Dümew
“Dümew” bu ýokançly wirus keseli bolup adamlaryň ýaşyna we jynsyna seretmezden keselläp bilýärler. Birnäçe ýewropa dillerinde dümew “inflýunseý” (italýan dilinde inflýueza – “täsir etmek”) diýip atlandyrylýar. XVIII asyryň ortalarynda Rim döwletinde wirusyň potensial wirulentliliginiň ýokançlary döredi, bu bolsa sagdyn ilatyň birnäçesine öz ýaramaz täsirlerini ýetirdi. Dümew keseli her ýyl pasylyň sowuk aýlarynda ýüze çykyp, adamlaryň arasynda epidemiki görnüşinde ýaýrap, ýer ýüzüniň ilatynyň 15%-ni dümew keseli bilen kesellemeklige getirýär. Dümew keseli aýratyn çagalarda we gartaşan adamlarda köp duş gelip, heläkçilikli gaýryüzülmeli görkezijileriň ýokary bolmagyna getirýär. Dümew we ýiti resperator (dem alyş ýollary) keseli bilen (dem alyş ýollarynyň ýiti sowuklamasy) ýürek gan-damar ulgamynyň näsazlykly gaýraüzülmelerine getirip, adamlaryň ortaça ýaşaýyş ömrüniň dowamlylygynyn birnäçe ýyla çenli gysgalmagyna getirip bilýär. Biziň eramyzdan ozal 412-nji ýylda Gippokrat tarapyndan dümewe meňzeş keselleriň bardygyny belläp geçipdir. Birinji resmileşdirilen dümewiň birnäçe döwletlerde ýaýrama (pandemiýa) 1580-nji ýylda ýüze çykypdyr we birnäçe adamlaryň ýogalmagyna getiripdir. 1889 – 1891-nji ýyllarda dümewiň orta agyrlyk görnüşiniň pandemiýasy bolup geçipdir. Bu dümewi H3N2 görnüşli wirus ýüze çykarypdyr. 1918 – 1920-nji ýyllarda H1N1 ady bilen belli bolan “ispanka” dümewini belläp geçmek bolar. Bu dümewiň ýer ýüzüniň ilatyna ýaýramak bilen 20 million adamyň ýogalmagyny getirdi. “Ispanka” dümewi bilen ýer şarynyň 20-40 % halky ejir çekdiler. Dümewiň ýokuşmasy netijesinde adam ir bilen sagdyn, günortan dümew bilen keselleýär, agşamlaryna bolsa ölüm howpuny çalt ýüze çykarýar. Heläk bolmadyk adamlar dümewiň pnewmaniýa gaýryüzülmelerinden ejir çekdiler. Dümewiň bu görnüşi bolsa diňe ýaş adamlarda ýüze çykdy. Dümewiň wirusyny ilkinji gezek 1931-nji ýylda alym Riçard Şope tarapyndan öwrenildi we ylmy taýdan esaslandyryldy. Dümewiň “A” wirusyny ilkinji gezek angliçan wirusology Smit, Andrews we Leýdlan tarapyndan 1933-nji ýylda açyşlary etdiler. Ondan 3 ýyl geçenden soňra alym Fransis dümewiň “B” görnüşiniň wirusyny ýüze çykardy. 1940-njy ýylda dümew wirusyny towuk embriýonynda kultiwirlendi. Bu açyşlara baglylykda, dümew wirusyny öwrenmekde täze mümkinçilikler döredi. 1647-nji ýylda alym Teýlor tarapyndan “S” dümew wirusyny ilkinji gezek ýüze çykardy. 1997-nji ýylda Gong-Kongda, guş dümewiniň ýaýramagy, guşlardan adamlara wirusyň ýokuşmaklygy bellenilip geçildi. “Suwda ýüzýän guşlar, wiruslaryň rezerwuary rollary bilen çykyş edýärler” diýen garaýyşlara salgylanýarys, sebäbi guşlarda belli bolan neýraminidaza we gemogglýutininň stereotipleri ýüze çykaryldy. Dümewiň wirusy howanyň pes temperaturalarynda özlerini has durnukly alyp barýarlar, +4° selside 2-3 hepde dowamynda saklanýarlar. Gyzgynlygyň 50-60° temperaturalarynda birnäçe minutlaryň dowamynda dümew wirusy öz işjeňligini ýitirýärler, dezinfissirleýji erginleriň täsiri astynda wiruslar ýaşamaýarlar. Dümewiň wirusy örän ýeňil görnüşde, sagdyn adama geçip bilýär. Howa – damja üsti bilen infeksiýanyň ýokuşmasy bir ýaýran ýoly hasap edilýär. Adam bir gije gündiziň dowamynda kadaly ýagdaýda 15 000 litrlik howany dem alyş ýollarynyň üsti bilen geçirip bilýär. Howanyň mikrobly bölejegi burun boşlugynda filtrlenýär. Ýagny süzülýärler, wiruslar ýa-da bakteriýalar burun boşlugynyň epitelial öýjüklerine çökýärler, netijede bedeniň dümew wirusy bilen ýokuşmak howpuny döredýärler. Öýken dem alyş ýollarynyň dowamly keseli bilen ejir çekýän adamlara, esasan hem çilim çekýänlere dümew wirusy has çalt ýokuşyp bilýärler. Dümewleýän adama wirusgöteriji diýip at berýärler, eger-de ol asgyranda, üsgürende ýa-da gürleşende, onuň burun, bokurdak ýollaryndan tüýkülik, sülekeý we gakylygyň kesel dörediji mikroflorasy bilen dümew wiruslaryny daşyna çykarýarlar. Gysga wagt aralyk içinde, dümewli näsagyň daş-töwereginde howaly gatlakda, maksimal konsentrasiýaly aerozol bölejikleriniň wirusly, zäherlenen zonany emele getirýär. Wirusly aerozol bölejigiň ölçegi 100 mkm (uly damjaly döwri) deň bolup, olar çalt çökýärler. Wirusly aerozol bölejikleri howa giňişliginde seçelenen görnüşinde 2-3 metr aralyga çenli ýaýrap bilýärler. Howaly gatlakda wirusyň ýaşaýjylyk dowamlylygy, onuň aerozol bölejikleriniň ululygyna baglylygy bilen, dümew wirusynyň konsentrasiýa derejesini anyklap bolýar. Galyberse-de asgyrmagyň, üsgürmegiň we gürleýişiň güýji we ýygylygy bilen, dümew wirusynyň konsentrasiýa derejesi hem anyklanylýar. Dümewiň öňüni almakda bu maglumatlar sanitar we gigiýeniki çärelerini berjaý etmek üçin ýönekeý düzgünlerini agitasiýa we propaganda (wagyz-nesihat) çäreleriniň geçirilmeginiň zerurdygyny ýüze çykarýar. Bu bolsa dümew keseliniň ýaýramagynyň, 40-50 % öňüni almaga ýardam berer. Agzyňy ýapyp asgyrylanda, howa gatlagyna aeorozol bölejikleriniň sanynyň 7-10 esse az düşýändigini, dümew wirusynyň daşky gurşawda, howaly gatlagynyň konsentrasiýasynyň peselmegine getirýändigini, dümewleýän näsaga düşündirmeli, hat-da dümewli näsag bilen elleşip salamlaşmak hem dümewiň ýokuşmak howpuny döredip biler. Dümew wirusy burun, bokurdak we dem alyş ýollarynyň, nemli gatlaklarynyň öýjükleriniň respirator gyjynyjylyk häsiýetini ýüze çykarýarlar, oňa jogap edip asgyrmak we üsgürmek ýaly häsiýetleri emele getirip, wiruslaryň yzyna serpikmek we daşary çykarmaklyk işjekliklerini döredýärler. Köp halatlarda, esasan hem çilim çekýän adamlarda, dümew wirusynyň bölejikleri, bedeniň 1-nji goranyş mehanizmlerinden sowulyp geçip, dem alyş ýollarynyň alweolýar gatlagyna hem düşüp bilýärler. Gemoglýutininiň kömegi bilen wirus, dem alyşyň öýjüklerine ýapyşýarlar, netije-de neýraminidaza fermentiniň bölünip çykmagyna getirýärler. Bu ferment nemli gatlagynyň öýjük membranasyny dargadýar. Dümew wirusy öýjügiň içki agzalaryna öz ýaramaz täsirlerini ýetirýär, soňlugy bilen wirusly, ribonuklein kislotasy, öýjük ýadrosyna akyp barýar. Netije-de öýjügiň ýaşaýyş işjeňlik döwri bozulýar we öýjük öz serişdelerini ulanyp, wirusly beloklary işläp çykarýar, RNK wirusynyň bölejikleriniň ýygnanmagyna we toplanmagyna getirýär. Emele gelýän wirusly belok maddalary, öýjügi zäherläp, öýjük membranasyndan çykýarlar we başga sagdyn öýjükleri hem zaýalap başlaýarlar, şonuň bilen birlikde öýjügiň eremek we ýok bolmak hadysasyny ýüze çykarýarlar. Wiruslaryň köpelmekleri aýratyn akymly, ýokary tizlikli amala aşyp, wirusyň dem alyş ýollaryna düşenden 8 sagat soňra, dümew wiruslarynyň sanynyň 103 çenli, 1-nji günüň dowamynyň ahyrynda 1023-e ýetýändigi bilen düşündirilýär. Wirusyň bu tizlikli wagty 1-2 gije-gündiziň inkubasiýon döwrüne deňdir. Soňlugy bilen wiruslar gan aýlanyş ulgamyna aňsatlyk bilen düşýärler, bedeniň hemme ýerlerine ýaýraýarlar, bu bolsa öýjük kapillýarlarynyň endoteliýasynyň zeperlenmegi we damar diwarlarynyň geçirijilik ukybynyň ýokarlanmalaryna getirýär. Wirus gana düşüp, gan dörediji öýjükleri we bedeniň goranyş immunitet ulgamyna öz täsirini ýetirip, gandaky leýkositleriň derejesiniň peselmegine getirýär. Dümewiň geçiş aralygy, köp hadysalara bagly bolup durýar: bedeniň umumy saglyk ýagdaýy, zyýanly endikler bilen meşgullygy, ýaşy we näsag öňem şu wirusly dümew bilen keselläpmidi ýa-da ýok, bu maglumatlar näsagy bejermeklige has uly kömek berýär. Dümew keseli bilen ejir çekýän adamlarda bolup geçýän alamatlar: