cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eýran irki orta asyrlarda
Maniheýleriň taglymaty Mazdagyň çykyş etmegi üçin esas taýýarlady. Mazdagyň özi ruhany bolsa-da ol V asyryň ahyrynda sasanitler Eýranynda han-begleriň we ruhanylaryň garşysyna halkyň göreşine baş bolupdyr. Mazdaklaryň özleri tarapyndan ýazylan edebi eserler olaryň duşmanlary bolan barly synplar tarapyndan ýykylyp ýok edilipdir. Mazdak hemmeleri şeriň ähli görnüşine garşy göreşe çagyrýan eken. Mazdagyň wagzy sasanitler döwletiniň ezilýän giň halk köpçüligini, esasan hem, ýagdaýlary juda agyr bolan daýhanlary özüne çekipdir. Hemme ýerlerde iri ýer eýelerine garşy gozgalaň möwç urupdyr. Han-begleriň köp-köp wekilleriniň emläkleri dargadylyp, olaryň emlägi herekete gatnaşýan daýhanlaryň arasynda paýlanypdyr. Mazdagitleriň gozgalaňy şeýle bir giň möçberlere ýetipdir, hat-da Eýran patyşasy Kawad I (488-498 we 499-531) oňa garşy çykmaga milt edip bilmändir. Han-begleriň wekillerine giňden ýaýran hereketiň öňüni almak we 496-njy ýylda Kawady tagtdan düşürmek başardypdyr. Emma ýurtda Mazdagyň abraýynyň uludygyna we ony halkyň sylaýanlygy üçin ilkibada oňa milt edip bilmändirler. Kawat eftalitleriň ýurduna gaçyp gidip, şol ýerde birnäçe ýyl bolandan soň şolaryň kömegi bilen tagty eýeläpdir.
Kawadyň patyşalyk eden soňky ýyllarynyň içinde agalyk ediji ýer eýeler synpynyň wekilleri mazdak hereketini abanyp duran örän güýçli howp hasap edip ol hereketi doly suratda ýok etmek barada üzül-kesil çäre görüpdirler. Mazdak we onuň ýakyn egindeşleri 529-njy ýylda tutulyp öldürilýär. Bu taglymaty wagyz edijiler gazaply yzarlanypdyr. Yzarlanmalardan gaçyp mazdakitler demirgazyk Azerbeýjana, Orta Aziýa gidip, ol ýerde Mazdagyň taglymatyny ýaýradyp birnäçe asyr ýaşapdyrlar. Sasaniler döwleti arap basyp alyşy sebäpli Ýezdigert III (632-651) dolandyran wagty synýar. Ýezdigert araplardan gaçyp Merwe barýar we şol ýerde aradan çykýar. Şondan soň sasani döwleti dargady.
Awansirleýin kapital
Awansirleýin kapital - kapitalistiň önümçiligiň bir prosesinde haryt öndürmäge sarp eden harajaty. Kapitalistler öz harytlaryny ozal sarp eden harajatlaryndan ýokary nyrhda satýarlar we şol prosesde işçi güýjüniň döreden goşmaça gymmatyny özlerine siňdirýärler. Kapitalistler dolanyşyk kapitalynyň aýlanyşygyny çaltlandyrmak bilen işçileri kapitalyň peýdalanyşyny ýokarlandyrýarlar, goşmaça gymmat öndürmegi artdyrýarlar. Sebäbi işçi özüniň işçi güýjüni kapitaliste belli bir döwür üçin, belli bir möçberdäki tölege satýar. Kapitalyň dolanýan böleginiň çalt aýlanmagy bolsa ekspluatasiýany güýçlendirip, goşmaça gymmaty artdyrýar. Awansirleýin kapital umumy aýlanyşygy esasy we dolanyşyk kapitalynyň aýlanyşygynyň ortaça ululygydyr.
Tibet dili
Tibet dili ýa-da Lhasa Tibet dili (Tibet:ལྷ་སའི་སྐད་ Wylie: Lha-sa'i skad, THL: Lhaséke, ZYPY: Lasägä) ýa-da Standard Tibet, Tibetiň paýtagty Lhasanyň bilimli adamlary tarapyndan gürlenýän Tibet şiwesi; Hytaýyň awtonom sebiti. Tibet awtonom sebitiniň resmi dili.
Tibet dilleriniň adaty "üç şahaly" klassifikasiýasynda Lhasa şiwesi Merkezi Tibet şahasyna degişlidir (galan ikisi Hams Tibet we Amdo Tibet ). Özara düşünişmek nukdaýnazaryndan Khams Tibet dilinde gürleýänler Lhasa Tibet bilen esasy derejede aragatnaşyk gurup bilýärler, Amdo gürleýänler bolsa gürleşip bilmeýärler. Lhasa Tibet hem, Khams Tibet hem tonal bolup ösdi we sözleriň başdaky çekimsiz toparlaryny gorap saklamaýar, bu olary Klassik Tibetden has uzaklaşdyrýar, esasanam has konserwatiw Amdo Tibet bilen deňeşdirilende.
Lhasa Tibet dilinde köp diller ýaly dürli dil ýazgylary bar
ཕལ་ སྐད (Wylie: phal skad, sözme-söz "demotik dil"): ýerli söz.
ཞེ་ ས (Wylie: zhe sa, "hormat ýa-da hormat, sypaýçylyk"): resmi gürleýiş stili, esasanam Lhasada görnükli.
ཡིག་ སྐད (Wylie: yig skad, sözme-söz "harplar dili" ýa-da "edebi dil"): ýazylan edebi stil; aşakda ཆོས་ os chos skad goşup biler.
ཆོས་ སྐད (Wylie: chos skad, sözme-söz "taglymat dili" ýa-da "dini dil"): ýazgylaryň we beýleki nusgawy eserleriň ýazylan edebi stili.
Muhammet Jelaletdin Rumy
Muhammet Jelaleddin Rumy (1207-1273) - Yslam dünýäsinde at gazanan şahyr we ylahyýatçy.
Kakasynyň ölümine çenli ömri
1207-nji ýylyň Sentýabr aýynyň 30-ynda Balh şäherinde (Häzirki Owganystanyň demirgazygynda, Mazaryşerif şäheriniň 15 km. Günbatarlygynda) uly dindar alym bolan Soltan Belediň maşgalasynda dünýä inýär. Onuň ata-babalary bir asyr şondan öň bu şähere göçüp gelipdirler we öz döwründe Horezmde hökümdarlyk eden türkmen patyşalarynyň howandarlygyndan peýdalanypdyrlar. Munuň şeýle bolandygyny şahyryň babasy Jelaleddin Hatib Hüseýiniň horezmşa Alauddin Muhammediň gyzyna öýlenendigi bilen düşündirip bolar.
Şahyryň kakasy Soltan Belet dindarlaryň arasynda çäksiz uly abraýa eýe bolupdyr. Ol sofulyk ylmynda “soltanlyk ”derejesine ýeten dünýädäki “ýedi soltanyň” biridir.
Rumy bäş ýaşyndaka Mekkä zyýarata gitmek bahanasy bilen Soltan Belet ähli maşgala agzalaryny alyp, Balhdan göçüp gidýär. Ýolda olar Nyşapurda ýaşaýan şyh Attaryňkyda düşleýärler. Bu waka 1212-nji ýylda bolup geçýär. Attar bäş ýaşly Jelaleddini görüp, bagryna basýar we oňa “Astarnama” (“Syrlar kitaby”) eserini berip: “Bu çaganyň gözlerinde şygyr äleminiň kuýaşynyň nury bar” diýýär.
Şems Tebrizi
1240-njy ýylda Jelaleddin şol döwrüň ylmynyň aňyrsyna çykyp, Konýa dolanýar we 1241-nji ýylda ýene-de baş müderrislige eýe bolýar. Belki-de, onuň durmuşy şeýle ýagdaýda dowam etse-de ederdi. Emma 1244-nji ýylyň Sanjar aýynda Konýa derwüş-sofy Şems Tebrizi gelýär. Soňra olar ömürlik dost bolup galýarlar.
Jelaleddin Rumynyň Şems bilen ýakyn gatnaşygy baş müderrisi edebiýat meýdanyna alyp gelýär we birwagtky şyh Attaryň welilik bilen aýdanlary amala aşyp başlaýar. Şondan soň Rumy köp wagtyny medresede däl-de derwüşleriň arasynda goşgy aýdyp, saz çalyp, tans edip geçirýär. Bu ýagdaý ylym bilen meşgullanýanlaryň birnäçesine ýakmaýar we olar Şemsi öldürmegiň kül-külüne düşýärler.
Iki beýik şahsyýetiň dostlugynyň berkemegi we güýjemegi göripleriň ýigrenjiniň artmagyna getirýär. Ýagdaýy duýan Şems 1246-njy ýylyň Nowruz aýynyň 11-inde gizlin ýagdaýda Konýadan çykyp gaçýar. Dostunyň we ruhy halyfasynyň birdenkä gürüm-jürüm bolmagy Rumyny gam kölüne batyrýar. Kiçi ogly Soltan Balady onuň gözlegine iberýär. Rumynyň hormatyna Şems bu gezek Konýa gaýdyp gelýär. Rumy täzeden dünýä inen ýaly bolýar. Ol Şemsi görende, Allanyň ýerdäki keşbini gören ýaly begenýär. Emma bu şatlykly we döredijilikli günlerem uzaga çekmeýär. 1247-nji ýylyň ortalaryna Şems ýene ýitirim bolýar. Bu gezek hemişelik. Onuň gije gizlinlik bilen ogurlanyp öldürilenligi barada çaklamalar bar.
Rumy öz garşydaşlarynyň ýanynda hiç syr bildirmezlige çalşyp, gaýgy-gussany duýga, duýgusyny goşgularyna siňdirýär. Şeýdibem, onuň döredijilik ýoly uzap gidýär. Rumy dostuna bagyşlan “Şems Tebriziniň diwany” diýen gazallar kitabyny döredýär.
Soňky ýoly
Jelaleddin Rumy 1273-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 12-sinde aradan çykýar. Ony soňky ýoluna ugratmaga musulmanlar bilen bir hatarda hristianlar, grekler we beýlekiler hem barýarlar. Olaryň öňünde Rumynyň esaslandyran tans oýnaýan derwüşleriň-sofular jemgyýetiniň agzalary barýar. Şahyr Konýanyň patyşasy tarapyndan bina edilen mawzoleýde, kakasynyň ýanynda jaýlanýar.
Mesnewi
Şahyr sofylar jemgyýetiniň halyfasy bolmak bilen medresede hem sapak bermegini dowam etdirýär. Sofylar jemgyýetiniň şyhy Hisamiddin Hasanyň teklibi we haýyşy boýunça Rumy şygyrlar diwanyny döretmäge girişýär. Bu diwanyň adyna “Mesnewi” diýýär. Ol goşgular ikileme, ýagny iki setir görnüşinde özara kapyýalaşyp (sazlaşyp) gidýär. Şeýle goşgy formasy (görnüşi) soňra diňe pars dilli şahyrlaryň däl, eýsem tutuş dünýä edebiýatynyň ajaýyp eserlerine öwrüldi. Rumy “Mesnewisini” alty bölege bölýär we hersini bir depder diýip atlandyrýar. Bu kitapdaky goşgular 26632 beýtden ýa-da 53264 setirden ybarat.
Ulanylan Çeşme
Maglumatlar Almagül Ýusubowanyň «Türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri» atly kitabyndan alyndy. «Başkent» bilim merkeziniň neşirleri. Aşgabat 2005.
http://vecizebank.com/sozler.php?sozleri=Mevlana Mevlana Sözleri
Anna
Köne ady Annagün.
220px|thumbnail|[[Wagty elden berme!]] Bu gün gusul (doly suwa düşmek, hemme agzalaryňy doly arassalamak) almak sünnetdir. Erkek adamlar ýakymly ysly atyr sepinip, metjide ir bilen barýarlar. Zenanlar atyr sepinmeýär. Gelşikli, arassa (ak) eşikler (suratsyz) geýilýär.
Awanssena
Awanssena- sahnanyň öň bölegi. Awanssena oýnamak üçin meýdança hökmünde opera we balet spektakllarynda kän peýdalanylýar. Drama spektakllarynda awanssena ýapyk perdäniň öňünde çaklanja sahnajyklar üçin ulanylýar. Awanssena kämahallar baş gahrymanlar çykýarlar, onda rejisýorlar umumy spektakl bilen baglanyşykly her hili mizanssenalar gurýarlar.
16
Aradan çykanlar
10er
Abadan
Şu wagtky ady Büzmeýin. Büzmeýin şäheri Aşgabatdan 18 km günbatarda yerleşyär. Ol Aşgabada golay ýerleşen senagat merkezi hasap lanýar. Iki şäherin arasynda jebis önümçilik gatnaşygy amala aşyrylýar. Şäher yurdumyzda gurluşyk materiallary önümçiliginin ösen merkezidir. Bu yerde şol pudagyň birnäce uly kärhanasy yerleşyär. Abadan şäherinde Saparmyrat Nyýazow adyndaky DES-i, turba zawody, gurluşyk materiallary, öý gurluşyk kombinatlary, ak toýun öndürýän kärhana, egirme-dokma we haly fabrikleri, tomat-konserwa, çakyr, piwo zawodlary hereket edýär. Şäherin Ruhabat we Gökdepe etraplarynyň ilaty üçin ykdysady-durmuş merkez hökmünde ähmiýeti uludyr. Onun çäginde söwda we durmuş-medeni maksatly kärhana- laryň onlarçasy işleýär. Garaşsyzlyk ýyllarynda şäherin bi- nagärlik keşbi özgerdi, ekologik ýagdaýy gowulandy. Ekolo gik taýdan zyýanly önümçilik kärhanalary şäherin daşyna cykaryldy, täze durmuş-medeni edaralar, döwrebap ýaşaýyş jaýlary gurulýar. Büzmeýinde 2022-nji ýylyň 20-nji iýulynda Türkmenistanda ilkinji gezek açylan "Energetika enjamlaryny abatlaýyş we hyzmat ediş" desgasy Türkmenistanyň prezidenti tarapyndan açylyp ulanylmaga berildi.
Ulanylan ceşmeler
Türkmenistanyň 8-nji klas okuwçylarynyň kitaplaryndan alyndy
2. Abadan (sözüň manysy) - 1) Ýerbe-ýer, abat, şikessiz. 2) Parahat, dynç, agzybir. (Çeşme- Türkmen diliniň sözlügi, Aşgabat, 1962ý)
Awantýura
Awantýura (fransuzça avantura - waka) - hakyky güýçleri, şertleri, ýagdaýlary nazara almazdan, kelesaňlyk we töwekgelçilik bilen başlanýan, şoňa görä-de ahyr netijede köplenç puç bolup, şowsuzlyga uçraýan betpälçilikli, howply hereket; tötänleýin üstünliklere umyt baglaýan binamysçylykly iş.
Gök ekerançylyk we bakjaçylyk
Gok we bakja onumleri adamyn saglygyny saklamakda we berkitmekde beyleki iymitler bilen bir hatarda oran uly ahmiyete eyedir. Ol oba hojalygyn gok ekerancylyk we bakjacylyk hem-de olaryn onumlerini gaytadan ishleyan azyk senagat pydaklaryndan ybaratdyr. Türkmenistanda 1999-njy yylda 768.0 mun tonna gok onum ondurildi. Türkmenistanyn gok ekerancylyga yoritleshdirilen hojalyklaryn aglabasy Aşgabat, Gökdepe etraplarynda yerleshendir.
Bruneý
Bruneý, doly ady Bruneý-Darussalam döwleti (Brunei Darussalam) — Günorta-Gündogar Aziýada, Kalimantan adasynyň demirgazyk-günbatar kenarynda ýerleşýän döwlet (soltanlyk). Kenarýakasyny Günorta-Hytaý deňzi ýuwýar. Malaýziýa bilen araçäkleşýär. Tutýan meýdany — 5,8 müň km². Ilat sany — 401 müň (2011). Paýtagty — Bandar-Seri-Begawan. Milletler arkalaşygyna girýär.
left|thumb|300px|Soltan Omar Aly Seýfetdin metjidi.
Klimaty
Klimaty tropiki ekwatorial. Günorta-Hytaý deňziniň akwatoriýasynyň mussonlarynyň güýçli täsirine sezewar bolýar. Howanyň temperaturasy tutuş ýylyň dowamynda 26 °C töwereginde üýtgäp durýar. Territoriýasynyň 75%-den gowragyny çygly tropiki tokaýlar tutýar, daşgyn zolagynda bolsa, mangr tokaýlary ösýär.
Suw resurslary
Ýurtda uly köller we derýalar ýok. Bruneý, Tudong, Temburong we Belaýt derýalary ýurduň günorta bölegindäki baýyrlardan demirgazyga tarap akyp, Günorat-Hytaý deňzine guýýar.
17
Aradan çykanlar
10er
Halkara Bilim Ýaryşlary
=Bilim Olimpiýadalary=
Günorta – Gündogar Ỳewropa ýurtlary 1918-1929-njy ýyllar aralagynda
Günorta – Gündogar Ỳewropa ýurtlary 1918-1929-njy ýyllar aralagynda.
Tekstologiỳa
Tekstologiỳa – edebi eserleriň ỳazgysynyň taryhyny öwrenỳän ylym bolup, ol:
Günorta – Gündogar Ỳewropa ýurtlary 1918-1929-njy ýyllar aralagynda
MEỲILNAMA
Tekstologiỳa
a)	eseriň esasy ỳazgysyny beỳan etmek.
Günorta – Gündogar Ỳewropa ýurtlary 1918-1929-njy ýyllar aralagynda
1.	Gündogar Ỳewropa ýurtlary üçin I-nji Jahan urşunyñ netijeleri.
Halkara Bilim Ýaryşlary
Dil
=Taslama Ýaryşlary=
Tekstologiỳa
b)	ỳazgynyň gyralyşyny öwrenmek.
Günorta – Gündogar Ỳewropa ýurtlary 1918-1929-njy ýyllar aralagynda
2.	Gündogar Ỳewropa ýurtlarynda demokratlaşdyrmak we döwlet-hukuk gurluşy.
Tekstologiỳa
c)	şol ỳazda düşündiriş (kommentariỳa) bermek bilen meşgullanỳar.
Günorta – Gündogar Ỳewropa ýurtlary 1918-1929-njy ýyllar aralagynda
3.	XX-asyryñ 20-nji ýyllarynda Wengriýa we Bolgariýada emele gelen çökgünlikler.
Kalimantan
thumb|300px|Borneo plýažy
Mukmin
Mukmin (مُؤْمِن). Adaty musulmandan derejesi uly bolan musulman.
Orta asyrda ýaşap geçen yslam alymy ony şeýle düşündirýär: "Her mukmin musulmandyr, ýöne her musulman mukmin däldir."
Kuran
— Kuran: sura №23.
Abylhaýyr Han (özbek)
Abylhaýyr Han (1412-68) - Jüçi neslinden bolan özbek hany (1428-68). Ol 1428 ýylda Turada (Günbatar Sibirde) han bolup, göçüp-gonup ýören özbekleriň feodal döwletini esaslandyrypdyr. Abylhaýyr han Sibirden Mawerannahra çenli bolan köp sanly taýpalary birleşdiripdir we Orta Aziýa aralaşmaga çalşypdyr. 1446 ýylda Temiritler döwleti bilen Mogolystanda içki feodal garşylyklar güýçlenipdir. Ol mundan peýdalanyp, 1447 ýylda Deşt we Gypjak sähralaryny Mawerannahr bilen birleşdirýän Syrderýa boýundaky birnäçe äherleri (Akgurgany, Arkugy, Üzgendi, Sygnagy, Suzagy) basyp alypdyr hem amatly söwda ýollaryna, ekerançylyk we öri meýdanlaryna eýe bolupdyr. Şondan soň Abylhaýyr han Temiritleriň içki göreşlerine gatyşyp başlapdyr. 1463-64 ýyllarda galmyklardan güýçli ýeňilýär. Abylhaýyr hanyň döreden döwleti özi ölenden soň dargaýar.
Äl-Hidäýä
Äl-Hidäýä fi Şerh Bidäýätul Mubtädi (الهداية في شرح بداية المبتدي), adatça Hidäýä (الهداية — gollanma) ady bilen bellidir. On 1197 ýylda Burhänuddin Märginäni ýazyp gutarýar. Bu kitap Hanefi mezhebinde iň tanalýan (mübärek) fikh kitaplardandyr. Sebäbi ony ýazan diňe orazaly wagty ony ýazypdyr.
thumb
Beýni ýarym şarlary
Gurluşy
Adam beýnisiniň esasy bölegini öndäki beýniniň yarym şarlary emele getirýärler. Olar beýniniň beýleki bölümleriniň hemmesinin üstüne abanyp durýar. Bu beýniniň agramy ortaça 1350-1400 g-a ýetýär. Ýarym şarlaryň üsti çal madda bilen örtülen, ol yarym şarlaryn gabygyny düzýär. Yarym şarlaryn gabygy köp sanly gasynlary, joýajyklary we egrem-bugramlyklary emele getirýär. Gasyn-gasynly gurluş gabygyň üstüni giñeldýär, ol 2000-2500 sm2 ýetýär. Yarym şarlaryn gabygynyň galyňlygy ortaça 2-3 mm-e dendir. Onda, takmynan, 14 mlrd nerw öyjükleri bar. Olar görnüşleri we ýerine ýetirýän işleri boýunça köpdürlüdirler. Gabygyň aşagynda ak madda ýerleşyär. Ol nerw öyjüklerinin köpsanly uzyn ösüntgilerinden emele gelendir. Bu ösüntgilerin süýümleri ýarym şarlary kelle beýnisiniň sütüni we beýnijigi bilen hem-de onurga ýiligi bilen baglanyşdyrýar. Şeýlelikde, ol süýümler geçirijilik işini yerine yetirýärler. Ýarym şarlaryň özlerini bolsa bir-biri bilen aýratyn süyümler birleşdirýär. Olar ýarym şarlaryn arasynda ýaý şekilli germew emele getirýärler.
Ýarym şarlaryň her biriniň üsti çuň joýajyklar bilen bir näce böleklere bölü nendir. Bular ýarym şarlaryň mañlaý, de- pe, çekge we ýeňse bölekleridir (124-nji surat). Has çunragy maňlaý we depe ülüş. lerini bölýän merkezi we çekge ülşüni çäklendirýän gapdal joýajyklarydyr.
Şenbe
Köne ady Ruhgün.
Ebony TV
Eboni Ti-Wi (iňl. Ebony TV, arap. إبوني تي في‎‎) gije-gündiziň dowamynda arap dilinde gepleshikleri efire beryän Günorta Sudanyň satellit teleýaýlymy. Häzirki wagtda ol teleýaýlym Apstar 2R at 76.5°E satellitinden 4102 MHz ýygylykda efire berilýär.
1129
Aradan çykanlar
1120'erne
Awar dili
Awar dili (aw. Авар мацI) - Dagystanda ýaşaýan awarlaryň dili. Ol köp sanly ýerli gepleşikleri öz içine alýan iki sany uly topara bölünýär: 1) demirgazyk awar topary; 2) günorta awar topary. Awarlaryň edebi dili bolmas diýilýän dialektlere dil esasynda emele gelipdir. Awar diliniň häzirki elipbiýi rus grafikasy esasynda düzülendir. Onda çekimsiz sesler has köp ulanylýar, sintaksisi aýratyn ergatiw gurluşa degişliligi bilen tapawutlanýar. Awar dilinde 19 düşüm bar, işlikler düşüm bilen üýtgemeýär.
Bankdaky pul serişdeleriniñ hasaby
Dasary yurt walyutasyndaky weksellerin hasaba alynysy manatlara gecirilip 56-njy setyn ayratyn komekci setynda yoredilyar.
Ÿazan: Serdar Orazow Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersiteti.
Awariýa
Awariýa - dürli maşynlaryň, transport serişdesiniň uçurylýan apparatyň duýdansyz hatardan çykmagy. Awariýa önümçilikde tehnologik prosesleriň bozulmagy bilen ýüze çykýar. thumb|
Türk Telekom Arena
Türk Telekom Arena, Galatasaray Sport Topary'nyň täze futbol stadionydyr.(52,652)
Ýekşenbe
Köne ady Dynçgün.
19
Aradan çykanlar
10er
Norwegiýa
thumb|300px|Sognefýord gyş paslynda
Norwegiýa Patyşalygy (Kongeriket Norge, Kongeriket Noreg), Norwegiýa — Demirgazyk Ýewropada Skandinaw ýarymadasynyň günbatar böleginde we köp sanly ýanaşyk ownuk adalarda ýerleşýän döwlet. Ol gündogarda Şwesiýa, Finlýandiýa we Russiýa bilen araçäkleşýär. Kenarýakalaryny demirgazyk-gündogarda Barens deňzi, günbatarda Norweg deňzi, günorta-günbatarda bolsa, Demirgazyk deňzi ýuwýar. Ýurduň ady gadymy skandinaw dilindäki Norðrvegr — "demirgazyga barýan ýol" diýen sözden gelip çykypdyr.
Awarlar
Awarlar - Dagystanyň, esasan, daglyk böleginde ýaşaýan halk. Awarlaryň jemi 1 milýon adam. Awarlar Azerbaýjanyň (Belokany we Zakataly etraplarynda) hem ýaşaýar. Awarlar özlerini maarulal, ýagny daglylar diýip atlandyrýar. Olar war dilinde gepleýärler. Awarlar musulman dininiň sünni mezhebine uýýarlar. Olaryň esasy käri maldarçylyk, ekerançylyk we bagbançylykdyr. Köp awarlar senagatda işleýär. Olaryň edebiýaty we sungaty pajarlap ösdi. Milli kadrlary ösüp ýetişdi. alt=Avarlaryñ baýdagy|thumb|Avar hanlygynyñ baýdagy
Duşanbe
Duşanbe — Täjigistanyň paýtagty. Şäheriň ady pars dilinde duşenbe diýmekdir. Bu adyň gelip çykyşy, bu şäheriň her duşenbe güni bazar gurulýan obanyň ösmegi netijesinde ýüze çykmagy bilen baglanyşyklydyr. Täjigistanyň iň uly şäheri (2020-nji ýylda ilaty - 863,4 müň adam)
Suratlar
250px
Kuweýt
Kuweýt (كويت), resmi ady Kuweýt döwleti (دولة الكويت; Dewlet el-Kuweýt) — günorta-günbatar Aziýada ýerleşýän döwlet (emirlik). Demirgazykda we günbatarda Yrak, günortada bolsa Saud Arabystany bilen serhetleşýär. Gündogar kenarýakasyny Pars aýlagy ýuwýar. Paýtagty — El-Kuweýt şäheri.
left|thumb|200px|Kuweýtiň kartasy
Monako
Monako Knýazlygy ýa-da Monako (Principauté de Monaco) — Ýewropanyň günortasynda Ortaýer deňziniň kenarýakasynda ýerleşýän girdenek döwlet-şäher, ol gury ýerde Fransiýa bilen serhetleşýär. Dünýäniň iň kiçi we iňňän gür ilatly ýurtlarynyň biri bolup durýar. Ýurduň ady gadymy grek dilindäki "monoikos" — "terkidünýä" diýen sözden gelip çykypdyr. thumb|left|300px| [[Monako (şäher)|Monako — Monakonyň paýtagty we knýazyň rezidensiýasy]]
20
Aradan çykanlar
20er
Astana
Astana — Gazagystan respubliýkasynyň paýtagty.1998-nji ýylda Gazakystanyň paýtagty yglan edildi.
21
Aradan çykanlar
20er
Nökis
Nökis şäher. Garagalpagystan respublikasinin Paýtagty. Klimaty kontinentaldy.
1908-1909-njy ýyllardaky ýaş türkleriň hereketi
1908-1909-njy ýyllardaky ýaş türkleriň hereketi.
1876-njy ýylda Türkmen-Osmanly imperiýasy konstitusion monarhiýa öwrülipdi. Emma Beýik Britaniýa, Fransiýa, Germaniýa, Awstro-Wengriýa we Russiýa özara bäsleşip, Türkiýäni ýarym bakna döwlete öwrüpdiler. Baknadarlaryň kemsitmeleri ýaňy döräp gelýän türk işewür gatlagyny aýaga galdyrdy. 1889-njy ýylda Ystambylda harby-lukmançylyk okuw jaýynyň talyplary “Agzybirlik we ösüş” (Ittihat we terakki) atly gizlin syýasy guramany döredipdiler. Olar özlerini “ýaş türkler” diýip atlandyrýardy. Onuň agzalary harbylardy. Gurama uzak wagtyň dowamynda soltana we daşary ýurt agalygyna garşy ýaragly gozgalaňa taýýarlyk görüpdi. Ýaş türkler 1876-njy ýylyň meşhur konstitusiýasyny dikeltmek isleýärdiler.
1908-nji ýylyň 23-nji iýulynda ýaş türkler Salonikini eýelediler. “Agzybirlik we ösüş” guramasy soltana talapnama iberip, üç günüň içinde 1876-njy ýylyň konstitusiýasyny dikeltmegi talap etdi. Goşunyň ýaş türkleriň tarapyndadygyny gören Abdyl-Hamyt II 1876-njy ýylyň konstitusiýasyny dikeldip, parlamentiň çagyrylýandygyny yglan etmäge mejbur boldy. Dekabr aýynda türk parlamenti işläp başlady. Parlamentiň wekilleriniň esasy bölegi ýaş türklerden ybaratdy. Emma olar hökümetiň düzümine girip, ýurduň dolandyrylmagyna işjeň gatnaşmadylar. Ýaş türkler giň halk köpçüligini aýaga galdyrmakdan çekindiler.
Samarkand
Samarkand şäheri. Özbegistan respublikasynda ýerleşýär. Klimaty kontinentaldy.
22
Aradan çykanlar
20er
Aziýada Ikinji Jahan Urşy
thumb Aziýada ikinji jahan urşy  – Ikinji jahan urşunyň tamamlanmagy. II jahan urşy Aziýanyň hem birnäce ýerlerini gurşap aldy. Arikada, Orta ýer deňziniň kenarlarynda, Gündogar Aziýada uruş hereketleri alnyp baryldy. Aziýada uruş ojagynyň merkezi Ýaponiýa bolupdy. Eýrana rus we iňlis goşunlary girizilmedik bolanda, bu ýerde hem uruş alnyp barylardy. Geliň indi şu wakalar barada yzygider durup geçeliň!
Afrikada we Orta ýer deňzi sebtindäki uruş
Affikanyň merkezi we günorta sebitlerinde uruş hereketleri alnyp barylmady. Ýöne bu ýerleriň halklary baknadarlar üçin adam we çig-mal çeşmesi bolup hyzmat etdiler. Afrikadaky uruş hereketleri esasan iňlis we italýan goşunlarynyň arasynda alnyp baryldy. Somaliniň bir bölegi we Liwiýa Italiýanyň gol astyndady. Hut şol ýerlerde urşa taýýarlanyp, 1940-njy ýylyň Ruhnama aýynda italýan goşuny Müsüri, Sues kanalynyň sebitini, Sudany we Keniýany eýelemäge synanyşdy. Synanyşyk şowsuz gutardy. Iňlisler italýanlara garşy ýerli halky ulanyp ýeňiş gazandylar. Afrikada Sues kanaly sebitini basyp almak maksady bilen Germaniýa italýan goşunlaryna kömege geldi. Emma german-italýan bileleşigi Sues kanaly sebtini basyp alyp bilmedi.
Aziýa ýurtlarynda Hindistan Angliýanyň baknasy hökmünde urşuň başynda Angliýanyň tarapynda uruşýan ýurt diýlip yglan edildi. Eýran ikinji jahan urşunyň başynda özüniň uruşda bitaraplygyny jar edipdi. Emma onuň bitaraplygy iş ýüzünde alnyp barylmandy. Ýurtda german täsiri gaty güýçlüdi. Şeýle şertlerde 25.08 1941-nji ýylda öňki SSSR, ertesi Angliýa Eýrana öz goşunlaryny girizdiler. Eýrana goşun girizilmegi Türkmenistanyň uruş alnyp barylýan ýere öwrülmeginiň öňüni aldy. 29.10.1942-nji ýylda Eýran, Angliýa, SSSR şertnama baglaşyp, uruş döwründe birek-birege kömek bermek brada ylalaşdylar.
Tähran maslahaty
Mälim bolşy ýaly, 1933-nji ýylda Germaniýada Gitleriň ýolbaşçylygynda faşistler häkimiýete geldiler. Faşistler Wersal şertnamasynyň Germaniýanyň ýaragly güýçlerine çäklendirmesini äsgermezlik edip, gödek bozup başladylar. Halkara gözegçiliginden halas bolmak üçin 1933-nji ýylda Germaniýa Milletler Ligasyndan çykdy. Ol 1935-nji ýylda ählumumy harby borçlulyk girizdi. Şol ýyl Wersal şertnamasy boýunça ýaragsyzlandyrylan sebit diýlip jar edilen Saar welaýatyna goşun girizdi. Wersal şertnamasy boýunça Germaniýa 100 müň adamly goşun edinmäge rugsat berlipdi. Oňa harby uçarlar, tanklar, iri harby gämileri edinmek gadagandy. Emma bu şertleriň ählisi indi diňe kagyz ýüzünde galdy. 1935-nji ýylyň güýzünde faşistik german hökümeti baş harby merkez döretdi. Bu merkez basybalyjylykly uruşlaryň meýilnamalaryny işläp taýýarlamak bilen meşgullanyp başlady.
Uzak Gündogarda uruş ojagynyň döremegi
Ýaponiýany iki jahan urşunyň aralygynda diňe harby serkerdeleriň ýolbaşçylygynda düzülen hökümetler dolandyrypdy. Bu ýagdaý Ýaponiýanyň daşary syýasatynyň aýratyn basybalyjylykly häsiýetli bolmagyna getirdi. XIX asyryň ahyryndaky hytaý-ýapon we XX asyryň başyndaky rus-ýapon uruşlaryndaky ýeňişlerden ruhy göterilen ýapon harby ýolbaşçylary Ýaponiýanyň ýeňilmezekligi baradaky toslamany ýaýratdy. Ýaponiýada senagatyň ösmegi täze-täze satuw bazarlaryny we çig mal çeşmelerini talap edýärdi. Ýaponiýanyň özi ýerasty baýlyklara garyp ýurt bolanlygy sebäpli, goňşy ýurtlara göz dikýärdi. Indi Ýaponiýa Aziýada agalygyny ornaşdyrmagyň arzuwyndady. Ýapon harby ýolbaşçylary Hytaýy, Günorta-Gündogar Aziýa ýurtlaryny, Hindistany basyp almagyň harby meýilnamalaryny taýýarlapdylar. Ýaponiýa 1931-nji ýylda Hytaýyň Mançžuriýa welaýatyny basyp aldy. 1932-nji ýylda Jehe welaýatyny eýeledi. 1933-nji ýylda Milletler Ligasyndan çykan Ýaponiýa uly urşa taýýarlyk görüp başlady. 8. 06.1937-nji ýylda Ýaponiýa Hytaýa garşy aç-açan urşa başlady. Hytaý halky şu döwürden başlap II jahan urşy tamamlanýança ýapon zulmuna garşy göreşmeli boldy. Uzak Gündogarda Ýaponiýa köpden bäri uşra taýýarlanýardy. Ýaponiýa 1931-nji ýylda Mançžuriýany basyp alandan soňra, Mongoliýa, SSSR-e we Hytaýa garşy ýeňişli urşuň arzuwyndady. Ol 1937-nji ýylyň tomsundan başlap Hytaýa garşy uruş alyp baryp, ikinji jahan urşy başlanýança, onuň uly bölegini eýeläpdi. Basylyp alnan Hytaý ýerlerinden we Ýaponiýa bakna bolan Koreýadan gelýän peýdanyň hasabyna ýaraglanyşygy güýçlendirýärdi. Ikinji jahan urşy başlanandan soňra Ýaponiýa Ýewropadaky dawalara goşulmajakdygyny jar etdi. Emma Fransiýanyň uruşda ýeňilmegi bilen Ýaponiýa onuň Aziýadaky eýeçiliklerini basyp almaga girişdi. 1940-njy ýylyň 23-nji Ruhnamasynda Fransiýanyň Hindi-Hytaýdaky bakna ýurtlaryna goşun girizdi. Ýaponiýa SSSR-e garşy urşa uzak wagtlap taýýarlandy. Ol taýýarlygy gizlin saklamak üçin SSSR-e birek-biregiň üstüne çozmazlyk hakynda şertnama baglaşmagy teklip etdi. Sowet-ýapon gepleşikleri geçirilip, 13.04.1941-nji ýylda çozmazlyk hakynda şertnama baglaşyldy. Berlinde geçirilen ýapon-german gepleşiklerinde (1941-nji ýylyň ýaz aýlary) Ýaponiýa Germaniýanyň SSSR-e garşy urşuna goşulmaga-da razylaşdy.
Ýapon-amerikan garşylyklarynyň ýitileşmegi
1941-nji ýylyň ýazynda ýapon-amerikan garşylyklary barha ýitileşdi. Ýaponiýanyň Indoneziýada täsiriniň güýçlenmegine ABŞ-nyň garşy bolmagy ýapon-amerikan dawalaryny ýene-de güýçlendirdi. 1941-nji ýylyň ýazyndan başlap ABŞ we Ýaponiýa Ýuwaş ummanynda hojaýynçylyk ugrunda dawalaşyp başladylar. Emma ol wagt olaryň ikisi-de  urşa taýýar däldi. Ýaponiýa urşa taýýarlygyny gizlemek we wagt utmak üçin ABŞ bilen gepleşikleri geçirmegi teklip etdi. 1941-nji ýylyň Gurabansoltan aýynda Waşingtonda ýapon-amerikan gepleşikleri başlandy. Gepleşiklerde ABŞ Ýaponiýanyň talaplarynyň esasy bölegi bilen razylaşdy, hatda Hytaýy eýelemegine-de garşy bolman, ony köşeşdirjek boldy. Emma Ýaponiýa ABŞ-a garşy uruşmak kararyna gelipdi.
Ýaponiýanyň urşa goşulmagy
02.07.1941-nji ýylda Ýaponiýanyň döwlet we harby ýolbaşçylarynyň gatnaşmagynda uly maslahat geçirildi. Onda Ýaponiýanyň urşa goşulmak meselesine seredildi. Ýygnakda ABŞ we Beýik Britaniýa garşy urşa başlamak we Hindistana çenli Aziýa ýurtlaryny basyp almak karar edildi. Ýaponiýa bu döwre çenli Hytaýyň esasy bölegini we Fransiýanyň baknalary bolan Wýetnamy, Laosy, Kambojany eýeläpdi. 07.12.1941-nji ýylda Ýaponiýa ABŞ-nyň Gawaý adalaryndaky harby güýçleriniň (Pýorl-Harbor) üstüne duýdansyz çozup, urşa başlady. Ilkinji söweşde ABŞ-nyň Ýuwaş ummanyndaky floty uly ýitgiler çekdi. Yzysüre ýaponlar Günorta Hytaý deňzinde ýerleşen iňlis harby gämileriniň birnäçesini gark etdiler. ABŞ-nyň we Beýik Britaniýanyň Ýuwaş ummanyndaky harby kuwwatyna düýpli zarba uruldy. Ýapon basybalyjylary Tailanda hem-de iňlislere bakna bolan Malaýa we Birma garşy çozuşa başlaýarlar. ABŞ we Beýik BritaniýaÝaponiýa garşy uruş yglan etdiler. Germaniýa we Italiýa hem ABŞ-a garşy urşa başlaýar. Ýuwaş ummanynda uruş başlandy. Ýaponiýanyň goşunlarynyň tiz hem duýdansyz hereket etmegi netijesinde, olar urşuň başynda uly harby üstünlikler gazandylar. Ýaponiýa 1941-nji ýylyň dekabrynda Beýik Britaniýanyň Gonkongdaky (Sýangan) harby-deňiz berkitmesini, 1942-nji ýylyň başky iki aýynda Beýik Britaniýanyň Singapurdaky 70 müň adamly harby berkitmesini, 50 müňli amerikan-filippin goşunyny derbi-dagyn edip, Ýuwaş ummany sebtinde ýeke-täk hojaýyna öwrüldi. Ýaponiýa Aziýa halklaryna özüni Günbataryň zulumyndan azat ediji edip görkezmäge synandy. Ýuwaş ummany sebtindäki urşuň birinji döwründe Ýaponiýa häzirki Filippinleri, Malaýziýany, Birmany, Tailandy, Indoneziýany eýeledi. Wýetnam, Laos, Kamboja we Hytaýyň uly bölegi Ýaponiýanyň gol astyndady. Şeýlelikde,Ýaponiýanyň basyp alan ýerleri Günortada täze Gwineýadan başlap, demirgazykda Aleut adalaryna çenli, Günbatarda Hindistandan başlap, Gündogarda Marşall adalaryna çenli ýaýrap, gaty giňäpdi. Hatda basyp alan ýerleriniň ululygy boýunça (9,8 mln. inedördül km.) Ýaponiýa Germaniýadan hem öňe geçipdi. Ýaponiýanyň basyp alan ýerleriniň ilaty hem Germaniýanyňkydan köpdi. 73 mln. ilatly Ýaponiýa 400 mln. ilat ýaşaýan birnäçe ýurtlary eýeläpdi.
Uruşda beýik öwrülişik Ýuwaş ummanynda başlandy. 1942-nji ýylyň iýunynda Midueý adasynyň alkymynda amerikanlar gazaply söweşde ýaponlardan ýeňiş gazandylar. Söweşde Ýaponiýanyň floty uly ýitgiler çekdi. Şu söweşden soňra Ýaponiýa deňizde agalygyny ýitirdi we hiç wagt özüni dürsäp bilmedi. Ýaponiýa Ýuwaş ummany sebtinddki uruşda goranyşa geçmäge mejbur boldy. Iňlis goşunlary general B.L.Montgomeriň ýolbaşçylygy astynda Demirgazyk Afrikada 1942-nji ýylyň oktýabrynda italýan-german goşunlaryny derbi-dagyn etdiler. 1942-nji ýylyň 7-nji noýabrynda Duaýt Eýzenhaueriň ýolbaşçylygynda amerikan goşunlary Demirgazyk Afrika düşürildi. Olar iňlisler bilen sazlaşykly hereket edip, 1943-nji ýylyň 13-nji maýynda italýan-german goşunlarynyň garşylygyny syndyrdylar.
Uzak wagtlap uruş alyp barmaga Ýaponiýanyň ykdysady mümkinçiligi ýokdy. Ýaponiýa taryhda köplenç gysga wagtlyk uruşlara ökdedi. Eýýäm 1942-nji ýylyň ortalaryndan başlap Ýaponiýanyň hüjümi saklanyldy. 1942-nji ýylyň 4-8-nji maýynda Korall deňzindäki söweş, 1942-nji ýylyň 4-6-njy iýunyndaky Midueý adalaryna Ýaponiýanyň hüjümi şowsuz gutarýar. Şundan soňraky söweşlerde ruhy rüstemlik we harby artykmaçlyk amerikan-iňlis goşunlarynyň tarapynda bolup, Ýaponiýa goranyşa geçmäge mejbur boldy. Ýuwaş ummanyndaky uruş hem Günbatardaky ýaly uzaga çekiljek häsiýetine geçdi. Wagt bolsa ýaponlaryň duşmanlarynyň hasabyna işleýärdi.
Ýaponiýa garşy harby hereketler
Midueý söweşindäki ýeňlişden soňra ýaponlar goranyşa geçmäge mejbur boldular. 1943-nji ýylyň tomsuna çenli amerikan-iňlis goşunlary-da hüjüme geçmediler. Biraz wagt iki tarap hem täze söweşlere taýýarlandy. ABŞ harby uçarlary çekýän gämileri (awianoses) gurmaklygy güýçlendirdi, täze harby berkitmeleri gurdy. Ýaponlar goranyşy güýçlendirdiler. 1943-nji ýylyň ikinji ýarymynda iňlisleriň we awstraliýalylaryň goldamagynda amerikan goşunlary Solomonow we Gilbert adalaryny eýelediler. Ýöne 1944-nji ýylyň başyna çenli Ýaponiýa entek Ýuwaş ummanynda we Günorta-Gündogar Aziýada, Hytaýda hojaýynçylyk edýärdi. 1944-nji ýyldaky harby hereketler esasan amerikan-iňlis goşunlarynyň peýdasyna boldy. Amerikan goşunlary Ýuwaş ummanynda Marşall, Korolin, Marian adalaryny eýeläpdiler. 1944-nji ýylyň oktýabrynda Filippinleri azat etmek ugrunda söweşler başlandy. Filippinleriň bir bölegi azat edildi. Iňlisler Birmada ýaponlara garşy hüjüme başladylar. 1945-nji ýylyň başynda Ýaponiýa özüniň harby-ykdysady mümkinçiliginiň azalandygyna seretmezden, entek uzak wagtlap garşylyk görkezmäge ukyplydy. Onuň entek 4 mln. çemesi gury ýer goşuny bardy. Üstesine-de, 1 mln.200 müň esgerli harby-deňiz güýçleri bardy. Harby-deňiz güýçleriniň we tutuş goşunyň ýaraglynyşy boýunça welin, Ýaponiýanyň ýagdaýy erbetdi. Ýaponiýa Aýratyn-da, harby uçarlaryň we harby gämileriň sany we hili boýunça bileleşen döwletlerden yza galypdy. 1945-nji ýylyň martyna çenli amerikan goşunlary Filippinleri doly azat etdiler. Maý aýynda iňlisler ýaponlary Birmadan doly kowup çykardylar. Indoneziýa ugrunda söweşler başlandy. Ýaponiýa Germaniýanyň uruşda ýeňlendigine seretmezden, urşy dowam etdirdi. Ýapon harbylary urşy uzaga çekdirip, uruşdan soňky gepleşiklerde hormatly oturgyçda oturmagy isleýärdiler. Ýaponlar dürli keselleri ýaýradyjy bakteriologiki ýaragyna bil baglaýardylar. Bu ýaragy deňizdäki söweşlerde ulanmak mümkinçiligi az bolansoň, gury ýer söweşlerinde ulanmagy maksat edinýärdiler. Ýaponlar ähli goşun bölümlerinde diýen ýaly ölüme köre-kör taýýar bolan kamikadze toparlaryny döredip, olara uly ynam edýärdiler. Kamikadze ýapon dilinden terjime edilende “Asmandan gelen şemal” diýmegi aňladýar. Ol admiral Onisiniň tapan täzeçilligidir. Ol öz uçarlaryny amerikan gämileriniň üstüne gönükdirip, özi hem wepat bolýan uçarmanlary taýýarlamagy teklip edipdi. 1944-nji ýylyň 25-nji oktýabrynda Filippinleriň golaýynda olar ilkinji gezek söweşe girip, 1 sany amerikan uçar çekýän gämisine we 3 sany harby gämisine zyýan ýetirdi. Uruş döwründe 1228 sany ýapon kamikadzesi wepat bolup, olar 36 sany amerikan harby gämisini gark edip, kiçeňräk 368 harby gämisine-de kem-käs zyýan ýetiripdirler. Kamikadzeler 5 müň amerikan esgeriniň wepat bolmagyna sebäp bolupdyrlar.
ABŞ-nyň Hirosima we Nagasaki şäherlerine atom bombasyny taşlamagy we onuň weýrançylykly netijeleri
ABŞ dünýä jemgyýetçiligini, aýratyn-da, uruş ýyllary halkara abraýy mese-mälim artan SSSR-i gorkuzmak we öz harby kuwwatyny mazamlamak üçin Ýaponiýa garşy uruşda atom bombasyny ulanmagy karar etdi. ABŞ 1942-nji ýyldan general Genri Growsyň baştutanlygynda “Manhetten taslamasy” adyny alan atom bombasyny taýýarlamak işlerini ýaýbaňlandyrdy. 1943-nji ýylyň baharynda meşhur fizik Oppengeýmer Los-Alamosdaky laboratoriýada bu elhenç täze ýaragy döretmäge girişýär. Bu işe italýan fizigi Enriko Fermi çekilipdir. 1945-nji ýylyň 16-njy iýulynda ýarag ilkinji gezek synag edildi. Potsdam maslahaty başlanan wagty ABŞ atom bombasyny ilkinji gezek synag edipdi. 1945-nji ýylyň awgustynda ABŞ-da iki sany atom bombasy bardy. Şolaryň biri 1945-nji ýylyň 6-njy awgustynda Hirosima, beýlekisi 9-njy awgustda Nagasaki şäherleriniň üstüne taşlanyldy. Iki şäherden tas ýarym mln. parahat ilat öldürildi ýa-da maýyp edildi. Şäherleriň ikisi-de weýran edildi. Ýaponiýanyň uruşda ýeňiljekdigi görnüp duran ýagdaýynda, SSSR-iň Ýaponiýa garşy urşa goşuljak wagty atom bombasyny ulanmak harby zerurlyk däldi. Ýaponiýa häzirem atom betbagtçylygynyň yzasyny çekýär. Radiasiýa şöhlelenmesinden ejir çekenleriň nesilleriniň-de ömür tanapy wagtyndan öň kertilip dur. Hirosimanyň Parahatçylyk seýilgähinde bir adaty bolmadyk ýadygärlik bar. Atom bombasyny ýatladýan bu binanyň depesinde duran gyzjagaz durna çagajygyny elleri bilen kellesiniň ýokarsyna göterip dur. Ýaponiýada durnalaryň müň ýaşaýandygy, olaryň uzak ýaşamagyň alamatydygy hakdaky ynanç bu ýadygärlige hasam çuňňur many berýär.
Urşuň jemleri we sapaklary
Maglumat çeşmeleri bellenmedik.
Butan
thumb|300px Butan Korollygy (, "brug ýul", "žuk ýü"; भूटान, Bhūṭān) — Gimalaý daglarynda, Hindistan bilen Hytaýyň aralygynda, Aziýada ýerleşýän döwlet. Paýtagty — Thimphu şäheri.
Ýewropa ligasy
Ýewropanyng klublar arasy 2belgili kubogy bolan yewropa ligasynyng 1nji mowsumi 1972-nji yylda gecirildi we tottenham 1nji cempion boldy.yakynda yewropa liganyng 42nji cempiony belli bolar.
Finallar onden 2 oyun bilen oynalyardy.1997-njy yyldan baslap finallar 1 oyun bilen oynalyp baslandy.
Yzda galan 41 sezonda 11 yurtdan 26 topar cempion boldy.olaryn sanawy:
1)liwerpul 3 gezek
2)Ýuwentus 3 gezek
Söýgi
Söýgi – bu göwün göteriji we güýje-güýç goşýan zat. Söýgi bagtsyzlara bagt paýlaýar. Lew Nikolaýewiç Tolstoý, rus ýazyjysy. Biz öz-özümizi öňküden-de beter söýmegi­ mizüçin, beýlekileriň söýgüsini gazanmaga çalyşýarys. Didro Deni, fransuz filosofy. Söýgüden gorkýan durmuşdanam gorkýan­ dyr, durmuşdan gorkýan bolsa, ölüniň üç­ den biri ýalydyr. Rassel Bertran, iňlis filosofy. Söýgi biziň ýaşaýşymyzyň gözbaşy hem-de ahyrydyr. Söýgisiz ýaşaýyş ýokdur. Konfusiý, gadymy hytaý akyldary.
Люблю тебя, Амир Шах Мухаммед😭
Ýewropa ligasy
4)tottenham 2 gezek
6)sewilýa 2 gezek
7)atletiko 2 gezek
8)parma 2 gezek
9)borussia m 2 gezek
10)feýenord 2 gezek
12)gýoteborg 2 gezek
13)ipswich town 1 gezek
15)walensia 1 gezek
16)eintraht 1 gezek
17)baýer 1 gezek
18)bawariýa 1 gezek
19)şalke 1 gezek
20)sska 1 gezek
21)zenit 1 gezek
22)psw 1 gezek
23)şahtýor 1 gezek
25)anderleht 1 gezek
26)galatasaraý 1 gezek
yewropa ligany gazanan milletler sanawy: 1)italiya 9 gezek 2)ispaniya 7 gezek 3)angliya 6 gezek 4)germaniya 6 gezek 5)gollandiya 4 gezek 6)portugaliya 2 gezek 7)shwesiya 2 gezek 8)russiya 2 gezek 9)belgiye 1 gezek 10)ukrayina 1 gezek 11)turkiye 1 gezek
Ararat dagy
thumb|350x350px|Ararat platosyndan dagyň görnüşi Ararat dagy 5137 metr belentlikdäki Kiçi Aziýanyň we Ýewropa nyň iň beýik depesidir. Gündogar Anadolyda, Eýran serhedine ýakyn ýerde ýerleşýär.
Dini ähmiýeti
Uly suw joşmasyndan soň Nuh'uň gämisiniň mekany hasaplanýar.
Geologiki we geografiki aýratynlyklary
4000 metre çenli bazalt, soňra indiki belentlikde andesit lavalary wulkan dagynyň aýratynlyklaryny görkezýär. Dagyň depesinde örtük buzlug y bar.
Alpinizm taryhy
Ilkinji göteriliş 1829-njy ýylda Frederik fon Parat tarapyndan amala aşyryldy.
Aladdin (2019)
Aladdin, Gaý Ritçiniň re directedissýorlyk eden 2019-njy ýyldaky Amerikan fantaziýa filmidir.Ssenarisini Jon Awgust we Gaý Ritçi ýazyp, “Walt Disney Pictures” tarapyndan öndürildi. Aladdin, 1992-nji ýylda müň we bir gijeki hekaýa gahrymanlaryna esaslanyp döredilen şol bir animasiýasynyň göni ýaýlymda uýgunlaşmagydyr. Filmde Mina Massud, Will Smit, Naomi Skott, Marwan Kanzari, Nawid Neghaban, Nasim Pedrad, Baýli Magnussen we Numan Akar rol alar.
Deňiz Kirpisi
Deňiz kirpileri şarşekilli, hekden iňňeli, deňizleriň düýbünde ýaşaýan, az hereketli, ululygy diametri boýunça 2-3 sm-den çaga kellesiniň ululygy, ýagny goşa ýumruk ýaly ululyga çenli bolýar. Kirpiler duzy has köp bolan deňizlerde ýaşaýarlar, şoňa görä-de olar Kaspi, Gara, Baltik deňizlerinde ýaşap bilmeýärler. Kirpiniň elleri bolmaýar, aboral tarapy oral tarapyna garanda gowşak ösüpdir. Onuň oral tarapy ýasy, aboral tarapy bolsa güberçek bolýar. Kirpiniň skeleti ýyldyzyň skeletine garanda güýçli ösen. Kirpiniň diňe agzynyň we anal deşiginiň töweregi ýumşakdyr, bedeniň galan ýerleri hekden biri-birleri bilen birleşen plastinkalar bilen örtülen. Beden üstünde örän köp sanly tümmejikler bolup, olara iňňeler berkeýärler. Adatdaky iňňelerden başga-da biri-birleri bilen birleşen, uçlary çeňňeklije, hereketli iňňeler bolýarlar. Olar beden ýokarsyndaky anusy ekskrementlerden arassalamkda ulanylýarlar. Bu iňňelere pedisellýariýalar diýilýär. Başga bir pedisellýariýalar zäherli bolup, goranyşda peýdalanylýarlar. Zäherli wekili: Asthenosoma. Deňiz kirpileriniň agyz boşlugynda Aristoteliň apparaty bolup, ol 25 sany plastinkalardan we olary birleşdirijilerden durup, iýmitlikleri çeýnemekde peýdalanylýar. Kirpiler ösümlikler we organiki maddalar bilen iýmitlenýärler. Olaryň derilerinde bäş jübüt žabralary bolup, demi olaryň üsti bilen alýarlar. Gan aýlanyşy, nerw sistemasy, bölüp çykaryş prosesi deňiz ýyldyzlarynyňky ýaly. Gözleri bäş sany bolup, oral tarapynda ýerleşýärler, gözler örän sada bolýar. Kirpiler aýry-aýry jynsly. Spermatozoidler we ýumurtgalar suw sredasyna çykarylýarlar hem şol ýerde ýumurtgalar osoblaryň gatnaşmazlyklarynda tohumlanýarlar. Deňiz kirpiler klasy iki sany kiçi klasa bölünýär. I kiçi klas. Dogry gurluşly kirpiler (Regularia). Adatdaky şarşekilli, iňňe bilen örtülen, anal deşigi aboral merkezinde ýerleşýän kirpiler degişlidirler. Wekilleri: Strongylocentrotus; Echinus-iýilýän iri kirpiler, Heterocentrolus, diadem kirpisi-Diadema-bu kirpiniň iňňeleri 30 sm-e çenli uzynlykda bolýar, iňňeleriň içi zäherli. II kiçi klas. Nädogry gurluşly kirpiler (Irregularia). Nädogry gurluşly kirpileriň şekili şara meňzeş, anal deşigi aboral tarapynyñ merkezinde ýerleşmeýär, anal deşigi anus tarapda bolýar. Kirpiler palçyklaryň we çägeleriň üstünde ýaşaýarlar we az hereket edýärler. Wekilleri: Clypeaster; Spatangus; Rolula augusta.
23
Aradan çykanlar
20er
Türkmenistanyň Daşary ykdysady döwlet banky.
Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş banky Türkmenistanyň Prezidentiniň 1992-nji ýylyň ýanwar aýynyň 27-sindäki Karary esasynda döredildi. Bankyň esasy ugry daşary ýurt maýasyny çekmek we ony ýurduň ykdysadyýetiniň ileri tutulýan ugurlaryna ýerleşdirmek boýunça işleri işjeň alyp barmaga gönükdirlen. Bankyň aktiwleriniň köp bölegi daşary ýurt maýalarynyň hasabyna maliýeleşdirilýär we döwlet maksatnamalaryny durmuşa geçirmäge gönükdirlýän uzak möhletli karzlardan ybarat.
Bankyň karzlarynyň köplenç ulanyjylary nebitgaz toplumy, agrosenagat toplumy, önümçilik we durmuş ugurly pudaklar we bank daşary ýurt karzlaryň hasabyna düýpli maýa goýumlara degişli bolan harytlaryň we hyzmatlaryň importyny maliýeleşdirýär. Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş banky tarapyndan Garaşsyzlyk ýyllaryň içinde birnäçe taslamalar maliýeleşdirildi. Olaryň içinde: - Türkmenbaşynyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň durkunyň özgerdilmegi; - Saman-Depede gazohimiki işläp taýýarlaýýş toplumynyň gurluşygy;
- Döwletabat gaz käninde gaz hojalyk ulgamynyň ösdürilmegi;
- Döwrebap oba hojalyk tehnikasynyň satyn alynmagy;
- Türkmenabatdaky sabyn zawodynyň gurluşygy we ýene-de birnäçe iri desgalaryň gurluşyk we enjamlaşdyryş taslamalary maliýeleşdirildi. Häzirki wagtda Hytaý Halk Respublikasyndan alynan karzlaryň hasdabyna maliýeleşdirilýän birnäçe taslamalar işlenip düzülýär, olaryň içinde esasa ýurdumyzyň nebit-gaz pudagyna degişli bolan desgalaryň taslamalary maliýeleşdirilýär. Bank döredileninden bäri halkara banklary we ösüş gaznalary bilen hyzmatdaşlyk ugrunda Ýewropanyň Özgerdiş we Ösüş banky, Yslam ösüş banky, OPEK gaznasy we beýleki banklar, gaznalar bilen gatnaşyklaryň ösdürilmegine aýratyn üns berýär. Yslam ösüş bankynyň ýurdumyz bilen hyzmatdaşlygyny has-da pugtalandyrmak maksady bilen 2009-njy ýylyň 2-3-nji iýuny aralygynda Türkmenistanyň çykaran karary esasynda Aşgabat şäherinde Yslam ösüş bankynyň Toparynyň dolandyryjylar geňeşiniň 34-nji ýyllyk duşuşygy geçirildi. Bu duşuşykda YÖB-niň Topary özüniň geçen ýyldaky işiniň netijelerini we yslam ýurtlarynyň durmuş-ykdysady ösüşiniň esasy meselelerini ara alyp maslahatlaşdy. Bank tarapyndan edilýän hyzmatlaryň görnüşlerini giňeltmegiň ileri tutulýan ugurlarynyň biri bank kartlar bilen geçirilýän amallardyr. Türkmenistanyň Döwlet daşary ykdysady iş banky ýurtda ilkinjileriň biri bolup bank kartlarynyň girizilişi we ösüşi boýunça iş geçirip başlady. 1994-nji ýyldan Viza international-yň doly hukukly agzasy bolup, bank daşary ýurt emitent banklarynyň karz kartlarynyň hyzmat edilişine başlady. 1996-njy ýylyň dekabr aýynda milli pulunda manatda hasaplaşyklary amala amala aşyrmaga ýardam berýan Milli kart bank kartynyň çykarmagyna başlady. 1998-nji ýylyň dekabr aýynda Bank emitent hökmünde özüniň viza bank kartlarynyň Bizness, Klassik we Elektron görnüşleriniň çykarylyşyna başlady. 2008-nji ýylda bank Master Kard halkara bank kart töleg ulgamynyň doly hukukly agzasy bolup bu kartlary çykarmak ugrunda işe girişdi. Bank müşderilere daşary ýurt pullaryny öýde ýa-da ýolda abat saklamak üçin olary nominaly daşary ýurt pulunda (ABŞ-nyň dollarynda, ÝEWRO-da, GBP-de) bolan Amerikan Expess ýol çeklerini nagt pula çalyşmagy amala aşyrýar. Ýol çekleri ulanmagyň birnäçe amatlyklary bar. Ýagny, çekleri onuň eýesinden başga hiç kim ulanyp bilmeýänligi, ýol çeklerini ulanmak üçin bankda bank hasabyny açmaga ýa-da pul geçirmäge zerurlygyň ýoklugy, dünýäniň dürli künjeklerinde çekleri nagt daşary ýurt puluna çalyşmak üçin nokatlary bardyr. Türkmenistanyň Daşary ykdysady döwlet bankynyň 2009-njy ýylyň 15-nji iýunynda Awaza şahamçasynyň açylyş dabarasy bolup geçdi. Bankyň şahamçasy täze açylan Hazina myhmanhanasynyň 1-nji gatynda ýerleşýär.
Kaştan
Kaştan köp ýyllyk agaç bolyp onyň örän tagamly tohum ýaly miwesi bardyr.
24
Aradan çykanlar
20er
Baş Sahypa
<templatestyles src="Template:Bosh Sahifa/styles.css" />
{| role="presentation" id="mp-upper" style="width: 100%; margin-top:3px; border-spacing: 0px;" Dogan Taslamalar <div class="mainBlock" id="tfl" title="Türki dillerdäki Wikipediýalar"> Türki dillerdäki Wikipediýalar
Türkmenistanyň döwlet çeperçilik akademiýasy
Türkmenistanyň Döwlet çeperçilik akademiýasy 1994-nji ýylda Türkmenistanyñ ilkinji prezidenti Saparmyrat Niýazow tarapyndan düýbi tutylandyr. Akademiýa Medeniýet ministirligine baglydyr.
25
Aradan çykanlar
20er
Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy we türkmen taryhy
MEÝILNAMA
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy we türkmen taryhy.
2.	Watan taryhyny öwrenmekligiň wezipeleri we ähmiýeti.
3.	Geografiki şertler, onuň türkmen halkynyň taryhy ykbalyndaky orny.
4.	Türkmen halkynyň taryhy ösüşiniň esasy basgançaklary.
Edebiýatlar
1.	Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. Ruhnama. Aşg. 2001
2.	A. Dgijiýew. Очерки происхождения и  проромирования туркменского народа в эпоху  средневсковая. Ашх. 1991.
3.	А. Росляков. Происхождение туркменского народа. Ашх 1962.
4.	Abulgazy Bahadyr han. Türkmenleriň nesil daragty. Metbugat – 1991
5.	Türkmenistanyň taryhy I –nji kitap Aşgabat – 1994.
6.	M. Annanepesow. S. Atagarryýew Türkmenistanyň taryhyndan materiallar I – tom. Aşgabat 1995
7.	A. Karryýew, B.T. Moşkowa, A.N. Noçonow, A.Ýu Ýakubowskiý. Очерки из истории Туркменского народа и Туркменистана в VIII- XIX вв. Ашх 1954
8.	Türkmen halkynyň gelip çykyşynyň, dünýä ýaýraýşynyň we onuň  döwrüniň taryhynyň problemelary. Aşgabat – 1993
Watan taryhyny öwrenmeklik zähmetkeşleri ruhy taýdan terbiýelemekde olarda ylmy dünýägaraýşy kemala getirmekde, watançylyk hem-de internosional duýgylary oýandyrmakda wajyp  orun tutýar.
Türkmen halkynyň özüniň köküni gaty uzaklardan alyp gaýtýan baý taryhy bar. Türkmenistanyň taryhy ähliumumy taryhyň wajyp,  organiki düzüm bölegi bolup durýär. Alymlaryň kesgitlemegine görä Türkmenistanyň territoriýasy gadymy siwilizasiýalaryň ilkinjileriniň emele gelen ýeri bolupdyr.
Taryhdan belli bolşy ýaly türkmen halky tutuş müň ýyllyklarň dowamynda erkinlik, azatlyk ugrunda göreşip köp  mahrumçylyklary, säwlikleri,  kynçylyklary başyndan geçiripdir. Şoňa görä-de Türkmenistanyň taryhy halkyň  durmuşynda dowam eden şol kynçylyklary,  mahrumçylyklary, säwlikleri ýeňip geçmek ugrundaky göreşlerden, süýji umytlardan ajy gözýaşlardan halk paýhaslaryndan dolydyr.
Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy türkmen halkynyň taryhyny has takyk we dogryçyl beýan etmekligi ähli taryhçylaryň baş wezipesi bolmalydyr diýip nygtaýar.