Ҷобир_ибни_Ҳайён
Кимиё
Асарҳои роҷеъ ба ал-кимиё бахшидаи Ҷобир ибни Ҳайён ба тадриҷ на танҳо дар байни форсизабонони ҷаҳон ва арабҳо, балки дар Аврупои Ғарбӣ низ интишор ёфтааст. Омӯзиши таҷрибаҳои илми кимиё, бахусус дар байни мутафаккирон ва донишмандони Эронзамин, Миср ва Испания равнақ ёфта, теъдоди ҳаводорону ихлосмандони санъати кимиёро афзоиш дод. Тадқиқоти Ҷобир ибни Ҳайён дар чунин замоне арзи ҳастӣ намудааст, ки дастрас кардани маводҳое барои гузаронидани реаксияҳои кимиёӣ ниҳоят душвор буд ва ӯ бо вуҷуди ҳамаи ин камбудиҳо асарҳои зиёде навишт, ки онҳо бо номувофиқии замон ва ихтилофҳои он ба коми оташу бодҳо фурӯ рафтаанд. Бояд гуфт, ки Ҷобир ибни Ҳайён агарчи ба ҷараёни сӯфия ва назарияи фавқуттабиа боварии комил дошт аз ғояҳои тахайюлии замони хеш саргарм нагашта, нақши таҷрибаи илмӣ ё таҷрибиро низ ниҳоят муҳим шуморидааст. Ин ҳолати гузронидани кори илмӣ ба ӯ имкон додаст, ки ҳам дар назария ва ҳам дар амалия ба комёбиҳои назаррас муваффақ гардад. Кимиё бо сабаби кашфиёти Ҷобир ибни Ҳайён ба дараҷаи баланди худ расид. Назарияҳои Ҷобир дар заминаи илмҳои «Фалсафаи табиат» ва ҳармитизми классикӣ арзи вуҷуд кардааст, ки ба худ ғояи табдили филизотро маҳфуз медорад. Асоси фалсафаи табиатро назарияи ҳоломорфизм, яъне омезиши чор унсур ташкил медиҳад. Ба асоси ин ки мубоҳиса, яъне назарияи ҳоломорфизм дар натиҷаи баҳамомезиши сулфур ва симоб дар таносубҳои гуногун, маъданҳо арзи вуҷуд менамояд. Дар айни замон асари қудрати фавқуттабиа, яъне қудрати илоҳӣ дар назар гирифта мешавад. Бесабаб нест, ки оҳангудозону оҳангарон ва касоне, ки ба филизот монанди сурб, қалъагӣ, оҳан, тило, сурма, симоб ва нуқра сару кор доштанд, ба онҳо рамзҳои сайёраҳоро медоданд. Ин тарзи ишораи рамзҳо нишонаи он аст, ки олимон дар он замон ба назария ва амалияи унсурҳо на танҳо ба маънои кимиёӣ, балки маънои астрологиро низ нишон медоданд [8,6]. Маълумотҳои дар боло зикршуда имкон медиҳад, ки Ҷобир ибни Ҳайёнро яке аз асосгузорони кимиёи таҷрибавӣ бидонем ва мақоми баланди ӯро дар қатори олимони кимиёдони Аҷаму Араб эътироф намоем. Бешубҳа Ҷобир ибни Ҳайёнро бунёдгузори санъати кимиё ё ин ки кимиёи амалӣ бояд донист. Давраи муттаҳидшавии кимиёи ятро ва пайдоиши онро ба қарни XVI мансуб медонанд. Асосгузори кимиёи ятроӣ олими немиси шветсариягӣ Теофраст Параселс (1493—1541) шинохта шудааст. Ба ақидаи Параселс вазифаи илми кимиё на ҳосил кардани маъдани тило, балки ҳосил кардани доруҳо мебошад. Кимиёи ятроӣ алоқамандии илми кимиёро бо тибтақвият дода, нақши табаддулоти кимиёиро дар ҷисм муқаррар кардааст. Параселс ба ақидаи кимиёшиносони мамлакатҳои Осиёи (Токсикология илмест, ки хусусиятҳои заҳрҳо ва таъсири онҳоро ба организм меомӯзад) Миёна ва Шарқи наздик, ки асоси материяро ба се унсур: симоб, сулфур ва намак иртибот медоданд, ки онҳо хосияти табхир, ҷазби гармо ва ҷомидро дороанд, такя намудааст. Ба ақидаи ӯ аз ин се унсур асоси макроолам, яъне кайҳон, инчунин микроолам, яъне одам, ки рӯҳ, ҷон ва ҷисмро ташкил медиҳад, таркиб ёфтаанд. Дар асоси ин ақида баъдан ба муайян намудани сабабҳои пайдоиши бемориҳо дар ҷисм шурӯъ намудааст. Масалан, сабаби пайдоиши бемории табларза ва тоунро бо зиёд будани сулфур дар ҷисм ё узвият, сабаби бемории фалаҷро бо зиёд будани симоб дар ҷисм ва сабаби бемориҳои дарунравӣ ва истисқо (обхуракро) бо зиёд будани намакҳо дар ҷисм нишон додааст. Бояд гуфт, ки яке аз бахшҳои асосии кимиёи куҳан татбиқи гиёҳпизишкӣ мебошад, ки баъдан ба давосозӣ, яъне истифодаи таркибҳои кимиёӣ дар тиб табдил ёфт, ки дар Аврупо онро бо номи ятрохимия истифода намудаанд. Гарчанде пайдоиши кимиёи ятроро ба асри XVI мансуб медонанд, вале бояд тазаккур дод, ки нишонаҳои пайдоиши кимиёи ятр аз асрҳои VIII—IX низ мушоҳида мешаванд ва дар садаи Х ба авҷи баланди тараққиёти худ расида буд. Дар ин кор бояд хидматҳои бузурги Ҷобир ибни Ҳайёнро ёд кард, ки баъдан тавассути Зақариёи Розӣ ва Абуалӣ ибни Сино инкишоф дода шуд. Донишмандон доруҳои қадимтаринро аз олами гиёҳ ба даст меоварданд. Касоне, ки ба тарзи тайёр кардани дору аз гиёҳ машғул буданд, онҳоро гиёҳпизишк мегуфтанд, ки амалияи ин корро метавон ба кимиёи ятроӣ марбут донист. Онҳо ба ин ақида буданд, ки гиёҳҳо метавонанд ҳаёти одамиро ҷовидон созанд, яъне эътиқод ба ин доштанд, ки ҳар чизе, аз ҷумла дарахтон ва сангҳо ҳам ҷисму рӯҳ доранд, ки бо қувва зиндаанд. Ба гумони онҳо рӯҳ моддае аст, ки бисёр латиф, монанди атр мебошад. Аз рӯи гуфтаи Томсон, Параселс чунин таълим медод, ки ҳадафи кимиёгарӣ зарсозӣ нест, балки дорусозӣ аст, вале бояд таъкид кунем, ки кимиёи дармонӣ ҳамеша аз маълумотҳои кимиёгарӣ будааст, ки беҳтарин шоҳиди он Ҷобир ибни Ҳайён мебошад [7,66].