Ҳасани_Саббоҳ
Зиндагинома
Ба ҳар сурат, Ҳасан аз Рай ба Исфаҳон, маркази даъват дар Эрон, кӯчид. Баъдан, дар соли 469/1076-1077, вақте ки Муаййад ҳанӯз доъии кулл дар Қоҳира буд, Ҳасани Саббоҳ бо иҷозат ва кумаки Ибни Аттош аз исфаҳон ба Миср омад. Нахуст ӯ ба тарафи шимол, ба Озорбойҷон ва баъд ба Майофориқин рафт. Дар инҷо ӯ дар баҳсҳои динӣ иштирок кард ва ҳаққонияти қудрати уламои сунниро инкор кард ва таъвил ва тафсири динро ҳуқуқи хосаи имомшумурд. Бо амри қозӣ ӯро аз шаҳр ронданд. Пас Ҳасан роҳи Мавасил ва Димишқро пеш гирифт. Дар Сурия ӯ дарёфт ки роҳи хушкӣ ба Миср аз сабаби амалиёти ҳарбии Атси, ки ба муқобили Фотимиён шӯриш бардошта буд, баста шудааст. Аз ҳамин сабаб Ҳасан маҷбур шуд ба воситаи Бейрут, Сидон, Тир, Акра ва Қайсирия ба соҳил баргашта ба тарафи миср шино кунад. Ӯ моҳи сафари соли 471/августи 1078 ба Қоҳира расид ва бузургони фотимӣ ӯро истиқбол гирифтанд. Қариб ҳеч чиз дар бораи таҷрибаи ҳаёти ӯ дар Мисри фотимӣ, ки дар ин ҷо ӯ се сол, аввал дар Қоҳира ва сипас дар Искандария гузаронидааст маълум нест. Аммо ӯ Мустансирро надид. Мувофиқи манбаъҳои низории баъдӣ, ки Ҷувайнӣ ва рашидуддин истифода бурдаанд, Ҳасан ҳангоме ки дар Миср сукунат дошт, ҳасади марди қудратманд-вазир Бадрулҷамолиро барангехта буд, ки сабаби он Низориёнро пуштибонӣ кардани Ҳасани Саббоҳ буд. Аз рӯи ривояти баъдтари муфассали дигаре, ки онро ҳамчун Ибни Асир иқтибос овардааст, Мунтасир шахсан ба Ҳасан ошкор сохтааст, ки ҷонишини ӯ Низор хоҳад шуд. Ба ҳар тақдир, чунин ба назар мерасад, ки Ҳасан саранҷом Мисрро тарк карда ба Шимоли Африқо фиристода шудааст. Киштие, ки дар он Ҳасан шино мекард, ба фалокат дучор шуд, аммо ӯро наҷот дода ба Сурия оварданд. Дар роҳи бозгашт Ҳасан ба воситаи Ҳалаб, Бағдод ва Хузистон сафар карда, ниҳоят моҳи зулҳиҷҷаи соли 473/июни соли 1081 ба Исфаҳон расид. Дар муддати 9 соли дигар, чунончики аз порчаҳои зиндагиномааш бармеояд, ки Ҳасани Саббоҳ дар хидмати даъват мусофиратҳои зиёде дар Эрон кард. Нахуст ӯ ба Кирмон ва Язд рафт ва дар онҷо чанд муддат исмоилияро таблиғ кард. Сипас, ӯ пеш аз ба Домғон рафтан ва се солро дар онҷо сипарӣ намудан, се моҳро дар Хузистон гузаронд. Тадриҷан Ҳасан мушкилоти ба даст овардани муваффақият дар қисматҳои марказӣ ва ғарбии мамлакат-маркази давлати Салҷуқиёнро пай бурд. Акнун ӯ диққати худро ба вилояти соҳили баҳри Каспий ва кӯҳсорони шимоли Эрон, асосан ба ноҳияи Дайлам, ки маркази шиъаёни зайдӣ буд, на фақат дур аз дастрасии Салҷуқиён, балки дар он ҷо даъвати фотимӣ низ нуфуз ёфта буд. Ҳасан фаҳмид, ки исмоилиёни Эрон дар муборизаи худ ба муқобили Салҷуқиён наметавонандба мисриён такя кунанд ва аз ҳамин сабаб исёни бузургеро ба нақша гирифта буд ва барои таъсиси қароргоҳи худ маконе меҷуст. Дар он замон даъвати Эрон ҳанӯз пурра зери фармони абдумалик ибни Аттош буд. Чунин ба назар мерасид, кидар соли 480/1087-1088 Ҳасан қалъаи дастнорас ва дурдасти Аламут дар Дайламро беҳтарин пойгоҳи имконпазири шӯриши худ интихоб кард. Аз қароргоҳи аввалияи худ дар Домғон ва сипас аз Шаҳриёркӯҳ дар Мозандарон ӯ чанд нафар доъиён, аз ҷумла Исмоили Қазвинӣ, Муҳаммад Ҷамол Розӣ ва Қиё Абулқосим Лоринҷиро ба минтақаҳои мухталиф дар гирду атрофи Аламут, бо мақсади ба кеши исмоилӣ гаравондани аҳолии маҳаллӣ фиристод. Ҳасан, ки саранҷом доъии Дайлам таъйин шуда буд, акнун дар воқеъ ба даъвати исмоилӣ дар Эрон нерӯи тоза бахшид. Фаъолияти ӯ диққати Низомулмулкро ба худ ҷалб карда натавонист ва ӯ аз ин рӯ ба Абумуслим, ҳокими Рай ва домодаш барои ба ҳабс гирифтани Ҳасани Саббоҳ фармон дода буд. Бояд қайд кард, ки Абумуслим баъдтар дар соли 488/1095 аз тарафи як исмоилии Эрон ба қатл расонда шуд. Ба ҳар ҳол, ба Ҳасан муяссар шуд пинҳон шавад ва пас аз бодиққат кашидани нақшаи забти Аламут, дар вақти муйян ба Дайлам кӯчид. Ба мақсади аз чашмони маъмурони Рай пинҳон мондан ӯ тавассути пайраҳаҳои кӯҳӣ ба Қазвин омад ва чанд шабро дар онҷо гузаронд.