cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аъзои пайвастаи АМИТ
Интихоботи аъзои пайваста (академикҳо) ва аъзои вобастаи Академияи илмҳо на камтар аз як бор дар се сол дар доираи ҷойҳои холӣ ва ё дар мавриди аз тарафи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар намудани ҷойҳои холии нав гузаронида мешавад.
Феҳристи феълии аъзои пайвастаи АМИТ
Ба таври пешфарз, додаҳо бар асоси феҳристи аъзои пайваста дар вебгоҳи расмии академия ба забони тоҷикӣ ироа мешавад. Барои касоне, ки дар чанд соли ахир интихоб шудаанд ва ҳанӯз дар феҳрсити расмии фавқ қарор нагирифтаанд, дар таърихи интихобот ба манобеъи таъйидкунанда ирҷоъ дода шудааст. То аввали соли 2020 дар ҳайати Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон 34 нафар академикҳои фаъол (аз онҳо 33 нафар мард ва як нафар зан) фаъолият мекунанд. Куҳансолтарин узви ҳақиқии Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон астрофизик Пӯлат Бобоҷонов мебошад, ки соли таваллудаш 1930; Ҷавонтарини академикҳо физикаи назариявӣ Фарҳод Раҳимов (соли таваллудаш 1968) мебошад, ки ҳанӯз қабл аз интихоб шуданаш ба узвияти ҳақиқӣ дар соли 2014 президенти академия шуд (аз соли 2013).
Пайвандҳо
АИТ * Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон
Аорн
Аорн, Аорнос (Ἄορνος) — шаҳри қадимаи Бохтар.
Тақрибан дар ноҳияи Тошқӯрғони ҳозира, соҳили дарёи Хулм (Афғонистон) воқеъ буд. Дар сарчашмаҳое, ки дар бобати юришҳои Искандари Мақдунӣ ба Бохтар (329 то мелод) сухан меравад, номбар шудааст. Дар шаҳристонаш ӯрдугоҳи Искандари Мақдунӣ воқеъ буд.
Адабиёт
Гурӯҳ:Шаҳрҳои бостонӣ
Қарокӯл (шаҳр)
Қарокӯл (Каракол) (пешина Пржевалск, Каракол) — чорумин шаҳри бузурги Қирғизистон аст, ки дар наздикии соҳили шарқии кӯли Иссиқкӯл, тақрибан 150 км аз марзи Қирғизистон ва Чин ва 380 км дуртар аз пойтахт Бишкек ҷойгир аст. Он маркази маъмурии вилояти Иссиқ-Кӯл мебошад.
Масоҳати Қаро-Кӯл 48 км² мебошад ва аҳолии доимии он дар соли 2009 66 294 нафарро ташкил додааст (аз ҷумла Пристан-Пржевалск). Дар шимол, дар шоҳроҳи A363, Тӯп ва дар ҷанубу ғарб — осоишгоҳи Ҷети-Оғуз ҷойгир аст.
Номи шаҳр аз забони қирғизӣ «қара» (сиёҳ) ва «кул» (кӯл) омадааст. Яъне, «Кӯли калон».
Таърих
thumb|Кӯли Терскей дар Алатоо чап|мини| Муҷассамаи Н. М. Пржевалский дар соҳили [[Иссиқкӯл]] мини| [[Манораи масҷиди дунганӣ]]
Қаро-Кӯл (1869—1889)
Соли 1868, дар ҷои шаҳр истеҳкоми Аксайск мавҷуд буд. Бо номи Қарокӯл таъсис ёфтааст. Баъдтар, қалъаи Қарокӯл сохта шуд (1879).
Шаҳр 1 июли соли 1869 ҳамчун маркази ҳарбӣ ва маъмурӣ дар роҳи корвон аз водии Чуй ба Кашгария аз ҷониби капитани штаб барон Каулбарс, ки ба ӯ вазифаи интихоби ҷои муносиб барои шаҳри нав гузошта шудааст, таъсис дода шудааст.
23 марти 1889, бо фармони подшоҳи Империя Русия Александр III, шаҳри Қаро-Кӯл ба Пржевалск номгузорӣ карда шуд. «барои абадӣ гардонидани хотираи Николай Михайлович Пржевалский дар Осиёи Миёна», ки дар давраи сафари панҷуми худ дар Қаро-Кӯл аз бемории домана вафот кардааст. Бо дархости ӯ, ӯро дар соҳили Иссиқкӯл дафн карданд.
Пржевалск (1889—1922)
Пржевалск — маркази уезди вилояти Семиреченск буд. Дар шаҳр шакли нақши росткунҷаи қатъӣ дошта буд, ҳар як таҳиягари сохтмони бино вазифадор буд, ки дар назди хонааш боғ ва гулгашт бунёд кунад. То соли 1887 асосан хонаҳои бомпӯш сохта мешуданд. Аммо пас аз заминларзаи шадид дар соли 1887, шаҳр асосан бо хонаҳои чӯбӣ бо айвонҳои бо кандакорӣ оро додашуда сохта мешуданд.
То соли 1872 дар шаҳр 132 ҳавлӣ буд. То соли 1897 аҳолӣ 8108 нафарро ташкил медод.
Дар байни шаҳрҳои ҳудуди Қирғизистони муосир, Пржевалск шаҳри дорои маданияти нисбатан баланд буд. Аз ин ҷо иштирокчиёни экспедитсияҳои сершумор ба Осиёи Миёна мерафтанд, ки онҳо олимон ва сайёҳони машҳур буданд. Аз нуқтаи назари иқтисодӣ шаҳр ҳамчун маркази тиҷоратӣ ва маъмурии тамоми минтақаи Иссиқкӯл рушд мекард. Дар соли 1894, 34 % тамоми буҷети шаҳр аз ҳисоби тиҷорат буд. Дар айни замон, корхонаҳои саноатӣ пайдо шудан гирифтанд. То соли 1914 дар шаҳр ва атрофи он 60 корхонаи саноатӣ кор мекарданд, аммо онҳо асосан корхонаҳои хурд буданд.
Қаро-Кӯл (1922—1939)
Дар соли 1922, шаҳр ба номи пешини худ Қаро-Кӯл баргардонида шуд.
Пржевалск (1939—1992)
Соли 1939, ба муносибати садсолагии рӯзи таваллуди Н. М. Пржевалский, номи Пржевалск ба шаҳр баргардонида шуд. Дар наздикии Пржевалск, дар наздикии деҳаи Покровка, пойгоҳи низомии Шӯравӣ барои озмоиши силоҳи торпедо ва мина ҷойгир аст.
Қаро-Кӯли муосир
Соли 1992, пас аз истиқлоли Қирғизистон, Пржевалск аз нав ба Қаро-Кӯл номгузорӣ шуд. мини|Бинои маъмурияти давлатии вилоят Дар айни замон, шаҳр маркази саноатии вилояти Иссиқкӯл мебошад: ҶСК «Иссулкулелектро» (мошинсозӣ); саноати хӯрокворӣ ва коркард — ҶСК «Каракол-Буудай» (коркарди ғалладона), ҶСК «Ак-Булак» (коркарди шир), ҶСК «Сейл» (истеҳсоли нӯшокиҳои ширин), ҶСК «Тоштук» (истеҳсол ва коркарди гӯшт); ҶСК Темир-Бетон (истеҳсоли масолеҳи сохтмонӣ); ҶДММ Айко-Сейко (саноати сабук). Ҳукумати Қирғизистон МОИ (минтақаи озоди иқтисодӣ) «Қаракол» -ро таъсис дода шудаанд.
Дар шаҳр муассисаҳои таълимӣ мавҷуданд: Донишгоҳи давлатии Иссиқкӯл ба номи Қосим Тыныстанов, Донишкадаи кооперативӣ ба номи Алишпаев, филиали Донишкадаи соҳибкорӣ ва ҳуқуқи Маскав, Маркази Иссиққули Академияи ҳуқуқӣ, омӯзишгоҳи тиббӣ, омӯзишгоҳи омӯзгорӣ, мактаби мусиқӣ, коллеҷи кооперативӣ, инчунин 15 мактаби миёна, 2 гимназия ва 2 литсей. 1 сентябри соли 2013 мактаби нави рақами 15 (дар микрорайони Восход) кушода шуд, ки сохтмони он соли 1989 боздошта шуда буд. Осорхонаи шаҳрии кишваршиносӣ табиати вилоятии Иссиқкӯл шинос мекунад, инчунин таърих, фарҳанг ва этнологияи халқҳои маҳаллиро аз асри биринҷӣ нишон медиҳад.
Рамзҳои шаҳр
чап|мини|170x170пкс| Нишони шаҳри Пржевалск 1908 Нишони шаҳри Пржевалск 19 марти 1908 аз ҷониби империяи Русия тасдиқ карда шудааст.
Нишон ва парчами муосири шаҳри Қаро — Кӯл пас аз натиҷаи озмун барои сохтани рамзҳои шаҳр (нишон, парчам ва суруд), моҳи марти соли 2007ки аз ҷониби шӯрои шаҳрӣ ва шаҳрдорӣ ташкил шуда буд, тасдиқ карда шуд. Таркиби асосии нишон ва парчам аз унсурҳои офтоб ва сари оҳу и шохдор иборат аст.
Охири асри XIX
Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1897, шаҳри Пржевалск 8 108 аҳолӣ дошт (4677 мард ва 3431 зан).
Новомихайловский (русто, ноҳияи Вигонич)
Новомихайловский — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Вигонич, ки дар вилояти Брянск қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Вигонич ‎
Martin-Handasyde No. 3
Martin-Handasyde No. 3 (Martin-Handasyde No. 3) ҳавогардӣ сохтаи Martin-Handasyde дар кишвари Подшоҳии Муттаҳида аст. Ин ҳавогард дар 1910 нахустин парвози худро анҷом дод.
Манобеъ
Гурӯҳ:Ҳавогардҳо Гурӯҳ:Мақолоти ҳавогардҳо
Биково (ноҳияи Сокол, Вологда)
Биково — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Сокол, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Сокол (Вологда)
Макао
Аомин, Аомэн (Аоmеn), Макао — ноҳияи маъмурии махсуси Хитой, ки ба ҳукумати марказии ҶХХ тобеъ аст.
Ҷуғрофиё
left|thumb|Харитаи Макао Дар соҳили Баҳри Ҷануби Хитой, дар назди резишгоҳи дарёи Чжусзян воқеъ гаштааст. Аомин нимҷазира Аомин, ҷазираҳои Тайпа, Колоане ва якчанд ҷазираи хурдро дар бар мегирад. Масоҳаташ 17,5 км2, якҷоя бо минтақаҳои обшустааш – 21 км2. Маркази маъмуриаш – шаҳри Аомин (Макао) (аҳолиаш 223 ҳазор нафар). Аҳолии ноҳия 560200 нафар (2009), 95% хитойиҳо, 3% португалиягиҳо ва 2% намояндагони миллатҳои дигар. Дар Аомин зичии аҳолӣ аз ҳама бештар дар ҷаҳон – 30 ҳазор нафар дар 1 км2 аст, дарозумрии миёна низ – 81,4 сол – мардҳо, 87,5 сол – занҳо. Воҳиди пулӣ – патака. Аҳолӣ бо лаҳҷаи кантони забони хитойӣ гуфтугӯ мекунад, забони португалиявӣ ҳам роиҷ аст. Дину мазҳабҳо – католикӣ, даосизм ва буддоия. Бандари баҳрӣ ва аэропорти байналхалқӣ дорад.
Таърих
Бозёфтҳои қадимтарин дар ҳудуди Аомин ба ҳазорсолаи 4 – 2 то м. мансубанд. Дар аҳди сулолаи Син (221 – 206 то м.) Аомин тобеи музофоти Гуандун буд. Соли 1277 наздики 50 ҳазор аҳли дарбор ва пайравони сулолаи Сун аз таъқиби муғулҳо гурехта ин ҷо паноҳ бурданд ва муқимӣ шуданд. Дере нагузашта он ба маркази тиҷорат табдил ёфт. Дар замони ҳукмронии сулолаи Мин (1368 – 1644) аз музофотҳои Гуандун ва Футсян моҳидорону муздурони дигар ба Аомин кӯчиданд. Соли 1553 ба нимҷазира португалиягиҳо бо киштиҳо расида, соли 1555 Аоминро барои ташкили тиҷорат аз Хитой иҷора гирифтанд (бо шарти соҳибихтиёрии Хитой ба нимҷазираи Аомин). Аммо дертар Португалия Аоминро (Макао ном гузошта) мустамликаи худ эълон кард. Соли 1887 ӯ протоколеро бар дӯши Хитой бор кард, ки мувофиқи он Португалия ҳуқуқи абадан ҳукмрони Аомин шуданро соҳиб мегашт. Соли 1928 ҳукумати Хитой оид ба бекор карда шудани ин протокол изҳорот қабул кард, аммо Португалия онро напазируфт. Ҳангоми Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ Аоминро Япония ишғол кард, вале баъди мағлуб шуданаш нимҷазираро ба Португалия баргардонд. Минбаъд Аоминро губернатори Португалия (бо Шӯрои қонунбарори худ) идора мекард. Баъди Инқилоби апрелии соли 1974 Ҳукумати Португалия қонун дар бораи эътирофи ҳуқуқу озодиҳо ва худмуайянкунии халқҳои мустамликаашро қабул кард. Баъди барқарор гардидани муносибатҳои дипломатӣ байни ҶХХ ва Португалия (1979) оид ба мақоми Макао як қатор гуфтушунидҳо гузаронда шуданд. Мувофиқи изҳороти ҶХХ ва Португалия (13 апрел 1987) ҳудуди Макао (бо нигоҳдошти мустақилият) расман ба тобеияти Хитой гузашт ва ба муддати панҷоҳ сол (аз 20 декабр 1999) ноҳияи маъмурии махсуси ҶХХ таъйин шуд.
= Илму фарҳанг = Муассисаҳои илмӣ, инчунин Институти маданияти Макао, Институти шарқшиносии Португалия, музейҳо, театрҳо дорад. Калисои ҷомеи Павели Муқаддас (1602) рамзи шаҳр аст. Аоминро «хонаи бозиҳои қимории Осиё» меноманд. 48%-и даромади буҷети шаҳр аз ҳисоби ҳамин соҳа буда, он ҳар сол зиёда аз 10 млн сайёҳро ба худ ҷалб менамояд. left|thumb|242x242px|Аз соли 1960 дар Макао мунтазам рӯзи дониши Ҷумҳурии Мардуми Хитой ро ҷашн мегиранд.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Осиёи Шарқӣ *
Қатъномаи 221 Шӯрои Амният
Қатъномаи 221 Шӯрои Амнияти Созмони Милали Муттаҳид, ки дар торихи 09 апрел 1966 тасвиб шуд, як санади байналмилалӣ дар бораи Савол дар робита ба Вазъият дар Родезиаи Ҷанубӣ аст. Ин қатънома тайи нишасти 1277‌ум бо 10 раъй мувофиқ, 0 мухолиф ва 5 мумтанеъ тасвиб шуд.
Манобеъ
Гурӯҳ:Қатъномаҳои Шӯрои Амният
Фурудгоҳи шаҳре рокувд
Фурудгоҳи шаҳри рокувд (Rockwood Municipal Airport) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) бо Коди ИОТОи RKW аст, ки як бонди фуруди асфалт дорад, ва тӯли бонди он 1524 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико қарор дорад, ва дар баландии 507.2 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.
Бҳодро (дарё)
Бҳодро (Bhadra River) — номи дарёе аст, ки дар давлати Ҳиндустон равон аст.
Дӯстӣ (деҳа, н. Турсунзода)
Дӯстӣ — деҳа дар ҷамоати деҳоти Турсун Тӯйчиеви ноҳияи Турсунзода. Аз Дӯстӣ то маркази ҷамоат 4 км, то маркази ноҳия 3 км. Аҳолиаш 1472 нафар (2017), тоҷикон.
Увер (дарё)
Увер (Уверь, Uver River) — номи дарёе аст, ки дар давлати Русия равон аст.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Дарёҳои Русия
Дӯстӣ (деҳа, н. Турсунзода)
Сарчашма
Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Турсунзода Гурӯҳ:Ҷамоати Турсун Тӯйчиев
Сарқирама (ноҳияи Бойдибек)
Сарқирама — деҳа (ауыл) дар вилояти Туркистони Қазоқистон. Дар ноҳияи Бойдибек ҷойгир аст. Дар соли 2009 нафар аҳолӣ дошт.
Шишкино (ноҳияи Каргополский)
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Аквамарин
thumb|365x365px|Аквамирин аз Покистон Аквамари́н (aqua marina — оби баҳр) — навъе аз гурӯҳи минералҳои берилл, бериллосиликати алюминий.
Хосият
Кристаллҳои Аквамарин шаффофи осмонранг ё сабзранганд. Баъди то 400°С тафсондани он рангаш баландтар мешавад. Минерали хеле мӯрт мебошад. Формулаи химиявиаш Be3Al2Si6O18. Сингонияаш гексагоналӣ. Ҷилояш шишагун буда, шаффофу ношаффоф мешавад. Сахтиаш аз рӯи ҷадвали Моос 7,5 — 8. Зичиаш 2670—2710 кг/м3, нишондиҳандаи шикасташ 1,577 — 1,583. Аквамарин санги қиматбаҳои дараҷаи 2-юм буда, дар заргарӣ истифода мешавад. Калонтарин кристалли сифаташ барои заргарӣ мувофиқ соли 1910 дар Бразилия ёфта шудааст (вазнаш 110,5 кг, бараш 42 см). Дар заргарӣ асосан Аквамарини вазнаш аз 10 карат (қирот) калонро истифода мебаранд. Бо Аквамарин тоҷи шоҳонро зеб медоданд ва онро ба сифати линзаи айнак истифода мебурданд (линзаи нахустин соли 1300 сохта шудааст). Конҳои калонтарини пегматитӣ ва грейзении баландсифат дар Россия, Бразилия, ШМА, Ҳиндустон ва ҷаз. Мадагаскар мавҷуданд.
Сарчашма
Гурӯҳ:Минералҳо аз рӯи алифбо
Йоннй Рамирес
Йоннй Албейро Рамирес Лосано (Yhonny Albeiro Ramírez Lozano; 23 майи 1983, Меделин, Колумбия) — футболбози колумбӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 23 май Гурӯҳ:Зодагони соли 1983 Гурӯҳ:Ниммуҳофизатгарони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Колумбия Гурӯҳ:Бозингарони БФ Envigado Fútbol Club Гурӯҳ:Бозингарони БФ Real Cartagena Гурӯҳ:Бозингарони БФ Boyacá Chicó F.C. Гурӯҳ:Бозингарони БФ Millonarios Fútbol Club Гурӯҳ:Бозингарони БФ Junior F.C.
Саховат (деҳа, н. Шаҳритӯс)
Саховат — деҳа дар ҷамоати деҳоти Худойназар Холматови ноҳияи Шаҳритӯс. Аз Саховат то маркази ҷамоат 21 км, то маркази ноҳия 21 км. Аҳолиаш 1260 нафар (2017), тоҷикон.
Куфлиевка (ноҳияи Губкинск)
Куфлиевка — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Губкинск, ки дар вилояти Белгород қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Губкинск
Аэро
АЭРО (юнони aer – ҳаво), қисми калимаҳои мураккаб, ки ба маънои «ҳавоӣ» меояд (масалан, аэростат, аэродинамика ва ғайра).
Адабиёт
Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик Гурӯҳ:Физика
Саховат (деҳа, н. Шаҳритӯс)
Сарчашма
Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Шаҳритӯс Гурӯҳ:Ҷамоати Худойназар Холматов
Чаганово (ноҳияи Тейков, Иванов)
Чаганово — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Тейков, ки дар вилояти Иванов қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Тейков (Иванов)
Фурудгоҳи друмҳлр овстргорд
Фурудгоҳи друмҳлр овстргорд (Drumheller/Ostergard's Airport) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ)  аст, ки як бонди фуруди чаман дорад, ва тӯли бонди он 732 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари Канада қарор дорад, ва дар баландии 884 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.
Манобеъ
Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Канада Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎
Афғонистон
Афғонистон — давлатест, ки дар қисми ҷанубу ғарбии Осиёи Ҷанубӣ (баъзан вақт қисме аз Осиёи Марказӣ ҳисобида мешавад) ҷой гирифтааст.
Дар самти шимол бо Туркманистон (744 км), Ӯзбекистон (137 км) ва Тоҷикистон (1344 км), дар ғарб бо Эрон (945 км), дар ҷануб ва шарқ бо Покистон (430 км) ва Ҳиндустон (120 км), дар шимолу шарқ бо Чин (76 км) ҳамсарҳад мебошад.
Дарозии умумии ҳудуди сарҳад 5529 км аст (ин сарҳад тақрибан сад сол пеш бо мудохилаи Русияи подшоҳӣ ва Британияи Кабир муайян гардидааст). Аз шимол ба ҷануб 1350 км ва аз шарқ ба ғарб 900 км тӯл кашидааст. Масоҳаташ 655 ҳазор км², аҳолиаш 28,4 млн нафар (мутобиқи маълу­моти дигарон — 31 млн нафар); пойтахти Афғонистон шаҳри — Кобул (аҳолӣ 1,5 млн нафар). Афғонистон 34 вилоят, 354 вулусволӣ (ноҳия) ва 31440 деҳа дорад. Забонҳои давлатӣ — паштуӣ ва дарӣ.
15 августи 2021 Толибон, ки соли 2001 пас аз вуруди нирӯҳои НАТО таҳти сарварии ИМА ба Афғонистон аз қудрат барканор шуданд ва баъдан дар тӯли бист сол бар зидди раҳбарияти Афғонистон ва сарбозони НАТО муборизаи мусаллаҳона бурданд, дубора назоратро пас аз ҳамлаи қатъӣ дар тӯли тамоми қаламрави кишвар барқарор карданд.
Иқлим
Иқлими Афғонистон хушк, континентӣ, зимистонаш сард, тобистонаш гарми бебориш ва вобаста ба релйеф тағйирёбанда аст. Дар баландии бештар аз 3 ҳазор м барф 6-8 моҳ об намешавад; чунончи, дар Ғазнӣ зимистони қаҳратун 4 моҳ давом карда, барфи саҳроҳо то баҳорон об намешавад. Дар ҳамвориҳои ҷан. ғарбӣ гармои моҳи июн ҳатто дар соя ба 50° С мерасад. Боришоти миёнаи солона 200—400 мм буда, бештар ба фасли баҳор рост меояд. Ҳарорати миёнаи июл — аз 24° то 32°С; январ — аз 0° то 8°С. Аз ҳама миқдори камтари бориши солона дар ҳамвории Сиистон (қариб 50 мм) ва бештар дар куҳсори Нуристон (аз таъсири муссонҳои Уқёнуси Ҳинд, то 800 мм) ба мушоҳида мерасад.
Мавқеи ҷуғрофиёӣ
Афғонистон дар нимкураи шимолӣ дар 290° 22' ва дар 280° 30' арзулбалади шимолӣ ва дар 740 51' 48 тӯлулбалади шарқӣ воқеъ аст.
Табиат
alt=Харитаи табии Афғонистон|left|thumb|410x410px|Харитаи табии Афғонистон Афғонистон кишвари куҳсор аст ва аз чаҳор се ҳиссаи сарзамини онро силсилакуҳҳо ташкил медиҳанд, ки аз шаҳри ба тарафи ғарб тӯл кашида дар ҳавзаи Ҳарирӯд ба ҳамворӣ мепайванданд. Баландии ин силсилакуҳҳо дар шаҳри (дар баландиҳои Помир) то ба 6-7 ҳазор метр аз сатҳи баҳр мерасад. Аслан куҳсори Афғонистон аз силсилакуҳҳои Ҳиндукуш иборат аст, ки як шохаи он аз ҷанубу ғарбии Вахон (шаҳри Афғонистон) оғоз ёфта ба самти ҷанубу ғарбӣ (ба тӯли 600 км) идома меёбад. Шохаи дигарӣ аз дараи Юлии Помир оғоз гардида, то Кӯтали Ховок (дар вилояти Панҷшер) давом меёбад. Иртифои он аз сатҳи баҳр 5000 м аст ва баландтарин қуллаи он Тараҷмир (7740 м) мебошад. Силсилаи ғарбии Ҳиндукуш аз Кӯтали Ховок ибтидо гирифта, ба воситаи Банди Амир ва Бомиён аз Куҳи Бобо ҷудо мегардад. Рӯдҳои Сурхоб ва Андароб дар доманаи шимолии Ҳиндукуш ва рӯдҳои Панҷшеру Ғурбанд дар доманаи ҷанубии Ҳиндукуш аз ин силсилакуҳ ибтидо мегиранд. Дар масири ин силсилакуҳҳо ағбаҳои машҳури Кӯтали Оқработ (баландиаш 3500 м) ва Кӯтали Соланг (2,5 км тӯл дорад) ҷой гирифтаанд. Куҳҳои нисбатан машҳури Афғонистон Куҳи Бобо, Фирӯзкуҳ, Сиёҳкуҳ, Тирбанди Туркистон, Сафедкуҳ, Туркур ва Куҳҳои Сулаймон мебошанд.
Дарёҳо
Дарёҳои Афғонистон аз ҷиҳати минтақаҳои обӣ ба чанд ҳавзаи обгир тақсим мешаванд: минтақаҳои обӣ — шаҳри Ҳиндукуш, ҷануби Ҳиндукуш, бахши марказӣ, шимолию ҷа­нубӣ, Куҳи Бобо ва Сафедкуҳ; ҳавзаҳои обгир — Ому, (Панҷ бо шохобҳояш Кӯкча, Сурхоб,) Кобул (шохоби дарёи Ҳинд), Фараҳрӯд, Ҳилманд, Ҳарирӯд, Мурғоб, Хулм, Балхоб, Андҳуй. Аксари дарёҳо аз пиряху барф маншаъ гирифта, дар баҳорон дамиш мекунанд, дар тобистон камоб мешаванд, баъзеашон дар регзорҳо нопадид мегарданд ва ё барои обёрии киштҳо тақсим мешаванд. Нерӯи энергиявии дарёҳои Афғонистон ба таври бояд таҳқиқ нашудааст.
Кӯлҳо
Зуркӯл, Ҳақмақтин, Шева (Бадахшон), Ҳомун, Ҳилманд, Гудзира (ҷануби Афғонистон), Мақар. Кӯлҳои дар биёбон воқеъгардида айёми гармо мехушканд.
Олами ҳайвонот
Мамлакат мансуби минтақаи го­л­арктикӣ буда, бештар навъҳои маъмули осиёи­мар­казӣ ва баҳримиёназаминиро дар бар гирифтааст. Олами ға­нии ҳайвоноти куҳию даштӣ дорад: оҳу-нахчир, морхӯр, мешак, сайгак, оҳуи даштӣ, кулон, гуроз; дарандагон — паланги куҳӣ, паланг (леопард), гурбаи ваҳшӣ, гург, рӯ­боҳ, шағол, кафтор, хирс, силовсин; дар дашту биёбонҳо хояндаҳо — суғур, юрмон, хорпушт, ҷайра, қундуз, кӯр­муш, товушқон; хазандаҳо — мори кубро, афъӣ, эфа, амбарсар, калтакалосҳо, сусмор, офтобгардаки куҳӣ, сипарсар; ҳашарот — қароқурт (ғунда), каждум; бештар аз 400 навъи паранда, аз ҷумла лайлак, гунҷишк, зоғ, майна, уқоб, ло­шахӯр, боз, боша, ғалевож, кабк, кабки ҳилол, бум, парасту, бедона, соч, шоҳин, туғдор, алошақшақа, тутпухтак, тазарв, мусича, қумрӣ, фохта, кафтар, ҳудҳуд, булбул, заргулдор, дурроҷ, сор ва аз парандаҳои аҳлӣ — мурғ, мурғобӣ, мурғи марҷон; моҳиён (дар дарёҳо, ағлаб дар ҳавзаи Амударё) — ширмоҳии бомиёнӣ, белбинӣ, зағорамоҳӣ, гулмоҳӣ, пешонипаҳн, мӯйлабмоҳӣ дар Афғонистон хеле бисёранд.
Истихроҷи маъданҳои куҳӣ
Ҷустуҷӯҳои геологӣ дар Афғонистон асосан аз солҳои 50 Афғонистон 20 оғоз ёфта буданд. Дар омӯ­зишу таҳқиқи маъданҳои зеризаминӣ ва он заминшиносони шӯравӣ, ки солиёни дароз бо заминшиносони афғон ҳамкорӣ доштанд, ҳиссаи бузурге доранд. Чандин кони газ (Шибирғон), нафт (Ангот), мис, оҳан, ангиштсанг, флюорит, литий, берилл (Нуристон), талқ, пахтасанг, графит, тило (Бадахшон, Газнӣ), лоҷвард (Сарисанг), қӯрғошим ва руҳ (Фаринҷол, Бибӣ Гавҳар) кашф гардидаанд. Дар натиҷаи ин ҳамкориҳо нақшаи маъданҳои зеризаминӣ ва дигарон нақшаҳои соҳавии Афғонистон тартиб дода шудаанд. Саноат. Дар Афғонистон нисбатан саноати нассоҷӣ рушд карда буд, ки бештар аз 40 муассисаи хурду бузурги ин соҳа фаъолият доштанд; матоъҳои пахтагину пашмӣ, нахҳои гуногун, палосҳо ва ғайра истеҳсол мекарданд. Калонтарин заводи пахтатозакунии Афғонистон «Спинзар» буд. Ҳамчунин дар Кобул муассисаи поккории кишмиш амал мекард, нӯшобаҳои беалкуҳул ва спиртдор, равғани рустанӣ, маҳсулоти макаронӣ истеҳсол мешуд. Дар Бағлон заводи истеҳсоли қанд ва дар Қандаҳору Ҷалолобод муассисаи кон­сервакунии меваҷот (бахусус консервакунонии зайтун) фаъол буд. Дар Кобул ва Мазори Шариф бо ҳамкории Иттиҳоди Шӯравӣ з-дҳои пуриқтидори нонпазӣ сохта шуда буданд. Бузургтарин завод дар ҳудуди Афғонистон З-ди нуриҳои азотӣ дар Мазори Шариф мебошад. Дар Афғонистон саноати мошинсозӣ ва маъданкоркунӣ низ дар ҳоли рушд буд. Калонтарин муассисаи ин соҳа заводи «Ҷангалак» дар Кобул мебошад. Маъданҳои зеризаминии Афғонистон: маъдани оҳан дар Қандаҳор, Маймана, Урузгон, Пактиё, Бомиён, Хокрез, Ҷабалуссироҷ, Файзобод, Лугар; маъдани мис дар Вардак, Кобул, Ғурбанд, Панҷшер, Айнак; маъдани сурб (қӯрғошим) дар Ҳазо­раҷот, Мазори Шариф, Бадахшон ва Қандаҳор; тило дар Бадахшон, Қандаҳор ва Зобул; нуқра дар Ҳирот, Хокрези Қандаҳор; лоҷвард дар ҷануби деҳаи Ҳазрати Саиди (Юмгон) Бадахшон; сулфур дар Балх ва Ишкошими Бадахшон; намак дар Андхой, Мазори Шариф, Ҳирот, Ғазнӣ ва Толиқон; мармар дар Ғазнӣ, Қандаҳор, Парвон, Ҳирот, Кобул; талқ дар Нангарҳор, ковилин (гили чинисозӣ) дар Бадахшон кашф гардидааст.
Сохти давлатдорӣ
Январи 2004 Конститутсия (Қонуни асосӣ)-и нави Афғонистон қабул гардида, Афғонистонро давлати исломӣ (яъне принсипҳои сохтори давлатӣ бояд бо қонунҳои шариат мувофиқу мутобиқ бошанд) — Ҷумҳурии Исломии Афғонистон эълом дошт. Сарвари давлат ва ҳукумат Президент аст, ки ба асоси овоздиҳии мустақим ба муҳлати 4 сол интихоб мегардад. Мақоми қонунгузор — парламенти дупалатагии Шӯрои миллӣ буда, аз Палатаи болоӣ — Мишрону ҷирга (шӯрои аъён) ва Палатаи поёнӣ — Вулуси ҷирга (шӯрои намояндагон) иборат аст ва он ба воситаи овоздиҳии умумӣ барои 4 сол интихоб мешавад. Дар таърихи Афғонистон барои муҳокима ва ҳаллу фасли масъалаҳои ниҳоят муҳимми умумиллӣ Луи ҷирга (Шӯрои бузург) даъват карда мешуд. Он аз тарафи намояндагони тамоми гурӯҳу табақаҳои ҷамъият ва ақвому қабои­ли мамлакат интихоб мешавад.
Санади меъёриву ҳуқуқӣ
Санади меъёриву ҳуқуқӣ - ҳуҷҷати расмие мебошад, ки аз ҷониби мақомоти давлатӣ ё шахсони мансабдори ваколатдор ва ё бо роҳи раъйпурсӣ қабул  гардида,  хусусияти  умумиҳатмӣ дошта,  меъёрҳои  ҳуқуқиро муқаррар, тағйир ё бекор мекунад. Санадҳои меъёриву ҳуқуқӣ дорои аломатҳои зерин мебошанд: аз ҷониби мақом ё шахси мансабдоре қабул мешаванд, ки ваколати эҷоди меъёрҳои ҳуқуқро доранд; шаклҳои махсуси ифода доранд (қонун, фармон, қарор ва ғайра);  тартиби махсуси қабули худро доранд; барои танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ ва барои як давраи тӯлонӣ қабул карда мешаванд. Санадҳои меъёриву ҳуқуқӣ ба қонунҳо ва санадҳои зерқонунӣ, умумидавлатӣ ва маҳаллӣ, амали ҳамагонӣ (беруна)  ва дохилиидоравӣ, санадҳои раъйпурсӣ, мақомоти давлатӣ, шахсони мансабдор тақсим мешаванд.
Афғонистон
Урдуи миллӣ
alt=Сарбозони артиши миллии Афғонистон|left|thumb|Сарбозони артиши миллии Афғонистон Дар Афғонистон артиши бонизому расмӣ Афғонистон 18 шакл гирифт ва сипас охирҳои Афғонистон 19 Абдурраҳмонхон шумораи урдуро афзун карда, бо тӯпхонаҳо таҷҳизонид. Зоҳиршоҳ ва Муҳаммад Довуд дар солҳои 60-70 Афғонистон 20 бо ёрии молӣ ва техникии Иттиҳоди Шӯравӣ урдуи Афғонистонро бо техника ва аслиҳаи нави ҷангӣ муҷаҳҳаз намуданд. Баъди ғалабаи Инқилоби савр (27 апрели соли 1978) дар сохторҳои қудратии Афғонистон ва бахусус дар урдуи Афғонистон таҳаввулоти ҷиддие ба вуқӯъ пайваст, зеро урдуи ин давр дар ҳаёти сиёсии кишвар нақши таъйинкунанда дошт ва минбаъд дар урду қонуни мукаллафият (даъвати 18-со­лаҳо) ва давраи эҳ­тиётии аскарӣ (то 40-солаҳо) ба тарзи маҷбурӣ ҷорӣ гардид. Давраи хидмати аскарӣ аз 3 то 5 сол буд. Баъди аз сарзамини Афғонистон баровардани артиши Иттиҳоди Шӯравӣ онҳо техникаи ҳарбӣ ва аслиҳаву му­ҳиммоти бисёре, аз ҷумла 2500 танк, тақрибан 500 ҳавопаймои ҷангӣ ва бештар аз 50000 во­ситаи техникии зиреҳдор (ба шумули БТР-у БМП-ҳо)-ро дар ихтиёри нерӯҳои мусаллаҳи Афғонистон вогузоштанд. Вале баъди аз хоки Афғонистон баромадани сарбозони артиши Шӯравӣ ва ба сари кор омадани нерӯҳои мухолифини ба ном «муҷо­ҳи­д» бо мудохилаи хори­ҷи­ён низоми урду аз ҳам гусехта, таҷ­ҳизот пароканда ва ғорат шуд. Бо зуҳури «Толибон» дар соли 1994 бахусус иш­ғоли Кобул (1996), урдуи Афғонистон мавҷудияти худро комилан аз даст дод. Пас аз суқути низоми «Толибон» ва хатми ҷанг­ҳои шаҳр­вандӣ, бар асоси тавофуқи байни Афғонистон ва киш­варҳои ёрирасон, бахусус ИМА, дар ибт. соли 2011 шумораи урдуи Афғонистон ба 150 000 нафар расид ва маблағгузорӣ ба ин соҳа ба 11 млрд доллар афзуд. Барои таълим ва тарбияи афсарони ҷавон соли 2006 Академияи миллии низомии Афғонистон таъсис дода шуд, ки устодони варзидаи ватанӣ ва амрикоию туркӣ дорад.
Иқтисодиёт
alt=Коллажи Афғонистон, аз чап ба рост: 1. Вилояти Бомиён, 2. Шоҳроҳи Соланг миёни вилоятҳои Парвон ва Бағлон, 3. Парки миллии Банди Амир дар вилояти Бомиён, 4. Дарё дар вилояти Нуристон.|thumb|450x450px|Коллажи Афғонистон, аз чап ба рост: 1. Вилояти Бомиён, 2. Шоҳроҳи Соланг миёни вилоятҳои Парвон ва Бағлон, 3. Парки миллии Банди Амир дар вилояти Бомиён, 4. Дарё дар вилояти Нуристон.
Нерӯгоҳҳои барқӣ
Истифода аз нерӯи барқ ҳанӯз дар аҳди амир Абдурраҳмонхон оғоз гардида буд; он вақт барои амир дизеле тақдим шуда буд, ки танҳо 40 адад лампочкаро фурӯзон мекард. Баъдан дар Кобулу Нангарҳор дизелҳои 200 кВт-ро истифода мекарданд.
Роҳҳо
Роҳҳо ва ҳамлу нақли мусофирону бор аз қадим дар рушди иқтисоди давлат, пешрафти саноату зироат, тиҷорати дохиливу хориҷӣ ва ҳамчунин табодули илму фарҳанг мавқеи муҳим доранд. Афғонистон, ки дар масири Ро­ҳи Бузурги Абрешим қарор дошт, аз тариқи он абрешими нафису ҳарири Чин ба Рум ва афзору ашёи румӣ ба дигарон кишварҳо меомад. Як Роҳи абрешим аз Ҳинд ба Кобулу Парвон, Бомиёну Дараи Шикорӣ ва ба Чин мерафт. Бо пайдо шудани роҳҳои баҳрӣ аҳаммияти Роҳи Бузурги Абрешим коста гардид. Аслан, то сохта шудани роҳҳои нави муосир дар Афғонистон тамоми роҳҳои рафтуомад ва ҳамлу нақли бор роҳҳои корвонӣ буданд.
Ҳамакнун роҳҳои асосии ҳалқавии кишвар, ки вилоятҳои шимолӣ, ҷанубӣ ва шарқию ғарбии мамлакатро ба ҳам мепайванданд, бештар аз 3200 км дарозӣ доранд. Тавассути ин роҳҳо Афғонистон ба кишварҳои Эрон, Тоҷикистон, Ӯзбекистон, Туркманистон ва Покистон роҳи баромад дорад. Роҳҳо ва самти онҳо ба тариқи зайл ном­гузорӣ шудаанд: Кобул — Турхам (232 км), Кобул — Қандаҳор (483 км), Қандаҳор — Спинбулдак (101 км), Ҳирот — Исломқалъа (124 км), Кобул — Шерхон (бандар, 405 км), Пули Хумрӣ — Мазори Шариф (360 км), Мазори Шариф — Ҳайратон (140 км), Кобул — Гардез (122 км) ва ғайра
Ҳамлу нақлиёти ҳавоӣ
Нақлиёти ҳавоии Афғонистон бо таъсиси ширкати ҳайвопайвоии «Ориёно» (1923) ва дастрас шудани чанд адад ҳавопаймо, бо парвозҳои дохилӣ оғоз гардид. Аз соли 1943 парвозҳои байналмилалӣ сар шуданд. Соли 1947 муассисаи дигари ҳавопаймоии «Бохтар» ба фаъолият шурӯъ намуд. Дар Афғонистон Майдони ҳавоии байналмилалии Кобул, майдонҳои ҳавоии Қандаҳор, Ҳирот, Мазори Шариф, Қундуз, Нангарҳор, Бомиён, Файзобод, Чағчарон, Толиқон, Маймана, Нимрӯз, Андхуй, Фароҳ, Оқча, Дарвоз, Хуст, Ғазнӣ амал доранд.
Санади меъёриву ҳуқуқӣ
Нигаред низ
Санади ҳуқуқӣ
Афғонистон
Забон
Дар Афғонистон бештар аз 30 забон роиҷ аст, ки ба чунин гурӯҳ тақсим мешаванд: Ҳамаи мардуми Афғонистон ба забони тоҷикӣ ҳарф мезанад. Забони дарӣ (забони тоҷикон) (дар минтақаҳои шимол, ғарб ва марказ ва умуман дар тамоми кишвар), паштун (дар ҷануб, шаҳри ва ҷанубу ғарбӣ); балуҷӣ (дар ҷануб) — Ҳилманд, инчунин ҳиндӣ, туркӣ, сомӣ, дравидӣ, муғулӣ, арабӣ, қирғизӣ; забонҳои помирӣ — шуғнонӣ, язгуломӣ, вахӣ, санглечӣ, зебокӣ ва ғайра
Сағабуйен
Сағабуйен — деҳа дар Ноҳияи Оқсуи вилояти Алмаатои Қазоқистон.
Афғонистон
Имзои тавофуқномаи чорсаҳифаӣ миёни Абдуллоҳ Абдуллоҳ ва Ашраф Ғанӣ Аҳмадзай
alt= Раиси ҳукумати ваҳдати миллии Афғонистон доктор Абдуллоҳ Абдуллоҳ|thumb|Раиси ҳукумати ваҳдати миллии Афғонистон доктор Абдуллоҳ Абдуллоҳ Комиссияи мустақили интихоботии Афғонистон Ашраф Ғанӣ Аҳмадзайро барандаи интихоботи раёсатҷумҳурии ин кишвар эълон кард. Аҳмадюсуфи Нуристонӣ, раҳбари ин ниҳод бидуни ифшои натиҷаи овоздиҳии даври дувум гуфт, натиҷаро дар ихтиёри ҳарду номзад — доктор Абдуллоҳ ва Аҳмадзай гузоштааст. Доктор Абдуллоҳ ва Ашраф Ғанӣ Аҳмадзай 21 сентябр дар Арг ё Кохи раёсатҷумҳурии Афғонистон зери тавофуқномаи ташкили давлати ваҳдати миллӣ имзо гузоштанд. Бар асоси ин санад, ки иборат аз чор саҳифа аст, оқои Аҳмадзай ба унвони райиси ҷумҳур эълон шуда, доктор Абдуллоҳ симмати раёсати иҷроиро дар ихтиёр хоҳад дошт. Ин тавофуқнома сиёсӣ аз ҳафт бахш иборат буда бар асоси бахши дувуми тавофуқнома, райиси ҷумҳур раёсати кобинаро бар уҳда хоҳад дошт. Тибқи таърифи ин санад, кобина аз райиси ҷумҳур, муовинони ӯ, садри аъзами иҷроӣ, муовинони садри аъзами иҷроӣ, мушовири аршади райиси ҷумҳур ва вазирон иборат аст. Ин бахш аз тавофуқнома, раёсати шӯрои вазиронро ба уҳдаи райиси иҷроӣ гузоштааст. Шӯрои вазирон шомили вазирон ва мутамоиз аз кабина аст. Райиси иҷроӣ маҷолиси фаръии кобинаро ба уҳда хоҳад дошт. Аз ин тавофуқи сиёсӣ бисёре аз чеҳраҳои саршиноси Афғонистон, бо шумули Ато Муҳаммади Нур, волии Балх ва аз пуштибонҳои аслии Абдуллоҳ Абдуллоҳ истиқбол кардаанд. Намояндаҳои бархе кишварҳо ва созмонҳои байналмилалӣ ҳам аз ин тавофуқ изҳори хушнудӣ карданд. Ҳомид Карзай, райиси ҷумҳури феълии Афғонистон зимни суханронӣ дар расми имзои тавофуқнома гуфт, «Худованд ба шумо, ҳар ду бародар, комёбӣ насиб кунад, саодат насиб кунад, то шумо шабу рӯз дар хидмати миллати Афғонистон бошед ва корҳое, ки аз мо нашуд ва боқӣ монд, онҳоро шумо анҷом бидиҳед ва такмил кунед то мо орому хушҳол зиндагии худро пеш бибарем». Доктор Абдуллоҳ Абдуллоҳ қабул кард, то вазифаи раёсати ҷумҳуриро Ашраф Ғанӣ Аҳмадзай ва вазифаи раёсати иҷроӣ (сарвазирӣ)-ро худи ӯ соҳиб шаванд. Дар ҳамин ҳол бархе ҷонибдорони доктор Абдуллоҳ иддао доштанд ӯ мисли интихоботи гузаштаи раёсатҷумҳурӣ бар ивази дарёфти маблағ ба ин тавофуқ розӣ шудааст.
Доктор Абдуллоҳ дар даври аввали интихоботи раёсатҷумҳурии Афғонистон, ки 5 апрел баргузор шуд 45 дар сад ва рақиби ӯ Ашраф Ғанӣ Аҳмадзай 31 дар сади раъйи интихобкунандаҳоро соҳиб шуданд. Аммо Комиссияи мустақили интихоботии давлати исломӣ гуфт, дар даври дувум, ки моҳи июн сурат гирифт, Аҳмадзай бо касби 56 дар сади овозҳо баранда шудааст. Ба дунбол тими Абдуллоҳ Абдуллоҳ комиссияи интихоботро дар тақаллуб муттаҳам кард. Бо ташаннуҷи авзоъ, Комиссияи мустақили интихоботии Афғонистон барои бозшумории раъйи мардум бо ширкати нозирони байналмилалӣ розӣ шуд.
Маросими савгандёдкунии раиси ҷумҳури нави Афғонистон 29 сентябр баргузор шуда, дар он Ашраф Ғанӣ Аҳмадзай ба унвони раиси ҷумҳури нав ва доктор Абдуллоҳ Абдуллоҳ ҳамчун раиси иҷроии ҳукумати ваҳдати миллии Афғонистон қасам ёд намуданд.
Абдуллоҳ аз ёрони наздики Аҳмадшоҳи Масъуд буд. Ӯ дар даврони набард бо Толибон, ба унвони сухангӯи ҷабҳаи Масъуд ва пули иртиботи онон бо ҷаҳон шинохта мешуд. Абдуллоҳ байни солҳои 2001 то 2006 дар давлати Ҳомид Карзай, вазири умури хориҷаи Афғонистон буд.
Дар замони интихоботи райиси ҷумҳур рӯзи 19 феврали соли 2014 Абдуллоҳ Абдуллоҳ аз сӯи афроди номаълум зери ҳамлаи мусаллаҳона қарор ҳам гирифта буд, аммо хушбахтона як афсари пулис дар натиҷаи ҳамлаи гурӯҳи номаълум маҷрӯҳ шуда, ба Абдуллоҳ Абдуллоҳ осебе нарасида буд.
Доктор Абдуллоҳ дар гузашта дар қатори фармондеҳони Эътилофи Шимол, ки дар саргаҳи он тоҷикони Афғонистон қарор доштанд, борҳо ба Тоҷикистон сафар кардааст. Нахустин сафари расмии доктор Абдуллоҳ Абдуллоҳ ба унвони раиси иҷроияи ҳукумати Афғонистон ба Тоҷикистон дар ҳошияи «Ҳамоиши байналмилалии об барои ҳаёт» рӯзҳои 9-11 июни соли 2015 дар шаҳри Душанбе баргузор гардид, сурат гирифт.
Эътилофи Ҷабҳаи муқовамати миллии Афғонистон дар Панҷшер
мини|Аҳмад Масъуд, бунёнгузор ва фармондеҳи Ҷабҳаи муқовамати миллии Афғонистон
Дар Афғонистон 16 августи соли 2021, аввалин муқовимати созмонёфта алайҳи Толибон эътилофи мустақар Ҷабҳаи муқовамати миллии Афғонистон дар Панҷшер ба вуҷуд омад Гуфтушунидҳои раҳбарияти Толибон бо раҳбарияти Ҷабҳаи муқовамати миллӣ, бе натиҷа анҷомиданд. Задухурдҳои тарафҳои даргир якчанд рӯз давом карданд. Субҳи 6 сентябри соли 2021 сухангӯйи гуруҳи Толибон, Забеҳулло Муҷоҳид, гуфт, ки Панҷшер зери назорати комили толибон аст. Вай иддао кард, ки Амруллоҳ Солеҳ, муовини аввали раиси ҷумҳурӣ дар ҳукумати Ашраф Ғанӣ ва узви Ҷабҳаи муқовимати миллӣ, ба Тоҷикистон фирор кардааст, аммо ин хабар то ҳол аз манобеи дувум тасдиқ нашудааст. Расонаҳои ҳиндӣ рӯзи 6 сентябри соли 2021 гузориш доданд, чархболҳо ва ҳавопаймоҳои бесарнишини Покистон дар ҷараёни ҳамлаи нерӯҳои Толибон ба мавзеъҳои Ҷабҳаи муқовимати миллӣ ҳамла кардаанд. Ҳукумати Покистон то ба ҳол дар робита ба ин хабарҳо посух надодааст, аммо чанд рӯз боз генерал Файз Ҳамид, раиси Созмони истихбороти Покистон ё ISI дар Кобул ба сар мебарад. Ҷабҳаи муқовимати миллӣ иддаои ишғол шудани Панҷшерро аз тарафи Толибон намепазирад. Аҳмад Масъуд, раҳбари Ҷабҳа, 6 сентябри соли 2021 дар паёме гуфт, ки ба мубориза идома медиҳанд ва мардумро ба “қиёми умумӣ” даъват кард.
Эълони ҳукумати нави Толибон
Гуруҳи "Толибон" баъди беш аз се ҳафтаи ишғоли Кобул (15 августи соли 2021) ҳайати ҳукумати навро дар Афғонистон эълон кард. Аксарият намояндагони гуруҳи тундрав буда, ба камияш ду нафари онҳо дар рӯйхати террористон ҳастанд. Ба ҳайати ҳукумати нав занон шомил намешаванд. Пештар кишварҳои ҷаҳон хоҳони ташкили ҳукумати ҳамашул буданд. Ҷабҳаи муқовамати миллӣ ба раҳбарии Аҳмад Масъуд ҳайати ҳукумати навро дар Афғонистон "ғайриқонунӣ ва намунаи боризи душмании ин гуруҳ бо мардуми Афғонистон донист". Чанде аз сиёсатамадорони афғон низ дар эъломияҳои ҷудогона рафтори "Толибон"-ро танқид карданд. Гуруҳи "Толибон" рӯзи 7 сентябри соли 2021 Мавлавӣ Ҳайбатуллоҳ Охундзодаро раҳбари олӣ ва Мулло Муҳаммад Ҳасан Охундро раиси ҳукумати нави Афғонистон эълон кард. Мавлавӣ Ҳайбатуллоҳ Охундзода 55-сола (раҳбари ҳозираи "Толибон") ва Мулло Муҳаммад Ҳасан Охунд 60-сола (вазири собиқи корҳои хориҷӣ дар ҳокимияти қаблии "Толибон") аст. Абдулғанӣ Бародар (соли 2018 бо дархости Амрико аз боздоштгоҳи Покистон озод шуд) – муовини аввал ва Абдусалом Ҳанафӣ – муовини дувуми раиси ҳукумат, Муҳаммад Яъқуб (писари Мулло Умар, раҳбари пешини “Толибон”) – вазири дифоъ, Сироҷиддин Ҳаққонӣ (писари Ҷалолиддин Ҳаққонӣ, раиси "Шабакаи Ҳаққонӣ", созмони террористӣ дар Амрико) – вазири дохилӣ ва Амирхон Муттақӣ – вазири корҳои хориҷӣ таъйин шудаанд.
Тандурустӣ
alt=Дохили як бемористони низоми Афғонистон|thumb|Дохили як бемористони низоми Афғонистон Нахустин ислоҳот дар соҳаи тандурустӣ дар Афғонистон пас аз соҳиби истиқлол гардидани ин кишвар (1919) амалӣ гардиданд. Соли 1921 Департаменти сиҳҳати омма таъсис ёфт ва соли 1935 дар заминаи он Вазорати сиҳҳати омма ташкил карда шуд. Дар ҳамин давра бори аввал дар таърихи Афғонистон дар баъзе шаҳрҳои нисбатан калони мамлакат шифохонаҳои мардона ва ҳатто занона таъсис дода шуданд. Бо вуҷуди ин, то Инқилоби Савр вазъи нигаҳдории тандурустӣ дар Афғонистон вазъи ногувор дошт; ҳамагӣ 71 шифохона (3600 кат) ва 1027 табиб барои 15 млн нафар хидмати тиббӣ мерасонд. Аз ин ваҷҳ, дар кишвар бемориҳои бешумори сироятӣ (сорӣ) васеъ паҳн шуда буданд. Пас аз Инқилоби Савр дар соҳаи тандурустии Афғонистон тағйироти ҷиддӣ ба амал омада, аз ҷумла тамоми шаҳрвандони Афғонистон тибқи тартиби қонун ба ҳуқуқи ҳифзи саломатӣ ва таъминоти иҷтимоӣ соҳиб шуданд. Минбаъд дар андак муддат дар Афғонистон чандин шифохонаву клиника таъсис ёфт. Танҳо дар соли 1983 дар пойтахти Афғонистон 10 маркази нави шифоӣ ва нуқоти ҳифзи сиҳҳати модару тифл ба фаъолият пардохтанд. Маҷмӯан дар худи ҳамин соли 1983 620 ҳазор кӯдак аз ёрии тиббӣ бархурдор шуданд. Соли 1981 дар Кобул Донишгоҳи тиббӣ таъсис дода шуд, ки дар он бештар аз 2000 донишҷӯ таҳсил мекард. Дар 13 муассисаи омӯзишии тиббӣ 1300 талаба машғули тадрис буданд. Ҳиссаи духтурони ботаҷриба аз Иттиҳоди Шӯравӣ дар рушди минбаъдаи ҳифзи сиҳҳати мардуми Афғонистон хеле бузург аст; масалан, соли 1986 дар Афғонистон 2154 табиби шӯравӣ кор мекарданд. Пас аз таҳаввулоти солҳои минбаъ­да (аз оғози соли 1990) соҳаи сиҳҳати оммаи Афғонистон комилан дарҳам шикаст. Тибқи омори Бонки Умумиҷаҳонӣ ҳиссаи сиҳҳати омма дар мамлакат соли 2001 5,2 % (мутобиқи маълу­моти Ташкилоти умумии ҷаҳонии сиҳҳати омма — ВОЗ) 1 %)-ро ташкил мекард. Хизматрасонии тиббӣ барои 2/3 аҳолӣ дастрас намебошад. Дар деҳот ба 100 ҳазор нафар 1 табиби соҳибтахассус рост меояд. Аксари муас­сисаҳои тиббӣ дар шаҳрҳо ҷойгиранд.
Маориф
alt=Донишгоҳи Ҳирот, 2012|thumb|320x320px|Донишгоҳи Ҳирот, 2012 Соҳаи маорифи Афғонистонро метавон ба ду навъ — анъанавӣ-динӣ ва дунявӣ ҷудо кард. Тарзу тариқаи таълиму тарбияи динӣ таърихи қадим дорад. Ин навъи таълиму тарбия расман дар мактабҳои динӣ, мадрасаҳо, масҷидҳо ва назди муллоҳои алоҳида сурат мегирифт. Дар баробари омӯзиши Қуръон ва дигар китобҳои мазҳабию фиқҳӣ тибқи меъёри муайян шогирдон навиштан, хондан, иншо кардан ва ҳисобро низ меомӯхтанд. Макотиби динӣ барномаи таълим надоштанд ва муво­фиқи дараҷоти мураккабии таҳсил шогирдон маълумоти ибтидоӣ, миёна, ҳирфавӣ-касбӣ ва олиро соҳиб мешуданд. Бо таъсиси литсейи «Ҳабибия» дар Кобул (1903) ба бунёди мак­табҳои дунявӣ асос гузошта шуд. Пас аз соҳиби истиқлол гардидани Афғонистон (1919) ва пайдо шудани иртибототи фарҳангӣ бо мамлакатҳои хориҷӣ, низоми таълиму тарбияи дунявӣ низ рӯ ба рушд ниҳод; бо мадади Фаронса мактаби «Амония» (баъдҳо «Истиқлол») ва бо ёрии Олмон мактаби «Амонӣ» (баъдтар «Наҷот») сохта, ба истифода дода шуданд. Баъди таъсиси Вазорати таълиму тарбия дар Афғонистон тарзу тариқаи таълимии дунявӣ рӯ ба равнақ ни­ҳод. Вале дар давраи ҷангҳои шаҳрвандӣ таълиму тарбия таназзул кард; бештар аз 2000 мактаб харобу валангор ва ҳазорон омӯзгору шогирдон ба қатл расиданд. Ҳамин ҳолу аҳвол силсилаи таълими ҳирфавиро низ фаро гирифта буд. Калонтарин мактаби олии Афғонистон — Пуҳантуни (Дониш­гоҳи) Кобул аст, ки соли 1946 таъсис ёфта, факултаҳои тиббӣ, ҳуқуқ ва улуми сиёсӣ, политехникӣ, табииёт, факултаи адабиёт ва илмҳои гуманитарӣ, факултаи занонаи адабиёт ва улумҳои табиӣ, инженерӣ, дорусозӣ, байторӣ дошт. Ибтидои солҳои 90 Афғонистон 20 дар Афғонистон 5 мактаби олии дорои 28 факулта фаъолият доштанд. Барои гирифтани маълумоти динӣ ба ғайр аз мактабҳои хурди хусусӣ, ҳамчунин дар мактабҳои дунявии давлатӣ асосҳои ислом дарс дода мешавад. Ҳамчунин мактабҳои алоҳидаи динӣ низ амал мекунанд, ба мисли Мадрасаи Абуҳанифа дар Кобул. Маълу­моти олии диниро фактаи илоҳиёти Донишгоҳи Кобул ме­диҳад. Аммо ҷанги шаҳрвандӣ ба маориф хисороти зиёд ворид намуд. Мутобиқи омори ЮНИСЕФ соли 1999 дар тамоми макотиби Афғонистон ҳамагӣ 38 % писарон ва 3 % духтарони синну соли мактабӣ таҳсил мекарданд. «Толибон» қатъан муқобили таҳсили духтарон буданд. Танҳо баъди суқути «Толибон» маориф дар Афғонистон боз рӯй ба рушд ниҳод. alt=Донишҷӯдухтарони афғон, 2002|thumb|320x320px|Донишҷӯдухтарони [[Афғонҳо|афғон, 2002]]
Илм ва муассисаҳои илмӣ
То Инқилоби Савр дар Афғонистон низоми ягонаи муассисоти илмӣ вуҷуд надошт, вале дар шакли хеле содаву одӣ олимон ба омӯзиши таърих, адабиёт ва забон ҳанӯз аз ибтидои солҳои 30 Афғонистон 20, аз давраи таъсиси Ҷамъияти адабии Кобул, оғоз карда буданд. Дар рушди таҳқиқи соҳаҳои таъриху филология ҳиссаи Ҷамъияти адабии Ҳирот низ бузург аст. Нашри маҷаллаҳои илмӣ-адабии он давр, аз қабили «Кобул», «Маҷаллаи адабӣ», «Пахту», «Ориёно», «Афғонистон» ва амсоли инҳо гувоҳи рӯ ба тараққӣ ниҳодани таҳқиқоти илмӣ мебошанд. Таҳқиқоти бунёдӣ дар соҳаи таърихро Аҳмадалии Кӯҳзод, Мирғулом Муҳаммади Ғубор, Абдулҳай Ҳабибӣ ва дигарон анҷом додаанд. Бахусус асари М. Ғубор «Афғонистон дар масири таърих» арзиши баланди илмиро соҳиб гардид. Ҳамчунин як идда асарҳои ба забони пашту (пухту) нашргардида аз қабили «Ди пахту ди адаб таъ­рих», «Ди пахту адабиато таърих», «Усанай ликвал», «Пахту наср та кара катъни», «Пахту насруна», «Пахту жиба» ва амсоли инҳо нахустин дастовардҳои илмӣ дар соҳаи таъ­рихи адабиёти паштуи Афғонистон буданд. Маҷмӯан аз ибтидои Афғонистон 21 дар Афғонистон 9 узви вобаста ва 32 узви пайвастаи илмҳои гуногун фаъолият доранд, ки Фаррух Эътимодӣ, Асадуллоҳ Ҳабиб, Алиакбари Шаҳ­ристонӣ, Муҳаммадиброҳими Атоӣ, Аҳмадшоҳ Ҷалол, Фақирмуҳаммад Змарай ва дигарон аз зумраи онҳо мебошанд. Ба корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ дар Афғонистон Академияи илмҳои Афғонистон, Академияи «Пахто олина», Анҷумани таърихи Афғонистон, Донишгоҳи Кобул ва даҳҳо донишгоҳи дигар машғуланд.
Ялга-Узур (ноҳияи Олхонск, Иркутск)
Ялга-Узур — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Афғонистон
Адабиёт
Адабиёти Афғонистон аслан ба ду забон — дарӣ ва пашту (пахту) шакл гирифтаву равнақ ёфтааст. Адабиёти даризабони Афғонистон нисбат ба адабиёти паштузабон таърихи қа­дим­тар ва ғановати бештар дорад. Адабиёти таълифӣ аз ибтидои зуҳури худ аз фолклори ғании мардумӣ ман­баъ гирифта, минбаъд равнақ ёфтааст. Адибони Афғонистон дар рушду такомул ва ривоҷи адабиёти баландғояи форс-тоҷик ҳис­саи арзанда гузоштаанд. Тариқи мисол, насри мусаҷҷаъ, ки қаблан дар адабиёти форс-тоҷик хеле маъ­руф буда, маҳбубият ҳам дошт, тавассути Абдуллоҳи Ансорӣ боз ҳам равнақ пайдо карда, ба «Гулистон»-и Саъдӣ, «Баҳо­ристон»-и Ҷомӣ ва чандин асари диг. таъсири бориз гу­зошт. Адабиёти паштузабон нисбатан баъдтар арзи ҳастӣ карда (Афғонистон 15), муҳаққиқин нахустнамунаи осори ин давраро «ди Шайх Малӣ дафтар» (Маҷмӯаи Шайх Малӣ) му­қаррар кардаанд. Минбаъд дар асрҳои 17-18 шоирони маъ­руфи Афғонистон Хушҳолхони Хатак (1613-91), Абдурраҳ­мо­ни Раҳмонбобо (1632—1708), Абдулҳамиди Мӯҳманд (1660—1732), Козимхони Шайдо (1727—1773), Темуршоҳи Дурро­нӣ (ваф. 1793) ва дигарон дар пешрафти адабиёти Афғонистон ҳис­саи арзанда гузоштаанд. Пас аз таъсиси давлати Дур­­ро­ниён (1747) адабиёти даризабони Афғонистон боз ҳам бештар равнақ ёфт. Аввалҳои Афғонистон 20 дар ада­биёти Афғонистон андешаҳои мао­риф­парварӣ авҷ гирифтанд. Шоир ва сиёсатмадори маъ­руф Маҳмуди Тарзӣ (1867—1935), Ғуломмуҳиддини Аф­ғон (1891—1921), Абдул­ҳодии Довӣ (тав. 1895), Абдулло­ҳи Мустағнӣ (1876—1934) аз зумраи суханварони мум­то­зимаъ­руфе буданд, ки бо офаридаҳои пурмуҳтавову баланд­мазмуни хеш адабиёти Афғонистонро боз ҳам ғанитар гардонданд. Соли 1947 аҳли фарҳанги Афғонистон — нависандагони маъ­ру­фу писандида Абдуррауфи Бенаво, Гулпочо Улфат, Нур­­муҳаммад Та­ракӣ, Ғуломҳасан Софӣ, Қиёмуддин Ходим ҷамъияти «Виш залмиён» («Ҷавонони бедор»)-ро таъсис доданд. Пайравону аъзои ин ҷамъият ғояҳои та­рақ­қипар­варонаву андешаҳои навро ташвиқу тарғиб мекар­­данд. Ху­су­с­ан, асарҳои воқеъбинонаи Рашшоди Қанда­ҳорӣ, Сулаймон Лоиқ, Абдуллоҳ Бахтонӣ, Зиё Қоризода, Му­ҳам­мадраҳим Илҳом, Абдулҳақ Бетоб, Халилуллоҳ Ха­ли­лӣ ва чандин эҷодкори диг. барои такомули ин раванди ада­бӣ заминаи воқеӣ гардида буданд. Солҳои 60 Афғонистон 20 дар робита ба таҳаввулоти сиёсиву иҷтимоӣ мавзӯъ­ҳои адабӣ низ ба ҳаёти воқеии мардум наздиктар шуда, рангу мазмуни нав гирифтанд. Жанрҳои адабии ҳи­коя ва повест (қисса) маъруфият пайдо карданд, ки дар онҳо муаллифон бештар ба тасвири воқеъбинонаи зиндагии мардуми одӣ рӯ оварданд. Акнун эҷодкорон сабаби бадбах­ти­ҳои мардуми заҳматкашро дар носозгориҳои ҳаё­ти иҷ­ти­моӣ медиданд, ки повестҳои «Оворагиҳои Банг», «Спин», «Сангсар»-и Н. Таракӣ аз ҷумлаи онҳоянд. Аз солҳои 60 (Афғонистон 20) минбаъд мусалсал намунаҳои ашъори Халилуллоҳ Халилӣ, Абдуллоҳ Бах­тонӣ, Моили Ҳиравӣ, Бориқ Ша­феӣ, Сулаймон Лоиқ, ҳи­кояҳои Гулпочо Улфат ба табъ расида, аз тарафи хонандагони тоҷик хуш пазируфта шудаанд. Ибтидои Афғонистон 21, ҳанӯз ҳам аксари эҷод­ко­рон дар мусофиратанд ва бархе дар Олмон, ИМА ва диг. кишварҳои дунё доираҳои ада­бӣ созмон дода, ба эҷод маш­ғуланд.
Меъморӣ ва санъати тасвирӣ
alt=Арки Ҳирот дар ғарби Афғонистон, шаҳри Ҳирот. 2011|left|thumb|420x420px|Арки Ҳирот дар ғарби Афғонистон, [[Ҳирот|шаҳри Ҳирот. 2011]] Ёдгорҳои меъморӣ ва санъати тасвирии Афғонистон таърихи ниҳоят ғанӣ ва қадимӣ доранд. Муҳаққиқон дар санъати қадимии меъмории Афғонистон намунаҳои моддӣ ва маънавии мардумони гуногунро, ки дар давраҳои мухталиф дар ин кишвар зиндагӣ кардаанд, пайдо намудаанд. Дар Афғонистон ёдгорҳои меъмории қадим, аср­ҳои миёна ва муосир хеле фаровонанд. Қадимтарин осори меъморӣ харобаҳои девори қалъаҳо дар Фароҳ ва Балх мебошанд. Ба ҳамин нисбат дар осори хаттӣ аксаран Балхро «Умм-ул-билод» («Модари шаҳрҳо») меномиданд, ки аз сернуфусӣ ва вусъати он дарак медод. Ҳамчунин харобаҳои Ойхонум (дар резишгоҳи дарёи Кӯкча), ҳафриёти Теппаи Шакур дар Ҳадд (ҷануби Афғонистон), Сурх­кӯтал (наздики Пули Хумрӣ) шоҳиди ҳоланд. Бузургтарин маҷмааи маданияти будоия дар Афғонистон, ки ҳар як бинандаро дар ҳайрат мегузошт, Бомиён буд. Дигар ёдгорҳои меъморӣ дар шаҳрҳои Ҳирот, Қандаҳор, Балх, Ғазнӣ, Мазори Шариф, Буст (Лашкаргоҳ) ва Кобул воқеъ гардидаанд, ки ҳар яке таърихи аҷибу ғариб ва ибратомӯз доранд. Дар Ҳирот иншооти бузурги Масҷиди ҷомеъ, ансамбли зебои меъмо­рии Мусалло, Мақбараи Ҳусайн Бойқаро, Мақбараи Алишер Навоӣ, Мақбараи Ҷомӣ, ансамбли меъмории Гозур­гоҳ, Мақбараи Шайх Абдуллоҳи Ансорӣ ва ғайра, дар Қан­да­ҳор Мақбараи Аҳмадшоҳи Дур­ронӣ, ёдгори меъмории Чилзина; дар Ғазнӣ Мақбараи Султон Маҳмуди Ғазнавӣ (ансамбли меъморӣ), Мақ­бараи Саноӣ, манораи Баҳром, маҷ­мааи қасрии Буст — Лашкаргоҳ, дар Балх харобаҳои девори шаҳр, Мақбараи Абунасри Порсо, Мадрасаи Суб­­ҳон­қу­лихон, Мақбараи Робиаи Балхӣ ва дар Мазори Ша­риф зеботарин намунаи ансамбли меъморӣ — Оромгоҳи ҳазрати Алӣ ибни Абитолиб; дар Кобул мақбараи Шоҳи Душамшера, алайҳир­раҳма, мақбараи Темуршоҳи Дурронӣ, мақба­раи амир Абдурраҳмонхон, Мақбараи Бодуршоҳ, Мақба­раи Му­ҳаммад Нодиршоҳ ва чандин ёдгори меъмо­рии дигар мебошанд. Дар Афғонистон ёдгорҳои меъмории муосир низ мав­ҷуданд ва ба ҳар муносибати даврони муосир би­но ёфтаанд, ки Манораи Истиқлол (Кобул), Тоқи Зафар (дар Пағмон), Манораи Дониш (Хуст), Манораи Майванд аз ҷумлаи онҳоанд. Аксари ёдгорҳои меъморие, ки номбар шуданд, фақат сирф ёдгории меъмории бос­тон­­шиносӣ ва таърихӣ нестанд, балки аз нигоҳи таърихи санъат арзиши баланди ҳунарӣ доранд, зеро дар онҳо намунаи олии санъати ҳайкалтарошӣ, сангтарошӣ, хиштчинии ороишӣ, кандакорӣ, гачкорӣ, ҳаккокӣ, омезишҳои дигар анвои ҳу­нар­ҳои санъати тасвирӣ ва ороиши амалии элли­низму бох­тарӣ ва ҳиндӣ таҷассум ёфтаанд. Ҳам­чунин дар нати­ҷаи ҳафриёт осори фаровони гаронбаҳои заргарӣ, куло­лӣ, қолибофӣ пайдо гардиданд. Дар рушду равнақи сан­ъати миллии имрӯзаи Афғонистон мактаби санъати тасвирӣ ва ҳу­нармандии Кобул (таъсисаш 1921) мавқеи муҳимму на­­заррас дошт. Ҳаёти воқеӣ, зиндагии мардуми одӣ ва муборизаҳои озодихоҳонаи халқҳои афғон дар асарҳои рас­сомони машҳури Афғонистон Абдулғафур Брешно, Ғавсуддин, Хайрмуҳаммад ва дигарон хеле возеҳ акс андохтаанд. Ҳай­калтарошон Муҳаммадҳайдар ва Муҳаммад­ризои Қан­да­ҳорӣ бо асарҳои гуногунжанри худ хеле маъ­руфият пайдо кардаанд.