cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
สงครามเชียงตุง
ประวัติศาสตร์เชียงตุง
เดิมเมืองเชียงตุงเป็นถิ่นฐานของชาวละว้า พญามังรายส่งเจ้าเมืองมาปกครองเมืองเชียงตุงในพ.ศ. 1786 เมืองเชียงตุงจึงเข้าเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรล้านนา พญาผายูแห่งล้านนาส่งโอรสคือเจ้าเจ็ดพันตู มาครองเมืองเชียงตุงในพ.ศ. 1893 หลังจากนั้นวงศ์มังรายจึงปกครองเมืองเชียงตุงมาเป็นระยะเวลาตลอดหกร้อยปีจนถึงเจ้าจายหลวง (Sao Sai Long) เมืองเชียงตุงในบางยุคสมัยเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรล้านนา ในบางยุคเป็นอิสระ ชาวเชียงตุงพัฒนาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมกลายเป็นชาวไทเขิน เมื่อล้านนายกทัพมาตีเมืองเชียงตุงในพ.ศ. 2066 ทัพล้านนาพ่ายแพ้สูญเสียมาก ทำให้อำนาจของล้านนาเสื่อมลงเชียงตุงเป็นอิสระจากล้านนา เมื่อพระเจ้าบุเรงนองยกทัพมายึดเมืองเชียงใหม่ในพ.ศ. 2101 อาณาจักรล้านนาทั้งหมดตกอยู่ภายใต้การปกครองของพม่า เจ้าเมืองเชียงตุงจึงสวามิภักดิ์ต่อพม่า ทางราชสำนักพม่าแต่งตั้งเจ้าฟ้ามาปกครองเมืองเชียงตุง เรียกว่า เจ้าฟ้าเชียงตุง โดยที่เจ้าฟ้าเชียงตุงนั้นยังคงสืบเชื้อสายมาจากวงศ์มังรายเดิม อยู่ภายใต้การปกครองของพม่า
ในเวลาต่อมาอาณาจักรล้านนาแยกตัวจากพม่ามาขึ้นกับสยาม เจ้าเมืองล้านนาต่างดำเนินนโยบาย “เก็บผักใส่ซ้า เก็บข้าใส่เมือง” ยกทัพไปโจมตีหัวเมืองต่างๆทางเหนือของล้านนาหรือเมือง"ลื้อเขิน"เพื่อแสวงหากำลังคน ในพ.ศ. 2345 พระยากาวิละเจ้าเมืองเชียงใหม่ ส่งพระยาอุปราชน้อยธรรมผู้เป็นน้องชายยกทัพเชียงใหม่มีโจมตียึดเมืองสาด (Mong Hsat) และเมืองเชียงตุง เมืองเชียงตุงเสียให้แก่เชียงใหม่ถูกทำลายและว่างร้างลง เจ้าฟ้าสิริไชยโชติสารัมพยะ หรือเจ้ากองไท (Sao Kawng Tai) เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงหลบหนีไป ส่วนเจ้าดวงแสง หรือเจ้ามหาขนาน (Maha Hkanan) อนุชาของเจ้าฟ้ากองไทหลบหนีไปเมืองยาง (Mongyang) พระยาอุปราชน้อยธรรมกวาดต้อนชาวไทเขินจากเชียงตุงไปที่เชียงใหม่จำนวนมาก พระเจ้ากาวิละเกลี้ยกล่อมให้เจ้าฟ้ากองไทยอมสวามิภักดิ์เข้ามอบตัวต่อเชียงใหม่ในพ.ศ. 2347 เมืองเชียงตุงจึงร้างปราศจากผู้ปกครอง
เจ้ามหาขนานที่เมืองยางพยายามตั้งตนเป็นอิสระไม่ขึ้นแก่ใครและฟื้นฟูเมืองเชียงตุงขึ้นอีกครั้ง พระเจ้าปดุงส่งกองทัพพม่าเข้ามาโจมตีเจ้ามหาขนานหลายครั้งเพื่อดึงเชียงตุงให้กลับไปขึ้นแก่พม่า เจ้ามหาขนานต่อสู้กับทัพพม่าด้วยความช่วยเหลือจากเชียงใหม่ พระยาอุปราชน้อยธรรมนำทัพเชียงใหม่ขึ้นไปช่วยเจ้าดวงแสงในพ.ศ. 2351 แต่ถูกพม่าตีแตกพ่ายกลับมา จนกระทั่งในพ.ศ. 2356 เมื่อเจ้ามหาขนานตระหนักว่าไม่สามารถต้านทานทัพของพม่าได้อีกต่อไป จึงเข้าสวามิภักดิ์ต่อพม่า เจ้าดวงแสงมหาขนานได้รับการแต่งตั้งให้เป็นเจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงภายใต้การปกครองของพม่า เมืองเชียงตุงจึงกลับฟื้นคืนขึ้นเป็นบ้านเมืองอีกครั้ง ฝ่ายเมืองเชียงใหม่เมื่อเห็นว่าเชียงตุงกลับไปขึ้นแก่พม่าแล้ว จึงเห็นว่าเชียงตุงเป็นศัตรู พระยาอุปราชน้อยธรรมตัดสินใจกวาดต้อนชาวเมืองยองที่ยังคงหลงเหลืออยู่ลงไปล้านนาจนหมดสิ้นในพ.ศ. 2356 ทำให้เมืองยองกลายเป็นเมืองร้างจนกระทั่งเจ้าฟ้ามหาขนานเชียงตุงได้ฟื้นฟูเมืองยองขึ้นอีกครั้งอยู่ภายใต้อำนาจของเชียงตุง เจ้าฟ้ามหาขนานแห่งเชียงตุงยังคงปกครองเมืองเชียงตุงภายใต้อำนาจของพม่ามาเป็นเวลาอีกสามสิบปี จนถึงเหตุการณ์สงครามเชียงตุง
ความขัดแย้งในเมืองเชียงรุ่ง
ขุนเจืองหรือพญาเจืองก่อตั้งอาณาจักรไทลื้อหอคำเชียงรุ่งขึ้นเมื่อประมาณพ.ศ. 1723 อาณาจักรของชาวไทลื้อนี้แบ่งการปกครองออกเป็นสิบสองส่วน แต่ละส่วนเรียกว่า “ปันนา” จึงกลายเป็นที่มาของชื่อ"สิบสองปันนา" เชียงรุ้งสิบสองปันนาเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรล้านนาในสมัยของพญามังราย ในพ.ศ. 1839 จักรพรรดิมองโกลราชวงศ์หยวนส่งทัพเข้ามาบุกยึดอาณาจักรหอคำเชียงรุ่ง ตั้งเมืองเชียงรุ่งกลายเป็นเมืองเชอลี่ (จีนกลาง: 車里 พินอิน: Chēlǐ) เมืองเชียงรุ่งจึงกลายเป็นประเทศราชของจีนนับตั้งแต่นั้น จักรพรรดิจีนส่งตราจุ้มหรือลัญจกรมาเป็นสิ่งรับรองเจ้าเมืองเชียงรุ้ง ต่อมาเจ้าเมืองเชียงรุ่งได้รับการแต่งตั้งเป็นซวนเหว่ย (จีนกลาง: 宣慰 พินอิน: Xuānwèi) เจ้าประเทศราชของจีน แผลงเป็นคำว่า"แสนหวี" เจ้าเมืองเชียงรุ่งจึงได้รับสมยาว่า"เจ้าแสนหวีฟ้า" ต่อมาในพ.ศ. 2106 พระเจ้าบุเรงนองเข้ายึดเมืองเชียงรุ่งสิบสองปันนาได้สำเร็จ แต่ทางจักรวรรดิจีนยังอ้างสิทธิอำนาจเหนือสิบสองปันนาอยู่ พม่าและจีนจึงตกลงร่วมกันให้เจ้าเมืองเชียงรุ่งอยู่ภายใต้อำนาจของทั้งพม่าและจีน “ฮ่อเป็นพ่อ ม่านเป็นแม่” ส่งบรรณาการให้แก่ทั้งสองฝ่ายฟ้า
ในพ.ศ. 2345 เมื่อเจ้าหม่อมมหาวงศ์ (เท่าถ่ายค้อ 刀太和) เจ้าแสนหวีฟ้าเมืองเชียงรุ่งถึงแก่อสัญกรรม เจ้ามหาน้อย (เท่าซุ้นวู 刀純武) โอรสของเจ้าหม่อมมหาวงศ์อายุเพียงสองชันษาจึงขึ้นเป็นเจ้าแสนหวีเชียงรุ่งองค์ต่อมา โดยมีเจ้ามหาวัง (เท่าถ่ายคัง 刀太康) น้องชายของเจ้าหม่อมมหาวงศ์ ผู้เป็นอาของเจ้ามหาน้อยเป็นผู้สำเร็จราชการแทน ในพ.ศ. 2348 เจ้าอัตถวรปัญโญเจ้าเมืองน่านยกทัพมาตีเมืองเชียงรุ่ง เจ้ามหาวังยอมจำนนต่อกองทัพเมืองน่านและให้เจ้ามหาพรหมกับเจ้าศรีเดินทางไปกรุงเทพเพื่อเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ ฝ่ายเมืองน่านและสยามไม่ได้เข้าครอบครองเมืองเชียงรุ่งแต่กวาดต้อนชาวไทลื้อไปเป็นจำนวนมาก เมืองเชียงรุ่งและสิบสองปันนากลับเป็นเมืองขึ้นของพม่าดังเดิม
ต่อมาในพ.ศ. 2360 เมื่อเจ้ามหาน้อยเติบโตขึ้นว่าราชการเองได้แล้ว ขึ้นนั่งเมืองเชียงรุ่งด้วยตนเอง เจ้ามหาวังจึงยุติการสำเร็จราชการแทนและไปครองเมืองแช่ พระเจ้าปดุงมีพระราชโองการให้เจ้ามหาน้อยไปเข้าเฝ้าที่เมืองอมรปุระ เจ้ามหาน้อยหรือเจ้ามหาขนานแห่งเชียงรุ้งไม่ยอมไปเข้าเฝ้าตามพระราชโองการส่งเจ้ามหาวังผู้เป็นอาไปเมืองอมรปุระแทน พระเจ้าปดุงพิโรธที่เจ้ามหาน้อยไม่ยอมมาเข้าเฝ้าจึงมีพระราชโองการแต่งตั้งให้เจ้ามหาวังขึ้นเป็นเจ้าฟ้าเชียงรุ้งขึ้นแทนที่เจ้ามหาน้อย ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างเจ้ามหาน้อยและเจ้ามหาวังสองอาหลาน
สงครามกลางเมืองสิบสองปันนาระหว่างเจ้ามหาน้อยและเจ้ามหาวังสองอาหลานดำเนินไป จนกระทั่งพ.ศ. 2365 ทัพของเจ้ามหาวังสามารถเอาชนะทัพของเจ้ามหาน้อยได้ เจ้ามหาน้อยแตกพ่ายถูกพม่าจับกุมได้ไปขังไว้เมืองเมืองอมรปุระเป็นเวลาสามปีจึงได้รับการปล่อยตัวกลับไปเชียงรุ่งในพ.ศ. 2368 แต่เจ้ามหาน้อยยังมีความเจ็บแค้นต่อเจ้ามหาวังผู้เป็นอาจึงเกิดสงครามกลางเมืองขึ้นอีกครั้ง จนกระทั่งในพ.ศ. 2377 ฝ่ายจีนประกาศปลดเจ้ามหาน้อยออกจากราชสมบัติ เจ้ามหาน้อยนำตราจุ้มหลบหนีไปเมืองสอและถึงแก่อสัญกรรม ในพ.ศ. 2379 เจ้ามหาวังเจ้าเมืองเชียงรุ่งถึงแก่อสัญกรรม ฝ่ายจีนตั้งเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรหรือเจ้าสาระวันโอรสของเจ้ามหาวังขึ้นเป็นเจ้าเมืองเชียงรุ่งองค์ต่อมา
ความขัดแย้งในเมืองเชียงรุ่ง (ต่อ)
ฝ่ายเจ้ามหาน้อยซึ่งไปถึงแก่อสัญกรรมที่เมืองสอนั้น ยังมีโอรสคือเจ้าหน่อคำ (เท่าข่านเซิ้น) พ.ศ. 2381 เจ้าหน่อคำยกทัพเข้ามาโจมตีเมืองเชียงรุ่งเพื่อแย่งชิงราชสมบัติ โดยร่วมมือกับพญาหลวงช้าง พญาหลวงชนะฦๅไชย พญาจุ้มคำ เจ้ามหาขนาน เจ้าไชย เจ้ามหาไชยเมือพงพาตัวเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรกับอุปราชาไปเมืองลา แล้วทำทีไปต้อนรับเจ้าหน่อคำเข้ามาเมืองเชียงรุ่ง อยู่ได้ 6 วัน เจ้ามหาไชยกับพญาแสนเชียงราจับพญาหลวงช้าง พญาหลวงชนะฦๅไชย พญาจุ้มคำ เจ้ามหาขนาน เจ้าไชยฆ่าเสีย แล้วเชิญเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรกับอุปราชากลับมาครองบ้านเมืองตามเดิม แต่เจ้าหน่อคำหนีไปอยู่ข่ากุยที่ผาผึ้ง เกลี้ยกล่อมข่าได้ 2,000 คน จะมาตีเมืองวัง มหาไชยจัดให้นายพรหมวงษ์พี่เขยคุมไพร่เมืองพง 100 เจ้าสุชาวรรณราชบุตรให้พระยาแสนเชียงราเปนแม่ทัพคุมทัพ 6000 ยกไปรบเจ้าหน่อคำ เจ้าหน่อคำพ่ายแพ้หลบหนีไปอยู่เมืองเชียงตุง เจ้าหน่อคำนำกำลังเชียงตุงขึ้นมาตีท่าลอเมืองพาน พญาแสนเชียงราคุมไพร่พลออกมารบตีกองทัพเจ้าหน่อคำแตกกลับไป
เจ้าฟ้ามหาขนานแห่งเมืองเชียงตุงส่งความลงไปบอกแก่พระเจ้าแสรกแมงที่เมืองอังวะ เจ้าหน่อคำมอบเงินให้แก่ทางราชสำนักพม่า พระเจ้าแสรกแมง (Tharawaddy Min) ให้หาตัวเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรมาเข้าเฝ้า แต่เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรไม่ยอมไป พระเจ้าแสรกแมงจึงตั้งให้เจ้าหน่อคำเป็นเจ้าเมืองเชียงรุ่งแทน พ.ศ. 2384 เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรปรึกษาท้าวพญา ให้อุปราชาอรำมาวุทะ นางปิ่นแก้วมารดา และนางแว่นแก้วน้องสาวลงไปเข้าเฝ้าแทน แต่ถูกกักตัวไว้
พระเจ้าแสรกแมงมีพระราชโองการให้จักกายหลวงมองชิณ แห่งเมืองหมอกใหม่ (Mawkmai) แม่ทัพพม่า ณขามมองโซ ณขามเนมโย ณขามจันทบุรี มองตาลียกทัพจำนวน 3,000 คน มาตีเมืองเชียงรุ่งและนำเจ้าหน่อคำขึ้นครองเมืองใน พ.ศ. 2385 เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรหลบหนีไป ฝ่ายพม่ากับจีนเจรจาตกลงกันเรื่องจะให้เจ้าหน่อคำเป็นเจ้าแสนหวีฟ้าเมืองเชียงรุ่งไม่สำเร็จ เมื่อปรึกษาท้าวพญาก็ไม่ยอมให้เป็น พม่าให้ไปจับพญาหลวงสิงหไชยา พญาหลวงวอชูเมืองแสนฆ่าเสีย ฝ่ายจีนจึงสนับสนุนให้เจ้ามหาไชยเมืองพง ยกทัพเข้ายึดเมืองเชียงรุ่งคืนให้แก่เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรได้สำเร็จ เจ้าหน่อคำหลบหนีไปยังเชียงตุง พ.ศ. 2386 เจ้าฟ้ามหาขนานเมืองเชียงตุง ให้เจ้าเมืองกาศผู้บุตร กับพระยาหลวงราชวัง ณขามจันทบุรีนำกำลังมาตีเมืองลอง มหาไชยยกทัพไปช่วย เจ้าเมืองกาศถูกปืนคาบศิลาทีหนึ่งแตกถอยไป
มองตาลีทูลพระเจ้าแสรกแมงว่า เจ้าเมืองเชียงรุ่ง เจ้าเมืองพงไม่ได้คิดกบฏ แต่เพราะเจ้าหน่อคำกับฝ่ายพม่าจับขุนนางเมืองเชียงรุ่งฆ่าและกดขี่พลเมือง จีนจึงให้เมืองสิบสองปันนาสู้รบกองทัพพม่า พระเจ้าแสรกแมงจึงให้ปล่อยตัวอุปราชาอรำมาวุทะ นางปิ่นแก้วมารดา นางแว่นแก้วน้องสาว แต่ให้อยู่เมืองอังวะก่อน แล้วให้จับตัวจักกายหลวงมองชิณ ณขามมองโซ ณขามเนมโย ณขามจันทบุรี ประหารชีวิตที่เมืองนาย พ.ศ. 2388 เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรให้พญาหลวงอจิระปัญญา พญาหลวงไชยสงคราม นำเครื่องราชบรรณาการลงไปถวาย ณ เมืองอังวะ พระเจ้าแสรกแมงจึงยอมรับเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรเป็นเจ้าเมืองเชียงรุ่ง อุปราชาอรำมาวุทะ นางปิ่นแก้วมารดา นางแว่นแก้วน้องสาว จึงได้กลับคืนสู่เมืองเชียงรุ่ง ภายหลังเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรกับเจ้ามหาไชยเกิดขัดแย้งกัน เจ้ามหาไชยตีเมืองเชียงรุ่งแตก เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรกับอุปราชาอรำมาวุทะหนีไปอยู่บ้านหว้า ต่อมาเจ้ามหาไชยงาดำ โอรสเจ้ามหาน้อย อ้างว่าจีนให้ตนเป็นเจ้าเมืองเชียงรุ่ง ให้เจ้ามหาไชยเมืองพงไปรับ เจ้ามหาไชยไม่ยอมไป เจ้ามหาไชยงาดำจึงนำทัพข่ากุยมาเมืองเชียงเจิง เมืองเชียงเจิงแต่งขุนนางออกไปรับ เจ้ามหาไชยงาดำจับขุนนางฆ่า 1 คน เจ้าเมืองเชียงเจิงออกสู้รบกับเจ้ามหาไชยงาดำแตกพ่ายไป
พ.ศ. 2390 เจ้ามหาไชยงาดำนำทัพตีเมืองวัง เมืองงาด เมืองเชียงเจิง แล้วไปต่อสู้กับอุปราชาที่บ้านหว้า เจ้ามหาไชยงาดำถอยไปเมืองแช่ เจ้ามหาไชยให้เจ้าพรหมวงษ์นำทัพไปตีเจ้ามหาไชยงาดำแตก แล้วไปเชิญเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตร อุปราชาอรำมาวุทะ กลับมาครองบ้านเมือง พ.ศ. 2391 เจ้ามหาไชยงาดำกับเจ้าหน่อคำร่วมมือกันยกทัพมาเผาเมืองเชียงเหนือ เจ้ามหาไชยกับอุปราชาขึ้นไปรบที่เมืองยางสู้รบจนแตกพ่าย และเข้าพักไปเมืองเชียงเหนือ เมืองเชียงใต้ แต่กองทัพเจ้าหน่อคำ เจ้ามหาไชยงาดำยกทัพเข้ายึดเมืองเชียงรุ่งได้ เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรหนีมาอยู่เมืองรำ เจ้ามหาไชยพาเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรกับอุปราชามาอยู่เมืองพง กองทัพเจ้าหน่อคำ เจ้ามหาไชยงาดำ ตามมาตีเมืองพง เจ้าสุชาวรรณราชบุตรหนีไปเมืองพม่า ส่วนอุปราชอรำมาวุทะ รวมทั้งมารดาคือนางปิ่นแก้วและน้องสาวคือนางแว่นแก้ว เดินทางลี้ภัยมาที่เมืองหลวงพระบาง เจ้าสุกเสริมกษัตริย์แห่งหลวงพระบางจึงส่งตัวอุปราชออลนาวุธ นางปิ่นแก้ว และนางแว่นแก้ว ลงไปที่กรุงเทพฯเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้ามหาไชยเมืองพงหลบหนีมาอยู่ที่เมืองหลวงภูคา (เวียงภูคา) ซึ่งเป็นเขตแดนของเมืองน่าน เจ้าเมืองน่านจะส่งตัวเจ้ามหาไชยลงมาที่กรุงเทพ เจ้ามหาไชยไม่ยอม พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชโองการให้พระยาศรีสหเทพ (ปาน สุรคุปต์) เดินทางขึ้นไปเกลี้ยกล่อมเจ้ามหาไชยเมืองพง เจ้ามหาไชยเมืองพงจึงยอมเดินทางลงมาที่กรุงเทพฯในที่สุด
การจัดเตรียมทัพ
ก่อนหน้าสงครามเชียงตุง ได้เกิดความขัดแย้งทางการเมืองขึ้นระหว่างเจ้านายล้านนาราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน เมื่อพระยาเชียงใหม่คำฟั่นถึงแก่พิราลัยเมื่อพ.ศ. 2368 พระเจ้าลำปางดวงทิพย์ได้ยกทัพมาเมืองเชียงใหม่กวาดเอาทรัพย์สินของพระยาคำฟั่นไปเมืองลำปาง เป็นเหตุให้นายพิมพิสารบุตรของพระยาคำฟั่นจำต้องทิ้งงานศพของบิดาเดินทางหลบหนีไปยังกรุงเทพฯ ต่อมาเมื่อพระยาพุทธวงศ์ได้ขึ้นเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่องค์ต่อมาแล้วนั้น นายพิมพิสารได้เดินทางกลับเมืองเชียงใหม่ในที่สุด และต่อมาเมื่อพระยามหาวงส์ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองเชียงใหม่ในพ.ศ. 2390 นายพิมพิสารจึงได้เลื่อนขึ้นเป็นพระยาอุปราชพิมพิสารแห่งเชียงใหม่ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมีพระราชดำริว่า เจ้านายเมืองไทลื้อเชียงรุ่งสิบสองปันนามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร ควรต้องจัดทัพไปยึดเมืองเชียงรุ่งคืนให้แก่เจ้าสุชาวรรณราชบุตร แต่หนทางยกทัพไปเมืองเชียงรุ่งนั้นต้องผ่านเมืองเชียงตุงก่อน หากจะยึดเมืองเชียงรุ่งได้ต้องยึดเมืองเชียงตุงก่อน “เมืองเชียงรุ้ง (เชียงรุ่ง) นี้ถ้าตัดเมืองเชียงตุงเสียได้ก็จะเป็นสิทธิฝ่ายเรา” พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯมิได้ทรงแต่งทัพกรุงเทพฯเข้าตีเมืองเชียงตุงโดยตรง แต่โปรดฯให้ทางหัวเมืองล้านนาเป็นผู้รับผิดชอบ จึงทรงมีท้องตรามีพระราชโองการให้พระยาเชียงใหม่มหาวงส์เจ้าเมืองเชียงใหม่ เกณฑ์ทัพเมืองเชียงใหม่ 5,000 คน เมืองลำพูน 1,500 คน เมืองลำปาง 1,000 คน ขึ้นไปโจมตีเมืองเชียงตุง พระยาเชียงใหม่มหาวงส์จึงจัดทัพขึ้นตีเมืองเชียงตุงดังนี้;
กองทัพเชียงใหม่และลำพูนยกทัพออกไปในเดือนกุมภาพันธ์พ.ศ. 2393 กำหนดถึงเมืองเชียงตุงพร้อมกันในเดือนมีนาคม
เชียงใหม่ตีเมืองเชียงตุง
ทัพของพระยาราชบุตร นายน้อยมหาพรหม และนายหนานสุริวงศ์ ยกทัพไปตีเมืองสาดได้สำเร็จ จากนั้นนายน้อยมหาพรหมและนายหนานสุริยวงศ์ยกทัพแยกไปตีเมืองก๊ก พระยาราชบุตรและทัพเมืองลำพูนเข้าตีเมืองปางซาได้สำเร็จ ทัพเชียงใหม่ลำพูนแยกย้ายกันไปตีเมืองบริวารต่างๆของเชียงตุงได้แก่ เมืองแจง เมืองมาง เมืองภู เมืองเลน เมืองเพียง ได้จนหมดสิ้นแล้ว จึงยกทัพเข้าโจมตีประชิดเมืองเชียงตุง
พระยาอุปราชพิมพิสารนำทัพทางเชียงราย ให้พระยารัตนเมืองแก้วไปตีเมืองพยาก (Mong Hpayak) นายธรรมปัญโญไปตีเมืองเลน ส่วนตัวพระยาอุปราชพิมพิสารเองนั้นไปเกลี้ยกล่อมเมืองยอง (Mong Yawng) ให้เข้าสวามิภักดิ์ เมื่อเมืองยองยอมสวามิภักดิ์แล้ว อุปราชพิมพิสารจึงตั้งมั่นอยู่ที่เมืองยอง
ฝ่ายพระยาราชบุตร นายน้อยมหาพรหม และนายหนานสุริยวงศ์ ซึ่งยกทัพเข้าโจมตีเมืองเชียงตุงนั้น เจ้าฟ้ามหาขนานแห่งเชียงตุงยกทัพไทเขินออกมาสู้รบเป็นสามารถ เจ้าเมืองขากบุตรของเจ้ามหาขนานเสียชีวิตในที่รบ ฝ่ายเชียงใหม่ยกทัพเข้าประชิดประตูเมืองเชียงตุง ไม่สามารถทลายประตูเมืองเข้าไปได้เนื่องจากขาดกำลังสนับสนุนทัพของพระยาอุปราชพิมพิสารไม่มาตามนัด พระยาอุปราชยังคงปักหลักอยู่ที่เมืองยอง นายน้อยมหาพรหมที่เชียงตุงส่งคนมาเร่งให้พระยาอุปราชยกทัพไปหนุนที่เชียงตุง ปรากฏว่าพระยาอุปราชไม่ไป พระยาราชบุตรและนายน้อยมหาพรหมสู้รบกับเมืองเชียงตุงจนหมดสิ้นกระสุนดินดำ ยังไม่ได้เมืองเชียงตุง จึงล่าถอยกลับมา
บทสรุป
แม้ว่าทางฝ่ายล้านนาเชียงใหม่จะเคยมีประสบการณ์การทำสงครามกับเชียงตุงหลายครั้ง เคยตีเมืองเชียงตุงได้เมื่อพ.ศ. 2345 แต่ความขัดแย้งภายในวงศ์เจ้าเจ็ดตนเชียงใหม่เป็นอุปสรรคทำให้การโจมตีเมืองเชียงตุงในพ.ศ. 2393 ในนี้ ไม่ประสบความสำเร็จ ประกอบกับเจ้าฟ้ามหาขนานเมืองเชียงตุงมีประสบการณ์สงครามกับล้านนาและพม่าหลายครั้ง จึงสามารถป้องกันเมืองเชียงตุงไว้ได้ พระยาเชียงใหม่มหาวงศ์เจ้าเมืองเชียงใหม่ เกรงว่าความผิดจะตกแก่บรรดาบุตรของตน จึงมีใบบอกลงมากรุงเทพฯมากล่าวโทษ พระยาอุปราชพิมพิสารว่าไม่ช่วยเหลือในการทัพ และขอพระราชอภัยโทษว่าพระยาเชียงใหม่จะขอยกทัพไปตีเมืองเชียงตุงด้วยตนเองอีกครั้ง และขอให้ทางกรุงเทพฯแต่งทัพขึ้นไปสนับสนุนและให้ฝ่ายเมืองน่านเข้าช่วยร่วมด้วย ในเวลานั้นพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯทรงพระประชวร การจึงระงับไปก่อน พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเสด็จสวรรคตในเดือนเมษายน พ.ศ. 2394
การจัดเตรียมทัพ
ทัพหน้าของเจ้าพระยายมราช (นุช) เดินทางออกจากกรุงเทพก่อนเมื่อขึ้นเก้าค่ำเดือนสิบสอง (21 ตุลาคม พ.ศ. 2395) จากนั้นกรมหลวงวงศาธิราชสนิทจึงเสด็จยกทัพหลวงออกจากกรุงเทพเมื่อขึ้นสองค่ำเดือนอ้าย (13 พฤศจิกายน) ทั้งสองทัพมีกำหนดไปพบกันที่เมืองเชียงแสน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีท้องตราถึงพระยามหาวงส์เจ้าเมืองเชียงใหม่ พระยาไชยลังกาเจ้าเมืองลำพูน เจ้าพระยามงคลวรยศเจ้าเมืองน่าน และเจ้าสุกเสริมเมืองหลวงพระบาง ให้จัดเตรียมทัพและเสบียงอาหารช้างม้ายุทโธปกรณ์เข้าร่วมกับกรมหลวงวงศาธิราชสนิทและเจ้าพระยายมราช (นุช) ในการเข้าตีเมืองเชียงตุง
ตีเมืองเชียงตุงครั้งที่หนึ่ง พ.ศ. 2395-2396
เจ้าพระยายมราช (นุช) ยกทัพทางเมืองกำแพงเพชร เมืองตาก เกณฑ์ทัพหัวเมืองตามรายทาง แล้วเดินทางยกทัพถึงเมืองเชียงใหม่เมื่อขึ้นเก้าค่ำเดือนยี่ (19 ธันวาคม พ.ศ. 2395) ในเวลานั้นตรงกับฤดูเกี่ยวข้าว ทางฝ่ายเมืองเชียงใหม่ไม่มีข้าวไว้เลี้ยงกองทัพ พระยาเชียงใหม่มหาวงส์จึงขอข้าวจากเจ้าพระยายมราช เจ้าพระยายมราชแบ่งข้าวให้แก่ทัพเชียงใหม่ พระยาเชียงใหม่มหาวงส์แต่งนายน้อยเตชาและอ้ายพันไปสืบราชการลับที่เมืองนาย ได้ข่าวว่าที่เมืองนายพม่ากำลังเกณฑ์คนจัดเตรียมอาวุธไปช่วยป้องกันเมืองเชียงตุง แต่เจ้าฟ้ามหาขนานเมืองเชียงตุงให้หยุดระงับไว้ก่อน เนื่องจากเสบียงเมืองเชียงตุงมีไม่พอเลี้ยงกองทัพพม่า ฝ่ายเมืองเชียงตุงจะป้องกันเมืองด้วยตนเองไปก่อน เจ้าพระยายมราชพร้อมทั้งพระยาอุปราชพิมพิสาร พระยาราชบุตรเมืองเชียงใหม่ พระยาบุรีรัตน์ (หนานสุริยวงศ์) นายหนานสุริยวงศ์ นายหนานไชยเทพ นายน้อยมหาพรหม และนายอินทนนท์ ยกทัพจากเชียงใหม่ ไปทางเมืองเชียงรายถึงเมืองเชียงแสนเมื่อขึ้นสิบค่ำเดือนสี่ (17 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2396)
การรบที่เชียงตุง
เจ้าพระยายมราช (นุช) และพระยาสีหราชฤทธิไกร (สุด) ทัพเมืองเชียงใหม่และลำพูนออกจากเชียงแสนเมื่อแรมสองค่ำเดือนสี่ (24 กุมภาพันธ์) ไปทางด้านผาช้างไปถึงเมืองพยากเมื่อแรมแปดค่ำ (2 มีนาคม) ตีเมืองพยากได้สำเร็จพญาไชยแสนและท้าวมหาวงษ์ผู้รักษาเมืองพยากหลบหนีไปเชียงตุง เจ้าพระยายมราชยกทัพต่อไปถึงเมืองเชียงตุงเมื่อขึ้นหนึ่งค่ำเดือนห้า (10 มีนาคม) นำไปสู่การรบที่เชียงตุง เจ้าพระยายมราชและทัพเมืองเชียงใหม่ตั้งค่ายที่เนินเขาด้านตะวันออกเฉียงใต้ของเมืองเชียงตุง ทัพเมืองลำพูนตั้งค่ายฝั่งเหนือ เจ้ามหาขนานเชียงตุงส่งทัพออกมารบเมื่อขึ้นแปดค่ำ (17 มีนาคม) ฝ่ายเจ้าพระยายมราชและเชียงใหม่ประสบปัญหากำลังพลไม่เพียงพอไม่สามารถโอบล้อมเมืองเชียงตุงได้ทุกด้าน อีกทั้งเมืองเชียงตุงตั้งอยู่บนที่สูงทัพไทยอยู่ที่ต่ำ ยิงปืนใหญ่ไปไม่ถึงเมือง
กรมหลวงวงศาธิราชสนิทเสด็จยกทัพจากเมืองเชียงแสนเมื่อขึ้นหนึ่งค่ำเดือนห้า (10 มีนาคม) ตามมาทางเมืองพยาก ถึงเมืองขอนเมื่อขึ้นสิบเอ็ดค่ำ (20 มีนาคม) กองกำลังเชียงตุงปลอมตัวโพกผ้าแดงเหมือนทหารเชียงใหม่ เข้าโจมตีทัพของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท ทรงให้ไล่ยิงทหารเชียงตุงเหล่านั้นหนีไป กรมหลวงวงศาธิราชสนิทเสด็จถึงเมืองเชียงตุงเมื่อขึ้นสิบสามค่ำ (22 มีนาคม) เข้าที่ประตูเมืองทัพเชียงตุงวกมาตีสกัดด้านหลัง ทรงให้ระดมยิงปืนใหญ่ใส่เมืองเชียงตุง เมืองเชียงตุงยิงตอบโต้เป็นสามารถต้านทานทัพสยามและล้านนาไว้ได้ หลังจากการรบผ่านไปเจ็ดวัน กรมหลวงวงศาธิราชสนิทมีพระบัญชาให้ถอยทัพกลับไปที่เชียงแสน
เจ้าพระยามงคลวรยศยกทัพออกจากเมืองน่านเมื่อแรมสิบสองค่ำเดือนสาม (5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2396) โดยมีเจ้ามหาไชยเมืองพงเป็นผู้นำทาง ถึงเมืองพงเมื่อขึึ้นเก้าค่ำเดือนสี่ (16 กุมภาพันธ์) ส่งให้ชาวจีนชื่อลีชุงแยและพระยาหลวงพรหมขึ้นไปติดต่อเมืองเชียงรุ่ง พบกับเจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรเจ้าเมืองเชียงรุ่งและข้าหลวงจีน เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรมีความยินดีที่จะแต่งเครื่องบรรณาการมาถวายฯ ลีชุงแยบอกว่าให้เจ้าหม่อมสุชาวรรณราชบุตรลงไปพบกับเจ้ามงคลวรยศที่เมืองน่าน ฝ่ายข้าหลวงจีนถามลีชุงแยว่าทัพไทยยกมาครั้งนี้มีจุดประสงค์อะไร ลีชุงแยตอบว่าทัพไทยยกมาครั้งนี้ไม่ได้มาตีเมืองแต่มาจัดการปกครองให้เรียบร้อย เจ้าพระยามงคลวรยศถึงเมืองเชียงรุ่งสิบสองปันนาเมื่อแรมสามค่ำเดือนห้า (27 มีนาคม)
กรมหลวงวงศาธิราชสนิททรงมีพระอักษรมาถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ขอพระราชทานกำลังเสริมจากเมืองนครราชสีมาและหัวเมืองลาวพุงขาวได้แก่หนองคาย สกลนคร และอุบลราชธานี ทรงโปรดฯไม่ประทานให้เนื่องจากหัวเมืองลาวล้านช้างนั้นคอยรับศึกทางอาจจะมาทางฝั่งเวียดนาม และมีพระราชกระแสให้กรมหลวงวงศาธิราชเข้ายึดเมืองเชียงตุงให้โดยเร็ว เนื่องจากฝ่ายพม่ากำลังเสียทีพ่ายแพ้ให้แก่อังกฤษ หากอังกฤษเข้ายึดครองพม่าได้ทั้งหมดอังกฤษจะสามารถเข้าแทรกแซงเมืองเชียงตุงได้ ทำให้การยึดเมืองเชียงตุงยากขึ้นไปอีก
สยามและล้านนาถอยทัพ
ทัพสยามและล้านนาหลังจากสู้รบกับเชียงตุงเป็นเวลาเจ็ดวัน เมื่อไม่สามารถตีหักเอาเมืองเชียงตุงได้จึงล่าถอยลงมาเมื่อขึ้นสิบสี่ค่ำเดือนห้า (23 มีนาคม) กรมหลวงวงศาธิราชเสด็จถอยทัพมาอยู่เมืองน่าน เจ้าพระยายมราช (นุช) พระยาสีหราชฤทธิไกร (สุด) ถอยทัพมาอยู่ที่เชียงใหม่ จากนั้นเจ้าพระยายมราชถึงเดินทางกลับไปอยู่ที่เมืองตากถึงเมืองตากเมื่อแรมสิบสามค่ำเดือนเจ็ด (4 มิถุนายน พ.ศ. 2396) ให้พระยาสีหราชฤทธิไกรคอยอยู่ที่เชียงใหม่ กรมหลวงวงศาธิราชสนิททรงถวายรายงานทัพฯตำหนิฝ่ายล้านนาว่าไม่ให้ความร่วมมือเท่าที่ควรในการศึก สนใจเพียงแต่การกวาดต้อนผู้คนไปไว้ที่เมืองของตนเองเท่านั้น ไม่ได้วางแผนที่จะครอบครองเมืองเชียงตุงอย่างจริงจังและถาวร และขอพระราชทานแม่ทัพที่มีความเข้มแข็งกว่าเจ้าพระยายมราชในการบัญชาการทัพ ในเวลานั้นใกล้ฤดูฝนหากจะเตรียมทัพขึ้นไปตีเมืองเชียงตุงอีกครั้งในปีนั้นจะติดฤดูฝน กรมหลวงวงศาธิราชสนิทจึงทรงขอพระราชทานยกทัพขึ้นไปตีเมืองเชียงตุงอีกครั้งในฤดูแล้งปีถัดมา
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯโปรดฯให้มีสารตรามาถึงท้าวพระยาฝ่ายล้านนา ทรงชี้ให้เห็นว่าฝ่ายสยามและล้านนายกไปตีเมืองเชียงตุงถึงสองครั้งแล้วไม่ประสบความสำเร็จ หากปล่อยไว้เช่นนี้ในอนาคตข้างหน้าเชียงตุงและพม่าอาจยกเข้ามาโจมตีหัวเมืองล้านนาได้ ขอให้ฝ่ายล้านนาให้ความร่วมมือแก่ฝ่ายสยามในการตีเมืองเชียงตุง เมื่อแรมสิบเอ็ดค่ำเดือนแปด (1 กรกฎาคม พ.ศ. 2396) พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯโปรดฯให้พระยาสีหราชฤทธิไกรอัญเชิญสุพรรณบัฏขึ้นไปแต่งตั้งพระยาเชียงใหม่มหาวงส์เจ้าเมืองเชียงใหม่ ขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ พระนามว่า พระเจ้ามโหตรประเทศราชาธิบดี นพิสีมหานคราธิฐาน ภูบาลบพิตร สถิตในอุตมชิยางคราชวงศ์ เจ้านครเชียงใหม่
ตีเมืองเชียงตุงครั้งที่สอง พ.ศ. 2396-2397
ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2396 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) จากกรุงเทพฯ นำอาวุธขึ้นไปให้ด้วย และเจ้าพระยายมราช (นุช) จากเมืองตาก ไปเข้าเฝ้ากรมหลวงวงศาธิราชสนิทที่เมืองอุตรดิตถ์ ปรึกษาข้อราชการทัพศึกเมืองเชียงตุง จากนั้นเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์จึงเดินทางกลับกรุงเทพ
ในฤดูแล้งพ.ศ. 2396 เมื่อสามารถเก็บเกี่ยวข้าวมาเป็นเสบียงได้แล้ว กรมหลวงวงศาธิราชสนิทเสด็จจากอุตรดิตถ์เมื่อขึ้นสิบค่ำเดือนอ้าย (10 ธันวาคม พ.ศ. 2396) ถึงเมืองน่านเมื่อแรมห้าค่ำ (20 ธันวาคม) จากนั้นกรมหลวงวงศาธิราชสนิทพร้อมทั้งเจ้าเมืองน่านเสด็จยกทัพจากเมืองน่านเมื่อแรมสองค่ำเดือนยี่ (15 มกราคม พ.ศ. 2397) ไปถึงเมืองเชียงรายเมื่อขึ้นหนึ่งค่ำเดือนสาม (29 มกราคม) แต่ทัพฝ่ายเมืองเชียงใหม่และลำพูนยังมาไม่ถึง กรมหลวงวงศาธิราชทรงให้เจ้าพระยายมราชไปเร่งทัพ กรมหลวงวงศาธิราชสนิททรงให้เจ้าพระยามงคลวรยศเจ้าเมืองน่านยกทัพหน้าไปก่อน แล้วยกทัพหลวงเสด็จออกจากเชียงรายเมื่อแรมสิบสามค่ำเดือนสาม (23 กุมภาพันธ์) และเจ้าพระยายมราชยกทัพจากเชียงรายต่อมาขึ้นสิบสองค่ำเดือนสี่ (10 มีนาคม) เดินทัพทางเมืองพยาก
ฝ่ายพม่าส่งแม่ทัพเมืองนายชื่อว่ามหานอระธา (Maha Nawratha) มาร่วมป้องกันเมืองเชียงตุง เมืองเชียงตุงมีกำลังมากกว่าครั้งก่อน กรมหลวงวงศาธิราชสนิททรงยกทัพเข้าประชิดเมืองเชียงตุงโจมตีจนสิ้นเสบียงอาหารและกระสุนดินดำ ไม่สามารถยึดเมืองเชียงตุงได้จึงถอยทัพออกจากเมืองลวยเมื่อแรมห้าค่ำเดือนสี่ (18 มีนาคม) ถอยทัพไปเมืองเหล็ก จากนั้นสู้รบกับทัพของเชียงตุงที่เมืองเหล็กอีกสิบสี่วันจนถอยทัพจากเมืองเหล็กเมื่อขึ้นสองค่ำเดือนหก (28 เมษายน) กลับมาเมืองน่าน ฝ่ายพม่าเห็นฝ่ายสยามถอยทัพกลับจึงยกทัพออกมาจากเชียงตุงมาโจมตีทัพของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท เจ้าพระยามงคลวรยศเจ้าเมืองน่านจึงคอยระวังเป็นทัพหลังคุ้มกันให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิทเสด็จมาถึงเมืองน่านอย่างปลอดภัยเมื่อเดือนมิถุนายน ฝ่ายเจ้าพระยายมราชยกทัพไปได้ครึ่งทางทราบว่ากรมหลวงวงศาธิราชสนิททรงถอยทัพแล้วจึงถอยทัพเช่นกัน
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีพระวินิจฉัยว่า เมืองเชียงตุงอยู่ห่างไกล ภูมิประเทศเป็นภูเขาเดินทางขนส่งเสบียงและอาวุธลำบาก ทำสงครามต่อเนื่องยาวนานยังไม่สามารถยึดเมืองได้ ทำได้เพียงโจมตีแบบกองโจรเท่านั้น อีกทั้งฝ่ายพม่าเริ่มส่งกองกำลังมาป้องกันเมืองเชียงตุงแล้ว จึงมีพระราชโองการมีท้องตราให้กรมหลวงวงศาธิราชสนิทและเจ้าพระยายมราชยกทัพกลับกรุงเทพฯ เจ้ามหาไชยเมืองพงเดินทางกลับไปยังเมืองพงแล้ว ส่วนเจ้าอุปราชออลนาวุธติดตามเสด็จกรมหลวงวงศาธิราชสนิทมาที่กรุงเทพด้วย
บทสรุป
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯมีพระดำริว่า อุปราชาอรำมาวุทะเมืองเชียงรุ่งมีความภักดีอย่างมาก จึงมีพระราชโองการให้พระยาราชวรานุกูล (รอด กัลยาณมิตร) นำตัวอุปราชอรำมาวุทะกลับไปคืนแก่ครอบครัวที่เมืองหลวงพระบาง ฝ่ายจีนส่งข้าหลวงชื่อว่าตากุนแยมายังเมืองหลวงพระบาง ขอนำตัวอุปราชอรำมาวุทะ นางปิ่นแก้ว และนางแว่นแก้วกลับไปเมืองเชียงรุ่ง เจ้าสุกเสริมจึงมีใบบอกลงมาที่กรุงเทพฯ ระหว่างที่ตากุนแยเฝ้ารอคำตอบจากกรุงเทพฯนั้น ก็ได้นางสุนทรีน้องสาวของอุปราชาอรำมาวุทะเป็นภรรยา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯมีพระบรมราชานุญาตให้อุปราชาอรำมาวุทะ นางปิ่นแก้ว และนางแว่นแก้วกลับไปอยู่ที่เมืองเชียงรุ้ง ต่อมาที่เมืองเชียงรุ่งเกิดความขัดแย้งขึ้นอีก เจ้ามหาไชยเมืองพงสังหารอุปราชอรำมาวุทะถึงแก่กรรม เจ้าสุชาวรรณราชบุตรเจ้าเมืองเชียงรุ่งจึงให้ประหารชีวิตเจ้ามหาไชยเมืองพง เมื่อฝ่ายสยามไม่สามารถยึดเชียงรุ่งได้ และฝ่ายพม่าถูกอังกฤษเข้ายึดครอง เมืองเชียงรุ่งสิบสองปันนาจึงเป็นส่วนหนึ่งของจีนในที่สุด
บทสรุปและเหตุการณ์สืบเนื่อง
ในสงครามตีเมืองเชียงตุงครั้งแรกพ.ศ. 2393 ทางกรุงเทพฯไม่ได้จัดทัพขึ้นไปเองแต่ให้ฝ่ายล้านนาเป็นผู้รับผิดชอบในการตีเมืองเชียงตุง แม้ว่าทางฝ่ายล้านนาจะมีประสบการณ์ในการยกทพไปตีหัวเมืองลื้อเขินทางเหนือหลายครั้ง แต่ความขัดแย้งภายในวงศ์เจ้าเจ็ดตนขณะนั้นทำประกอบกับความเข้มแข็งในการศึกของเจ้ามหาขนานเมืองเชียงตุงทำให้ล้านนาไม่ประสบความสำเร็จในการยึดเมืองเชียงตุง
ในสงครามตีเมืองเชียงตุงพ.ศ. 2395 และพ.ศ. 2396 ทางกรุงเทพฯจัดทัพขึ้นไปตีเมืองเชียงตุงโดยตรงร่วมกับฝ่ายล้านนา ฝ่ายกรุงเทพไม่คุ้นเคยกับลักษณะภูมิประเทศและเส้นทางประกอบกับปัญหาเรื่องความร่วมมือระหว่างสยามและล้านนา อีกทั้งฝ่ายพม่าแม้กำลังอยู่ในช่วงสงครามอังกฤษ-พม่าครั้งที่สองแต่ยังสามารถแบ่งทัพมาป้องกันเมืองเชียงตุงได้ สงครามตีเมืองเชียงตุงจึงไม่สำเร็จในที่สุด
การศึกเชียงตุงนี้พม่าถือว่าไทยเป็นฝ่ายพ่ายแพ้ จน อูบุญ (ဦးပုည/อูโบนญา นายบุญ) มหากวีของพม่านำเรื่องราวสงครามนี้ไปแต่งเป็นวรรณกรรมเฉลิมพระเกียรติพระเจ้ามินดง เรียกว่า ซินเหม่นัยโมโกง (zinnme naing mowgun ဇင်းမယ်နိုင်မော်ကွန်း วรรณกรรมเชียงใหม่พ่าย) ซึ่งภายหลังเรียกว่า โยธยานัยโมโกง (Yodaya Naing Mowgun ယိုးဒယားနိုင်မော်ကွန်း วรรณกรรมอยุทธยาพ่าย)
แต่งตั้งเจ้าล้านนา
พระเจ้ามโหตรประเทศเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ได้ห้าเดือนก็ถึงแก่พิราลัยเมื่อแรมเก้าค่ำเดือนยี่ (พฤศจิกายน พ.ศ. 2396) จากนั้นเกิดความขัดแย้งระหว่างพระยาอุปราชพิมพิสาร และนายน้อยมหาพรหมซึ่งเป็นโอรสของพระเจ้ามโหตรประเทศ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯมีพระราชโองการให้เจ้าพระยามุขมนตรี (เกษ สิงหเสนี) ขึ้นไประงับวิวาทและปลงศพพระเจ้ามโหตรประเทศ ต่อมาพระยาอุปราชพิมพิสารล้มป่วยถึงแก่กรรมในเดือนเก้า (มิถุนายน พ.ศ. 2399) ในเดือนเมษายนพ.ศ. 2399 พระยาบุรีรัตน์ (หนานสุริยวงศ์) ซึ่งเป็นโอรสของพระเจ้ากาวิละ พร้อมทั้งนายน้อยมหาพรหมบุตรโอรสของพระเจ้ามโหตรประเทศ เดินทางลงมากรุงเทพฯเข้าเฝ้าฯ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯมีพระดำริว่าในสมัยก่อนล้านนาเคยมีเจ้าประเทศราชปกครอง ในตอนนั้นตำแหน่งเจ้าเมืองล้านนา อุปราช ราชบุตร ราชวงศ์ เมืองแก้ว หรือเจ้าขันห้าใบ (ดู ฐานันดรศักดิ์เจ้านายฝ่ายเหนือ) นั้น มียศเป็นที่พระยา ในขณะที่หัวเมืองลาวล้านช้างอาญาสี่นั้นมียศเป็นเจ้า จึงมีพระราชโองการให้เลื่อนยศเจ้าเมืองล้านนาตั้งพระยาขึ้นเป็นเจ้า เมื่อเดินกรกฎาคม พ.ศ. 2399 ดังนี้;
พระยาอุปราช พระยาราชวงศ์ พระยาบุรีรัตน์ พระยาราชบุตร ของเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง และน่าน ได้เลื่อนขึ้นเป็นเจ้าอุปราช เจ้าราชวงศ์ เจ้าบุรีรัตน์ เจ้าราชบุตร ส่วนนายน้อยมหาพรหม โอรสของพระเจ้ามโหตรพระเทศนั้น ให้คุมตัวไว้ทำราชการที่กรุงเทพฯ
เชียงตุงตกเป็นของอังกฤษ
เจ้าดวงแสงมหาขนานดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงเป็นเวลายาวนานถึง 44 ปี นับตั้งแต่ได้รับการรับรองจากพม่าเมื่อพ.ศ. 2356 จนถึงช่วงสงครามเชียงตุง เจ้ามหาขนานถึงแก่พิราลัยเมื่อพ.ศ. 2400 เจ้าหนานมหาพรหม (Sao Maha Pawn) โอรสของเจ้ามหาขนานขึ้นเป็นเจ้าฟ้าเชียงตุงองค์ต่อมา และต่อมาเจ้าโชติกองไท (Sao Kawng Tai) โอรสอีกองค์ของเจ้ามหาขนาน ได้ขึ้นเป็นเจ้าฟ้าเชียงตุงเมื่อพ.ศ. 2424 ในเวลานั้น บรรดาเจ้าฟ้ารัฐฉานไทใหญ่ต่างไม่พอใจการปกครองของพม่าในสมัยพระเจ้าสีป้อ กษัตริย์พม่าราชวงศ์คองบององค์สุดท้าย ในพ.ศ. 2425 ทั้งเจ้าฟ้าโชติกองไทแห่งเชียงตุงและเจ้าฟ้าเมืองนาย ต่างเป็นกบฏแข็งเมืองต่อพม่าสังหารข้าหลวงพม่าในเชียงตุงและเมืองนายไปเสีย พระเจ้าสีป้อส่งทัพมาปราบเมืองนายทำให้เจ้าฟ้าเมืองนายต้องลี้ภัยมายังเชียงตุง
เชียงตุงยังคงแข็งเมืองต่อพม่า ในพ.ศ. 2428 เจ้าฟ้าโชติกองไทแห่งเชียงตุง เจ้าฟ้าเมืองนาย และเจ้าฟ้าไทใหญ่อีกหลายเมือง รวมตัวประกาศต่อต้านพระเจ้าสีป้อและทำสงครามเพื่อยกเจ้าชายลิมบินมินตา (Limbin Mintha) เจ้าชายพม่าซึ่งเป็นโอรสของเจ้าชายกะนอง ให้ขึ้นเป็นกษัตริย์พม่าแทนที่ เรียกว่า ขบวนการลิมบิน (Limbin Confederacy) เจ้าชายลิมบินซึ่งได้ลี้ภัยการเมืองอยู่ที่เมืองร่างกุ้ง เดินทางจากเมืองร่างกุ้งกว่าจะถึงเมืองเชียงตุง พม่าได้เสียเมืองให้แก่อังกฤษเป็นที่เรียบร้อยแล้วในสงครามอังกฤษ–พม่าครั้งที่สามในพ.ศ. 2428 พม่าสูญเสียเอกราชอังกฤษได้เข้าครองครองพม่าทั้งหมด พระเจ้าสีป้อทรงถูกเนรเทศไปยังอินเดียของอังกฤษ ในระหว่างนี้ เจ้าฟ้าโชติกองไทแห่งเชียงตุงได้ถึงแก่พิราลัยเมื่อพ.ศ. 2429 เจ้าก๋องคำฟู (Sao Kawn Kham Hpu) ผู้เป็นโอรสของเจ้าโชติกองไท ซึ่งมีอายุเพียงสิบสองปี ขึ้นเป็นเจ้าฟ้าเชียงตุงองค์ต่อมา
ในพ.ศ. 2432 เมื่ออังกฤษสามารถปราบปรามและเกลี้ยกล่อมเจ้าฟ้าไทใหญ่รัฐฝั่งตะวันตกของแม่น้ำสาละวิน (Cis-Salween States) ไว้ได้อย่างมั่นคงแล้ว จึงมุ่งเป้าหมายไปที่รัฐทางฝั่งตะวันออกของแม่น้ำสาละวิน (Trans-Salween States) แม้ว่าอังกฤษจะยอมรับโดยทางอ้อมให้แม่น้ำสาละวินเป็นพรมแดนธรรมชาติระหว่างพม่าและล้านนาในสนธิสัญญาเชียงใหม่ พ.ศ. 2417 ไว้แล้วนั้น รัฐเชียงตุงซึ่งอยู่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำสาละวินควรอยู่ภายใต้อิทธิพลของล้านนา แต่ในความจริงล้านนาเชียงใหม่ยุคราชวงศ์เจ้าเจ็ดตนไม่มีอำนาจปกครองเชียงตุง อังกฤษมีความเห็นว่าเชียงตุงควรเป็นของอังกฤษ เนื่องจากเชียงตุงเป็นประเทศราชส่งบรรณาการให้แก่พม่ามาช้านาน เจมส์ จอร์จ สก็อต (James George Scott) ผู้แทนอังกฤษ เดินทางด้วยล่อโดยมีชาวจีนฮ่อนำทาง เดินทางจากเมืองนายข้ามแม่น้ำสาละวินไปจนถึงเชียงตุงในพ.ศ. 2433 เจ้าฟ้าก๋องคำฟูแห่งเชียงตุงยอมรับอำนาจของอังกฤษแต่โดยดี รัฐเชียงตุงจึงอยู่ภายใต้อำนาจของอังกฤษนับแต่นั้น
หลังจาก จากนั้นอังกฤษจึงเข้าครอบครองรัฐไทใหญ่และรัฐเชียงตุง เจ้าฟ้าเจ้าเมืองไทใหญ่ต่างๆและเชียงตุงยังคงมีอำนาจปกครองตนเองภายใต้การดูแลของอังกฤษในฐานะรัฐเจ้าชาย (Princely-state) ในพ.ศ. 2465 อังกฤษจัดตั้งสมาพันธรัฐไทใหญ่ (Federated Shan States) ประกอบไปด้วยรัฐเมืองไทใหญ่ต่างๆและเมืองเชียงตุง อังกฤษส่งข้าหลวงมาปกครองใกล้ชิดมากขึ้น
ปลาขี้ตังเบ็ด
ปลาขี้ตังเบ็ด หรือ ปลาเซอร์เจี้ยน (Lancetfish, Surgeonfish, Tang) เป็นปลาทะเลกลุ่มหนึ่ง ในสกุล Acanthurus (/อะ-แคน-ทู-รัส/) ในวงศ์ปลาขี้ตังเบ็ด (Acanthuridae)
เป็นปลาที่มีจำนวนสมาชิกมากที่สุดในวงศ์นี้ จัดเป็นสกุลต้นแบบของวงศ์นี้ โดยรวมแล้วมีขนาดกว่าสกุลอื่น ๆ มักกินสาหร่ายเส้นใยเป็นอาหาร มักอาศัยรวมกันเป็นฝูงใหญ่ บางครั้งจะว่ายรวมตัวกันกับปลาในวงศ์อื่น เช่น วงศ์ปลานกแก้ว (Scaridae)
พบกระจายพันธุ์ทั่วไปในแนวปะการัง ของทะเลและมหาสมุทรแถบอินโด-แปซิฟิก มีขนาดตั้งแต่ 15-50 เซนติเมตร (5.9-19.7 นิ้ว) เป็นปลาที่มีสีสันหรือลวดลายสดใสสวยงาม จึงนิยมเลี้ยงกันเป็นปลาสวยงาม โดยมีชื่อเรียกเฉพาะในวงการว่า "ปลาแทงค์"
นอกจากนี้แล้ว ปลาในสกุลนี้ บริเวณโคนหางยังมีหนามแหลมที่เมื่อสัมผัสกับมือเปล่า ๆ ทำให้เกิดบาดแผลได้ และหนามดังกล่าวยังมีพิษ พิษของปลาขี้ตังเบ็ดมีฤทธิ์คล้ายกับพิษของกลุ่มปลากะรังหัวโขนหรือปลาสิงโต แต่มีความรุนแรงน้อยกว่า
การจำแนก
แบ่งออกได้ 38 ชนิด thumb|ฝูงปลาขี้ตังเบ็ดฟ้าอกขาว ที่[[มัลดีฟส์]]
สูญพันธุ์
ซากดึกดำบรรพ์ 4 ชนิด จากยุคลูทีเนียน, ยุคอีโอซีน ในอิตาลี ได้รับการจัดให้อยู่ในสกุล  Proacanthurus  และได้รับการพิจารณาว่าเป็นบรรพบุรุษของสกุลนี้
เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์)
เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) เป็นสมุหนายกในสมัยรัชกาลที่ 4–5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) เกิดเมื่อปีมะโรง พ.ศ. 2351 นามเดิมชื่อ นุช เป็นบุตรของเจ้าพระยาอภัยภูธร (น้อย บุณยรัตพันธุ์) ในรัชกาลที่ 3 เป็นนายสนิทหุ้มแพร แล้วเป็น หลวงศักดิ์นายเวร แล้วเลื่อนเป็น พระยาสุริยภักดี เมื่อปลายรัชกาลถูกถอด ในรัชกาลที่ 4 โปรดฯ ให้เป็น พระยามหามนตรี แล้วเลื่อนเป็น เจ้าพระยายมราช ครั้นเจ้าพระยานิกรบดินทร ถึงอสัญกรรม จึงโปรดฯให้เป็น เจ้าพระยาภูธราภัย ที่สมุหนายก ในรัชกาลที่ 5 เมื่อ พ.ศ. 2418 เจ้าพระยาภูธราภัย (นุช บุณยรัตพันธุ์) เป็นแม่ทัพยกไปปราบฮ่อทางเมืองหลวงพระบางทัพหนึ่ง และเป็นทัพหน้าในสงครามเชียงตุง ด้านศาสนา ได้ปฏิสังขรณ์วัดเครือวัลย์วรวิหาร และสร้างเจดีย์ 2 องค์ สำหรับบรรจุอัฐิคนในตระกูลบุณยรัตพันธุ์ หรือผู้เกี่ยวเนื่องทางตระกูล และปฏิสังขรณ์วัดวรนายกรังสรรค์เจติยบรรพตาราม
บุตรธิดาของท่าน คือ เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (เวก บุณยรัตพันธุ์) พระยาสีหราชฤทธิไกร (แย้ม) เจ้าจอมมารดาตลับ ของพระเจ้าบรมวงค์เธอ กรมหมื่นภูธเรศธำรงศักดิ์ และ พระองค์เจ้ากาพย์กนกรัตน์ ในรัชกาลที่ 4 และท้าวสมศักดิ์ (โหมด)
หมู่สุสานโคกูรยอ
มรดกโลก
หมู่สุสานโคกูรยอได้รับจดทะเบียนให้เป็นมรดกโลกในการประชุมคณะกรรมการมรดกโลกสมัยสามัญครั้งที่ 28 เมื่อปี พ.ศ. 2547 ที่เมืองซูโจว ประเทศจีน ด้วยข้อกำหนดและหลักเกณฑ์ในการพิจารณาให้เป็นแหล่งมรดกโลก ดังนี้
เรสเซิลเมเนีย ครั้งที่ 11
เรสเซิลเมเนีย ครั้งที่ 11 จัดในวันที่ 2 เมษายน ค.ศ.1995 ณ เอ็กเอล เซ็นเตอร์ ฮาร์ดฟอร์ด คอนเน็ตติคัด สหรัฐอเมริกา โดยมีจำนวนผู้เข้าชมในสนามทั้งสิ้น 20,276 คน
อเล็กซ์ ร็อดริเกซ
อเล็กซานเดอร์ เอมมานูเอล ร็อดริเกซ (Alexander Emmanuel Rodriguez; 27 กรกฎาคม ค.ศ. 1975 — ) เป็นนักเบสบอลอาชีพชาวอเมริกัน เชื้อสายโดมินิกัน มีฉายาว่า "อเล็กซ์" หรือ "เอ-ร็อด" ปัจจุบันเป็นผู้เล่นเบส 3 ให้กับทีมนิวยอร์ก แยงกีส์ ในเมเจอร์ลีกเบสบอล ก่อนหน้านี้เล่นตำแหน่งชอร์ตสตอป ให้กับซีแอตเทิล มารีนเนอร์สและเท็กซัส เรนเจอร์ส
ร็อดริเกซถือเป็น 1 ในผู้เล่นที่ดีที่สุดตลอดกาล  เป็นผู้เช่นที่อายุน้อยที่สุดที่สามารถตีโฮมรันได้ 500 ครั้ง ทำลายสถิติของจิมมี ฟ็อกซ์ ในปี 1939
ในเดือนธันวาคม 2007 ร็อดริเกซและทีมแยงกีส์ ทำสัญญากันเป็นระยะเวลา 10 ปี ด้วยสัญญาราคา 275 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ถือเป็นสัญญาที่มากที่สุดในประวัติศาสตร์วงการเบสบอล (ทำลายสถิติ 252 ล้านเหรียญก่อนหน้า)
สถานีรถไฟนิวเดลี
สถานีรถไฟนิวเดลี (ตัวย่อ NDLS) เป็นสถานีรถไฟสำคัญในกรุงนิวเดลี มีจำนวนผู้โดยสารมากเป็นอันดับที่ 3 ในอินเดีย มีรถไฟมากกว่า 300 ขบวน และผู้โดยสาร 500,000 คนต่อวันต่อ 16 ชานชาลา โดยสถานีนี้นอกจากจะเป็นสถานีบนเส้นทางรถไฟทางไกลและรถไฟชานเมืองแล้ว ยังเชื่อมต่อกับรถไฟใต้ดินอีกด้วย
อันคอนดิชันเนิลลี
"อันคอนดิชันเนิลลี" ประสบความสำเร็จทั่วโลกในระดับหนึ่ง ติดชาร์ต 20 และ 30 อันดับสูงสุดใน 14 ประเทศ รวมถึงอันดับที่ 14 บนชาร์ตบิลบอร์ดฮอต 100 เพลงดังกล่าวยังเป็นเพลงที่ 13 ที่ขึ้น 10 อันดับแรกบนชาร์ตบิลบอร์ดป็อปซองส์ มิวสิกวิดีโอออกเผยแพร่วันที่ 19 พฤศจิกายน ค.ศ. 2013 นำเสนอฉากหลายฉากที่มีนักเต้นรำและเพร์รีกำลังร้องเพลงท่ามกลางหิมะ
เปาบุ้นจิ้นหนุ่ม พิทักษ์ธรรม ภาค 2
เปาบุ้นจิ้นหนุ่ม พิทักษ์ธรรม ภาค 2  (อังกฤษ: Young Justice Bao 2) เป็นละครโทรทัศน์ที่ออกอากาศในประเทศจีนช่วงปี ค.ศ. 2001 กล่าวถึงประวัติของเปาบุ้นจิ้นในช่วงวัยหนุ่มที่เพิ่งเข้ารับราชการกับฮ่องเต้ใหม่ๆ ออกอากาศในประเทศไทยทางช่อง 3 แฟมิลี่ ตั้งแต่วันที่ 29 กันยายน พ.ศ. 2560 ทุกวันจันทร์ -ศุกร์ เวลา 16:30 น. นำแสดงโดย ลู่ อี้, ซื่อ เสี่ยวหลง, จ้าว หยาง,ฉิน ลี่, หยาง หยง ต่อจากภาคแรก และมีภาคสามเป็นภาคจบ เรื่อง เปาบุ้นจิ้นหนุ่ม พิทักษ์ธรรม ภาค 3
คดีที่ 1 คุณสมบัติวีรบุรุษ
ระหว่างสืบคดีเปา เจิ่งได้รู้จักกับ เสี่ยว ชิงถิง ซึ่งลักขโมยของในวังออกมาขายเอาเงินไปช่วยคนจนเปาเจิ่งพยายามดัดนิสัยนางให้เลิกขโมยของ
ต่อมากงซุน เช่อป่วยเป็นโรคประหลาดต้องตาบอดทั้ง 2 ข้าง เขาอยากเอาชนะเปาเจิ่งในการคลี่คลายคดีให้ได้จึงตกหลุมพลางของคนร้ายที่หลอกให้เขาเข้าใจว่าคนร้ายในคดีทุจริตก็คือผู้ควบคุมการคลังในสมัยที่มีการสร้างเขื่อน ซึ่งก็คือคนเลี้ยงม้าในตำหนักเหลียงอ๋อง เมื่อกงซุนเช่อหาตัวคนร้ายได้ ผู้บงการตัวจริงก็ชิงฆ่าปิดปากคนเลี้ยงม้าซะ ทุกคนเข้าใจว่าคดีนี้คลี่คลายแล้ว มีเพียงแต่เปาเจิ่งเท่านั้นที่พยายามสืบต่อไป
ในที่สุดเปาเจิ่งก็สืบจนรู้เบื้องหลังว่ายังมีคนร้ายที่ยังลอยนวลอยู่อีกถึง 3 คน เปาเจิ่งต่อว่ากงซุนเช่อที่รีบร้อนจนมองข้ามจุดเล็กน้อยของคดี ส่วนกงซุนเช่อเมื่อรู้ตัวมาตนเองตกหลุมพรางของคนร้ายก็หนีไปอยู่วัด ซึ่งเจ้าอาวาสได้สั่งสอนเขาให้เลิกแข่งขันกับเปาเจิ่งแต่ให้ทั้งสองร่วมมือช่วยเหลือประคับประคองซึ่งกันและกัน
ระหว่างนี้มีคนร้ายมาลอบฆ่าเหลียงอ๋อง เปาเจิ่งกับจั่น เจาช่วยกันจับคนร้ายไว้ได้ แต่เหลียงอ๋องกลับบอกให้ปล่อยตัวคนร้ายไป ทำให้เปาเจิ่งกับจั่นเจาสงสัยในพฤติกรรมของเหลียงอ๋องมาก จึงได้วางแผนให้เสี่ยว ชิงถิงปลอมตัวเป็นมือสังหารไปลอบฆ่าเหลียงอ๋อง จนทำให้รู้ความจริงว่าที่เหลียงอ๋องให้ปล่อยคนร้ายไปก็เพราะเข้าใจว่าคนร้ายคือเสี่ยวชิงถิงซึ่งเป็นลูกนอกสมรสของเหลียงอ๋อง มาแก้แค้นให้แม่ที่เหลียงอ๋องทิ้งมา
คดีที่ 2 คุณธรรมค้ำฟ้า
หม่าฮั่น ถูกล่าวหาว่าข่มขืนและขโมยเงิน ส่วนหวังเฉาต้องการช่วยหม่าฮั่นเลยไปปล้นนักโทษแต่ไม่สำเร็จทั้งสองจึงต้องรับโทษประหาร แต่ก่อนจะถูกประหารเปา เจิ่งไปช่วยไว้ทัน เพราะเปาเจิ่งคลี่คลายคดีได้ความจริงแล้วว่าหม่าฮั่นถูกคนใส่ร้าย คนร้ายเป็นอีกคนหนึ่ง จากเหตุการณ์นี้ทำให้หวังเฉาและหม่าฮั่นขอติดตามเปาเจิ่งไปชั่วชีวิต
ฮ่องเต้มีคำสั่งแต่งตั้งเปาเจิ่งเป็นนายอำเภอ คดีแรกที่ต้องสะสางคือคดีฆ่าล้างหมู่บ้านแห่งหนึ่งเมื่อ 10 ปีที่แล้ว ฆาตกรเฉียวไถ้ถูกจับตัวได้แต่ปิดปากเงียบไม่ยอมพูดอะไรเลยแม้แต่จะแก้ต่างให้ตัวเอง เปาเจิ่งจึงให้นำตัวพยาน 3 คนที่รอดชีวิตจากการสังหารโหดนั้นมาสอบปากคำ แต่แล้วทั้ง 3 คนก็ค่อย ๆ ทยอยกันหายตัวไปอย่างลึกลับ
ต่อมาก็มีคนชุดดำมาจับตัวเฉียวไถ้ไปจากในคุก แต่เสี่ยวชิงถิงแอบตามไปจนถูกทำร้าย เฉียวไถ้ช่วยเสี่ยวชิงถิงจนตัวเองถูกลูกดอกอาบยาพิษของคนร้ายจนตาย แต่ก่อนที่เฉียวไถ้จะตายได้เล่าเหตุการณ์ที่เขาฆ่าคนให้เสี่ยวชิงถิงฟังจนหมด
ที่เฉียวไถ้ฆ่าคนก็เพราะต้องการเงินไปซื้อดอกไม้ไฟมาจุดให้ภรรยาซึ่งป่วยใกล้ตายดู เขาได้รับการว่าจ้างจากชายพิการคนหนึ่งชื่อหลี่อี้
เปาเจิ่งจึงสืบเบาะแสจากหลี่อี้ และพบว่านี่เป็นคดีซ้อนคดี หลี่อี้มีพี่น้องร่วมสาบานอีก 3 คน ซึ่งก็คือผู้ที่รอดชีวิตจากการสังหารของเฉียวไถ้ พวกเขาได้ร่วมกันปล้นเงินหลวง ขณะจะแบ่งเงินกันภรรยาของหลี่อี้ซึ่งท้องแก่เข้ามาพบ 3 คนนี้กลัวความลับรั่วไหลบวกกับอยากได้เงินส่วนของหลี่อี้ด้วย ก็เลยจับหลี่อี้กับภรรยาใส่หลุมแล้วใช้หินขว้างกลบหลุม ทำให้ภรรยาหลี่อี้ตายทันที ส่วนหลี่อี้รอดแต่ก็ต้องพิการ
หลี่อี้แค้น 3 คนนี้มาก เมื่อมาพบกับเฉียวไถ้จึงเสนอเงินให้เพื่อแลกกับการที่เฉียวไถ้ต้องไปฆ่าล้างหมู่บ้าน 3 คนนี้ และ 3 คนนี้กลัวความลับเรื่องปล้นเงินหลวงจะรั่วไหล เมื่อเปาเจิ่งตามตัวมาให้ถ้อยคำจึงพยายามหาทางหลบหนีและขณะเดียวกันก็หาทางฆ่าเฉียวไถ้ปิดปากด้วย
คดีที่ 3 พยัคฆ์หมอบ มังกรซ่อน
เปา เจิ่งได้รับคำสั่งลับจากฮ่องเต้ให้ทำงานชิ้นหนึ่งจึงพาหม่าฮั่นออกไปทำงาน ระหว่างนี้จั่น เจาได้ข่าวว่าจะมีคนมาลอบฆ่าเปาเจิ่งที่วัดซึ่งเปาเจิ่งต้องไปไหว้พระขอพรให้แม่ทุกปี กงซุน เช่อ จั่นเจา หวังเฉาและฮัวกงกง จึงได้ตัดสินใจไปยังวัดแห่งนี้เพื่อสืบหาตัวคนร้ายให้ได้ก่อนที่เปาเจิ่งจะเดินทางมาถึง ที่วัดนี้กงซุนเช่อได้พบกับหลู่เซียงเซียงอีกครั้ง นางตามมาเพื่อรักษาตาให้กงซุนเช่อ
เย็นวันหนึ่งขณะที่จั่นเจาประลองฝีมือกับเณรในวัด แต่เพราะขี้เกียจจะสู้แล้วก็เลยแว๊บหนีมาหลบอยู่ในห้องครัวที่เซียงเซียงใช้เป็นที่ต้มยาให้กงซุนเช่อ แต่พอเซียงเซียงกลับมาจะต้มยาก็พบว่าจั่นเจาถูกพิษตัดเจ็ดทวารเข้าไปแล้ว ทุกคนพยายามหายาแก้พิษ แต่กงซุนเช่อบอกว่าหาตัวคนร้ายให้ได้จะง่ายกว่าเพราะคนร้ายต้องกลัวว่าตัวเองจะโดนพิษด้วยจึงมักจะเก็บยาแก้พิษเอาไว้กับตัว แต่ยังไม่ทันสืบได้เรื่องอะไรไหลเอินเจ้าอาวาสก็โดนพิษไปอีกคนหนึ่ง
เมื่อทั้งคู่ออกจากป่าวงกตได้ กงซุนเช่อจึงได้เปิดเผยตัวคนร้ายว่าแท้จริงแล้วก็คือไหลเอิน การที่จั่นเจาถูกพิษเป็นเพราะอุบัติเหตุ ไหลเอินต้องการวางยาเซียงเซียงเพื่อชิงทรัพย์ ส่วนที่ไหลเอินถูกพิษก็เพราะเขาวางยาตัวเองเพื่อให้รอดพ้นจากการตกเป็นผู้ต้องสงสัย เพราะจริง ๆ แล้วไหลเอินก็คือ ฉิวบ้าเทียน โจรปล้นสวาทที่หายตัวไปเมื่อ 10 ปีก่อน
เมื่อเปาเจิ่งจัดการงานที่ฮ่องเต้มอบหมายเสร็จแล้วก็เดินทางมายังวัดจินหลง ในที่สุดมือสังหารก็เปิดเผยตัว ที่แท้ก็คือครอบครัวสกุลหู ส่วนสาเหตุที่มาลอบฆ่าเปาเจิ่งก็เพราะคิดว่าเปาเจิ่งเป็นคนร้ายที่ฆ่าครอบครัวเศรษฐีเกานายของพ่อเฒ่าหู
เปาเจิ่งได้ใช้เวลา 3 วันในการล้างมลทินให้ตัวเอง และในที่สุดก็พบว่าเศรษฐีหูไม่ได้ตาย แต่แกล้งตายเพื่อหลบหนีการติดตามของทางการจากการที่ตนค้าเกลือเถื่อน
คดีที่ 4 สลับสับเปลี่ยน
เปา เจิ่งกับเสี่ยวชิงถิงเข้าร่วมงานแสดงภาพปริศนาสาวน้อยกับดอกโบตั๋น เสี่ยวชิงถิงสามารถไขปริศนาของภาพวาดได้โดยต้องใช้น้ำสาดภาพเพื่อให้ปรากฏเป็นภาพสาวน้อยขึ้นมา ทุกคนสงสัยมากว่าทำไมเสี่ยวชิงถิงถึงรู้ความลับนี้ เสี่ยวชิงถิงจึงได้เปิดเผยว่าหญิงสาวในภาพวาดนี้ก็คือนาง ซึ่งเป็นลูกสาวของฝงจื่อสุ่ยที่ถูกน้ำพัดพาไปเมื่อหลายปีก่อน
ต่อมาเสี่ยวชิงถิงได้ใช้ให้จางหลงกับจ้าวหู่ปลอมตัวเป็นโจรจับตัวฝงจื่อสุ่ยที่อยู่ระหว่างเดินทางกลับบ้านไปเรียกค่าไถ่ เพื่อยับยั้งไม่ให้ฝงจื่อสุ่ยเดินทางกลับมาถึงบ้านได้ เพราะเสี่ยวชิงถิงกลัวว่าฝงจื่อสุ่ยจะรู้ว่าตนแอบอ้างเป็นลูกของเขา ที่เสี่ยวชิงถิงทำเช่นนี้ก็เพื่อต้องการสืบหาความจริงเกี่ยวกับการหายตัวไปของหลูโหย่งหยาพ่อบุญธรรมของเสี่ยวชิงถิงซึ่งเป็นคนที่วาดภาพปริศนาสาวน้อยกับดอกโบตั๋นขึ้น
เนื่องจากมีคดีเรียกค่าไถ่เกิดขึ้นเปาเจิ่งจึงได้เข้ามาสืบคดีในครั้งนี้ที่บ้านตระกูลฝง ซึ่งที่บ้านหลังนี้ได้ซ่อนความลับเอาไว้มากมายโดยทุกอย่างล้วนมีจุดเริ่มต้นมาจากเมื่อหกปีก่อน
เปาเจิ่งสืบจนได้ความจริงว่า ฝงจื่อสุ่ยหลอกหลูโหย่วหยาให้วาดภาพให้แก่ตนแล้วฝงจื่อสุ่ยก็เอาภาพเหล่านั้นออกขายโดยอ้างว่าเป็นผลงานของตัวเองจนมีชื่อเสียงโด่งดัง หลูโหย่วหยาจำเป็นต้องยอมทำตามก็เพราะแอบได้เสียกับคุณนาย 4 ภรรยาของฝงจื่อสุ่ย ฝงจื่อสุ่ยจึงใช้จุดนี้บังคับเขา
ต่อมาหลูโหย่วหยาทนความอึดอัดไม่ไหวจึงขอให้คุณนาย 4 วางยาพิษตนเสีย เมื่อวางยาแล้วคุณนาย 4 ก็ดื่มยาพิษตามแต่ฝงจื่อสุ่ยมาพบเสียก่อนจึงให้พ่อบ้านเอาน้ำขี้กรอกให้นางอาเจียนออกมา นับแต่นั้นคุณนาย 4 ก็กลายเป็นบ้าไป ขณะเดียวกันก็เป็นเวลาเดียวกับที่นายรองฝงแอบเข้ามาในห้องของหลูโหย่วหยาเพื่อขโมยภาพไปขายเขาใช้ขวานตีหลูโหย่วหยาจนสลบ ส่วยฝงจื่อสุ่ยเมื่อจัดการกับคุณนาย 4 แล้วก็กลับมาหาหลูโหย่วหยาแล้วก็เอายาพิษกรอกหลูโหย่วหยาอีกที
ด้วยเหตุนี้จึงทำให้ทั้งคุณนาย 4 ฝงจื่อสุ่ยและนายรองฝง ล้วนเข้าใจว่าตนเองเป็นคนฆ่าหลูโหย่วหยา แต่ความจริงแล้วหลูโหย่วหยาไม่ได้ตายเพราะ 3 คนนี้ หลังจากที่คุณนาย 4 ให้ยาพิษแก่หลูโหย่วหยา นายรองฝงใช้ขวานตีหัวหลูโหย่วหยา และฝงจื่อสุ่ยเอายาพิษกรอกหลูโหย่วหยานั้น หลูโหย่วหยาแค่สลบไปเท่านั้น ฆาตกรตัวจริงก็คือ ฉางอัน คนงานในบ้านที่แอบเข้ามาขโมยภาพเขียนแล้วเขาก็อิจฉาหลูโหย่วหยาที่ได้กับคุณนาย 4 จึงฆ่าหลูโหย่วหยาโดยใช้แท่นหมึกตีหัวหลูโหย่วหยาจนตาย
คดีที่ 5 หินศักดิ์สิทธิ์
เปา เจิ่งกับกงซุน เช่อเดินทางกลับบ้านที่หลูโจว ทำให้จั่นเจาไม่มีอะไรจะทำก็เลยคิดจะเดินทางกลับไปวัดเซี่ยงกั๋ว ระหว่างทางจั่น เจาได้พบเด็กคนหนึ่งเข้าชื่อฟางฟาง
ฟางฟางขอร้องให้จั่นเจาช่วยคุ้มครองตนเพราะมีคนร้ายตามฆ่า แล้วก็เล่าให้จั่นเจาฟังว่าเมื่อคืนขณะที่ตนพักในโรงเตี๊ยมแห่งหนึ่งก็มีคนร้ายลอบเข้ามาหมายเอาชีวิตตน ฟางฟางหนีออกมาได้แต่คนติดตามถูกฆ่าตายหมด จั่นเจาจึงพาฟางฟางไปแจ้งความแต่พอพาพวกมือปราบมาตรวจที่เกิดเหตุปรากฏว่าศพหายไปหมดแล้วสภาพของโรงเตี๊ยมก็ถูกตกแต่งใหม่เหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้นมาก่อน
ฟางฟางกับจั่นเจาจึงออกเดินทางไปที่หมู่บ้านชาวประมงเพราะพ่อของฟางฟางเคยบอกไว้ว่าถ้ามีเรื่องอะไรเกิดขึ้นให้ไปหาพี่น้องเฉียวมู่ฟงกับเฉียวจูฟงที่นี่ แต่เมื่อไปถึงกลับไม่มีคนชื่อนี้อยู่เลย ในขณะที่จั่นเจากับฟางฟางกำลังจะออกจากหมู่บ้านก็มีชายหญิงคู่หนึ่งปรากฏตัวขึ้นอ้างว่าพวกเขาคือพี่น้องสกุลเฉียว ฟางฟางขอให้พวกเขาแสดงหลักฐาน ผู้ชายก็หยิบผ้าปักลายพระอาทิตย์ออกมา ส่วนผู้หญิงก็หยิบผ้าปักลายพระจันทร์ออกมา ฟางฟางกับจั่นเจาก็เลยตามพวกเขาไป ระหว่างทางพวกเขาได้พบกับคนปิดหน้าและถูกยาสลบ เมื่อจั่นเจากับฟางฟางฟื้นขึ้นมาอีกทีสองพี่น้องนั้นก็บอกว่าพาพวกเขาหนีมาจนถึงเกาะเซียวเหยาแล้ว
จากพฤติกรรมหลาย ๆ อย่างของสองพี่น้องทำให้จั่นเจาเกิดความสงสัย แต่เขาก็ถูกยาสลบพอฟื้นขึ้นมาอีกทีก็พบตัวเองอยู่บนเรือแล้ว จั่นเจาเป็นห่วงฟางฟางจึงออกตามหา แล้วก็ไปพบฟางฟางอยู่บนเขาซึ่งอยู่ไม่ห่างไปจากหมู่บ้านชาวประมงนัก ฟางฟางบอกกับจั่นเจาว่ารู้ตัวนานแล้วว่าสองพี่น้องนั่นเป็นตัวปลอม แต่ที่ไม่พูดออกไปเพราะกลัวถูกสองคนนั่นทำร้าย จั่นเจากับฟางฟางจึงแอบสะกดรอยตามสองคนนั้นไปจนสามารถช่วยเหลือเฉียวมู่ฟงกับเฉียวจูฟงได้สำเร็จ ต่อมาพวกเขาก็ได้พบกับไท่หย่าคนสนิทของพ่อฟางฟาง ทั้งหมดจึงออกเดินทางมุ่งสู่เกาะเซียวเหยาเพื่อค้นหาหินศักดิ์สิทธิ์
ทางด้านเปาเจิ่งเมื่อกลับจากหลูโจวเห็นนานแล้วจั่นเจายังไม่กลับมาทำให้เป็นห่วงจึงพาหวังเฉา หม่าฮั่น จางหลง จ้าวหู่ออกตามหา ระหว่างทางได้พบฮ่องเต้ซึ่งออกจากวังมาเพื่อทำพิธีไหว้อดีตหัวหน้าเผ่าฮาเวยลาพร้อมสืบเรื่องการก่อกบฏที่เกิดขึ้นภายในเผ่านี้ด้วย
ที่เกาะเซียวเหยาจั่นเจาถูกชายตาบอดลอบทำร้ายแล้วจับโยนลงน้ำ แต่เปาเจิ่งมาพบและช่วยไว้ได้ทัน ต่อมาก็มีคนร้ายตามมาเพื่อจะเอาของบางอย่างจากจั่นเจาอีก แต่ก็ถูกจั่นเจาสยบลงได้ ฮ่องเต้เห็นจั่นเจามีฝีมือจึงมอบป้ายทองสำหรับเรียกระดมกองทัพให้จั่นเจาพร้อมกับแต่งตั้งให้เป็นแมวหลวง
จั่นเจาเป็นห่วงฟางฟางจึงออกเรือไปเกาะเซียวเหยาเพียงลำพัง เมื่อไปถึงก็พบว่าชายตาบอด ไท่หย่า เฉียวมู่ฟงกับจูฟงตัวปลอมร่วมมือกันเพื่อจะชิงหินศักดิ์สิทธิ์และตามจับฟางฟาง จั่นเจารีบออกตามหาฟางฟางจนไปพบที่ช่องลับในโรงเก็บเหล้า
ต่อมาเปาเจิ่งก็เดินทางมาที่เกาะเซียวเหยา ทั้งหมดจึงรีบเดินทางไปที่ “ หนึ่งเส้นฟ้า ” สถานที่ปริศนาที่จะบอกว่าหินศักดิ์สิทธิ์ซ่อนอยู่ที่ไหน แต่ยังไม่ทันที่จะไขปริศนาได้พวกตู้ปูถาซือ ( หัวหน้ากบฏ ) และพรรคพวกก็ตามมาจนพบเสียก่อนและจับพวกเปาเจิ่งไปขังไว้ที่โรงเก็บเหล้า ที่นี่เปาเจิ่งสามารถไขปริศนา “ หนึ่งเส้นฟ้า ” ได้ จนพบหินศักดิ์สิทธิ์ และมอบให้ฟางฟางนำกลับไปยังเผ่าฮาเวยลาเพื่อช่วยพ่อได้สำเร็จ
คดีที่ 6 ตาข่ายฟ้าดิน
นักโทษจำนวน 32 คนตายหลังจากพ้นโทษออกจากคุก ฮ่องเต้เกิดความสงสัยจึงสั่งให้เปา เจิ่งสืบหาสาเหตุ เปา เจิ่งกับกงซุน เช่อจึงปลอมตัวเป็นนักโทษเข้าไปติดคุกเพื่อหาเงื่อนงำ ระหว่างที่กำลังสืบสวนฮ่องเต้ก็ถูกคนลอบทำร้าย แต่เซียงหยางอ๋องมาช่วยไว้ได้ทัน แล้วหลังจากนั้นฮ่องเต้ก็เริ่มมีพฤติกรรมแปลก ๆ เหมือนไม่ใช่ฮ่องเต้คนเดิม
ทางด้านเปาเจิ่งกับกงซุนเช่อก็ได้พบกับนักโทษที่ลอบทำร้ายฮ่องเต้ที่เซียงหยางอ๋องจับมา ซึ่งหัวของนักโทษถูกสวมไว้ด้วยหน้ากากเหล็ก ทำให้มองไม่เห็นหน้าซ้ำพูดก็ไม่ได้ แต่เมื่อคนหัวเหล็กเห็นเปาเจิ่งกับกงซุนเช่อก็พยายามที่จะบอกอะไรบางอย่างกับพวกเขาแต่ถูกเซียงหยางอ๋องคุมตัวไปเสียก่อน
ต่อมาเปาเจิ่งกับกงซุนเช่อพบว่าในคุกมีห้องทรมานซึ่งเป็นห้องที่เก็บเสียงและภายในห้องก็มีการวางสิ่งของไว้ตามธาตุทั้ง 5 ได้แก่ ไม้ น้ำ ไฟ เหล็ก และดิน ซึ่งตรงกับสภาพศพนักโทษทั้ง 32 คน คือ 8 คนศพถูกเผา ( ธาตุไฟ ) 8 คนศพจมอยู่ในน้ำ ( ธาตุน้ำ ) 8 คนศพถูกแขวนคอกับต้นไม้ ( ธาตุไม้ ) ส่วนอีก 8 คนศพถูกเชือดคอ ( ธาตุเหล็ก ) ซึ่งจะเหลือก็แต่ธาตุดินเท่านั้นที่ยังไม่มีการเลียนแบบ เปาเจิ่งจึงต้องรีบคลี่คลายคดีให้ได้ก่อนที่อีก 8 ชีวิตจะต้องตายไป
เปาเจิ่งให้พวกหวังเฉาไปสืบประวัติผู้คุมคุกทั้ง 4 คนจนได้ความจริงว่าพวกเขา 4 คนเป็นพี่น้องกันอ่าศัยอยู่ในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ซึ่งในคืนหนึ่งระหว่างที่พวกเขาไปทำธุระก็มีนักโทษ 40 คนที่หนีคุกออกมาเข้ามาฆ่าคนในหมู่บ้านจนตายหมดและชิงทรัพย์สินไป 4 พี่น้องเจ็บแค้นบรรดานักโทษจึงเข้ามาเป็นผู้คุมและฆ่านักโทษที่พ้นโทษแล้วทุกคนเพื่อให้ครบ 40 คนเป็นการระบายความแค้นให้ตนและคนในหมู่บ้านที่ต้องตายไป
หลังจากคลี่คลายคดีเสร็จพวกเปาเจิ่งก็เดินทางเข้าเมืองหลวง ระหว่างทางหม่าฮั่นกับจ้าวหู่ถูกจับเพราะต้องสงสัยว่าเป็นคนร้ายลักทรัพย์ ส่วนหวังเฉากับจางหลงก็ถูกจับในข้อหาข่มขืนและพยายามฆ่า เปาเจิ่งกับกงซุนเช่อจึงต้องรีบคลี่คลายคดีให้ได้
ระหว่างนั้นเปาเจิ่งได้พบกับเหลียงอ๋องที่กลายเป็นคนสำมะเรเทเมาไป ส่วนฮ่องเต้ก็ดูสนิทสนมกับเซียงหยางอ๋องเกินเหตุทั้ง ๆ ที่แต่ก่อนฮ่องเต้ไม่ไว้ใจเซียงหยางอ๋องเลย และภายในเมืองหลวงก็มีทหารออกมาเดินตรวจตรามากผิดปกติซ้ำยังเป็นทหารของเซียงหยางอ๋องอีกต่างหาก ต่อมาจั่นเจาถูกใส่ร้ายฮ่องเต้ให้เขาไปปราบโจรเพื่อเป็นการไถ่โทษ ดูเหมือนคนที่มีวรยุทธ์รอบ ๆ ตัวเปาเจิ่งจะถูกจัดการไปทีละคน ๆ
ต่อมาเปาเจิ่งจึงสืบจนทราบว่าเหลียงอ๋องแกล้งทำตัวเป็นคนสำมะเลเทเมาและคดีของพวกหวังเฉาก็เป็นฝีมือของเหลียงอ๋อง ที่เหลียงอ๋องทำเช่นนั้นก็เพราะสงสัยว่าฮ่องเต้คนนี้จะไม่ใช่ตัวจริงและเซียงหยางอ๋องคงมีแผนการร้ายที่จะกำจัดคนสนิทของเปาเจิ่งที่มีวรยุทธ์ เหลียงอ๋องก็เลยชิงตัดหน้าใส่ร้ายพวกหวังเฉาก่อนที่เซียงหยางอ๋องจะลงมือเพื่อรักษาความปลอดภัยให้พวกหวังเฉา
เปาเจิ่งจึงเริ่มสืบเรื่องที่ฮ่องเต้ถูกลอบทำร้ายจนได้พบกับคนหัวเหล็ก ซึ่งก็คือฮ่องเต้ตัวจริงที่ถูกเซียงหยางอ๋องจับมาขังไว้แล้วหาคนที่หน้าตาเหมือนฮ่องเต้ไปเป็นฮ่องเต้แทน เพื่อที่จะให้ฮ่องเต้ตัวปลอมสละบัลลังก์ให้ตนเป็นฮ่องเต้แทน เปาเจิ่งกับเหลียงอ๋องจึงซ้อนแผนเซียงหยางอ๋องโดยให้ฮ่องเต้สลับตัวกับฮ่องเต้ตัวปลอมอีกที และอาศัยป้ายทองระดมพลที่ฮ่องเต้เคยมอบให้จั่นเจาเรียกระดมพลเพื่อสะกัดทหารของเซียงหยางอ๋อง จนในที่สุดก็สามารถปราบกบฏครั้งนี้ลงได้สำเร็จ
เกรดี ไซซ์มอร์
เกรดี ไซซ์มอร์ ที่ 3 (Grady Sizemore III) เกิดเมื่อวันที่ 2 สิงหาคม ค.ศ. 1982 เป็นนักเบสบอลตำแหน่งเซ็นเตอร์ฟิลด์ เมเจอร์ลีกเบสบอล ที่เล่นให้กับทีมคลีฟแลนด์ อินเดียนส์ ไซซ์มอร์มาจากทีมมอนทรีออล เอกซ์โป ในปี 2002 ร่วมไปกับแบรนดอน ฟิลลิปส์, คลิฟ ลี และลี สตีเวนส์ ในการแลกเปลี่ยนกับบาร์โทโล โคลอนและทิม ดรูว์
1982
ท่าอากาศยานเบอร์ลินเท็มเพิลโฮฟ
ท่าอากาศยานเบอร์ลินเท็มเพิลโฮฟ (Berlin Tempelhof Airport; Flughafen Berlin-Tempelhof) เป็นท่าอากาศยานแห่งหนึ่งในกรุงเบอร์ลิน ประเทศเยอรมนี ตั้งอยู่ในเขตเท็มเพิลโฮฟ-เชอเนอแบร์คทางใต้กลางของกรุงเบอร์ลิน ท่าอากาศยานฯ ยุติการดำเนินงานใน ค.ศ. 2008 ท่ามกลางข้อพิพาท ทำให้เทเกิลและเชอเนอเฟ็ลท์เป็นท่าอากาศยานหลักสองแห่งในนคร
กระทรวงคมนาคมกำหนดเท็มเพิลโฮฟเป็นท่าอากาศยานเมื่อวันที่ 8 ตุลาคม ค.ศ. 1923 อาคารผู้โดยสารเก่าเดิมสร้างขึ้นใน ค.ศ. 1927 รัฐบาลนาซีเริ่มการบูรณะขนานใหญ่กลางคริสต์ทศวรรษ 1930 เพื่อรองรับการจราจรทางอากาศที่เพิ่มขึ้น
เท็มเพิลโฮฟเป็นท่าอากาศยานก่อนสงครามโลกครั้งที่สองสัญรูปหนึ่งในสามแห่งของทวีปยุโรป อีกสองแห่งได้แก่ ท่าอากาศยานครอยดอนในกรุงลอนดอนและท่าอากาศยานปารี–เลอบูร์แก (Paris–Le Bourget Airport) แห่งเก่าซึ่งปัจจุบันทั้งสองเลิกใช้แล้ว ท่าอากาศยานนี้ได้รับสถานภาพสัญรูปเพิ่มอีกในฐานะศูนย์กลางการลำเลียงเบอร์ลิน (Berlin Airlift) ในปี 1948–49 ลักษณะโดดเด่นที่สุดอย่างหนึ่งของท่าอากาศยานนี้คือหลังคาแบบเปิดประทุนขนาดใหญ่ที่ยื่นออกไปเหนือลาดเชิงเขา สามารถรองรับสายการบินร่วมสมัยส่วนใหญ่ในคริสต์ทศวรรษ 1950 ถึงต้นคริสต์ทศวรรษ 1970 ได้ อาคารหลักของท่าอากาศยานเท็มเพิลโฮฟเคยติดอันดับอาคารใหญ่ที่สุดในโลก 20 อันดับแรก
ท่าอากาศยานเท็มเพิลโฮฟยุติการดำเนินงานทั้งหมดเมื่อวันที่ 30 ตุลาคม ค.ศ. 2008 ต่อมามีการใช้เป็นพื้นที่นันทนาการเรียก "เท็มเพิลโฮเฟอร์เฟ็ลท์" ในเดือนกันยายน ค.ศ. 2015 มีประกาศว่าจะใช้เท็มเพิลโฮฟเป็นค่ายผู้ลี้ภัยฉุกเฉินด้วย
ม้าอ้วนยี่
ม้าอ้วนยี่ (Ma Yuanyi; ) เป็นตัวละครในวรรณกรรมจีนอิงประวัติศาสตร์เรื่องสามก๊ก เป็นสมาชิกของกลุ่มโจรโพกผ้าเหลือง ลูกน้องของเตียวก๊กหัวหน้าโจรโพกผ้าเหลือง
ประวัติ
ในปี พ.ศ. 727 เตียวก๊กคิดวางแผนโค่นล้มราชวงศ์ฮั่น จึงได้ก่อตั้งกองกำลังโจรโพกผ้าเหลืองขึ้น แล้วให้ม้าอ้วนยี่ไปติดสินบนขันทีฮองสีให้เป็นไส้ศึกอยู่ภายใน แต่ต่อมาแผนการการโค่นล้มราชวงศ์ฮั่นถูกเปิดโปง ม้าอ้วนยี่และพรรคพวกจึงถูกประหาร ส่วนขันทีฮองสีถูกคุมขัง และเป็นเหตุให้กลุ่มโจรโพกผ้าเหลืองได้เริ่มการเคลื่อนไหว ออกสร้างความวุ่นวายให้แก่บ้านเมืองในวลาต่อมา