Magtymguly_eýýamynyñ_arheologiýasy
Türkmenistanyñ Magtymguly eýýamynyñ arheologiýasy Günorta Türkmenistanyñ arheologiýa toparlaýyn ekspediýasy we Köneürgenç arheologiýa-etnografiýa ekspedisiýasy tarapyndan öwrenildi. Arheologiýa ylmy-barlag işleriniñ netijesinde Magtymguly eýýamynyñ arheologiýasynyñ, aýratynam halk binagärçiliginiñ öz boluşly alamaty ýüze çykaryldy. Bu barada Türkmenistanyñ XVI-XVIII asyrlardaky binagärçiligi hakynda birinji çap edilen ylmy iş bolan rus arheology G.A.Pugaçenkowanyñ 1958-nji ýýlda neşir edilen Günorta Türkmenistanyñ binagärçiliginiñ ösüş ýollary hakyndaky kitabynda maglumat berilýär. Türkmenistanyñ taryhynda 16 asyr-19 asyryñ başy bna gurluşygynyñ pese duşmagy bilen häsiýetlendirilýär. Munuñ sebäbi özara uruşlar we Eýran we Buhara, Hywa hanlyklarynyñ arasyndaky uruşlar bolupdyrlar. Türkmenistan harby hereketleriñ meýdanyna öwrülipdir. Uruşlaryñ we Hindistana, Hytaýa hem-de Gündogaryñ beýleki ýurtlaryna deñiz ýollaryñ açylmagy netijesinde, ondan ozal Merkezi Aziýanyñ üsti bilen geçen gadymy söwda ýollary öz birinji derejeli ähmiýetleri ýitiripdirler. Munuñ özi Merkezi Aziýa şäherleriniñ obadançylygyna ýäramaz täsirini ýetirdi. Olarda söwda, senetçilik we gurluşyk sungaty pese duşdy. Şol wagtlarda türkmenleriñ entäk öz merkezleşdirilen döwleti ýokdy. XV asyryñ ahyrynda Tiýmerleriñ özara uruşlar bilen gowşamagy sebäpli Türkmenistan özbek hanlarynyñ olçasyna öwrüldi. Şol döwürde gadymy şäher merkezleri weýran edilýär. Ýurt barha beter ykdysady pese düşüşe sezewar bolýar. Türkmeniñ Altyn Asyrynyñ Altyn Kitaby bolan Mukaddes Ruhnamada hem bu döwür şeýle häsiýetlendirilýär: «Türkmen ruhyunyñ dördinji eýýamy XVII-XX asyrlary öz içine alýar. Bu eýýam ruhyñ taryhy - işjenlik taýdan iñ gowşan döwri bolup çykdty» (293 sah.) ýa-da ýene bir jümlede şeýle beýan bar: «Beýlikler, hanlyklar özara oñuşmaýarlar, uly söweşler edip, türkmenler öz özüni helläk edip başladylar. Türkmeniñ abraýy, güji, gurby, ruhy pese duşup başlady» (43 sah). Şol wagtlardan saklanan taryhy ýadygärlikleriñ sany köp däl. Olar özleriniñ çeperçilik we tehniki ämiýetleri boýunça hem özlerinden öñki wagtlaryñ binagärçilik eserleri bilen hiç bir hili deñişdirmäge laýyk gelmeýärler. Amyderýanyñ öz akymynyñ ugruny ýutgedip, Kaspiý deñizini däl-de Aral deñizine guýmagy bilen bagly türkmen topragy Uzboýyn, Sarygamyşyñ we Derýalygyñ kenarlarynda Amyderýanyñ orta akymlaryna- Köneürgenje we Köpetdag etegindäki etraplara göçüp başlapdyrlar. Bu hadysa XVII-XIX asyrlaryñ bütin döwründe dowam edýär. Ýarym göçme türkmen taýpylary hem täze öri meýdanlaryny gözlemek bilen Günorta tarap göçup gitmäge mejbur bolup, Ahal, Etek, Mary, Etrek, Gürgen sebitlerinde göçüp geldiler. Suw ýetmezçiligi zerarly köne ekerançylyk ýerler peýdalanyşdan galýarlar. Änewde, Maryda, Amyderýa kenarynda Atamyratda, Türkmenabatda ýaşaýyş dowam edýär. Köneürgençde derýalygyñ boýundaky Wezir,Tyrsek we başgalary ýaly şäherler hem harabaçylyga öwrülýärler we ilatsyz baş galýarlar. XVI asyryñ ikinji ýarymynda Köneürgenç hanlygynyñ paýtagtynyñ ywa geçirilmegi bilen Köneürgenç özüniñ öñki ähmiýertini ýitirýär. Emma türkmen taýpylary göçüşligiñ gurluşyga amatsyzlygy ýagdaýynda hem göçme maldarçylyk şertlerinde emele gelen halk medeniýetiniñ görnüşlerini girizipdirler. Jaý gurluşygynda pagsadan we çig kirpiçden gurluşyk işini alyp barylypdyrlar, ýaşaýyş jaýlary ownukrak bolupdyr we olaryñ bezegi hem köp bolmandyr. Täze göçüp gelen ýerleriniñ araçägiñ golaýynda bolmagy we Eýran hem-de beýleki döwletler tarapynda ýeke-ýekinden talañçylykly çözüşlara sezewar edilip durulmaklary bilen baglanyşykly türkmen taýpalary öz obalarynyñ her biriniñ daşyna bir gala, käte bolsa birnäçe gala aýlap, obalaryny howsuzlandyrmaga çalşypdyrlar. Bu galalaryñ köpüsi gadymy harabaçylyklaryñ üstünde bina edilipdir, çünki olaryñ üsti töweregiñkiden bellenträk bolup, täze goranyş galalaryny döretmek üçin amatly bolupdyr. Olar adatça inedördül ýa-da göniburçly görnüşli palçykdan diwarly, iç ýüzünden dirikler bilen güýçlendirlen bolupdyr. Galalaryñ çuñklerinde we her tarapynda ýarym tegelek diñleri bolupdyr. Şol wagtlarda berkidilen gaçypatalga binagärçikde halk döredijiliginiñ has aýdyn ýüze çykan ýeri bolupdyr. Kiçenräk tire obalary palçykdan salynan tamlar görnüşindäki oturymly ýaşaýyş öýli oba görnüşli etrapçalar peýda bolýarlar.