cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tagtlaryň oýny
Islandiýa
Müňýyllyk buzlyklary bolan ýurtda Westerosyň demirgazyk çeti adamlary akmeňiz pyýadalardan goraýan Beýik diwaryň aňyrsynda ýerleşýän ýeri üçin saýlanylyp alyndy. Gijeki gorag we wagşyýanalara garşy çaknyşyklar bilen bagly sahnalar ägirt uly Watnaýýokýudl milli seýilgähinde surata düşürildi. Ol özüniň wulkanly kölleri, 800 metrlik buzluklary we özge planetadan diýdirýän gözel ýerleri bilen bellidir. Snaýfedlsýýokýudl wulkanynyň ýowuz görnüşi, Igritt bilen Jon Snouyň duşuşygynyň guralýan ýeri — Groutagýan gowagy hem serialda görkezilýär. Iki müň ýyl mundan ozal dörän Miwatn köli hem surata düşürilen esasy ýerleriň biri boldy. Çemeçil island syýahatçylyk firmalary eýýäm «serialyň gahrymanlarynyň yzlary bilen» atly syýahatçylyk tapgyrlaryny gurap, gazanç etmegiň kül-külüne düşdüler.
Marokko
Deýeneris Targariýeniň goşun gözleginde barýan gul satýan söwdagärleriň aýlagy hakykatda Marokkanyň Essuweýrasydyr (bu ýerde ýüzýyllyklardan öň, hakykatdan-da, gul bazary bolupdyr). Özboluşly galasy bolan balykçylaryň şäherçesi Astapor şäheriniň prototipi boldy. Ol ýerde Deýeneris Birkemsizler diýlip atlandyrylýan söweşijileri edinýär. Käbir sahnalar Atlasyň dag eteklerindäki Warzazat diýen ýerde surata düşürildi. Bu ýerleriniň gözellikleri, baryp öňräkden bäri golliwudly režissýorlaryň göwnünden turup gelýär. Şäherçäniň töwereklerinde «Gladiator», «Aleksandr», «Persiýanyň şazadasy» atly belli filmleri üçin-de bezeg görnüşleri goýlupdy. Ýöne şu jelegaýlardaky iň üýtgeşik gurluşyk diňleri alyslardan howalanyp görünýän berberleriň Aýt-Ben-Haddu şäheridir. Ýüzýyllyklar mundan ozal şäher berberlere gaçybatalga bolup hyzmat eden bolsa, indi amerikaly režissýorlaryň taryhy filmleri surata düşürmek üçin eý görýän ýerine öwrüldi.
Absolýut gara jisim
Absolýut gara jisim - tolkun uzynlygyna baglanşyklysyzlykda, öz üstüne düşýän ähli şöhlelenme akymyny islendik temperaturada doly siňdirýän jisim. Absolýut gara jisim himiýa düzümine garamazdan, temperatura baglylykda tolkun uzynlygy dürli bolan ýagtynyň we energiýanyň spektlerini şöhlelendirip biler. Absolýut gara jisime deň gelýän jisim ýokdur. Eger jisimiň üstüni gurum gatlagy ýa-da platina garasy bilen örtseň, onda onuň siňdirme ukyplylygy ýagty spektriniň uzak infragyzyl böleginde bire ýakyndyr. Praktikada absolýut gara jisimi içi boş, diwarlarynda ýylylygy geçirmeýän diňe bir kiçijik deşikli kamerada amala aşyrmak mümkün. Şol kiçijik deşikden şöhle kameranyň içine düşüp, birnäçe gezek döwülýär we yzyna gaýtarylýar. Şöhläniň şol deşikden çykyp, yzyna gaýtmagynyň ähtimallygy örän ujypsyz bolmagyna görä, şol şöhle kameranyň içinde doly siňdirilýär diýip alynýar. Absolýut gara jisimiň ýagty goýbermegini öwrenmek kwant teoriýasyny döretmekde uly rol oýnady. Absolýut gara jisim belli häsiýetli şöhläniň çeşmesi bolany üçin, ol kwant etalony hökmünde ulanylýar.
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary (2017 Asian Indoor and Martial Arts Games), ýa-da başga bir ady bilen "Aziada 2017", Aşgabat şäheriniň Olimpiýa şäherçesinde 2017-nji ýylyň 17-nji we 27-nji Senýabr aralygynda geçirildi. Post-Sowet döwletleriň arasynda Aziada ilkinji bolup Aşgabatda geçirildi. Aziada V -iň çekilişi 2010-njy ýylyň 19 dekabrda Kuweýtde boldy. 2013-nji ýylyň iýun aýynyň 6-syna Olimpiýada komiteti tarapyndan Olimpiýada baýdagy Aşgabadyň hakimine gowşuryldy.
Binalar
Ýapyk binalarda we söweş sungaty boýunça V Aziýa oýunlary Aşgabadyň olimpiýa şäherçenda geçirildi. Olimpiýa şäherçesinde 15 sany ýaryşlar üçin stadionlar, Türgenler şäherçesi  ,Saglygy dikeldiş merkezi  bilen bilelikde jemi 30-dan gowrak binalar bar. Olimpiýa şäheriň gurluşygyna Türkmenistanyň prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow badalga berdi. Gurluşygyň birinii tapgyrynyň çykdaýjysy $2 milliard dollar boldy. Gurluşygyň ikinji tapgyryň çykdaýjysy $3 milliard (amerika dollary). Olimpiýada şäherçesi jemi 5 milliard dollar bahasy bilen Türkleriň Polimeks gurluşyk firmasy tarapyndan guruldy.
Türgenleriň rahat dynç almaklary üçin Olimpiýa şäherinde gerek bolan şertler döredilen, şertleriň içine medeni dynç alyş we sowda merkezleri, myhmanhanalar , restoranlar , kafeler, Işewürlik merkezi we ulaglar üçin duralgalar girýär.
Olimpiýada şäherçesiniň ýanynda köp sanly ýokary okuw jaýlary ýerleşýär. Olar: Türkmen döwlet ykdysadyýet we dolandyryş instituty,Türkmen döwlet medeniýet instituty we Türkmenistanyň milli sport we syýahatçylyk instituty.
Medallar
Medalyň nusgasy 2017-njy ýylyň fewral aýynyň 16-syna çykaryldy. Ilkinji medal "Eng Leong Medallic Industries" firmasy tarapyndan ýasaldy. Oýun üçin jemi 2000 sany medal ýasaldy, olaryň jemi agramy 721 Kilograma deň.
Açylyş dabarasy
Oýunyň açylyş dabarasy 2017-nji ýylyň Senýabr aýynyň 17-sine (Ýegşenbe) Aşgabat Olimpiýa stadionynda boldy.
Ýapylyş dabarasy
Oýunyň ýapylyş dabarasy Senýabryň 27-sine Aşgabat Olimpiýa stadionynda boldy. Ol ýerde halkara aýdymçylar: rus aýdymçy Nýuşa, Leban aýdymçy Ellisa, iňlis aýdymçy Jon Nýuman we ýerli aýdymçylar janly seslerii bilen göni ýaýlymda aýdymlaryny ýerine ýetirdiler.
Gatnaşan döwletler
Aziýanyň Olimpiýa Geňeşine agza bolan 45 sany döwletiň hemmesine çakylyk haty ugradyldy. Oýuna ilkinji gezek "Ýuwaş okean olimpiýa geňeşiniň" agzalaryndan 17 sany döwlet Aziýada oýunlaryna gatnaşdy.
Ýaýyň içindäki sanlar gatnaşan adam sanlary.
Medeni alma
Medeni alma Türkmenistanda köp ekilýän ösümlikdir.
Medeni alma ýabany alma aga jyndan gelip çykandyr. Ýabany almalar Ýewropanyň, Aziýanyň we Demirgazyk Amerikanyň aram howa şertinde ösüpdir. Ol Merkezi Aziýanyň daglarynda hem duş gelýär. Alma boýy 610 m bolan agaçdyr. Ol 50–60 ýyla çenli ösüp bilýär. Almanyň galyň gabykly agaç sütünin den köp sanly gapdal şahajyklar aýrylyp gidýär. Gap dal şahajyklaryň hemmesi bilelikde agajyň gabarasyny emele getirýär. Almanyň iri, gyrasy dişelen, köplenç, daşy tüýjagazlar bilen örtülen sada ýapraklary bolýar. Almanyň her bir güli bäş sany ýaşyl okara ýaprak laryndan we bäş sany içi ak, daşy bolsa gyzgylt gül ýap raklaryndan ybaratdyr. Gülüniň içinde 15–20 sany tyçinka we bir miwelik bardyr. Almanyň gülleri mörmöjekleriň, esasanda, bala rylarynyň kömegi bilen garşylykly tozanlanýar. Almanyň güllerinde tozanlanyşyň gowy geçmegi üçin bagyň içinde balaryly gapyrjaklaryň goýulmagynyň uly ähmiýeti bardyr. Tozanlanma we tohumlanma geçip gutarandan soň, güllerden miweler emele gelýär. Almanyň miwesi diňe bir düwünçekden emele gelmän, oňa gül ýatagy hem gatnaşýar. Düwünçek we gül ýata gy özara birleşip miwäni emele getirýär. Düwünçekden miwäniň tohumly özeni, gül ýatagyndan bolsa almanyň şireli ýumşak eti emele gelýär. Gülüň okara ýapragy bolsa almanyň depesinde saklanyp galýar. Almanyň kökleri topragyň 6 m-e çenli çuňlugyna, 10–11 me çenli gapdala ýaýrap gidýär. Almanyň iýmit hemde derman üçin uly ähmiýeti bardyr.
.mm
Mýanma'nin Internet kodu.
Şaja Batyrow
Çeşmeler:
1. Türkmen sowet ensiklopediýasy, (I tom) 2. Sowet Türkmenistany. (15.10.1965)
3. Sowet Türkmenistany. (16.10.1965)
Nedir şa
Nedir şa —18nji asyrda Eýranda şahlyk süren Nedir 1688nji ýylda dünýä inýär. Ol gelip çykyşy boýunça Türkmenleriñ awşar taýpasynyn Garakly tiresindendir. Nediriñ ýaşlygy Abywert—Deregez etraplarynda geçýär.
1711-nji ýylda kakasy Ymamguly han ýogalanan soñ, Nedir kerwnlere talaýan garakçylara baştutanlyk edip başlaýar, şeýle hem ol Abywedyñ häkimi Babaly begiñ hyzmatynda bolup, Türkmenleri hem-de Kürtleri özüne tabyn etmek üçin bir näçe harby ýörişleri geçiripdir. Şeýlelikde, Nediriñ şan-şohraty kem-kemden giñ gerim alyp ugraýar.
1723nji ýylda Maşadyñ häkimi Mälik Mähmidiñ goşun serkerdesi bolansoñ, Nediriñ şohraty has-da artyp, onuñ ady bütün Horasana ýaýraýar.
Nedir 1726nji ýyldaT ahmasp şahyñ goşun serkerdesi hökmünde gullaga başlaýar. Ol öz bäsdeşlerini kem-kemden ýok edip, esasy serkerde öwrülýär.
1732nji ýylda Tahmasp şahy tagtdan agdaryp, häkimligi öz eline alýar. Şondan soñ 1736nji ýylda Mugan çölliginde Nedri dabaraly ýagdaýda Şah diýip yglan edip, bşayna täç geýdirýärler. Şeýlelikde, Nedir şah zalymlygyny has-da güýçlendirip başlaýar. Sähel göwnüne ýaramadyk adamlary ýok etdirýär. Hatda öz uly ogly Rezaguly hanyñ hem gözüni oýdyrýar.
Nedir şah Kafkaza, Dagystana, Bagdada, Hyrada, Gandahara, Hindistana, Buhara, Hiwa harby ýörişler geçirip, ägirt Uly emperiýa döredýär. Nedir şahyñ asly Türkmen bolsa-da onuñ Türkmenler barada ýöreden syýasaty Eýranyñ öñki Şahlardan tapawotlanmandyr
Ol ilki bada Abiwert töwereklerindäki gallalary basyp alýar. Ondan soñ Nedir Mara tarap ugraýar, ýöne Tejen derýasyndan geçip bilmän, Sarahsa tarap sowulýar we ony eýeleýär. Sarahsy alandan soñ, Durana gelip gozgal- añ eden Türkmenleri gyrgyna berýär. Soñra ýene-de Mara ýöriş edip, ol ýerdäki "Tatarlaryñ" (Türkmenleriñ bir tiresi) üstüne hüjüm edip, şähri basyp alýar.
Absolýut geometriýa
Absolýut geometriýa - Parallellikler hakyndaky postulata bagly bolmadyk, Ýewklidiň we Lobaçewskiniň geometriýasy üçin umumy bolan geometrik pikir ýöretmeleriň toplumynyň ady.
Serediň
Ýewklidiň geometriýasy Lobaçewskiniň geometriýasy
Nedir şa
Ol akyl paýhas bilen öz halkyny köp sanly pyjygaly wakalardan, gyrgynçylykdan aman saklamagy başarypdyr. Şoña görä-de, Keýmir kör hakyndaky rowaýatlar, gürrüñler halk arasynda biziñ günlerimize çenli dowam edip gelýär.
Nedir şah hytaýy basyp almak üçin ýörişe taýýarlanyp ýörkä, dildüwşük netijesinde öz afşar garyndaşlary tarapyndan 1747nji ýylyñ iýun aýynda Maşadyñ golaýynda öldürülýär.
Netijede, Nedir şanyñ şeýle gysga möhletde, çaltlyk bilen guran emperýasy özi öldürlendensoñ, öñkisi ýaly çyltlyk bilen darganýar. Soñy
Uetersen
thumb|rigth|Museum Uetersen Uetersen (ˈyːtɐzən) Germaniýa'da bir oba.
Panna kotta
Panna kotta, galybyň içinde krem ​​we jelatin bilen öndürilen italýan desertidir. Bu desert rum (kofe), kofe, vanil we beýleki goşundylar bilen tagamly. Panna kotta sözi krem ​​manysynda italýan dilinde bişirilýär.
Genealogiýa
thumb|250px|Württemberg gersogy Ludwigiñ 1585 ýylynda taýýarlanan nebersi Nebere bilimi yada genealogiýa, maşgalalaryñlaryñ aslyny ve maşgala garyndaşlyklaryny derñeyän bilim pudagydyr. Genealogiýa ylymyna Abylgazy Bahadyr hanyñ "Şejerei terakime" ("Türkmenleriň şejeresi") adynda kitabyny mysal bermek bolar
Durnukly ulag ulgamy boýunça ählumumy maslahaty 2016
Durnukly ulag ulgamy boýunça ähliumumy maslahaty (iňlisçe: Global Sustainable Transport Conference) 2016-njy ýyl yň 26-27-nji noýabr ynda Aşgabat şäheri niň Söwda-senagat edarasynyň maslahatlar zalynda geçirildi. Ýokary derejeli forumyň açylyş dabarasyna hem-de umumy mejlise Türkmenistan yň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhamedow gatnaşdy.
Bu Maslahat Birleşen Milletler Guramasy nyň howandarlygynda geçirilip, şol guramanyň Baş Assambleýasy tarapyndan goldanylan 2030-njy ýyla çenli döwür üçin Gün tertibiniň we Durnukly ösüş maksatlarynyň durmuşa geçirilmegine ýardam bermäge gönükdirildi. Ählumumy maslahata gatnaşmak üçin BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Mun; birnäçe ýurduň döwlet we hökümet baştutanlary (Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti, Gruziýanyň Prezidenti, Pakistan Yslam Respublikasynyň Premýer-ministri, Awstriýa Pespublikasynyň Milli Geňeşiniň Ikinji Prezidenti, Belarus Respublikasynyň Milli ýygnagynyň Respublika Geňeşiniň Başlygy), parlamentleriniň ýolbaşçylary, dünýäniň onlarça döwletinden resmi wekiliýetler türkmen paýtagtyna geldiler.
Forum Aşgabatda abraýly halkara guramalaryň we düzümleriň — Birleşen Milletler Guramasynyň hem-de onuň esasy komissiýalarynyň we ýöriteleşdirilen edaralarynyň, Ýewropada Howpsuzlyk we Hyzmatdaşlyk guramasynyň (ÝHHG), Ykdysady Hyzmatdaşlyk Guramasy nyň (YHG), Şanhaý Hyzmatdaşlyk Guramasy nyň (ŞHG), Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygy nyň (GDA), Ýewropa Komissiýasy nyň ulag boýunça komissarynyň edarasynyň, Awtomobil ulaglarynyň halkara birleşigi niň (IRU), Halkara Raýat awiasiýasy guramasy nyň (ICAO), Demir ýollaryň halkara birleşigi niň (UIC), Halkara Ýol federasiýasy nyň (IRF), Halkara awtomobil federasiýasy nyň (FIA), Halkara deňiz guramasy nyň (IMO), Ýewropa — Kawkaz — Aziýa ulag geçelgesiniň Hökümetara topary nyň (TRASEKA), Bütindünýä Söwda guramasy nyň (WTO), Halkara energetika agentligi niň (IEA), Halkara elektroaragatnaşyk birleşigi niň (ITU), Bütindünýä banky nyň, Aziýa ösüş banky nyň, Ýewropanyň abatlaýyş we ösüş banky nyň, Ýewropanyň maýa banky nyň, Ýewraziýa patent guramasy nyň (EАPO) we beýlekileriň ýolbaşçylaryny hem-de wekillerini jemledi. Türkmen tarapyndan maslahatyň işine hökümet agzalary, birnäçe ministrlikleriň we pudak edaralarynyň, beýleki degişli düzümleriň ýolbaşçylary gatnaşdylar. Şeýle hem, bu forumyň açylyş dabarasyna Türkmenistanda işleýän diplomatik wekilhanalaryň ýolbaşçylary, onuň wakalaryny beýan etmek üçin bolsa Türkmenistanyň we daşary ýurtlaryň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň — iri habarlar agentlikleriniň, teleýaýlymlaryň, metbugat neşirleriniň köp sanly wekilleri çagyryldy. Irden, forumyň öň ýanynda oňa gatnaşyjylar türkmen paýtagtynyň günorta böleginde gurlan Türkmenistanyň Garaşsyzlyk binasyna gül desselerini goýdular. Soňra hemmeler Söwda-senagat edarasynyň binasyna tarap ugradylar.
Foruma gatnaşyjylaryň bilelikde resmi surata düşmek dabarasy tamamlanandan soň, maslahatlar zalynda maslahatyň açylyş dabarasy we umumy mejlisi geçirildi. Umumy mejlisde Türkmenistanyň Prezidenti Gurbanguly Berdimuhammedow, BMG-niň Baş sekretary Pan Gi Mun, Owganystan Yslam Respublikasynyň Prezidenti Mohammad Aşraf Gani, Pakistan Yslam Respublikasynyň Premýer-ministri Muhammad Nawaz Şarif, Belarus Respublikasynyň Milli Ýygnagynyň Respublika Geňeşiniň Başlygy Mihail Mýasnikowiç, Awstriýa Respublikasynyň Milli Geňeşiniň Ikinji Prezidenti Karlhaýns Kopf, Gazagystan Respublikasynyň Premýer-ministriniň birinji orunbasary Askar Mamin, Özbegistan Respublikasynyň Premýer-ministriniň birinji orunbasary Rustam Azimow, Gyrgyz Respublikasynyň Premýer-ministriniň birinji orunbasary Muhammetkalyý Abulgaziýew, Täjigistan Respublikasynyň Premýer-ministriniň orunbasary Azim Ibrohim, Halkara Raýat awiasiýasy guramasynyň (ICAO) Baş sekretary hanym Fan Lýu, Bütindünýä bankynyň 2030-njy ýyla çenli döwür üçin ösüş ulgamynda gün tertibiniň meseleleri boýunça toparyň uly wise-prezidenti jenap Mahmud Mohieldi, şeýle hem Namibiýanyň, Swazilendiň, Zambiýanyň we beýleki ýurtlaryň ýokary wezipeli wekilleri çykyş etdiler. Forumyň çäklerinde resminamalaryň birnäçesine, şol sanda Özara gyzyklanma bildirilýän ugurlar boýunça geňeşmeleriň usulyny ýola goýmak babatda Türkmenistanyň Daşary işler ministrligi bilen Çili Respublikasynyň Daşary işler ministrliginiň arasynda Özara düşünişmek hakynda Ähtnama; Girdejiler üçin salgytlar babatda iki gezek salgyt salynmagyny aradan aýyrmak hem-de fiskal boýun gaçyrylmagynyň öňüni almak hakynda Türkmenistanyň Hökümeti bilen Koreýa Respublikasynyň Hökümetiniň arasyndaky Konwensiýanyň tassyklanandygy baradaky hatlary alyşmak hakyndaky Teswirnama; Türkmenistanyň Hökümeti bilen Koreýa Respublikasynyň Hökümetiniň arasynda olaryň degişli çäklerinde we ondan daşarda howa gatnawlary hakyndaky Ylalaşyga üýtgetmeleri girizmek barada Teswirnama; Türkmenistanyň Demir ýol ulaglary ministrligi bilen Koreýa Respublikasynyň Ýer, üpjünçilik ulgamlary we ulag ministrliginiň arasynda ulag babatda hyzmatdaşlyk etmek barada Özara düşünişmek hakynda Ähtnama; Ulag babatda hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de ösdürmek meýilleri barada Türkmenistanyň Hökümeti bilen Ermenistan Respublikasynyň Hökümetiniň arasynda Özara düşünişmek hakynda Ähtnama; Türkmenistanyň we Gyrgyz Respublikasynyň howa edaralarynyň wekiliýetleriniň arasyndaky duşuşygyň Teswirnamasyna; Türkmenistan üçin Ýurt maksatnamasyny ýerine ýetirmek boýunça hyzmatdaşlygyň çäklerinde tassyklanan, 2016—2020-nji ýyllarda BMG-niň Ilat gaznasy tarapyndan maliýeleşdirilýän Iş meýilnamalarynyň ýerine ýetirilmegi üçin Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasy bilen BMG-niň Ilat gaznasynyň arasyndaky Şertnama; Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasy bilen BMG-niň Ilat gaznasynyň arasyndaky 2016-njy ýyl üçin Iş meýilnamasyna; Türkmenistanyň Prezidentiniň ýanyndaky Döwlet gullugy akademiýasy bilen BMG-niň Ilat gaznasynyň arasyndaky 2017-nji ýyl üçin Iş meýilnamasyna gol çekildi.
Ulag boýunça işewürler maslahaty
Durnukly ulag ulgamy boýunça ählumumy maslahata bagyşlanyp geçirilen çäreleriň çäklerinde paýtagtymyzyň “Ýyldyz” myhmanhanasynda Ulag boýunça işewürler maslahaty geçirildi. Bu duşuşyk ulag ulgamynda hyzmatdaşlygy giňeltmäge, geljegi uly maýa goýum taslamalaryny amala aşyrmakda tagallalary birleşdirmäge gönükdirildi. Şol taslamalar bolsa dünýäniň ýurtlaryny we halklaryny ýakynlaşdyrmagy, tutuş sebitleriň ilatynyň durmuş derejesini ýokarlandyrmagy ugur edinýär.
Işewürler maslahaty ulag ulgamynda giň gerimli taslamalary amala aşyrmaga, şeýle hem ulag ulgamyny ösdürmegiň ählumumy düzgünlerini işläp taýýarlamaga gatnaşýan BMG-niň degişli edaralarynyň we düzümleriniň, iri halkara guramalaryň we banklaryň ýolbaşçylaryny hem-de wekillerini bir ýere jemledi. Duşuşyga belli halkara logistik, gurluşyk we tehnologik kompaniýalaryň wekilleri gatnaşdylar.
BMG-niň Baş sekretarynyň orunbasary Gýan Çandra Açarýa işewürler maslahatyny açyp, ýurtlary ösdürmek hem-de ilatyň durmuş derejesini, ykdysady ösüşi ýokarlandyrmak üçin dünýäniň ulag ýollarynyň ähmiýetini bellemek bilen, türkmen paýtagtynda geçirilýän ýokary derejeli işewür duşuşyklaryň degişli ugurda halkara bileleşigiň tagallalaryny birleşdirmekde ähmiýetli ädim boljakdygyny belledi. Şeýle hem umumy mejlisde ulag, logistika we iri maýa goýumlary babatda hyzmatdaşlygy berkitmegi ugur edinýän esasy halkara guramalaryň ýolbaşçylary çykyş etdiler. Olaryň arasynda 2030-njy ýyla çenli Ösüş maksatnamasy hem-de BMG bilen gatnaşyklar boýunça Bütindünýä bankynyň toparynyň uly wise-prezidenti Mahmud Moheldin, Halkara awtomobil federasiýasynyň (FIA) Prezidenti Žan Todt, Halkara awtomobil ulaglary birleşiginiň (IRU) Prezidenti Umberto de Pretto, Halkara raýat awiasiýasy guramasynyň (IKAO) baş sekretary d-r Fan Lýu bolup, olar netijeli hyzmatdaşlygy ýola goýmak, iri logistik taslamalary işe taýýarlamak üçin forumyň aýratyn möhümdigini bellediler. Çykyş edenler Aşgabatda geçirilýän ýokary derejedäki duşuşyklaryň dünýä ýurtlarynyň nukdaýnazarlaryny hem-de Durnukly ulag ulgamynda halkara düzümleri ýakynlaşdyrmakda ähmiýetini, Türkmenistanyň netijeli halkara başlangyçlarda eýeleýän oňyn ornuny bellediler.
Işewürler maslahaty BMG-niň 2030-njy ýyla çenli strategiýasynyň çäklerinde dünýäde durnukly ösüşi üpjün etmek, ýük we ýolagçy awtoulaglaryny ösdürmek boýunça başlangyçlaryny amala aşyrmak, ykdysadyýeti ösdürmek hem-de söwda, ýük dolanyşygyny artdyrmak üçin üstaşyr ulag geçelgeleriniň ähmiýeti ýaly meselelere bagyşlanyldy.
Forumda durnukly ulagyň konsepsiýalaryny giňden ornaşdyrmagyň maliýe netijeliligi, hereket howpsuzlygyny we pudagyň energiýa netijeliligini üpjün etmekde döwrebap tehnologiýalaryň ähmiýeti ara alnyp maslahatlaşyldy. Ählumumy ulag we logistik ulgamlarynyň ösmegine ýol açýan global mümkinçiliklere garaldy.
Şeýle hem maslahatyň barşynda howa, awtomobil, demir ýol we deňiz ulaglarynyň ýagdaýy, dünýä ykdysadyýetiniň bu bölegini ösdürmegiň mümkinçilikleri, pudagyň düzümine maýalary çekmek, innowasiýalary ornaşdyrmak, daşky gurşawy goramak we howpsuzlyk bilen bagly meselelere garaldy.
Bu ugurda Türkmenistanyň netijeli tagallalaryna, ýurdumyzyň başyny başlan, yklymyň ulag ulgamlaryny ösdürmek üçin möhüm ähmiýeti bolan giň gerimli taslamalara aýratyn üns berildi. Olaryň hatarynda Demirgazyk — Günorta ugry boýunça Gazagystan — Türkmenistan — Eýran demir ýoly, Aşgabatda täze Halkara howa menziliniň ulanmaga berilmegi, Amyderýanyň üstünden geçýän Türkmenabat — Farap demir ýol we awtomobil köprüleriniň, Aşgabat — Türkmenbaşy awtobanynyň hem-de Türkmenbaşydaky halkara deňiz portunyň gurluşygy bar.
TÜÝLI ASPLENIUM
TÜÝLI ASPLENIUM Aspleniumlar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Gadymy, dermanlyk we bezeg ösümligi. Gysgaça beýany. Boýy 5–25 sm bolan köpýyllyk ösümlik. porrugy garamtyl teňňe örtükli. Ýapragynyň uşajyk ülüşleri oturanrak, süýnmegräk — tegelegräk şekilde, düýbi pahna şekilli. Ýaprak sapagy gyzylymtyl-gara reňkli, ýaprak okunyň köpsanly dilinen bölekleri bar. Ýaýraýşy. Merkezi Köpetdag (Çopandag, Hanýaýlag), Köýtendag (Daraýdere jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Täjigistan, Özbegistan, Ýewraziýa, Krym, Kawkaz, Ýewropa, Demirgazyk we Günorta Amerika. Bitýän ýerleri. Demirgazyk daşly gaýalar, gaýalaryň jaýryklary, arçalyklaryň toplumy. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. 2006‑njy we 2007‑nji ýyllaryň iýul aýlarynda Daraýdere jülgesinde ýeke-täk düýbi gabat geldi, 2011‑nji ýylyň maý aýynda 10 sanysy tapyldy. Esasy çäklendiriji sebäpler. Gaýalaryň ýuwulmagy, adam täsirleri. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalar arkaly köpelýär. Ýapraklary martda-aprelde ösüp başlaýar, aprelden awgusta çenli sporalary bişip ýetişýär. Güýzüne ýagşyň ýagmagy bilen ýapraklary ýene-de ösýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Gorag üçin zerur çäreler. Populýasiýanyň ýagdaýyna yzygiderli gözegçilik etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Botanika institutynyň Botanika bagynda ösdürip ýetişdirmeli. Täze ösýän ýerlerini gözlemeli, biologiýasyny-ekologiýasyny öwrenmeli. Düzüji O. Ý. Rahmanowa
GERŞLEK ÇEKIRTGE
Göni ganatlylar otrýady Pamfagidler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň abanmagyna ýakyn görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Birnäçe aşaky görnüşleri bar. Türkmenistanyň faunasynda üç sany aşaky görnüşi: Saxetania cultricollis cultricollis Saussure, 1887; S. c. tumulosa Mistshenko, 1951; S. c. gibbosa Mistshenko, 1951 duş gelýär. Gysgaça beýany. Göwresi uly, ganatsyz, dykyz büdür-südür örtükli çekirtge. Bedeniniň reňki çal ýa-da garamtyl. Yzky injkleriniň iç tarapy açyk-gök reňkde. Erkekleriniň bedeniniň uzynlygy 25–29,5; urkaçylarynyňky 37–61,4 mm. Ýaýraýşy. Köpetdag. Türkmenistandan daşarda — Eýran, Demirgazyk Owganystan. Ýaşaýan ýerleri. Daşly — gyýçak eňňitler, dag eteklerinde seýrek, gurakçylyga çydamly ösümlikli dag sähralary. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke duş gelýär. Esasy çaklendiriji sebäpler. Görnüşiň mesgen tutan ýerlerinde malyň çendenaşa köp bakylmagy, höwesjeň ýygnaýjylar tarapyndan ýygnalmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýylyň dowamynda bir gezek nesil berýär. Liçinkalary ýassyk şekilli gurakçylyga çydamly (kserofit) ösümlikleriň aşagynda gyşlaýar. Merkezi Köpetdagda Germap (2001‑nji ýylyň iýuny) we Deşt (2004‑njiýylyň maýy) obalarynyň töwereginde jyns taýdan ýetişen iki-ýeke çekirtgä gabat gelindi. Ýetişen çekirtgeler aprel-maýda peýda bolýarlar. Urkaçylary maýyň ahyrynda ýumurtga taşlaýarlar. Iýunda kiçi ýaşly liçinkalary peýda bolýar. Köpeldilişi. Iş geçirilmedi. Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Sünt-Hasardag we Köpetdag döwlet goraghanalarynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Höwesjeň ýygnaýjylar tarapyndan ýygnalmagyny gadagan etmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Goraghanalarda görnüşiň populýasiýasynyň ýagdaýyny öwrenmeli. Düzüji: E. O. Kokanowa
Absolýut goşmaça gymmat
Absolýut goşmaça gymmat - goçmaça gymmat öndürmegiň bir görnüşi, kapitalistik kärhanalarda iş gününi uzaltmagyň hasabyna alynýan goşmaça gymmat. Karl Marksyň görkezişi ýaly, kapitalistik önümçilik diňe bir haryt öndürmek bolman, eýsem ol öz asyl manysy boýunça, goşmaça gymmat öndürmekdir. Goşmaça gymmat öndürmegiň, esasan, iki usuly: absolýut w e otnositel goşmaça gymmat öndürmek usuly bar. "İş gününi uzaldyp, işçiniň öz işçi güýjüniň gymmatlygynyň diňe ekwiwalentini öndürip bilýän çäklerinden çykarylmagy we bu goşmaça zähmetiň kapital tarapyndan eýelenmegi - absolýut goşmaça gymmatyň öndürilişi ine şundan ybaratdyr. Absolýut goşmaça gymmatyň öndürilmegi kapitalistik sistemanyň ähliumumy, esasy we otnositel goşmaça gymmatyň öndürilmeginiň ugur alyş punkty bolup durýar" (Karl Marks, Kapital, 1-nji tom, 1 kitap, TDN, Aşgabat 1962, 555-556 sahypalar).
Birleşen Milletler Guramasynyň umumy assambleýasynyň 68/262 belgili karary
Bu karar Kanada, Kosta Rika, Litwa, Polşa we Ukraina tarapyndan teklip edildi. Bu karardan öňinçä Birleşen Milletler howpsuzlyk guramasy Krym krizisi ne çözgüt üçin 7 gezek ýygnandy emma Russiýanyň wetosy sebäpli karar alyp bilmedi.
Kofe
thumb Kofe - bu miwedir. Kofe döwüji serişdäni 1665-nji ýylda iňlis demir ussasy oýlap tapypdyr. Döşünýä belli kompazitor Bethofen şeýle bir ynjyk adam bolupdyr. Hatda ol özüne demlenjek kofäniň dänesiniň 60-dan artyk ya-da kem bolmazlygy üçin ony bulgura özi sanap atyan eken. Wolter bolsa, günüň dowamynda 50 bulgur kofe içip, munu adaty endik hasap edipdir. Gadym dowürlerde Konstantinopada ilkinji kofehanalar açylyp,olar “qahveh khaneh”, yagny, “parasatlylygyň öýi” diyilip atlandyrylypdyr. Sebäbi bu ýerdäki müşderileriň aglabasy edebiyatçylardyr hudožnikler, alymdyr filosoflar bolupdyr. Gresiýada we Türkiýede kofe ilki ýaşuly adama, sňra beýlekilere äberilýär. Ýaponiýa kofäni ulanmakda dünýä ýurtlarynyň içinde 3-nji orunda durýar. Bu ýurtda kofäni diňe içmek däl, oňa ýuwunmak hem peýdaly hasaplanýar.. Ýaponlar kofäniň derini sagaldyjy, ýygyrtlary ýazyjy güýji bar diýip belleýärler we hepdede bir gezek kofäniň çökündisine ananas bölejiklerini goşulyp ýyly wanna kabul edýärler. Duhi almak isleýän zenanlara ýany bilen birnäçe kofe dänejiklerini almak maslahat berilýär. Duhi saýlanyňyzda, yslar garyşýar, şonda kofe dänesini ysgamak ýeterlik. Kofäniň ysynyň güýji burnuň ys alyjylyk ukybyny artdyrýär. 2001-nji ýylyň Bitaraplyk aýynda Braziliýada kofe ysly poçta mmarkalry çykarylyp başlandy. Geň ýeri, markadan 3 ýyldan 5 ýyla çenli kofäniň ysy gelip durýar. Kofe çökündisi ekine sepilse, ekine zyýan ýetirýän ulitkadyr suw öküzleri ösümlikleriň golaýyndan hem gelmez X asyra çenli kofe içgi dälde, iýmit hasap edilipdir. Efiop taýpalary kofe dänelerini mal ýagy bilen garyp, tegelekläp, uzak aralyga gidenlerinde nahar, çörek hökmünde iýipdirler.
Phirny
Hindi subkontinentiniň käbir ýerlerinde “phirni” diýlip atlandyrylýan Ferni, tüwi uny, süýt we beýleki goşundylar bilen bişirilen we adatça esasy kurs ýa-da desert hökmünde iýilýär.
Dermanlyk skrebnisa
DERMANLYK SKREBNISA Aspleniumlar maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi II (EN). Ýitip barýan görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Derman we bezeg ösümligi. Gysgaça beýany. Boýy 5–15 sm bolan köpýyllyk ösümlik. Porrugy gysga. Ýapraklary gysga sapakly, gaýyş şekilli, ujy çowly, bir gezek ýelek şekilli bölünen, süýri-togalak, ýapraklarynyň aşagy üçburç, goňur, teňňe şekilli perdeler bilen örtülen. Ýaýraýşy. Merkezi (Hunça, Gurtsuwy, Giňdiwar, Gökdere, Duşak, Arwaz), Günorta- Günbatar (Aýydere, Tutly, Şuşanga) Köpetdag, Serdar şäheriniň töwerekleri, Uly Balkan (Nazarykerem jülgesi). Türkmenistandan daşarda — Özbegistan, Tajigistan, Krym, Kawkaz, Ýewropa, Ortaýerdeňiz ýurtlary, Gimalaý daglary. Bitýän ýerleri. Arçalaryň toplumlary, yzgarly ýerler, gaýalaryň jaýryklary. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Sany azalýar. 2009‑njy ýylda Bars jülgesinde (Gökdere) geçirilen barlaglaryň netijesinde 7–10 sanysy tapyldy. Esasy çäklendiriji sebäpler. Mallaryň çendenaşa bakylmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Sporalar arkaly köpelýär. Ösüşi aprel — iýul aýlarynda dowam edýär. Iýun — iýul aýlarynda sporalary ýetişýär. Ýetişdirilişi. Ýetişdirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Ýaýrawynyň bir bölegi Sünt-Hazardag we Köpetdag döwlet goraghanalarynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Populýasiýalarynyň ýagdaýyny berk gözegçilikde saklamaly. Barlaglar boýunça teklipler. Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň Botanika institutynyň Botanika bagyna getirip, ekmeli. Görnüşiň täze duşýan ýerlerini gözlemeli, biologiýasyny we ekologiýasyny öwrenmeli. Düzüjiler: O. Ý.Rahmanowa, J. Gurbanow
Absolýut ýygnalma
Absolýut ýygnalma - hatarlaryň we integrallaryň ýygnalma görnüşi. Eger-de san hatarlarynyň ' çlenleriniň absolýut ululyklaryndan düzülen hatar ' ýygnalsa, onda ol san hatarlaryna absolýut ýygnalýan hatar diýilýär. Absolýut ýygnalýan hatarlaryň häsiýetleri gutarnykly jemleriň häsiýetlerine meňzeşdir. Goşmak we çlenme-çlen köpeltmek boýunça absolýut ýygnalan hatarlar halka emele getirýär. Eger bilen birlikde  ýygnalsa, onda I-e absolýut ýygnalan integral diýilýär.
Çaý
Çaý —Dünýäde iň halanyp içilýän içgileriň arasynda çaý,megerem iň söýüp içilýän içgidir. Çaýyň rahatlandyryjy we bedeniňi gurplandyryjy täsiri bar. Onuň adam bedeni üçin berýän peýdasy barada –da köp zatlar anyklanyldy. Meselem,ýapon lukmanlary günde 9-10 çemesi käse çaý içmelidigini aýdýarlar. Olaryň geçiren barlaglaryna, günde 10 käse çaý içýän adamlar 3 käse çaý içýänlerden 5-7 ýyl uzak ýaşaýar. Çaýy demlemezden ozal, çäýnegi gaýnag suwa çaýkamaly. Ony birazrak basyransoň içmelidir. Şeýle bolanda, şemmäniň düzümindäki ýokumly maddalar çaýa ornap , adam bedenine has siňňitli bolýar. Çäýnege atylan şemmäniň üstüne iki gezekden artyk demlenip içmek bolmaýar. Ýapon zenanlary çaýdan galan şemmäni bir gaba ýygnap goýýar. Olar şemmäni bir gaba ýygnap goýýarlar. Olar şemma ýylysuw goýup, süzýärler-de ýüzüni, boýnuny ,elini ýuwýarlar. Çünki şemmeden süzülip alnan suw deriniň ýaşlygyny saklamaga, ýygyrtlaryň ýazylmagyna ýardam berýär. Gyşda bir käse gyzgynjak çaýyň lezzetem nämä degenok. Ýöne onuň dümewden açylmaga ýardamynyň ulydygyny bellemek gerek. Çopan telpek bilen garylyp  demlenen çaýa bir azyrak gara burç, bir çaý çemçesi bal garylyp içmeli. Bu demleme dümewden hemde bokurdak agyrsyndan gutulmaga ýardam berýär. Onsaňam, dümewiň öňüni almak üçin limon, bal bilen gök çaý içmek hem örän peýdalydyr. Ajy demlenen çaý bitmeýän ýaralary guramagyna hem  oňaýly täsir etýär. Bir bölejik hasany ýyly çaýa batyryp, ýaranyň üstünde 3 minut çemesi wagt goýmaly.
Ösdürip ýetişdirmeklik we ýygnamaklyk
Çaýy öndürmek üçin çig mal hökmünde ýörite plantasiýalarynda uly mukdarda ösdürilip ýetişdirilýän çaý gyrymsy agajynyň ýapraklary bolup durýarlar. Çaýyň iň köp mukdar paýy öndürilýän Hytaýda, Hindistanda we Afrikada çaý ýygnamaklyk bir ýylda dört gezege çenli amala aşyrylýar. Ilkinji iki hasylda ýygnalan çaýlar has hem gymmat bahalanýarlar. Çaýyň ösdürilip ýetişdirilmegi ykdysady taýdan delillendirilen territoriýanyň demirgazyk bölegi ozalky günorta sowet respublikalarynyň (Azerbaýjan, Gruziýa) ýa-da Russiýanyň Krasnodar ülkesiniň takmynana giňişliginden geçýär. Ýokary sortly çaýlar üçin çig mal köplenç dag eňňitlerinde bölek-büçek ýerleşen, uly bolmadyk plantasiýalarynda (meýdany takmynan 0,5 ga) ösýär, şeýlelik bilen, ýapragy ýygnamaklyga bir plantasiýadan beýlekisine geçmeklik zerurlygy goşulýar. Çaýyň ýapraklary elde ýygnalýarlar we sortlaşdyrylýarlar. Ýygnaýjylaryň zähmeti ýeterlik derejede agyr we bir labyzly (bir tonly) bolup durýar: taýýar gara çaýynyň we çig mal ýapragynyň gatnaşygy — takmynan 4-den 1 bölek (¼), ýagny, çagyň bir kilogramyny öndürmeklik üçin çaý ýapragynyň dört kilogramyny (takmynan 2000 ýapragy) ýygnamaklyk talap edilýär. Ýygnaýjylar üçin işläp çykarmagyň kadasy bir günde 30-35 kg ýapraga deň, şunlukda, hiliň standartlaryny berjaý etmeli we gyrymsy agaçlaryndan diňe gerekli ýapraklaryny almaly. Elde ýygnamaklygyň zerurlygy çaýy ösdürip ýetişdirmekligiň mümkinçiligini çäklendirýär: ol diňe ýeterlik derejede ýokary öndürijilikli we ýygnaýjylaryň el zähmetiniň ýeterlik derejede pes gymmaty bolan sebitlerde manysyna eýedir. Çaý ýapragynyň ýygnalmagyny we sortlaşdyrylmagyny mehanizmleşdirmekligiň birnäçe gezek synanyşyklary edildi, hususan-da, SSRS-de 1958-nji ýylda hem mehanizmleşdirilen çaý ýygnaýjy abzaly döredildi, emma mehanizmleşdirilen ýygnamaklygyň tehnologiýasy henize çenli doly işlenilmedik: kombaýnlar tarapyndan ýygnalan ýaprak juda pes hile eýedir, esasan, keseki goşulmalarynyň köp mukdarynyň hasabyna, şonuň üçin ol ýa iň pes sortly çaýyň önümçiligi üçin, ýa-da kofeini we çaýyň düzümindäki beýleki maddalaryny bölüp çykarmak maksady bilen soňra gaýtadan işlemek üçin, farmasewtika senagaty üçin ulanylýar. Adaty öýüň şertlerinde hem çaýyň ösdürilip ýetişdirilmegi mümkindir.
Beyik Arap halyfaty(VI - XI asyrlarda)
Meýilnama
1. Araplar musulmançylyga çenli döwürde. Onuň ilaty durmuşy-ykdysady ösüşi.
3. Omaýatlar nebereleri we olaryň nesilbaşylary.
4. Halifat ýurtlarynyp nebeleri.
Maksady: VI-XI asyr arap döwleti barada düşünje bermek.
Wezipesi: Ilat dininiň ýüze çykyşy we musulman ýurtlaryna ýýraýşy hem-de onuň netijelerini beýan etmek.
Pegamber derejesinde oturan ruhy baştutany Gorkut ata ilkinjileriň biri bolup yslamy kabul edipdir. Mekge-Medina gidip haj parzlaryny bitiripdir. Mukaddes Ruhnama, 105 sah.
Jarifat al-arab araplaryň adasy diýmekligi aňladýar. Parslar we türkmer oňa Arabysan diýipdirler. Arap ýarym adysy ululygy boýunça Ýewropanyň 4/1 bölegine barabardyr. Onuň dar töweregini Gyzyl deňzi, Hindi ummany, orta ýer deňzi, Pars ýalagy, Jýurdan derýalary tutýar.
Arabystan ýarym adasynda ýerleşen Arap taýpalary, etniki gelip çykyşy boýunça Günorra arap we Ýemen hem-de Demirgazyk araplara bölünýär.
VII asyryň başlarynda araplaryň köpüsi göçüp-gonup ýörän bedwinleri, olar oazis ýerlerinde ekerançylyk bilen meşgullanýan ekeni. Bedwinleri maýda dowardarçylyk geçi saklamak bilen hem meşgullanýan ekeni. Finikiýa palmasy, dary, üzüm, hasylly agaçlary ösdüripdirler.
Siriýada we Girkan çeşmelerinde Ýemeniň ilatynyň birnäç gatlaklara bölünindigi ýatlanýär.
VI-VII asyrlarda baý gatlak, söwdagärler, azat ekerançylyk, azat hünärmentler, gullar bolupdyr. Azat jemagatlar birleşip kannalary, suw desgallaryny gurupdyrlar. Gurply adamlaryň köpüsi şeherlerde ýaşapdyrlar. Ýöne olaryp obada hem ýerleri bolup, bag, üžüm ekipdirler. Gullary suw desgalarynyň gurluşygynda-de peýdalanypdyrlar.
Ýomeniň ýokary gatlahynyň içinden käbirleri tapawutlanupdyr, oalr suw paýlajylar, kanal çekmek işi bilen meşgulanýarlar bolupdyr. Araplarda gadymy söwdanyň ösen şherleri Marib, Sona, Alzram, Main bolupdyr.
Şaherlerde ýaşulylaryň maslahatlary geçiripdir. Oňa miswodlar diýip at beripdirler. Ýomen söwda çatrygynda ýerleşindigi üçin Müsür, Palestina, Siriýa bilen söwda edip, uly girdeji gazanypdyr. Soňabaka bütin orta ýer deňzi, Efiopiýa, Hindistan, Pars ýaýlagy, Yefrat we Tigr derýalarynyň aralygy bilen söwda edipdir.
Arabystan Günbatarynda Hajis welaýaty Mekge ýerleşipdir. Kwartallarda durup aýry küreýiş taýpalary ýaşapdyr. Söwdagärler bu ýere deri guradylan üzüm, igde, altyn cage we kümüş daşlary ýurtlara äkidilip, Hindistanda hoşamaý ysly tagamlar, Hytaýdan ýüpek, Afrikadan altyn, pil süňki we gullar getiripdir. Siriýdan, Wizantiýadan çüýle gaplar, metal önümleri, ýarag, bugdaý ösümlili ýagy, mekga getiripdir.
Mekgäniň merkezinde kub görnüşindäki ybadathana ýerleşipdir. Kabir meligeliler gara daşa çokunypdyrlar. Haj döwründe taýpalara uruşlar ýatrylypdyr.
Gyş pasly Mekgede sowhunly bazarlar geçiripdir. Arabystanyň beýliki bir uly şaheri Medine bolup, yslam ýüze çykýança ol şaheriň ady Ýasrib bolupdyr. Ol syýasy merkeze öwrülenden soň ady üýtgäpdir. Bu ýerde söwdagärler, hünärmentler ýäşapdyr.
Araplaryň durmuşy yslam dini girýançe oňat öwrenilmändir. Araplarda iri eýeçilik gatnaşyklary VII asyrda köp ýerleri basyp alandan soň ösüp başlapdyr. Bedwinler (gumlylar) köp wagtlap oturymly ekerançylyga geçer ýäly amatly ýerleri az bolupdyr.
Araplaryň bir bölegi Palestina, Siriýa, Wizantiýa, Mesopotamiýa, Sasanid eýeanynda ýaşapadyr.
Şol sebäpli VI-VII asyrlarda Arabystanyň taýpalary arap diliniň dürli tirelerinde gürläpdirler. Demirgazyk araplar ýazuw çeşmelerinde semitleriň dili bolan arameý dilinde (araplara ýakym dil) gürläpdirler.
Ony esaslandyryjy Mekge söwdagärli Muhammetdi (570-632). Ol Haşimler taýpasyndan bolup, küreýiş tiresindendi. Käbede araplaryň täsiri guüýçlenipdir. Din täze ornaşan manaly yzarlamalara duçar bolýar. Şol sebäpli 622 ýylda Muhammet Mekgeden Medina göçýär. Şondan hem musulman ýylýazgyny (hijri) gaýdýar. Medina Muhammet bilen söwdagärler Abu Bekir we Omar gelýär.
Mekge bilen Medine geçen musulmanlara Muhajirler diýip at beripdirler. Yslam dinini kabul edenlere ansarlar (kömekçiler) diýipdirler. Yslam dininde ähli halklar, taýpalar dogandyr diýip, araplary birleşmäge çagyrypdyr. Şeýdip 630 ýyldan Arap döwletiniň düýbi tutulýär we ýeketäk din döräpdir.
Yslama ynanýan musulman 5 parzy ýerine ýetirmeli olupdyr.
1. Ähli zady ýaradanyň allanyň ýeketäkdigini Muhammet Pygamberiň ýerdäki wekilidigini ykrar etmeli.
2. Günde 5 wagt namaz okamaly
3. Remezen ayynda oraza tutmaly (agzyňy beklemeli)
4. Mekgä zyýarat etmeli
5. Malyň 40-dan birini garyplara zekat bermeli.
Muhammet 570-njy ýylda dogulyp 632 ýylda aradan çykýär. Kakasyna Abdulla, ejesine Emine diýipdirler. Ol Hatyja atly baý dul geline öýlenýär. Yslam bolup geçýan ähli Radysa allanyň emri bilen bolýandyr diýip öwredýär. Her kimiň öz kysmatyna kaýyl bolup, taňra galyberesede Hökümdara gulluk etmegini ündeýär. Yslam hiç kimi aldamazlygy, kesekimiň hakyny iýmezligi, mysapyra hemaýat etmegi, alynýän girdejiniň halal zähmetiň netijesi bolmalydygyny wagz edýär.
Sarymsak
Sarymsak Türkmen topragy dermanlyk ösümliklere baýdyr. Kesewini dürtseň, gögerýän ene ýerimizde ösüp ýetişýän dermanlyk häsiýetli ösümlikleriň biri-de sarymsakdyr. Onuň içdäni açmak, iýmit siňdirişi kadalaşdyrmak,ödi ,içegeleri arassalamak, damarlary giňeltmek,peşew işläp çykarmak,seýle hem ýüregiň gan aýlanyşyny kadalaşdyrmak ýaly häsiýeti bar. Sarymsak lukmançylykda giňden ulanylýar. Onuň spirte ýatyrylan görnüşi peşew haltadan we böwrekden daş çykarmakda hem-de guragryny aýyrmakda ulanylýar. Şonda 40 gram owradylan sarymsak 100 gram araga garylýar we şol erginiň 10 damjasy nahardan öň içilýär. Sarymsak gan basyşy ýokorlanan adamlayň we ateroskleroz keselli näsaglaryň kellagyrysyny, baş aýlanmasyny,ukysyzlygyny aýyrýar we akyl zähmete bolan ukybyny ýokorlandyrýar. Sowuklamada, demgysmada,gökbogmada sarymsak mesge ýagyna garylyp ,döşüň töweregine we arkada boýnuňa çalynýar. Mesge we süýt bilen garylan sarymsak iriňli ýaranyň tiz bitmegine ýardam edýär. Owradylan sarymsak ýa-da onuň şiresi siňňili aýyrmakda ulanylýar. Sarymsak çeýnelende, dişleriň düýbi bekäp, agyzdaky ýaralar bitýär. Ezilen sarymsakdan dem alynsa, dem alyş ýollarynyň sowuklamasy bejerilýär. Bu serişde bilen iriňli we bitmesi kyn bolan ýaralar aňsatlyk bilen bejerilýär. Sarymsak içegedäki soguljany aýyrmakda hem ulanylýar. Şonda 5-8 diş sarymsak gaýnadylan suw bilen içegäni ýuwmaly ýa-da sarymsagyň 1 dişini göni içegede ýerleşdirmeli. IUHD.Shadurdyyev Ahmet
Beyik Arap halyfaty(VI - XI asyrlarda)
- Bir ýere barsaňyz “Essalamy-aleýkum” diýip giriň! Mensize diýän diýmekdir.
- Ata-enenize hemişe mähriban boluň!
- Dogan garyndaşlaryňyza kömek ediň.
- Gysganç bolmaň, ýöne isripçilige hem ýol bermäň!
Yslam hiç kimi aldamazlygy kesekileriň hakyky iýmezligi, mysapyra hemaýat etmegi, alynýän girdejiniň halal zähmetiň netijesi bolmalylygyny wagz edýär. Yslam diniň esdasy kada kanunlary “Gurhan” kitapda 114 bölekden her sure birnäçe bölünýär. Aýatlaryň jemi sany 6 müňden gowrakdyr. Bu kataby Muhammet ölenden soň Abu Bekir (632-634) Omar (634-644) Osman (644-656) Aly (656-661) atly 4 çaryýarlar dowam edýärler. Olaryň döwletine halyjatlyk ady berilipdir. Abubekir medeni halyf bolupdyr. Onuň oruntutarylary Omaryň döwründe orta Aziýa basybalyjylykly ýöreliş gurapdyrlar. 640 ýylda bütin Palestina we Siriýany eýeläpdirler. Halkyny gula öwrülipdirler. 642-nji ýylda Araplar Müsüri 637 ýylda Eýrany säherini eýeläpdirler. 651 ýylda Eýran doly boýun egen.
Arap halyfaty VII-X asyrda Basybalyjylykly usurlaryň netijesinde giň arap döwleti halyfat döräpdir.
Yslam dini IX asyrda çenli eýelän ýerleriň halklarynyň aňyna yslam dinini girizipdirler.
Arap halyfatynda gul bilen gul eýesiniň arasynda garşylygyň bolandygyny aňladýär.
650 ýylda Gurhany işläp düzmegi Osman öz üstüne alypdyr, ýöne onuň kömekçileri bolupdyr.
Zor bilen yslam dini ýuwaş-ýuwaşdan ornaşdyrylyp, öňki ýerli dinleri (hristiýançylyk, iudeý, buddizm, zarastraçylygyň) gysyp çykaran ýeke-täk agalyk edýän dine öwrilýär. Muhammediň oruntutarlary dört çaryýärlar Abu Bekir (632-634) Omar (634-644) Osman (644-656) Ali (656-661) olaryň döwletine halyflyk ady berlipdir.
Hadysda Muhammediň durmuşy gürrüň berlipdir. Köp hadyslar Muhajirler we ansarlar tarapyndan döredilipdir (dini ýaýradyjylar). Muhammet ölenden soň Abu Bekir Medenede halyf bolýar. Ol arap taýpalarynyň gözgalaňlaryny basyp ýätyrýar. Onuň oruntutanlary Omaryň döwründe orta ýer deňzi Alynky we Orta Aziýa döwletilerine basybalyjylykly ýöreliş guralýär.
640 ýylda Araplar bütin Palestina we Siriýany eýeleýärler.
Basybalyjylykly uruşlaryň netijesinde giň arap döwleti halyfat döreýär. Dolandyryjylar yurt barada alada etmän, köpräk ýerleri basyp almak boýun egdirilen halklardan olja ýygnamagyň aladasyny edýarler. Yslam dini IX asyra çenli eýeläp ýerleriniň halklarynyň aňyňä siňdiriýär. Halyfatda gullaryň sany şeýle bir köp bolupdyr. Mysal üçin Abdar Rahmani Ibn Audeýe 30 müň guly bolupdyr. Gullar basyp alan ýurtlaryndan getirilen hünärmentleriň, demir usullarynyň hasabyna hem artypdyr.
Gullaryň biri Abu enda hünäri boýunça tagtadan zat bejerýän daşyň ussady bolupdyr. Halyf Omaryň ýanyna baryp öz hökümdaryndan negijedigini duýdurranda Omar oňa üns hem bermändir, ertirsi gün gul gylyjy bilen halyf Omary öldüropdir (644). Şeýdip Omar guluň elinden öldüpdir. Bu arap halyfatynda gul bilen gul eýesiniň arasynda garşylyklaryň bolandygyny aňladýar. Bu iri ýer eýeçilikli jemgyýetde-de gurçulygyň dowam edendigini subut edýär. Araplar eýelän ýerinde illü harbylagerli. Müsürde Fustat, Palestinada, Ramla, Irakda Kufa we barsa. Eýranda Siraz, Siriýäda şeýle şaherler bolupdyr.
Şeýdip Zakawkaziýa, Eýran, Merkezi Aziýa, Müsür, d.g. Afrikada ýerleşen araplar ýerli halk bilen assimerleşip, onuň medeniýeti kanul edipdir. Abu Bekir (634-644) Siriýa, Palestina, Wizantiýa ýörişler edipdir. Osman nähili bolsada gurhanyň sürelerini amal etmäge çalşypdyr. 3 gün halyf Osman (644-656) baý omaýatlar tiresinden gelip çykandygy sebäpli, onda ozone göwniýetjilik häsiýetde bolupdyr. Öz kowum garyndaşlaryna ýokary wezipeleri tabşyrylypdyr. Deňsizlik halkyň näzaryçylygyna getiripdir. Bedwinler bilen daýhanlar gozdalaňa aýaga galypdyr. Eýranda häkimiýete geçmegini talap edipdirler.
656 ýylda Osmany öldürip Ali (656-661) Muhammediň giýewsi-gyzy Fatima öýlenipdi. 4-nji halif bolup häkimiýete geçipdir.
Omaýatlar nebeleri munuň bilen razylaşmandyrlar. Nazary bolan Harijiler gozgalan turuzypdyrlar. Olar täze halif saýlamagy talap edipdirler. Soňa saýlamagy talap edipdirler. Soňa baha harizjiler dini topary döredilipdir.
1. Mülk (halyf we dolandyryjylaryňky)
2. waky – dini edaralaryňky
3. ikta – jemgyýetçilik ýerleri bolupdyr.
Ýerleriň hemmesini daýhanlar bejiripdirler. Mülkdarlar ýerleri kärendesine beripdir. Salgytlar emeriň, halyfyň kaznasyna siňiodir. Ikta ýerleri arasyndan ogluna nesle geçipdir. Sebäbi ol ýerler köplenç harby işe çeşmelere berlipdir.
VII-VIII asyrlarda Araplar d.g. Afrikany, Pirineý ýärym adasynyň köp ýerlerini eýläpdir. 715 Zakawkaziýa, soňra merkezi Aziýany basyp alýar. Basyp alan ýurtlarynyň halklary Omaýatlarydan närazyçylygy artýar. Şehitler we harajitlerden başgada 20 ýylarda täze topar abbasitler peýda boldy.
Omaýatlaryň häkimiýeti çykylsada olaryň biri Ispaniýa gaçyp, garaşsyz kardow emiratyny döretdi. Abbasitler basybalyjylylyk syýasatyny dowam etdirdiler.
Halyfatyň g.d. Merw oazisinde gozgalaňe Abu Mulsim ýolbaşçylyk etdi. Ol asly gelip çykyşy boýunça parsdy, Horasan we Mawerannahryň halky gozgalaňa aýaga galdy. (Amyderýa bilen Syrdarýanyň aralygy) bir bada 60 oba aýa galýar.
Hünärmentler, söwdagärler, daýhanlar gatnaşdy. Gözdalan 747 ýylda başlanyp üç ýylda golaý dowam etdi. Halyf Merwan II Müsüre geçip şol ýerde öldüpdir. Halyf diýip Abbasid Abul Abbas yglan edipdirler. Abbasitler (750-1258) Halifatda häkimligi ele alýär.
Ýöne abbasitler Siriýada, Damaskda köp saklanyp bilmediler, sebäbi ol ýerde Omaýatlryň tarapdarlary köpdi. Şol sebäpli olaryň ýurdyň paýtagtyny Bagdada geçirdiler (762 ý.). Abbasidleriň döwründe söwda we ýere iri ýer ýeçiligi saklanypdyr.
Ikta düzgüni ýaýraýar. Musulman dini edaralarynyň wakuf ýerleri bolupdyr. Halyfatda VIII asyryň 2 ýarymyndan IX asyryň I ýarymyna çenli Abbasidleriň häkimiýetine garşy halk hereketleri dowam edipdir.
755 ýylda Horasanda Sumbodyň gögalany Merkezi Aziýada 776-783 ýylda Mukannanyň ýolbaşçylygyndaky halk hereketi (Akbynaslylaryň gözgalany) Gürgende 778-779 ýylarda gözgalan boldy.
816-837 ýylarda Azerbaýjanda we Günbatar Eýranda Babegiň ýolbaşçylygyndaky daýhan hereketleri boldy. 839 ýylda Tabristanda (Mazendaranda) Marýaryň ýolbaşçylygyndaky halk köpçüliginiň hereketi bolup, daýhanlar araplaryň ýerlerini eýeläpdirler.
VIII-IX asyrda hüramentleriň hereketi Azerbaýjana we Merkezi Aziýada täsirli bolupdyr (huromit sözüniň gelip çykyşy barada maglumat ýok). Bu hereket iri ýer eýeleriniň ezişine garşy bolandygy üçin progressiw rol oýnapdyr.
Halyf Muliniň döwründe (813-833) Müsürde halk salgytlara çydaman herekete gelýär. Muliniň özi baryp gozgalaňy ýätyrýär. Aýllary, çagalary gula öwüripdirler. Ýöne nähili bolsa-da, gozgalaň ýatyrylandan soň salgytlar düzgünleşdirilýär.
Araplar syýasy taýdan pese gaçsada arap-musulman medeniýeri, edebiýaty hünärmentçilik, söwda, deňizde ýüzmek ösdi. Suw gurluşygy, desgalaryna uly üns berildi. Yspaniýa bilen Hytaý aralagynda sowatly adamlaryň sany artdy. Goşuna uly üns berildi. Göçüp-gonup ýörän bedwinlere derek hakyna tutma goşup berildi. Agrar gatnaşyklary Abbasidlererde öňli ýaly galdy.