Тобеъшавии_Осиёи_Миёна_ба_империяи_Русия
Шикаст дар Ҷанги Қрим
Ҷанги Қрим (1853-56) ва шикасти мутлақият дар он сабаби муваққатан қатъ шудани фаъолияти доираҳои маъмурию ҳарбии Русия дар самти Осиёи Миёна гардид. Баъди ба имзо расидани сулҳномаи Париж, Русия аз тарафи давлатҳои абарқудрати Аврупо дар ҳолати инзиво (изолятсия) нигоҳ дошта мешуд. Вазъи дохилии мамлакат низ дар ҳолати ноустувории шадиди сиёсӣ ва иқтисодию иҷтимоӣ қарор гирифта буд. Бо ибораи дигар солҳои 1859-1861 дар Русия тамоми аломатҳои вазъи инқилобӣ ба назар мерасиданд, ки ахиран ба барҳам додани ҳуқуқи крепостнойӣ (февр. 1861) анҷом ёфт. Баъди нисбатан муътадил гардидани вазъи сиёсии дохилӣ дар Русия ва шиддат гирифтани зиддиятҳои байниҳамдигарии давлатҳои абарқудрати соҳибмустамлика, мутлақият имкон пайдо кард, ки аз нав ба сиёсати осиёимиёнагии худ ҷиддан машғул шавад. Ҷанги шаҳрвандӣ дар ИМА солҳои 1861-1865 ва вобаста ба он қатъ гардидани пахтаи аз он ҷо интиқолёбанда, хавфи аз кор мондани саноати бофандагии Русияро ба вуҷуд овард. Аз ин рӯ, ягона роҳи халосӣ аз буҳрони саноати бофандагӣ ҳар чӣ бештар интиқол додани пахтаи Осиёи Миёна буд. Вобаста ба зиёд шудани талабот, нархи ин ашёи хом низ торафт боло мерафт. То соли 1861 як пуд пахтаи аморати Бухоро дар ярмаркаи Нижегород 4-5 сӯм арзиш дошт. Соли 1862 он ба 7,5 ва соли 1864 ба 23-24 сӯм расид. Ҳамин тариқ, торафт бештар афзудани талабот ба ин ашёи хом дар баробари дигар самтҳои ҳавасмандии империализми рус дар минтақа, забти Осиёи Миёна ба масъалаи марказии сиёсати хориҷии Русия табдил меёфт. Дар рафти муҳокимарониҳо генерал-губернатори Оренбург Катенин нақшае пешниҳод намуд, ки мувофиқи он бояд самти ҳуҷум ба Туркистону Тошканд, сипас аз он ҷо ба ҳудуди аморати Бухоро равона карда мешуд. Генерал-губернатори Сибири Ғарбӣ барои ишғол намудани Қалъаи Пишпеки хонии Хӯқанд иҷозат пурсид. Фармондеҳи қувваҳои ҳарбӣ дар Кафқоз княз Барятинский кӯшиш мекард, ки барои дар соҳилҳои шарқии Баҳри Каспий мустаҳкам шудан фармон гирад. Аз рӯйи нақшаи пешакӣ бояд аз ҳамин се самт амалиёти ҳарбӣ барои забт намудани Осиёи Миёна сурат мегирифт. Дар навбати аввал мебоист Хуҷандро ишғол намуда, барои ба дарунтари минтақа ҳуҷум кардан пойгоҳи қавӣ сохта мешуд. Ҳамин тариқ, дар ибтидои солҳои 60 садаи XIX тайёрии сиёсию дипломатӣ ва ҳарбӣ барои ишғол намудани Осиёи Миёна торафт бештар сурат мегирифт. Акнун ҳар чӣ зудтар амалӣ шудани он ба мадди аввал баромад. Барои иҷрои ин амал вазъи дохилӣ ва хориҷии Русия то андозае мусоидат мекард. Ҷунбишҳои деҳқонӣ дар губ.-ҳои марказии Русия солҳои 1860 — 63, шӯришҳои деҳқононон соли 1863 дар Полша, Литва, Белоруссия ва Украинаи соҳили рост пахш шуда буданд. Ҳукумати подшоҳӣ соли 1863 бо Пруссия наз-дик шуда, аз ҳолати инзиво (изолятсия)-и байналмилалӣ, ки баъди Ҷанги Қрим ба вуҷуд омада буд, баромад. Моҳи майи 1864 муқобилати кӯҳистониёни Қафқоз, ки таҳти роҳбарии Имом Шомил муддати тӯлонӣ идома дошт, комилан пахш карда шуд. Акнун, ки имкони бевосита барои забти Осиёи Миёна муҳайё мегашт, ба сифати тадбири аввалин, бо ҳам пайвастани хатҳои ҳарбии Сибир ва Оренбург, ки ҳанӯз соли 1861 генерал-губернатори Оренбург Безак пешниҳод карда буд, боз аз тарафи ӯ соли 1863 ба миён гузошта шуд. Ҳарчанд ин лоиҳа аз тарафи доираҳои расмии ҳукумати марказӣ тасдиқ нашуда бошад ҳам (ин худ аз бозии дипломатӣ барои пешгирии рақобати давлатҳои мустамликахоҳи Аврупо, хоссатан Англия беш набуд), фармондеҳи ҳарбии Оренбург генерал Черняев бо дастгирии ғайрирасмии Безак тобистони соли 1863 қалъаи Сузакро дар Сирдарё ишғол намуда, аҳолии атрофи онро раияти Русия эълон намуд. Ин амали Черняевро доираҳои ҳукуматии Русия маъқул шумурда, ба қароре омаданд, ки барои бо ҳам пайвастани хатҳои ҳарбии Оренбург ва Сибир соли 1864 тадбирҳои амалӣ андешида шаванд. ибтидои соли 1864 полковник Черняев аз қалъаи Верное (ҳоло шаҳри Алмати) бо 2,5 ҳазор афсару сарбоз ба амалиёти ҳарбӣ оғоз намуда, 4 июни соли 1864 шаҳри Авлиёотаро ишғол намуд. Дар ин ҳангом отряди полковник Верёвкин аз форти (ҳисор, қалъача) Перовский (Қизилӯрда) ба ҳаракат даромада, 12 июни соли 1864 шаҳри Туркистон ва 22 сентябри соли 1864 ш. Чимкентро, ки он вақт дар итоати Хуҷанд қарор дошт, ишғол намуд. Черняев аз ин амали бобарори хеш илҳом гирифта, бе розигии генерал-губернатори навтаъйини Оренбург Кржижановский баъди ғасби Чимкент ба тарафи шаҳри Тошканд, ки он низ дар итоати хони Хуҷанд буд, ҳаракат кард. Вале кӯшиши тирамоҳи соли 1864 ба даст даровардани ин шаҳр бебарор анҷом ёфт.