Афғонистон
Театр
Шояд қадимтарин ва содатарин анвои намоиши мардумӣ дар Афғонистон дастаҳои хурд-хурди ҳунармандон, монанди маддоҳон, ширинкорон, масхарабозон, қис­са­хон­ҳо, ровиён, тамсилгарон, ки аксаран онҳоро «содуҳо» ном мебурданд, буданд. Онҳо дар кӯчаву бозор, тӯйу су­ри мардумон, ҷашну маросимҳо бо ҳаракатҳои даст, сар ва бадан мувофиқ ба мазмуну мундариҷаи матн амал мекарданд ва мардумро ба ваҷд оварда, ба андешае водор месохтанд. Бархе аз ин гурӯҳҳо бо номҳои «ширинкор», «масхарабоз» — сойинҳо бо ниқобҳои худсохти аҷибу ға­риб зоҳир мешуданд. Ҳамчунин суннатҳои тамсилу танз низ бо шеваҳои гуногун муравваҷ буданд. Ҳанӯз аз қадим бай­ни мардумони Афғонистон Фақир Аҳмад маъруф ба лақаби «Маҷ­ли­соро» ҳамчун ширинкори бомаҳорат шуҳратёр буд. Дар бораи унвон ва маҳалли баргузории драмаи нахустини муосир дар Афғонистон муҳаққиқон андешаҳои гуногун доранд. Аввалин драма дар аҳди амир Амонуллоҳхон дар қасри «Сутур»-и Вазорати умури хориҷӣ барои аҳли хонаводаи шоҳӣ ва бори дуюм дар Пағмон (наздикии Кобул) ба муносибати 5-умин солгарди Рӯзи истиқлол намоиш дода шуд. Ин намоишномаро «Ҷазираи Ҷово», «Шоҳ­зодаи Ҷово», «Сардори ҷазираи Ҷово» ва амсоли инҳо ном будааст. Сипас соли 1924 дуюмин драмаи таъри­хии теат­ри Афғонистон бо номи «Модар — Ватан» намоиш дода шуд. Аввалин намоишгоҳи махсуси театрӣ «Синамотеатри Пағ­мон» буд, вале бар асари сӯхтор он комилан аз байн рафт. Бо вуҷуди ин, аз соли 1924 минбаъд чандин намоишнома, аз қабили «Ҳокими золим», «Писари ноздона», «Дурӯғгӯй», «Муҳорибаи Тал», «Фатҳ ва суқути Андалус», «Писаре, ки ба Урупо меравад» намоиш дода шуда, аз тарафи бинандагон хеле хуш пазируфта шуданд. Театри «Пуҳан нандорӣ» бинои худӣ надошта, дар яке аз толорҳои литсейи «Истиқлол» ҷой гирифта буд. Нахустнамоиши он «Мерос», ки ба қалами Абдуррашид Ла­тифӣ тааллуқ дошт, таваҷҷуҳи адибонро ба драматургия ҷалб кард. Дар нати­ҷа чандин намоишнома, аз қабили «Отифа»-и Муҳам­мадусмони Сидқӣ, «Домод»-и Носири Ғарғашт, «Шогирди кабобӣ»-и Абдурраҳмони Пажвок, «Ишти­боҳ»-и Аб­дулғафури Брешно рӯи саҳна омаданд. Солҳои 60 Афғонистон 20 театрҳои дигар низ дар Афғонистон ба фаъолият пардохтанд, ки «Шарлӣ нандорӣ» ва «Зайнаб нандорӣ» аз маъ­руфтарин ва муваффақтарини онҳо буданд; намоишно­маҳои «Шаҳ­рӣ ва деҳотӣ», «Бебок», «Тилисми изди­воҷ»-и Шарлӣ нан­дорӣ ва «Бути куҳна», «Ҷо­дугар», «Панҷоҳу шаш», «Пи­роҳани арӯсӣ» бому­ваф­фақият намоиш дода шуданд. Аз охири с-ҳои 50 Афғонистон 20 зарурат ба машварату маслиҳати ре­жис­сё­рони хориҷӣ ба амал омад. Дар он солҳо дар байни Афғонистон ва Иттиҳоди Шӯравӣ муносибатҳои ҳатаърихи сиёсию иқтисодӣ бар­қарор буданд ва мақомоти салоҳиятдори Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамбастагии таърихии мардумони То­ҷи­кистону Афғонистон-ро ба эътибор гирифта, қарор карданд мутахассисон аз Тоҷикистон интихоб шаванд. Соли 1961 ҳунарманди маъруфи тоҷик Шамсӣ Қиёмов ҳамчун коргардони театр ба Афғонистон фиристода шуд. Баъди бозгашти ӯ Меҳрубон Назаров минҳайси мушовири Ра­ёсати матбуоти Афғонистон (баъдҳо Вазорати култур) фиристода шуд. Дар давраи ҳамкории ӯ бо театри Афғонистон намоишнома­ҳои «Баъд аз як умр» ва «Қаҳрамонон»-и Аб­дуррашид Латифӣ, «Зан ва тило», «Ман мардро мехо­ҳам»-и Тавфиқ Ҳаким, «Гу­наҳкорони бегуноҳ»-и Афғонистон Афғонистон Островский ба саҳна гузошта шуданд. Пас аз ӯ Ҳоҷиқул Раҳматуллоев кори ӯро идома дод. Солҳои 70 Афғонистон 20 барои ҳунари театри Афғонистон давраи нашъунамо ва дастовард­ҳои эҷодӣ ба ҳисоб мерафтанд. Дар ин солҳо ҳам театр­ҳои Афғонистон ба ғайри асарҳои муаллифони дохилӣ ба асарҳои саҳнавии театри ҷаҳонӣ рӯй оварда, ба муваффақиятҳои назаррасе ноил гардиданд, ки «Муфаттиш»-и Н. В. Гогол аз зумраи онҳост. Бо ву­ҷуди рух додани таҳаввулоти ҷиддии сиёсию иқти­содӣ бар асари Инқилоби Савр теат­ри Афғонистон комилан суқут накард. Дар ҳамин давраи ноором ҳам дар театр «Шабу шаллоқ»-и Асадуллоҳи Ҳабиб, «Зарбаи севум» ва «Рас­воӣ»-и Азими Сиистонӣ, «Дзандзируно матӣ швъл» (Зан­ҷирҳо шикастанд)-и Ҷонмуҳаммади Плор, «Хашми халқ»-и Асадуллоҳи Ҳабиб, «Табиби иҷборӣ»-и Ж. Молйер, «Сал­мо ва Баҳром»-и Ҳ. Хаёл, «Марди на­ҷиб»-и Нозим Ҳикмат ва даҳҳо намоишномаи дигар ба саҳна гузошта шуданд. Дар бунёдгузорӣ ва равнақи театри Афғонистон ҳиссаи ҳунармандони мумтози афғонистонӣ Қорӣ Дӯст­муҳам­мад, Муҳаммадкозими Ҳотамӣ, Муҳаммад Кабир, Му­ҳам­мад Осиф, Абдуррашиди Ҷалиё, Абдур­раҳ­мони Бино, Ғуломумари Шокир, Абдулқаюми Бесид, Аҳмад Зиё, Мирмуҳаммади Набӣ, Наҷибуллоҳи Масо, Юсуфи Кӯҳ­зод, Муҳаммадалии Равнақ, Ҳамиди Ҷалиё, Ёрмуҳам­мади Фароз, Раҳими Сорбон, Саттори Вораста, Наими Рафоҳ, Ҳусайни Видоъ, Ҳабиба Аскар, Зулайхо Ни­гоҳ, Но­ҳия Дино ва чандин дигар хеле бузург аст. Театри Афғонистон дар тамоми мавҷудияти хеш беш аз 150 намоишномаро ба саҳна гузошта, манзури тамошогарон гардондааст. Соли 2005 бо дастгирии Бунёди фарҳанг ва ҷомеаи мадании Афғонистон ва бо эҳтимоми коргардони тоҷик М. Миров дар саҳнаи театри «Офтоб» (Кобул) асари Н. Табаров «Тарс» (дар нақшҳо ҳунарпешагони афғонистонӣ Наҷиб Ато, Умед Раванда, Саидмуҳаммад Шарифӣ, Тоҳири Афғон­бек, Шикебо Ризоӣ) ба саҳна гузошта шуд. Ин намоишнома ва консерти якҷояи ҳунармандони тоҷик (сурудхонии М. Миров, Афғонистон Саодатбеков) ва устодони ҳуна­ри Афғонистон (таблакнавоз Муҳаммад Осиф ва рубобнавоз Ғулом Ҳусайн) чун ҷашни дӯстии ду кишвар падид омад.