Аҷам
А́ҷам (عجم) — мафҳумест, ки тарзи навишташ ба алифбои арабии форсӣ сегуна буда, мувофиқан се маънии гуногун дорад: аввалан: اجم — ба як маънии мушаххас, «беша», меояд (муқоиса шавад: «шери аҷам»), сониян: ءجم -(а) номи муштараки халқҳои ориётабори форс — тоҷик ва (б) ҷойҳои будубоши онҳо, солисан: اءجم — ду маънӣ дорад: (а) «кундзабон» (маънои луғавӣ) — ба қавли муаллифи «Ғиёс-ул-луғот», «он ки ба забони арабӣ сухани фасеҳ гуфтан натавонад» яъне чун мардуми дигар мамолик ба билоди араб мерафтанд ва аз боиси новоқифии забони арабӣ бо арабҳо камо ҳаққа, муколама карда наметавонистанд, арабҳо онҳоро аҷам ё уҷм меномиданд. Ва (б) гунг ва аъҷамӣ — нодон, «мардумони ғайриараб». Ин ду тарзи навишти «А.» ва фарқи маъниҳои хосси он дар матнҳои исломӣ зикр шудаанд. Масалан, дар Қуръон عجم (аҷам) истифода шудаст: «Агар онро ба яке аз аҷамон нозил мекардем, боз ҳам (мушрикон) бадон имон намеоварданд» (сураи «Шуаро», ояти 198). Валекин дар ҳадис, чун мушахассан ба аҳли Форс ишорат рафта, ءجم (Аҷам) корбаст шудааст. Албатта дур нест, ки баъди фатҳи мулки Эрону Турони таърихӣ дар шуури иҷтимоию сиёсии арабҳои музаффар «аъҷам» ё «аҷам» ҳамчун рамзи бартарии фарҳангии нажоди сомӣ бар нажоди ориёӣ нақш баста бошад. Ба ҳар ҳол дар аҳди Умавиён таҳқиру таъни аҳли Аҷам авҷ гирифт. Ва бар асари ҳамин хурдагирии хурдандешона аст, ки дар охири асри 8 дар Ориёзамин вокуниши зиддиарабие мавсум ва маъруф ба «ҷунбиши шуубия» падид омад. Дар зеҳни таърихии мо нақши ин ҳаракати фарҳангию иҷтимоӣ чунон банур аст, ки шиори шуубия ба зарбулмасали тоҷикӣ табдил ёфта: «Гузашт, он ки Араб таъна бар Аҷам мезад». Валекин, ҳарчанд, ки арабҳо ҳомилу ҳомии дини нав буданду дар оғози бархӯрди сиёсию низомии Арабу Аҷам ғолибон мафкураи рӯҳонии худро бар мағлубон ба зӯри шамшер талқин карда буданд, шуубия рангу раванди зиддиисломӣ пайдо накард. Баръакс, назарияпардозони ин ҷунбиш дар муборизаи нобаробарашон барои барқарор намудани мақоми таърихию фарҳангии аҷамон аз тавонмандиҳои иҷтимоии ислом (талқини бародарию баробарии мусулмонон) ҳамаҷиҳата истифода бурдаанд. Фарҳангиён ва ҳатто бархе аз адабиётшиносони Эрони муосир ءجم-ро аз اءجم ба ҳадде, ки бояд, фарқ накарда ва Аҷамро умуман номи таҳқиромез пиндошта, аз истифодаи он ҳанӯз ҳам ҳазар мекунанд, ҳол он ки Аҷамро Хоқонӣ, Абулқосими Фирдавсӣ, Абуалии Балъамӣ, Асадии Тусӣ, Умари Хайём, Саъдии Шерозӣ ва диг. ватандӯстони асили ориётабор кор фармудаанд, ки ному насабашон мояи ифтихори таърихию фарҳангии ҳар як тоҷику эронии им­рӯзӣ мебошад. Ва низ ҳақиқати таърихист, ки аҳли фазлу дониши Варазрӯду Хуросон Аҷамро ҳамчун исми таъ­рихии худашон ва сарзаминашон пазируфтанд. Гузашта аз ин, баробари ба Ҳинду Покистони кунунӣ омадани муҳоҷирони тоҷик (ба қавли мардуми маҳаллӣ «вилоятзо») ва ба мақоми баланди маданию сиёсӣ расидани забони форсӣ ба гунаи шарқиэронӣ (аз аҳди Султон Маҳмуд сар карда то оғози истилои англис) Аҷам ба он ҷо низ паҳн гардид. (Таваҷҷуҳ шавад ба унвони осори хаттии он диёр: луғатномаи «Баҳори Аҷам», таърихномаи ада­бии Шиб­лии Нӯъмонӣ «Шеър-ул-Аҷам», девони форсии Муҳаммади Иқбол «Забури Аҷам» ва диг.) Дар зимни ин ашрофи илму адаби Варорӯду Хуросон ду тадбири шуубигунаро ба кор бурданд. Аввалан, Аҷамро аз рӯйи шакл (морфология) ва мазмун (семантика) тасниф карда اءجم ва ءجم -ро ҳамчун воҳидҳои луғавии мустақил аз ҳам ҷудо карданд. Сониян, барои ءجم ваҷҳи тасмияе сохтаанд, ки як маънии тамоман бикрро ба миён овард. Бино ба ин таъбири этимологӣ, Аҷам аслан аз номи ориёии «Ҷам(шед)» баромадааст, ки ба гунаи «ал-Ҷам» арабӣ шуда, дар талаффуз «лом»-ашро гум кардааст. Барои қадр кардани ин ду тадбир бояд донист, ки иқдоми мазкур зодаи як замони фархунда аст; як даврони хуҷастае, ки онро ба куллияти хеш Эҳёи Аҷам унвон кардан айни воқеияти таърихист. Ва он тадбирҳо мисли саъю кӯшиши бесобиқаи Абуалии Сино барои собит кардани қудрати илмии забони порсии дарӣ (тавассути навиштани «Донишнома») як бахши муҳимми ҳамин растохези сиёсию фарҳангӣ мебошад, ки ӯро хитобаи манзуми Фирдавсӣ «Аҷам зинда кардам бад-ин порсӣ» ҳусни оғоз бахшидааст. Ва аз ғурури инқилобии Эҳёи Аҷам аст, ки дар майдони ҳарбу зарби шуубиён низ гоҳ-гоҳ турктозиҳои идео­логӣ рух додаанд; ҷо-ҷо худнигарӣ ҷойгузини худгарӣ шуда, баробариҷӯйӣ ба бартариҷӯйӣ табдил ёфтааст. Масалан, дар қасидаи Асадии Тусӣ «Мунозираи Арабу Аҷам» оҳанги ватандӯстии ориёӣ ба ҳадде баланд аст, ки аҷамӣ ҳат­то Иброҳими Халилуллоҳро ҳам ориёиасл мехонад! Вақте ки араб дар ғояти ифтихор аз Муҳаммад ёд мекунад, аҷамӣ бо забони Тусӣ мегӯяд: