Адабиёти_омиёна
Пайдоиши адабиёти омиёна
Адабиёти омиёна ҳанӯз дар рӯзгори пешин, дар давраи ташаккули афкори бадеии мардуми форсизабон оғоз ёфта, сипас дар пайвастагӣ бо раванди умумии адабии форс-тоҷик то ба дараҷаи як адабиёти паҳновари махсусе расидааст. Омили бунёдие, ки адабиёти омиёнаро падид овард, орзуву ормонҳои мардуми ранҷбар аз эҷоди бадеъ буд. Он унсурҳое, ки хоси тафаккури бадеиву зебоишиносии мардуми одӣ буданд, бо ҳунари суханпардозӣ дар адабиёти китобӣ кам созгорӣ мекарданд. Чунин шакли суханофаринӣ, ки бо тафаккури бадеиву зебоишиносии омиён созгор бошад, метавонист танҳо дар миёни худи онон пайдо шавад. Барои пайдо шудани чунин адабиёт пешрафти зиндагии шаҳриёнаи садаҳои 9 – 10 замина гузошт. Пайвандҳои ногусастании гурӯҳҳои ҷудогонаи иҷтимоӣ барои падид омадани эҷоди гурӯҳӣ замина фароҳам оварданд. Яке аз чунин шаклҳои эҷодкорӣ бозори қиссахонӣ буд. Бозори қиссахонӣ бо фаъолияти достонгузорону достонгӯёни касбӣ, ки низ офаридаи ин муҳит буданд, пайванди ногусастанӣ дошт. Достонгӯён, ки ҳунарвартаринашон дорои мактаби худ буданд, на танҳо худ достонгӯӣ мекарданд, инчунин шогирд мепарвариданд. Достонгузорон аз ганҷинаи бадеиёти забонии мардум фаровон баҳравар мешуданд. Достону ривоятҳо, афсонаву устураҳои бадеишударо, ки дар миёни мардум пароканда буданд, фароҳам меоварданд, банду баст медоданд. Нахустин достонҳои Адабиёти омиёна «Абумуслимнома», «Доробнома», «Искандарнома», «Ҳамзанома», «Қаҳрамоннома», «Самаки айёр», «Мухторнома», «Мусайибнома» ва ғайра дар заминаи чунин офаридаҳои забонии мардум падид омадаанд. Дар оғоз достонҳои омиёна дар шакли шифоҳӣ пайдо мешуданд ва барои гуфтор миёни мардум, ки дар раставу бозорҳо гирди ҳам меомаданд, равона шуда буданд. Ҳамчунин дар оғоз достонҳо кӯтоҳу камҳодиса буданд ва муҳтавои онҳо дар ёди достонгӯён мемонд. Бо гузашти рӯзгор бозори қиссахонӣ заминаи ростини мубодилаи завқу эҳсосоти бадеиву зебоишиносии шунавандагону болоравии тавоноии гӯяндагон ва яке аз шартҳои муҳими офариниш гардид. Достонгӯён, ки харҷи рӯзгори хешро аз ин бозор меёфтанд, мекӯшиданд гуфторашон дарозтару гиротар бошад, то музди бештар ёбанд. Бо афзудани ҳаводиси достонҳо дар ёд доштани онҳо барои достонгӯён душвор мешуд. Дар ин марҳала ёддоштномае падид омад, ки дар миёни достонгӯён «китобча», «тумор» ном гирифт. Ин ёддоштномаҳо нахустин шакли хаттии достонҳои омиёна буданд. Афзоиши пешаву ҳунарҳои гуногуни иҷтимоии шаҳр чун коғазсозиву саҳҳофиву дабирӣ ва хариду фурӯхти китоб, афзоиши шумораи босаводон, пурзӯр шудани адабиёти хаттӣ ва ғайра сабаби падид омадани матнҳои мукаммалтар, сужетҳои пурмоҷаро гардиданд. Дабирон барои худ ё дигарон аз гуфтори достонгӯён матнҳои пурраи достонҳоро китобат мекарданд. Достонгӯёни босавод худ бо хоҳиши касони ҷудогона матнҳои гуфтори хешро менавиштанд. Аз нусхаҳое, ки ягон-ягон пайдо мешуданд, дигарон нусха мебардоштанд. Дар натиҷа даҳҳо нусхаи ҳар достоне дар миёни мардум интишор меёфт. Аммо матне, ки ба шакли китоб даромада буд, на ҳамеша дар як ниҳод мемонд. Пайдоишу саргузашти ҳама осори Адабиёти омиёна, албатта, яксон нест, аммо аз нусхаҳои гуногуни то ба рӯзгори мо расидаи бархе достонҳо пайдост, ки достонгӯёни пешин ривоятҳои оғозиро бо персонажҳои нав ва лаҳзаву пораҳои хурду бузург пур мекарданд, вобаста ба завқу хости шунавандагони рӯзгорони гуногун дар матнҳои пешина дигаргуниҳои гоҳ хурду гоҳ бузург ворид мекарданд. Ин гуна равиши кор на ҳамеша ба фоидаи достонҳо будааст. Бар асари чунин раванд аст, ки матни бештари онҳо то ба пояи содалавҳии мазмуну мундариҷа коста шудаанд.