Асҷадӣ
Зиндагинома
Асҷадӣ аз суханварони номии доираи адабии Ғазнин аст, ки дар радифи Унсурӣ, Фаррухӣ ва Манучеҳрӣ дар таърихи адабиёти классикии форсу тоҷик шуҳрати зиёд дорад. Соли таваллуди Асҷадӣ маълум нест. Муҳаққиқони адабиёти форсӣ тахмин мекунанд, ки дар чоряки охири қарни даҳуми милодӣ чашм ба олами ҳастӣ кушудааст. Исми комили ӯро Муҳаммад Авфии Бухороӣ Абӯназар Абдулазиз ибни Мансур гуфтааст, ки дигар тазкиранависон ин маълумотро такрор кардаанд. Аз ин ҷо маълум мегардад, ки номаш Абдулазиз, лақабаш Абӯназар ва исми падараш Мансур ва Асҷадӣ тахаллуси адабии ӯ будааст. Дар баъзе маъхазҳои таърихӣ ва адабӣ тахаллуси вайро дар шакли Асҷудӣ овардаанд, ки саҳеҳ нест ва шакли дурусти он Асҷадӣ мебошад. Ҳамасри ӯ Манучеҳрии Домғонӣ дар банди чаҳоруми мусаммати шашуми худ аз Асҷадӣ чунин ёдовар шудааст: Аз қофияи ин байтҳо маълум мегардад, ки Асҷадӣ шакли дурусти тахаллуси ин суханвари маъруфи доираи адабии Ғазнин мебошад. Маънои калимаи «асҷад» — «зар» ва «тило» мебошад. Тибқи иттилоъи асари «Миръату-л-хаёл» Асҷадӣ зодаи шаҳри Ҳирот аст. Лутфалибеки Озар дар тазкираи худ «Оташкада» вайро аз шаҳри Қоин ба қалам додааст, вале ба гуфтаи Халилуллоҳи Халилӣ: — «Гумон меравад, ки қоъинӣ будани он далели восиқе надошта бошад». Муҳаммад Авфии Бухороӣ ва Мавлоно Абдурраҳмони Ҷомӣ зодгоҳи Асҷадиро Марви Шоҳиҷаҳон шуморидаанд. Давлатшоҳи Самарқандӣ ӯро ҳиравӣ ва Ризоқулихони Ҳидоят қазвинӣ номидааст. Мураттибони китоби «Гулшани адаб» ва профессор Аҳмад Абдуллоев дар асараш — «Адабиёти форсу тоҷик дар нимаи аввали асри ёздаҳ» зодгоҳи ӯро шаҳри Марв донистаанд. Давраи кӯдакӣ, навҷавонӣ ва ҷавонии Асҷадӣ чӣ тавр гузаштааст, маълум нест. Гумони ғолиб он аст, ки ӯ овони кӯдакӣ, навҷавонӣ ва ҷавонии худро дар зодгоҳаш шаҳри Марви Шоҳиҷаҳон сипарӣ намуда, дар мактабу мадрасаҳои олии он ҷо касби илму дониш кардааст ва чун донишманди варзидаи исломӣ ба камол расидааст. Дар бораи кадом сол ва бо чӣ тариқ ба дарбори Ғазнавиён роҳ ёфтани Асҷадӣ муаллифони маъхазҳои таърихиву адабӣ маълумоте надодаанд ва танҳо қайд кардаанд, ки ӯ аз суханварони маъруфи дарбори Султон Маҳмуди Ғазнавӣ будааст. Аз ҷумла Ризоқулихони Ҳидоят дар тазкираи худ дар ин бора чунин гуфтааст: «Дар ҳазрати Султон муъаззаму мукаррам ва боҳурмат, инъомоту силот ёфта ва соҳибсарвату давлат шуда» (ниг. Маҷмаъу-л-фусаҳо, саҳ. 770). Аз гуфтаҳои тазкиранависон маълум мегардад, ки Асҷадӣ дар дарбори Султон Маҳмуди Ғазнавӣ соҳиби обрӯву иззат ва ҷоҳу мартабаи баланд гардида будааст. Вай дар қасидаҳои мадҳияи худ ба мисли дигар шоирони дарбор фатҳу ғазавот ва пирӯзиҳои Султон Маҳмуди Ғазнавиро васф кардааст. Ношири девони Асҷадӣ, донишманди эронӣ Тоҳирии Шиҳоб дар муқаддимаи он навиштааст: «Устод Асҷадӣ дар тамоми умр ба лаззоти ҷисмонӣ ва муштаҳаёти нафсонӣ алоқаманду роғиб буд ва ҳамеша дар талаби айшу тараб ва лавҳу лаъаб ба сар мебурд ва аз тазаҳҳур ва тазвир рӯйгардон буд» (ниг. Девони Асҷадӣ, Теҳрон, 1955, саҳ. 33). Ин гуфтаҳоро мазмуну муҳтавои баъзе ашъори ӯ ба хубӣ тасдиқ ва таъйид мекунанд. Масалан, аз як байти Асҷадӣ бармеояд, ки боре молу зар ва дороии худро аз даст дода, сахт нодор шуда будааст ва дар ин маврид дӯстону рафиқонаш нисбати ӯ камилтифотӣ ва номеҳрубонӣ карда будаанд, бинобар ин, шоир аз бемеҳрӣ ва рафтори нохуби онҳо гилагузорӣ намудааст: Соли вафоти Асҷадиро Ризоқулихони Ҳидоят 432 ҳиҷрии қамарӣ (соли 1140—1141 милодӣ) ҳисобидааст. Донишманди рус Е. Э. Бертелс ин маълумотро саҳеҳ донистааст, аммо доктор Забеҳулло Сафо аз рӯйи як далели қатъӣ ин гуфтаро рад кардааст. Далели вай ин байти зерини Амир Муъиззист, ки ишора ба мамдӯҳ дорад: