cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saady Şirazy
Gazallary
Saady Şirazy pars dilli edebiýatda gazal ýazmagyň ussady hasaplanýar. Saadynyň gazallarynyň çeperçiligi örän ýokarydyr. Olar çunňur mana hem de täsin gözellige ýugrulandyr. Gazallary ceperçiligin yokary derejesinde bolanlygy üçin, Saady Gündogar edebiyatynda in ussat gazalçylaryn biri hasaplanýar. Onuň gazallarynyn gözelligine maýyl bolan şahyrlar Saada öykünipdirler. Magtymguly Pyragy «Gülüstan» hem-de «Bostam eserleri bilen birlikde, Saady Şirazynyň gazallaryndan täsirlenip, dürli eserler döredipdir. Şolaryn biri-de halypasynyn adybir gazalyna öykünip yazylan «Eý, dost» gazalydyr. Saadynyn «Eý, dost», «Bostanlarda», «Dilberim», «Meyhana», «Kimde bardyr», «Eý, bady-saba» yaly onlarça gazallarynda ynsan söygüsi wasp edilýär:
Çekipdir Gündogarda pelek şemi zybana,
Getir, saky, agsamdan galan meýi bu yana.
Elimdaki küýzede ne dirilik suwudyr,
Hem naryň tagamy bar, hem menzeyär nardana.
Meý sunsalar ýürekden, al alymyň ýanynda, Diriligin suwundan ýagşy bolar meýhana. Heder etmez agaç at gylyç bilen gamçydan, Kyyamatyň howpundan düşmez gorka diwana.
Sopy hylwatda busup, Saady ýaşyl sährada, Hünär eýesi etmez hünärsize bahana.
«Meýhana» gazaly daň şapagyny suratlandyrmakdan başlanyar. Yokary çeperçilikde ýazylan her bir şygyr yaly, bu eserde hem esasy sözler göçme manylydyr, ýagny yöne söz däl. de, çeper sözdür. Onda dogup gelýän Güneş pelegiň (asmanyň) şemine menzedilýär. «Zybana» - «ýaldyrap duran ob» diýen manyny berýär. Şahyr özüni säher meýhanada oturan adama meňzedýär. Bu ýerde meýhana göçme manyda bütin yaşaýsy anladyp, durmuş gözelligin, bagtyn hem-de eşretin öyi hökmün- de görkezilýär. Üçünji beýtde şahyr şeýle gözel durmuşdan ynsan ömrüniň manysy diýen tema geçýär. Ynsan dine durmuşynyň gö- zelligi bilen däl, eýsem, janynyn bakylygy bilenem gymmatlydyr. Sygryň soňky bentlerinde bakylyk temasyna geçen şahyr «diri lik suwy (aby-haýýat), «agaç at» (tabyt), «kyýamab» ýaly sözleri ulanypdyr. Gazalyn sonky beýdinde şahyr durmuşdan lezzet al- magy, şol bir wagtda-da, çakli ömürden many we sapak almagy ündeyär. Ol öz durmuşyny manyly hem de sapaly, gül-gülälekli 3246&
O'odham
thumb|Bu Tohono O'odham tarapyndan ulanylýan resmi däl baýdak. Oodham halky Arizonadaky Sonoran çölünde ýaşaýan ýerli amerikan toparydyr. Tohono, Akimel we Hia C-ed-e bölünen Uto-Aztecan topary. Arizonanyň günortasynda, birnäçe rezervasiýalarda, şeýle hem Tukson ýaly şäherlerde ýaşaýarlar. Olary Meksikada hem tapyp bolýar. thumb|Akimel O'odham tarapyndan ulanylýan tüýdükler. Birleşdirilen 3 toparyň hemmesiniň sany 40,000 töweregi diýlip çaklanylýar. Takyk ilaty belli däl. O'odham sözi "adamlar" manysyny berýär we her kiçi toparyň atlary olaryň ýaşaýan gurşawyny suratlandyrýardy. O'odham bir etnik topar hökmünde işlese-de, O'odham bolan adamlar bir şahsyýet däl-de, öz taýpasy bilen has köp tanşýarlar.
Albert Eýnşteýn
Albert Eýnşteýn (14 Mart 1879 – 18 April 1955) — Modern fizikanyň 2 sütüninden biri bolan Otnositellik teoriýasy ny; kwant teoriýasy ny we statistk fizika ny esaslandyran Germaniýada doglan fizik.
Bilimi we zähmet ýoly
1900-nji ýylda Sýurih politehnikumy ny tamamlady. Ondan soňra ilki Wintertur da, soňra Şafhauzen de mugallym, Bern däki federal patent býurosynda ekspert (1902—1909); Sýurih uniwersiteti nde professor (1909), Prussiýa we Bawariýa Ylymlar Akademiýasynyň agzasy (1913), Berlin uniwersiteti niň professory we fizika institutynyň direktory (1914) hökmünde işledi. Şol ýyllarda Eýnşteýn otnositellik teoriýasynyň, şöhlelenmäniň kwant teoriýasynyň, statistik fizikanyň, Broun hereketiniň we şöhlelenme teoriýalarynyň üstünde işledi. 1921-nji ýylda Fotoeffekt kanunlary ny açanlygy we teoretiki fizika baradaky işleri üçin Nobel baýragy bilen sylaglandyryldy.
Çeşme
Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 10, sah. 269
Zuni Adamlar
thumb|Adaty Zuni watany, Orta ýer (Zuni dili: Halona Idiwan'a) açyk ýaşyl reňkde görkezilýär. Häzirki Zuni rezervasiýasy goýy ýaşyl reňkde. Zuni halky (Zuni dili: A: shiwi) ABŞ-da, esasanam Arizona we Nýu-Meksiko ştatlarynda ýaşaýan ýerli amerikan toparydyr. Adobe bilen gurlan "Pueblos" atly köp derejeli ýaşaýyş jaý toplumlarynda ýaşadylar.
Awtotransformator
Awtotransformatoryñ türkmen dilindäki manysy elektrik toguny özi regulirleýän gural diýmek. thumb|150px|Awtotransformatoryñ shemasy thumb|right|240px|Sazlanyp bolýan awtotransformator
Aziýa
thumb|Ýarymşaryň kartasynda Aziýa thumb|300px|Dünýä kartasynda Aziýa
Аziýa — Dünýäniň iň uly bölegi, ol Ýewropa bilen bilelikde Ýewraziýa materigini emele getirýär. Meýdany — 43,4 mln km² çemesi.
Babeziýa
BABEZIÝA   (Babesia)   ýa-da  piroplazma     (Piroplasma)   — sarkodowlar klasynyň piroplazmidler    hataryna degişli iň  ýönekeý jandarlar urugy. Babeziýa diýen at gara mallaryň ganynda bu urugyň parazitleriniň bardygyny ilkinji gezek açan  (1888)   rumyn alymy W. Babeşiň  hatyrasyna   dakylýar   (1893). Babeziýalar   gara malyň,  gylýalyň,  goýnuň, doňzuň,  itiň ganynda parazit bolup ýaşaýar we olar agyr keselleri—babeziozlary  döredýärler. Babeziýa süýdemdiriji haýwanlaryň ganyndaky eritrossitlerde her biri 2—4 jynsa bölünmek arkaly jynssyz  köpelýärler. Babeziýa   sakyrtgalaryň organnzminde (içegesinde ýa-da öýjük içinde) jynssyz köpelmek bilen, mallara şolar arkaly ýokuşýar.
Babegiň gozgalaňy
190px|right
BABEGIŇ GOZGALAŇY — takm. 816—837 ýyllarda Arap halifatyna garşy Azerbaýjanda we Günbatar Eýranda dörän halk   hereketi. Babek  8   asyryň   ahyrynda  garyp maşgalada doglupdyr. Ol çopan, kerwende düýe idiji, soňra Töwrizde hünärment bolup işläpdir. Babek hürremitleriň  azat   edijilik   göreşine   goşulypdyr, 816 ýylynda   hereketiň   ýolbaşçysy  Jawidan  ölenden  soň   göreşe ýolbaşçylyk   edipdir. Ol  halky   arap    zulumyndan   azat bolmak  ugrundaky  aýgytly  göreşe çagyrypdyr. Halk köpçüligine azatlyk bermegi wada edipdir. Onuň goşuny daýhanlardan, hünärmentlerden,  şäher  garyplaryndan düzülipdir, feodallar hem öz bähbitlern üçin birbada olary goldapdyr. 9 asyryň 30 ýyllarynda  Babegiň  gozgalaňy has  giň  gerime eýe bolup, ol tutuş Azerbaýjana,   Günbatar Eýrana, Gündogar Ermenistana ýaýrapdyr. Babegiň nökerleriniň sany 300 müňe etipdir. Halif Babegi iň howply duşman hasaplap, 835 ýylynda onuň garşysyna köp goşuna baş edip belli serkerdesi Haýdar ibn Kowusy iberipdir. Gazaply çaknyşyklardan soňra 837 ýylynyň güýzünde hürremitlernň Badz galasy  araplar tarapyndan  eýelenipdir. Babek ýesir alnyp, 4 sentýabrda  gynalyp öldürilipdir. Ol ölmeziniň öň ýanynda: «Men armanly, çünki bu itleriň   hemmesinn ýok edip  bilmedim» diýipdir. Babegiň  gozgalaňy ýeňlişe sezewar   bolsa-da,  Ýakyn Gündogarda iň güýçli hereketleriň biri bolup, Arap halifatynyň ýykylmagyny tizleşdiripdir.
Zehin synagy
thumb|250px|right|Zehin synagy ýerine ýetiriş şekili, şekilde görnüşü ýaly ortaça bir ynsanýñ zehini ZS (100 bal)
Bütindünýä Saglyk Guramasy(BSG)nyñ (WHO) hödürledigi zehin klaslandyryş tablissasy. thumb|140px|Zehin synagyna degişli bir mysal
Daşarky çykgytlar
Iñlisçe ZS testler:
Babko Anatoliý Kirilowiç
BABKO Anatoliý Kirillowiç (1905—1968) — sowet himik-analitigi, prof. N. A. Tananaýewiň şägirdi, USSR YA-nyň akademigi, USSR-yň ylymda at gazanan işgäri, 1940-njy ýyldan SSKP çleni. B. Nowosibirsk oblastynyň Tomsk raýonynyň Sužden obasynda dogulýar. 1943 ýylyndan prof., 1944 ýylyndan Kiew uniwersitediniň analitiki himiýa kafedrasynyň müdiri bolup işleýär. Babko 1939 ýylynda USSR YA-nyň umumy we organiki däl himiýa institutynyň analitiki himiýa bölümini guraýar we ömrüniň ahyryna çenli oňa ýolbaşçylyk edýär. Onuň esasy ylmy-barlag işleri kompleks birleşmeleriň fiziki himiýasyna, olary analitiki himiýada ulanmaklyga, analiziň fotometrik we lýuminissent metodlaryna degişlidir. Ol 400-den gowrak ylmy işiň awtorydyr. Babko Lenin ordeni we başga-da birgnäçe orden hem medallar bilen sylaglanýar.
Babikow Gennadiý Fýodorowiç
BABIKOW Gennadiý Fýodorowiç (1911) — türkmen sowet hudožnigi, peýzažçy, TSSR-iň sungatda at gazanan işgäri (1967). Lipessk oblastynyň Ranenburg şäherinde dogulýar. Ol Russiýa respublikasynyň çeperçilik akademnýasynyň (RRÇA) Moskwa studiýasyny gutarýar. Babikow talantly sowet hudožnikleri Y. I. Maşkowyň we P. P. Sokolow-Skalýanyň okuwçysy. 1935 ýyldan TSSR Hudožnikler soýuzynyň çleni. Babikowyň döredijiligi türkmen topragyny özgerdijilere bolan mähir bilen gurşalaidyr. Ol «Köpetdagyň eteginde», «Gudok», «Säher», «Çeleken», «Estakada», «Ýer», «Krasnowodsk porty», «Biziň Çelekenimiz» we beýleki ençeme görnükli eserleriň awtorydyr. Ol birnäçe medal bilen sylaglandy.
Babýof Grakh
thumb|200px|François-Noël Gracchus Babeuf BABÝOF (Babeut) Grakh (Fransua Noel, 1760-1797) — franssuz rewoýosýoneri, kommunist-utopist, Direktoriýa döwründe «Deňligiň hatyrasy üçin» diýen hereketiň ýolbbaşçysy. Ol Sen-Kantende garyp soldatyň maşgalasynda dogulýar. 1790 ýylynda sowa salgytlary tölemekden boýun gaçyrmak ugrundaky hereketi gurandygy üçin Pariž türmesine taşlanýar we ondan Ž. P. Maratyň kömegi bilen azat bolýar. 1793—94 ýyllarda ýene-de tussaglykda bolýar. Ol türmeden çykandan soň, termidorian Konwentiň syýasatyny öz gazetiniň üsti bilenn aýgytly tankyt edýär. Şonuň üçin ol 1795 ýylynyň fewralynda ýene-de tussag edilýär. Ol türmede «Deňligiň hatyrasy üçin» diýen guramanyň özenini düzýär. 1795 ýylyň 18 oktýabrynda Babýof türmeden çykyp, ýene gazetini çykaryp başlaýar. Babýof «gizlin gozgalaňçylar Direktoriýasyny» döredýer. Ol gurama ýaragly gozgalaň taýýarlaýar. Emma 1796 ýylyň 10 maýynda herekete gatnaşyjy Grizeliň dönühlik etmegi netijesinde guramanyň üsti açylýar we onuň ýolbaşçylarynyň hemmesi tussag edilýär. 1797 ýylyň 27 maýynda Wandomda bolan prossesden soň Babýof jezalandyrylyp öldürülýär.
Babitleriň gozgalaňlary
BABITLERIŇ GOZGALAŇLARY — 1848—52 ýyllar-da Eýranda bolan antifeodal we daşary ýurt kapitalyna garşy gönükdirilen halk gozgalaňlary. Babitleriň gozgalaňlarynyň hereketlendiriji güýçleri daýhanlar, hünärmentler, şäher garyplary we ownuk söwdagärlerdir. Gozgalaň babitleriň dini-syýasy taglymaty astynda bolup, oňa ruhanylaryň we söwdagärleriň aşaky gatlagynyň wekilleri ýolbaşçylyk edýär. Eýranyň jemgyýetçilik-ykdysady we syýasy taýdan yzagalaklygy Babitleriň gozgalaňynyň orta asyr halk hereketine mahsus bolan dini formada bolup geçmegine sebäp bolýar. Birinji gozgalaň 1848 ýylynyň sentýabrynda Mazanderan welaýatynda bolýar. Gozgalaňa, esasan, daýhanlar we hünärmentler gatnaşýarlar. Gozgalaňçylar hususy eýeçiligi ýatyrmaga, emläk umumylygyny we adamlaryň deňligini gazanmaga synanyşýarlar. Olar gozgalaň basyp ýatyrylýança, 1849 ýylynyň maýyna çenli, şa goşunlaryny yzyna serpikdirýärler. Ikinji gozgalaň 1850 ýylnyň iýun—dekabrynda Zenjan şäherinde bolýar. Munda hem birinji gozgalaňdaky ýaly şygarlar öňe sürülýär. Oňa aýallar hem aktiw gatnaşýar. 1850 ýylynyň ahyrynda gozgalaň basylyp ýatyrylýar. Üçünji gozgalaň 1850 ýylynyň iýunynda Neýrizde, Farsda bolup, birnäçe günden soň basylyp ýatyrylýar. Emma Neýriziň töweregindäki daglyk raýonlarda babitleriň ýaragly göreşi dowam edýär. Babitleriň gozgalaňlary ýatyrylandan soň, bu hereket köpçülikleýin häsietini ýitirýär we terrorçylyga öwrülýär.
Babizm
BABIZM — babitler sektasynyň dini taglymaty. Ol 19 asyryň 40 ýyllarynda Eýranda Bab tarapyndan esaslandyrylýar. Ol Eýran söwda burjuwasynyň peýdasyna jemgyýeti   täzeden    üýtgedip   gurmak   talaby  bilen  çykyş  edipdir. Bab öz taglymatynda feodalsyz, açgöz ruhanysyz we daşary  ýurtlularsyz  monarhistik   hökümet  gurmagy,   söwdagärleriň   we hünärmentlernň   şadyhorram ýaşamagyny ündäpdir. Eýran şasy ony Maku türmesine taşladypdyr. Bab turmede «Beýan» diýen kitabyny ýazypdyr. Onuň pikiriçe, bu kitap Gurhany çalşyrmaly eken. Eýranyň ezilýän halky bu taglymatyň feodalizme garşy taraplaryny kabul edip alyp, köp ýerlerde gozgalaň edipdir. Şol döwürde Bab öldürilipdir. Babyň taglymatlarynyň demokratik elementlerini ösdürenlerden iň görnüklisi molla Muhammet Aly Barforuçskiý bilen görnükli babitka Kurrat al-Aýnydyr. 1848 ýylda olar Şahrud şäheriniň golaýyndaky Bedaşt obasynda birnäçe ýüz babidi ýygnap ýygnak geçiripdirler. Şonda olar ähli döwlet düzgünleriniň, kanunlarynyň, salgytlarynyň,  feodallara  garaşlylygyň  we  hususy  eýeçilignň ýatyrylmagyny, aýal-gyzlaryň erkek adamlar  bilen deň hukukly  bolmagyny talap  edipdirler. Olar Barforuş şäherimiň golaýyndaky Mazanderanda gala gurup berkleşipdirler. Emma, gala şa goşuny tarapyndan alnyp,   gozgalaň   rehimsizlik bilen  ýatyrylypdyr. Şondan soň  hem   babitleriň   hereketi   togtamaidyr  Zenjan, Neýriz we Fars şäherlerinde hem  babit gozgalaňlary bolupdyr. Bu gozgalaňlaryň şowsuz gutarmzgy netijesinde babit ýolbaşçylary terrorçylyk herekete başlapdyrlar. Olaryň 1852 ýylynda Eýran şasynyň janyna kast etmek üçin eden synanyşyklary hem başa barmandyr. Eýran feodallary we ruhanylar babitlerden rehimsizlik bilen öç alypdyrlar. Babizm esasynda soňra behaizm taglymaty döräpdir.
Bab-el-Mandeb
300px|right|thumb|Bab-el-Mandeb bogazynyň ýerleşişithumb|280px|Bab-el-Mandeb bogazy Bab-el-Mandeb (ar. Bab-el-Mandeb — gözýaş derwezesi, ol ýerde suwda ýüzmek howply bolany üçin şu ady alypdyr) — Arabystan ýarym adasy nyň günorta-günbatar çet gyrasy bilen Afrika nyň aralygyndaky bogaz. Ol Gyzyl deňzi Aden aýlagy hem-de Arabystan deňzi bilen birikdirýär. Iň dar ýeriniň giňligi 26,5 km. Farwaterde (gämi ýolunda) iň ýalpak ýerleriniň çuňlugy 182 m. Adalar arkaly aýry-aýry gollara bölünýär.
Xiaomi
""Xiaomi"" smartfonlary, ykjam programmalary, noutbuklary we köp sanly sarp ediş elektronikasyny dizaýn edýär, ösdürýär we satýar.
2011-nji ýylyň awgust aýynda ilkinji smartfony çykandan bäri, Xiaomi Hytaýdaky baş edarasynda bazar paýyna eýe boldy we akylly öý (IoT) enjam ekosistemasy ýaly has giň sarp ediş elektronikasyny ösdürip başlady.
Forbesiň esaslandyryjysy we baş direktory Lei Jun Hytaýyň 23-nji baý adamydyr. Kompaniýa 2014-nji ýylda 60 milliondan gowrak smartfon satdy.
Kompaniýanyň esasan Hytaýda, Hindistanda, Malaýziýada we Singapurda 8000-den gowrak işgäri bar. Indoneziýa, Filippinler, Günorta Afrika we Braziliýa ýaly beýleki ýurtlarda giňelýär.
Halkara maglumatlar korporasiýasynyň habaryna görä, 2014-nji ýylyň oktýabr aýynda Xiaomi, Samsung we Apple Inc.-den soň dünýäde üçünji uly smartfon öndürijisi boldy. IDC hasabatyna görä, Xiaomi 2014-nji ýylda Hytaýda iň uly smartfon satyjysy boldy we Samsung-dan öňe geçdi. 2014-nji ýylyň dekabr aýynyň ahyrynda Xiaomi maýadarlardan 1,1 milliard dollarlyk maýa goýumyny aldy we dünýäniň iň gymmatly tehnologiýa kompaniýalarynyň birine öwrüldi we Xiaomi-iň gymmaty 46 milliard dollardan geçdi. Xiaomi 2014-nji ýylyň iýul aýynda flipkart.com arkaly hindi bazaryna girdi. Redmi we Mi ady bilen enjamlary öndürýär.
Düýeçi
Düýeçi obasy Türkmenistanyň Daşoguz welaýatynyň Gurbansoltan eje adyndaky (ozalky Ýylanly) etrabynyň çäginde ýerleşýär. Ol Daşoguz şäherinden 10-12 km uzaklykda ýerleşip, onuň gözel tebigaty bardyr. Obanyň çäginde Daşoguz welaýat şypahanasy ýerleşýär. Bu obanyň adynyň gelip çykyşy barada dürli rowaýatlar we il içinde aýdylýan aýtgylar bar. Bu obanyň ýaşaýjylarynyň aglaba bölegi Ýomutlaryň Düýeçi tiresindendirler. Obanyň çäklerinde takmynan 2000 töweregi adam ýaşaýar. Şeýle-de şu at bilen tanalýan ýer ýüzünde ýene-de 8 sany oba bar diýip aýdylar. Olar Türkmenistanyň Lebap we Balkan welaýatlarynda, Türkiýe Respublikasynda, Azerbaýjanda hem-de Siriýa Arap Respublikasynda ýerleşýär.
Babuşkin Iwan Wasilýewiç
BABUŞKIN Iwan Wasilewiç (partiýa lakamy Nikolaý Nikolaewiç, Bogdan, Nowisskaýa we b.) (1873—1906) — bolşewik, rewolýusýoner. Özüniň rewolýussion işini 1893 ýylynda W. I. Leniniň ýolbaşçylyk eden gizlin işçiler kružogyňda başlaýar. 1895 ýylyndan başlap Peterburgdaky «Işçiler synpyny azat etmek ugrundaky göreş soýuzynyň» aktiw çlenleriniň biri bolýar. 1898 ýylynyň oktýabrynda RSDIP-niň Ýekaterinoslaw komitetini döredýär. W. I. Lenin tarapyndan esaslandyrylan «Iskra» gazetiniň aktiw habarçysy we Russiýada ony işjeň ýaýradyjy. Ol marksistik partiýany döretmek ugrundaky leninçilik hereketiň öň hatarlarynda bolup, «ykdysatçylaryň» garşysyna tutaýerli göreşýär. 1896—1903 ýyllarda rewýussion iş üçin Babuşkin üç gezek tussag edilýär. 1905—07 ýyllaryň rewolýussiasyna aktiw gatnaşýar. Ol RSDIP-niň Irkutsk we Çita komntetleriniň sostawyna girýär. 1906 ýylynyň ýanwarynda patyşa jellatlary tarapyndan atylyp öldürilýär.
Babasyl
Ilatyň 10%-i babasyl keselinden ejir çekýändir. Keseliň döremegine gan aýlanşygy kynlaşdyrýan dürli faktorlar sebäp bolup biler. Ol faktorlara aşakdakylar degişlidir:
Babasyl keseliň gaýtalanmagyna nädogry iýmitlenme (ýiti, duzly iýmit, alkogol kabul etmek) hem sebäp bolup biler.
Keseliň başlangyç döwründe artbujakda ýakymsyz sanjylamalar, gijeme ýaly alamatlar ýüze çykýar. Şu alamatlar näsagy birnäçe ýyllaryň dowamynda biynjalyk edip biler. Wagtyň geçmegi bilen, täret etmeden soň, artbujakdan ganyň gelmegi yüze çykyp, bu ýagdaý gaytalanyp başlaýar. Wagtynda bejergi başlanylmadyk ýagdaýynda, babasyl düwünleri ulalyp, çişýändir. Täretlenme wagtynda olar atrbujakdan çykyp, ýene yzyna çekilip bilýärler.
Babasyl düwünleriniň ganamagy has ýygy duş gelip, agyr ýük göterme, gan basyşyň ýokarlanmagy ony has hem güýjedip biler.
Ýöriteleşdirilen medisina kömegi berilmedik ýagdaýynda kesel has hem beterleşip bilýär. Näsagy artbujakda agyry, kynlyk bilen, agyryly täret etme biynjalyk edýär. Olaryň umumy ýagdaýy agyrlaşyp, käwagtlar bedeniň gyzgyny hem ýokarlanyp bilýär. Bejergisiz babasyl düwünleri has hem çişip, ulalyp, artbujakdan çykýarlar we yzyna olar kynlyk bilen salynýandyr. Bu ýagdaýda, babasyl düwünlerini barlag wagty görüp ýa-da el bilen hem anyklap bolýandyr.
Ýiti döwürde, babasyl düwünlerinde gan lagtalarynyň (tromb) ýa-da nekrozyň emele gelmegi ýaly gaýraüzülmeler ýüze çykyp biler. Babasyl keseli göni içegäniň poliplerinden, howply täze döremelerinden, içegäniň diwertikulez keselinden aýyl-saýyl edilýändir. Şonuň üçin hem, artbujakda ýüze çykýan islendik ýaramaz alamatlar proktolog lukmanyna ýüz tutmaga esas bolmalydyr.
Babasyl keseliniň bejergisinde köpsanly derman serişdeleri (konserwatiw bejergi) we operatiw usullar ulanylýandyr.
Derman serişdeleri düzüminde birnäçe dermanlary saklap, göni içegä goýulýan şemler, melhemler we suwuklyklar (mikroklizma üçin) görnüşinde ulanylýar. Bu serişdeler ýerli sowuklama ýagdaýyny, çişi, agyryny we gijemäni aradan aýyrýar. Olaryň düzümine girýän geparin bolsa, gan aýlanşygy kadalaşdyryp, emele gelen gan lagtalaryň (tromblaryň) eremegine kömek edýär. Häzirki günde dermanlaryň dürli görnüşleri ulanylýandyr: proktozan, ultraprokt, kortos, proktosedil, gepatotrombin we başgalar. Her dermanyň ulanyş aýratynlygynyň barlygy sebäpli, olary ýörite barlagdan soň, proktolog lukmany bellemelidir.
Ýörüte ýerli täsiri bolan dermanlaryň peýdalylygyny ýokarlanyrmak maksady bilen, agyzdan wena damarlaryň işini kadalaşdyryp, olarda gan lagtalarynyň emele gelmeginiň öňüni alar ýaly serişdeleri kabul etmelidir. (detraleks, troksewazin, wenodiol we ş.m.) Ýöne derman serişdeleri bilen bejerginiň doly we gutarnykly sagalma getirip bilmeýänligini bellemelidir. Olar diňe keseliň alamatlaryny wagtlaýyn aýyrmaga ýa-da gaýraüzülmeleriň öňüni almaga kömek edip bilerler. Başga bir tarapdan bolsa, geçirilen bejergiden soň lukmanyň maslahaty berjaý edilende, hirurgiki bejergini talap etmeýän halatlar hem duş gelýär.
Ýöne hemme adamlar öz ýaşaýyş we iş endiklerini çalyşmaga, olary üýtgetmäge taýyn däldirler. Şol sebäpli ýa-da babasylyň gaýraüzülmeleri ýüze çykan ýagdaýynda hirurgiki bejergini saýlamaly bolýar.
Ýarym hirurgiki operasiýalar (aýawly çemeleşýän usullar).
1. Skleroterapiýa.
Keseliň başlangyç döwründe ulanylýar: Göni içege doly açylyp, babasyl düwnüniň aýajygyna guradyjy serişde (meselem, etoksiskleroz) goýberilýär. Onuň täsiri netijesinde düwün gurap, ýeri birleşdiriji dokuma bilen çalşylýar. Bu operasiýany ýerine ýetirme lukmandan uly tejribäni we usullylygy talap edýändir. Operasiýany saglyk öýüniň şertlerinde geçirip bolýandyr we ol ýerli ýa-da umumy agyrsyzlandyrmany talap edýän däldir.
2. Temperaturanyň täsiri bilen bejermek.
Bu usul hem keseliň irki döwürlerinde ulanylýandyr. Pes temperaturanyň (kriodestruksiýa) ýa-da ýokary (infragyzyl koagulýasiýa) temperaturanyň kömegi bilen babasyl düwni dargadylýandyr. Uly düwünlerde bu operasiýa birnäçe tapgyrda geçirilyär. Başga usullara garşy görkezme bolanda bu usuly saylap alyp bolar. Keseliň ýene gaýtalanyp bilmegi, bu usulyň esasy ýetmezçiligidir.
3. Lateks halkajyklaryň kömegi bilen düwni daňmak.
1. Longonyň operasiýasy.
Babasylyň hirurgiki bejergisiniň iň ýaýran görnüşidir. Ýerine ýetirilişi az wagty talap edip, babasyl düwünlerini kesip aýyrma bejergisine garşy görkezme bolanda ulanylýandyr. Bu usulda göni içegäniň nemli bardasy düwnüň yokarsyndan dilinyändir.Longonyň operasiýasy babasyl keseliniň irki döwründe ulanylýar.
2. Babasyl düwünlerini kesip aýyrmak.
Düwünleri kesip aýyrmak giňden ulanylýan usullaryň biridir. Operasiýa şikes ýetiriji bolup, umumy agyrsyzlandyrma bilen ýerine ýetirilýändir. Operasiýadan soňky dikeliş döwri has uzak bolup, göni içegä gowy idegi talap edýär. Uly babasyl düwünlerinde ulanmak ýerlikli bilinýär. 3. Dezarterizasiýa.
Häzirki wagtda dezarterizasiýa usuly giňden ulanylýandyr. Babasyly bejermegiň häzirki zaman, täze hirurgiki usulydyr. Onuň esasyny uly babasyl düwnüni iýmitlendirýän arteriýany kesmek düzyändir. Bu opersiýany geçirmek üçin dopplermetriýa geçirmäge mümkinçiligi bolan ultrases abzaly gerekdir. Bu apparat lukmana gerekli gan damaryny tapyp, ony kesmäge we tikmäge mümkinçilik döredýändir. Operasiýa agyrysyz bolup, 25-30 minutyň dowamynda geçirilýändir. Dikeldiş döwrüni geçirmege talap etmeýär. Näsag 2-3 günden öz adaty gündelik durmuşyna gaýdyp gelýändir. Bu usuly babasylyň ötüşen ýagdaýlarynda hem geçirip bolýandyr we bejergiden soň keseliň gaýtalanma ýagdaýlary ýüze çykmaýandyr.
Clash Royale
Clash royale, Supercell tarapyndan 2016-njy ýylda tölegsiz satyşa çykarylandyr. Oýundaky oýunçular (esgerler) Clash of Clans oýunundaky oýunçularyň köpüsi diýen ýalaky bardyr. Bu oyun strategi oýunu bolup munda kartlar bilen oýnalynýar.
Oýnalyşy:
Oýunda agaç, kümüş, altyn, ägirt (giga), jadyly, epiki, super jadyly, mugt sandyk, täç sandygy, ýaryş sandyklary oýunda rowaýat sandygy bar. Bu sandyklary oýnuň ahyrynda satyn alyp bolýar ýa-da şaý-sepler (crystal) bilen satyn alyp bolýar. Bu sandyklardan alýan kartoçkalaryňyz bilen bir wagtyň özünde beýleki kartoçkalar bilen bir wagtyň özünde 8 kartoçkany döredip, iň köp 50 adamlyk klanlary hem öz içine alyp bilersiňiz, klanlarda dostlaryňyz bilen söhbet edip bilersiňiz, olardan kartoçka sorap bilersiňiz, kartoçka berip bilersiňiz, dostlaryňyz bilen söweşip bilersiňiz we klan sandyklary üçin täç ýygnap bilersiňiz. Oýunda 4 görnüşli kartoçka bar: Adaty, seýrek, epiki we rowaýat. Maksat oýun gutarandan soň has köp binany ýok etmekdir. 3 minutdan soň, iki oýunçy birmeňzeş mukdarda diňleri ýok eden bolsa ýa-da ýok bolsa, oýna goşmaça 3 minut goşular. 3 minudyň içinde islendik diňi ýuwan tarap ýeňer. 3 minutdan soň hiç kim ýeňiş gazanyp bilmese, oýun saklanýar. Durmuş diňlerden peselip başlaýar. Iň az janly diň weýran boldy. Beýleki tarap ýeňýär. Oýuny ýeňiş bilen tamamlan oýunçy, garşydaşyň kuboklarynyň sanyna baglylykda kubok alýar.
Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhy
Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhyna giriş
1.	Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhyny öwrenmekligiň ähmiýeti.
2.	Ilkidurmuş jemgyýetiniň taryhynyň döwürleri.
1. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhynyñ  dersi
Ilkidurmuş jemgyýetiniñ döreýşini, ösüşini we dargamagyny  öwrenýär.
Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhy adamzat taryhynyñ  ösüşiniñ esasy  dowletleriniñ  ilkinjisi we iñ  uzak  dowam  eden  döwrüdir.
Gadymy adamlaryñ esasy gurallary  daşdan bolup, olary iñ ýönekeý görnüşde  ýasapdyrlar. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhyny  öwrenmegiñ  uly ähmiýeti  bar. Sebäbi ilkibaşda adamlaryñ  hemmesi deñ we  bile ýaşan bolsalaram, kem-kemden  olaryñ arasynda  maşgala we nika  gatnaşyklary deñsizlik, hususy eýeçilik we  ş.m. ýüze çykýar. Döwletleriñ döreýşi hem  öz gözbaşyny  şol  döwürden  alyp gaýdýar. Şeýle meseleleriñ gelip çykyşyny  öwrenmek üçin  ilkidurmuş  jemgyýetiniñ  taryhy  möhüm  orun  tutýar.
Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhyny  dürli  terminler bilen  añladýarlar: “ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhy”, “ilkidurmuş taryhy”,  “Taryhdan öñki döwür”,  “taryha çenli döwür”  we ş.m.
Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhynyñ umumy  döwürleşdirilişi ilkinji gezek  1870 – nji ýylda  amerikan alymy  etnograf Zýü  Genri Morgan tarapyndan  amala  aşyryldy. XVIII asyrda taryhy  ýabanyçylyk, warwarçylyk we  siwilizasiýa ýaly dürlere  bölendiklerinden  ugur alyp,  ol ýabanyçylyk  we  warwarçylyk  dürlerini  üç basgançaga  bölýär:  aşaky basgançak,  ortaky basgançak,  ýokarky basgançak.
Ýabanyçylygyñ aşaky basgançagy adamyñ  döräninden  üzlem – saplam sözleýşiñ  ýüze çykan  wagtyna  çenli  aralygy  öz  içine  alýar. Orta basgançaga  balykçylygyñ  ýüze çykmagy we  oduñ ulanylmagy.
Ýokarky basgançaga – ok-ýaýyñ  oýlanyp  tapylmagyndan  soñky döwürleri  degişli edýär.
Soñra Z.G.Morgan warwarçylyk  döwrüniñ  aşaky basgançagyny  küýzegärçiligiñ  ýüze çykmagy  bilen  alamatlandyrýar. Warwarçylyk döwrüniñ ortaky  basgançagyny   ekerançylygyñ  we maldarçylygyñ  özleşdirilmegi  bilen, ýokarky  basgançagy bolsa – demriñ özleşdirilmegi bilen  başlanýar. Elipbiý ýazuwynyñ ýüze çykmagy  bilen  bolsa siwilizasiýa  başlanýar diýip hasap  edipdir.
Umuman, döwürleşdirmek meselesinde dürli  pikirler köp. Taryhy döwürleşdirilişde  esasan,  iki döwür  tapawutlandyrylýar:
1)	Ilkidurmuş sürüsi;
2)	Urug jemagaty (enelik urugy we atalyk urugy).
Arheologlar zähmet gurallarynyñ nämeden  ýasalandygyna  we olaryñ  ýasalyş usulyna  esaslanyp,  arheologiki  döwürleşdirişi döretdiler. Daş we bürünç asyrlarynyñ  döwürleşdirilişiniñ  esaslaryny  fransuz  alymy  G.Mortilýe we  şwed arheology O. Montelius goýdular. Daniýaly arheolog   K.Ýu. Tomsen bolsa,  üç “asyr” – daş, bürünç, demir asyrlary diýen  düşünjäni girizdi. Antropologiki döwürleşdiriş adamlaryñ fiziki keşbiniñ  üýtgeýşine  baglylykda  iñ gadymy, gadymy we  häzirki  zaman ýagny arhantrop, paleoantrop we paýhasly adam  ýaly görnüşlerini  tapawutlandyrýar.
Arheologiki döwürleşdiriş  boýunça  iñ gadymy  döwür  üçe  bölünýär:
4.	Daş asyry (adam döräninden  b.e. öñ III müñýyllyga  çenli)
5.	Bürünç asyry (b.e. öñ IV asyryñ   ahyryndan  b.e. öñ I  müñýyllygyñ  başyna çenli)
6.	Demir asyry (b.e.öñ I müñýyllykdan  başlanýar)
Daş asyry hem öz gezeginde gadymy daş  asyry (paleolit), orta daş asyry(mezolit), täze  daş asyry (neolit)   we  bürüñç asyryna  geçiş döwri  bolan  mis – daş asyry (eneolit) ýaly  dürlere  bölünýär.
Häzirki zaman alymlarynyñ  bir topary ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhyny  bäş döwre bölýärler:
I döwür: hojalygyñ we maddy medeniýetiñ  döremeginden öñki  döwür.
II döwür: ýönekeý özleşdiriji hojalyk, ol  1 mln  ýyl mundan  öñ b.e.öñ XI asyr  aralygyny, ýagny  irki we  orta gadymy  daş  asyryny  öz içine  alýar.
III döwür: ösen özleşdiriji  hojalyk. Ol giçki gadymy  daş asyryny, orta daş  asyryny, käýerlerde  bolsa täze  daş  asyryny hem öz  içine  alýar.
IV döwür: öndüriji hojalygyñ  döremegi. Ol ýeriñ  hojalyk  taýdan  has  ösen  ýerlerinde  b.e.öñ  IX – VIII  müñýyllyklary  (giçki orta  daş asyry – irki täze  daş asyry) öz içine  alýar.
V döwür: öndüriji hojalygyñ  döwri. Käbir gurak we çygly  subtropik  ýerler üçin b.e. öñ  VIII – V  müñýyllyklar degişli.
Tebigy şertleriñ özgermegi adamzadyñ  ösüşine täsir edipdir. Buzluk eýyamynyñ  başlanmagy   bilen  adamlarda täze endikler, başarnyklar ýüze çykyp, zähmet gurallary  kämilleşýär. Oduñ ulanylmagy, toparlaýyn iri haýwanlary awlamak,  buzluk eränsoñ emele gelen ýagdaýa   uýgunlaşmak,  ok-ýaýyñ  oýlanyp tapylmagy, şdiriji  hojalykdan – öndüriji hojalyga  (maldarçylyga  we ekerançylyga) geçilmegi, metalyñ  (mis, bürünç, demir) işlenip bejerilmegi we çylşyrymly  urug – taýpa  guramalarynyñ  emele gelmegi  - bular  ilkidurmuş  jemgyýetiniñ  şertlerinde adamzadyñ  geçen möhüm  döwürleridir.
3.Ilkidurmuş jemgyýeti barada maglumat berýän, taryhyny öwrenmäge kömek edýän  ähli zatlar  onuñ taryhy  çeşmeleri bolup bilerler. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhy arheologiki , etnografiki,  antropologik, lingwistik, paeobotanik, paleozoologik, ýazuw  çeşmeleri arkaly öwrenilýär. Taryhy öwrenmekde himiýa, fizika we informatika  ylymlary  hem ýakyndan  kömek berýärler.
Arheologiki çeşmelere  gazuw – agtaryş  işlerinde  tapylýan  maddy ýadygärlikler : zähmet gurallary, ýaraglar, ýasalan  ýerleriñ  we  jaýlaryñ  galyndylary, öý goşlary, bezegler, dini düşünjeler  bilen  baglanyşykly  zatlar we ş.m. degişlidir. Ýöne ähli ýadygärlikler  gowy saklanyp galmandyr. Daş we keramiki önümler  iñ gowy saklanan  ýadygärliklerdir.
Etnografiki çeşmeler  arheologiki  çeşmelere  garanda  ilkidurmuş  halklaryny  köptaraplaýyn  öwrenmäge  mümkinçilik  berýärler. Giçki paleolit döwründäki ýaly  medeniýetiñ  galyndylary bilen  ýaşaýan halklar  XIX  asyra  çenli hem  dowam edipdirler. Etnografiki çeşmeleriñ   kömegi bilen  ilkidurmuş halklaryny  hemmetaraplaýyn, olaryñ hojalyk, jemgyýetçilik gurluşy,  maşgala – nika gatnaşyklary, dini ynançlary  bilen birlikde  öwrenmäge  mümkinçilik berýär. Etnografiki maglumatlar  göz – göni gozegçilik  etmek arkaly  ýygnalýar.
Doly etnografiki maglumat almak üçin  käbir alymlar ilkidurmuş  taýpalarynyñ  arasynda, meselem, Z.Morgan irokezleriñ  arasynda, N.N.Mikluho – Maklaý papuaslaryñ  arasynda  bolup  ýaşapdyrlar.
Adamlaryñ süri we irki  urug döwürleri esasan  arheologiki  tapyndylar arkaly öwrenilýär. Ondan soñraky  dürler bolsa  etnografiki  çeşmeler arkaly  has gowy  dikeldilýär.
Urug gurluşy döwrüni paleoantropologiýanyñ, lingwistikanyñ , folklaryñ, geologiýanyñ , paleontologiýanyñ , paleoklimatologiýanyñ  kömegi bolmasa , öwrenmek  juda kyndyr.
Dilçiler süñ ikinji manysyny ýüze çykaryp, diliñ we ilkidurmuş  adamlaryñ  ýaşaýşynyñ  belli  bir  tarapynyñ  ösüşini  öwrenýärler. Paleontalogiýa gadymy ösümlikleri  we haýwanlary olaryñ  galyndylary  esasynda  öwrenýär we şol döwrüñ ösümlik hem haýwanat  dünýäsini  dikeldýär.
Paleoklimatologiýa gadymy döwürleriñ  howa şertlerini  öwrenýär.
Geologiýa Ýeriñ düzümi,  gurluşy we taryhy  hakyndaky  ylym bolup,  adamzadyñ  ýaşyny anyklamaga  kömek edýär. Arheologiki tapyndylaryñ  ýaşyny fiziki we himiki  usullar arkaly  kesgitleýärler. Häzirki zaman ylmynyñ ösen derejesi  ilkidurmuş jemgyýetiniñ  taryhyny  öwrenmekde  möhüm orun tutýar.
Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhnamasy  ilkidurmuş  jemgyýeti hakyndaky  ylmyñ ösüşiniñ  taryhydyr.
Ilkidurmuş jemgyýeti hakyndaky ylym XIX asyryñ  II ýarymynda  ýüze çykýar. Ýöne ondan öñ hem  ilkinji adamlar barada  gyzyklanmalar  bolupdyr. Gadymy Gündogaryñ birnäçe   döwletlerinde    ilkidurmuş adamlarynyñ   durmuşy baradaky maglumatlar olaryñ  ýazuw ýadygärliklerinde  duş gelýär. Antik alymlardan Gerodot  Skifleri we Afrikanyñ  käbir halklaryny, Ksenofont Kiçi Aziñ  halklaryny  Strabon, Ýewropanyñ  we Aziýanyñ  halklaryny, Sezar we Tasit  germanlary öz  içlerinde  beýan  edipdirler. Adamzadyñ ilkinji  döwri barada  Gesiot, Demokrit, Lukresiý Kar  dagy hem  öz garaýyşlaryny  beýan  edipdirler.
Beýik geografiki açyşlardan  soñ ilkidurmuş  eýyamy baradaky garaýyşlar täze  basgançaga  gadam goýyarlar. Fransuz missioneri Lafito Demirgazyk Amerikanyñ  indeýleriniñ  däplerinden  Ýewropa  halklarynyñ  uzak geçmişiniñ  meselelerine  düşündiriş  tapyp  boljakdygyny  aýdypdyr.
I.Ýa. Bahowen (şweýsar alymy) 1861 – nji ýylda  çap bolan “Enelik hukugy”  diýen işinde  geçmişde  ähli halklarda  aýallaryñ häkimlik edendigini aýdýar. Ilkidurmuş jemgyýetiniñ taryhy barada L.G.Morgan, K.Marks,  F.Engels,  G.Spenser, E.Teýlor, D.Zebbok, A.Bastian, mak – Zennan, Ýu. Lippert dagy XIX asyrda  uly işler  bitirdiler. Bu ylmyñ ösmeginde  rus syýahatçylaryna  uly orun degişlidir. 1924-nji ýylda B.K.Nikolskiý tarapyndan  ilkidurmuş jemgyýeti  barada  “Ilkidurmuş adamzadynyñ  oçerkleri”  diýen ilkinji  umumylaşdyryjy  iş ýazylýar. Ilkinji iş 1935-nji  ýylda  N.P.Tokin  tarapyndan  ýazylyp,  ol “Ilkidurmuş  jemgyýeti” diýlip atlandyrylýar. Häzirki wagta çenli bu mesele boýunça  birnäçe ýörite işler, okuw  kitaplary çap edildi.
Bawariýa
right|thumb|Bawariýa Alplary. Bawariýa (Bayern) — Germaniýa Federatiw Respublikasynyň (GFR) günortasynda we günorta-gündogar böleginde ýerleşýän toprak. Ol tutýan meýdany boýunça GFR-iň düzümindäki iň uly toprak bolup durýar.
Administratiw bölünişi: ýedi sany administratiw okrugy — Ýokarky Frankoniýa, Ortaky Frankoniýa, Aşaky Frankoniýa, Ýokarky Pfals, Aşaky Bawariýa, Ýokarky Bawariýa, Şwabiýa. Paýtagty — Mýunhen şäheri. Ilatynyň esasyny dört sany halk düzýär — bawarlar, frankonlar, şwablar we sudet nemesleri.
Meýdany 70,6 müň km2. Ilaty 10,5 mln. adam (1969). Bu ýerde Alp daglarynyň iň belent nokady Ssugşpitsse 2963 m-e ýetýär. Ýanwaryň ortaça temperaturasy 0 °C,—3 °C, iýulyňky +15 °C, +29 °C. Ýylyň dowamynda 935 mm ygal duşýär. Bawarýanyň territoriýasynyň 1/3 bölegi tokaýlykdyr, çemenlikleriň, dag çemenlikleriniň ep-esli bölegi şu regiondadyr. Uly derýalary Dunaý we onuň goşantlarydyr. Bawariýa GFR-iň industrial-agrar ýeridir. Senagatyň maşyn gurluşygy, elektrotehnika, dokma, azyk, nebiti gaýtadan işleýän pudaklary ösendir. Oba hojalygynda däne, gant şugundyry, kartoşka we başga ekinler ekilýär. Maýn derýasynyň jülgesiide üzümçilik bilen hem meşgullanylýar. Demir ýollaryň köpüsi elektrifikassiýalaşdyrylandyr. Dunaý we Maýn derýalary gämi gatiawly. Bawariýada 3 uniwersitet bar.
Ilkidurmuş adam toparlary
Ilkidurmuş adam toparlary.
1.	Gadymy adamlaryň zähmet gurallary.
2.	Paleolit döwründe tebigy şertleriň özgermegi.
2.	Irki adam sürülerinde jemgyýetçilik gatnaşyklary.
1.Irki paleolit döwrüni sell we asell  döwürlerine  bölýärler. Şell medeniýetine mundan takmynan  600-400 müñ ýyl mundan öñki döwür degişli  bolup,  ony Fransiýanyñ  Şell şäheriniñ  golaýýndan  tapylan  tapyndylar esasynda  şeýle atlandyrdylar...
Iñ gadymy ýadygärlikler Le. Lazare (150 müñ ýyl  mundan öñ), Lýalko, Nio, Fonde-de-Gom (Fransiýa), Altamira (Ispaniýa) gowaklaryndan   tapyldy. Adamlaryñ iñ ilkinji zähmet gurallary çakmak daşyndan  ýasalan  çapgyçlar bolupdyrlar. Çapgyçlaryñ ýokary giñ tarapy  eliñ aýasynda  amatly bolar ýasalypdyr.
Daş gurallarynyñ kömegi bilen  haýwanlary öldüripdirler, ösümlikleriñ iýilýän köklerini  gazyp  alypdyrlar, agaç işläp bejeripdirler. Çakmak daşy tebigatda köp duş gelýär. Ol gaty we döwlende  ýiti gyralary bolýar. Mustýe döwrüniñ  ahyrlarynda  süñkden hem  zähmet  gurallaryny  ýasapdyrlar.
1)	ýaraglar;
2)	Zähmet gurallary (naýzanyñ uçlary, pyçaklar, deri işläp bejermek üçin   daş gurallar, süñk we  agaç işläp  bejermek üçin  gurallar).
Iñ gadymy adamlar ösümlik we et iýmitleri bilen  iýmitlenipdirler. Ilkibaşda olar ýygnaýjylyk   bilen meşgullanyp, soñra  awçylyk  hem  ýüze  çykypdyr. Aw awlamak üçin dürli  zyñylýan  serişdeler (gysga naýzalar, dürli garpanlar, ýörite naýza zyñyjylar)  ulanylypdyr. Bu bolsa haýwany belli bir  aralykdan  öldürmäge  mümkinçilik  beripdir.
2.Adamzadyñ ilkidurmuş  taryhyna  100 müñ ýyla  golaý  mundan öñ  demirgazykdan  süýşüp  gelen ägirt uly buzluk ury täsir  edipdir. Buzluk ýer ýüzüniñ ýarysyny  tutupdyr we  gazaply  howa  şertleri   emele gelipdir.
5.	Buzlukdan öñki döwür;
6.	Buzluk döwri;
7.	Buzlukdan soñky döwür.
Birinji döwrün adamlary - arheantroplar  (Pitekantrop,  sinantrop we ş.m.), ikinji döwrüñ adamlary – paleantroplar (neandertal adamlary), üçünji döwrüñ  adamlary – neantroplar (häzirki adamlar).
Buzluklaryñ galyñlygy 1–2 km  ýetipdir. Buzlugyñ merkezi Grenlandiýa  bolansoñ, Demirgazyk  Amerikada  onuñ  tutan  meýdany  Ýewropadakydan  we Aziýadakydan  üç esse  köp bolupdyr. Demirgazyk Aziýada we Sibirde  buzluk Ýewropadaka  garanda  gowşagrak  bolupdyr. Buzluk eýýamyny  dört döwre  bölýärler:
3.	riss;
4. wýurm (bu atlar geologlaryñ buzlugy öwrenen ýeri bolan alplardaky   şweýsar obalarynyñ  ady bilen  baglanyşykly). Ilkinji buzluklaryñ  gelmegi bilen  howa sowapdyr, ýöne  giçki asell döwründe  has-da  sowuk  bolup başlaýar. Mustýe döwründe  iñ dowamly  we uly  riss  buzlugy başlanýar. Ýyly howa ýagdaýynda ýaşan  haýwanlaryñ  bir bölegi  sowukdan  ölýär, bir  bölegi-de  günorta göçýär. Olaryñ ýerine indi  momontlar (uzyn tüýli  piller), sibir nosoroglary, tizonlar, sugunlar, loslar we ýyrtyjylar (gowak aýylary, ýolbarslar we ş.m.) ýaşap  başlapdyrlar. Adamlar mundan 300-200 müñ ýyl ozal   otdan peýdalanyp  başlapdyrlar. Mustýe döwrüne  çenli olar  ody öçürmän saklap ulanypdyrlar. Mustýe döwründe  bolsa ody  özleri ýakmagy  öwrenipdirler. Ody almagyñ gadymy  görnüşi   çakdanlygy   döwürlerde  ody almagyñ  beýleki  görnüşleri-de  ýüze çykypdyr.
Oduñ ähmiýeti adam üçin juda   uly bolupdyr. Onuñ kömegi bilen adamlar  sowukdan goranypdyrlar, ýagtysyndan  peýdalanypdyrlar, iýmiti gowrup  ýa-da gaýnadyp iýmäge  mümkinçilik  tapypdyrlar. Etiñ bişirilip iýilmegi  adam  bedenine  juda oñaýly  täsir edipdir. Oduñ kömegi bilen  ýyrtyjy  haýwanlardan  hem  goranypdyrlar.
Adamlar buzlukdan öñem gowaklarda  ýaşapdyrlar. Ýöne buzluk eýyamynda gowaklar has  gowy özleşdirilipdir.
Mustýe dünde  toparlaýyn  aw awlamak  başlanypdyr. Sowuk howa şertlerinde  iri haýwanlary  awlamak uly  ähmiýete  eýe  bolupdyr, iri haýwanyñ  etinden  başga-da  ýagy, süñki, derisi adamlara  zerur bolupdyr. Adamlar awlaýan haýwanlaryny  kowup kert  ýerden  ýakypdyrlar. Aw oñmadyk mahaly adamlaryñ aç  galýan  pursatlary seýrek  seýrek  bolmandyr. Ilkidurmuş adamlarynda adam  etini   iýmeklik hem duş  gelýär. Adam etini  iýmekligiñ  (kannibalizm) yzlary sinantroplarda, neandertallylarda  duş gelýär. Esasan çagalary, garrylary, keselleri iýipdirler. Adam ömrüniñ  uzaklygy 20-30  ýaş  bolupdyr.
3.Adamzat taryhynyñ iñ irki döwründe  dürli ýerlerde  ýaşan  adamlaryñ  medeniýetiniñ   birmeñzeşdigini  olaryñ  iñ gadymy  gurallarynyñ  meñzeşligi  subut edýär. Diñe zähmet gurallarynyñ  nämeden  ýasalandygynda  käbir aýratynlyklar  duş gelýär. Meselem, Fransiýada esasan, çakmak daşyndan , Ermenistanda bolsa obsidiandan  ýasapdyrlar. Şol döwürde haýwanat  dünýäsinden  ýañy saýlanan  adamlar  ýeke şap  bilmändirler. Topar bolmasa iýmit  tapmak, zähmet gurallaryny  ýasamak, önümçilik  endiklerini  saklamak, ýyrtyjy  haýwanlardan  goranmak mümkin  bolmandyr. Ulular has tejribeli  bolup,  zähmeti guraýjylar hökmünde  öñe çykypdyrlar.
Irki adam topary 20-40  adamdan  ybarat bolupdyr. Olarda topar bolup ýaşamaklyk  ata-babalaryndan  miras geçipdir. Olaryñ arasynda   gönez çaknyşyklar  bolupdyr. Olarda nika  gatnaşyklary we  adam  iýmeklik bolupdyr. Tertipsiz nika  gatnaşyklary “promiskuitet” (“garyşyk”, “hemmelere  elýeterli”)  diýlip atlandyrylýar.
Arheantroplaryñ we  paloantroplaryñ  sürülerinde  adamyñ  özi-de, jemgyýetçilik gatnaşyklarynda  ýuwaş – ýüwaşdan  kemala gelip başlapdyr. Önümçilik we jyns  gatnaşyklary, iýmiti paýlamak, özara  kömek bermek düzgünleşipdir we däplerde , dessurlarda berkidilipdir.
Käbir alymlaryñ  pikiriçe  jyns  gatnaşyklary ilki awa taýyarlyk, aw edilýän, ýygnaýjylyk bilen  meşgullanylýan  döwürlerinde  “tabu” (“gadagan”) girizilmegi bilen  düzgünleşdirilip başlanýar. Soñlukça bir  toparyñ  içinde  nika  gatnaşyklary  düýbünden  gadagan  edilipdir.
Beýleki bir alymlaryñ  pikiriçe  bolsa, jyns gatnaşyklary  uly we kiçi nesilleriñ  arasynda  gadagan  edilmegi  bilen  düzgünleşdirilipdir.
Bu ädimler gadymy  adamlaryñ  jemgyýetçilik gatnaşyklarynyñ  berkleşmegine  ýardam  edipdir.y
Özbegistan
Özbegistan Merkezi Aziýanyň merkezi we demirgazyk-günbatar böleginde ýerleşýän döwletdir. Ol gündogarda Gyrgyzystan we Täjigistan, günortada Owganystan, günorta-günbatarda Türkmenistan we demirgazykda Gazagystan bilen serhetleşýär.
Ýurduň umumy tutýan meýdany 447,9 müň inedördül kilometre barabar. Onun 425,4 müň inedördül kilometrini guryýer, 22 müň inedördül kilometrini bolsa suw tutýar. Özbegistanyň guryýer serhediniň umumy uzynlygy 6221 kilometr bolup, Owganystan bilen 137 kilometre, Gazagystan bilen 2203 kilometre, Gyrgyzystan bilen 1099 kilometre, Täjigistan bilen 1161 kilometre we Türkmenistan bilen 1621 kilometre barabar serhedi bar.
Ýurduň agramly bölegini düzlükler (bäşden dört bölegini) tutýar. Olaryň iň ulusyna Turan düzlügi diýilýär. Ýurduň guňdögar we demirgazyk-gündogaryny Týan-Şan we Pamir daglarynyň şahasy tutýar. Şol ýerde-de ýurduň iň beýik dag gerşi (4643 metr) ýerleşýär. Ýurduň merkezinde bolsa dünýäniň iň uly çöllerinin biri bolan Gyzylgum ýaýlyp ýatyr.
Özbegistan gazylyp alynýan tebigy baýlyklara-da baý. Ýurtda tebigy gazyň, daş kömrüniň, altyn, wolfram, nebitiň we beýleki magdanlaryň gory bar. Ýurduň çäginden Amyderýa we Syrderýa akyp geçýär. Şeýle hem Özbegistanda birnäçe emeli köller bar. Olaryň biri Çardarin suw howdanydyr.
Döwlet gurluşy
1992-nji ýylyň dekabr aýynyň 8-indäki Konstitusiýa laýyklykda, Özbegistan prezident Respublikasydyr. Döwlet baştutany - prezident. Prezident ählihalk saýlawlary esasynda saýlanýar. Ozal Prezident bäş ýyllyga saýlanýan bolsa, 2002-nji ýylda Konstitusiýa üýtgetmeler girizilip, prezidentlik möhleti 7 ýyla çykaryldy. Prezident giň ygtyýarlyklardan peýdalanýar. Ol diňe bir Konstitusiýanyň we kanunlaryň goraglygynyň kepili bolmak bilen çäklenmän, eýsem-de bolsa, hökümet başlygyny, hökümetiň agzalaryny, baş prokurory we onun orunbasaryny (mejlisiň tassyklamagy boýunça) we beýlekileri wezipä belleýär.
Prezident Yslam Karimow 1990-njy ýyldan bäri ýurduň baştutany bolup gelýär. Ýokary kanun çykaryjy organy - parlament - Oliý Majlis. Özbegistan hökümeti – Ministrler kabineti. Prezident tarapyndan bellenýär
Ýerli häkimiýet organlary
Özbegistan administratiw taýdan 12 welaýata, Garagalpagystan awtonom respublikasyna we paýtagt şäher Daşkende bölünýär. Ýerli häkimiýeti häkimler dolandyrýar. Olary Prezident belleýär we ýerli saýlaw organlary tarapyndan tassyklanýar. Garagalpagystanda özüniň ministrler geňeşi bar.
Ilaty
Özbegistanda 30 million 485 müň adam ýaşaýar. Ilatyň 80 göterimini özbekler tutýar. Şeýle hem ýurtda 100-den gowrak milletden adam ýaşaýar. Ýylda ilat sany 1,67 göterim artýar. Özbegistanda dogluş derejesi 2005-nji ýylda 1000 adama 26,22 adam boldy. Orta ýaş dowamlylygy - 64,19 ýyl.4% te türkmenler orun alyar
Döwlet dili
Döwlet dili - özbek dili. Ýurduň ilatynyň 74 göterimi özbek dilinde gürleýär. Şäherlerde rus dili ýaýrandyr, şäher ilatynyň 14 göterimi rus dilinde gürleşýär. Konstitusiýa laýyklykda, Özbegistan dünýewi döwlet hasaplanýar. Ilatyň 88 göterimi yslam dinine, 9 göterimi bolsa hristian dinine uýýar.
Şäherleri
Ilatyň 42 göterimi şäherlerde ýaşaýar. Iň iri şäheri - Daşkent. Ýurduň paýtagtynda 2,3 million adam ýaşaýar. Rus ilatynyň ýarysyndan gowragy Daşkentde ýaşaýar we şäheriň ilatynyň 30 göterimini tutýar. 1966-njy ýylda şäherde ýer titräp, uly zyýana goýdy. Daşkent gysga wagtyň içinde täzeden dikeldildi. Daşkentde respublikanyň senagat kärhanalarynyň agramly bölegi ýerleşýär. Şonuň üçinem şäher ýurduň ykdysady, bilim we medeniýet merkezi hasaplanýar.
Samarkand ýurtda ululygy boýunça ikinjişäher. Samarkand - 1930-njy ýyla çenli Özbegistan SSR-niň paýtagty bolup, häzirem özüniň arhitektura ýadygärlikleri bilen meşhurdyr. Fergana jülgesinde hem birnäçe uly şäherleri bar: Namangan, Andijan, Fergana, Kokand. Şeýle hem ýurduň iri şäherleriniň arasynda Buharany hem agzaman geçmek bolmaz. Bu gadymy şäher uzak ýyllaryň dowamynda özbek halkynyň iri syýasy we medeniýet şäheri bolýar. Nöküs şäheri Garagalpak awtonom respublikasynyň paýtagtydyr.
Ykdysadyýeti
Ýurduň daşary söwdasyndaky we eksportundaky oňyn ösüş depginleri milli ykdysadyýetiň ösüşine saldamly goşant goşdy. Daşary söwda dolanyşygy 40,9 göterim, eksport bolsa 62,9 göterim ösdi. Özbegistanda kiçi telekeçiligiň ösdürilmegi üçin hem amatly mümkinçilikler döredilýär. Telekeçileriň öz işlerini sazlaşykly alyp barmagy üçin salgyt babatda käbir ýeňillikler döredilýär. 9 aýyň dowamynda 284 önümçilik desgasy ulanmaga berildi. Olaryň 112-si azyk, 39-sy ýeňil we dokma, 61-si gurluşyk, 8-si himiýa we nebit-himiýa, 5-si maşyngurluşyk, 8-si farmasewtika, 39-sy oba we tokaý hojalygy pudagyna degişli. Galan 12-si bolsa beýleki pudaklar boýunça amala aşyryldy.
2008-nji ýylda Kaşkadarýa welaýatynda ýyllyk kuwwaty 3,5 milliard kub metre barabar bolan gaz gysyjy kompressor stansiýasy gurlup ulanmaga tabşyryldy. Şeýle hem ýurtda 2008-nji ýylda 100,5 müň orunlyk 149 sany kollej, 13,8 müň orunlyk 22 sany liseý guruldy. Şol bir wagtyň özünde 210,2 müň orunlyk 634 mekdepde düýpli abatlaýyş işleri geçirildi. 184 sany çagalar sport toplumy, 20 oba lukman öýleri we 6083,4 müň inedördül kilometr ýaşaýyş jaýlary guruldy.
Geçen ýylyň tomsunda ýurduň ähli ýerinde 821 çagalar sagaldyş merkezleri ulanmaga taýýar edildi. Olarda 252034 çaga dynç aldy. Malim bolşy ýaly, 2008-nji ýyl ýurtda „Yaşlar ýyly" diýlip yglan edilipdi. Şonuň üçin 1103,2 milliard sum pul goýberildi. 240 müňden gowrak ýokary we orta hünärment mekdeplerini tamamlan ýaşlar iş orunlary bilen üpjün edildi.
Özbegistanda ýaşlara maddy taýdan kömek berilýär. Işe ýerlemek gaznasyndan 1,5 müň adama 2045 million sum möçberinde äz möçberli karzlar berildi. Şeýle hem ýurduň banklary ýaş telekeçilere yzygiderli pul kömeklerini berip dur. Ýaş çatynjalary jaý bilen üpjün etmek maksady bilen jemi 45,9 milliard sum karz berildi. Oba yerlerinde 1200 ýaş mugallym maşgalalara jaý gurmak üçin ýer bölünip berildi. Dünýäniň köp ýurtlaryny gurşap alan maliýe-ykdysady krizise garamazdan, ýurduň ykdysadyýetiniň sazlaşykly ösüşini gazanmak maksady üçin dürli çäreler durmuşa geçirilýär.
Ýurduň gözel ýerleri
Meydanda garaşsyzlygy alamatlandyrýan ýadygärlik bar.
Administratiw Gurluşy
thumb|250px|right|Özbegistanyň welaýatlary
Peýdaly tormoz
thumb|Peýdaly tormoz mehanizmi
Şaşka
Şaşka — strategiýa oýuny.
Oýuna başlamadan öñ 10×10-lyk şaşka tagtasynda daşlaryñ düzülüşü.
Arizona
Arizona ABŞ-nyň günorta-günbatar sebitinde ýerleşýär. Şeýle hem Günbatar we Dag döwletleriniň bir bölegi. 50 ştatyň arasynda iň uly 6-njy we 14-nji ýerde durýar. Paýtagty we iň uly şäheri Finiksdir. Arizona, Dört burç sebitini ahuta, Kolorado we Nýu-Meksiko bilen paýlaşýar; beýleki goňşy ştatlar günbatarda Newada we Kaliforniýa, günortada we günorta-günbatarda Meksikanyň Sonora we Baja Kaliforniýa ştatlarydyr.