkezmäge borçludyr.
Gümrük barlagy we immigrasiýa:
Gümrük barlagy sanitar barlagyndan soňradyr. Gäminiň kapitany şu resminamlary görkezmäge borçludyr:
Resminamalar ýa-da nusgalary:
1. Gämide ýaragyň, amunisiýanyň, zyýanly maddalaryň ýa-da neşe serişdeleriniň barlygy hakynda Halkara Deňiz Guramasynyň blankasynda ýazylan Esasy deklarasiýa. 2. Ýüküň adyny, onuň möçberini we tranzit ýüküň ýa-da resminamalarsyz ýüküň barlygyny görkezýän Ýük Deklarasiýasy 3. Gäminiň komandasynyň ekipažynyň sanawy. 4. Töleg serişdeleriniň sanawy. 5. Ekipažyň agzalarynyň emlägi baradaky Deklarasiýa. 6. Saglygy bejeriş maksatlary üçin niýetlenilen neşe serişdeleriniň barlygy. 7. Gäminiň ätiýäç gorlary (zapaslary) barada Deklarasiýa.
Ýükün resminamalary:
1. Ýükleriň sanawy. 2. Gäminiň ýüküniň Deklarasiýasy. 3. Gümrük rugsady üçin talap edilýän beýleki resminamalar.
Baýdaklar: Orsyýediň baýdagy, darga (losman) baýdagy we milli baýdaklar hem görkezilmeli. Taýýarlyk hakynda duýduryş: Gelnenden soňra, portuň ygtyýarly wekiliniň gämini kabul edendigine gözegçilik üçin kapitan (agent) radio-duýduryş bermelidir.
Portuň çäkleri: deňiz tarapdan Sankt-Peterburg porty şular bilen çäklenendir: paralleliň çyzygynyň ugry boýunça we 427-nji metrdre Günorta-günbatarda, Kömürli Mol (Ugolnyý Mol) (59°52'Demirgazyk 030°12'Gündogar) we Günorta Damba (Ýužnaýa Damba) çenli. Soňra, Demirgazyk-Günbatardan Deňiz Kanalynyň günorta tarapynyň dowamynda onuň Kiçi Reýd (Malyý Reýd) bilen kesişýän ýerine çenli (59°58'Demirgazyk 029°48'Gündogar). Soňra, Günorta-gündogardan Deňiz Kanalynyň demirgazyk tarapynyň dowamynda Demirgazyk Dambanyň (Sewernaýa Damba) esasyna çenli. Soňra, Demirgazyk-demirgazyk-gündogara 2 deňiz mili Newa buýuna (59°56'Demirgazyk 030°07'Gündogar) çenli. Soňra, günortada Wasilewsk adasyna çenli. Deňiz buýlary, gämi ýollary (farwaterler) we kanallar: umman (okean) gämileri Deňiz kanaly bilen geçmäge mejbur edýär. Newa derýasynyň deltasy boýunça 4 sany tebigy kanal bar. Demirgazykda kiçi gämileriň derýanyň ýalpak ýerini kesip geçip biljek kanaly bar. Kanallaryň çuňlugy 2 we 3 metr aralygynda, olar Newa Aýlagyndan (Gubasyndan) dogry Newa derýasynyň özüne alyp barýarlar, birnäçe şahalar duýduryş diňleri (signal başnýalary), maýaklary we buýlary bilen belgilenendir. Darga (Losman): Hökmandyr. Losmanlar adatça gämileri duýduryş diňleriniň üsti bilen Sankt-Peterburg portunyň “Vhod” girelgesine (60°02'Demirgazyk 029°26'Gündogar) çenli ugradýarlar we kenara düşürýärler. Erbet howa bolan ýagdaýynda gämi losmanyň gaýygynyň yzy bilen Kronştata çenli barmalydyr, ol ýerde bolsa losman ony ýerleşdirer. Radarlaryň kenar stansiýasynyň maslahatlaryny alyp bolýar. Labyr duralgasy: deňiz tarapyndan porta gelýän gämiler duýduryş minarasy “Vhod” (60°02'Demirgazyk 029°26'Gündogar) diýlen ýerde labyry taşlamalydyrlar. Çuňluk bu ýerde 20-25 metr aralygynda üýtgeýär, ol ýerde düýp hapadyr we çägesöwdir. Daşgyn-gaýtgyn derejeleri we akymlar: gaýtgyn derejesi iň uly bolanda 3.5 metr (güýzki demirgazyk-gündogar şemallary wagtynda) Gämi duralgalary: 1000. Howa we has köp öwüsýän ýeller: demirgazyk-günbatardan. Diagrammalar: BA 2395, 2264; Sov 451. Admiralteýstwonyň losmany NP20. Daşamaklygyň shemalary: SUDS (Transporty düzlemegiň ulgamy) tarapyndan VTS gözegçilikde saklanylýar.
SUDS öz içine alýar:
GÄMI DURALGALARY WE ÝÜKLER
Bejergi: mümkindir.
Gämini doka goýmaklygyň mümkinçiligi: Korabllaryň remontynyň Kanoner Howlusynda (Kanonerskiý Dwor) mümkindir, ýöne olar porta degişli däldir. Bunkerler/arsenallar/suw: arassa suw elýeterli. Ýangyç guýmak: bunkerler elýeterli we baržalar ýa-da şalandalar tarapyndan kadaly getirilýär. Saglyk hyzmatlary: esasysy portda, birnäçe keselhanalar şäherde. Ulag: iň ýakyn aeroport portdan 30 kilometrde. Halkara uçuşlary Sankt-Peterburgdan. Iň ýakyn demir ýoly: Sankt-Peterburgda. Ekipažyň düzüminde üýtgeşmeler: mümkindir. Konsullar: Awstriýa, Bolgariýa, Kanada, Kuba, Çehiýa, Daniýa, Finlýandiýa, Fransiýa, Germaniýa, Wengriýa, Hindistan, Eýran, Italiýa, Ýaponiýa, Niderlandlar, Norwegiýa, Polşa, Şwesiýa we ABŞ.
Kenarlar: döwlet we telekeçilik serhetleri elýeterlidir. Jemgyýetçilik baýramçylyklary: Täze ýyl, Halkara Aýallar güni (8-nji Nowruz), Halkara Zähmet güni (1-nji we 2-nji Magtymguly), Ýeňiş güni (9-njy Magtymguly), Konstitusiýa güni (7-nji Garaşsyzlyk), Oktýabr Rewolýusiýasy güni (7-nji we 8-nji Sanjar).
Iş sagatlary: gije-gündiziň dowamynda, 24 sagat.
Wakalar: 2001-nji ýylyň Gurbansoltan aýynda Newa derýasynyň ustünden ýük terminalyny täzeden gurnamaklygyň meýilleşdirilýändigi sebäpli täze köprüniň gurluşygy başlandy. Gurluşyk Fin aýlagynyň Günorta bölegindäki hyzmatlary gowulandyrmak we täzelemek maksatlary bilen başlandy. Häzirki taslamalar Bert 101-i döwrebaplaşdyrmak, Bert 106/7-de daş-töwerek gurşawyny goramak boýunça, şeýle-de hem kömürturşy kalini gaýtadan işlemek boýunça toplumyň gurluşlaryny gurmaklygy öz içine alýar. 2001-nji ýylyň Magtymguly aýynda “Birinji konteýner” (“Perwyý konteýner”) terminalynyň giňeldilmegi hem tamamlanyldy. Başga-da, Baltika Ýük Terminalynyň işläp başlaýandygyny hem habar berýärler.
Gämi bilermenleri: elýeterli. Zir-zibil: çykarmaga taýýarlanmaly. Dezinfeksiýa: mümkindir. Hapalamaklyk: kes-kelläm gadagandyr.
Sarahs etraby
Sarahs etraby —Ahal welayatynda yerlesyar.
Altyn asyr etraby
Altyn asyr etraby Ahal welayatynda yerlesyar.
Fiji
Fiji respublikasy Ýuwaş okeanyň ýerleşýän ada döwletidir.
Babatag
Babatağ, Günorta Merkezi Aziýa nyň dag gerşidir. Özbegistan bilen Täjigistan yň araçäginde, Surhandarya we Kafirnigan derýalarynyň arasynda (Amu Darýa nyň sag kenary) ýerleşýär. Boýy 2292 m, uzynlygy 125 km dir. Babatag esasan hek daşyndan durýar. Onuň eňňitlerinde ýarym çöl we dag-kserofit ösümlikleri bar, olaryň käbiri pisse massasy bar. Bent tekeler Babatagda ýaşaýarlar (SSSR-de diňe Koýtendag we Darwaz daglarynyň eteginde duş gelýär).
Go
Go (Ýaponça: 囲碁, igo; Hytaýça: 圍棋 / 围棋, wéiqí; Koreýçe: 바둑, baduk) manylary bolan, tagtañ üstünde iki adam bilen oýnalýan strategiýa oýuny. 250px|thumb|Go tagtasy
Babahoja şorlugy
BABAHOJA ŞORLUGY — Hazaryň suwunyn yza çekilmegi zerarly, onuň ozalky aýlagynyň ýerinde dörän şorluk. Ol ýurdumyzyň günbatarynda   Balkan  daglarynyň  eteginde ýerleşýär. Onuň ini 40 km, uzynlygy 50 km, meýdany 2000 km2 barabar. 1836 ýylynda bu ýerde gidrografik ölçeg geçirilipdir. Babahoja şorlugynyň iň pes ýeri deňiz derejesinden 27,6 m aşakda ýerleşýär. Babahoja şorlugyndan 60 ýylyndan bäri nahar duzy alynýar.
Demirýol sistemalarynda tormoz
thumb|right|irki gysgyç tormoz: tormoz aýakgaby(	goňur) bu tigire(gyzyl) pokryşka ýaly edip goýulýar we bulary işletýän leňňerler(çal) çep tarapda
Saady Şirazy
Orta asyr pars edebiýatynyň dünýä meşhur bir wekili Saady Sirazydyr. Onun doly ady Muslihetdin Abu Muhammet Ab- dullah ibn Muşrifetdindir. Ol 1184-nji ýyl da Eýranyn günortasynda yerleşen Şiraz şäherinde dünýä inýär. Kakasy Muşrifetdin şäherde tanalýan we sylanýan adamlaryn biri bolupdyr. Geljekki şahyr başlangyç bi- limi dogduk şäheri Şirazda alýar. Şahyryn ýaşlyk we ýigitlik ýyllarynda Pars ülkesinde salyrlar nesilşaly- gyndan Zeňni patyşanyn ogly Saady häkimlik edýan eken. Muslihetdin 13 yaşa baranda, kakasy aradan çykýar. Şondan son oglany ülkänin häkimi Saadynyn terbiýesine berýärler. Öz howandaryna hormat goýup, şahyr özüne Saady («Sagdy») diýen edebi lakamy alypdyr. Hut howandarynyň ýardam-kö- megi bilen Muslihetdin şol döwrün ylym merkezi bolan Bagdat şäherine okamaga gidýär. Bagdada baryp, Nyzamyýe medre sesine okuwa girýär. Bu ýerde bilim alandan son, ol başga-da birnäçe medreselerde sapak alypdyr. Bagdat medreselerinde şahyryn alan esasy baýlygy arap dilini düýpli öwrenmegidir. Munun özi onun şahyrlygynyň derejesini önünden kesgitlän zatlaryň biridir. Şeyle-de Bagdatda Saady dini kanunlary, ha- dyslary, sygyr sungatyny, taryhy, dil bilimini öwrenipdir. Ylym ýüki ýetik bolandan son okuwyny tamamlan Muslihetdin, şol döwürde däp bolşy ýaly, jahankeşdelige başlayar. Ol Eýrandan başga-da Yrakda, Arabystanda, Siriyada, Rumda, Hebeşde, Zanzibarda, Täjigistanda, Kaşgarda, Hindistanda, Owganys- tanda bolup görüpdir. Arap ýurtlaryna syýahaty döwründe Sa- ady haçly yörişlerin birinde hacparazlaryn eline ýesir düşer. Bir gün halaply tanyslarynyň biri tötänden ýesirlikdäki Saada duş gelýär hem-de köp pul berip, ony ýesirlikden azat edýär. Ol şahyry Halaba getirip, toý tutup, öz gyzyny oňa nikalap berýär. Emma Saady bu nikada bagtly bolmandyr. Halasgäriniň gyzy juda yzgytsyz, hyrsyz, garasöýmez zenan bolup çykýar.
1256-njy ýylda Saady jahankeşdeligini bes edip, dogduk mekany Şiraza gaýdyp barýar. XIII asyryň ortalarynda, beýleki musulman ýurtlary yaly, Eýranyň hem dürli welaýatlary mon gollaryn elindedi. Basybalyjy mongollar gözel şäherleri weýran edip, adamlary gyryp, halka zulum edipdirler. Saadynyň howan dary Parsyn häkimi Saady ibn Zenni baryp 1226-njy ýylda ara dan cykypdy. Onuň ornuna geçen ogly Ebu Bekr mongollara para-peşges baryny berip. Pars ülkesini weýrançylykdan aman gutarmagy başarypdyr. Şahyryň öz ülkesine gaýdyp gelmegi mongollaryň Parsa dökülen ýylyna gabat gelýär. Onun eserlerin de zulum, zalymlar, adalatsyzlyk hakynda köp gürrün edilmegi- nin sebäbi gören durmuşy bilen baglanysyklydyr. Mongollaryň zulumy, abadan ýurtlaryň haraba dönderilmegi, köp adamlaryň gyrlyp, ýok edilmegi Saadynyň döredijiligine düýpli täsir edip dir. Mongollar musulmanlaryň apbasylardan bolan in soňky halypasy (din yolbaşçysy) Mustagsym Billagy öldüripdirler. Bu yaramaz waka şahyra juda erbet täsir edipdir. Ol Mustagsymyň ölmüne bagyşlap. yörite mersiýe ýazypdyr. Yöne şahyr hiç ma hal mongollaryň zulumyny açykdan-açyk tankyt edip bilmändir. Şona garamazdan, Saadynyň eserlerini okanynda, onuň hemişe öz halky bilen bir durmuşda yaşanlygy görünýär. Zulumy we zalymlary näletlemek bilen, şahyr ezilen halklaryň tarapynda durýar. Adamzat durmuşynda adalatyň hem-de abadançylygyň in zerur gymmatlyklardygyny öwran-öwran nygtaýar. Saady Şi- razy 1292-nji ýylda Şirazda aradan çykypdyr. Onuň aramgähi häzirem şol ülkänin köp zyýarat edilýän ýerlerinin biridir. Saady Şirazynyň an-düşünjesi, oý-pikirleri ýaşan döwri bilen baglylykda kemala gelipdir. Zulum odunyň dünýäni ýakyp-ýandyrýandygyny, abady bibat edýändigini gören şahyr öz eserlerinde adalaty hem-de parahatçylygy ündäpdir. Onun pikirlerinin bir bölegi döwlete we patyşa degişli pikirlerdir. Şahyr patyşalaryň çeper keşbini gaýtalap bolmajak derejede su- ratlandyrmagy başarypdyr. Ol patyşalaryň adalatly, hümmet li hem-de raýatlaryna rehimli bolmagyny isläpdir. Eserlerinde ýerleşdirilen dürli rowayatlaryň, hekaýatlaryň üsti bilen halka gerek patyşanyň bitewi çeper keşbini döredipdir. Zalymlygy hem adalatsyzlygy ýiti tankyt astyna alypdyr. Beýik şahyryn bu pikir- leri birnäçe asyrdan son Döwletmämmet Azadynyň döredijili- gine güýçli täsir edipdir. Azady hem, Magtymguly hem Saadyny beýik halypasy hasaplap, döredijilikde şonun derejesine ýetmäge dalaş edipdirler, Saady ýurtda abadancylygy yola goýmak üçin söwdany ösdürmegi, garyplara, ýetim-ýesirlere hemaýat etmegi zerur hasaplayar. Şu işleri amala aşyrmak yurduň başynda du ran patyşanyň sahylygyna baglydyr. Saady üçin sahylyk patyşa- lara güýç-kuwwatdan hem-de batyrlykdan has zerurdyr. Adam hakyndaky pikirleri Saady Şirazynyň beýik ynsanperwer şahyr bolandygyny görkezýär. Juda ýuka hem-de gamhor ýürekli şahyr garyplaryň, yönekeý daýhanlaryň, ýetimleriň durmuşyny us- satlyk bilen suratlandyrýar. Saady durmuşda örän sypaýy, gin hem-de parahat adam bolupdyr. Şonun üçin döredijilikde de ol gingöwünliligi, sabyr-takatlylygy, parahatçylygy wagyz edipdir.
Gülüstan we Bostan eserleri.
Saadynyň edebi mi- rasyndan bizin günlerimize gelip ýeten dürli žanrlardaky sygyr lary bilen birlikde «Gülüstan» we «Bostan» ýaly uly göwrümli eserlerinin hem terbiýeçilik ähmiýeti güýçlüdir. Bu eserler Sa- adynyň diñe bir ynsanperwer adam we çuñňur akyldar bolman, eýsem, deňsiz-taýsyz beýik şahyrdygyny görkezýär. Ol pikiri göni beýan etmän, eýsem, pikirini gözellige, çeperçilige ýugrup, okyja ýetirmegi başaryar. Şonuň üçin hem şahyryň her bir aý- dýan pikiri okyjynyň ýadynda ömürlik galýar. Şahyryň söz ussatlygynyň esasy aýratynlyklarynyň ýene biri onun eserlerinde köpsanly akyldarlaryň, danalaryň, su- hangöýlerin pähimli sözleriniň ýerlikli ulanylanlygydyr. Şahyryň eserleri dürli beýik taryhy şahsyýetlerin ömür we akyl tejribesini özünde jemleýär. Oten akyldarlaryň parasatly pikirlerini Saady söz sungatynyň kanunlaryna boýun egdirip, ýokary çeperçilik derejesinde okyja ýetirýär. Şahyryň düzen sözlemleri, durnukly söz düzümleri, şygyr setirleri örän çeper, kämil hem-de labyzlydyr. Ol söz sungatynda uly ähmiýete eýe bolan dürli çeper tärleri ussatlyk bilen ulanypdyr. Saadynyň «Gülüstan» eseri şygyr bilen kyssanyň gatyşygy görnüşindedir. Bu ajaýyp eserin girişinde awtor öz eserine «Gülüstan» adyny goýmagynyň sebäbini düşündirvar «Gülüstan» sözi «gülli», has anygy «bägülli baglyk» diýen manyny berýär. Beýik şahyr eserinde çeper beýan edýän täsin pikirlerinin her birini bägüle deňeýär. Diýmek, ol «gülüstan sözüni ulananda, göçme manyda sözleýär. «Gülüstan eseri sözbaşydan, sekiz bapdan hem-de sonlamadan yaratdyr. Baplar şeyle atlandyrylýar: 1. Patyşalaryn sypaty hakynda; 2. Derwüşlerin gylygy dogrusynda; 3. Kanagadyň artykmaçlygy barada; 4. Geplemezligin peýdasy barada; 5. Söýgi we ýigitlik hakynda; 6. Mejalsyzlyk hem garrylyk dogrusynda; 7. Terbiya- nin täsiri hakynda; 8. Söz we söhbet däpleri dogrusynda. Görnüşi yaly, eser öwüt-nesihat häsiýetine eýedir. Awtor kanagatlylygy, adalatlylygy, sahylygy, suhangöýligi we beýleki onat gylyk-häsiýetleri nesihat edýär. Her bap uly bolmadyk hekaýatlardan düzülendir. Hekayat öwüt-nesihat häsiýetli ki- çijik gürründir. Kapyyaly ya-da ritmli kyssada gürrüň berilýän hekayat bu gürründen gelip çykýan parasatly pikirleri ün- deýän şahyrana setirler bilen sonlanýar, «Gülüstan» eserinin üçünji babyndan kanagat hakyndaky şu hekayaty mysal alyp bolar: «Zamananyn yörişinden hergiz nala etmändim, pelegin gerdişinden hiç gaşymy çytmandym. Diñe bir gezek ayak yalan dym, aýakgap almaga gurbum-da yokdy. Boynum buruk, yu- züm salyk Kufäniň metjidine girdim. Bir adamy gördüm, aýagy ýokdy. Aýakgabymyň ýoklugyna sabyr kyldym. Tere ýapragyndan kemdir saçakda Bir dokuň gözüne gowrulan towuk. Gaýnadylan şalgam bir goly dara Gowrulan towukdan yakyndyr, yowuk». «Gülüstanyn» sonky sekizinji babynda hekaýatdan başga-da, «hikmet», «mysab, «öwüb), «durmuş sapagy», «terbiýe», «edep» diyen sözler bilen atlandyrylan parçalar yerleşdirilipdir. «Owüt- lerin birinde şeýle diýilýär: «Döwletli ärler sonkulara gürrün bol- mazlaryndan burun önkülerin durmuşyndan sapak alýarlar.
Guş gelmez dänänin üstüne hergiz,
Görse aýagynda ýat guşun duzak.
Önküleriň görgüsinden sapak al,
Diysen sonkulara bolmayyn sapak.
«Gülüstan» eseriniň soñlamasynda şahyr özünden önkü lerin eserlerinden hiç bir amanat setiri almandygyny buýsanç bilen belläpdir. «Gülüstan»ýaly «Bostan» eserihembirnäçe bapdan hem-de olaryň içindäki hekaýatlardan ybaratdyr. Yöne ondan parhlylyk- da «Bostan» eseri sap (diñe) sygyr bilen ýazylypdyr. «Bostan» sözüniň asyl manysy gül ysly baglyk diýmekdir. Bu eser aşak- daky baplardan düzülen: 1. Adalat we ynsap hakynda; 2. Haýyr- -yhsan hakynda; 3. Söygi hakynda; 4. Kiçigöwünlilik hakynda; 5. Kysmata kayl bolmak hakynda; 6. Kanagat hakynda; 7. Ter biye hakynda; 8. Saglyk hakynda; 9. Toba hakynda. «Bostanyň» dördünji babynda şeýle hekayat bar: Belki de görensin, bagda-çemende, Gije yalkym atýan gurçugy sen-de. Biri oña diýdi: - Eý, gije röwşen, Gündiz nirede sen, hiç görünmez sen? Asly ýer, ot kimin gurçujak, ine, Nurundan ne jogap berdi görsene: Elmydam düzde men, gije hem gündiz. Emma Gün ýanynda görünmen hergiz. Şahyr in kiçijik zatlardan, hatda gurçugyň bolşundan hem sapak almagy nesihat edýär. «Bostan» eserinde ýerleş- dirilen hekaýatlar mesnewi şekilinde berlipdir. Ol hekaýat- laryn göwrümi deň däl. Olaryň käbiri bary-ýogy birnäçe setir den ybarat bolsa, basga birleri birnäçe sahypada yerleşipdir.