cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Beruniy
"'Beruniy"' şäher. Garagalpagystan respublikasinda yerlesiyar. Klimaty kontinentaldy.
Türkmenistan Magtymguly eýýamynyň ahyrynda
Mowzuk: Türkmenistan Magtymguly eýýamynyň ahyrynda (XX asyryň soňy)
M E Ý I L N A M A:
1.	Türkmenistan durgunlyk ýyllarynda.
2.	Türkmenistan “Üýtgedip gurmak” döwründe.
3.	SSSR-iň dargamagy. GDA döwletleriniň emele gelmegi.
Biz sowet döwrüniň 74 ýylynda hemişe tankyt astynda bolupdyk. Bizi geçmişiň zyýanly galyndylary üçin “Jemgyýetçilik” aňynyň yza galýanlygy üçin ykdysady taýdan gowşak ösenligimiz üçin kötekleýärdiler, gepiň gysgasy, bular akylyňa sygjak we sygmajak zatlardy. Emma hiç kim şu yzagalaklygyň sebäpleri barada oýlanmaýardy. (Mukaddes Ruhnama 269 sah.) 60-70-nji ýyllarda üstünlikler barada aşa öwünmeler, döşe kakmalar, gurluşy, şahsyýeti arşa çykarmak başlandy. Şu sebäpli-de artdyryp ýazmalar, gözboýagçylyklar başlandy. Bu hem jemgyýetiň keselidi. Jemgyýetiň süňňüni-durkuny mälim edýän agyr görnüşdi. Ýogsa-da, bütin 74 ýylyň dowamynda ýekeje sagdyn döwür bolmanlygy bellidir. Syýasy aňyýet agdyklyk edýärdi, adamlar hakykatda özbaşdak pikirlenmegi ýatdan çykarypdylar. Olar el çarpyşmaga, partiýanyň adyna mahabatly sözleri aýtmaga öwrenişipdiler. “Bu gün bize şol nogsanlyklardan saplanmak aňsat düşenok. Bu biziň Altyn asyrymyzdaky iň gaýragoýulmasyz, wajyp wezipämizdir” (Mukaddes Ruhnama 271 sah.).
Türkmen jemgyýetinde durgunlyk ýa-da jemgyýetdäki ösüşiň köp pudaklarynyň durup, tas, doňup galmagy belli bir derejede Türkmenistanyň Orsyýetiň tabynlygyna düşeninden soňky geçen ýyllaryň hemmesine mahsusdyr. Ilki Orsyýet patyşasynyň, soňra Sowet hökümýetiniň ýewroparaz, has takygy orsparaz syýasaty netijesinde türkmen halkynyň taryhy, däp-dessury onuň özüne mahsus bolan milli duýgusy depelendi. Türkmen jemgyýetiniň daşyny çyrmaşyk bürän gül kimin saralyp-soldy.
Elbetde, munuň düýp sebäbi bellidi. Ozalam ençe gezek nygtap geçişimiz ýaly, Türkmenistan SSR-iň syýasy garaşsyzlygy, umuman alanyňda ýasamady. Asla leninçilik milli syýasat diýilýän zadyň özi diňe dilde-di, gepiň gysgasy, dilde bir zat diýilse, iş ýüzünde başga bir zat edilýärdi. Ýogsam bolmanda SSSR konstitusiýasyna garanyňda Türkmenistan SSR-i syýasy taýdan garaşsyz döwlet hasaplanýardy. TSSR-iň özygtyýarlygy we hukuklary eýýäm onuň birinji konstitusiýasynda (1927-nji ýyl) kanun tarapyndan ykrar edilipdi. Respublikanyň esasy kanunynda ähli häkimiýetiň halka degişlidigi, döwletiň, jemgyýetiň bähbitlerini goramaga, graždanlaryň hukuklaryny we azatlyklaryny üpjün etmäge borçludygy-da aýratyn nygtalýardy. Soňra Türkmenistan SSR-niň durmuşynyň bu esasy ýörelgeleri respublikanyň soňky (1937-1978 ýyllarda) kabul edilen Konstitusiýalarynda-da üýtgewsiz suratda jar edilipdi. Ýöne iş ýüzünde welin kanun tarapyndan kepillendirilen bu beýik ýörelgeler köplenç kagyz ýüzünde galdy.
Türkmenistan SSR-i döredilenden tä garaşsyzlygyny gazanýança onda hiç wagt halkyň häkimýeti bolmandy.
Kommunistik partiýa ilaty öz tarapyna çekmek üçin köp sanly jemgyýetçilik guramalaryna daýanýardy. Bu guramalar ilat arasynda at-abraýynyň artmagy  barada alada edýärdi. Emma eýýäm şol 30-njy ýyllardan başlap partiýa jemgyýete ýolbaşçylygy has çuňlaşdyrmaga, has anyklaşdyrmaga  ýykgyn edip başlady, ony öz eline almaga çalyşdy, elbetde bu partiýanyň işine-de, sagdynlygyna-da ýaramaz täsir etdi.
Kommunistik partiýa döwlet başyna geçip hanam, soltanam özi boldy. 1966-njy ýylda geçirilen SSKP-niň gurultaýyndan soň, partiýa ähli işlere özi ýetjek bolup, ýetibem bilmän, şol  bir wagtyň özünde ol guramalaryň hem elini işden sowatdy.
Halk wekilleriniň sowetleri (halk deputatlarynyň söwetleri) saýlawlara, kärdeşler arkalaşygy (profsoýuzlar) ýaryşa, komsomol (ýaşlar guramasy) saz taýdan ösmäge güýmendiler. Beýleki jemgyýetçilik guramalarynyň hem işi ýasamalykdan halas däldi. Şäherlerde we obalarda ýaşulylar sowetleriniň, aýallar sowetleriniň, gyzlar guramalarynyň (klublarynyň), täze däp-dessurlary boýunça toparlaryň, ata-eneler toparlaryň, ýoldaşlyk sudlaryň müňlerçesi döredilipdi. San görkezijilerine seretseň, olar jemgyýetiň syýasy durmuşynda uly güýç, emma işleriniň hiline, mazmunyna seretseň, ýöne bir salgym. Sebäbi bu işde-de ýasamalyk artyp, sana kowalaşmaga ýol berildi hem olaryň her bir hereketinde partiýa guramalaryna garaşly edilmegi olaryň “elini-aýagyny” baglady. Ýasamalyk, kagyz döredijiligi “esasy orna geçdi”. Jemgyýetiň syýasy düzgüni doňdy. Bu doňaklygy çözmek üçin jemgyýeti düýpli özgertmek, täzeden gurmak zerurlygy mälim boldy. Ol, ine, görüň, partiýanyň aladasy bilen bularyň özlerindenem il agasy adamlar ösüp ýetişdi diýildigi. Hakykatdanda, birinji sekretarlaryň hukugy çäklidi. Häkimlik durşy bilen diýen ýaly ýokardan iberilen “ikinjileriň” elindedi.
60-njy ýyllarda (Magtymguly aýyndan soň) TKP MK-nyň birinji sekretarlygyna Balyş Öwezow bellendi. Emma olam Wasiliý Rykowyň (2-nji sekretar) pidasy boldy.
1969-njy ýylyň Bitaraplyk aýynda TKP MK-nyň birinji sekretarlygyna Muhammetnazar Gapurow “saýlandy”. Ol Rykowyň, onsoň Pereudiniň aýdanyndan çykmady. Türkmen öz topragynda özüni keseki ýaly duýup başlady. Baş Kanunda jar edilen garaşsyzlykdan nam-nyşan galmady, ol durşy bilen ýasamalyga, gury söze öwrüldi. Türkmenistan ozalky SSSR-iň çig mal öndürýän bazasydy. Çünki, syýasatda bolşy ýaly, ykdysady taýdan Türkmenistanyň baknalygy barha çuňlaşdy, durgunlyk ýyllarynda ýetjek derejesine ýetdi. Beýle diýildigi respublikada ykdysadyýetiň düýpli ösmändigini, ýagny onuň durup galandygyny aňlatmaýar. Asla, durgunlyk diňe ýerli halkyň bähbitlerine, milli medeniýetine gezek gelende doly öz manysyna  eýedi. Senagat, oba-hojalygy barada aýdylanda bolsa, bu ýerde soýuz hökümetiniň görkezmeleri artykmajy bilen berjaý  edilýärdi. “Watana” gazyň, kükürdiň, pagtanyň we beýleki önümleriň ýyl-ýyldan köp mukdary berilýärdi. Ýurtdaky “Zähmet bölünişiginde öz internasional borjuny” birkemsiz ýerine ýetireni üçin  Türkmenistan yzly-yzyna SSSR-iň ordenlerine mynasyp bolýardy.
Respublikada ilkinji uly gaz ýatagy – Ojak 1966-njy ýylda özleşdirildi. Şol ýyl türkmen gazçylarynyň çykaran “Mawy ýangyjy” 1 milliard kub metrdenem geçýär. Soňky ýyllarda Naýyp, Kerpiçli, Sakar, Samandepe, Maýsk, Şehitli (şatlyk), Tejen, Döwletabat we beýleki gaz känleri özleşdirildi. Özem, olar örän çalt özleşdirildi. Beýle çaltlyk bolsa heniz dünýä tejribesinde hem bolmandy. Gazyň çykarylyşy aý saýyn däl-de, günsaýyn artyp, onuň hemmesi diýen ýaly “Orta Aziýa-Merkez” gazprowody arkaly ýurduň merkezi raýonlaryna, olaryň üsti bilen dünýäniň dürli ýurtlaryna iberilýärdi. Çeleken, Nebitdag, Gumdag etraplarynda nebit bilen ugurdaş çykýan gazy bermek üçin “Günbatar Türkmenistan - Merkez” gazprowody guruldy.
1970-nji ýylda respublikada gazyň çykarylyşy eýýäm 13 mlrd kub metre ýetdi. Nebit çykarylyşy artdy. Güýjük, Burun nabitli gatlaklar özleşdirildi. Nebitli gatlaklar çuňlaşyp, nebit çykarmak kynlaşdy.
Himiýa, nebit-himiýa senagatynda önüm öndürilişi üzül-kesil ýokarlandy. Gowurdagyň kükürt zawodynyň kuwwaty artdyryldy. Kükürdiň, ýodly kaliniň hili ýokary bolup, olar daşary döwletlere iberilýärdi.
Respublikanyň senagatynyň beýleki pudaklarynda edilen işlerem az däl. Ýeňil, aýna, pagta arassalaýjy, ýüpek, ýüň, gön, azyk, balyk senagatynda täze kärhanalar, tehnologik ýollar işe girizildi. Ýöne senagatyň bu pudaklarynda öndürilýän önümleriňem köp bölegi ýurduň beýleki raýonlaryna ibermek üçin niýetlenýärdi.
Türkmenistanyň oba-hojalyk önümçiligi hem esasan Merkeziň “Ak Altyna”, “Ýumşak altyna” (garaköli bagana) we beýleki altynlara bolan islegini kanagatlandyrmaga gönükdirildi.
1973-nji ýylda türkmen pagtaçylary “arzuwly pellehana” ýetdiler. Watan harmanyna 1 mln tonna ak altyn goşuldy. Elbetde 1 gektara derek 2 ga ekmesine göz ýumuldy. Ýerler sandan çykdy. Oba hojalygyny ýöriteleşdirmegiň başynda gök bakjaçylyk hem ýöriteleşdirildi. Aşgabat welaýatynyň köp etraplarynda kolhoz, sowhozlar diňe gök bakja ekinlerini ekdiler. Önümler ýurduň merkezine iberildi. Pagtaçylyk, gök bakjaçylyk bilen bir hatarda garaköli goýundarçylyga uly üns berildi. Emma garakölçülikde emeli tohumlandyryş usulynyň köp ulanylmagy  mallaryň tebigy köpelmegini zaýalady, tohumyny peseltdi. Bagana-da ýoýuldy. Wagtynda dünýä bazarynda sarpasy tutulan türkmen garaköli baganasy skladlarda baslygyp galdy. Umuman, respublikanyň ykdysadyýeti soýuz ministrliklerine baknady. Olar edenini edip, goýanyny goýýardylar. Türkmen topragynyň mineral-çig mal baýlyklary, halkyň milli baýlygy talanýardy.
Türkmenistanyň ilaty SSSR-iň ilatynyň 1%-den sähel köprägini tutýardy. Emma ol hem ýurtda öndürilýän bişofitiň, ensomitiň, glauber duzunyň 100%-ni, kükürdiň, tehniki iodyň, bromyň 50%-ni, tehniki uglerodyň 40% we başga-da köp önümleri öndürýärdi. Türkmen topragynyň astyny, üstüni tozdurup, halkyň şunça baýlygyny alyp, ýene-de oňa “iýen nanyna degmez”, “Ýal ýagysy” diýýärdi. Bu iň bärkisi ahlaksyzlykdy. Üstesine esasy ünsüň diňe pagta çekilmegi ilatyň durmuş ýagdaýyny kynlaşdyrdy. Pagtaçylyk ekin meýdanlarynda kolhozçylaryň bir bölegini artykmaç adamlaryň hataryna goşdy. Şeýlelikde, işsizler peýda boldy we köpelip başlady.
1982-nji ýylda “Azyk maksatnamasy” kabul edildi, ýöne ondanam netije çykmady.
Tebigat bilen bagly meseleler (ekologiýa) ýitileşdi. Hasam beter Aral töweregine degişli Daşoguz etraplarynda ýagdaý ýaramazlaşdy. Içilýän suw şorlaşyp, iç keselleriň epidemiýasyny (ýaýrady) döretdi. Bag-bakjalar gurap başlady. 1980-nji ýylda Garabogaz bilen Hazar deňziniň arasyny baglaşdyrýan bogaz petiklenildi (ýapyldy). Garabogaz deňziň suwuny sorýar diýip bahana tapyldy. Bogaz petiklenen soň aýlag (zaliw.) guramak bilen boldy.
Ýertudana
Ýertudana ýaz paslynda ilkinji ýetişýän miweleriň biri bolup, onuň özboluşly tagamy bar. Megerem onuň datly tagamyndan hiç kim ýüz öwrüp bilýän däl bolsa gerek. Ýertudanadan mürepbe we dürli şerbetler taýýarlanýar. Köpýyllyk ösümlik bolan ýertudana 4-5 ýyl hasyl berýär we ony tohumyndan ýa-da «murtjagazlaryndan» köpeldip bolýar. Ýertudana C witaminine we dürli minerallara baýdyr. Onuň düzüminde marganes, mis we nitrat ýaly minerallar köpdür. Gadymy Rimde ony dürli keselleri bejermek üçin hem ulanypdyrlar. Dünýäniň ýüzünde ýertudananyň 20-den gowrak görnüşi bardyr.
Türkmenistan Magtymguly eýýamynyň ahyrynda
60-70-nji ýyllarda türkmen halkynyň guwanjy bolan Atabaý Geldiýew, Annageldi Hanmämmedow, Sapa Gurbow ýaly adamlar näletli eden-etdiligiň pidasy boldular. Bulary nähak ýepbekläp, partiýa temmisini berip, işden boşatmak bilen kanagatlanman, uzak ýyllaryň dowamynda yzarlap geldiler.
Ýertudana
Peýdalary
Düzümindäki C witamini bedeniň immunitetini güýçlendirýär, ýaralaryň bitmesini çaltlaşdyrýar, gan basyşy kadalaşdyrýar (peseldýär), dişleriň we süňkleriň emele gelmegine kömek edýär. Nitrat myşsalara ganyň we kislorodyň köp barmagyny üpjün edip, myşsalaryň ýadamagynyň öňüni alýar. Onuň düzümindäki mis deride kollageniň döremesini çaltlaşdyrýar. Ýertudanany ýa-da onuň suwuny derä çalmaklyk deriniň näzik we ak bolmagyna hem-de onuň garramagynyň öňüni alýar. Düzümindäki antosionin maddalary horlanmaga ýardam berýär. Ýertudanada aspirine meňzeş madda bar, bu madda bolsa kelle agyryny aýyrmaga kömek edýär.
Türkmenistan Magtymguly eýýamynyň ahyrynda
Diýmek, şol ýyllarda totalitar düzgün türkmen halkyny sanaç kimin çekeledi (“Sünnet operasiýasy barada”)
Ýertudana
Saglyk düzgünleri
Iýmezden öň hökman ýuwmaly. Miwäni ýuwup sowadyjyda saklamaklyk maslahat berilmeýär, sebäbi ýuwlan miwe çalt zaýalanýar. Miwe ýyglandan soňra, ony sowadyjyda 3-7 gün aralygynda saklap bolýar.
Iswiç
Iswiç karollygy (Konungariket Sverige) — Demirgazyk Ýewropada Skandinaw ýarymadasynda ýerleşýän döwlet. Dolandyryş formasy — Konstitusion monarhiýa. Ýurduň ady skandinaw dilindäki svear-rige — "Sweýleriň döwleti" diýen sözden gelip çykypdyr. Paýtagty — Stokgolm.
Türkmenistan Magtymguly eýýamynyň ahyrynda
Demokratiýanyň we erkinligiň bogulmagy, nähak yzarlamalar, adamlary mydama howp astyna saklamak halkyň ruhy-ahlak dünýäsine ägirt zyýan ýetirdi. Bu barada Prezidentimiz şeýle diýdi: “Bala-çagalarymyz ne bir milli däp-dessurlaryny bildiler, ne-de taryhyny, ne bir edebiýatyny, ne-de bir türkmeniň medeniýetini. Biz öz milli eşiklerimize, däp-dessurlarymyza, dinimize hem dilimize pitjiň (nasmeşka) atmak bilen meşgullanyp başladyk”.
Iswiç
Meýdany boýunça (449 964 km²) Şwesiýa Günbatar Ýewropa ýurtlarynyň arasynda üçünji, tutuş Ýewropa ýurtlarynyň arasynda bolsa, bäşinji orny eýeleýär.
Türkmenistan Magtymguly eýýamynyň ahyrynda
1985-nji ýylyň martynda M.S.Gorbaçýow SSKP-niň MK-nyň Baş sekretarlygyna saýlandy. Şonuň yzysüre aprel aýynda SSKP MK-nyň plenumy bolup, onda sowet jemgyýetini üýtgedip gurmak diýen syýasat yglan edildi. 1985-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 21-inde Türkmenistan Kompartiýasynyň Merkezi Komitetiniň birinji sekretary  M.Gapurow wezipesinden  boşadyldy. GKP MK-nyň birinji sekretarlygyna Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow saýlandy.
Iswiç
thumb|left|Korol [[Gustaw Wasa]]
Türkmenistan Magtymguly eýýamynyň ahyrynda
Ine, hut şol günlerden başlap, halk hojalygyny asla bütin Türkmenistany pese çökmekden çykarmagyň ýollary agtarylyp başlandy. Ýagdaý näçe çuň öwrenildigiçe-de krizisiň, ýagny gorpuň has giň hem diýseň howply ekendigi belli bolup başlady.
Resmi dokumentlerde Türkmenistan industrial-agrar respublika diýilýänem bolsa, onuň industriallygy örän ýabagorlydy. Ol ýerasty mineral çig mallary we oba hojalyk önümlerini işläp bejerýän senagatly ülkedi, şol keşbini-de “birkemsiz” saklaýardy. Bu bir tötänleýin dörän ýagdaý däldi. Ol soýuz hökümetiniň ykdysady syýasatynyň gös-göni netijesidi. Sebäbi respublikanyň esasy senagat pudaklarynyň hemmesi senagat kärhanalarynyň 90%-den köprägi onuň özüne däl-de, soýuz ministrliklerine tabyn edilendi. Şonuň üçinem onuň öndürýän önümlerinden gelýän girdejiler merkezde galýardy. Elbetde bu göz görtele talaňçylykdy.
Oba hojalyk önümçiligi hem merkeziň islegine tabyn edilendi, şonlugyna-da saklandy. Pagta gök we bakja ekin meýdanlaryny giňeldip, önüm alnyşy artdy. Ýöne hasylyň hemmesi diýen ýaly Orsýetiň şäherlerine ýüklenildi. 1990-njy ýylda respublikada taýýarlanan pagta 1457 müň tonna ýetdi ýa-da gowy hasylly. 1985-nji ýylyň derejesindenem 169 müň tonna köp boldy.
Şonça hasyl pagta arassalaýjy zawodlarda birkemsiz işlenip, pamyk görnüşinde Iwanowa, Rentowa, Twer, Rostow we beýleki şäherleriň dokma kärhanalaryna iberildi.
Senagatyň we oba hojalygyň birtaraplaýyn ösdürilmegi bilen respublikanyň merkezi ýapja häsiýeti has-da çuňlaşdy. Durmuş ýagdaýy problemalary öňküden ýitileşdi. SSKP-niň XIX Bütinsoýuz konferensiýasynda Türkmenistan kompartiýasynyň MK-nyň birinji sekretary S.Nyýazowyň  sözlän sözünde: “…Türkmenistan we onuň partiýa guramasy üçin üýtgedip gurmak kän babatda SSKP-niň XXVII gurultaýynda adalatly tankyt edilen  ýakyn geçmişdäki gelşiksiz hadysalary ýeňip geçmek bilen baglanyşyklydyr. Ogurlyklar, artdyryp ýazmalar, gözboýagçylyk, pula satylmak, ýolbaşçy kadrlaryň bir böleginiň azmagy partiýa guramalarynyň abraýyny, adamlaryň adalata ynamyny düýpli opurdy. Kärhanalaryň bütin peýdasynyň diýen ýoly soýuzyň üsti bilen paýlanylyşygy ýerli soweleriň şol kärhanalaryň üstünlikli işlemeginiň gyzyklanmasyny peseldýär…” (Beýik Saparmyrat Türkmenbaşy. 01.07.1988 ý.)
Respublikada işsizlik artdy. 1989-njy ýylda Türkmenistanda işe ýaraýan adamlaryň arasynda işsizleriň sany 40% golaýlady ýa-da 1979-njy ýyl bilen deňeşdirende 2 esseden-de köpräk artdy. Başgaça aýdylanda, ýüz müňlerçe adam belli bir kär etmän duş gelen iş bilen güzeranyny aýlaýardy. Elbetde, ilata mellek ýerleri kadalary berlip durlanlygynda  başga iş tapmadyk adam öz mellegine ekibem eklenip biljekdi. Ýöne kolhozlarda soňky çärýek asyrda şahsy hojalyklara mellek bermek “ýatdan çykypdyr”. Köp hojalyklarda bir mellekde 2-3 maşgala mydar edýärdi. Daryşganlykda ýaşalýandygy maşgalalarda oňşuksyzlygyň döremegine sebäp bolýardy. Beýik Serdarymyz şol meselelere ünsüni çekdi. Obalarda 500 müňe golaý hojalyklara mellek ýerleri berildi (1987-nji ýylda Baýramalynyň “Täze ýol” kolhozyna barýar we onuň başlygy Garly Annalyýewe berk käýinç berýär).
1991-nji ýylyň ýazynda Türkmenistanda azyk önümlerine kartoçka düzgüni girizildi. Bu düzgüniň girizilmegi bilen her kim deň hakyny alyp başlady. Halkyň medeni-ruhy durmuşynda täzeden döreýiş başlandy. 1989-njy ýylda TKP MK-nyň býurosy “Gorkut ata” şadessany baradaky özüniň ozalky (1951 ýylda) kararyny ýatyrdy. Milli baýramçylyklar (“Gurban”, “Nowruz”), käbir däp-dessurlar (sünnet, sadaka, öwlüýä zyýarat etmek) baradaky gadagan etmeler ýatyryldy. Bagşylara türkmen klassyklarynyň eserlerinden aýdymlary ýoýman aýtmaklyga rugsat berildi.
1989-njy ýylda Türkmenistanyň “Magtymguly jemgyýeti” döredildi. Salyr baba Gulaly oglunyň “Oguznamasy” neşir edildi. “Görogly” şadessanynyň neşiri okyjylara ýetirildi. Döwletmämmet Azadynyň “Wagzy azat” dessanyny, Abdysetdar Kazynyň “Jeňnamasyny” neşir etmek işi başlandy.
1990-njy ýylyň dowamynda 1937-1938-nji ýyllarda jezalandyryşyň pidasy bolan Nobat bagşy bilen Hydyr bagşynyň günleri bellendi. Ýolötende “Babagammar” gonamçylygynda Babagammaryň mazarynyň üstünde gurlan gubruň (mawzoleýiň) açylyşy boldy.
1991-nji ýylyň Alp Arslan aýynda SSSR-de adatdan daşary ýagdaý yglan edildi. Ol bary-ýogy 3 günläp dowam etdi. Soňra Kommunistik partiýa gadagan edildi. SSSR-de häkimiýet demokratiýanyň eline geçdi. Üýtgedip gurluş döwri tamamlandy. 69 ýyl dowam eden SSSR dargady. Bu döwletiň gowşap ýykylmagynyň sebäplerini Beýik Serdarymyz şeýle görkezýär: hususy eýeçiligiň ýok edilmegi bilen köpçülikleýin eýeçiligiň döredilmegi we topar ýolbaşçylyk esasynda dolandyrylmagy. Köpçülikleýin eýeçilik zaýaçylyga, işe bolan höwesiň gaçmagyna getirýärdi. Emläklere eýe, işlere ýolbaşçy ýokdy. SSSR-iň ýykylmagynyň sebäpleri hökmünde adalatlylygyň bolmandygyny hem görkezmek bolar. Respublikalaryň baýlyklary syzylyp-süprülip alynýardy we olaryň köp bölegi harby çykdajylara  hem-de daşary ýurtlara iberilýärdi. SSSR ABŞ bilen ýarag öndürmekde bäsleşyärdi. Aýratyn hem raketa – ýadro ýaraglaryny öndürmeklige köp çykdajy gidýärdi. 1991-nji ýylda bolan pitne SSSR-iň düýbüne soňky paltany uran ýaly boldy. Hawa, pitne ýatyrylyp, kanunçylyk dikeldileninden soň bütin soýuz guramasy hökmünde SSKP-niň işi bes edildi, öňki respublikalaryň esasynda SSSR-iň dargamak we garaşsyz döwletleriň emele gelmek hereketi başlandy. Ol hereket Türkmenistanda hem güýçli depginde geçdi. Türkmenistan halkara serenjamyny saklamak arkaly we SSSR-iň 1977-nji  ýyldaky her bir soýuz respublikasynyň  bölünip aýrylmagyna hukuk berýän Baş kanunyna  laýyklykda öz garaşsyzlygyny gazandy.
Soýuz merkezinde we ýerlerdäki häkimiýet edaralarynda, SSSR-iň respublikalarynda bolup geçen çylşyrymly hereketler, ýagdaýlar. 1991-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 8-inde Miniskde Belorussiýanyň, Russiýanyň we Ukrainanyň ýolbaşçylarynyň Beýannamasyna we Garaşsyz döwletleriň arkalaşygyny (GDA) döretmek hakyndaky Ylalaşyga gol çekmeklerine getirdi. Şol resminamalarda SSSR-iň halkara hukugynyň subýekti hökmünde ýaşamagyny bes edendigi tekrarlanyp, öňki SSSR-iň ähli respublikalary üçin açyk bolan GDA-nyň döredilýändigi jar edildi. Ilkibaşda köpler bu ylalaşyga sägindiler – diýip Beýik Serdarymyz ýatlaýar. 1991-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 13-inde Orta Gündogar respublikalarynyň we Gazagystanyň ýolbaşçylary Aşgabada ýygnandylar. Meseläni ara alyp maslahatlaşanlaryndan soň, Minskide bolan wakany oňun häsiýetdedigini bellediler we özleriniň GDA goşulmaçydyklaryny gatnaşyjylaryň deň hukuklylygynyň esasynda Arkalaşygy döretmek barada tagallalaryny birikdirmekçidiklerini yglan etdiler. Şol ýylyň Bitaraplyk aýynyň 21-inde S.A.Nyýazow ozalky SSSR-iň özygtyýarly respublikalarynyň 11-siniň Alma-atadaky duşuşygyna gatnaşdy (Minsk “üçlügi”, Aşgabat “bäşligi”, Ermenistan, Häzirbegjan, Moldawiýa). Ol şol ýerde Türkmenistanyň adyndan SSSR-iň ýaşamagyny belli bes edendigi we şunuň bilen baglanyşykly meseleleri düzgünleşdirmek hakyndaky Jarnama gol çekdi.
Şeýlelik bilen, Türkmenistan, ozalky SSSR-iň çäklerinde dörän beýleki garaşsyz döwletler ýaly, SSSR-iň dargamagyndan gelip çykýan halkyň öz-özüni kesgitlemegiň logiki netijesi hökmünde peýda boldy.
Abylgazy hanyň türkmenlere garşy ýörişleri
Abylgazy Bahadyr hanyň Türkmenlere garşy ýörişleri - 17. asyryň ortalarynda Hywa hanlygynda han begleriniň arasynda häkimiýet ugrunda syýasy göreş tutaşypdyr. Dürli toparlar bu göreşde özbek we türkmen begleriniň güýjünden peýdalanmaga çalşypdyrlar. Türkmen atly goşunynyň güýjüne daýanyp häkimiýet başyna geçen we ýurdy dolandyran Isfendiýar hanyň (1623-1642) döwründe, ylaýta-da ol ölenden soňra içki syýasy garşylyklar has-da ýitileşipdir. Türkmen begleri zerur pursatda aýgytly hereket edip bilmändirler. Bu bolsa özbek feodallaryna daýanyp öňden bäri Isfendiýara garşy göreşip gelen onuň inisi Abylgazynyň 1645 ýylda häkimiýet başyna geçmegine mümkinçilik beripdir. Şeýlelikde, Hywada özbek feodallarynyň agalygy dikeldilipdir. Abylgazy han öz häkimiýetini berkitmek we ýurtda türkmen tireleriniň soňuna çykmak maksady bilen türkmenlere garşy rehimsiz urşa başlapdyr. Ol ilki türkmenleri suwdan kesip, olary gowy ýerlerden gysyp çykaryp başlapdyr. Hanlygyň gündogar-demirgazyk bölegindäki özbek feodallarynyň ýerlerine täze kanallaryň geçirilmegi Derýalykda suwuň akymyny düýbünden togtadypdyr. Şeýlelikde, demirgazyk-günbatardaky ozal gülläp oturan galapyn türkmen ilatly welaýatlar, şol sanda Adak, Bezir, Buldumsaz, Ürgenç (Köneürgenç) ýaly şäherler hem çäklenmän, türkmen obalarynyň üstüne häli-şindi talaňçylykly çozuşlar gurap durupdyr. Türkmenlere garşy uruşda Abylgazy han ähtiýalanlygyň we namartlygyň iň ýaramaz serişdelerinden hem gaýtmandyr Ol 1646 ýylda Hywa türkmenleriniň köp sanly tanymal wekillerini Hazaraspyň ýanyndaky bir oba çagyrypdyr. Uly meýlisden soň, gijäniň bir wagty, öňünden gowy taýýarlanylan aýylganç gyrgynçylykda türkmen urug-tire ýolbaşçylarynyň we nökerleriniň 200-den gowragy gyrlypdyr. Gyrgynçylyga we talaňçylyga sezewar bolan, ýerden-suwdan mahrum edilen Hywa türkmenleriniň köpüsi häzirki Türkmenistanyň günorta etraplaryna gaçyp gitmäge mejbur bolupdyrlar. Emma bu ýerde hem Abylgazy han olary öz gününe goýmandyr. 1646 ýylyň aýagynda ol Tejende mekan tutan türkmenleriň üstüne dökülip, olary talapdyr, gyrypdyr. Şondan soň Tejen türkmenleriniň bir topary Mara, beýleki uly topary hem Ahala tarap gidipdir. 1648 ýylda Abylgazy han Ahaldaky türkmenleriň üstüne uly ýöriş gurapdyr. Şol wagt Abylgazy hanyň zulumundan gaçyp gelen türkmenleriň uly topary Bamy we Börme töweregine üýşen eken. Hywa goşunlary golaýlaşanda, olar öz maşgalalaryny we goşlaryny çölde gizläpdirler, özleri hem Börmede berkitme gurap, goranmaga taýýarlanypdyrlar. Uzaga çeken gan döküşikli söweşde berkitmäni goraýjylaryň köpüsi gurban bolupdyr. Abylgazy han Börmäni eýeländen soň, türkmenleriň çöldäki öý goşlaryny we maşgalalaryny olja alypdyr. 1651 ýylda Abylgazy han Demirgazyk Etrek çöllerinde çarwaçylyk edýän türkmenleriň üstüne çozupdyr. Hywa goşunlary köp sanly esir we mal sürüp äkidipdirler. 1653 ýylda Abylgazy han ýene-de Ahalyň üstüne ýöriş edip, Goçatanyň ýanyndaky emrelileriň birentek obasyny tozduryp gidipdir. Gaýdyşyn ol Dynar guýusynyň golaýynda oturan salyrlylaryň obasyny talapdyr. Köp sanly talaňçylykly çozuşlar we gyrgynçylyklar etmegine garamazdan, Abylgazy hana türkmen taýpalaryny boýun egdirmek başartmandyr.
Benjamin Dizraeli
Benjamin Dizraeli ( 21.12.1804 – 19.04.1881, 76 ýaş.), Britaniýaly syýasatçy we XIX asyrda birnäçe gezek Beýik Britaniýanyň premýerministri bolan döwlet adamy. Asly ýewreý. XIX asyryň ikinji ýarymynda Britaniýa syýasatynyň, Liberal partiýaly bolan William Gladstone bilen bile iň esasy adamlarydy. Konserwatiw partiýanyň öňdäki liderlerinden biridir. 1870 – 1880-nji ýyllar arasyndaky premýerministrligi wagtynda Britaniýaly aristokratlary ýanyna alyp Beýik Britaniýanyň syýasatyny öz eline alandyr. Şazenany Wiktoriýanyň iň gowy gördigi syýasatçydy. Saýlawlarda garşydaşy Gladstone tarapyndan ýeňilenden soň syýasatdan doly aýryldy. Synp söweşi we işçi synpy hakyndaky pikirleri, 1950-nji ýyllaryň Beýik Britaniýadaky pragmatik we merkezçi ykdysady syýasatlarynda möhüm rol oýnandyr. Benjamin Dizraeli, paternalist konserwatiw düşünjesini birinji ulanan adamdyr. Britaniýanyň şol wagtlarda baý we garyp diýen ikä bölünmek howpy garşysynda, “aşakdan rewolusiýa” ýerine “ýokardan reform” edilmegini maslahat berendir. 1820-nji ýyllarda Benjamin, familiýasyndaky kesme belgisini aýyryp familiýasynyň ýazylyşyny üýtgedýär. Doganlary Sarah (1802-1859), Naphtali (1807), Ralph (1809-1898) we James (1813-1868) bardy. Benjamin Blackheathdäki Reverend John Potticary’s school atly kiçijik bir mekdebe gidýärdi. 1817-nji ýyldan soň Benjamin Walthamstowdaky Higham Hall mekdebine başlaýar.
Kakasy ony hukuk ugrunda bir kariýer etmesi üçin ýetişdirdi we 1821-nji ýylda Dizraeli ylalaşyk arkaly bir aklawjy bilen baglanýar, emma Dizraeli mundan ýüz öwürýär.
Şanhaÿ Hyzmatdaşlyk Guramasy
Şanhaý hyzmatdaşlyk guramasy ýa-da Şanhaý Pakty adyny birinji duşuşygyň geçirilen ýeri Şanhaýdan alýandyr. 1996-njy ýylyň 26-njy Aprelinde Şanhaýda duşuşan bäş ýurduň serhetlerinde harby howpsuzlygyň ýitileşdirilmesi ylalaşygyna gol çekmegi bilen Şanhaý bäşlisi guruldy. Bundan soň Şanhaý bäşlisiniň ýyllyk duşuşyklary 1998-de Almatada, 1999-da Bişkekde, 2000-de bolsa Duşanbede geçirildi.
2001-nji ýylda guramaň ady ŞHG bilen üýtgedildi sebäbi altynjy döwlet Özbegistan goşuldy.
2001-nji ýylyň Iýýun aýynda degişli döwletler Sankt Peterburg sammitinde guramanyň maksat, prensip, struktura we işleýşini bildirýän ŞHG-nyň beýannamasyna gol çekdiler. Aýratyn hem sammitde “anti-terror agendi”-niň gurulmasyna degişli bir ylalaşyga hem gol çekildi. ABŞ-a garşy birinji ädim 2005-nji ýylda atylandyr. ŞHG-nyň ýygnagynda ABŞ-a orta Aziýa harby täsirini bes etmesi üçin duýduryş berilendir. Bunuň netijesinde Özbegistandaky ABŞ esgerleri ýurdy terk edendir. 2007-nji ýylyň Awgustynda alty döwlet Rusiýanyň Ural daglarynda “baryş missiýasy 2007” ady bilen harby iş geçirdi.
tr.m.wikipedia.org Şanghay Işbirligi Örgütü Terjime eden: Allanur Hudaÿnazarow. Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersiteti.
Sloweniýa
Sloweniýa Respublikasy (Republika Slovenija ; Sloweniýa Halk Respublikasy (1946—1963), Sloweniýa Sosialistik Respublikasy (1963—1991)) — Merkezi Ýewropanyň günortasynda ýerleşýän döwlet. Günbatarda Italiýa, demirgazykda — Awstriýa, demirgazyk-gündogarda — Wengriýa, gündogarda we günortada — Horwatiýa bilen araçäkleşýär, günorta-günbatarynda Adriatik deňzine çykalgasy bar. Ýurduň ady halkynyň — slowenleriň etnonimi boýunça gelip çykypdyr.
Demirgazyk Ỳewropa ýurtlary 1918-1939-njy ýyllar aralygynda
MEỲILNAMA
1.	Demirgazyk Ỳewropa ýurtlary I-nji Jahan urşy we ondan soñky döwürde.
2.	Skandinaw ýurtlary dünýä ykdysady çökgünligi ýyllarynda.
3.	XX-asyryñ 30-njy ýyllarynda Demirgazyk Ỳewropa ýurtlarynyñ syýasy we ykdysady durmuşy.
Demirgazyk Ỳewropa ýurtlarynyñ daşary syýasaty, şol döwürdäki     halkara gatnaşyklarynyñ 2 ýagdaýy bilen kesgitlenýärdi.
1-si dünýäniñ beýik döwletleriniñ Jahan urşuna has düýpli   taýarlanmagy.
ABŞ XIX asyryň birinji ýarymynda
Mowzuk: ABŞ XIX asyryň birinji ýarymynda
ABŞ-da syýasy we durmuş-ykdysady özgerişleri.
Garaşsyzlygy gazanandan we konstitusiýany kabul edenden soň ABŞ ösüşinde hakykat ýüzünde hiç zat päsgel berenokdy. ABŞ-yň ilkinji prezidenti Jorj Waşingtonyň döwründe (1789-1797) ýurduň maliýe ýagdaýy gowulaşdy. Milli bank döredildi, ýeke-täk pul ulgamy girizildi we döwletiň bergilerini tölemek başlandy. 18 asyryň ahyry XIX asyryň başlarynda ABŞ ykdysady ösüşiň derejesi boýunça Günbatar Ỳewropadan esasan hem Angliýadan yza galýardy. Ýurduň senagaty ýaňa aýaga galyp başlapdy, emma kanibalyň (pul görnüşinde) toplanmagy, içerki bazaryň emele gelmegi we iňlislerden kämil enjamlaryň alynmagy ABŞ-ň senagatynda düýpli özgerişigi emele getirdi. ABŞ-da fabrik görnüşli kärhanalaryň birnäçesi 18 asyryň 90-njy ýylynda döräp ugrady. 19 asyryň 2-i on ýyllygynda fabrik ulgamy ilki bilen tekstil dokma we beýleki pudaklarda gurlup başlandy. Ýurtda ulag ýaýlymy **************** 1 ýaýlymynyň döredilmegi uly ähmiýete eýedi. 19 asyryň I nji çärýeginde ABŞ-da uly güýç bilen kanallaryň (zeýkeşleriň) gurulmagy atlantik kenaryny ýurduň içerki etraplary bilen birleşdirmäge mümkinçilik döretdi. Asyryň ortalarynda eýýäm şol derýalarda ýüzlerçe buddisleri ýüzýärdi. Polat ýollar ýurtda 30-njy ýyllaryň başlarynda gurulyp, 1860-njy ýylda ABŞ olaryň uzynlygy boýunça dünýäde 1-i orny alýar. Meksika Tehasy, Halifor Arizonany, Täze meksika tutuş Meksikanyň ýarysy 15 mln goýberýär. ABŞ-nyň ahyrky uly satyn alyşlaryndan ol hem Rus Amerikasyny (Aleýut adalaryň) we Alýaska, olary 1867-nji ýylda 7,2 mln 8 satyn alýar.
Amerikan respublikasyndaky syýasay durmuş partiýalaryň ulgamyň emele gelmegi bilen tamamlandy. Bu ýagdaý ol ýada beýleki syýasy toparlardan hökümýetiň saýlawly edaralarynyň wekilçiligine dalaşgärleri adamlary geçirmäge mümkinçilik berýär. Ilki ol partiýalar kongresde topar görnüşde bolup, soňra bolsa olaryň we saýlawçylaryň arasynda deň bäsleşik bolup gelip şonuň netijesinde hünärmen ökde syýahatçylar öňe çykýarlar. ABŞ-da prezidentleri ol ýada beýleki partiýadan öňe sürülýär. 18 asyryň 90-njy ýyllarynda sferanyň respublikançylary ady bilen öňe çykan partiýanyň sferi T.Jefferson 1800-ýylda 1809 ýýlda hökümýete gelýär.
Günortaň gul eýeçilikli ştatlar özboluşly dünýäni emele getirýär. Onda esasan plantatrlar gul eýeleri boş wagty şonuň üçin 18 asyryň ahyrynda günortaň ýerlerinde pagta ekilip başlanypdy. 1793-nji ýylda ABŞ-da möhüm tehniki wezipä ýagny pagtanyň süýmüniň çigidinden aýyrmak meselesi çylşyrymly bolmadyk “jaň” stanogy arkaly ýeňilleşdi.
Ondan başgada Günortada şaly we şeker şugundyry ekilýärdi. Gullar zähmet üçin neýt olaryň 1808 üçin satyn almagy gadagan eden. Emma Günorta XIX asyryň ahyryna uly pagtaçylyk hojalygyna öwrüldi. Ol ştatlar dünýä bazalaryna uly möçberde pagta süýmüni çykarýardylar we oňaýly nyrhdan satýadylar.
ABŞ-ň daşary syýasaty XIX asyryň başga has işjeň hem-de ol 2 ugur boýunça alnyp barylýar. 1-si Demirgazyň söwdagärleriň we Günortan plantatorlary bähbidi üçin 1-si bitarap döwlet hökmünde deňiz söwdasynyň erkin bolmak hukugyna. 2-si günorta Günbatar ugur boýunça territorial ýerleri eýelemäge bolan ymtylyş hereket. 1803-nji ýýlda ABŞ-ň hökümeti amatly diplomatik ýolbaşçylar bilen öz çäklerini 2 esse diýen ýaly artdyrdy. Bary ýogy 15 mln 1-a Fransiýa Birleşen ştatlarda özüniň demirgazyk Amerikany Luniziana ýerlerini satdy. Bu ýerler 1mln kw mln deňdi 1,6 mln kw/km. 1810-1818-nji ýýlda ABŞ Ispaniýadan Flarida ýarym adasyny basyp aldy. 1819-njy ýýlda amerikanyň erkin ýagdaýda ýuwaş okeany tarapyna hereket etmäge mümkinçilik aldylar.
Şeýlelikde ABŞ bütin Günbatar ýarym şaryň ýerleriniň ykbalyny çözmäge girişdi hem-de 1823-nji ýýlda Mohro taglymatyny öňe sürdi. Onuň mazmuny döwlet hökmetiniň baştutany ABŞ ýewropa döwletiniň latyn ameraikan wulkanlaryna we umuman Amerikan kontinentini işlerine gatyşmak mümkinçiliginden el çekmelidirler. Hem hökümeti ýewropa döwletiň täzeden baknalyk hereketine başlamazlygyny hem talap etdi. Birleşen ştatlar Mohro taglymatyny kabul edeninden 20 ýyldan gowrak wagt geçen soň 1848 ýýlda Meksika garyşyp uruş yglan etdi 1848-nji ýýlda ýagny doly basyp aldy.
Olaryň uzynlygy 30626 mldi. (1mil-1,6 km). (49 müň km gowrak). Birleşen ştatlar günbatar ugra tarap ösýärdi. Erkin ýerlerde adamlar göçürilip, olar gysga wagtyň içinde birleşmä öwrülýärdi we ştatlaryň deň hukukly 1-ru hökmünde emele gelerdi. 1861-nji ýýlda ABŞ-ň kartasynda eýýam 40 ştat emele gelipdi, olar Gündogarynda, Günbatarynda emele geldi.
Erkin ýerler esasan hem alyp satarlaryň baýlaşmagy üçin ulunylyp. Olar esasan hem göçme taýpalara satylýardy. Umuman döwlet üçin ýer saýlamaklyk gaty amatly girdeji gelýän çeşmä öwrüldi. Ýer satyn almak we onda fermer hojalygyny döretmek uly iş hasaplandy. Soň üçin ýerleri kärendesine almak, hakyna tutma işgär bolmak ýaly hereketler hem bardy. Ondan başgada ýerleri özbaşdak, birugsat almak hereketi hem başlandy. Şol sebäpli 1841-nji ýýlda üçin şol ýeri ellenler ony resmileşdiripbaşladylar, kanun çykýar. Şol döwürde fermalar maşgala hojalygy hökmünde ulanýardy. Olaryň önümleri, galla mekgejöwen doňuz eti Gündogar we Günbatar ekin satýarlar. 40 ýyllarda oba hojalygy ösüşine esasan oňaýly azallaryň Mehaniki ot çapýan ulaglaryň, bedeküdeýän maşynyň çykarylmagy el zähmetini gysyp çykarýardy. S.Makarmik zawodynyň orak maşyny (şotka) dünýäde iň öňdebaryjy enjam bolan üçin ol 10 müňlerçe çykarylýardy ýasapdy. Şeýlelikde Amerikan ösüp barýan ştatlaryň oba hojalygynyň häsiýetini aýratynlygy onda maşgala zähmetiniň hemmehanizasiýanyň agdyklyk etmeginden ybaratdy.
ABŞ-da şeýle hem işleýän ilatyň aglaba bölegi zähmetiň pul bilen görnüşlerinde hasaplanyşygyny işleýärdiler. Amerikan häsiýetli ýagdaýlaryndan soň ol hem ýaşlaryň, esasan gyzlaryň we aýallaryň fabriklere işe gitmedi.
ABŞ-da jemgyýet örän hereketjeňli-işleýänler bir ýerde kän durmaýardylar. Olar boýunça hünärleri synap görýärdiler. Şol üçin şol döwrüň taryhçylary şeýle ýazýardylar. Amerikan haýsy bosaga 1 işe baglanyp oturmaýar. Ol şu gün ýerleşýän bolsa (ekerançy) ertir ol çinownik (gulluk) soň söwdagär hususy banklaryň ähmiýetini ýokara galdyrdy. Fy bolsa orta we ownuk telekeçileriň we fermerleriň kredit (karz) almaklyk işini ýeňilleşdirdi. Hakykatdan Jeksn 1828-nji ýýlda täze Demokratik partiýany esaslandyrdy häzirki partiýa demokratlar ýagny 1841-nji ýyla çenli dolandylar. Şol ýýl häkimiýete prezident Ỳuliam Gari son geldi. Ol täze wigker partiýasyndandy – ýagnygeljekdäki milli respublikaçylar partiýasyndandy. Umuman şu 2 partiýalaýyn ulgamyň prezidentleri gezekli gezegine ABŞ-ry 1860-nji ýýla çenli dolandyrdylar 1854-nji ýýlda Çikagada Respub partiýa döredildi (häzire çenli) onuň nire Awraam Linkaly ol 1864-1865-nji ýylda prezident bolup esasan hem amerikan demokratiýanyň esasyny ösdürip, gara-gullary azat etmek, agrar meseläni çözmek ýaly işleri amala aşyrdy. Umuman ABŞ-da respublikalaryň dolandyrylyşygy 1885-nji ýýla çenli dowam etdi. Şol ýyl Aktamda ýene-de demokrat-prezident geldi.
Başga partiýalar Amerikan içerki partiýalar ownuk partiýa topar.
1861-1865-nji ýyllaryň raýat urşy.
XIX asyryň I ýarymynda günbatar ýerlerinde ornaşmaga hereketiň köpçülikleýin häsiýete geçmegi demirgazyk bilen günortanyň arasynda düşünişmezlik başlandy. Amerikan kongressi olaryň maksatlaryny çäklendirdi, ýagny her bir tarap öz bileleşigine her ştatdan deň mukdarda adam kabul etmelidi.1820-nji ýýlda Messuriýa ylalaşygy boýunça täze ýerlerde gulçuluk meselesi umumy milli meselä öwrüldi. Ýagny indi gulçulyk günorta erkinlik demirgazyga bölündi. Beýle ýagdaý günortalylarda gulçulygy giňeltmäge amatlydy. Demirgazygyň jemgyýetçiligi gullara öz gynançlaryny bildirýärde, emma olary gullardan azat etmek ugrunda çykyş edýänler gaty ujupsyzdy. Umuman günortakylar gulçulygy bütin ýurt boýunça kanunlaşdyrjak maksadyny kesgitläpdiler, olar hat-da kongressiň gulçulygy ol ýa-da beýleki ştatlarda girizmelimi ýa-da ýatyrmalymy diýen mesele seretmeklikden mahrum etmegi isleýärdi. Emma ol meseläni diňe ABŞ-nyň ýokary sudy çözüp bilýärdi. Şol bir wagtda Konzasda gulçulygyň tarapdarlary we oňa garşylaryň arasynda göreş gidýärdi. Missuriden we beýleki günorta ştatlardan göçüp gidýänler fermerleriň aglaba böleginiň garşylygyna duçar boldy. Hat-da uly çaknyşyklar bolup olar fermerleriň peýdasyna tamamlady. Bu döwürde syýasy sahnada ABŞ respublikan partiýasynyň täsiri güýçlenip olar öz daşyna günortanyň ähli nägile adamlaryny toplap başladylar.
Respublikalara Abraham Linkoln ýolbaşçylyk edýärdi. Ol 1861-nji ýýlda prezidentlige saýlanypdy. Ol dogrudanam hukugy “halk”prezidentidi. Ol garyp maşgaladan bolup ýaşlykda agyr zähmeti gören emma okamaga bolan höwesi netijesinde aklawçy bolup ýetişen adamdy. Linkolin özüniň dogruçyllygy, kyn syýasy jedellerde ýeňmegi bilen tanalýardy. Raýat urşunyň baş synagy bolup Kanzas dawasy we Jon Braunyň Wergeniýa ýörişi boldy. Braun gulçulygy umuman ýigrenýärdi. Oňa garşy ol Konzasda göreşip, Werginiýada bolsa gullaryň gozgalaňyny turuzmagy maksat edinipdi. Şonuň üçin ol 1859-nji ýylyň garaşsyzlyk aýýnda 22 sany meýletinçi bilen 100 müňden gowrak ýarag saklaýan harby goşun ambaryny basyp alýar. Emma bu gozgalaň tiz wagtda basylyp ýatyrylýar, sebäbi ony goldaýanlar hem onçakly kän däldi.
ABŞ-da raýat urşy ýurtda 2 sany jemgyýetçilik ulgamynyň arasyndaky gapma-garşylygynyň ýetişmegi sebäpli başlandy. Esasy mesele hem gulçylykdy onuň plantatorlar üçin ykdysady we durmuş bähbitleri bardy. Şonuň üçin hem günortadan käbir toparlara umuman Birleşen Ştatlary bölüp aýyryp şol ýerde gulçulygy saklamagy niýet edinýärdiler. Şol sebäpden hem 1832-nji ýýlda Günorta Karolenanyň iri ýer eýeleri özygtyýarlyk taglymatyny esas edinip öz ştatlarynda federal kanunlaryň güýçsizdigini we özüni ABŞ-ň düzüminden çykýandygyny yglan etdi. Emma Prezident Jekson bu synanyşygyň öňüni aldy. Ol kenarýakasyna harby gämileri iberdi. Şeýle hem Demirgazygyň dolandyryjy toparlary Günortadan bölünip aýrylmagyny islemeýärdiler, sebäbi birleşen ştatlarda erkin ştatlar üçin howp döreýärdi. Emma bölünişik we uruş gutulgysyzdy, emma Linkolnyň tarapdarlary hem gul eýeleri hem onuň basyny.
Esasan hem 1860-njy ýýlda Linkolnyň prezident saýlanmagynda üstünlik gazanmagy, gul eýelerindäki häkimiýetiň gazananlarynyň syýasytarapdan ýetirilendigini aňladýardy. 1861-nji ýýlyň gyşynda 11 sany Günorta ştatlaryň konfederansiýasy döredildi. Gurbansoltan aýýnyň 13-de günortalylar harby hereketlere başlaýarlar. Olar Ģarlston galasyna buhta aňsatlyk bilen basyp aldylar we ol ýerdäki amerikan baýdagyny aýyrdylar. Şeýlelikde 4 ýýla çeken raýatlyk urşy iň gandöküşikli we weýrançylykly uruş başlandy. ABŞ-da beýle uruş bolmandy. Demirgazykda uly senagat kuwwatlylygy we adam resurslary jemlenen hem bolsa, günorta has agzybir güýçli we harby tälimlidi. Ondan hem başga olar tiz we batyrgaý hereket etse onda ýeňiş gazanylmagyna duş-di. Günortanyň ruhy we psihologik ýagdaýy barada amerikan ýazyjysy Margaret Mitçell “Şemal bilen äkidililenler romanynda” beýan edýär. 1861-nji ýýlda demirgazygyň haýallygy we biperwaýlylygy olaryň diňe ýeňilmegine getirýärdi. Olar san taýdan agdyklyk etsede goşun serkerdeleriniň buyruklary harby taýdan nädogrydy. Diňe 1862-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 22 –deerkin ştatlaryň gulçulygy ýatyrmak barada kabul eden karary ilatyň köp böleginiň uruş meýdanyndan gitmegine getirdi. Ikinji kanun 1863-nji Türkmenbaşy aýynyň 1-I gullaryň azatlygy baradady. Şeýle ýagdaý gullaryň hem köpçülikleýin federal goşun tarapyna geçmegini üpjün etdi. Indi günorta uly boş galan lager ýalydy. Onuň senagat önümlerini daşary ýurtlara çykarmaga mümkinçiligi ýokdy ýa-da ol ýerlerden azyk we medisina dermanlaryny getirmek kynlaşýardy. Emma häli harby güýç gowşanokdy.
1863-nji ýýlda ýzynda günortalylar federal goşunlara garşy ahyrky we uly zarbany urdular. Demirgazygyň adam sany, ýaragy ýeterlik bolan soň yza çekilenokdy. Soň hem negrler goşunyň 12%-ni düzyärdi. Demirgazykdaka ähli senagat kärhanalarynyň öndüren önümleri, oba hojalyk önümleri olarda ýetmezçilik döredenokdy. Şonuň üçin hem Demirgazygyň goşunlaryna yzly-yzyna güýçli zarbalar urdy. Netijede 1865-nji ýýlyň Gurbansoltan aýýnyň 9-y 175 müň adamdan ybarat günortalylaryň goşuny boýun egmeli boldy. Şeýlelikde iki tarapdan 600 müňden gowrak adam ýitgisine duçar edilen raýat urşy tamamlandy. Şeýle hem 1865-nji ýylyň Gurbansoltan aýynyň 14-I A.Linkolnyň janyna kast edildi. Ol şol gün teatrda aktýor Rus tarapyndan atyldy. Ol gul eýeleriniň arydy.
Günortanyň täzeden dikeldilmegi. Araçäk giňeltmeleri.
Raýat urşunyň netijesinde günortany dikeltmek işleri başlandy. Ol 1865-1877-nji ýyllar aralygyny öz içine alýar. Ilki bilen gaýtalanmaz ýaly gulçulyk ýurtda doly gadagan edildi. Ony 1865-nji ýýlyň Bitaraplyk aýynda ştatlaryň ¾ bölegi, senat makullady.
Linkoldan soňky prezident Enrýu Jonson bilen kongressiň arasynda dürli garaýyşlaryň emele gelmegi olaryň arasyndaky gapma-garşylygy ýitileşdirdi. Ol 1865-nji ýylyň Magtymguly aýynda günäş geçmek hakynda kanun çykardy. Onda iri ýer eýeleriniň hukuklary dikeldilýärdi. Indi uruş ýyllarynda elinden alnan ýerler plantatorlara gaýtaryp berildi. Olar bolsa öz gezeginde gara ilaty öňki hojaýynlaryna işlemäge mejbur edýärler.
1865-nji ýylyň Bitaraplyk aýýnda ABŞ-nyň kongresine saýlawlar geçirildi. Onda täzeden dikeldiş işlerini dowam etdirmek ýaly möhüm meseleler gün tertibinde durýardy.
1866-njy ýylyň Gorkut aýynda kongress ABŞ-nyň konstitusiýasyna M-nji düzediş girizdi. Şoňa laýyklykda konfederasiýanyň ýolbaşçylary döwletiň gullugyndan mahrum edilýärdi, garalara aklar bilen deňhukuklylyk berilýärdi. Respublikalar saýlawlaryň 2/3 sesini toplap kongressde düýpli täzeden dikeldiş işlerine girişdi. 1867-nji ýýlda Günortada harby ýagdaý girizildi we ştatlaryň öňki konstitusiýalary aýryldy.
Umuman günortany dikeltmek işi. Ol ýerde durmuşy demokratlaşdyrmagy aňladýardy. Onuň geçirilmegi bilen 1880-nji ýylda negrleriň sowatly böleginiň 30% bar. Negrler täzeden dikeldiş döwründe özleriniň syýasy hukuklaryndan peýdalanyp saýlawly wezipelere bellenýärler, şol sanda kongresse.
Şeýlelikde täzeden dikeltmek işi öz wezipesini doly ýerine ýetirdi.
Italiýa XVIII-XIX asyrlarda
Mowzuk: Italiýa XVIII-XIX asyrlarda
MEỲILNAMA
1.	Italiýa XVIII asyrda. XIX asyryň I ýarymynda Italiýanyň ykdysady ösüşi. 2.	Apennin ýarym adasy 1848-1849 ýyllarda.
3.	Italýan şalygynyň döredilmegi.
Emma 1849-nji ýýlyň Nowruz aýynyň 20-de italýanlar ýene-de Gabsturglar monarhiýasyna garşy uruş hereketlerine başlaýarlar. Bu gezek hem italýanlar ýeňilýär. Umuman, 1849-njy ýylyň dowamynda Awstriýa, Ispaniýa, Fransiýa goşunlaryň bilelikdäki hereketleri Italiýanyň ähli ýerlerinde ýene-de Awstriýan häkimligini dikelýär. Şeýlelikde ýurdy azat etmek we birleşdirmek işi başa barmaýar. 1848-1849-njy ýylyň rewolýusiýasy ýeňlişe duçar bolýar. Žuzeppe Madzini rewolýusiýanerleriniň watançy demokrat liderleriň biridi.
Žuzeppe Garibaldi-Nissa şäherleriniň käri deňizçi, ilki bilen 1834-nji ýýlda Geruýada gozgalaňa gatnaşýar, ondan soň 10 ýýlyň dowamynda Günorta Amerikada garaşsyzlyk we azatlyk ugrunda herekete gatnaşýar. Ol hem watan ugrunda hörre gatnaşýar. Ol hem watan ugrunda göreşýär. Ol Italiýada monarhiýa dolanjylar bilen şekilip işlemäge-de taýýardy.
Wakyf
Wakyf – Wakyf Türkmenistan yň dürli ýerlerinde mazmuny tapawutlanýar. Hywa we Buhara hanlygynda ýagny oňa degişli türkmen raýonlarynda ol ruhanylaryň peýdasyna bagyş edilen eýeçilikdir. Zakaspiý territoriýasynda Wakyf öz irki gelip çykyş mazmunyna golaýdy. Bu ýerde oba jemagaty mollalara, işanlara dini işleri berjaý edýändigi diýip belli bir ýer-suw paýyny (sylag suwy) wagtlaýyn berýär eken. Wakyf ýerler cärjew we Kerki begliklerinde hem köp bolupdyr. elbetde bu ýerler aýry-aýry mülkdarlar, oba jemagaty tarapyndan ile ady ýaýran belli ruhanylara, mollalara medresesi üçin berlen peşgeş ýerlerdir. Kolonial döwürde Maryda hem “Wakyf” ýerler köpelipdir. Wakyfdan başga-da ýer eýeçiliginiň ýene-de birnäçe ownuk görnüşleri: “ hasse”, “ynam”, “emläk”, ýerleri, “ijara ýerleri” ýörgünli bolupdyr.
Dekabr
Dekabr (Bitaraplyk) Gregorýan Kalendaryna laýyklykda ýylyň 31 günlük ýedi aýyndan biri bolan on ikinji we iň ahyrky aýydyr.
Latynça, decem diýmeklik "on" diýmekligi aňladýar. Aýsyz bolan gyş pasly, ýanwar we Fewral aýlary bilen hem bilünýänine çenli, Dekabr aýy Rim Kalendarynda laýyklykda onunjy aý hökmünde hasaplanýardy.
Slowakiýa
200px|thumb|left|Finans merkezi
Gurban Berdiýew
thumb|425x425px|Gurban Berdiýew. 2017-nji ýylda Rubin tälimçisi hökmünde. Gurban Bekiýewiç Berdiýew, 1952-nji ýyl yň 25-nji awgust ynda doglan Türkmen futbol tälimçisi we owalky Sowet futbolçy sy. Ol 2017-nji ýyl da Angliýa merkezli Fourfourtwo neşiri tarapyndan dünýäniň iň naýbaşy 50 tälimçisi arasynda görkezildi, oňa bu sanawda Brenden Rodgers-iň öňünde 36-njy orunda ýer berildi. Neşir o barada "adaty oýunçylary ýokary hilli oýunçylara öwrüp bilmegi ynanylmaz" diýip belläp geçdi.
Ömür beýany we durmuşy
Gurban Berdiýew 1952-nji ýylyň 25-nji awgustynda Aşgabat da doglan. Ol hemişe elinde tespi saklaýar we asla tespisiz görünmeýär. Ol 1967-71-nji ýyllar aralygynda Aşgabadyň Demirýolçylar mekdebi nde tomusku okuwa gatnady, ondan soňra 1971-1975-nji ýyllar arasynda häzirki Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersiteti nde ýokary bilim almagyndan soňra 1989-91-nji ýyllar arasynda Moskwanyň Ýokary Tälimçilik okuwy nda bilim aldy. Onuň aýalynyň ady Roza Berdiýewa. Onuň 2 ogly bar, uly ogly onuň ilkinji ýoldaşyndan Myrat Berdiýew 1975-nji ýylyň 23-nji sentýabrynda doglan we ol Birleşen şalyk da aktýorlyk, sazandalyk we prodýuserlik hünärlerini alyp barýar. Onuň kiçi ogly Allaberdi Berdiýew 1996-njy ýylyň 5-nji awgustynda doglan we ol futbolçy. Onuň Aýlar Berdiýewa atly gyzy bar we ol talyp. Ol Musulman we haç parzyny ýerine ýetirdi we russianfootballnews.com saýtyna beren interwýusynda her ýyl Saud Arabystana gidýändigini, Haj we Ümre başda bolmak bilen dini rituallara eýerýändigni, Türkmen naharlaryny küýseýändigini, dogramany söýýändigini, filme diýseň seýrek tomaşa edýändigini, syýasat bilen gyzyklanmaýandygyny we aýdym-saz diňlemekden lezzet alýandygyny belläp geçdi.
Oňa 2012-nji ýylda Russiýanyň prezidenti tarapyndan Dostluk medaly gowşuryldy.