cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kelle beýnisi
Gurluşy
Kelle beýnisi kelleçanagyň içindäki boşlukda ýerleşýär. Ol, esasan, üç bölümden, ýagny sütünden, beýnijikden we öňdäki beýniniň uly ýarym şaryndan durýar. Sütün bölümi. Kelle beýnisiniň sütün bölümi süýri beýniden, köprüden, ortaky we aralyk beýnilerden durýar. Süýri beýni oňurga ýiliginiň göni dowamydyr. Onuň görnüşi oňurga ýiligine meňzeşdir. Onuň öňki we yzky üstlerinde edil oňurga ýiliginiňki ýaly oňat bildirýän dik joýajygy bar. Süýri beýniniň kese-kesiginde ak we çal maddalar görünýärler. Aşaky böleginde çal madda kebelek şekilli görnüşde bolýar. Ýokarky böleginde bolsa, ol ak maddanyň içinde ýerleşýär we aýry-aýry toplumlary - ýadrolary emele getirýär. Süýri beýni ýaşaýyş üçin birnäçe möhüm işleri ýerine ýetirýär. Onda dem alyş we ýürek-damar ulgamynyň merkezleri ýerleşýärler. Ondan başga-da süýri beýnide sormaklygyň, ýuwutmaklygyň, çeýnemekligiň nerw merkezleri, şeýle hem diliň we galkan görnüşli mäziň işlerini sazlaşdyrýan nerw merkezleri bar. Birnäçe goranyş refleksleri - üsgürme, asgyrma, gaýtarma hadysalary hem süýri beýni bilen baglanyşyklydyr. Süýri beýniden ýokarda, ondan aýdyň kese joýajyk bilen bölünen köpri ýerleşendir. Köpriniň esasy bölegini keseligine ýerleşen nerw süýümlerinden emele gelen ak madda düzýär. Çal madda aýry-aýry ýadrolar görnüşinde ak maddanyň galyňlygynda ýerleşýär. Ol ýadrolar nerw öyjükleriniň (neýronlaryň) bedenlerinde emele gelendirler, olardan ösüntgiler aýrylyp gaýdýarlar. Köprüniň üstünden öňdäki we ortaky beýnini süýri beýni we oňurga ýiligi bilen baglanyşdyrýan nerw ýollary geçýärler. Yüz we eşidiş nerwleri hem köprüden aýrylyp gaýdýarlar. Eşidiş nerwleri eşidiş reseptorlaryndan gelýän habarlardan başga-da deňagramlylygy saklaýan synalardan gelýän habarlary hem beýnä geçirýärler. Köprüden soň ortaky beýni gelýär. Ortaky beýniniň içinde çal maddanyň uly bolmadyk toplumlary ýerleşýär. Köprüden we süýri beýniden öňdäki beýnä geçýän, ol ýerden hem yzyna barýan köp sanly nerw baglanyşyklary ortaky beýniniň üstünden geçýär. Bu ýerde birnäçe möhüm duýujy, şol sanda görüş hem-de eşidiş we hereketlendiriji merkezler ýerleşendir. Mundan başga-da ortaky beýniden myşsalara üznüksiz oýanyş geçirilip durulýar. Netijede, beden özüniň belli bir görnüşini saklap durýar, myşsalar bolsa kadaly dartgynlygynda galýar. Aralyk beýni sütüniň iň ýokarsynda ýerleşýär. Onuň aşaky ýüzünde gipofiz (beýniniň aşagyndaky ösüntgi) ýerleşýär. Aralyk beýnide içki synalaryň işini dolandyrýan merkezler, şeýle hem bedeniň gyzgynlygyny sazlaşdyrýan, teşneligiň, açlygyň we doklugyň duýgularyny berýän merkezler ýerleşýärler. Sütüniň içinden käbir ýerlerinde giňelýän akaba geçýär. Ol oňurga ýilik akabasynyň dowamydyr. Sütüniň üstüniň köp bölegi ak madda bilen örtülendir. Sütüniň içinde ýerleşen nerw öýjükleri, bedenlerinde bolsa aýry-aýry ýadrolar görnüşinde çal madda emele gelendir.
Beýnijigiň gurluşy we işi. Beýnijik süýri beýniniň üstünde, ýarym şarlaryň yzynda we aşagynda ýerleşendir. Adamyň beýnijiginiň agramy 150 gr. töweregidir. Oňurga ýiliginden we kelle beýnisiniň sütün böleginden tapawutlylykda, beýnijigiň üsti çal maddanyň ýukajyk gatlagy bilen örtülendir. Bu onuň gabygydyr. Nerw öýjükleriniň ösüntgilerinden emele gelen ak madda beýnijigiň içki gatlagynda ýerleşendir. Bu ösüntgiler beýnijigi merkezi nerw ulgamynyň beýleki bölümleri bilen baglanyşdyrýar. Beýnijik bedeniň çylşyrymly hereketlerini sazlaşdyrmakda, şeýle hem bedeniň deňagramlylygyny saklamakda uly ähmiýete eýedir. Adamda beýnijigiň işiniň näsazlygy kadaly hereketi bozýar, ujaklaryň aýry-aýry myşsa toparlarynyň arasyndaky myşsa dartgynlyklary kadasyzlandyrýar. Şeýlelikde, edilýän hereket tagaşyksyz we näsaz bolýar. Adam derrew ýadaýar, aýaklarynyň arasyny giňden açyp ýöreýär, üznüksiz yranýar, büdreýär we ýykylýar. Beýnijigiň şular yaly bozulmalary birnäçe wagtdan soň doly bolmadyk ýagdaýda dikelýär. Bu bolsa hereketiň sazlaşdyrylmagyna kelle beýnisiniň gabygynyň hem gatnaşýandygyny görkezýär.
Iň gowy 5 sany Bulut Saklama Serwisi (Cloud Storage)
Ýokarda agzalyp geçilen serwisler iň köp ulanylýanlary, bulardan başgada maslahat berip biljegim birnäçe firmalar bar: iCloud, SugarSync, Amazon Cloud Drive, Open Drive, SpiderOak, Ubuntu One we şagal möjekler. Meniň maslahatym Dropbox we Yandex.Disk orta derjede ulanyjylar üçin ikisi ýeterlik bolýar.
Çeşme:
Futbol boýunça dünýä çempionaty-1930
1904-nji ýyl­da FI­FA-nyň dö­re­dil­me­gin­den baş­ga­ça aý­dy­lan­da, fut­bo­lyň res­mi­leş­me­gin­den 26 ýyl soň, il­kin­ji Dün­ýä çem­pio­na­ty Gü­nor­ta Ame­ri­ka yk­ly­my­nyň Urug­waý döw­le­tin­de ge­çi­ril­ýär. FI­FA-nyň iň köp wagt­lap pre­zi­den­ti bo­lan (1921-1954) Fran­si­ýa­ly Žýul Ri­me Dün­ýä çem­pio­na­ty­ny gur­a­mak üçin en­çe­me ta­gal­la ba­ry­ny edip­di we onuň bu ar­zu­wy ahy­ry1930-njy ýyl­da ha­syl bol­ýar. 1928-nji ýy­lyň 26-njy ma­ýyn­da Ams­ter­dam­da bo­lup ge­çen FI­FA-nyň kong­re­sin­den soň, il­kin­ji Dün­ýä çem­pio­na­ty­ny gur­a­mak­lyk ba­ra­da ka­rara gelin­ýär. Bir ýyl soň Bar­se­lo­na­da ge­çen ýyg­na­ny­şyk­da bu çä­rä­ni gura­mak Urug­waý döw­le­ti­ne yna­nyl­ýar. Il­kin­ji ge­zek ge­çi­ril­jek bu çä­rä­ni tej­ri­be et­mek üçin Urug­waý­dan baş­ga-da Is­pa­ni­ýa­dyr Ita­li­ýa, Gol­lan­di­ýa hem-de Şwe­si­ýa da­laş­gär bol­ýar. Ýö­ne çä­rä­ni gu­raý­jy­lar Urug­wa­ýyň tek­lip­le­ri bi­len yla­laş­ýar. Çem­pio­nat üçin ýö­ri­te sta­dio­nyň gu­rul­jak­dy­gy­nyň wa­da­sy­nyň be­ril­me­gi, şol san­da ýur­duň ýol­baş­çy­la­ry çem­pio­na­ta gat­naş­jak äh­li ýur­duň çyk­da­jy­la­ry­nyň özleri tarapyndan tölenjekdigini aýt­ma­gy gu­raý­jy­lar üçin diý­seň amat­ly pur­sat bol­ýar. Üs­te­si­ne-de, Urug­wa­ýyň 1924-nji we 1928-nji ýyllar­da­ky Olim­pi­ýa oýun­la­ry­nyň çem­pio­ny bol­ma­gy, şol nuk­daý­na­zar­dan fut­bo­lyň şol wagt­ky li­de­ri­niň Urug­waý bol­ma­gy FI­FA üçin ýe­ter­lik se­bäpler bo­lup dur­ýar.
GATNAŞANLAR
Çem­pio­na­tyň baş­la­ma­gy­na 2 aý ga­lan­da-da Ýew­ro­pa­dan haý­sy döw­let­le­riň gat­naş­jak­dy­gy nä­bel­li­di. Ýö­ne Žýul Ri­me­niň şah­sy ta­gal­la­la­ryn­dan soň, 4 ýur­duň ýy­gyn­dy to­pa­ry bu ýa­ry­şa gat­naş­ma­ga ra­zy­lyk bolýar. Şol wagt­lar yk­dy­sa­dy çök­gün­ligi baş­dan ge­çir­ýän Ýew­ro­pa yk­ly­myn­dan di­ňe 4 döw­let um­ma­nyň aňyr­sy­na geç­ýär. Ýag­ny Fran­si­ýa­dyr Bel­gi­ýa, Ýu­gos­la­wi­ýa we Ru­my­ni­ýa­dan baş­ga hiç bir döw­let dür­li se­bäp­le­re (yk­dy­sa­dy ýet­mez­çi­lik, um­man­dan geç­me­giň kyn­ly­gy hem-de ýo­lag­çy­ly­gyň uzak wagt al­ma­gy) gö­rä bu ýa­ry­şa gat­naş­ma­ýar. Şeý­le­lik­de, il­kin­ji Dün­ýä çem­pio­na­tyn­da Ýew­ro­pa­dan 4, Gü­nor­ta Ame­ri­ka­dan 7, De­mir­ga­zyk Ame­ri­ka­dan-da 2 to­par je­mi, 13 mil­li ýy­gyn­dy çy­kyş ed­ýär. To­par­lar 4 to­par­ça­da çy­kyş edip, 1-nji to­par­ça­da 4, beý­le­ki­le­rin­de 3 ýy­gyn­dy öza­ra güýç sy­na­nyş­ma­ly edil­ýär. Ýer eýe­si Urug­waý, Ar­gen­ti­na, Bra­zi­li­ýa we ABŞ esa­sy fa­wo­rit­ler hök­mün­de bi­jä gat­naş­ýar.
6 MINUT ÖŇ GUTARDY
1-nji to­par­ça­da 4 ýy­gyn­dy çy­kyş edip, iň ýat­da ga­lan oýun Ar­gen­ti­na bi­len Fran­si­ýa­nyň ara­syn­da bol­ýar. Se­bä­bi bra­zi­li­ýa­ly emin Al­mei­da Re­go ýal­ňyş­lyk bi­len du­şu­şy­gy wag­tyn­dan 6 mi­nut öň gu­tar­ýar. Üs­te­si­ne-de, şol wagt 1–0 ha­sa­byn­da utu­lyp bar­ýan Fran­si­ýa­nyň hü­jü­mi do­wam ed­ýär­di.
1-NJI TOPAR
Der­rew FI­FA-nyň de­giş­li ýol­baş­çy­la­ry egin-eşik­le­ri­ni çal­şan fut­bol­çy­la­ry tä­ze­den meý­dan­ça çy­kar­ýar we oý­nuň ga­lan 6 mi­nu­dy ta­mam­lan­ýar. To­par­ça­da­ky äh­li oý­nu­ny-da ýe­ňip 6 oç­ko top­lan Ar­gen­ti­na ýa­rym fi­na­la çyk­ma­gy ba­şar­ýar (Şol dö­wür­ler her ýeň­şe 2 oç­ko be­ril­ýär­di).
3-NJI TOPAR
3-nji to­par­ça­da ýer eýe­si urug­waý­ly­lar üçin ýa­rym fi­na­la çyk­mak kyn düş­me­ýär. Olar il­ki Pe­ru­ny 1–0, soň­ra Ru­my­ni­ýa­ny 4–0 ha­sa­byn­da ýeň­li­şe se­ze­war ed­ýär­ler.
4-NJI TOPAR
4-nji to­par­ça­da ABŞ-nyň ýy­gyn­dy to­pa­ry hem bel­gi­ýa­ly, hem-de pa­rag­waý­ly fut­bol­çy­la­ry 3–0 ha­sa­byn­da utup, ýa­ry­şy do­wam et­dir­mä­ge hu­kuk ga­zan­ýar. Ola­ryň 2-nji oýun­da 3 pök­gi­ni-de öz ady­na ýaz­dy­ran Bert Pa­ta­nau­de Dün­ýä çem­pio­nat­la­ry­nyň ta­ry­hyn­da “het-trik” eden il­kin­ji fut­bol­çy bol­ýar. Şon­dan 2 gün soň 1-nji to­par­ça­da Ar­gen­ti­na­nyň Mek­si­ka­ny 6–3 ha­sa­byn­da ýe­ňen du­şu­şy­gyn­da Sta­bi­le hem 3 ge­zek ta­pa­wut­lan­ýar.
TOPARDAKY OÝUNLARDAN SOŇKY DUŞUŞYKLAR
Her to­par­ça­ny li­der bo­lup ta­mam­lan­lar — Ar­gen­ti­na, Ýu­gos­la­wi­ýa, Urug­waý hem-­de ABŞ ýa­rym fi­nala çy­kmagy başarýar. Ýa­rym fi­nal­da Ar­gen­ti­na ABŞ-ny, Urug­waý bol­sa Ýu­gos­la­wi­ýa­ny 6–1 ha­sa­byn­da utup, fi­na­lda çykyş etmäge hukuk gazan­ýar.
ÝARYM FINAL: ARGENTINA-ABŞ
Soň­lu­gy bi­len esa­sy oýun­çy­sy Treý­si­niň şi­kes al­ma­gyn­dan soň ABŞ 2-nji ýa­rym­da 5 pök­gi­ni to­ru­na goý­ber­ýär.
ÝARYM FINAL: URUGWAÝ-ÝUGOSLAWIÝA
Beý­le­ki ýa­rym fi­nal­da Ýew­ro­pa­nyň we­ki­li Ýu­gos­la­wi­ýa 4-nji mi­nut­da öňe saý­lan­ýar. Soň­ra 1 pök­gi­si ha­sa­ba alyn­ma­n ruh­dan dü­şen ýu­gos­law­lar 6 to­pa çä­re ta­pyp bil­me­ýär. Oýun­da Ped­ro Sea çem­pio­na­tyň 3-nji “het-tri­gi­ni” öz ady­na ýaz­dyr­ýar.
FINAL
Du­şu­şy­gyň 1-nji ýa­ry­my ar­gen­tin­le­riň to­py bi­len oý­nalýar. Oý­nuň 12-nji mi­nu­tyn­da ýer eýe­le­rin­den Do­ra­do ha­sa­by açýar. 20-nji mi­nut­da Peu­sel­le­niň ha­sa­by deň­le­me­gin­den soň, Sta­bi­le 37-nji mi­nut­da ar­gen­tin­le­ri öňe saý­laýar. Du­şu­şy­gyň 2-nji ýa­ry­my urug­waý­ly­la­ryň to­py bi­len oý­na­lyp, Sea (59), Iriar­te (69) hem-­de Kast­ronyň (89) pök­gü­le­ri esa­syn­da ýer eýe­le­ri 4–2 ha­sa­byn­da ýe­ňiş ga­zanýar. Şeýlelikde, her topar öz topy bilen ýeňiş gazanýar (2–1, 0–3) we netijede Urugwaý ilkinji Dünýä Kubogynyň eýesi bolýar.
3-NJI ORUN
3-nji ýer üçin du­şu­şyk ge­çi­ril­män, ýa­rym fi­nal­da utu­lan iki to­pa­ryň çem­pio­nat­da­ky oýun­la­ry­na se­re­dil­di we ABŞ 3-nji ýe­ri eýe­le­di.
GYZYKLY MAGLUMATLAR
ýur­duň şa­sy Ka­rol II ta­ra­pyn­dan saý­lan­dy.
her to­pa­ryň tä­lim­çi­le­ri Dün­ýä çem­pio­nat­la­ry­nyň ta­ry­hyn­da­ky iň ýaş tä­lim­çi­ler bol­dy (Hu­an Ho­se Tra­mu­to­la 27 ýaş, Gýor­gi Orth 29 ýaş).
(100-nji ýyl di­ýen ma­ny­ny aň­lad­ýar) sta­dio­ny çem­pio­nat üçin, şol san­da ýur­duň ga­raş­syz bo­la­ny­na 100 ýy­lyň dol­ma­gy se­bäp­li ge­çi­ril­jek çä­re­ler üçin ýö­ri­te gu­rul­dy. “Sen­te­na­rio” sta­dio­ny­nyň gur­lu­şy­gy do­ly ta­mam­lan­man­dy­gy üçin çem­pio­na­tyň baş­la­nyn­dan 5 gün ge­çen soň ula­nyl­ma­ga be­ril­di.
ba­ry-ýo­gy 300 adam to­ma­şa et­di.
gü­ni diý­lip yg­lan edil­di.
2, Fran­si­ýa­dyr Ru­my­ni­ýa­dan hem-de Mek­si­ka­dan 1, ga­la­ny-da Gü­nor­ta Ame­ri­ka yk­ly­my­nyň we­kil­le­ri bo­lup, ola­ryň 6-sy Urug­waý­dan).
to­par­ça­da çy­kyş et­jek­di­gi bel­li edil­män­di. Bi­je­ler äh­li to­par Urug­wa­ýa ge­le­nin­den soň çe­kil­di.
Lu­si­en Lo­ren to­ra sal­dy (Fran­si­ýa–Mek­si­ka: 4–1). Dünýä çempionatlarynda 11 metr­lik je­ri­me ur­gu­syndan ilkinji pök­gini mek­si­ka­ly Ma­nu­el Ro­sas der­we­zä gi­riz­di (Ar­gen­ti­na–Mek­si­ka: 6–3). Öz to­ru­na gi­ri­zi­len il­kin­ji top hem mek­si­ka­ly Ma­nu­el Ro­sa­sa de­giş­li bo­lup, ol to­pa­ry­nyň Çi­li bi­len ge­çi­ren oý­nun­da şu wa­ka­ny ba­şyn­dan ge­çir­di (Çi­li–Mek­si­ka: 3–0).
iň soň­ku­sy Er­nes­to Mas­ke­ro­ni 1984-nji ýy­lyň 3-nji iýu­lyn­da 76 ýa­şyn­da ara­dan çyk­ýar.
Fran­sis­ko Wa­ral­lo 2010-njy ýy­lyň 30-njy aw­gus­tyn­da ýag­ny çem­pio­na­tyn­dan 80 ýyl soň, 100 ýa­şyn­da dün­ýä­den gaýd­ýar.
oýun­lar­da esa­sy dü­züm­de oý­na­dyl­ma­ýar. To­pa­ryň esa­sy hü­jüm­çi­si uni­wer­si­tet sy­nag­la­ry üçin Urug­waý­dan öz ýur­dy Ar­gen­ti­na do­lan­ýar. Şon­dan soň tä­lim­çi “ha­ny sen hem oý­nap gör diý­ýär” we ony meý­dan­ça çy­kar­ýar. Ol hem şon­dan soň 3 oýun­da 8 pök­gi­ni der­we­zä gi­riz­ýär.
Rekordlar
-Dünýä çempionatlarynyň taryhynda ilkinji pökgi duşuşygyň 19-njy minutynda Meksika toparynyň derwezesine Fransuz hüjümçisi Lýusen Loran tarapyndan geçirildi.
-Şol oýunda beýleki bir Fransuz futbolçy Andre Maşino taryhda ilkinji gezek iki pökgini bir oýunda geçirmegi başardy.(double)
-Fransiýa-Çili duşuşygynda Urugwaýly emin Anibal Tehada ilkinji 11 metrlik jerime urgusyny (penaltyny) belledi. Framsiýaly derwezeban Gilýermo Saawedranyň urgusyny gaytarmagy başardy.
-Çili bilen Meksikanyň duşuşygynda Meksikaly Manuel Rosas 51-nji minutda ilkinji gezek öz derwezesine pökgini geçirdi. Ol Argentina bilen geçirilen oýunda 11 metrlik jerimäni gol bilen tamamlan ilkinji oýunçy boldy.
Maslahat edýäris
Futboldaky geň wakalar
MILLI BILIM ULGAMYNY KÄMILLEŞDIRMEK BERKARAR DÖWLETIŇ BAGTYÝARLYK DÖWRÜNIŇ MÖHÜM TALABYDYR
Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş uniwersiteti. Ilmämmedow Didar 3-nji ýyl talyp.
Kesel
Kesel - bu adamyň edýän günä işleriniň netijesidir. Keseli 100% paýlanylsa, onda onuň 90%-i günä, 10% bolsa adamyň hüşgärlik etmän edýän seresapsyz hereketleri degişlidir. Maddy we ruhy arassaçylyk adama örän zerurdyr. Şonuň üçin olary bilmek zerur.
Türkmenistanyň taryhynyň çeşmeşynaslygy
“Türkmenistanyň taryhynyň çeşmeşynaslygy”
“Türkmenistanyň taryhynyň çeşmeşynaslygy” dersiniň maksady we wezipeleri
Türkmenistanyň taryhyny diňe Garaşsyzlygymyzy alanymyzdan soň çuňňur öwrenilmäge mümkinçilik boldy. Munuň aňyrsynda bolsa Beýik Saparmyrat Türkmenbaşymyz arkadag bolup durandyr. Beýik Serdarymyzyň “Bize doly hakykaty açyp görkezýän taryh gerek. Taryhy ajyda bolsa, süýjüde bolsa doly we dogruçyl beýan etmeli” diýen gyzyldan – gymmatly sözleri taryhçy alymlarymyzyň, arheologlarymyzyň öňünde uly wezipe, borç bolup durýar. Hem-de taryhy öwrenmeklige ýol ýörelge bolup durýar.
Taryh ylmy ähli umumy taryhy, ýörite we kömekçi taryhy derslerini öz içine alýar. Ähli umumy taryhy dersi jemgyýetiň ösüşine, aýry-aýry ýurtlaryň we halklaryň taryhyny öwrenýär. Ýörite taryh dersi jemgyýetçilik durmuşynyň aýry-aýry taraplarynyň ykdysady, syýasy, medeni, harby, döwlet we hukuk jemgyýetçilik gatnaşyklarynyň taryhyny öwrenýär.
Kömekçi taryhy dersi – öz derňeýän ugrunda çeşmäniň daşky sanyny bermekdäki wezipeleri çözmek maksady bilen özboluşly usullary we tehniki ugurlary işläp düzýän derslere aýdylýar. Kömekçi taryhy dersleriň çözýän we derňeýän meseleleri waka barada ýazuw görnüşinde habar berýän çeşmäniň häsiýeti onuň görnüşi bilen kesgitlenýär. Kömekçi taryhy dersleriň her haýsynyň özboluşly usullary we derňeýän dersi bar. Emma maksady birdir. Taryhy çeşmäniň ähli taraplaryny derňäp, onuň döremegi barada bar bolan maglumatlary bermek kömekçi taryhy dersleriň arasynda görnükli irny çeşmeşynaslyk ylmy tutýar. Şonuň üçin hem ol aýratyn ders hökmünde geçilýär. Taryhy çeşmeleri ýuze çykaryp, ony öwrenmegiň we peýdalanmagyň usullaryny işläp düzmek bilen meşgullanýan ylma – çeşmeşynaslyk diýilýär. Bu ders taryhy geçmişden galan çeşmeleri, ýagny tapyndylary öwrenýän dersdir.
Bu dersiň esasy wezipesi: taryhy çeşmäniň gelip çykyşyny ýüze çykaryp, mazmunyny açyp görkezýär, çeşmäniň döremeginiň sebäplerini we şol wagtky ýagdaýyny anyklamakdan ybarat. Bu dersiň maksady: taryhy çeşmeleriň ýüze çykarlandan soň ylmy ulgama salmak, tankydy derňewi geçirmegi öwrenmekligiň we ony peýdalanmaklygyň usulyny düzmekden ybaratdyr.
Türkmenistanyň çeşmeşynaslyk dersi: Türkmenistanyň taryhy boýunça çeşmeleri gözläp tapmagyň, derňemegiň we ulanmagyň usullaryny we tärlerini öwrenýär.
Beýleki kömekçi taryh dersler çeşmeşynaslyk bilen berk baglanyşykda bolýarlar.
Ulag we aragatnaşyk inženerligi
thumb|[[Angilýanyñ Bristol şäherindäki tegelek ýol]]
Türkmenistanyň taryhynyň çeşmeşynaslygy
“Türkmenistanyň taryhynyň çeşmeşynaslygy” dersiniň maksady we wezipeleri
Poliografiýa - Ýazuw çeşmeleriniň daşky alamatlaryny, yazuw üçin nähili serişdeleriň ulanylandygyny, olaryň gurluşyny we ýazuw aýratynlyklaryny öwrenýär. Popirologiýa, Berstologiýa, Numizmatika, Stragistika, Gerandika, Hronologiýa, Metrologiýa, Toponomika, Antropologiýa, Ahtroponimika, Arhiwedeniýa, Geniologiýa, Arheologiýa ýaly kömekçy taryhy dersler bilen çeşmeşynaslyk berk baglanyşyklydyr.
Taryhy çeşme hakynda düşünje
Adamzadyň geçmişine degişli sähelçe maglumat berip bilýän islendik zat taryhy çeşmedir. Adam tarapyndan döredilen her bir zat taryhy maglumat bermäge ukyplydyr. Maddy (arheologik, arhitektura) tapyndylar taryhyň gadymy döwürlerini bilmekde “geçmişde näleriň görünýändigini” (Magtymguly) saýgarmakda baha ýetmez maglumatdyr.
Taryhy çeşmäni ýüzleý derňemeklik hem-de olaryň az bolmagy taryhyň ýoňulmagyna getirýär. Taryhy çeşme diýip – jemgyýetçilik durmuşyny hadysalarynyň adamzat jemgyýetiniň ösüş kanunalaýyklarynyň taryhy şaýatlyklary saklanyp galan geçmişiň galyndylaryna aýdylýar. Bu adam zähmetiniň galdyran ýazgylary: maddy medeniýetiň görnüşleri ýazuw ýadygärlikleri, däp-dessurlary, jemgyýetiň ösmegi bilen ylmy barlagyň kämilleşmegi bilen ylymda ulanylýan çeşmeleriň sany barha köpelýär. Olaryň düzümi çylşyrymlaşýar. Taryhy ýadygärlikleriň köplügi, her dürliligi olary ylmy taýdan toparlara bölmeklik zerurlygyny ýüze çykarýar. Ähli taryhy çeşmeleriň uly alty sany topara bölünýär. Olar aşakdakylardan ybarat.
Şu ýazuw ýadygärlikleri – çeşmeşynaslygyň esasy ugrudyr.
Taryhy çeşmeleriň öwrenilişi
Taryhy çeşmeler tapylandan soň, esasy wezipesi ony öwrenmeli. Olar öwrenilenden soň bolsa, ylmy esasda taryha ýazylýar. Taryhyň ilkinji kanuny ýalan sözlemezlikdir. Şu ýerde bir sorag gelip çykýar, tapylan çeşmeleri ýa-da tapyndylary nädip öwrenmek? Tapylan tapyndynyň ilki bilen ýazue çeşmemi ýa-da maddy çeşmedigini bilmeli. Öwrenilýän tapyndy nireden tapylypdyr, nämeden edilipdir, haçan döräpdir, kim tarapyndan edilipdir we ol name gerek bolupdyr diýen soraglaryň ählisini anyklamaly.
Çeşmeleriň içki we daşky tankydy bar. Daşky tankyt – tapyndy nämeden edilen, haýsy ýerlerde duş gelýär, döwrüni bilmeli, nireden taplany bilmeli.
Içki tankyt – ýazgylaryň içindäki hatlary öwrenmeli. Ýazgyny derňemek üçin başga ylma ýüz tutmaly. Ýagny ýazlan ýazgylary dogrumy ýa ýalan maglumat berýärmi şony bilmeli. Taryhçy çeşmäni eline alyp one düzetse onda ol hakyky taryhçy däldir.
Taryhy çeşmeleriň içinde has takyk we az maglumat berýäni maddy ýadygärlikdir. Ol taryhyň 99% -ni maglumat berýär. Ýazuw ýadygärlikleriniň az maglumat berýänliginiň esasy sebäbi ony ýazylşy ýaly kabul edip bolanok. Sebäbi dürli döwürlerde şolar, patşalar hanlaryň ýanynda kätibi bolupdyr. Kätipleriň käbiriniň hojaýynyna ýaranmak üçin maglumatlary ösdürip ýazan bolmaklary hem mümkin.
Google
Google (NASDAQ: GOOG), Internet gözlegi, onlaýn maglumat paýlanyşygy, mahabat tehnologiýalary we gözleg motorlary üçin maýa goýumlar eden halkara Amerikan anonim şereketidir. Internet dabanly hyzmat we önümler ösdürýär, goşmaça bolup bulara öý eýeçiligi edýär. Peýdasynyň uly bölegini AdWords programmasy arkaly mahabatlardan gazanýar. Şereket, Larry Peýj we Sergeý Brin tarapyndan Stanford Uniwersitetinde doktorantura okuwlaryny dowam etdirvqn wagtlary gurulandyr. Ikisi, ýygy-ýygydan "Google Guys" hökmünde hem tanalýar. Google, ilkinji bolup, 4 Sentýabr 1998 senesinde hususy şereket hökmünde guruldy we 19 Awgust 2004 senesinde halka hödürlendi. Şereketi halka tanadylýan döwründe Larry Peýj, Sergeý Brin we Erik Skmidt geljekki ýigrimi ýylyň dowamynda, ýagny 2024-nji ýyla çenli Google-da bile işlemek üçin razylaşdylar. Gurluşyndan şu wagta çenli wezipesi "dünýäde maglumaty organizasiýa etmek we muny halkara bolup elýeterli we ulanylyp bilinjek hala getirmekdir." Gaýry resmi slogany bolsa, Google inženeri Amit Patel tarapyndan tapylan we Paul Buchheit tarapyndan goldaw berlen Şereketiň şygary "Don't be evil" (Erbet bolma)-dyr. 2006-njy ýylda, häzir hem şereket merkezi ornunda bolan Mountain View, Kaliforniýa geçirilendir.
Google-yň bütin dünýäde maglumat merkezlerinde bir milliondan artyk serwerde işleýän, bir milliarddan artyk gözleg islegini işleýän we ulanyjylary tarapyndan emele getirilen maglumatyň gün başyna ýigirimi dört petabaýt bolýandygy çak edilýär. Gurluşyndan şu güne başa baran ösüş tizligi, şerekediň esas web gözleg motorynyň aňrysynyda önümler, satyn almalar we şäriklikler zynjyrynyň emele gelişini üpjün etdi. Şereket, Orkut, Google Buzz we Google+ ýaly sosial tor gurallary bilen elektron poçta hyzmaty Gmail hyzmaty ýaly onlaýn hasyllylyk programmalary hödürlemekde, goşmaça bolup, web brauzeri Google Chrome, surat görkezme we gurama programmasy Picasa we mahallyk habarlaşma Google Talk ýaly programmalar bilen iş stoluna çenli uzaýar. Bulardan başga, Android mobil operasion sistemasynyň ösdürilmegine ýolbaşçylyk edendir. Cr-48 baş operasion sistemasy bolup hem bilinýän täze Google Chrome OS, 15 Iýun 2011 taryhyndan bäri, Samsung Series 5 we Acer AC700 ýaly söwda Chromebook-larda ulanylýar.
Alexa, internetde iň köp zyýarat edilen web saýty bolup ABŞ ünsli "google.com"-y sanawlaýar, YouTube, Blogger, Orkut ýaly Google-a degişli başga saýtlar we köp sanda halkara Google saýty (google.co.in, google.co.uk we ş.m.) bolsa iň köp zyýarat edilen saýtlaryň arasynda ilkinji ýüzligiň içinde ýer alýandyr. Goşmaça bolup şereket, BrandZ marka bahasy maglumat dabanly sanawda ikinji orunda ýer aldy. Muňa garşy Google, gizlinlik, şertnama haky we sensur ýaly temalarda kritiki teswirler alýar.
Taryhy
Google-yň gurulyş prosesi 1996-njy ýylyň Ýanwar aýynda Kaliforniýaky Stanford Uniwersitetinde doktorantura okuwçylary bolan Larry Peýj we Sergeý Briniň barlag proýekti bilen başlady.
Kiçi bir gözleg motory bolan we Robin Li tarapyndan IDD Tehnologiýa Hyzmatlary adyna ösdürilen "RankDex", onsuz hem 1996-njy ýyldan bäri saýt derejelenmegi we sahypa hatarlary üçin meňzeş strategiýa ulanýardy. RankDex, patentlidi we Li-niň Hytaý-da guran Baidu adyny daşaýan gözleg motory hem bu sistema bilen işleýärdi.
Page we Brin täze döreden gözleg motoryna ilkinji nolup "BackRub" adyny goýupdy, sebäbi saýtlar üçin yz baglanyşyklara gözegçilik edilmeginiň ähmiýetiniň uludygyny çak edýärdiler. Emma has soňra, "googol" sözüniň üstünde özboluşly harp üýtgeşmesi edilip, bu gözleg motory Google diýip atlandyryldy,  Google gözleg motory bilen adamlara uly maglumat çeşmesiniň hödürlenýändigi bellemek üçin bu at goýlupdy, sebäbi googol on üsti ýüz sanyny aňlatýardy. Başlangyçta Google; Stanford Uniwersiteti-niň aşaky-meýdan ady bolup google.stanford.edu meýdan adyny ulandy.
Bu gün ulanýan meýdan ady 1997-njy ýylyň 15 Sentýabrynda işe girizildi we 1998-nji ýylyň 4 Sentýabrynda Google şereketi resmi bolup guruldy. Şereket merkezi dostlary Susan Wojcicki-niň Menlo Park, Kaliforniýa-da ýerleşýän garažy bolup bellendi. Stanford Uniwersiteti-nde lukmana eden okuwçy bolan Craig Silverstein, ilkinji işgär bolup işe alyndy.
Bir ýyl öňki san bolan 931 million tekil zyýaratçy sanyndaky 8,4%-lik bir artyş bilen, 2001-nji ýylyň Maý aýynda; Google-yň tekil zyýaratçy sany ilkinji gezek 1 milliard boldy.
Okamak peýdaly endik
Okamak-bu adamyň beýnisiniň işjeň ýagdaýda bolmagyna hem-de pikirleniş endiginiň kämilleşmegine we dünýägaraýşyň kämilleşmegine kömek edýär. Çeper eserleri, dessanlary okamaklyk diliň çeper bolmagyna, goşgulary ýatdan öwrenmeklik bolsa ýatkeşlik ukybynyň ösmegine ýardam berýär. Kitap okamagy endik eden adamyň pikirlenşi, gürleýşi kitap okamaýan adamyňky bilen deňeşdireniňde tapawutlylyk duýulýar. Şonuň üçin hem her gün ýatmazyňdan öň ýanynda 30 minut gyzykly hekaýaly kitaplary okamak peýdaly. Şeýle edilende biz kitap okamak endigimizi ösdürýäris. Bu endik diňe bir kitap okap kämilleşmegimize däl eýsem, okamakdan lezzet almaga, rahat uklamagymyza hem ýardam berýär. Çagalarda kitap okamak endigini kiçi ýaşyndan döremegine kömek etmeli. Kiçi ýaşly çagalara ýatmazyndan öň gyzykly ertekili kitaby okap bermek bilen oňa kitap okamaga bolan höwesi döretmekde uly goltgy berdigimiz bolar. Okamak arkaly adam köp zat öwrenýär. Biz näçe köp okadygymyzça şonça-da az zat bilýändigimize göz ýetirýäris. Bu bolsa bizi diňe kämillige tarap eltýär. Şonuň üçin hem geliň kitap okamak endigimizi ösdüreliň!
Jennet Seýidowa, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň talyby
XB Mawzer
XB Mawzer Arslanmuhammet (Arslanmuhammet Nazarov) ýa-da tanalýan ady bilen XB Mawzer, türkmen ses rejesýory, aýdymçy, rep okaýjy. 1995-nji ýylyň 24-nji awgustunda Aşgabat şäherinde eneden dogulýar. Aýdym-saz bilen meşgullanmaga 2008-njy ýylda başlaýar. Aýdymlary Türkmenistanda we başga-da birnaçe daşary ýurtlarda tanalýar.
Bilimi
Orta mekdebi Aşgabat şäherindäki Saparmyrat Niyazow adyndaky 20-nji orta mekdebi 2012-nji ýylda tamamlaýar.
Aýdymlary
Käbir meşhur aýdymlary
Peýdaly endikler
“Adam özüniň dowamly gaýtalanýan hereketiniň guluna öwrülýär.” - Orison Swed Marden
Endik näme? Birnäçe wagtyň dowamynda dowamly we durnukly gaýtalanylýan islendik hereket endige öwrülýär. Adamlar şol hereketleri dowamly gaýtalap özlerine endik edýärler we bu endikler bolsa, wagtyň geçmegi bilen olaryň häsiýetlerine öwrülýärler. Endikler 2 hili bolýar: peýdaly endikler we zyýanly endikler. Peýdaly endikler üstünlige ýetirýän bolsa, zyýanly endikler şowsuzlyklara duçar edip, durmuşymyzy kynlaşdyrýar. Peýdaly endiklere kitap okamak, sport bilen meşgullanmak, dil öwrenmek, ir turmak, arassaçylyk düzgünlerini berjaý etmek ýaly jemgyýetimize peýdaly endikler degişlidir. Zyýanly endiklere bolsa, çilim çekmek, düzgün-tertibi berjaý etmezlik, ýalan sözlemek ýaly adamlary ýaltaçylyga we bidüzgünçilige eltýän endikler degişlidir. Bu endikler jemgyýetimiz üçin howply hereketlerdir. Bu hereketleriň netijeleri bolsa adamlaryň durmuşy üçin howply bolup durýar.
“Milliýon dollarlyk endikler” atly kitapda zyýanly endikleri öwrenmek aňsat ýöne olar bilen ýaşamak kyn, peýdaly endikleri öwrenmegiň kyndygyny, ýöne olar bilen ýaşamagyň aňsatdygyny barada bellenip geçilýär. Bu kitapda endileri özleşdirmegiň 7 sany täsin usuly usullary barada hem nygtap geçýär. Olar şulardan ybarat: 1. Karara gelmek. Mysal üçin ir turmak endigini özleşdirmek üçin jaňly sagadyňyzy belli bir wagta düzmeli we ertir ir oýanmalydygyňyz barada pikir etmeli. 2. Endigiňiziň bozulmagyna ýol bermezlik. Hiç haçan päsgelçiliklere garamazdan özleşdirjek bolýan endigiňiziň bozulmagyna ýol bermeli däl! 3. Beýlekilere gürrüň bermek. Özleşdirjek bolýan endigiňiz barada beýlekilere gürrüň beriň, şeýtmek arkaly sizde endigi özleşdirmäge has hem köpräk höwes dörär. 4. Göz öňüne getirmek. Özüňizi şol ýerine ýetirýän täze hereketiňizde göz öňüne getiriň! 5. Durnukly gaýtalamak. Özleşdirjek bolýan hereketiňizi dowamly we durnukly ýerine ýetiriň! 6. Yza gaýtmazlyk. Hereketiňiz endige öwrülýänçä dowam ediň, yza gaýtmaň! 7. Sylaglamak. Özleşdirjek bolýan hereketiňiz endige öwrülenden soňra özüňizi halaýan zatlaryňyz bilen sylaglap, özüňizi höweslendiriň!
Şu etaplary ýerine ýetirmek arkaly biz özümizde täze endikleri özleşdirip bilýäris. Adamlaryň nähili endikleri kabul etmekligi özüne bagly bolup durýar. Biz endiklere nähili özümizi öwrenişdigimizçe şonçada olar bizi dolandyrmaga başlaýar. Endikler biziň durmuşymyzda esasy orunda durýar. Ýöne biz hemişe peýdaly endileri özleşdirmek we zyýanly endiklerden gaça durmagy unutmaly däldiris!
Jennet Seýidowa, Halkara ynsanperwer ylymlary we ösüş uniwersitetiniň talyby
Sahar Hodaýari (Mavi gyz)
Seher Hüdayari ya-da Mavi gyz (doglan. 1990, Selm - ölüm. 2019-njy ýylyň 9-njy sentýabry, Tähran) Ol Esteglalyň muşdagydy we futbol oýnuna tomaşa etmek üçin stadiona girmäge synanyşandygy üçin tussag edilmegine we tussag edilmegine nägilelik bildirendigi üçin özüni otlady Soň bolsa 2019-njy ýylyň 9-njy sentýabrynda aradan çykdy. Onuň ölümi futbol janköýerleriniň arasynda bütin dünýäde giňden ýaýrady Sahar bolsa eýranly aýallar üçin göreşiň nyşanyna öwrüldi. Bu waka, 1978-nji ýyldaky ynkylapdan soň milli oýun tomaşa etmek üçin futbol stadionlarynda eýranly aýallaryň ilkinji saýlanyp alynmagyna sebäp boldy.
Gadymy dünýä taryhynyň bütindünýä taryhynda tutýan orny
Gadymy dünýä taryhynyň bütindünýä taryhynda tutýan orny
Bütindünýä taryhynyñ esasy bölekleriniñ  biri-de  gadymy dünýä taryhydyr. Gadymy dünýä taryhy ilkidurmuş  jemgyýetinden  soñ başlanýar. B.e. öñ IV müñýyllygyñ ahyrlarynda ilkinji swilizasiýalar döräp ugraýar. Ösüşiñ bu basgançagynyñ   esasy häsiýetli  aýratynlygy hem  döwletleriñ döremegidir. Döwletler b.e.öñ IV – II müñýyllyklarda Ortaýer deñzinden Ýuwaş umman  aralygynda  döräpdirler. Şol döwletleriñ taryhynyñ  b.e.öñ IV müñýyllygyñ   ortalaryna  çenli  aralygyna  Gadymy dünýä   taryhy  diýilýär. Gadymy dünýä taryhyny şertli üç döwre bölýärler:
1)	irki gadymy döwür (b.e.öñ IV müñýyllygyñ ahyry – b.e.öñ II müñýyllygyñ ahyry)
2)	gadymy döwletleriñ gülläp ösen  döwri (b.e.öñ II müñýyllygyñ  ahyry – b.e.öñ I müñýyllygyñ  ahyry)
3)	giçki gadymy  döwür (b.e.öñ  I müñýyllygyñ  I ýarymy)
Gadymy döwletleriñ taryhynda  ösüşiñ iki görnüşi  tapawutlanyp, olar gadymy  taryhyñ  ikinji döwründe  ýüze çykýarlar:
1)	gadymy gündogaryñ ösüş ýoly;
2)	antik ösüş ýoly.
Demirýol inženerligi
thumb|
Ýer titreme inženerligi
Ýer titreme inženerligi Amaly ylymlaryñ bir görnüşü bolup, jemgyýeti ýer titremäñ berjek zyýanlaryndan goramak bilen meşgullanýan inženerligiñ bir pudagydyr. thumb|Ýer titreme ýykylmasy eksperimenti geçirilýän [[Titreýän-stol ]] thumb|415 × 795 px|right|[[Taipei 101,Agyrlyk amortizatory bilen enjamlaştyrylan,dünýäniñ üçünjü iñ uly rezidensiýasy]] thumb|600 × 387 px|[[Beýik Kir II iñ mazary,dünýaniñ iñ gadymy ýer titremeden goramak üçün düýbü izolýasion edilen konstruksiýasy]]. →→→ Ýer titreme inženerleriñ eksperimentleri←←←
Sary okun
Sary okun, ya-da amerikan okuny (Perca flavescens) — süýji suw balygy, maşgala okunlylar (Percidae) görnüşi okunlylaryñ (Perciformes). Derýa okunyna hem meñzeş derýa okunyny (Perca fluviatilis), ýöne olardan kiçiräk bolmagy bilen tapawutly, ulurak agzy we sary, gyzyl däl gyýrugy bilen, tapawutlydyr. Bu okun derýa okunyna şeyle bir anatomiki-ekologigi meñzeş, käbir alymlar soñky görnüş hökmünde çaklaýarlar, we öz gezeginde şeýle atlandyrýarlar Perca fluviatilis flavescens. Bu görnüşiñ nesil berijiligi gibritizasiýa ýagdaýynda ýaşaýjylykly we sagdyn nesil döredip bilýärler
Daşky görnüşi
right|thumb|243x243px|Sary okun Uly sary okunyñ uzynlygy — 10 dan 25 sm., massasy bolsa — 500g. çenli bolup bilýär. Bellenen dünýä rekordynyñ okuny agramy — 1,91 kg., 1865 ýylda tutulan derýasynda Delawer (ABŞ). . Uly urkaçylary adatça erkeklerinden ulurakdyr. Sary-ýaşyl reklere boýalan: arkasy goýy-ýaşyl, käbir gõrnüşlerinde altyn-goñur reñke geçyär; gapdallary sary, sary-ýaşyl ya-da med-ýaşylly, 6—9 sany goýy wertikal çyzykly. Garny ak ýa-da käte açyk-sary. Erkek osoblarynda reñkleri açykrak bolyar.
Köplügi
Bu görnüş Demirgazyk Amerika demirgazyk — günortasynda Kanadada ABŞ-nyñ demirgazyk — gündogarynda, merkezi Kanada, Beýik köller raýonlarynda,  Gündogar Karolina ştatlarynda ABŞ-da. Şeýle-de bu görnüş adam tarapyndan ABŞ-nyñ g. o. — d. g. ýaýradylan. Britan Kolumbiýasynyñ Kanadanyñ g. b. — da.
Sary okun ekologiki ukyplydyr: ýokary akymly derýalarda hem, köldir ýaplarda hem ýaşap bilýärler; hemme ýerde hem suw otulara ýakyn ýaşaýar.
Iýmitleniş
Bu görnüş ýyrtyjy balyklar toparyndadyr, ol ownuk balyklar, suwdaky möjekleri bilen, rak şekilli we molýusklary. Öz awyny göz görüjiligi bilen tapýar, şonuñ üçin diñe günüñ ýagty wagtlarynda awa çykýarlar, günde iki gezek iýmitlenýärler — irden we agşam; awynyñ köp bölegi liçinkalardan durýar liçinkany we çekirtge, esasan hem maý — iýul aylary. Ýaş sary okunlar köp mör — möjeklerden iýmitlenýärlerplanktona, uly okunlar bolsa, lososyñ işbilleri bilen, korýuşgalary, we ozūniñ görnüşiniñ hem ownuklary bilen iýmitlenýärler.
Köpeliş
Köpeliş döwri ýylda bir gezek ýaz aýlarynda bolup geçýär, buzly döwürleriñ geçmeginde buzy, adatça gije ýa-da irden. Köpelişde işbiller tötänden otlaryñ we kökleriñ aralaryna zyñylýar, höwürtge ýasamazdan. Işbiljagazlar çyzyjak görnüşde we ýantar reñkindedir, we çydamly massa örtülendir, we bul her ďürli oñurgasyzlardan we infeksiýalardan gorap saklaýar. Urkaçysynyñ göwrümine görä we 10-4000 işbil guzlaýandyr. Köpeliş döwründe 2-25 erkek okunlary urkaçynyñ guzlan işbillerini plotlaýarlar. Işbilleriñ ösüş döwri 12-25 gije-gündiz dowam edýär, suwuñ temperaturasyna görä (ýyly suwda işbiller çalt özleşýärler).
Bütindünyä taryhynyň esasy döwürleri
Bütindünyä taryhynyň esasy döwürleri
Ýer ýüzünde iki müñ töweregi  ylym bolup, şolaryñ  iñ gadymylarynyñ  biri-de  taryh ylmydyr. Taryh ylmy jemgyýetçilik  ylymlarynyñ  iñ möhümleriniñ  biridir. Taryh adamzat jemgyýetiniñ  geçmişi  we häzirki döwri hakyndaky  ylym bolup, ol jemgyýetçilik durmuşynyñ  anyk görnüşde, wagt – giñişlik ölçeglerinde ösüş kanunalaýyklyklary öwrenýär.
Taryh ylmynyñ hem dürli pudaklary bolýar: ykdysadyýetiñ  taryhy, syýasy taryh, durmuş, raýat, harby taryhlar, döwletiñ  we  hukugyñ  taryhy,  diniñ  taryhy  we ş.m.  Etnografiýa  we Arheologiýa  hem taryh  ylymlaryna  degişlidirler.
Taryh öwrenýän ýeriniñ giñligine  görä hem  tapawutlanyp biler, mysal  üçin, bütindünýä ýa-da  ähliumumy  taryh, dünýä bölekleriniñ  taryhy  (meselem,  Aziýa we Afrika ýurtlarynyñ  taryhy , Ýewropa we Amerika  ýurtlarynyñ  taryhy), belli bir  ýurduñ  ýa-da  halkyñ  taryhy  (meselem, Türkmenistanyñ   taryhy)
Taryhy öwrenmeklige kömek edýän birnäce  kömekçi ylymlar hem bar. Olaryñ iñ esaslary  hökmünde  taryhy  çeşmeleri öwrenýän  çeşmeşynaslygy  we taryhçylaryñ  garaýyşlaryny, pikirlerini, taglymatlaryny beýan edýän  hem-de  seljerýän, taryh ylmynyñ  ösüşindäki kanunalaýyklyklary öwrenýän  taryhnamany  görkezmek bolar. Çeşmeşynaslykdan we  taryhnamadan  başga-da wagtyñ  hasaplanyş  ulgamyny  öwrenýän  - hronologiýa, golýazma ýadygärlikleri we gadymy hatlary öwrenýän – paleografiýa. Diplomatiýa, teñneleri, medallary, ordenleri, pul ulgamyny, söwdanyñ taryhyny öwrenýän  - numizmatika, ölçeg ulgamyny öwrenýän – metrologiýa , baýdaklary öwrenýän – baýdak öwreniş, ýurtlaryñ , şäherleriñ, aýry-aýry maşgalalaryñ gerblerini  öwrenýän – stragistika, daşyñ, toýnuñ, metalyñ ýüzündäki ýazgylary öwrenýän  - epigrafiýa, şäherleriñ  , maşgalalaryñ  gelip çykyşyny  öwrenýän  - sejerenama (genealogiýa),  geografiki  atlaryñ  gelip çykyşyny öwrenýän – toponimika, ýerli taryhy , ülkäni öwrenýän – ülkäni öwreniş ýaly kömekçi taryhy  ylymlar bar. Taryh ylmy beýleki ylymlar bilen  hem berk  baglanyşyklydyr. Sebäbi taryh jemgyýetiñ  ähli hadysalaryny  öwrenýär.
Taryh  durmuş ähmiýetli  birnäçe  wezipäni ýerine  ýetirýär:
1)	akyl ýetiriş;
2)	tejribe – syýasy;
4)	terbiýeleýjilik täsiri.
Taryh ylmynda möhüm meseleleriñ biri-de  adamzat jemgyýetiniñ  taryhy ösüşini  döwürlere  bölmek meselesidir. Häzirki wagta çenli bu mesele  boýunça alymlar – taryhçylar dürli pikirleri  öñe sürdüler. Gadymy grek şahyry   Geziot (b.e.öñ. VIII-VII a) taryhy  baş döwre  bölýär:
1)	Ylahy;
2)	Altyn;
3)	Kümüş;
4)	Mis;
5)	Demir.
Onuñ pikiriçe  adamlaryñ  asyrdan – asyra  ýaşaýşy erbetleşýär. Pifagor (b.e.öñ VI a.) taryha töwerek görnüşinde, adamyñ ömrüne meñzeşlikde   düşünipdir:  döreýiş, gülläp ösüş, heläk bolmak.
Nemes alymy B.Gildebrant (1812-1878) taryhy üçe bölýär” öz – özünde  öndürýän hojalyk, pul hojalygy, karz hojalygy.
Rus alymy Z.I.Meçnikow (1838-1888) taryhy  suw ýollarynyñ  ösüş derejesi  boýunça  döwürleşdiripdir: derýa  döwri (gadymy swilizasiýalar), ortaýer deñzi döwri (orta asyrlar), okean döwri (täze we  iñ täze döwürler). K.Marks taryhy bäş sany  jemgyýetçilik – ykdysady  gurluşa bölýär: (ilkidurmuş – jemgyýetçilik, gul eýeçilik, feodalçylyk, kapitalistik, kommunistik).
Greta Tunberg
Greta Tintin Elnora Ernman Tanbouri, (2003-nji ýyl yň 3-nji ýanwarynda doglan) Şwesiýa ly daşky gurşaw aktiwisti, howanyň üýtgemeginiň howplary barada dünýädäki işleri bilen tanalýar. 2018-nji ýyl yň awgust aýynda Tonberi 15 ýaşyndaka, iş taşlaýyş etdi we Şwesiýanyň mejlisi niň daşyndaky mekdebe gitdi, howanyň has güýçli hereketine çagyrýan plakat göterdi.
VK.com
thumbnail|Logotip VK.com (Rusça: ВКонтакте) - Russiýada, Ukrainada, Belarusda we Gazagystanda iň gowy web-saýty. Günde on millýonlarça adamlar tarapyndan ulanylýan aragatnaşma we tanyşlary gözlemek üçin uniwersal serişdesidir.
Muhammet Ryza Baýram
Muhammet Ryza Baýramy Eýran ly tanymal Azerbaýjan ýazyjysy.
Umumy Maglumat
Muhammet Ryza Baýramy 1965-nji ýylda Eýranyñ Erdebil welaýatyna degişli Sawalan dagy nyñ etegindäki Latyran obasynda dogulýar. Maşgalasy bilen birlikde Tähran a göçýärler. 1987-nji ýylda Eýran-Yrak urşyna gatnaşýar. Ýaşlyk ýyllarynda edebiýat bilen içgin gyzyklanyp başlaýar we Samed Behrenginiñ eserlerinden täsirlenýär.
Edebi döredijiligi
Muhammet Ryza Baýramy çagalygynyñ geçen ýeri bolan Sawalan dagyndan söz açýan "Dag meni çagyrdy" atly hekaýalar kitaby bilen Germaniýada "Altyn Aý" we "Mawy Kepjebaş" baýraklaryny aldy. Munuñ yzysüre bu eseri Şweýsariýada (2008-nji ýylda) "Ýylyñ kitaby" diýilip yglan edildi.
Dilli tüýdük
Dilli tüýdük - üflenip çalynýan türkmen milli saz guraly.
Tumarşa
Tumarşa(Tomiris) b.e öňki VI  asyryň ortalarynda dünýä meşhurlygyny gazanan, halkynyň aňynda ajaýyp yz galdyran türkmen zenanydyr. Ol Araksyň  (Tünüderýanyň – Uzboýuň) ugrunda Garagumyň jümmüşinde göçüp-gonup ýören massagetlaryň hanydyr. Maldar massagettleriň (türkmenleriň ) hany ýogalandan soň, ýeke ogly bilen galan Tumarşa adamsynyň ýerine han saýlanýar.
Gadymy grek taryhçysy Gerodotyň bellemegine görä, b.e öňki I müňýylygyň ortalarynda döredilen Ahmeni döwletiniň hökümdary Kuruş (Kir –II) keseki ýurtlaryň hasabyna döwletiniň çägini giňeltmek we gaznasyny baýlaşdyrmak maksady bilen güýç toplap, uzak ýurtlara harby ýöriş guramagy niýet edinýär. Kuruş garagumly massagetlerden az heder etmändir. Onda-da Hazaryň  gündogaryndaky aňyrsyna-bärsine göz ýetmeýän giňişlikde ýaşaýan massagetlara tabyn edip bilse, Horezm ülkesiniň ilatynyň hem özüniň golastynda düşjekdigine şübhelenmändir. Eger-de Kuruşyň maksay amala aşsa, onda söwda ýoluny eýeläp, ondan düşjek gümrügiň hasabyna döwletiň gaznasyny baýadyp biljekdi.
Ady älem-jahana dolan şa Kuruş ummasyz leşger bilen b.e öňki 530-529-njy ýyllarda Garagumyň çäklerine aralaşýar. Ol massagetlerden heder edensoň, ilki mekirlige ýüz urup, Turmarşa öýlenmek hyýalynyň bardygyny ýaňzydyp, sawçy iberipdir. Tumarşa bolsa, “Ol bir dul oturan aýala öýlenmän, eýsem, tutuş maldar massagetleri özçne gul etmekçi bolýar, bu teklip amala aşmaz. Ol öýlenmekçi bolsa öz ýurdunda meniň ýaly dul aýalam, boý gyzam gyt däl” diýip, sawçyny yzyna gaýtarýar.
Kuruş öz betpäl maksadyny amala aşyrmak üçin derýanyň üstünden köpri gurduryp başlapdyr. Onda Tumarşa: “ Eger-de biz bilen uruş etmek zerur bolsa, onda köpri gurmagyň hajaty ýokdur. Goý, olar derýanyň islendik tarapyny saýlasyn we ondan üç menzil çekilsin-de, ikinji tarapyň derýadan arkaýýyn geçip, özlerine amatly meýdança saýlap bilmeklerine şert döretsin” diýipdir.
Şondan soňra Kuruşyň goşuny derýadan geçýär we iki tarapyň arasynda ýowuz uruş başlanýar. Gerodotyň maglumatyna görä, massagetler üstün çykyp, Kuruşyň goşunyny heläkçilige uçradýarlar, şol sanda onuň özi hem wepat bolýar.
Şondan soň türkmen zenany Tumarşanyň: “Kesekiniň ganyna suwsan kişi diňe öz ganyndan ganar” diýen sözleri ganatly jümlä öwrülip, asyrlarboýy nesilden nesle geçip gelipdir.
Noýabr
Noýabr = Sanjar
Türkmenistanyň gerbi
Türkmenistanyň gerbi - Türkmenistanyň resmi döwlet gerbidir. Ortasyndaky at biziň şöhratymyz bolan Ahal Teke aty. Başga-da 5 haly gölleri, bugdaý, pagta, aý we 5 ýyldyz bilen bezelen gerp aýratyn owadanlyga eýedir.
Magdan inženerligi
Magdan inženerligi,ýerasty we ýerüsti baýlyklaryñ tapylmasy,çykarylmasy we baýlaştyrylmasy bilen gyzyklanan inženerligiñ bir pudagydyr. thumb|250px|right|[[Kömürüñ ýük maşyny bilen daşalşy]]. thumb|right|250px|[[Magdan inženeri işleýär]].
Zemzem
Zem­zem su­wu­nyň ni­re­den gel­ýän­di­gi hä­zir­ki teh­no­lo­gi­ýa mä­lim däl­dir.
Zem­zem su­wu­nyň çyk­ýan ýe­ri­niň tö­we­re­gin­de hiç hi­li gu­ýy ýok­dur. Ol de­ňiz­den 80 ki­lo­metr uzak­da ýer­leş­ýär. Bu şert­ler­de Zem­zem su­wy de­ňiz­den ýa-da baş­ga bir gu­ýy­dan gel­me­ýär.
Zem­zem su­wu­ny içen adam hem aç­ly­gy­ny hem suw­suz­ly­gy­ny gandyrýar.
Zem­zem su­wy ba­ry-ýo­gy 1,73 metr çuň­luk­da­ky gu­ýy­dan çyk­ýar.
Bü­tin­dün­ýä Sag­lyk gu­ra­ma­sy­nyň ha­sa­ba­ty­na gö­rä, Zem­zem su­wy dün­ýä­dä­ki aras­sa suw­la­ryň ha­ta­ry­na girýär.
Ame­ri­ka­da ge­çi­ri­len bar­lag­la­ryň ne­ti­je­le­ri­ne gö­rä, dü­zü­min­de mik­ro­or­ga­nizm we bak­te­ri­ýa bol­ma­dyk ýe­ke-täk suw Zem­zem su­wu­dyr.
Harby güýçler inženerligi
thumb|150px|Sapýorlar territoriýany howpsuzlaştyrýarlar. thumb| thumb|Harby güýçler inženerleri thumb|Harby güýçler inženerleri
Şrýodingeriň pişigi
400px|thumb|right|Şrýodingeriň pişigi - eksperiment mehanizmasy,  hem ölü hem diri  pişik (çepde) Şrýodingeriň pişigi eksperimenti, Awstriýaly fizikaçy Erwin Şrýodinger tarapyndan öňe sürülüpdür.
Arap dili
Arap dili ( — ) —Afraziýa dil maşgalasynyň sami şahasyna degişli dil. Arab dili 280 million adam üçin ene dilidir we ýene 50 million adam ony ikinji dil hökmünde ulanýarlar. Ýazuwy arap elipbiýiniň esasynda. Bu dil 26 döwletiň resmi dili we Birleşen Milletler Guramasynyň Baş Assambeýasynyň 6 sany resmi we iş dilleriniň biri. Arap dili şu ýurtlarda resmi: Oman, Birleşen Arap Emirlikleri (BAE), Katar, Bahreýn, Kuweýt, Saud Arabystany Patşalygy (SAP), Yrak, Ýemen, Iordaniýa, Siriýa, Lübnan, Ysraýyl, Müsür, Sudan, Eritreýa, Jibuti, Somaliýa, Somaliland, Komor adalary, Libiýa, Çad, Tunis, Jezair, Fas, Günbatar Sahara, Muritaniýa.
Hat ýazuw
Arapça hat sagdan çepe ýazylýar. Arapçada baş harp ýok, ýagny adamyň ady bolsun ýa-da şoňa meňzeş uly ýazylýan harplaryň hemmesi şol bir deňlikde ýazylýar. Arap dilinde ( — h) we ( — t) harplar haýsy hem bolsa sözüň ýa-da sözlemiň iň soňky sözüniň soňunda gelse ol harpa we yzynda duran çekimlä ses berilmeýär.
Mysal üçin:
Arap dilinde sözlemde haýsy sözüň başynda  — äl  bar bolsa, onda şol sözüň öňündäki söz bilen birikdirilip okalýar. Ýagny başdaky [ä] harpy taşlanyp, öňdäki sözüň soňky çekimlisi okalýar. Meselem: Eger-de şäddä [äl]-iň yzynda bar bolsa, onda [äl] hem taşlanyp L harpa derek şäddäniň duran harpy okalýar. Meselem:
Çekimli belligi
Hereket ýa-da häräkä (حَرَكَة) — adatça arap harplarynda beýle çekimli goýulmaýar. Diňe Kuranda şuňa meňzeşlerde goýulýar. Sebabi araplardan beýlekiler olary onsuz okap bilmeýär, we ol sözler çekimli goýulmanda başga many berip bilýär.
Arap sanlary
Arap sanlary latyn sanlary ýaly tertipde ýazylýar. Meselem: 10 — 531 —
Unicode
Aşakda goşmaça harplar we simbollar görkezlen.
Abylgazy Bahadyr han
Abylgazy Bahadyr Han (1603-63)- Hywa hany (1645-83), taryhçy, döwlet işgäri. Has doly maglumaty 9-njy synp Turkmenistanyn taryhy kitabyndan okap bilersiniz. Ol 1645 ýylda, hanlykdaky içki syýasy garşylyklaryň ýitileşen şertlerinde, özbek feodallarynyň harby güýjüne daýanyp, häkimiýet başyna geçipdir. Onuň höküm süren döwründe Hywada özbek feodallarynyň agalygy pugtalanypdyr. Hanlykdaky hemme ýokary wezipeler, söwda we senetçiler, ekerançylyk üçin amatly ýerleriň köpüsi feodallaryň eline geçipdir. Abylgazynyň döwleti dolandyryş, ýer-suw we beýleki babatlarda geçiren ähli reformalary özbek feodal döwletiniň ykdysady we syýasy ýagdaýyny pugtalandyrmaga gönükdirilipdir. Abylgazy Hywada türkmenleriň täsiriniň soňuna çykmak ugrunda çalşypdyr. Netijede, ýerden-suwdan mahrum edilen we üznüksiz talaňçylara sezewar bolan Hywa türkmenleri hanlykdan çykyp gitmäge ýa-da agyr hem kemsidijilikli şertlerde ýaşamaga mejbur bolupdyrlar. Derýalyk boýundaky türkmen ilatly galapyn welaýatlaryň, şol sanda Adak, Wezir, Buldumsaz ýaly şäherleriň bütinleý boşap galmaklygy hut şol döwre degişlidir. Abylgazy hanlygyň paýtagtyny Hywa şäherine göçüripdir. Türkmen sähralaryna golaý bolan we Derýalygyň akmasynyň kesilmegi zerarly boşap galan öňki paýtagt - Ürgenjiň (häzirki Köneürgenjiň) deregine, Abylgazy hanlygyň golaý böleginde täze Ürgenç şherini saldyrypdyr. Abylgazynyň daşarky syýasatynda galmyklar we Buhara bilen bolan uruşlar, Russiýa bilen bolan söwda-diplomatik gatnaşyklary, ylaýta-da türkmen taýpalaryna garşy gurulýan köp sanly talaňçylykly ýörişler esasy orun tutupdyr ( serediň: Abylgazy hanyň türkmenlere garşy ýörişleri). Abylgazy taryhçy hökmünde 2 sany belli işiň: "Şejerei terakime" ("Türkmenleriň şejeresi"), "Şejerei türk" ("Türkleriň şejeresi") ýygyndylarynyň awtorydyr. Bu kitaby https://www.kitaphana.net/book/1622 alyp okap bilersiniz. Olar 1897, 1906 ýyllarda rus dilinde neşir edilipdir. İkinki işiň 1874 ýylda çykan fransuz neşiri hem bar. Bu işler galapyn dilden aýdylyp gürrüňler we rowaýatlar esasynda ýazylanlygyna, käbir maglumatlaryň jedelli bolmagyna garamazdan, olar Hywanyň, Demirgazyk Türkmenistanyň we gonşy welaýatlaryň 15-17 asyrlardaky taryhyny öwrenmekde gymmatly edebi çeşme bolup hyzmat edýärler. Abylgazynyň bu işlerinde türkmen taýpalarynyň urug-tirä bölünişleri, ýaşaýan ýerleri, kärleri, içki we daşky syýasy ýagdaýlary boýunça iňňän gymmatly taryhy maglumatlar bar.
Angelina Şwaçka
Angelina Şwaçka (d. 17 iýul 1971), aýdymçy.