Институти_кимиёи_ба_номи_В._И._Никитини_АМИТ
Дастовардҳои Институт
Фаъолияти илмӣ-тадқиқотии институтро дар давраи аввалӣ истиқлоли давлатии ҶТ таҳлил намуда қайд кардан зарур аст, ки дар авввали солҳои 90-ум Институт дар вазъияти ниҳоят вазнин қарор дошт. Аз соли 1991 олимон ба соҳаҳои маориф, истеҳсолот ва савдо ру оварданд, инчунин аз ҳудуди Тоҷикистон берун рафтанд ин ҳолат то соли 1998 идома ёфт. Маблағгузори ва таъмини моддию-техникии тадқиқотҳои фудаменталӣ ниҳоят кам шуд. Бо сабаби рафтани олимон ва норасии мутахасисон ва хусусан роҳбарони мавзӯъҳои илми, ки онҳо дар навбати худ мудирони озмоишгоҳҳо буданд дар муддати солҳои 1991-1999 дар институт шаш озмоишгоҳ баста шуд. Дар чунин шароит масъалаи муҳимтарини институт ин такмил додани сохтор, муттаҳидсозии мавзӯъҳо, ҳалли вазфаҳои илмие, ки барои ҷумҳурӣ зарур, ҷустуҷуи маблағгузории ғайрибуҷавӣ, нигоҳдории кадрҳои мавҷудбуда ва тайёр намудани докторҳо ва номзадҳои илм ба шумор мерафт. Бо пешниҳоди АИ ҶТ Хукумат ҶТ «Руихати самтҳои афзалиятноки тадқиқотҳои илмӣ дар ҶТ барои солҳои 2010-2020», «Барномаи тайёр намудани кадрҳои илмӣ дар ҶТ дар давраи соҳои 2009-2015» ва «Барномаи интегратсияи илм ва маълумоти олии ҶТ барои солҳои 2010-2015» қабул намуд, ки дар оанда барои рушди илм дар Ҷумҳурӣ мусоидат намуд. Соли 2003 академик Холиқов Ҷурабой Холикович директори Институтро ба уҳда доштанд, ки то соли 2014 Институти кимиёро роҳбарӣ намуданд. Ба натиҷаҳои муҳимтарини илмии дар Институти кимиё дар даҳсолаи охир ба дастоварда марбутанд: Ихтироъи нави хӯлаҳои алюминияи нави зангназананда барои эҳтиёҷоти маҷмаи мошинсозии ҷумҳурӣ ихтироъ карда шуд. Хӯлаи рӯҳ- алюминияи (Zn5Al, Zn55Al, Zn+0.5%Al) филизоти нодири заминӣ ва ишқорӣ, чун иловагии тағйирдиҳанда ба сифати пӯшиши анодӣ ва протектор барои муҳофизати иншооти пӯлодӣ ва маснуот аз зангзанӣ таъйин гар-дидааст. Ин ихтироот бо патенти хурди Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳимоя гар-дидааст (TJ199, TJ276, TJ309, TJ310, TJ 312, TJ317-319, TJ342, TJ 451, TJ 465, TJ510, TJ602 ва TJ 604 дигарон Ғаниев И.Н., Эшов Б.Б., Норова М.Т.,Бердиев А.Э., Обидов.Р., ва ғайра). Технологияи ҳосилкунии хӯлаҳои гудохтаи алюминияи бисёртаркиба бо сохтори кафолотдиҳандаи тағйрёбанда ба сифати иловагии ҷавҳардиҳан-да ишқорзаминӣ (барий, стронций), камзаминӣ (церийпразеодим, неодим) филизот ва сурма истифодашаванда коркард гардидааст. Хӯлаҳо бо патенти хурди Ҷумҳурии Тоҷикистон №ТJ 712 (Ғаниев И.Н.) ҳимоя шудааст. Аз хӯлаҳои бо роҳи гудозиш коркардшуда метавон ҷузъҳои алоҳидаи автомо-бил, трактор, мошинҳои кишоварзӣ, насосҳои обкашӣ ва ғайра рехтан мум-кин аст. Барои муолиҷаи беморони касалии санги талхадон (ҳамкориҳо бо Институти гастроэнтерелогияи АИ тибии Тоҷикистон ва Институти илмҳои тиббии Ҳиндустон – AIIMS, солҳои 1986-1999, Муҳидинов З.Қ.) истифодаи моддаҳои пектинӣ тавсия карда шудааст. Пектин дар мувофиқа бо антибиотикҳо барои табобати якқатор касалиҳои сирояткунанда (беморхонаи касалиҳои сироятии шаҳри Душанбе) коркард ва истифода шудааст. Таҷрибаҳо тасдиқ кардаанд, ки истифодаи пектин дар якҷоягӣ бо антибиотикҳо, муҳлати табобати беморонро, ки бо нишонаи инфексияи шадиди рӯдаҳо хобидаанд, камтар карда ва ба паст намудан таъсири иловагии антибиотикҳо мусоидат намудааст. Таҳқиқоти фармакологӣ нишон дод, ки иловагии олигосахаридҳои себ дар спирт ба пастшавии мастии алкоголии (таҷриба дар мушҳо аз рӯи лоиҳаи ) мусоидат намуда, барқарории тан-дурустиро метезонад. Инчунин фаъолнокии баланди сорбсионии микроге-лии пектинӣ аз офтобпараст дар таносуб ба иони сурб ва мис дар қиёс бо ангишти фаъолкардашуда ва лифепан ёфта шуд. Ихтирооти Институти кимиё оид ба сохтани мембран дар Иттиҳодияи истеҳсолии «Тоҷиктекстилмаш» барои истеҳсоли умумии ҳисобкунакҳои газӣ ва тарзи тозакунӣ ва тасбити шаффофияти шароб(вино) бо бентонити маҳаллӣ ва маводи полимерӣ дар АООТ «Душанбе» бо самараи иқтисодии 65 ҳазор сомонӣ ҷорӣ карда шуд. Санади хулосавии санҷишӣ барои дар амал тадбиқ намудани усули тозакунии маҳлули гидролизати пектинҳо, ки дар сехи коркарди пектин дар ширкати ПАПО «Шаҳринав»-и ноҳияи Шаҳринав, соли 1992 (аз рӯи патенти TJ 197) гирифта шудааст. Тадбиқи ин усул имконият дод, ки аввалин бор пектин дар шароити саноатӣ бо сифати баланд ҳосил карда шавад ва зиёда аз 20 маротиба маҳсулот ҳосил карда шуд. Аммо аз сабаби ҷанги шаҳрвандии он солҳо, сехи пектин дар ин ширкат фаолияташро давом дода натавонист ва хароб гашт. Ба натиҷаҳои муҳимтарини илмии дар Институти кимиё дар ин даҳсолаи ба дастоварда як қатор олимон соҳиби ҷоизаҳо ва ҷоизаҳои давлатӣ гардиданд: дар соли 2003 аъзо кор. АИ ҶТ, профессор Куканиев М.А. бо медали Шараф дараҷаи 1 мукофотонида шуд, соли 2009 академик Мирсаидов У.М. бо ордени «Дустӣ» ва ба ҷоизаи Давлатии ҶТ дар соҳаи илм ва техникаи ба номи Абуали ибни Сино сазовор гардид, д.и.к., профессор Муҳидионов З.Қ. ҳамчун ихтироъкори беҳтарин дар соли 2012 бо нишони фахрии Маркази миллии патенту иттилооти Вазорати рушди иқтисод ва савдои ҶТ мукофотонида шуд, академик Ҳайдаров К.Х. ва д.и.к. профессор Қодиров А.Ҳ. сазовори ҷоизаи АИ ҶТ ба номи С.Умаров (с.2009) гардиданд. Моҳи апрели соли 2014 бо фармони президенти Ҷумҳурии Тоҷикиистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ- Пешвои миллат, Эмомалӣ Раҳмон директори Институт доктори илмҳои кимиё, профессор Зайниддин Қамарович Муҳидинов интихоб гардидад. Ҳоло дар Институти химия ҳашт озмоишгоҳи пешбарандаи корҳои илмӣ- таҳқиқотӣ оид ба масоили химияи органикӣ, ғайриорганикӣ, фи-зикӣ ва аналитикӣ ва инчунин химияи пайвастагиҳои фаромолекулӣ амал мекунад. Институт барои Ҷумҳурӣ аз рӯи самтҳои афзалиятноки зерин таҳқиқотҳо мебарад: коркарди маводи зангназананда барои эҳтиёҷоти маҷмаи мошинсозии Ҷумҳурии Тоҷикистон; маҷмӯи азнавкоркарди захираҳои маъданӣ ва партовҳои саноатӣ; ҳосилкунии биополимерҳо аз партовҳои саноатӣ ва маҷмаи онҳо барои сохтани маводи нав барои саноати хӯрокворӣ ва тиб; геохимияи раванди таҳнишонӣ, истифодабарии усулҳои атомӣ- эмиссиягӣ, электрокимиёвӣ ва ғайра барои таҳлили маводи табиӣ ва техникӣ; коркарди илман асосноки технологияи амиқи азнавкоркарди ангишти таҳшини тоҷикистон ва синтези маҳсулоти фоиданоки органикӣ. Дар солҳои 2014-2015 кормандони Институт, ба ҷуз ихтироот ва мутобиқкунонии тарзҳои нав ва технологияи баланд дар истеҳсоли пектинҳои гуногун ва дар асоси онҳо маҳсулоти пешгирикунанда, инчунин таҳқиқоти маркетингӣ дар ин соҳаи истеҳсолот ва маҳсулот гузаронидаанд. Ғанисозии маҳлули обӣ (болотари 70%) дар намуди гидрогели селлюлозаро Институт ба сифати гидрогел дар таҳқиқоти ултрасадоӣ пешниҳод намуд. Озмоиши гидрогелҳо нишон дод, ки гидрогели ҳосилнамуда аз рӯи хосият ба гидрогели воридотӣ шабоҳат дорад, ки ҳоло дар шифохонаҳои модару-кудаки шаҳри Душанбе тадбиқ карда шудааст. Нақшаи технологии истеҳсоли полисахаридҳои пектинӣ аз партовҳои гогуни мева ва набототӣ бо минбаъд тозакунӣ бо маҳлули гидролизати ултраполоиш коркард карда шуд. Технологияи мазкур бо патентҳои Аврупоосиёӣ ЕА 016871 ва 2 патенти украинӣ UA 70046 (Муҳидинов З.Қ., Фишман М.Л., Лиу Л.Ш.), UA70047 ва TJ 290 (Муҳидинов З.К., Халиқов Д.Х., ва дигарон), TJ 563 (Муҳидинов З.Қ., Ҷонмуродов А.С., Тешаев Х.И.). Намунаҳои пектинӣ дар фабрикаи «Ширин» шаҳри Душанбе дар вақти тайёр кардани маснуоти желе ва ба ҳайси тасбиткунандаи йогурт дар комбинати ширии Душанбе бомуваффақият озмоишро гузашт. Истифодабарии пектини маҳаллӣ дар ин сурат метавонад пектини содиротиро иваз намояд. Санади хулосавии санҷишӣ барои дар коркарди маҳсулоти қаннодӣ, мармелад истифодабарии маҳлули ғанигардонидаи пектини себ дар корхонаи ҶСК фабрикаи «Ширин»-и шаҳри Душанбе, (TJ 197, ЕАП 016871) гирифта шуд. Истифодаи маҳлули ғанигардонидаи пектинӣ имконият медиҳад, ки корхона аз хариди пектини Чинӣ даст кашад ва ба истифодаи маводи ватании хушсифату арзон гузарад. Санади хулосавии санҷишӣ барои истфодабарии пектини баландметилӣ (аз ситрус ва себ) дар устувор нигоҳ доштани маҳсулоти ширӣ (кефир ва йогурти мева) дар корхонаи ҶШП «Комбинати ширии Душанбе»-и шаҳри Душанбе, (TJ 563) гирифта шуд. Ин татбиқот ба корхонаи коркарди маҳсулоти ширӣ имконияти нигоҳдории дарозмуддати маҳсулоти истеҳсолиро фароҳам хоҳад оварда, ба фурӯши он дар фасли тобистон дар бозори истеъмолӣ мусоидат менамояд. Пектин ҳамчун моддаи фаъоли доруворӣ ва ба сифати иловагии ғизоро Кумитаи фармакологияи Вазорати тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон (Фармакопея ВФС МЗСЗН РТ 230021 – 14 «Пектини себ») ба ҳайси маҳсулоти нимтайёр барои пухтани ғизои функсионалӣ (иловагии ғизоӣ) ва воситаи интиқоли доруворӣ иҷозат додааст. Нақшаи технологии азнав коркарди аргеллитҳо, сеолитҳо аз партовҳои саноати алюминӣ ва ашёи хоми маъдании маҳаллӣ ҳосил кардани маъдани криолит- гилхок пешниҳод гардид. Истифодабарии сиаллитҳо ва ақиқи сурхи Тоҷикистон ба ҳайси ашёи хом барои саноати чинӣ ва инчунин зимни истеҳсоли дурдабанд барои тоза кардани обҳои нӯшокӣ ва партовҳо коркард гардид. Технологияи бамаврид гирифтани таллий ҳангоми аз навкоркарди маъданҳои сурмаву симоби кони Ҷиҷикрӯд коркард гардидааст. Тарзҳои ҳосилкунии тило аз маъдани кам таркиб (патенти хурд ТJ592 ва ТJ 693 Самихов Ш.Р., Зинченко З.А.) Дар солҳои минбаъда боз як чанд ҳулаҳои бо алумнин рехта соҳиби патенти хурди ҶТ гардиданд: Усули баланд бардоштани устувории корро-зионии хулаҳои алюминий-оҳан, ки бо литий ҷавҳаронида шудаанд. № TJ 757; 3.6. Усули баланд бардоштани устувории коррозионии хулаҳои алюминий-силитсий ба оксидшавии баландҳароратӣ, ки бо элементи сурма муҳофизат карда мешавад. № TJ 777 ва Усули баланд бардоштани устуво-рии коррозионии хулаҳои алюминий аз ҳад тоза. № TJ 757. Ин усул дар ҳолати дур намудани ҳаво (вакуум) дар ҳаротҳои 750-800оС бо ҳамроҳ намудани элементи скндий ба даст оварда мешавад. Биоҷаббиши сурма ва симоб аз ғаноиши симобу сурма бо тарзи занбурӯғӣ таҳқиқшудааст. Озмоишот оид ба омӯзиши биоҷаббиши ин филизот нишон дод, ки ҳамаи микроорганизмҳои озмоишшуда симобро то 31.1% ва сурмаро то 60.4% меҷаббанд. Фаъолнокии баланди ҷаббиш занбуруғҳои намуди Acremonium sp.Х-6 и Stachybotrys hartarum И-2 зоҳир намуданд. Кормандони озмоишгоҳи химияи пайвастагии гетеросиклӣ фаъолона синтез ва омӯзиши фаъолнокии биологии ҳосилаи пиримидин ва имидазо-тиадиазолҳоро мебаранд. Заҳрнокии кам ва фаъолнокии баланди зидди мик-робии ҳосилаи фтордори ҳосилаи ин гетеросиклҳо имкон медиҳад, ки шаклҳои гуногуни дорувории нави пуртаъсири кимиёи табобатӣ коркард гар-дад. Мисол, фаъолнокии баланди зиддимикробӣ пайвастагиҳои 2-бром-6-фтор-7-метил-5-оксо-5Н-1,3,4-тиадиазоло [3,2-a] пиримидин и 2-Этиламин-5H-6-парабромфенили-мидазо-[2,1-b]-1,3,4-тиадиазол зоҳир менамояд (Раҳмонов Р.О., Зоидова М.) Таркиби кимиёвии партовҳои обӣ- қатронии дар раванди газкашии ангишт дар маркази гармидиҳии Шарқии шаҳри Душанбе таҳқиқ гардид. Таҳқиқоти мазкур ҷудокунӣ бо роҳи тақтири ҷузъӣ ва рангнигоркунонии (хроматографирования) пайвастагиҳои фардӣ аз партовҳо тибқи газкашии ангиштро дар бар мегирад. Яке аз усулҳои ояндадор табобати касалии санги талхадон, дар натиҷаи истифодабарии моддаҳои гуногуни органикӣ ва ғайриорганикӣ ба сифати маҳлулкунанда ҳалкунии санг бо тарзи кимиёвӣ мебошад. Дар ин самт кормандони озмоишгоҳи фармакологӣ пайвастагии нави ҳосилнамуда, ҳосилаи трушии талхадон, дар қиёс бо пайвастагии маъмули ин гурӯҳ қобилияти зиёдтари ҳалкунии санги холестеринӣ «Урсослит»- ро дорад. (патент хурд ҶТ, № ТJ 662 Қодиров А.Ҳ. ва диг.). Натиҷаҳои таҳқиқоти фармако-биокимиёии «Урсослит» нишон дод, ки таъсири ифодаи холели-тикӣ, гипохолестеринемикӣ, гиполипидемикӣ ва гепатопетективӣ зоҳир намуда, ҷамъи таркиби трушии талха фосфолипидҳоро баланд мебардорад ва литогенияти талхаро кам мекунад. Ҳамчунин дастури тайёркардани шароби «Фитосуман», дар асоси маҳсулоти набототи доруворӣ ихтироъ гар-дидааст (Патенти хурд ҶТ, 643TJ, Қодиров А.Ҳ., Назарова З.Д. ва диг.). Дар давраи солҳои 2001-2016 ба Институти кимиё сенздаҳ пешниҳод оид ба истифодабарии ихтирооти илмӣ-таҳқиқотӣ дода шуд. Ҳамин тавр, дар Заводи алюминияи Тоҷик тарзҳои ҳосилкунии ферросилитсия ва чӯян аз партовҳои истеҳсолот бо самараи умумии иқтисодӣ қариб 1млн.доллари ИМА ҷорӣ карда шуд. Истеҳсоли дурдабанд барои тозакунии об ба роҳ монда шудааст. Дар асоси дар Институти кимиё коркарднамудаи технологияи ҳосилкунии ғаноиши криолит- гилхок аз пасмондаҳои саноати алюминий ва ашёи хоми маъдании маҳаллӣ (сиенитҳои нефелинӣ, сиаллитҳо ва флюорит) Дар заводи алюминии Тоҷик коргоҳ оид ба азнавкоркарди партовҳои истеҳсолоти алюмини сохта ба истифода дода шуд. Ба мақсади рушди технологияи инноватсионӣ (навгонӣ), дар сохтори Институти кимиё дар апрели соли 2015 шуъбаи технологияи инноватсионӣ таъсис дода шуд (роҳбар н.и.и. Раҳматов А.С.), ки Шуъбаи илмҳои физикӣ, риёзӣ, кимиёвӣ, геологии АИ ҶТ ба тасвиб расонидаанд. Дар соли 2016 ба мақсади ташкили истеҳсолоти хурд ихтирооти мушаххаси зерин ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шуд: Институт бо Агенти «Тоҷикстандарт» оид ба анҷомдиҳии таҳлилҳои таркиби кимиёвии маводи мутобиқи аккредитатсия пешниҳодгардида ҳамкориро идома медиҳад. Ҳамчунин Институт таҳлилҳои гуногуни новоба-старо барои Вазоратҳо ва идораҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон иҷро менамояд. Кормандони Институт (Пулотов Э.Х., Ҷонмуродов А.С., Маматов Э.Ҷ.) ба ҳайси мумайиз дар санҷишҳои судӣ ва ҷиноӣ ширкат меварзанд. Барои Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон технологияи ғайрифаъолсозии сӯзишвории моеъи мушакӣ коркард ва маҷмаъи ҳуҷҷатҳои меъёрӣ таҳия гардида, пурра истифодаи партовҳои он гузаронида шуд. Кормандони Институт дар ихтирооти махфӣ муштаракан бо заводҳои ҳарбии Вазорати мазкур иштирок менамоянд. Роҷеъ ба ду ихтироот коркард гардида, ва бо патенти аввалини сирри махфӣ доштаи ҶТ ноил гардид. Дар муддати солҳои 2003-2017 кормандони Институти кимиё 1220 мақолаи илмӣ, 40 рисола интишор намуда ба гирифтани 61 патенти Ҷумҳурии Тоҷикистонро ноил гардиданд. Дар ин солҳо Институти кимиё 3 конфронси илмӣ- амалии байналмилалӣ ва 14-то конфрончси ҷумҳуриявӣ доир намуд. Конфронсҳои баргузор намуда, барои ба роҳ мондани робитаи эҷодӣ, гузаронидани таҳқиқоти муштарак мусоидат намуданд ва умуман ба сатҳи умумии таҳқиқотҳои дар Институт баргузор намуда, таъсири мусоид расониданд.