Венесуэла
Таърих
Аввалин сокинони Венесуэлаи имрӯза қабилаҳои ҳиндуҳо буданд. Онҳо дар давраи палеолити нав дар ин сарзамин маскун шудаанд, баъдтар ҷойи онҳоро аравакҳо, дертар карибҳо гирифтаанд. Соли 1498 ин заминҳоро Х. Колумб ҳангоми сафари сеюмаш ба Замини нав кашф намуд. Аврупоиҳо 25 соли аввал асосан дар соҳилҳои шимолу шарқӣ мезистанд ва соли 1523 нахустин маҳалли истиқоматии онҳо дар Венесуэла бунёд гардид. Баъдтар бонки олмонии Весселей аз Аугсбург ин заминҳоро харид. Олмониҳо бо мақсади кашфи филиззоти нодир ба ин кишвар омада, ба нобарорӣ дучор шуданд ва Венесуэла боз мус тамликаи шоҳигарии Испания гардид. Роҳибони католик дар ин минтақа дайрҳо сохта, мардуми маҳаллиро маҷбуран ба дини насронӣ мегаравониданд. Заминаи иқтисодиёти мустамликаро захираҳои марворид, истеҳсоли тило ва мис ташкил медод. Дар нимаи дуввуми асри 16 испаниягиҳо дар плантатсияҳои бунёдкардаи худ ғуломони ҳинду ва сиёҳпӯстро, ки аз Африқо оварда мешуданд, кор мефармуданд. Испаниягиҳо низоми латифундии заминдориро бунёд намуда, дар заминҳои Венесуэла найшакар, тамоку ва какао кишт мекарданд. Заминҳои Венесуэла расман ба ҳайати шоҳигарии Гренадаи Нав дохил мешуданд, вале дар асл мухтор буданд. Ҳокимияти сиёсиву динӣ ба амалдорон ва усқуфҳое, ки Испания таъйин мекард, тааллуқ дошт. Иқтисодиёти Венесуэла ба монеаҳои зиёди маъмурӣ дучор шуда, боиси ҳаракатҳои озодихоҳии мардум гардид. Соли 1795 дар Коро шӯриш сар зад, ки ҳукуматдорон онро бераҳмона пахш карда, сарвари он Х. Л. Чириносро ба қатл расонданд. 19 апрели 1810 ватанхоҳон дар Каракас шӯриш бардоштанд, ки он оғози ҷанги озодихоҳона дар Амрикои Лотинӣ (1810-26) гардид. Доҳиён ва илҳомбахшони ғоявии он Ф. де Миранда ва С. Боливар буданд. Муборизаи шадид дуру дароз давом кард ва дар натиҷа соли 1819 ҷанговарон зери роҳбарии фармондеҳ Боливар испаниягиҳоро мағлуб намуданд. Ҳар се ҷумҳурии венесуэлӣ барҳам хӯрда, давлати федеративии Колумбияи Бузург бо сарварии Боливар бунёд ёфт ва Венесуэла низ ба ҳайати он дохил гардид. Баъди фавти Боливар соли 1830 федератсия пош хӯрд ва Венесуэла истиқлол ба даст овард. Нахустин президенти кишвар ҳамсафи Боливар — заминдори калон Х. А. Паэс буд. Ӯ ду дафъа (1830-35, 1836-43) сарвари қонунии мамлакат интихоб гардид, вале баъд ҳокимиятро ғасб намуд. Соли 1830 конститутсия қабул ва мувофиқи он ҳуқуқи шаҳрвандон аз рӯйи нишонаҳои молумулкӣ ва таҳсилотӣ, инчунин мансубияти ҷинсиву динӣ маҳдуд карда шуд. То соли 1863 ҳукумат дар дасти ҳарбиён буд ва онҳо бо усули мустабидӣ ҳукмронӣ карда, якдигарро сарнигун месохтанд. Дар ин давра Венесуэла ҷумҳурии ҳукмронии мутлақ буд ва мақомоти олии ҳокимияти кишварро ақаллияти шаҳрвандон бо роҳи тартиботи серзина тавассути коллегияи интихобкунандагон интихоб мекарданд. Ҳукумати бародарон Х. Т. ва Х. Г. Монагас (1847-58) як силсила тадбирҳо андешид, ки барои инкишофи капитализм мусоидат мекарданд. Онҳо ҳукми қатлро барои ҷиноятҳои сиёсӣ, ғуломӣ ва ғ. барҳам доданд. Дар охири соли 1850 муборизаи байни либералҳо ва консерваторон ба ҷанги шаҳрвандии хунин (1859-63) табдил ёфт, ки дар он либералҳо ғолиб омаданд. Онҳоро оммаҳои васеи мардум зери роҳбарии Э. Самора дастгирӣ мекард. Тибқи конститутсияи соли 1854 кишвар давлати федеративии Иёлоти муттаҳидаи Венесуэла эълон гардид ва ин ном то соли 1953 вуҷуд дошт. Аз байни роҳбарони давлатии Венесуэла диктатор Х. В. Гомес (1908-35) бештар ҳукмронӣ кардааст. Ӯ ягона шахсе буд, ки ҳисси эҳтиромро нисбати иерархия бедор карда, бесарусомониро аз байн бурд, сулҳ ва тартиботи барои пешрафти ҷомеа зарурро барқарор намуд. Дар давраи диктатураи Х. В. Гомес демократия ва автократия ба таври мавзун ба ҳам мепайванданд, Ибораи «қайсарии демократӣ» аз ҳамин ҷо сарчашма мегирад. Кашфи захираҳои нафт соли 1916 ва оғози саноати истеҳсоли маҳсулоти он боиси рушди соҳаи иқтисодиёту саноати мамлакат гардид. Нафт — сарвати асосии миллӣ зери назорати ШН ТНК «Стандарт ойл» ва «Ройял датч-Шелл» қарор дорад. Соли 1929 маблағгузории ИМА ба соҳаи нафт 226 млн долларро ташкил мекард. Аввалин амали сиёсии зидди диктатура — Ҳаракати соли 1928, ки намояндагони зиёии миллат ташкил намуданд, ба миён омад. Баъди фавти Гомес пайравонаш Э. Лопес Контрерас (1935-41) ва И. Медина Ангарита (1941-45) тадриҷан баъзе меъёрҳои демократияро ҷорӣ намуданд. Октябри 1945 ин раванд ба тариқи зӯрӣ қатъ карда шуд. Ба сари қудрат хунтаи ҳарбиву шаҳрвандӣ зери роҳбарии сиёсатмадори машҳур Р. Беланкур омад. Дар тӯли давраи «сесолагӣ» (1945-48) конститутсияи нав, ки дар он кафолати ҳуқуқу озодиҳои демократӣ эълом шуда буд, дастгирӣ ёфт ва бори нахуст дар мамлакат интихоботи мустақими мақомоти қонунгузор ва иҷроияи ҳокимият доир карда, барои беҳбуди вазъи моддии аҳолӣ як қатор тадбирҳо андешида шуд. Ноябри 1948 сегона (триумвират)-и афсарони ҷавон президенти қонунӣ Р. Галйегосро сарнигун ва фаъолияти ҳизби ҳукмронро манъ намуд. Тадриҷан низоми мамлакат ба диктатураи ҳарбии М. Перес Хименес (1952-58) мубаддал гашт ва он ба қувваҳои демократӣ фишори сахтро равона намуд. Соли 1953 номи давлат дигар шуд ва он Ҷумҳурии Венесуэла ном гирифт. Январи 1958 диктатура аз ҷониби хунтаи ватанхоҳон сарнигун карда шуд. Ин оғози давраи тозаи инкишофи кишвар гардид. Дар муборизаи шадиди байни роҳбарони ду қувва — сотсиалистӣ ва демократӣ демократҳо ғолиб омаданд. Авҷи фаъолияти намояндагони демократия ба соли 1970 рост меояд. Дар ин сол низоми бисёрҳизбӣ ба дуҳизбӣ табдил ёфт. Ҳизбҳои ҳоким якдигарро бо навбат дар сари ҳокимият иваз карда, самти ба ҳам монандро пеш мебурданд, ки он дар асоси даромадҳои афзун аз ҳисоби нафт бунёд ёфта буд. Маҷмӯи тадбирҳои бо ФБА (МВФ) мувофиқакардаи ҳукумат боиси сар задани ошӯби номуташаккили сокинони маҳаллаҳои қашшоқ, ки дар атрофи шаҳрҳои бузург ҷой гирифтаанд, гардид. Пасон эътирозҳои муташаккили заҳматкашон ва иттифоқҳои касаба сурат гирифтанд. Дар муддати нисбатан кӯтоҳ Венесуэла ба минтақаи ноороми сиёсиву иҷтимоӣ табдил ёфт. Соли 1992 ду кӯшиши сарнигун кардани ҳукумат ҷой дошт. Майи 1993 бори аввал дар таърихи Венесуэла ба президент нобоварӣ (импичмент) эълон карда шуд. Дар марҳалаи норозигии умумӣ ва бадшавии вазъи моддии ҷомеа феврали 1999 ба сари қудрат собиқ подполковники дастаҳои махсус Уго Чавес омад. Ӯ дар интихоботи декабри 1998-ум 60 дарсади овозҳоро соҳиб гардид. Феврали 1992 барои сарнигун кардани президенти қонунӣ кӯшиш кард, вале ба он ноил нагашт. Баъди ин нобарорӣ ӯ чанде дар маҳбас буд ва пас аз авф шудан сохтори сиёсии расмиро ташкил намуда, муборизаро бо роҳи парламентӣ идома дод. Декабри 1999 У. Чавес ва ҳаммаслаконаш розигии мардумро барои нав кардани конститутсия ба даст оварда, сохтори сиёсиро бозсозӣ намуданд. Соли 2000 интихоботи тамоми бахшҳои ҳокимият доир шуд ва У. Чавес дубора сарвари давлат интихоб гардид. Аз соли 2000 мамлакат аз нав Ҷумҳурии Боливарии Венесуэла (ба хотираи Боливар) номгузорӣ шуд. Ҳукумати У. Чавес самти вусъат додани бахши давлатии иқтисодиёт, сипас миллигардонии соҳаҳои истеҳсоли нафт ва дигар соҳаҳои саноатро пеш гирифт. Декабри 2006 У. Чавес аз нав Президенти Венесуэла интихоб гардид ва то замони маргаш (марти 2013) сарварии Венесуэларо бар уҳда дошт. Апрели 2013 сиёсатмадор Николас Мадуро президенти Венесуэла интихоб гардид.