cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ванадий
Ванадийро асосан дар металлургияи сиёҳ истифода мебаранд. Хӯлаҳои ванадийдори оҳан, титан, ниобий, алюминий ва ғ.-ро дар саноати авиатсиявӣ ва ракетасозӣ кор мефармоянд. Ванадии металлии холис дар энергетикаи атомӣ ва истеҳсоли асбобҳои электронӣ, пайвастҳои ванадий дар саноати химия ва тиб истифода мешаванд. Бисёр пайвастҳо ва хӯлаҳои ванадий заҳрнок мебошанд. Хусусан оксидҳо, намакҳо ва хлоридҳои ванадий ба организм зарари калон мерасонанд.
Бо мақсади пешгирии заҳролудӣ ҳавои коргоҳро аз чанг ва дуди пайвастҳои ванадий тоза нигоҳ доштан лозим аст. Коргарон бояд бо респиратор ва противогазҳои дорои филтри аэрозолӣ таъмин карда шаванд. Барои муҳофизати пой аз кислотаҳо мӯза мепӯшанд. Одамоне, ки бо ванадий ва пайвастҳои он сарукор доранд, баъди ҳар 2 сол як маротиба аз назорати тиббӣ мегузаранд.
Гора-Подол (ноҳияи Грайворонск)
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Грайворонск, ки дар вилояти Белгород қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Грайворонск
Ванадий
Гурӯҳ:Унсурҳои химиявӣ
Замин
Баъзе тасаввуроти бостонӣ ва таҳқиқоти ав­валия дар шинохти Замин
Ба назари одами бостонӣ Замин ҳамчун як чизи паҳну ҳамворе менамуд, ки дар маркази Олам қарор дошта, болояш бо гунбази фалак пӯшида шудааст. Ин гумони сода дар имтидоди таърихи тӯлоние ҳукмрон буд, ҳатто ба ҳамин гуна тасаввур ба таркиби динҳо ҳам ворид шуда буд. Баъдан дар ҳамон дунёи қадим ақоиди мухталифи илмию фалсафӣ оид ба шаклу андоза ва мақоми Замин дар Коинот низ шакл гирифта, то ҳадде ба дараҷаи як ақидаи томе расида буд, ки ба пояи мустаҳками таҷрибаву мушоҳидаҳои дақиқ такя мекард. Ин табақаи баъдӣ медонистанд, ки Замин курашакл буда, дар фазо муаллақ аст. Тақр. дар асрҳои 6-5 то м. дар бораи мудаввар будани шакли Замин донишманди маъруфи юнонзамин Фисоғурис (Пифагор) изҳори ақида карда буд. Дар миёнаи садаи II то м. Кратеси Моллусӣ нахустин муҷассамаи маснӯи Замин — глобусро сохта буд. Баъдтар (асри 2 то м.) Батлимиюс (Птолемей) тарзу усули сохтани глобусро муфассал баён кард. Пас аз Батлимиюс аввалин касе, ки глобуси илмӣ сохтааст, Абурайҳони Берунӣ буд.
Тетериха (ноҳияи Харовск, Вологда)
Тетериха — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Муҳтавои тавлидии корбар
Контент ё муҳтавои (тавлидшудаи) корбар (User-generated content (UGC), Пользовательский контент) — муҳтавои иттилоотие, ки онро создаваемое корбар месозад. Яке аз мафҳумҳои асосии «Веб 2.0».
Умар Автурханов
Зиндагинома
Дар округи ҳарбии Закавказие хидмати ҳарбиро адо кардааст. Сипас, ӯро ба кор дар мақомоти корҳои дохилии Гурҷистон интиқол доданд ва дар он ҷо сардори шӯъбаи ҳифзи тартиботи ҷамъиятии шаҳри Сухуми буд.
Замин
Баъзе тасаввуроти бостонӣ ва таҳқиқоти ав­валия дар шинохти Замин
Андозаҳои Замин (дарозии давра ва радиус)-ро бори на­хуст донишмандони юнонӣ Эвдокс (асри 4 то м.), Эрастофен (асрҳои 2‒1 то м.) ва Посидоний (асрҳои 2‒1 то м.) бо усулҳои гуногун чен карда буданд. Олимони Ховарзамин ба муқаррар намудани ан­до­заҳои Замин аз садаи VIII машғул шуданд ва норасоиҳои ан­дозагириҳои пешиниёнро бартараф карданд. Чунонки Абу­райҳони Берунӣ дар «Китобу-т-тафҳим» овардааст, миқдори Замин «аз он чизҳост, ки марҷаи ӯ ба озмудан аст аз давр ва сипаси он ба чизҳои Замин. Ва ҳар гурӯҳе ӯро бад-он масофатҳо донистанд, ки ба ноҳияти эшон ба кор доштанд, чун астодинус (стадия) юнониёнро ва чужан гурӯҳи ҳиндувонро. В-аз ин ҷиҳат чун китобҳо ба тозӣ ҳамегардониданд ва андозҳо ба ҳақиқат дониста наёмад». Ин буд, ки зарурати аз нав санҷидани натиҷаҳои андозагириҳои пешина ба амал омад. Берунӣ хабар додааст, ки «Маъмуни халифа — писа­ри Ҳорунуррашид фармудааст, то андозаи Замин аз сар озмуда ояд. Ва гу­рӯҳеро аз доноёни замона чун Холиди Марварудӣ ва Абулбуҳтурии Массоҳ ва Алӣ ибни Исои Устурлобӣ ва гурӯҳе монанди эшон бифиристодааст сӯйи Дашти Сан­ҷар, то тариқи он ба кор доштанд ва ҳиссаи яке дараҷа биёфтанд аз доираи бузург дар Замин». Худи Берунӣ дар таърихи заминшиносӣ ҳамчун ихтироъгари усули комилан нави андозагирӣ маъруф шудааст, ки он аз муайян кардани кунҷи пастшавии уфуқ иборат аст. Маҳз бо ҳамин усул Абурайҳони Берунӣ радиуси Заминро чен кардааст. Аз рӯи ҳисоби ӯ радиуси Замин ба 12 803 337,036 газ ё мутобиқи ченакҳои ҳозира ба 6339,58 км баробар аст. Ин рақам аз натиҷаи андозагирии имрӯза (радиуси Заминро ба 6367,45 км баробар медонанд) ҳамагӣ ба андозаи 27,87 км тафовут дорад. Пас, Берунӣ андозаҳои Заминро бо дақиқкории фавқулода ҳисоб кардааст.
Умар Автурханов
Зиндагинома
Моҳи декабри соли 1991 раиси Кумитаи муваққатии маъмурияти ноҳияи Надтеречнийи Ҷумҳурии Чеченистон интихоб шуд. Аз апрели соли 1992 - сардори маъмурияти ноҳияи Надтеречний. Соли 1992 ӯ ҳамраиси ҳизби Марчо шуд, яке аз раҳбарони блоки ҳизбҳои мухолиф ба Ҷоҳар Дудаев ва ҷунбиши «Мизи мудаввар» буд.
Замин
Пайдоиши Замин
Ба омӯзиши пайдоишу инки­шо­фи Замин файласуфон ва астрономҳои қадим (Фисоғурис, Арасту, Аристарх ва дигарон) ибтидо гузошта буданд. Дар Ховарзамин Абурайҳони Берунӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абулҳасани Ахворӣ, Абунасри Ҷелонӣ, Абулхайри Розӣ, Маҳмуди Хоразмӣ ва дигар мутафаккирони барҷаста дар ҷараёни ҷунбишу тағйироти тадриҷӣ (эволютсия) будани қишри Заминро таъ­киду таъйид намуда, аз ин мавқеи назар сабабҳои пайдоиши кӯҳу чашмаҳо, водиву дараҳо ва зил­зиларо аз ҷиҳати илмӣ маънидод кардаанд. Нахустин фарзияи илмии аз абри ғубормонанд пайдо шудани ҳамаи сайёраҳои ман­зумаи Офтобро соли 1755 табиатшинос ва файласуфи олмонӣ И. Кант баён карда буд. Соли 1796 математики фаронсавӣ П. Лаплас фарзияи космогонии худро дар бо­раи пайдоиши сайёраҳои ман­зумаи Офтоб чоп кард. Бино бар ин фарзия ҷирмҳои ин манзума аз туманоти газӣ пайдо шудаанд. Мувофиқи фарзияи пешниҳодкардаи олими шӯ­равӣ О. Ю. Шмидт (1944) Офтоб дар сайри Галактика аз байни абри ғубор­монанди шиҳобӣ гузашта, онро дар шароити басо мусо­ид ба майдони ҷозибаи худ гирифтааст. Дар натиҷаи бар­хӯрд ва часпидани заррачаҳо моддаҳои лахта-лахтае таркиб ёфтан гирифтанд. Аз ҳамин лахтаҳо, ки аз ҳисоби часпиши зарраҳои нав ба нав меафзуданд, сайёраҳо, аз ҷумла Замин, ба вуҷуд омадаанд.
Умар Автурханов
Зиндагинома
Дар моҳҳои май-июни соли 1993 ӯ ба ташкили тазоҳуроти мусаллаҳонаи гурӯҳҳои мухолиф бар зидди Дудаев дар Грозний раҳбарӣ мекард. 16 декабри соли 1993 дар ҷаласаи раҳбарони мухолифони чечен раиси Шӯрои муваққати Ҷумҳурии Чеченистон интихоб шуд.
Замин
Пайдоиши Замин
Мувофиқи хулосаҳои илмии имрӯза Замин дар манзумаи Офтоб қариб 4,5 млрд сол пеш дар натиҷаи фишори ҷо­зи­бавии туманоти газуғуборӣ пайдо шудааст (нигар Кос­могония). Дар ин ҳол ҳаҷми туманот хурд шуда, суръати чархзанӣ афзудааст, ки ин боиси зичшавии туманот ва та­шаккули қурс гардидааст. Ҳангоми фишурдашавии туманоти газу ғуборӣ баландшавии ҳарорат сар шуда, дар марказ ситораи Офтоб ва аз моддаҳои атрофи он дигар сайёраҳо ба вуҷуд омадаанд. Замин дар ибтидо сард буда, аз коҳиши унсурҳои радиоактивии қаъри худ (уран, торий ва ғайра) ҳарорат пайдо кардааст. Дар натиҷаи дифференсиатсия Замин ба қабатҳои ҳаста (моеъ ва сахт), мантия ва қишр тақсим шудааст. Маҷмӯи ин қабатҳоро, ки бо сатҳи сахти Замин маҳдуд мешаванд (баъзан шартӣ) Замини сахт меноманд. Ба таҳқиқи Замин теъдоде аз илмҳо машғуланд. Шаклу ан­до­заи Заминро геодезия, ҳаракати Заминро ҳамчун ҷирми ос­мо­нӣ астрономия, майдони қувваҳо ва ҳолати физикии моддаҳои Замин ва амсоли онҳоро геофизика (қисман астрофизика), инчунин геокимиё, биология, экология ва маҷмӯи илмҳои геологӣ меомӯзанд.
Умар Автурханов
Зиндагинома
Моҳи январи соли 1995 муовини аввали раиси маъмурияти ҳудудии мақомоти федералии иҷроияи Ҷумҳурии Чеченистон таъйин шуд. Моҳи марти соли 1995 раиси Кумитаи ризоияти миллии Чеченистон интихоб шуд. Дар ин вазифа то 24 октябри соли 1995 буд.
Замин
Тавсифи Замин ҳамчун сайёра
thumb| Вулқони [[Чимборасо дар Эквадор, дуртар аз маркази Замин нуқта ба сатҳ ]] thumb|Муқоисаи Замин бо дигар сайёраҳои [[Манзумаи офтобӣ|Манзумаи Офтоб]] Шакли Заминро ба геоид қиёс мекунанд, ки аз шакли куравӣ кам фарқ мекунад. Геоид сатҳи барҷастаи маҳдудест, ки ба сатҳи миёнаи оби баҳру уқёнусҳо дар ҳолати оромӣ мувофиқ меояд. Радиуси Замин андаряк 6371,032 км, радиуси қутбии Замин — 6356,777 км. Масоҳаташ — 510∙106 км2 (аз ин 29,2%-аш хушкӣ), ҳаҷмаш — 1,083∙1012 км3, массааш 5,9733∙1024 кг, ки ин ба 1332946-и массаи Офтоб баробар аст. Зичии миёна — 5518 кг/м3. Тезшавии қувваи вазнинӣ дар хатти истиво ба 9,7803278 м/с2, дар қутбҳо ба 983,209 см/с2 баробар аст. Суръати гардиши Замин дар мадор ба ҳисоби миёна 29,7859 км/с. Замин якҷо бо Офтоб дар атрофи маркази Галактика (як даври гардиши галактикӣ тақр. ба 200 млн сол баробар аст), дар атрофи Офтоб (як давраш як сол) ва дар атрофи меҳвари худ (дар як шабонарӯз як бор) давр мезанад; дар натиҷаи претсессия (тақр. дар 26000 сол) ва нутатсия (тақр. дар ҳар 18,6 сол) оҳиста-оҳиста самти меҳвари гардишашро тағйир медиҳад. Кунҷи тамоюли меҳвари гардиши Замин нисбат ба ҳамвории мадори он 66°33' аст. Бадал шудани фаслҳои сол натиҷаи ба тарафи сатҳи мадор — эклиптика майл кардани меҳвари гардиши Замин мебошад. Радифи табии Замин — Моҳ дар гирди Замин аз рӯйи мадори эллипсӣ дар масофаи ба ҳисоби миёна 384400 км (~ 60,3 радиуси миёнаи Замин) давр мезанад. Массаи Моҳ (73,484∙1021 кг) тақр. ба 1:81,5 массаи Замин баробар аст. Маркази массаҳои манзумаи Замин — Моҳ аз маркази Замин ба андозаи ¾ радиуси он (тақр. 4700 км) ақиб мемонад. Ҳар ду ҷирм — Замин ва Моҳ дар атрофи маркази массаҳои манзума давр мезананд. Нисбати массаи Моҳ ба массаи Замин дар байни тамоми сайёраҳои манзумаи Офтоб ва радифони онҳо аз ҳама бештар аст, бинобар он манзумаи Замин — Моҳро аксар ду сайёра (сайёраҳои дугона) мешуморанд.
Аз сабаби мадори эллипсӣ доштани Замин масофаи байни Замин ва Офтоб дар давоми сол аз 147,100 млн км (дар перигелий) то 152,100 млн км (дар афелий) тағйир меёбад. Масофаи миёнаи аз Замин то Офтобро воҳиди астрономӣ меноманд ва он ба ҷойи воҳиди ченкунии масофа дар ҳудудҳои манзумаи Офтоб истифода мешавад. Давраи гардиши Замин, ки бо фосилаи вақти байни ду гузариши Офтоб аз нуқтаи эътидоли баҳорӣ мувофиқат мекунад, соли тропикӣ номида мешавад ва асоси тақвимҳои имрӯза мебошад. Давоми соли тропикӣ ба 365, 2422 шабонарӯзи офтобии миёна баробар аст.
Меҳвари гардиши Замин ба ҳамвории эклиптика таҳти кунҷи 23°26’21,448" майл мекунад (дар 12 соат 1.1.2000); Ин кунҷ дар сад сол ба 46,84024" кам мешавад. Ҳангоми ҳаракати Замин дар мадор, дар атрофи Офтоб дар давоми сол меҳвари гардиши он самти доимиро дар фазо қариб нигоҳ медорад. Ин боиси бадалшавии вақтҳои сол дар сайёра мегардад. Таъсири ҷозибавии Моҳ, Офтоб, сайёраҳо боиси тағйироти даврии дурударози экссентриситети мадор ва тамоюли меҳвари Замин мегардад, ки шояд яке аз сабабҳои тағйироти бисёрасраи иқлим бошад.
Тетериха (ноҳияи Харовск, Вологда)
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Харовск, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Умар Автурханов
Зиндагинома
Соли 1996 бо дастури сарвазири Федератсияи Русия Виктор Черномирдин муовини сардори Хадамоти федералии полиси андози Русия таъйин шуд. Махсусан барои Автурхонов вазифаи дигари ҷонишини директор (аз паи ҳам ҳафтум) ҷорӣ карда шуд. Ба кафедраи ҳифзи ҷисмонӣ ва бехатарӣ аз сӯхтор роҳбарӣ мекард.
Эмиляно Чeля
Эмиляно Чeля (тав. 21 июли 1985) — футболбози Албанӣ,.
Умар Автурханов
Зиндагинома
Моҳи апрели соли 1999 аз кор озод карда шуд. Дар ҳамон сол роҳбарии Академияи байналмилалии сохтмон ва экология буд.
Тетериха (ноҳияи Харовск, Вологда)
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Харовск (Вологда)
Умар Автурханов
Зиндагинома
Зодаи теипи (қавми) Пешхой.
Замин
Тавсифи Замин ҳамчун сайёра
Гардиши Замин дар атрофи меҳвари худ боиси бадалшавии рӯзу шаб дар рӯйи Замин гардида, даврияти бисёр равандҳои табииро муайян мекунад. Таъсири ҷозибавии Моҳ ва ба дараҷаи кам Офтоб боиси мадд дар уқё­нусҳо ва обшӯйшавии хушкӣ мегардад. Дар уқёнуси кушод дар наздикии хатти истиво маддҳои моҳтобӣ ба 1 м мерасанд. Дар ха­лиҷҳои танг баландии маддҳо чанд маротиба афзуда, ба 18 м мерасанд. Даври гардиши Замин яке аз воҳидҳои асосии ҳисоб кардани вақт мебошад.
Умар Автурханов
Эзоҳ
Гурӯҳ:Шахсиятҳо аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Википедиа:Зиндагиномаи муосирон Гурӯҳ:Зодагони соли 1946 Гурӯҳ:Зодагони 21 январ
Эмиляно Чeля
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони соли 1985 Гурӯҳ:Зодагони 21 июл Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Албания Гурӯҳ:Бозингарони Пaртизaни Тирaнa Гурӯҳ:Бозингарони Флямуртaри Влёре Гурӯҳ:Бозингарони KS Egnatia Гурӯҳ:Бозингарони Б.Ф. Турбинa Тсеррик Гурӯҳ:Бозингарони Шкумбини Пeкин Гурӯҳ:Бозингарони Б.Ф. Лячи Гурӯҳ:Бозингарони KS Lushnja Гурӯҳ:Бозингарони Tomori Berat Гурӯҳ:Бозингарони Aполёниa Фиэр
Замин
Тавсифи Замин ҳамчун сайёра
Табақаҳо ва сохти дохилии Замин Замин аз табақаҳои ҳамшафат (геосфераҳо)-и маг­нитосфера, атмосфера, ҳидросфера, ин­чу­нин биосфера иборат аст. Муҳити фазои наздизаминиро магнитосфера меноманд. Ин табақаи аз ҳама тӯлонии Замин аст. Хусусияти физикии он бо майдони магнитии Замин ва ама­лиёти мутақобили ин майдон бо ҷараёни мутақобили заряднок муайян карда мешавад. Замин ҳамеша дар зери ҷараёни корпускулавии Офтоб (ба истилоҳ боди офтобӣ) қарор до­рад. Дар назди мадори Замин суръати самтии ҳаракати зарраҳо аз 300 то 800 км/с мерасад. Плазмаи Офтоб майдони магнитиро ҳам­ро­ҳи худ меорад, ки шиддатнокиаш ба ҳисоби миёна ба 4,8∙103 А/м (6∙10-5 Э) баробар аст. Сарҳадди магнитосфераи маг­нитопауза аз ҷойе мегузарад, ки дар он фишори ди­намикии боди офтобӣ бо фишори майдони магнитии Замин баробар аст.
Замин бо атмосфера ё табақаи ҳаво иҳота шудааст. Доираи берунии атмосфера минтақаи радиатсионии Заминро дар бар мегирад. Массаи атмосфераи Замин тақр. баробари (5,15-5,3)∙1018 кг, фишори он ба сатҳи Замин ба ҳисоби миёна 101,325 кПа (1 ат.) аст. Зичии фишори атмосфера бо афзудани баландӣ зуд кам мешавад. Атмосфера аз қабатҳои тропосфера, стра­тосфера, термосфера, экзосфера, ионосфера иборат буда, ҳар қабат бо хусусияти физикию кимиёияш фарқ мекунад. Атмосфераи Замин барои нури Офтоб, ки сатҳи Заминро то ҳарорати миёнаи +22°С гарм мекунад, шаффоф аст. Ба сатҳи Замин нобаробар омада расидани энергияи гармӣ боиси буғшавии оби уқёнусҳо дар миқёси васеъ ҷойивазкунии массаҳои атмосферӣ ва бориш мегардад. Абрҳо гармии Офтобро инъикос мекунанд, газҳои гуногун (буғи об, гази карбон, метан, оксиди нитроген ва ғайра) дар атмосфе­ра ба сардшавии сайёра монеъ мешаванд. Тавозуни гар­мии мавҷудбудаи сайёра ноустувор аст ва дар таърихи Замин он боиси баландшавии ҳарорати глобалӣ (дар давраи ангиштсанг) ва ҳам пастшавии он (дар давраҳои яхбандӣ) гардидааст.
Ҳидросфера табақаи обии Замин буда, байни атмосфера ва қишри сахти Замин (литосфера) ҷойгир аст. Ҳидросфера тамо­ми оби баҳру уқёнусҳо, обҳои рӯйизаминӣ ва зеризаминӣ (дар хушкиҳо), яху барфи Арктикаю Антарктика, инчунин обҳои атмосферӣ ва биологӣ (оби организмҳои зинда)-ро дар бар мегирад.
Биосфера табақаи махсуси кураи Замин буда, ҷойи зисти организмҳои зинда аст. Он қисми поинии атмосфера (тро­пос­фера), тамоми ҳидросфера ва қисми болоии қишри Замин (литосфера)-ро то умқи 2-3 км дар бар мегирад (нигар Биосфера).
Сохти дохилии Замин (Замини сахт)
Дар ҳоли ҳозир аз нигоҳи илмӣ Замин аз қишр, мантия ва ҳаста (ядро) иборат аст, ки онҳо бо хусусиятҳои физикӣ, таркиби кимиёӣ ва минералогии худ аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Дар геофизика ин қабатҳоро бо ҳарфҳо ифода мекунанд: А — қишри Замин, B, C ва D — қабатҳои мантияи Замин, Е — ҳастаи берунии Замин, G — ҳастаи дохили (субядро)-и Замин.
Қишри Замин
Қишри Замин қабати ғайриякҷинса ва мураккабтарин буда, қариб 1 дарсади ҳаҷми Заминро ташкил медиҳад. Аз чандин навъ (тип)-и қишри Замин континентӣ (хушкӣ) ва уқёнусии он бештар паҳн шудааст. Ғафсии қишри Замин дар уқёнусҳо 5-10 км, дар континентҳо то 40-70 км аст. Сохти навъи котинентӣ се қабат дорад: болоӣ — таҳшинӣ (аз 0 то 20 км), мобайнӣ, номи шартиаш «гранитӣ» (аз 10 то 40 км) ва поинӣ — ба истилоҳ «базалтӣ» (аз 10 т о 70 км), ки онро сатҳи Конрад аз қабати «гранитӣ» ҷудо мекунад. Қишри Замин аз ҷинсҳои таҳшину магмавӣ таркиб ёфта, аз мантия бо сатҳи Мохоровичич ё мухтасаран ҳудуди Мохо ҷудо шудааст (нигар Қишри Замин). Мантияи Замин поинтар аз ҳудуди Мохо сар шуда, то умқи 2980 км мерасад. Он байни қишри Замин ва ҳастаи Замин ҷойгир буда, 83 дарсади ҳаҷм (ғайр аз атмосфера) ва 67 дарсади массаи Заминро ташкил медиҳад. Мантияро ба қабатҳои болоӣ (В), мобайнӣ (С) ва поинӣ (D) ва қабати поини (охири)-ро ба қабатҳои D› ва D" ҷудо мекунанд. Мантияи болоӣ (қабати В) поинтар аз ҳудуди Мохо хобида, умқи то 400 км, мантияи мобайнӣ (қабати С) умқи аз 400 то 670 км ва мантияи поинӣ (қабати D) умқи аз 670 то 2980 км-ро дар бар мегирад. Қисми болоии онро, ки бевосита дар таги қишр хобидааст, субстрат меноманд, қишру субстрат якҷо литосфераро ташкил медиҳанд. Моддаи мантия асосан сахт буда, дар умқи байни 100—400 км тадриҷан нарм шудан мегирад ва ба ҳолати моеъ мерасад. Дар ин ҷо манбаъҳои тафта (магма) ба вуҷуд меоянд, ки онҳо амалиёти вулканҳоро таъмин мекунанд. Равандҳои тектоникӣ, зилзила, вулканизм, пайдо шудани кони сарватҳои зеризаминӣ бо модда ва энергияи мантия вобастаанд (нигар Мантияи Замин). Радиуси миёнаи ҳастаи Замин тақр. 3,5 км буда, ба ҳастаи берунӣ (қабати Е) ва ҳастаи дохилӣ (қабати G) тақсим мешавад, ки аз ҷиҳати хосиятҳои физикӣ аз ҳамдигар фарқ мекунанд. Он қариб 15 дарсади ҳаҷми Заминро ташкил медиҳад. Ҳастаи берунӣ умқи 2980-5150 км-ро ишғол мекунад. Ҳастаи берунӣ моеъ буда, дар он ҷо суръати мавҷҳои арзии зилзила то сифр коҳиш меёбад. Ҳамчунин суръати мавҷҳои тӯлии зилзила аз 13,6 км/соат дар ҳудуди болоӣ то 8,3 км/соат дар ҳудуди поинӣ кам мешавад. Ҳангоми гузариш аз мантия ба ҳаста зичии муҳит зуд меафзояд (аз 5600 кг/м3 то 10000 кг/м3). Дар натиҷаи ҳаракати ҳастаи моеъ дар атрофи меҳвари гардиши Замин дар ҳас­таи берунӣ ҷараёни электр пай­до мешавад, ки он майдони асо­­сии магнитии Заминро ба вуҷуд меоварад. Ҳастаи дохилӣ (қаба­ти G) поинтар аз қабати Е то мар­каз ҷойгир аст. Ҳастаи беру­нӣ сахт буда, дар он мавҷҳои тӯлии зилзила қариб 11,2 км/соатро ташкил медиҳанд ва қа­риб тағйир намеёбанд, чунки дар ин фосилаи умқ фишор қа­риб доимист. Дар охири садаи XX му­қаррар карда шуд, ки сур­ъати кунҷии даврзании ҳастаи дохилӣ нисбат ба суръати қа­батҳои сахти берунии Замин 1-2 % баландтар аст. Ин нисбат ба ҳастаи моеъ ва сахт ғеҷидани мантия, инчунин анизотропияи меридиании хосси суръати ҳас­таи дохилиро мефаҳмонад. Му­ҳаққиқон тахмин мекунанд, ки ҳастаи дохилӣ аз ҳисоби ҳастаи берунӣ афзоиш меёбад.
Тавсифи физикии Замин
Ҳангоми ҳаракат ба маркази Замин қимати зичӣ, фишор, қувваи вазнини, хосиятҳои чандирии моддаҳо ва ҳарорати Замин тағйир меёбад. Зичии миёнаи қишри Замин — 2800 кг/м3. Зичии миёнаи қабати таҳшинии қишри Замин 2400-2500 кг/м3, қабати «гранитӣ» 2700 кг/м3, қабати «базалтӣ» 2900 кг/м3. Дар сарҳадди қишри Замин ва мантия зичӣ якбора то 3100-3500 кг/м3 меафзояд. Баъд он ҳамвор афзуда, дар қисми поини атмосфера ба 3600 кг/м3 ва дар сарҳадди ҳаста ба 5600 кг/м3 мерасад. Ҳангоми гузариш ба ҳаста зичӣ якбора то 10000 кг/м3 баланд шуда, баъд дар маркази Замин ҳамвор то 12500 кг/м3 меафзояд.
Тирӣ ревир
тирӣ ревир (Tree River) — номи дарёе аст, ки дар давлати Канада равон аст.
Муҳтавои тавлидии корбар
Мафҳуми «маводи иттилоотии корбар» аз он вақт инҷониб дар нашрияҳои интернетӣ аз соли 2005 васеъ истифода мешавад, қаблан он асосан дар муошират байни маъмурияти манбаъҳои интернет ҳангоми кор бо маълумоти дорои аҳамияти иттилоотӣ истифода мешуд. Контенти корбар — ин сомона ё саҳифаҳои суолу ҷавобҳо (рус. ЧаВо), рӯзмараҳои интернетӣ (блогҳо), подкастҳо, хостингҳои акс- ва видеомаводҳо, Вики-лоиҳаҳо ва монанди онҳоянд.
Маълумоте, ки корбарон тавлид мекунанд, танҳо як қисми мундариҷаи манбаъро ташкил дода метавонанд. Масалан, қисми зиёди мундариҷа дар Amazon.com аз ҷониби соҳибони амвол сохта шудааст ё иҷозат дода шудааст, аммо баррасиҳо ва рейтингҳои маҳсулотро корбарони мустақил нашр мекунанд.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Муҳтавои тавлидшудаи корбар
Замин
Тавсифи физикии Замин
Шитоби қувваи вазнинӣ дар Замин то умқи 2500 км кам тағйир ёфта, аз қимати 10 м/соат2 камтар аз 2 % фарқ мекунад. Дар сарҳадди ҳаста он ба 10,7 м/соат2 баробар буда, баъд дар маркази Замин ҳамвор то сифр коҳиш меёбад. Аз рӯи маълумоти зичӣ ва шитоби қувваи вазнинӣ фи­шореро, ки баробари афзоиши умқ пайваста баланд ме­шавад, ба ҳисоб мегиранд. Он дар таги қишри материкӣ ба 1 гПа наздик буда, дар таги қабати В қариб 1,4 гПа, қабати С қариб 35 гПа, сарҳадди ҳаста қариб 136 гПа ва дар маркази Замин қариб 361 гПа (3,6 млн атмосфера)-ро ташкил медиҳад.
Ҳарорати Замин баробари афзоиши умқ баланд мешавад. Ченкунии бевоситаи ҳарорат танҳо то умқи барои пар­макунӣ дастрас (12,26 км дар ибтидои садаи XXI) имконпазир аст. Ҳолати гармии умқи Замин ва қабатҳои геологии онро дар асоси баҳодиҳиҳо ва ҳисобкуниҳои гуногун муайян мекунанд (нигар Геотермия). Ҳарорати Замин дар умқи 100 км 1400—1700 K, дар сарҳадди мантия ва ҳаста (3-4)∙10³ K, дар маркази Замин (5-6)∙10³ аст. Парешонии баҳодиҳӣ дар умқи мантия ва ҳаста беш аз 1000 K, яъне ±30% мебошад, ҳол он ки ҳарорати литосфераро бо дақиқии ±10% баҳо додан мумкин аст.
Аз рӯи зичӣ ва суръати мавҷҳои зилзила бузургиҳоеро, ки хосиятҳои чандирии моддаҳои Заминро нишон медиҳанд, ҳисоб мекунанд. Часпакии моддаи мантия баланд ва поин­тар аз сарҳадди астиносфера (сохти дохилии Замин), шояд, на камтар аз 1023 Па∙соат аст; часпакии астиносфера хеле паст (1019—1021 Па∙соат) мебошад. Чунин меҳисобанд, ки дар натиҷаи ин дар астиносфера зери таъсири нобаробари сарборӣ аз тарафи қишри Замин оҳиста ҷоришавии массаҳо дар самти уфуқӣ ба амал меояд. Часпакии ҳастаи берунӣ нисбат ба часпакии мантия хеле кам аст.
Инкишофи Замин ва қишри он ба равандҳои геологӣ во­бастаанд, ки бо таъсири қувваҳои дохилӣ (эндогенӣ) ва хориҷӣ (экзогенӣ) ба амал меоянд. Аз таъсири мутақобили ин қувваҳо иқлим, тарҳи материкҳо, паҳноии баҳру уқё­нусҳо, самти ҷараёни дарёҳо ва ғ. тағйир меёбанд. Тағ­йироти сохти қишри Заминро равандҳои тектоникӣ ва ҷойи зуҳуроти онҳоро тектоносфера меноманд.
Замин майдонҳои магнитии ҷозибавӣ ва электрикӣ дорад. Ба амали майдони ҷозибавии Замин шакли куравии Замин, бисёр нишонаҳои релефи сатҳи замин, маҷрои дарёҳо, ҳаракати пиряхҳо ва дигар равандҳо сабаб шудаанд. Манбаи асосии майдони магнитии Замин дар ҳастаи сайёра ҷойгир аст (нигар Магнетизми Замин). Соҳаи фазои наздизаминӣ, хосияти физикии он, ки аз рӯйи майдони магнитии Замин ва таъсири мутақобилаи он бо боди офтобӣ муайян карда мешавад, магнитосфера ном дорад. Бо майдони магнитии Замин май­дони электрикии он сахт алоқаманд аст. Замини сахт заряди электрикии манфӣ (қариб — 3∙10² Кл) дорад, ки он бо заряди мусбии ҳаҷмии атмосфера пур карда мешавад.
Таркиби кимиёии Замин
Бино ба фарзияҳои космо­гонии замони ҳозира таркиби кимиёии сайёраҳо, ради­фони онҳо ва шиҳобҳо бояд ба таркиби Офтоб наздик бошад. Таҳлили кимиёии ҷинсҳои за­минию қамарӣ, шиҳобҳо ва таҳлили спектрии Офтобро бо ҳам муқоиса карда, маълумотро доир ба зичӣ ва дигар хусусиятҳои физикии моддаҳои зеризаминӣ ба назар гирифта, таркиби Замин ва геосфераҳои гуногуни онро ба таври умумӣ тавсиф намудан мумкин аст.
Дар таркиби Замин (ҳам аз ҷиҳати масса ва ҳам аз ҷиҳати миқдори атомҳо) оҳан, оксиген, силитсий ва магний бартарӣ доранд. Ҷамъулҷамъи онҳо беш аз 90 дарсади массаи Заминро ташкил медиҳад. Қариб нисфи қишри Замин аз оксиген ва зиёда аз чоряки он аз силитсий иборат аст. Ҳиссаи алюминий, магний, калсий, натрий ва калий низ кам нест. Оксиген, силитсий ва алюминий пайвастҳои дар қишр хеле паҳншудаи дуоксиди силитсий (SiO2) ва гилзамин (Al2O3)-ро ташкил медиҳанд.
Дар зер маълумоти муфассал дар бораи таркиби кимиёии Замин оварда шудааст (барои газҳои инертӣ додаҳо бо 10−8см3/г; барои унсурҳои боқимонда — бо фоиз овада шудааст).
Табақаи ҷуғрофиёӣ
Қисми зиёди рӯи Заминро уқёнуси Олам ишғол кардааст (361,1 млн км2 ё 70,8 %). Уқёнуси Олам аз уқёнусҳои Ором, Атлантика, Ҳинд ва Яхбастаи Шимолӣ иборат аст; баъзе муҳаққиқон қисмҳои наздиарктикии уқёнусҳои Атлантика, Ором ва Ҳиндро ба уқёнуси алоҳида — Ҷанубӣ ҷудо мекунанд. Ҷойи амиқтарини уқёнус — новаи Мариана дар уқёнуси Ором, 10920 м, умқи миёнаи уқёнус — 3900 м. Хушкӣ 149,1 млн км2 (29,2 %)-ро ташкил медиҳад, ки шаш материки калон: Авруосиё, Африқо, Амрикои Шимолӣ, Амрикои Ҷанубӣ, Антарктида, Австралия ва ҳамчунин ҷазираҳои сершуморро ба вуҷуд овардааст. Ба материкҳо тақсим кардани хушкӣ бо тақсимот ба тарафҳои олам мувофиқат намекунад: Авруосиё ду тарафи олам — Ав­рупо ва Осиё ва материкҳои амрикоӣ як тарафи олам — Амрикоро дар бар мегиранд; баъзан ҷазираҳои уқёнуси Оромро ҳамчун қисмати махсус — Уқёнусия ҷудо меку­нанд, ки масоҳати он якҷо бо Австралия ҳисоб карда мешавад. 100,5∙106 км2-и материкҳо дар Нимкураи шимолӣ ва 48,5∙106 км2-аш дар Нимкураи ҷанубӣ ҷой гирифтаанд. Баландии миёнаи хушкӣ — 875 м. Нуқтаи баландтаринаш 8848 м (қ. Ҷомолунгма дар қ-кӯҳҳои Ҳимолой). Бештари материкҳо (48,2∙106 км²) аз пастиҳо (аз с. б. 0-200 м) иборат аст. Баландию пуштакӯҳҳо (аз с. б. 200—500 м) 33∙106 км2-и масоҳати хушкӣ, кӯҳҳои аз 500 м баландтар қисми боқимондаи хушкӣ, аз ҷумла кӯҳҳои баландиашон аз 200 м зиёд танҳо 16.106 км2-ро ташкил медиҳанд. Қариб 800000 км2-и хушкӣ аз с. б. пасттар ҷой гирифтааст, ки депрессия ном дорад.
Табақаи ҷуғрофиёӣ, яъне табақаи ландшафтӣ дорои хусусиятҳои табиии Замин аст, ки ғафсии он аз 40 км зиёд нест. Фаъолияти хоҷагии инсон дар ҳамин ҷо мегузарад. Энергияи манбаъҳои гуногун (асосан Офтоб) дар ҳудуди табақаи ҷуғрофиёӣ (ландшафтӣ) ба гармӣ, молекулавӣ, кимиёӣ, кинетикӣ, потенсиалӣ, электрӣ барин шаклҳои энергия табдил меёбад. Ба сабаби курашакл будани Замин табақаи ҷуғрофиёӣ ба минтақаҳои арзӣ тақсим шудааст, ки онҳо чун минтақаҳои гармии аз ҷиҳати иқлим фарқкунанда зоҳир мегарданд. Намуди рӯи Замин аз таъсири қувваҳои табиӣ ва фаъолияти хоҷагии инсон тамоман тағйир ёфтааст.
Манбаи асосии ҳамаи равандҳои дар табақаи ҷуғро­фиёӣ баамалоянда энергияи Офтоб мебошад. Байни тро­пикаи шимолӣ ва ҷанубӣ Офтоб дар як сол ду бор дар самтурраъс қарор мегирад; давомоти рӯз дар хатти истиво дар давоми сол ба 12 соат баробар буда, байни тропикаҳо аз 11 то 13 соат фарқ мекунад. Дар арзҳои муътадил байни тропикаҳо ва доираҳои қутбӣ дар самтурраъс қарор намегирад, баландии нисфирӯзии вай тобистон нисбат ба зимистон хеле зиёд аст. Ин тафовутҳои мавсимӣ баробари наздикшавӣ ба қутб меафзоянд. Тобистон Офтоб дар па­си доираҳои қутбӣ ғуруб ва зимистон вақти зиёд тулӯъ намекунад. Дар қутбҳо сол ба 6 моҳи рӯзона ва 6 моҳи шабона тақсим мешавад.
Дар ҳудудҳои атмосфера радиатсияи Офтоб таъсири минтақавӣ надорад, ки ба ин миқдори гуногуни буғи об ва ғубор, абрнокии гуногун ва дигар хусусиятҳои ҳолати газӣ ва коллоидии атмосфера сабаб мешаванд. Тақсимшавии хушкӣ ва баҳрҳо, хусусиятҳои орография, маҷрои баҳрҳо ҳам хусусияти ғайриминтақавӣ дорад.
Ҳидросфера
Ҳама таркибҳои ҳидросфера ё табақаи обии Замин об дорад. Ин об ҳамаи геосфераи Заминро фаро мегирад. Беш аз 94 дарсади ҳаҷми умумии ҳидросфера дар уқёнусу баҳрҳо, қариб 4 % дар обҳои зеризаминӣ, қариб 2 % дар таркиби криосфера ва ҳамагӣ 0,013 % дар обҳои рӯизаминии хуш­кӣ (дарёҳо, кӯлҳо, обанборҳо, ботлоқҳо) ҷойгир аст. Дар таркиби обҳои табиӣ қариб ҳамаи унсурҳои кимиёӣ мавҷуданд. Дар оби уқёнусҳо оксиген, ҳидроген, хлор ва натрий, дар оби хушкӣ карбонатҳо бартарӣ доранд. Миқдори моддаҳои минералӣ дар обҳои хушкӣ (шӯр) вобаста аз шароити маҳал ва пеш аз ҳама иқлим фарқ мекунад. Минералнокии дарёҳо ва кӯлҳои обашон ширин кам буда, шӯрии онҳо аз 50 то 1000мг/л тағйир меёбад. Шӯрии оби баҳрҳо аз 1 то беш аз 40 ‰ (баҳри Сурх) буда, ба ҳисоби миёна қариб 35‰-ро ташкил медиҳад. Намак аз ҳама бештар дар кӯлҳои обашон шӯр (баҳри Майит то 310 ‰) ва обҳои шӯри зеризаминӣ (то 600 ‰) ба назар мерасад. Барои уқёнуси Олам гардиши фаъоли об хос аст.
Қисми бештари ҳидросфера дар қишри Замин (ҳидрогео­сфера) ва мантияи Замин ҷойгир аст, вале обҳои зеризаминие, ки дар мубодилаи об бо муҳити атроф фаъолона иштирок мекунанд, фақат 0,7 дарсади захираҳои умумиро ташкил медиҳанд. Дар ҳудуди хушкӣ обҳои рӯизаминӣ дар кӯлҳо, обанборҳо, ботлоқҳо ва дарёҳо ҷамъ шудаанд. Миқдори зиёди об дар кӯлҳо (аз рӯйи баҳодиҳиҳои гуногун аз 176 то 275 ҳазор км3) мавҷуданд. Кӯлҳои сарбаста индикатори хосси тағйирёбии иқлим мебошанд.
Дар садаи XX обанборҳои калон сохта шуданд. Масоҳати обанборҳо аз 400 ҳазор км2 зиёд буда, якҷо бо масоҳати кӯлҳои танбаӣ (Байкал, Онега, Зайсан, Виктория, Онта­рио ва ғайра) ба 800 ҳазор км2 мерасад. Ҳавзҳои сунъӣ ҷо­ришавии устувори дарёҳои хушкиро тақр. 25 % зиёд мекунанд. Ҳаҷми асосии обҳои рӯизаминӣ дар бот­лоқҳо ҷамъ шудаанд. Масоҳати уму­мии ботлоқҳо қариб ба 3 млн км2 (қариб 2 дарсади хушкӣ) мерасад. Ҳаҷми умумии оби ботлоқҳо — қариб 11,5 ҳазор км3. Қисми аз ҳама серҳаракати ҳидросфера дарёҳо ме­бошанд. Ҳаҷми умумии оби дарёҳои ҷаҳон кариб 2120 км3-ро ташкил медиҳад, вале ин ҳаҷм дар давоми сол ба ҳисоби миёна қариб 24 бор нав мешавад; захираҳои обии дарёҳо дар як сол — қариб 43 ҳазор км3.
Дар табиати Замин криосфера, ки дар он захираҳои бузурги об (дар намуди яху барф) ва сардӣ ҷамъ шудаанд, нақши бузург дорад. Ях­ои табиӣ (аз ҷумла зеризаминӣ) масоҳати 72,4 млн км2 (14,2 дарсади рӯйи Замин ва 50 дарсади сатҳи хушкӣ), пиряхҳо ва пӯшишҳои пиряхӣ 16 млн км2 (11 дарсади хушкӣ), яхи зеризаминӣ 32 млн км2 (21,5 дарсади хушкӣ), яхи баҳрӣ 26 млн км2 (7 дарсади уқёнус)-ро ташкил медиҳанд; барфу ях рӯи Заминро дар давоми сол аз 53,6 то 91,2 млн км2 (дар охири садаи XX — ибтидои садаи XXI ба 99,2 млн км2 расид) мепӯшонанд. Массаи аз ҳама зиёди яхҳои рӯизаминиро пиряхҳо ва пӯшишҳои пиряхӣ ташкил медиҳанд (30∙1015, қариб 5 баробар зиёд аз массаи моеъҳои рӯйизаминӣ дар хушкӣ), дар онҳо 98,2 дарсади ҳамаи массаи ях ҷамъ шудааст. Яхбандии ҳозира дар Антарктида (ҳаҷмаш 23296630 км3, масоҳати паҳншавиаш 13979 ҳазор км2), Амрикои Шимолӣ бо Гренландия (2431773 км3, 2076,6 ҳазор км²), Аврупо (21082 км3, 92,1 ҳазор км2), Осиё (16260 км3, 136,8 ҳазор км2), Амрикои Ҷанубӣ (12690 км3, 32,3 ҳазор км2), Уқёнусия (550 км3, 0,82 ҳазор км2), Африқо (<1 км3, 0,02 ҳазор км2) паҳн шудааст. Масоҳати қабати мавсимии барф дар Нимкураи шимолӣ бештар буда, дар он ҷо он материки бузургро мепӯшонад; дар Нимкураи ҷанубӣ барф камтар буда, бештар дар хушкии уқёнуси Олам ба назар мерасад. Яхҳои баҳрӣ зимистон дар Нимкураи ҷанубӣ дар масоҳатҳои калони уқёнуси Олам дар атрофи Антарктида, дар минтақаи бараш 500—2000 км ба вуҷуд омада, тобистон об мешаванд ва аз онҳо танҳо изи борик боқӣ мемонад. Дар натиҷаи гармшавии глобалии иқлим ҳаҷми криосфера кӯтоҳ ва масоҳати яхҳои бисёрсола дар уқёнуси Яхбастаи Шимолӣ кам мешавад: дар 10 соли охири садаи XX — ибтидои садаи XXI қариб 9 % дар моҳи декабр ва 2,5 % дар моҳи март. Давомоти яхбандӣ дар дарёҳо ва кӯлҳо кам шуда, дар аксарияти ноҳияҳои кӯҳистон пиряхҳо об шуда завол меёбанд.
Минтақа ва ноҳияҳои ҷуғрофиёӣ
Минтақаҳои ҷуғ­рофиёӣ ва ноҳияҳои ҷӯрофиёӣ дар рӯи Замин мувофиқи қо­нуни сайёравии минтақавии ҷуғрофиёӣ тақсим карда мешаванд. Ҳамзамон ба сохтори минтақавии тақсимкунии хушкӣ ва уқёнусҳо тарҳи материкҳо ва масоҳати хушкӣ дар арзҳои гуногун, хусусияти шаклҳои калони релеф ва ғ. таъсири зиёд мерасонанд. Минтақаҳои ҷуғрофиёӣ вобаста ба он, ки ташаккули онҳо дар навбати аввал ба ҳаҷми радиатсияи Офтоб вобаста аст, масоҳати дақиқи арзии дохилӣ доранд. Дар ҳудуди минтақаҳо, ки дар хушкии Замин ҳудудҳои нисбатан васеъро ишғол мекунанд, дар натиҷаи тавозунҳои гуногуни энергия ва шароитҳои намнокӣ тафовутҳои тӯлию бахшӣ зоҳир мешаванд. Хушкии Заминро ба минтақаҳои арктикӣ, антарктикӣ, суб­арктикӣ, субантарктикӣ, муътадил, субторопикӣ, тро­пикӣ, субэкваторӣ ва экваторӣ тақсим мекунанд.
Минтақаи арктикӣ масоҳати 6 млн км2 ё 4 дарсади хушкиро ишғол мекунад. Дар ноҳияҳои биёбонҳои арктикӣ ва тундраҳои арктикӣ, ки васеъ паҳн шудаанд, ҷазираҳои Канадаи галаҷазираҳои Арктика, ҷазираи Шписберген, қисми шимолии нимҷазираҳои Ямал, Гидан, Таймир ва ғ. ҷойгиранд.
Минтақаи антарктикиро қариб пурра биёбонҳои яхпӯши Антарктика фаро гирифтаанд, ки масоҳати 14 млн км² ё 9,4 дарсади хушкиро ишғол мекунанд.
Минтақаи субарктикӣ масоҳати 13,5 млн км2 ё 9 дарсади хушкиро ишғол мекунад. Ноҳияҳои ҷуғрофиёӣ дар ҳудуди минтақа густариш ёфта, тундраҳои шимол дар ҷануб ба бешаҳои сираки тундра иваз мешаванд.
Минтақаи субантарктикиро марғзорҳои назди­уқё­нусӣ асосан дар ҷазираҳои қисми ҷанубии уқёнуси Ат­лантика фаро гирифтаанд.
Минтақаҳои муътадил дар Замин аз ҳама паҳновартарин буда, масоҳати 38,8 млн км² ё 26 дарсади хушкиро ишғол мекунанд. Дар минтақаи муътадили Нимкураи шимолӣ ҳаҷми хушкӣ дар арз аз ҳама зиёдтар буда, дар Нимкураи ҷанубӣ хеле танг ва тадриҷан ба ҷануб дохил мешавад. Бинобар ин ландшафтҳои хушкӣ дар арз тӯл кашидаанд ва сарҳадди ноҳияҳо дар арз хеле васеъ шудааст. Тафовути шиддати гардиши биологӣ дар минтақаи муътадили Ним­кураи шимолӣ, ки боиси афзоиши таъминоти гармӣ дар самти ҷануб гардидааст, имкон медиҳад, ки дар ҳудуди он ду зерминтақа — бореалӣ дар шимол ва суббореалӣ дар ҷануб ҷудо карда шавад. Минтақаи бореалӣ бештар ноҳияи тайгаро, ки хеле васеъ аст, дар бар мегирад ва ба се зерноҳия — шимолӣ, миёна, ҷанубӣ ҷудо карда ме­шавад. Дар ҳудудҳои минтақаи суббореалӣ, ки таъминоти гармӣ хеле баланд аст, таносуби гармӣ ва намӣ на танҳо дар арз, балки дар тӯл низ хеле тағйир меёбад, ки ин боиси гуногунии зиёди сохтори он мегардад. Дар ҳудудҳои бахши уқёнусӣ бешаҳои дарахтони паҳнбарг бартарӣ доранд. Дар бахшҳои уқёнусии ғарбии Авруосиё ва Амрикои Шимолӣ зери таъсири аз ғарб воридшавии шамол ва ҷараёнҳои уқёнусии гарм (Голфстрим, Куросио) ноҳияҳои ҷуғрофиёӣ васеъ шудаанд ва ба самти шимол ҷой иваз намудаанд, вале дар бахшҳои наздиуқёнусии шарқӣ ҷараёнҳои сарди уқёнусӣ ҳудуди ноҳияҳоро дар ҷануб танг кардаанд. Дар бахшҳои хушкии ноҳияҳои Авруосиё бешадаштҳо, даштҳо, нимбиёбонҳо ва биёбонҳо васеъ паҳн шудаанд, вале дар Амрикои Шимолӣ дар робита ба нақши монеавии Кордилера густариши субмеридианӣ доранд.
Минтақаҳои субтропикӣ масоҳати 21,6 млн км2 ё 14,5 дарсади хушкиро ишғол мекунанд. Барои онҳо иваз­шавии хеле мураккаби ноҳияҳо хос аст, ки бо дараҷаи гуногун ва хусусияти намнокӣ алоқаманд мебошад. Дар Нимкураи шимолӣ минтақаи субтропикӣ аз маҷмӯи томи ноҳияҳо ва спектрҳои баланди ландшафтҳо иборат буда, сохтори ноҳиявии минтақаи субтропикӣ дар Нимкураи ҷанубӣ хеле сода аст. Дар бахши наздиуқёнусии ғарбии ҳамаи материкҳо ноҳияҳои бешаҳои ҳамешасабзи да­рах­тони дуруштбарг инкишоф ёфтаанд, дар бахши хуш­кӣ нимбиёбону биёбонҳо доман густурдаанд, ки дар Нимкураи шимолӣ масоҳати васеъро ишғол мекунанд. Ҳангоми ҳаракат ба соҳилҳои шарқии материкҳо ним­биё­бонҳо ва биёбонҳоро даштҳо ва прерияҳо (даштҳои васеъ дар Амрикои Шимолӣ) иваз карда, тадриҷан ба бешаҳои омехтаи намнок табдил меёбанд.
Минтақаҳои тропикӣ масоҳати 29,1 млн км2 ё 19,5 дарсади хушкиро ишғол мекунанд. Дар ин минтақаҳо ландшафтҳои гарму хушки биёбонӣ ва нимбиёбонӣ инкишоф ёфта, дар Африқо, Австралия, Осиё, инчунин Амрикои Ҷанубӣ масоҳати васеъро фаро гирифтаанд. Ба туфайли гардиши устувори боди хушк (пассатӣ) дар соҳилҳои ғарбии материкҳо биёбонҳои соҳилии нисбатан сернам (Атакама, Намиб) ташаккул ёфтаанд. Дар Нимкураи ҷанубӣ дар соҳилҳои ғарбии материкҳо зери таъсири ҷараёни сарди уқёнусӣ сарҳадди минтақаи тропикӣ ба шимол наздик мешавад. Дар канораҳои шарқии материкҳо дар ҳудудҳои минтақаҳои тропикӣ бешаҳои мавсимӣ ва намноки доимӣ ташаккул меёбанд.
Минтақаҳои субэкваторӣ масоҳати 19,6 млн км² ё 13,1 дарсади хушкиро ишғол мекунанд. Мувофиқи афзоиши намнокии умумӣ аз зонаҳои тропикӣ то экватор саваннаҳои биёбоншуда, бешаҳои сирак, буттазорҳо, бе­шаҳои намноки ҳамешасабз ва намноки мавсимӣ ҳам­дигарро дар масоҳати васеъ иваз мекунанд. Дар Африқо ва Амрикои Ҷанубӣ ивазшавии васеи арзии ноҳияҳо равшан маълум аст. Дар Осиё дар робита ба гардиши атмосфера ва нақши монеавии релеф ҳудуди ноҳияҳо бештар тамоюли субмеридианӣ дорад.
Минтақаи экваторӣ дар масоҳати 6,4 млн км2 ё 4,4 дарсади хушкӣ, дар Амрикои Ҷанубӣ, Африқо ва Осиё доман густурдааст. Сохтори ноҳиявии минтақа хеле сода аст: дар ҳудуди он ноҳияҳои бешаҳои ҳамешасабзи серборон мавҷуданд, ки аз шимол, шарқ ва ҷануб бо ноҳияҳои бешаҳои ҳамешасабзи омехта бо дарахтони баргрез фаро гирифта шудаанд.
Тирӣ ревир
Эзоҳ
Гурӯҳ:Дарёҳои Канада
Ангел Луис Роблес Беренги
Ангел Луис Роблес Беренги (Ángel Luis Robles Berengüí; 20 апрели 1982, Сеэгин, Испания) — футболбози испанӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 20 апрел Гурӯҳ:Зодагони соли 1982 Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Испания Гурӯҳ:Бозингарони БФ Real Madrid C Гурӯҳ:Бозингарони БФ Реал Мадрид Кастила Гурӯҳ:Бозингарони БФ СД Понферрадина Гурӯҳ:Бозингарони БФ Lorca Deportiva Гурӯҳ:Бозингарони БФ Alzira Гурӯҳ:Бозингарони БФ Roquetas Гурӯҳ:Бозингарони БФ Dénia Гурӯҳ:Бозингарони БФ UCAM Murcia
Замин
Таърихи геологии Замин
Дар давраи тоархей (то 4 млрд сол пеш), ки даво­моти онро баъди аккретсия олимон аз 10 то 150 млн сол муайян кардаанд, Замин хеле гарм ва гудохта буд. Он ба ҳастаи филиззии моеъ (асосан оҳан) ва мантияи силикатӣ, ки қисми болоии он «уқёнуси тафта»-и ғафсиаш якчанд сад км буд, ҷудо мешуд. Массаи асо­сии об як қисми атмосфераи қадимии аз буғи об ва газҳо (асосан гази карбон ва нитроген) таркибёфта буд. Баъзе олимон нисбатан дер­тар дар натиҷаи бегазшавии қаъри Замин дар рафти тадриҷан сардшавии сайёра ба вуҷуд омадани атмосфераро тахмин мекунанд.
Замин дар давоми 1 млрд сол бо суръати 100°С ба сардшавӣ сар кард. Ҳангоми сардшавии «уқёнуси тафта» дар сатҳи он қишри сахт — қишри ибтидоии заминӣ, шояд, таркибаш базалтӣ ба вуҷуд омад. Замин аз ҷониби шиҳоб­пораҳо бомбаборон шуд, ки дар натиҷаи он дар рӯйи Замин танӯраҳои сершумори андоза­ашон гуногун ташаккул ёфтанд. Дар ҷойҳои афтиши шиҳобпораҳо гудозаҳо ҷорӣ шуданд. Вақте ки ҳарорати Замин аз ҳарорати ҷӯшиши об паст шуд, аз атмосфераи қадимӣ миқдори зиёди об борид, ки он уқёнуси Оламро ба вуҷуд овард: об дар натиҷаи сардшавӣ ва шӯшабандии мантия қисман ҷудо шуд.
Ба плитаҳо (порчаҳо)-и андозаашон хурд тақсимшавии литосфераи ибтидоӣ қариб 4,3-4 млрд сол пеш ба амал омад, ки ба он селҳои конвексионӣ дар мантия ва баландшавии ҷараёни моддаҳои гармшудаи қаърии мантия мусоидат намуданд. Ғайр аз ин дар натиҷаи ҷоришавии гудозаи таркиби фавқуласосӣ қитъаҳо бо литосфераи ибтидоӣ зич ташаккул ёфтанд, ки онҳо ба мантияи пои­нии қисман гудохташуда фурӯ рафтанд. Тектоникаи «ҷа­нинӣ»-и плитаҳо сар шуд. Дар ноҳияҳои аз ҳам дуршавии плитаҳо қишри уқёнусии нав ва дар ноҳияҳои наздикшавии плитаҳо мавзеъҳои зичшавии литосфераи ибтидоӣ пайдо шуданд. Дар ноҳияҳои зичшавии лито­сфераи ибтидоӣ, ҷойҳои зичшавии тектоникӣ ва ғафс­шавии қишри базалтии ибтидоӣ манбаъҳои тафтаи ан­дезитӣ пайдо шуданд, ки барои ташаккули моддаҳои қиш­ри континентӣ (хушкӣ) ҳамчун асос хидмат карданд.
Дар давраи архей (қариб 4-2,5 млрд сол пеш) қисми зиёди рӯйи Заминро уқёнус бо қишри базалтӣ ишғол кард, ки дар ҳудудҳои он камонакҳои андезитии сершумори вулканӣ, инчунин пуштакӯҳҳои вулкании дохилиплитавӣ ва байниплитавии гунаи Исландияи ҳозира мавҷуд буданд. Мантияи болоӣ нисбат ба мантияи ҳозира гармтар буд ва плитаҳои литосферии дар мантия фурӯрафта ба мантияи поинӣ фурӯ нарафта, тез гарм мешуданд. Аз мантия миқ­дори зиёди гудозаи таркиби фавқуласосӣ гудохта мешуд. Дар раванди фурӯравӣ фазои байни камонакҳо тадриҷан кам шуда, бархӯрди камонакҳои вулканӣ ба амал омад, ки натиҷаи он пайдошавии қитъаҳои қишри континентии ибтидоӣ («ҳаста»-и қитъаҳои оянда) мебошад. Дар охи­ри архей дар ҳудудҳои қитъаҳои муттаҳидшудаи қиш­ри континентӣ кӯлу дарёҳо мавҷуд буданд, ҷилдҳои плат­формавии ибтидоӣ (оҳаксанг дар ҷануби Африқо ва ғар­би Австралия) ғун шуданд. Дар интиҳои архей дар натиҷаи бархӯрди «ҳастаҳо»-и сершумор бо қишри кон­тинентии ибтидоӣ ва магматизми калий-натрийи гранитоидии ка­лон­миқёс қитъаҳои васеъ (ё аввалин дар таърихи Замин фав­қулконтиненти Моногей, ки онро Пангей 0 низ меноманд) ташаккул ёфтанд. Дар давоми инкишофи архейии Замин 50- 70 % (шояд бештар)-и ҳаҷми моддаҳои ҳозираи қишри континентҳо ташаккул ёфтааст. Дар давоми архей оби уқёнус тадриҷан сард шуд. Ҳудуди 2,5 млрд сол пеш бо нахустин яхбандии умумӣ — яхбандии Гурон машҳур аст. Таввасути фаъолияти ҳаётии бактерияҳои сианӣ дар атмосфераи Замин бори нахуст оксигени озод пайдо шуд.
Дар аввали протерозойи ибтидоӣ хушкии бузурги охири архей дар натиҷаи пайдо шудани рифҳои континентӣ ва минбаъд ба рифҳои байниконтинентӣ табдил ёфтани онҳо ва оғози пайдошавии қишрҳои уқёнусии нав аз байн рафт. Ҳавзаҳои уқёнусии пайдошуда, ки хушкиҳоро ҷудо карда, минтақаҳои серҳаракати протерозойи ибтидоиро ба вуҷуд овардаанд, аз рӯйи давраи Вилсон инкишоф ёфтаанд. Басташавии ҳавзаҳои уқёнусӣ дар натиҷаи бархӯрди блокҳои хушкии онҳоро маҳдудкунанда дар охири про­терозой (1,8-1,6 млн сол пеш) боиси пайдоиши хушкии бузурги на­ви Мегагей (онро Пангейи I низ меноманд) гардид. Дар охири дав­раи чиндоршавӣ (аз рӯйи ҷадвали стратиграфии байналмилалӣ — ибти­дои мезозой ва протерозой) хушкии бузург пора-пора ва дар охири давраи чиндоршавӣ (охири мезозой ва протерозой, қариб 1 млрд сол пеш) Родиния ё Пангейи II пайдо шуд. Дар ибтидои давраи чиндоршавии охирин (ибтидои палеопротерозой) Родиния ба Лаврентия (платформаи Амрикои Шимолӣ), Балтика (платформаи Аврупои Шарқӣ), Сибир (платформаи Сибир), Сино-Корея (платформаи Хи­той, Корея), Янсзи (платформаи Хитойи Ҷанубӣ), Тарим (массиви Та­рим), Баренс-Гиперборей (платформаи фарзиявии Гиперборей) ва ба дараҷаи зиёд ба Гондванаи муттаҳид (платформаҳои ҷанубӣ — Амрикои Ҷанубӣ, Африқо, Ҳин­дустон, Австралия, Антарктидаро муттаҳид кард) тақсим шуд. Хушкиҳои қадимӣ ба ҳавзаҳои уқёнусии нав тақсим шуданд, ки онҳо баъд минтақаҳои серҳаракати фанерозой: Протояпетус (минтақаи Анлантикаи Шимо­лӣ), Прототетис (минтақаи баҳри Миёназамин), уқёнуси Палеоосиёӣ (минтақаи Урал-Охота)-ро ба вуҷуд оварданд. Ҳамаи пораҳои хушкиро, эҳтимол, уқёнуси Прапатсифик иҳота мекард, ки дар сарҳадди он бо материкҳо мин­тақаи серҳаракати уқёнуси Ором инкишоф ёфт. Дар охи­ри протерозой ва палеозой минтақаҳои серҳаракат таҳаввулоти мураккаб ва бисёрдавраро аз сар гузаронданд. Хотимаёбии инкишофи онҳо (ғайр аз минтақаи уқёнуси Ором) дар натиҷаи басташавии уқёнусҳо ва бархӯрди хушкиҳои қадимӣ дар аввали мезозой боиси ташаккули хушкии бузурги Пангей гардид.
Дар натиҷаи тақсимшавии Пангей дар ҳудуди юраи ибтидоӣ ва миёна (қариб 175 млн сол пеш) уқёнусҳои ҳозираи Атлантик, Ҳинд, Яхбастаи Шимолӣ, инчунин уқёнуси Неотетис ба вуҷуд омаданд. Кушодашавии уқё­нусҳо дар бисёр минтақаҳои Замин дар давраи табошир ба вулканизми траппӣ (музофоти траппии Парана дар Ам­рикои Ҷанубӣ, Этендек дар Африқо, Декан дар нимҷазираи Ҳиндустон ва ғайра) сабаб шуд. Ҳангоми басташавии Нео­тетис, ки дар ҳудудҳои он хушкиҳои хурди сершумор — «хушкиҳои кандашуда»-и Гондвана (ки ин уқёнусро ба ҳавзаҳои алоҳида ҷудо карданд) мавҷуд буданд, минтақаи серҳаракати Алпу Ҳимолой ташаккул ёфт. Ҳавзаҳои аз қадим боқимондаи Неотетис пастхамиҳои Ион ва Левантин дар қисми шарқии баҳри Миёназамин мебошанд. Дар эраи мезозой дар натиҷаи рифпайдошавӣ дар паси камонакҳои вулкании ҷазираҳо пастиҳои Черноморияи Шарқӣ, Черноморияи Ғарбӣ, Қафқози Ҷанубӣ ва дар эраи кайнозой пастиҳои ғарбии баҳри Миёназамин (пастиҳои Алҷазоир, Тиррен ва ғайра) ташаккул ёфтанд. Масоҳати уқёнуси Ором дар давоми мезозой ва кайнозой аз ҳисоби ба самти он ҳаракат кардани хушкиҳои ҳамҳудуд кам шуд. Дар минтақаи серҳаракати уқёнуси Ором дар мезозой ва кайнозой ҳодисаҳои муҳимми тектоникӣ ба амал омаданд. Бархӯрди камонакҳои ҷазиравӣ бо канори Амрикои Ши­молӣ ва Амрикои Ҷанубӣ дар охири мезозой боиси та­шаккули кӯҳҳои чиндори Кордилера ва чиндоршавии Анд­ҳои Марказӣ гардид. Тақр. дар ҳамин вақт дар натиҷаи бархӯрдҳо дар канори шимолии Осиё минтақаи чиндори Чукоткаи Боло пайдо шудааст. Ҳодисаҳои тектоникӣ дар давраи мезозой тамоми музофоти шарқии Осиёро фаро гирифта буданд.
Дар охири кайнозой, дар давраи тектоникии нави ин­кишофи Замин сохтори ҳозира ва релефи Замин комилан шакл ги­рифт. Бархӯрди бардавоми хушкиҳои бузурги Ҳин­дустон бо Авруосиё боиси пайдоиши баландтарин кӯҳҳои Ҳи­молой ва ташаккули кӯҳҳои минтақаи Осиёи Марказӣ (Ҳиндукуш, Қарақорум, Помир, Тиёншон, Кунлун, Нан­шан, Синлин, Олтой, Саяна, кӯҳҳои Назди Байкал ва Паси Байкал) гардид. Дар қисми шимолу шарқии ин минтақа силсилахарсанги зериобии Байкал пайдо шуд. Ба самти шимол ҷойивазкунии плитаи Арабистон боиси пайдоиши халиҷи Адан ва баҳри Сурх гардида, онро аз плитаи Африқо ҷудо кард. Ба самти шимолу ғарб ҷоивазкунии як қисми нимҷазираи Арабистон боиси қадафрозии силсилакӯҳҳо дар ҷанубу ғарби Осиё (аз ҷумла Қафқози Калон ва Хурд) гардид. Дар сарҳадди миотсен ва плиотсен дар уқёнуси Олам силсилаи ҳозираи қ-кӯҳҳои миёниуқёнусӣ ташаккул ёфт, ки Антарктидаро аз Амрикои Ҷанубӣ ҷудо кард. Дар давраи чорумин ноҳияҳои шимолии Аврупо ва Амрикои Шимолиро қабатҳои сершумори барф пӯшонданд.
Таърихи инкишофи олами органикӣ дар Замин
Тасав­вуроти ҳозира дар бораи давраҳои аввали инкишофи ҳаёт дар Замин асосан фарзиявӣ мебошанд, чунки давраи син­тези абиогенӣ ва таҳаввулоти пайвастҳои органикӣ аз ҳудудҳои аз ҷиҳати геологӣ ҳуҷҷатикунонидаи таърихи Замин (қариб 4 млрд сол пеш) берун мебароянд. Эҳтимол, ин равандҳо ба давраи сайёраи нахустин тааллуқ доранд ва шояд шакли аввалини тоҳуҷайравии ҳаёт дар рӯйи Замин макони муваққатии ассамблеяҳои худҳосилкунандаи молекулаҳои кислотаҳои рибонуклеат (КРН) буданд, ки дар сатҳҳои намнок дар натиҷаи хушк шудани ҳавзҳои хурд пайдо шудаанд. Дар ин асос шаклҳои бештар устувор ва сервазифаи КРН (ба ном риботситҳо) пайдо шуданд, ки дар худ моддаҳои ҳидрофибиро синтез ва адсорбсия карда тавонистанд. Пайдоиши дастгоҳи синтези сафеда ва кислотаҳои дезоксирибонуклеат (КДН) барои таҳаввулоти биологӣ шароит муҳайё карданд.
Таърихи инкишофи ҳаёт дар Замин аз рӯи боз­ёфтҳои боқимондаи организмҳо ва изи фаъо­ли­яти ҳаётии онҳо, ки дар таҳнишастҳои ҷинс­ҳои кӯҳӣ боқӣ мондаанд, аз нав барқарор карда ме­шавад.
Дар ибтидои архей дар шароити атмосфераи гази карбон ва нитрогенаш нисбатан зич ва ҳарораташ хеле баланд аввалин прокариотҳо пайдо шуданд. Қадимтарин боқимондаҳои онҳо дар ҷинсҳои метаморфии Гренландия (синна­шон қариб 3,85 млрд сол) дарёфт гардиданд. Организмҳои аввали архей (синнашон қариб 3,5 млрд сол) гурӯҳҳои гуногуни архебактерияҳо ва бактерияҳо мебошанд. Дар охири архей қис­ман аз атмосфера ҷудошавии CO2, пасшавии фишор ва ҳарорати атмосфера ба амал омад. Ҷамоаи прокариотҳои гармидӯст ҷойи худро ба шаклҳои сардидӯст доданд, микроорганизмҳои фотосинтезкунанда (асосан бактерия­ҳои сианӣ) паҳн шуданд. Дар охири архей (қариб 2,7-2,5 млрд сол пеш), эҳтимол, эукариотҳо, аз ҷумла обсабзҳо пайдо шудаанд.
Дар давраи протерозой намудҳои гуногуни эукари­отҳо ба қайд гирифта шудаанд: қариб 2,3-2 млрд сол пеш аллакай занбӯруғҳои микроскопӣ вуҷуд доштанд, қариб 1,8 млрд сол пеш рустаниҳо ва ҳайвоноти ҳуҷайрадор (исфанҷиҳо) пайдо шуданд. Мисли архей дар протерозой ғуншавии маҳсулоти фаъолияти ҳаётии бактерияҳои си­анӣ ва дигар бактерияҳо ба амал омад. Қадимтарин бозёфтҳои боқимонда ва изи ҳаракати ҳайвоноти сер­ҳуҷайраи ҳуфрадор ба нимаи якуми протерозой (қа­риб 1,5-1 млрд сол) тааллуқ доранд. Қадимтарин рӯда­ковокҳои фарзиявӣ аз таҳнишастҳои синнашон қариб 1,5 млрд сол пеш маълуманд. Тақр. 1,3-1 млрд сол пеш дар натиҷаи муътадилшавии таркиби намак ва ҳаҷми оби баҳрҳо аф­зоиши тези намудҳои гуногуни эукариотҳо сар шуд.
Дар давраи венд (қариб 600—535 млн сол пеш) ҷонварони гуногуни серҳуҷайраи нармбадан инкишоф ёфтанд, ки баъзе аз онҳо ба ҳайвоноти бемуҳраи ҳозира монанд буданд: медузаҳо, марҷонҳои ҳаштпои нарм, паҳн­кирмҳо, ҳалқакирмҳо, бандпойҳо, нармбаданҳо, хор­пӯс­тон. Дар ин давра аввалин ҳайвонҳои бузургҷусса (дарозиашон беш аз 1 м) пайдо шуданд. Дар баъзе гурӯҳи ҷонварон устухонбандии органикӣ вуҷуд дошт.