Гӯрғулӣ_(ҳамоса)
Таърих
Сисилаи ҳамосаи «Гӯрғулӣ» асосан аз солҳои 20-30 садаи XX шурӯъ гардидааст. Дар солҳои 30-юм А. Н. Болдырев яке аз аввалинҳо буд, ки ҳамосаи «Гӯрғулӣ»-ро сабт кардааст. Пас аз замоне Ҷ. Суҳайлӣ ва Ҳ. Ҳамдӣ чанд достони ҳамосаро дар ҳаҷми 10 ҳазор мисраъ аз Қурбон Ҷалил сабт кардаанд. Ин сабтҳо со­ли 1941 зери назари М. Миршакар ва Л. Бузургзода чоп шудааст. Гирдоварӣ ва нашри достонҳои «Гӯрғулӣ» аз ҷониби адибон ва муҳаққиқони солҳои баъдӣ низ сурат гирифт. Дар аввали солҳои 40 аз гуфтори Бобоюнус Худойдодзода муҳаққиқон Лутфулло Бузургзода ва Суҳайли Ҷавҳаризода 2 достонро сабт карда, онро соли 1941 ба нашр расонданд. Соли 1948 аз Ҳикамат Ризо, соли 1949 аз Одина Шакар чандин достон сабт шуд, ки гӯяндагон онро дар ҳамон сабки суннатӣ гуфтаанд. Дар ин матнҳо сохтор ва унсурҳое нигоҳ дошта шудааст, ки дар достонҳои дигар низ ба назар мерасанд. Ду достони Одина Шакарро, ки соли 1949 сабт шуда буд, Ф. Муродов ва С. Фатҳуллоев соли 2007 ба нашр расонданд. Соли 1954 аз ноҳияҳои Шаҳристон, Мастчоҳ ва Айнӣ достони «Гӯрғулӣ» дар шакли наср сабт гардид. Соли 1958 чанд намуна афсонаҳо дар бораи Гӯрғулӣ сабт шуд. Дар солҳои 50-60 садаи XX аз гӯяндагон Қурбоналӣ Раҷаб, Ҳақназар Кабуд, Таблӣ Замир чанд достони «Гӯрғулӣ» сабт шуд, ки чанде аз он пасонтар нашр гардиданд. Дар охири солҳои 50 садаи XX ҳашт достони «Гӯрғулӣ» аз Шарифов Маҷид (таваллудаш 1910, аз Мастчоҳ) сабт ва бо виросторӣ дар маҷмӯаи «Фолклори сокинони саргаҳи Зарафшон» (1960) чоп гардидааст, ки достонҳо дар қолаби афсона баён шудаанд. Соли 1963 Раҷаб Амонов дар китоби худ «Очерки эҷодиёти даҳанакии Кӯлоб» ба таври муфассал дар бораи гӯяндагони достонҳои «Гӯрғулӣ», ки дар ноҳияи Сари Хосор буданд, иттилоъ медиҳад. Ба гуфтаи эшон, дар солҳои 50 садаи XX дар ин ноҳия гӯяндагони бисёре будаанд, ки мактаби хосси худро дош­таанд ва устодон ба шогирдон тарзи гӯрғулисароиро ёд медодаанд, Дар ин асар ҳамчунин дар бораи он, ки мардум ба ҷашни арӯсии худ гӯрғулисароро даъват мекарданд, изҳори назар гардида, роҷеъ ба мазмун ва мундариҷаи достонҳои «Гӯрғулӣ» ишоратҳо шудааст. Соли 1983 дар тарҷумаи Т. Стрешнева ва В. Виноградов 9 достони «Гӯрғулӣ» ба забони русӣ тарҷума ва нашр гардид. И. С. Брагинский яке аз аввалинҳо буд, ки дар тӯли умри худ ба таври мунтазам достонҳои «Гӯрғулӣ»-ро мавриди пажӯҳиш қарор дод. Пас аз Болдирев ӯ яке аз аввалинҳост, ки аз ноҳияи Данғара аз гуфтори Сафар Қурбо­нов дар солҳои 1933-34 мазмуни чанд достонро навишта гирифта буд. Ӯ солҳои баъдӣ дар бораи ҳамосаи «Гӯрғулӣ» чандин мақолаи илмӣ навишт, ки дар ҳар кадоме суханҳои тоза ба назар мерасад. Соли 1987 бо ташаббуси И. С. Брагинский ҳамосаи «Гӯрғулӣ»-и тоҷикон дар силсилаи «Эпоси халқҳои ИҶШС» чоп шуд, ки интихоб ва тарҷумаи он ба қалами эшон тааллуқ дорад. Дар ин китоб ӯ пешгуфтори муфассале навишта, ба таври нисбатан дақиқ роҷеъ ба ҳамосаи «Гӯрғулӣ» дар чанд бахш иттилоъ медиҳад. Дар бахши сеюми пешгуфтор — «Хусусияти бадоҳатан сароидани гӯрғулихонҳо» гуфтааст, ки воқеан гӯрғулихонҳо ҳангоми сароидани «Гӯрғулӣ» ҳамеша бадоҳатан чизе илова мекунанд. Дар ин бахш И. С. Брагинский ду нусха (вариант)-и як матнро, ки дар солҳои 1949 ва 1958 аз ҷониби Раҷаб Амонов аз Ҳикмат Ризо сабт шудааст, муқоиса мекунад. Фосилаи сабтҳо 10 сол аст. Бо ин таҳқиқи худ муҳаққиқ ҳангоми бадоҳатан иҷро шудан, то чи ҳадде дигар шудани матнро нишон медиҳад. Дар бахши чоруми пешгуфтори мазкур муаллиф оид ба мавқеи ҳамосаи мардумии тоҷик дар силисилаи осори ҳамосии «Кёроглу», «Гӯрӯғлӣ», «Гороғли», ки дар байни миллатҳои дигар ҳастанд, баҳс намуда, хусусиятҳои фарқкунандаи онҳоро ёдовар мешавад. Дар бахши панҷум ҷиҳатҳои асосии ҳамосаи мардуми тоҷик дар бораи Чамбули Мастон мавриди баррасӣ қарор гирифтааст.