cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Асҳоби Раъй
АСҲÓБИ РАЪЙ (арабӣ: أصحاب الرَّأْي), номи яке аз ду гароиши аслӣ ва тамоюли муҳимми фиқҳӣ дар садаҳои нахустини исломӣ, ки ба ҷонибдорӣ аз корбурди шеваҳои иҷтиҳод бо раъй дар истинботи аҳкоми фиқҳӣ шуҳрат ёфтааст ва фақеҳони сарзамини Ироқ, бахусус имом Абуҳанифа ва ёрони ӯ дар таърих ба унвони барҷастатарин намояндагони он шинохта шудаанд. Истилоҳи Асҳоби Раъй бо фароянди таърихиаш ҳамеша дар баробари истилоҳи асҳоби ҳадис қарор дошта, бинобар нисбӣ будани мафҳуми онҳо муайян намудани марзе ва фарқ гузоштан дар байни онҳо душвор аст. Аз баррасии корбурди шеваҳои фиқҳии роиҷ дар назди асҳоби ҳадис ва муқоисаи он бо равишҳои истинбот дар назди Асҳоби Раъй бармеояд, ки ихтилофи ҳар ду гурӯҳ дар корбурди раъй ва асар (ҳадис) амри нисбӣ аст. Ҳатто сахттарин тарафдори мактаби аҳли ҳадис корбурди раъйро дар истинботи аҳком ба таври куллӣ рад накарда, балки онро дар мавридҳои муайян ва ба таври маҳдудтаре ба кор бурдааст ва мухолифати онҳо беш­тар дар баробари раъйи мазмум будааст. Шадидтарин фақеҳони раъйгаро низ мухолифат бо ҳадиси саҳеҳ ва ривояти муътамадро ҷоиз нашуморида, корбурди раъйро ба мавридҳои хос ва назароти дурусти иҷтиҳодӣ дар чаҳор­чӯби шаръ, ҳарчанд бо абъоди васеътаре ҳам бошад, марбут донистаанд.
Корбурди раъй дар фиқҳи исломӣ собиқаи дерина дорад ва решаҳои он ба рӯзгори паёмбари ислом (с) ва замони саҳобагон бармегардад (ниг. Раъй). Равиши корбурди раъй ба маънои аслиаш дар сарзамини Ироқ, бавижа дар шаҳри Куфа пештар аз дигар сарзаминҳои исломӣ ва мар­казҳои илмии ҷаҳони ислом рушд ва такомул ёфт. Ҳузури бевосита ва ё бавоситаи се тан аз саҳобагони бузург – Умар (рз), Алӣ (рз) ва Абдуллоҳ ибни Масъуд (рз), ки дар байни асҳоб аз тарафдорони корбурди раъй ба шумор мерафтанд, дар ин сарзамин дар ташаккули сареи ин раванд нақши муассир дошт ва онҳо нахустин поягузорони он будаанд. Тобеини куфӣ ва худи имом Абуҳанифа – намоёнтарин чеҳраи мактаби аҳли раъй амал ба раъйи фиқҳӣ ва усули мактаби худро бар пояи назароти фиқҳии он се саҳоба медонанд. Дар такомули раванди корбурди раъй дар ҳавзаҳои ҳуқуқии сарзамини Ироқ пас аз он ақволи фиқҳии Ибни Аббос ва Ибни Умар низ таъсири созандае доштаанд.
Саҳобагон раъйро ба маънои васеаш, яъне ҳам дар дарки маънои оятҳо ва нусус (далелҳо)-и дигари шаръ, ҳам дар татбиқи дурусти аҳком ва ҳам дар қиёси масоили тоза ба кор мебурданд.
Адабиёт
Гурӯҳ:Асҳоби Қуръон
Каменовка (деҳа)
Каменовка (Каменовка) — деҳаест дар Русия, ки дар ҳайати ноҳияи Красноуфимский, вилояти Свердловск медарояд.
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Красноуфимский Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Огибка (ноҳияи Колчугин)
Огибка — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Колчугин, ки дар вилояти Владимир қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Колчугин
Curtiss-Wright CA-1
Curtiss-Wright CA-1 (Curtiss-Wright CA-1) — як ҳавогарди сохтаи Curtiss-Wright дар кишвари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико аст. Ин ҳавогард дар 1935 нахустин парвози худро анҷом дод.
Манобеъ
Гурӯҳ:Ҳавогардҳо Гурӯҳ:Мақолоти ҳавогардҳо
Гиорги Лориа
Гиорги Лориа (გიორგი ლორია; 27 январи 1986, Гурҷистон) — футболбози русӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 27 январ Гурӯҳ:Зодагони соли 1986 Гурӯҳ:Дарвозабонони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Русия Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Гурҷистон Гурӯҳ:Бозингарони БФ Dinamo Tbilisi Гурӯҳ:Бозингарони БФ OFI Crete Гурӯҳ:Бозингарони БФ Olympiacos F.C. Гурӯҳ:Бозингарони БФ Krylia Sovetov Samara
Валерий Чаптинов
Зиндагинома
11 июни соли 1945 дар дехаи Верх-Апшуяхтаи нохияи Шебалинскии вилояти автономии Ойрот таваллуд шудааст. Аз рӯи миллаташ — олтойӣ. Вай соли 1967 Институти хоҷагии қишлоқи Олтойро бо ихтисоси олими соҳаи чорводорӣ хатм кардааст. Муддати кӯтоҳ директори стансияи давлатии байнирайонии зотпарварии Уст-Коксинск буд. Солҳои 1969 — 1972 котиб, баъд раиси комиҷроияи Совети ноҳияи Уст-Коксин шуда кор кард. Солҳои 1972—1976 котиб, котиби дуюм, котиби якуми комитети комсомолии вилояти Кӯҳистони Олтой шуда кор кардааст. Солҳои 1976—1978 дар Академияи илмҳои ҷамъиятшиносии назди КМ КПСС таҳсил кардааст. Солҳои 1978—1983 инструктори КМ КПСС, котиби якуми комитети ноҳиявии ноҳияи Кош-агач буд. Соли 1983 котиб, аз соли 1984 то соли 1988 котиби дуюми КМ ҲКИШ-и Кӯҳистони Олтой.
Дар Олтой
1 феврали соли 1994 аз 27 нафар 21 овоз гирифта, раиси Маҷлиси давлатии Ҷумҳурии Олтой интихоб шуд . 30 январи соли 1997 дар иҷлосияи Маҷлиси давлатӣ раиси ҳукумати Ҷумҳурии Олтой интихоб шуд, ки аз моҳи март ба номи Совети Вазирон маълум гардид.
Дар Россия
Вакили Съезди XXVIII КПСС.
Моҳи марти соли 1990 вакили халқи РСФСР интихоб шуд. Вай аъзои фраксияи «Соҳибихтиёрӣ ва баробарӣ» ва комиссияи конститутсионии Съезди вакилони халқи РСФСР буд. Моҳи феврали соли 1993 вакили Анҷумани I муассисони Ҳизби коммунисти Федератсияи Русия буд.
10 августи соли 1997 дар Маскав даргузашт.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Дорандагони ордени «Нишони Фахрӣ» Гурӯҳ:Дорандагони ордени Байрақи Сурхи Меҳнат Гурӯҳ:Дорандагони ордени Дӯстӣ (Русия) Гурӯҳ:Даргузаштагони Маскав
Костеничи (ноҳияи Сураж)
Костеничи — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Сураж, ки дар вилояти Брянск қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Сураж
Исток (ноҳияи Великоустюг, Вологда)
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Великоустюг, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Великоустюг (Вологда)
Резпардоз
Микропратсессор (Microprocessor), резпардоз ё резпардозанда  — асбоби х86 эълон кардаанд, ки 26- уми феврали соли 1999 номгузори карда шудааст. Ядро Pentium III намоиш медиҳад, ки дар худ ядрои Deschutes барои истифодаи процессори Pentium II мебошад. Бо фарқияти пештар васеъ кардани камандаҳо дохил кардани асбоби SSE ва корҳои хотираи у. Ин имконият дод, ки бисёртар кардани асбоби SSE дар ҷумлаҳои нав истифода баранд ва ҳамин тавр дар будани кораш ва хотираи у. Ҳамин тариқ гузаронидани 64 бити рақамҳои адади мувофиқ барои ҳар яки процессор мебошад.
Таърих
Соли 1965 яке аз асосгузорони ширкати мазкур Гордон Мур дар асоси мушоҳидаҳо собит намуд, ки миқдори транзисторҳо дар протсессорҳои ҳисоббарор дар як сол 2 маротиба зиёд мешавад. Таносуби мазкур (1:2) дар оянда ҳамчун «Қонуни Г. Мур» шинохта шуд. 10 сол пас ӯ қонуни худро тағйир медиҳад: 2:2, яъне мувофиқи он миқдори транзисторҳои протсессор дар 24 моҳ 2 маротиба меафзояд (баъдан таносуб боз тағйир меёбад – 18-24:2). Вале, афзоиши экспоненсиалии бузургиҳои физикӣ ҳадду канор дорад ва оғоз аз ибтидои асри ҷорӣ ширкати Intel барои таъмини иҷроиши қонуни мазкур муаммоҳои мураккаби технологиро ҳал карда истодааст. Масалан, навъҳои охирини протсессорҳои силсилаи Core i7 насли 6 (SkyLake, 2015) ва 7 (Kaby Lake, 2016), ки дар асоси технологияи 14 нанометрӣ (андозаи транзистор) истеҳсол шудаанд ва насли 8 (Cannonlake, 2017), ки дар асоси технологияи 10 нанометрӣ истеҳсол шудааст ба таносуби қонуни Г. Мур бо кӯшишҳои зиёд мувофиқ омаданд. Ибтидои соли 2017 бошад, ширкати Intel барои ба роҳ мондани технологияи 7 нанометрӣ ба мукаммал намудани коргоҳҳои худ оғоз намуд, ки бояд ояндаи наздик ба анҷом расад.
Ширкати Intel ба таври анъанавӣ тақрибан аз чор се ҳиссаи сектори бозори микропротсессорҳои компютериро дар ҷаҳон ишғол менамояд. Боқимонда (амалан то 22-23%) ба ширкати AMD тааллуқ дорад.
Ҳоло, як қатор роҳҳои ҳалли муаммои ҳарорати баланд мавриди таҳқиқ қарор дорад, ба монанди – хомӯш намудани исми ғайрифаъоли микропротсессор (dark silicon), истеҳсоли микропротсессорҳои алоҳида барои масъалаҳои ҷудогона, татбиқи технологияҳои нави паст намудани ҳарорат, мантиқи реверсивии адиабатӣ (adiabatic computing) бо истифода аз принсипи Р. Ландауэр, архитектураи катакчаҳои квантӣ (QCA-технология) ва ғайра.
Дар ин радиф, ба таври алоҳида муҳокима намудани технологияи ба таври куллӣ фарқкунанда, ки идеяи он ҳанӯз дар асри гузашта баён шуда, 15-20 соли охир олимон барои амалӣ шудани он ҷидду ҷаҳд менамоянд, бамаврид мебошад.
Фурудгоҳи Дортмунд
Фурудгоҳи Дортмунд (Dortmund Airport) (маҳаллӣ: Flughafen Dortmund) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) бо Коди ИОТОи DTM аст, ки як бонди фуруди асфалт дорад, ва тӯли бонди он 2000 метр аст. Ин фурудгоҳ дар шаҳри дуртмунд кишвари Олмон қарор дорад, ва дар баландии 130 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.
Манобеъ
Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎
Дюкосово (ноҳияи Грязоветс, Вологда)
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Грязоветс, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Грязоветс (Вологда)
Анортит
Анортит (ἄνορθος — каҷ) — минералест аз гурӯҳи шпатҳои даштӣ (плагиоклазҳо).
Таркиб
Аз рӯи таркибаш ба алюмосиликатҳо мансуб аст. Формулаи химиявии анортити тоза Ca(Al2Si2О) аст, ки дар ин ҷо CaО — 20,1 %, Al2О3 — 36,7 %, SiО2 — 43,2 % мебошад. Анортит беранг ё сафед, хокистарранг, баъзан зардчатоб ва сурхчатоб буда, ҷилояш шишамонанд, шикасташ ноҳамвор, аз шаффоф то нимшаффоф мешавад. Сахтиаш 6 — 6,5, зичиаш 2760 кг/м3.
Сарчашма
Гурӯҳ:Минералҳои калсий Гурӯҳ:Минералҳои алюминий Гурӯҳ:Силикатҳо (минералҳо)
Олег Алексеевич Николай
Сарвари Чувашистон аз 22 сентябри соли 2020 (аз 30 январ то 22 сентябри соли 2020 амал мекунад), Раиси Девони Вазирони Чувашистон (аз 6 феврали соли 2020). Узви Шӯрои марказии ҳизби сиёсии "Русияи одил" (аз соли 2020).
Вакили Думаи давлатӣ (аз 18 сентябри соли 2016 то 29 январи соли 2020). Раиси Кумитаи Думаи Давлатӣ оид ба миллатҳо (аз 22 то 29 январи соли 2020).
Себегаҳа
«Себегаҳа» - дар байни мардуми тоҷик хеле роиҷ аст. Баъд аз гузаштани се рӯз дар хонаи мурдадор ашхосе, ки дар ҷаноза хидмат карданд, аз қабили қабрканҳо, ғассолҳо (мурдашӯйҳо), кафандӯзҳо ва муллои ҷанозахонро даъват намуда таом медиҳанд. Дар охир пул ё тугунчае баста, гусел мекунанд. Маросим дар вилояти Суғд, вилояти Хатлон, водии Ҳисор фаъол аст.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Маросимҳои азодорӣ
Хорхе Рамирес Галего
Хорхе Энрике Рамирес Галего (Jorge Enrique Ramírez Gallego; 25 марти 1940, Кали, Колумбия) — футболбози колумбӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 25 март Гурӯҳ:Зодагони соли 1940 Гурӯҳ:Ҳуҷумкунандагони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Колумбия Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Колумбия Гурӯҳ:Бозингарони БФ Millonarios Fútbol Club Гурӯҳ:Бозингарони БФ Deportes Quindío Гурӯҳ:Бозингарони БФ Deportivo Cali Гурӯҳ:Бозингарони БФ Deportes Tolima
Голичка (дарё дар Моравия)
Голичка (Golijska Moravica) — номи дарёе аст, ки дар давлати Сербия равон аст.
Домуллоҷон Назаров
Домуллоҷон Назаров ( 12 сентябр]]и 1918, Хуҷанд — 1988, Душанбе) — мутриб ва навозандаи машҳури тоҷик (ғижжак), Ҳунарпешаи хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон (1973). Лауреати мукофоти давлатии ҶШС Тоҷикистон ба номи Рӯдакӣ (1974)
Зиндагинома
Домуллоҷон Назаров соли 1937 шуъбаи созҳои халқӣ (ғижжак)и Омӯзишгоҳи мусиқии ба номи Содирхон Ҳофизи шаҳри Ленинобод (ҳоз. Хуҷанд)-ро хатм намудааст. Солҳои 1937—1939 навозандаи оркестри Театри давлатии академии драмавии ба номи А. Лоҳутӣ ва 1939—1942 консертмейстери ансамбли созҳои халқии Филармонияи давлатии Тоҷикистон. Иштирокчии Ҷанги Бузурги Ватанӣ (1942—1945). Солҳои 1946—1947 консертмейстери оркестри Театри драмаи мусиқии ба номи Пушкини шаҳри Ленинобод (ҳоз. Камоли Хуҷандии шаҳри Хуҷанд), 1947—1965 консертмейстери Филармонияи давлатии Тоҷикистон ва солҳои 1965—1982 роҳбари мусиқӣ ва навозандаи ансамбли давлатии рақсии «Лола» буд. Назаров дар Даҳҳаи санъати тоҷик (1941) ва Даҳҳаи адабиёту санъати тоҷик дар Москва (1949, 1957), Ӯзбекистон (1968), Литва (1970), Қирғизистон (1976) ва ғ. иштирок намудааст. Ба мамлакатҳои хориҷӣ: Канада (1967), Афғонистон (1971), Эрон (1972), Муғулистон (1974), Ҳиндустон, Покистон (1975), Фаронса (1976), Италия (1980) ва ғ. Сафари ҳунарӣ кардааст.
Ҷоизаҳо
Лауреати мукофоти давлатии ҶШС Тоҷикистон ба номи Рӯдакӣ (1974). Бо орденҳои «Нишони Фахрӣ», Ситораи Сурх, медал ва Грамотаҳои Фахрии Президиуми Совети Олии ҶШС Тоҷикистон мукофотонида шудааст.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Мусиқидонон аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Мутрибони тоҷик Гурӯҳ:Барандагони Ҷоизаи давлатии ба номи Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ Гурӯҳ:Ҳунарпешагони хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон
Вилояти Хатлон
Вилояти Хатлон  — вилоятест дар ҷануби Ҷумҳурии Тоҷикистон.
Ҷойгоҳ
Вилояти Хатлон бо сарзамине 24 600 км² дар водии Вахш ҷойгир аст ва 17,2 дарсад аз сарзамини Тоҷикистонро дар бар мегирад. Ин вилоят дар шимол бо ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ, дар шарқ бо вилояти мухтори Кӯҳистони Бадахшон, дар ҷануб бо Афғонистон ва дар ғарб бо Ӯзбекистон ҳаммарз аст.
Мардум
Бино бар саршумори соли 2016, шумораи аҳолии вилояти Хатлон 3 047800 кас буда, ки 35,6 дарсад аз аҳолии Тоҷикистонро ташкил медиҳад. Аз ин шумор 547,5 ҳазор нафар (18 дарсад аз шумораи умумии аҳолии вилоят) шаҳрӣ ва 2500,3 ҳазор нафар (82,0 дарсад) рустоӣ будаанд. Миёнгини зичии аҳолӣ дар вилоят 123,9 кас бар км² аст. Мардуми Хатлон ба забонҳои тоҷикӣ ва ӯзбекӣ сухан мегӯянд.
Таърих
Пажӯҳиш дар китобҳо ва манобеъи мавҷуд ин натиҷаро медиҳад ки Хатлонро дар садаҳои миёна Хутталон ё Хуттал  меномиданд ва он вилояте буд ки миёни рӯдҳои Панҷ ва Вахш ҷой дошт.
Истахрӣ дар «Масолик вал-мамолик» Хутталро аз навоҳии Балх дониста ва шаҳрҳои онро чунин ном мебарад: Ҳаловард, Ловаканд, Корбанк, Тамлиёт ва Ҳулбук. Вай ин шаҳрҳоро дар шумори Мовароуннаҳр меоварад ва мегӯяд ки «аз Хуттал сутур нек хезад» ва «Хуттал бар канори рӯди Ҷарёб аст»  ва «замини Хуттал ободон аст бо кишоварзӣ ва меваи бисёр ва дар миёни Хатлон пуле бар рӯи об сохтаанд, ки сарҳадди Вишгирд аст, ки аз онҷо ба ҳудуди Балх меравад то ба Тирмиз бирасад ва ин рӯд Вахшоб аст, ки аз Туркистон берун ояд ва ба замини Вахш расад ва ин пул дар наздикии кӯҳе дар байни Хатлон баста шудааст».
Бино бар навиштаи «Ҳудуд ул-олам», «'''Хутталон ноҳиятест ба ҳудуди Мовароуннаҳр андар миёни кӯҳҳои бузург ва ободон ва бисёркишту бисёрмардум ва неъматҳои фарох ва подшоҳи вай аз мулуки атроф аст ва мардуми ин ноҳият мардумоне ҷангианд ва андар ҳудуди вай аз сӯи Туббат мардумонеанд ваҳшӣ. Андар биёбонҳо ва андар кӯҳҳои вай маъдани сим аст ва зар ва аз ин ноҳият аспони нек хезад бисёр'''».
Номи ин вилоятро Хатлон ва Хуталон  ва ал-Хуттал  низ овардаанд. Ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ дар «Шоҳнома» овардааст:
Дар роҳномаҳо ва роҳнамоҳои асрҳои миёна Хуттал ё Хатлон аз иқлими чаҳорум, тӯлаш аз ҷазоири Холидот «фо» (81 дараҷа) ва арзи он аз хатти устуво «к» (20 дараҷа) зикр шудааст. Ҳамдуллоҳ Муставфӣ дар «Неҳзат ал-қулуб» мегӯяд ки Хуттал «'''шаҳре бузург буда ва акнун (дар рӯзгори Муставфӣ) хароб аст. Ҳосилаш ғалла ва пунба ва ангур аст'''».
Абулфидоъ дар «Тақвим ул-булдон» Хутталро номи иқлиме аз иқлимҳои Хуросон дар ин сӯи Ҷайҳун медонад ва кӯраи Хутталро ба билоди Мовароуннаҳр мепайвандад ва дар тавсифи он мегӯяд: «... '''ҳамаи шаҳрҳои Хутталро обу дарахт бошад ва дар сарзаминест бас хуррам ва ботароват ва ҳамаи он сарзамин ҷуз андаке дар ҳамворӣ бошад. Миёни рӯди Вахшоб ва рӯди Бадахшон аст ва рӯди Хуталро Харбоб ё Ҷарёб гӯянд. Дар Хуттал рӯдҳои бисёр аст, ки чун гирд оянд оғози Ҷайҳун шаванд'''».
Муқаддасӣ дар «Аҳсан ат-тақосим фӣ маърифат ул-ақолим» Хутталро «хӯрае бузург бо шаҳрҳои бисёр» муаррифӣ мекунад ва мегӯяд ки «Хутал аз Чағониён муҳимтар ва густурдатар ва дорои шаҳрҳои бештару пурбаракаттар аст» ва қасабаи Хутталро ба номи Ҳулбук мехонад.
Шаҳрҳои Хуттал ҳама дорои ҷӯйҳо ва дарахтон будаанд ва дар замини ҳамвор қарор доштанд, ҷуз аз шаҳр Сикандара ки дар кӯҳҳо қарор дошт. Роҳи Хуталро ибни Ҳавқал дар «Сурат ул-арз» чунин баён мекунад: «... роҳи Хутал ба сӯи Чағониён бад-ин шарҳ аст: аз маъбари Бадахшон воқеъ бар рӯди Харбоб то Мунк шаш манзил ва аз онҷо то Пули Сангӣ ду манзил ва то шаҳри Леваканд ду манзил ва то Ҳаловард як манзил...».
Бахшбандӣ
Бино бар Қонуни тақсимоти кишварии Ҷумҳурии Тоҷикистон, вилояти Хатлон 4 шаҳр, 24 ноҳия ва 133 ҷамоат дорад :
Иқтисодиёт
Вилояти Хатлон 334 корхонаи санъатӣ дорад, ки 29,8 дарсад аз ҳаҷми умумии тавлидоти санъатии Тоҷикистонро тавлид мекунанд. Дар соли 2009 дар вилоят 15196 млн. квт/соат нируи барқ, 27,9 ҳазор трансфарматори ниру, 59,2 ҳазор тонна нахи пахта, 774,0 ҳазор тонна ғалла, 197,0 ҳазор тонна качолу, 197,9 ҳазор тонна пахта, 461,9 ҳазор тонна сабзиҷот, 360,5 ҳазор тонна полезиҷот тавлид шуда буд.
Саршумори чорводорони вилоят дар охири соли 2009 756,4 ҳазор сар, аз он ҷумла модагов 394,7 ҳазор сар, гӯсфанду буз 1720,6 ҳазор сар, асп 54,7 ҳазор сарро будааст.
Барои рушди иқтисодиёти вилояти Хатлон дар соли 2009 маблағи 1020987,9 ҳазор сомонӣ сармоягузорӣ шудааст.
Омӯзишу парвариш
Вилояти Хатлон 103 кӯдакистон, 1 303 мактаби рӯзонаи таҳсилоти умумӣ, 11 мактаби миёнаи касбӣ ва 5 донишгоҳ дорад, ки 10,3 ҳазор кӯдак, 643,6 ҳазор донишомӯз, 8,5 ҳазор ҳунаромӯз ва 23,6 ҳазор донишҷӯро омӯзишу парвариш медиҳанд.
Ниҳодҳои фарҳангӣ
Вилояти Хатлон 496 китобхонаи ҳамагонӣ бо 3,0 млн. нусха китобу маҷалла, 312 фарҳангсаро, 18 синамокада, 2 намоишсаро (театр) ва 15 осорхона дорад.
Воситаҳои ахбори умум
Нашрияҳои даврии вилоят:
барои хонандагон интишор мешаванд.
Беҳдошту беҳзистӣ
Вилоят 144 дармонгоҳу бемористон дорад, ки 2,8 ҳазор пизишк ва 7,6 ҳазор дармонгарро дар бар мегиранд.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Вилоятҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Феҳристи вилоятҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Вилояти Хатлон
Фурудгоҳи кусому
Фурудгоҳи кусому (Kuusamo Airport) (маҳаллӣ: Kuusamon lentoasema) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) мусофирбарӣ бо Коди ИОТОи KAO аст, ки як бонди фуруди асфалт дорад, ва тӯли бонди он 2500 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари Финланд қарор дорад, ва дар баландии 264 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.
Манобеъ
Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎
Қатъномаи 261 Шӯрои Амният
Қатъномаи 261 Шӯрои Амнияти Созмони Милали Муттаҳид, ки дар торихи 10 декабр 1968 тасвиб шуд, як санади байналмилалӣ дар бораи Масъали Кипр аст. Ин қатънома тайи нишасти 1459‌ум бо 15 раъй мувофиқ, 0 мухолиф ва 0 мумтанеъ тасвиб шуд.
Манобеъ
Гурӯҳ:Қатъномаҳои Шӯрои Амният
Заболото (ноҳияи Коношский)
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Коношский Гурӯҳ:Ноҳияи Коношский
Карлос Монтеагудо
Карлос Ромео Монтеагудо Алфаро (Carlos Romeo Monteagudo Alfaro; 29 апрели 1985, Сан Висенте, Эл Салвадор) — футболбози cалвадорӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 29 апрел Гурӯҳ:Зодагони соли 1985 Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Эл Салвадор Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Эл Салвадор Гурӯҳ:Бозингарони БФ Independiente Nacional 1906 Гурӯҳ:Бозингарони БФ К.Д. Луис Ангел Фирпо Гурӯҳ:Бозингарони БФ К.Д. Аудас Гурӯҳ:Бозингарони БФ Atlético Marte Гурӯҳ:Бозингарони БФ К.Д. Драгон
Горбово (ноҳияи Сокол, Вологда)
Горбово — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Сокол, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Сокол (Вологда)
Тавлиди гандуми кишварҳо
Феҳристи кишварҳои истеҳсолкунандаи гандум — феҳристи маълумотии кишварҳо бо тартиби сол ва ҳаҷм (метрические тонны), ки истеҳсолкунандагони ҷаҳонии гандум мебошанд.
Истеҳсолот
Манбаъи додаҳо: Ташкилоти озуқа ва кишоварзии СММ (Food and Agriculture Organization of the United Nation, FAO).
Конечные запасы
Источник данных: Министерство сельского хозяйства США (United States Department of Agriculture, USDA).
Эзоҳ
Гандум Гурӯҳ:Рустанипарварӣ Гурӯҳ:Гандум
Пойгоҳи ҳавоии РоАФ 57
Манобеъ
Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎
Майлув-Сув
Майлув-Сув ё Майлӣ-Сой ( Майлуу-Суу) — шаҳр дар вилояти Ҷалолободи Қирғизистон аст.
Таърих
Аз соли 1901 дар он ҷойҳое, ки ҳоло шаҳр воқеъ аст, нафт истихроҷ карда мешавад, ки ин номро ба дарё ва баъдтар ба шаҳр додааст (Майлуу-Суу маънояш "оби нафтӣ" ва Майлӣ-Сай - ҳамчун "дараи нафтӣ").
Дар соли 1929, дар дараи Майлӣ-Сой, академик Ферсман пасандозҳои радиобаритро (radiobarite) кашф намуд. Коркарди кон аз соли 1946 оғоз ёфта, то соли 1968 идома ёфт, то он даме, ки кони маъдан ва коргоҳи охирин баста шуданд.
Дар тӯли ин 22 сол, ду корхонаи гидрометаллургӣ 10 ҳазор тонна оксиди уран истеҳсол ва коркард карданд, ки дар робита бо он то соли 1968 Майлӣ-Сой мақоми шаҳраки пӯшидае дошт, ки дар он нафар одамон зиндагӣ мекарданд.
22 декабри соли 1964 Шӯрои Олии хоҷагии халқи (ВСНХ) СССР дар бораи сохтмони заводи чароғҳои электрикии Майлӣ-Сой бо иқтидори лоиҳавии 300 миллион чароғҳои электрикӣ дар як сол, аз ҷумла 200 миллион бо равшании муқаррарӣ ва 100 миллион чароғҳои автомобилӣ қарор қабул кард. Дар охири соли 2002, корхона ба холдинги В.А.В.С фурӯхта шуд.
Ғайр аз конҳо, дар Майлӣ-Сой 2 фабрикаи ғанисозӣ кор мекарданд, ки на танҳо маъдани Майлӣ-Сойро, балки ашёи хоми конҳои наздик - Шекафтар, Қизил- Ҷар ва дигарҳоро, ки дар водии Фарғона ҷойгиранд, коркард мекунанд. Маъданро инчунин ба Майлӣ-Сай аз Олмони Шарқӣ, Чехословакия, Булғористон меовардаанд.
Бузургтарин анборҳои партовҳои радиоактивии ҷаҳон дар наздикии шаҳр ҷойгиранд. Дар соли 2006, мувофиқи созмони экологии Blacksmith Institute, шаҳр ба даҳгонаи шаҳрҳои аз ҳама ифлостарин дар ҷаҳон дохил карда шуд.
Ҷуғрофия
Шаҳр аз маркази вилояти Ҷалолобод 95 км ва аз Бишкек 550 км дуртар ҷойгир аст. Шаҳр дар минтақаи кӯҳӣ дар маҷрои дарёи Майлув-Сув дар баландии 850-1200 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир аст. Марз бо Узбекистон 24 км аст.
Аҳолӣ
Мувофиқи барӯйхатгирии соли 2009 дар Қирғизистон, аҳолии шаҳр 22 853 нафарро ташкил медод, аз ҷумла қирғизҳо - 17 357 нафар ё 76,0%, русҳо - 2382 нафар ё 10,4%, ӯзбекҳо - 1697 нафар ё 7,4%, тоторҳо - 878 нафар ё 3,8%.
То 1 январи соли 2017 шумораи аҳолӣ 21 900 нафар буд.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Шаҳрҳои Қирғизистон
Advanced Aviation Cobra
Манобеъ
Гурӯҳ:Ҳавогардҳо
Олисово (ноҳияи Чагодошен, Вологда)
Олисово — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Чагодошен, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Чагодошен (Вологда)
Паёмномаи фарҳанг (маҷалла)
«Паёмномаи фарҳанг» – нашрияи Муассисаи давлатии Пажӯҳишгоҳи илмӣ тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот – и Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Дар асоси иҷозатномаи Вазорати фарҳанги  Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 майи соли 2012 фаъолият мекунад.
Мақолаҳои маҷалла аз рӯи тадқиқоти комплексии пажуҳишгоҳ "Фарҳанг, санъат, туризм, маориф, идоракунӣ ва иқтисоди соҳаи фарҳанг, ҳунарҳои мардумӣ, фарҳанги ғайримоддӣ ва фароғат" нашр карда мешаванд.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Маҷаллаҳо
Ключики (Красноуфимский)
Ключики (Ключики) — деҳаест дар Русия, ки дар ҳайати ноҳияи Красноуфимский, вилояти Свердловск медарояд.
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Красноуфимский Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Curtiss-Wright VZ-7
Curtiss-Wright VZ-7 (Curtiss-Wright VZ-7) — як ҳавогарди сохтаи Curtiss-Wright дар кишвари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико аст. Нахустин истифодакунандаи ин ҳавогард USAF будааст. Ин ҳавогард дар 1958 нахустин парвози худро анҷом дод.
Манобеъ
Гурӯҳ:Ҳавогардҳо Гурӯҳ:Мақолоти ҳавогардҳо
Ванҷ (дарё)
Ванҷ (дарё) (Рӯди Ванҷ) - дарёест дар Помири Ғарбӣ, шохоби рости дарёи Панҷ, ки аз лозурҳои бузурги кӯҳҳои Ванҷ сарчашма мегирад.
Дарозии ин рӯд 103 км, паҳноии ҳавзаи обхезаш 2070 км², миёнгини резиши обаш 50 м³/с аст. Дар ин рӯдхона нерӯгоҳи обии барқӣ сохта шудааст.
Шаҳраки Ванҷ, маркази ноҳияи Ванҷ, дар канораи ин рӯдхона ҷой дорад.
Адабиёт
Гурӯҳ:Дарёҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Дарёҳо аз рӯи алифбо
Онгосор (ноҳияи Осин, Иркутск)
Онгосор — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Осин, ки дар вилояти Иркутск қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Осин (Иркутск)
Гунобегим
Гунобегим Олия Султонбегим, маъруф ба Гунои Даканӣ (гуно дар забони урду найшакар аст; фавт 1775) —  и форсизабони Ҳиндустон, духтари Волаи До­ғис­тонӣ.
Зодгоҳаш Деҳлӣ. Устодаш дар шоирӣ шоирони дав­раш Мир Қамаруддин, Мирсӯз мутахаллис ба Мин­нат ва Мирзо Рафеи Савдо буданд. Тазкиранависон Гунобегимро чун шоири дорои табъи латифу зариф ва гӯяндаи шеър дар анвои гуногун ёд кардаанд. Ба забони урду низ шеър мегуфт. Аз девонаш иттилое нест. Намунаҳои ашъо­раш дар таз­кираҳои «Аз Робия то Парвин», «Тазкирату-л-хавотин», «Риё­зу-л-орифин», «Занони суханвар» ва ғ. сабт гардидаанд. Байти зерин аз ӯст:
Вигузово (ноҳияи Фурманов, Иванов)
Вигузово — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Фурманов, ки дар вилояти Иванов қарор дорад, дохил мешавад.
Ленина (ноҳияи Котелников, Волгоград)
Ленина — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Котелников, ки дар вилояти Волгоград қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Котелников (Волгоград)
Муслима Амонова
Муслима Амонова (Амонова Муслима Нуровна; тав. 1 марти 1957, Душанбе) — омӯзгор, номзади илмҳои филология (2016).
Зиндагинома
Муслима Амонова дар оилаи коргар таваллуд шудааст. Хатмкардаи мактаби миёнаи №46 ш. Душанбе (1973) ва факултети филологияи тоҷики Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин (1975-80). Омӯзгори фанни забон ва адабиёти тоҷик ва ҷонишини директор оид ба илми мактаби миёнаи №46 ш. Душанбе, устоди калони кафедраи фарҳанги соҳибкорӣ ва забони Донишкадаи соҳибкорӣ ва хидмат (1994) шуда, фаъолият карда истодааст.
Фаъолияти илмӣ
Муслима Амонова муаллифи як силсила мақола ва дастурҳои илмию методӣ мебошад. Соли 2016 рисолаи илмии номзадиашро дар мавзӯъи «Хусусиятҳои услубии лексика ва морфологияи «Сафарнома»-и Носири Хусрав» дифоъ намудааст.
Ҷоизаҳо
Муслима Амонова бо нишони «Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон» сарфароз гардонида шудааст (2017).
Эзоҳ
Тоҷикистон
Душанбегӣ
«Душанбегӣ» - ин маросим дар рӯзи душанбе дар хонаи марҳум гузаронида мешавад. Дар баъзе минтақаҳо нисфирӯзӣ ва дар баъзе ҷойҳо бегоҳ аз 5 то 10 нафар хешу табор ва ҳамсояҳои наздикро даъват намуда, зиёфат медиҳанд. Ин анъана то маъракаи «чил» давом мекунад. Маросим дар вилояти Суғд, вилояти Хатлон, водии Ҳисор фаъол аст.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Маросимҳои азодорӣ
Заполе (Еметский с/с ноҳияи Холмогор)
Заполе (Еметский с/с ноҳияи Холмогор) — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Холмогор
Анортозит
Анортози́т (аз anorthose — плагиоклаз), лабрадорит, плагиоклазит — ҷинси кӯҳии донадори гурӯҳи габбро.
Қариб 80 — 90 % аз плакиоглаз таркиб ёфта, каме сливин, пироксен, магнетит, титаномагнетит ва ғайра дорад. Рангаш аз сафед то хокистарранги баланд мешавад. Зичиаш — 2710-3050кг/м3. Мувофиқи сол анортозии марҳилаҳои гуногуни ташаккули Замин (2 — 4 млрд сол) ва марҳилаи устуворшавии платформаҳои қадимро фарқ мекунанд (1,7 — 2 млрд сол). Охирӣ тасмаи анортозитии бузургро ташкил медиҳад, ки аз ғарб платформаи Европаи Шарқиро иҳота мекунад. Анортози яке аз қадимтарин ҷинсҳои қишри Замин мебошад. Ғайр аз ин амсилаҳои анортозии заминӣ дар таркиби хоки Моҳ вомехӯрад. Тахмин меравад, ки анортози нахустин моддаи дар қишри Замин кристаллизатсияшуда аст, ки боиси оғози рушди ҷинсҳои кӯҳӣ гаштааст. Ҷуссаҳои бузурги анортози дар минтақаҳои истихроҷи ҷинсҳои кӯҳии қадимтарин вомехӯрад. Анортози ҳамчун маводи кошинкорӣ ва ороишии биноҳо истифода мегардад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Моҳтоб
Барий
Ба́рий — унсури зергурӯҳи асосии гурӯҳи дуюм, даври шашум ҷадвали даврии Д. И. Менделеев, бо бо рақами атомии 56. Бо рамзи Ba ифода мешавад. Массаи атомаиаш 137,33. Мансуби филиззҳои ишқорзаминӣ. Филиззи сафеди нуқрагуни нарм, ҳарорати гудозишаш 714°С, ҳарорати ҷӯшишаш 1640°С, зичиаш 3,78 г/см3. Барий дар табиат дар шакли омехтаи ҳафт изотоп вомехӯрад, ки аз онҳо изотопи 138Ba 71,7%-ро ташкил медиҳад.
Таърих
Барийро дар намуди оксиди BaO соли 1774 Карло Шееле ва Юҳано Ган кушоданд. Барийро соли 1801 олими англис Гемфри Дэви ҳангоми электролизи сулфати барий кашф намуд.
Пайдоиши ном
Ном гирифта аз βαρύς — «вазнин».
Дар табиат
Барий 0,05%-и таркиби қишри Заминро ташкил медиҳад. Муҳимтарин минералҳои барий шпати вазнин ё барит BaSO4 ва витерит BaCO3 мебошанд. Миқдори ками намакҳои барий дар таркиби обҳои минералӣ ва оби баҳр ёфт шудаанд. Аксари намакҳои барий, ба истиснои сулфати барий, заҳрноканд. барий аз ҷиҳати кимиёӣ филиззи фаъол буда, дар ҳаво оксид мешавад. Аз ин хотир онро монанди натрий дар даруни карасин ё дар ампулаҳои маҳкам нигоҳ медоранд. Аз таъсири зарба худ аз худ аланга мегирад. Дар пайвастҳояш дараҷаи оксидшавии +2 дорад. Барий дар шароити муқаррарӣ бо об ва галогенҳо, таҳти ҳарорат бо нитроген, карбон, сулфур, силитсий ва ғайра ба реаксия медарояд. Гидроксиди Ba(OH)2 асоси қавӣ, яъне ишқор мебошад. Дар тамоми кислотаҳо, ба истиснои кислотаи сулфат, ҳал мешавад. Дар дастгоҳҳои халои (вакуум) барқӣ барийро барои ҷазб карда гирифтани газҳои нитроген, оксиген ва оксиди карбон CO2 аз найчаҳои электронӣ истифода менамоянд. Намакҳои барийро дар саноат ва тиб ба кор мебаранд. Карбонати барий (BaCO3)-ро ба таркиби шишаҳо илова мекунанд. Сулфати барий BaSO4 сифати коғазро беҳ месозад. Титанати барий BaTiO3, ки хосияти сегнетоэлектрӣ дорад, дар радиотехника ва силсилаҳои худкор (автоматӣ) истифода мешавад. Сулфати барийро дар тиб барои ташхиси рентгеноскопии захми меъда кор мефармоянд. Аз сабаби он ки барий қобилияти ҷазби нурҳои рентгенӣ ва гамма-зарраҳоро дорад, дар техникаи атомӣ онро ба таркиби маводди муҳофиз аз радиатсия илова мекунанд. Ба воситаи пайвастҳои барий аз маъданҳои уран унсури радийро хориҷ месозанд.
Сарчашма
Гурӯҳ:Унсурҳои химиявӣ
Чопгар
Чопгар, принтер (printer, аз  — чоп) — яке аз таҷҳизоти ҷонибии роёна аст, ки матн ё тасвири эҷодшуда ба василаи роёнаро бар рӯи коғаз (ё расонаи мушобеҳи дигаре) чоп мекунад.
Ба воситаи чопгар на танҳо иттилооти матнӣ, балки графикиро низ хориҷ намудан мумкин аст. Чопгарҳо низ ба мисли мониторҳо иттилооти тасвиршавандаро ҳам дар намуди ранга ва ҳам сиёҳу сафед хориҷ карда метавонанд. Чопгарҳои ранга аз чопгарҳои муқаррарӣ қиматтаранд. Чопгарҳо вобаста аз тарзи корашон матритсавй, сиёҳу сафед хориҷ карда метавонанд. Чопгарҳои ранга аз чопгарҳои муқаррарӣ қиматтаранд. Чопгарҳо вобаста аз тарзи корашон матритсавӣ, рангпошанда ва лазерӣ мешаванд.
Чопгари матритсавӣ солҳои 80-ум ва аввали солҳои 90- уми асри гузашта аз ҳама ҷопгари паҳнгаштатарин ба ҳисоб мерафт. Сифати чопи он нисбат ба чопгарҳои навъи дигар паст буда, хангоми чопкунӣ вай садои баланд мебарорад. Азбаски нархи он аз дигар намуд чопгарҳо арзонтар аст, бинобар он ин чопгарро то ҳоло дар баъзе корхонаву муассисаҳо вохӯрдан мумкин аст.
Принсипи кори ин чопгар чунин аст: қисми чопкунандаи он, ки аз қатори сӯзанчаҳои борики металлии ба таври амудӣ ҷойгирбуда иборат аст, бо самти сатри чопшаванда ҳаракат менамояд. Дар вақти зарурӣ сӯзанчаҳо аз болои лентаи ранг ба қоғаз зарба мезананд ва ташаккулёбии аломату тасвирҳоро таъмин менамоянд.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Худкорсозии идорӣ
Аҳром
[[Ҳарами Хеопс |thumb]] Аҳром (أحرام — ҷамъи ҳирам), пирамида — иншооти бузурги меъмории аҳромшакли давраи атиқа, ки деворҳои он зинамонанд ва баъзан ҳамворанд. Мақбараҳои азими фиръавнҳои Мисри Қадим (ҳазорсолаи 3 то м. — садаи XVIII то м.) — «Маъбади Офтоб» дар шаҳри Пеленкеи Мексика (нимаи дуюми садаи VII) ва баъзе иншооти пойтахти астекҳо — шаҳри Теночтитлан (Мексика) аз ҷумлаи аҳром мебошанд. Қадимтарин аҳром ҳарами фиръавн Ҷосер дар Саккара (асри 28 то м.) буда, дар шакли аҳроми зинадор сохта шудааст. Ин ҳарамро Имхотеп бино кардааст. Ӯ аз аввалин донишмандони машҳури замонаш буд, ки бинои сангӣ сохтааст. Аҳроми Ҷосер маркази маҷмаа (ансамбл)-и меъмории давраи атиқа буда, масоҳаташ 544,9 × 277,6 м аст. Девораш 14,8 м ғафсӣ ва 9,6 м баландӣ дорад. Баъдтар аҳромҳо ба шакли маншур (призма)-и чорпаҳлу сохта мешуданд, ки намунаи онҳо аҳроми фиръавнҳо Хеопс, Хефрен ва Микерин (Ҷиза) мебошанд. Боҳашаматтарин аҳром ҳарами Хеопс буда (ҳазораи 3 то м., баландиаш 146 м.) — мувофиқи маълумоти Ҳеродот онро дар давоми 20 сол 100 ҳазор ғулом сохтаанд. Хусусияти фарқкунандаи аҳромҳои Ҷиза дар он аст, ки дар сохтмони онҳо мисли аҳромҳои Ҷосер аз имконоти зинатию ороишии санг ба хубӣ истифода кардаанд. Дар сохтани аҳромҳо хишти пухтаро низ истифода мебурданд, ки инро дар ҳарамҳои зинадор мушоҳида кардан мумкин аст.
Ҳиндустон
<references group="lower-alpha" /> right|200px Ҳиндустон, номи расмӣ — Ҷумҳурии Ҳиндустон, кишварест, ки дар қитъаи Осиёи Ҷанубӣ қарор дорад. Аз рӯи нишондиҳандаҳои аҳолӣ (1,42 миллиард нафар бино ба арзёбии оғози соли 2023) сернуфустарин давлати дунё ва аз лиҳози масоҳат (3 287 263 км²) бузургтарин кишвари Осиёи Ҷанубӣ (7-ум ҷой дар ҷаҳон) маҳсуб меёбад.
Номи расмии кишвар Ҷумҳурии Ҳиндустон аз калимаи форсии қадимии ҳинду, наздик ба “синдҳу”-и санскритӣ (номи таърихии дарёи Ҳинду) асл мегирад. Юнониёни қадим ҳиндуёнро “индоӣ”, яъне “одамони Ҳинд” меномиданд.
Конститутсияи Ҳиндустон номи кишварро ба забони расмии он, забони ҳиндӣ, «Бҳарат» (भारत) муқаррар кардааст, ки аз номи санскритии подшоҳи қадимиҳиндӣ (ки таърихаш дар “Маҳабҳарата” тасвир шудааст) сарчашма мегирад. Аз аҳди Империяи Муғулҳои Бузург (Империя Великих Моголов)  ҳамчунин номи “Ҳиндустон” истифода мешуд, аммо он мақоми расмӣ надорад.
Қораи (субконтиненти) Ҳинд ватани тамаддуни қадимии ҳиндӣ мебошад. Дар давоми қисмати ағлаби таърихи хеш Ҳиндустон марказ ё меҳвари масирҳои муҳими тиҷоратӣ буда, бо сарвату бойигариҳо ва фарҳанги баланди худ шуҳрат дошт. Дар Ҳиндустон чунин дину ойинҳо, ба мисли ведо, ҳиндуия, буддоия, сикхизм ва ҷайнизм пайдо шудаанд. Дар ҳазорсолаи якум ба қораи Ҳинд динҳои масеҳӣ ва ислом ворид шуданд, ки ба рушди фарҳанги гуногуншакли минтақа таъсири назаррас гузоштанд.
Дар асри XVIII – нимаи якуми асри XIX Ҳиндустон батадриҷ аз тарафи Империяи Британия мустамлика гардонида шуд. То 15 августи соли 1947 ҳамчун Ҳинди Британия – ҷузъи Британияи Кабир шинохта мешуд. Соли 1947, дар пайи муборизаи солиёни зиёд (бо пешбурди маъракаи домангири муқовимати ғайризӯроварона ва адами ҳамкориву итоат бо ташвиқи ҷунбиши муассири миллатгаро зери роҳбарии Маҳатма Ганди) Ҳинди Британия ба ду доминиони мустақил, яъне Доминиони Ҳинди аҳолиаш аксаран ҳиндӣ ва Доминиони Покистони аҳолиаш аксаран мусулмон тақсим шуд. Ин омил ба талафоти бузурги ҷонӣ ва муҳоҷирати бесобиқа оварда расонд.
Аз соли 1950 инҷониб Ҳиндустон худро ҷумҳурии федералӣ эълом дошт, ки тавассути низоми демократии парлумонӣ идора карда мешавад. Он соҳиби ҷомеаи плюралистӣ, сермиллату серзабону сердин ва бисёрэтникӣ (бисёрмазҳабӣ) мебошад. Аҳолиаш аз сатҳи 361 миллиони соли 1951 то 1,4 миллиарди соли 2022, яъне қариб 4 баробар афзоиш ёфт. Ҳамзамон, даромади номиналии ба ҳар сари аҳолӣ аз 64 доллари ИМА солона то 1,498 доллари ИМА боло рафта, сатҳи саводнокӣ аз 16,6% то 74% афзун гардид.
Ҳиндустон аз кишвари нисбатан камбизоат дар соли 1951 аллакай охирҳои асри XX ба комёбиҳои бузург дар тараққиёти иқтисодӣ ва ҳарбӣ ноил гардида, то ба сатҳи иқтисоди зудрушдёбанда ва маркази хидматрасониҳои технологияҳои иттилоотӣ, бо табақаи миёнаи торафт афзоишёбандаи аҳолӣ, мубаддал гардид. Новобаста аз ин, қисмати зиёди аҳолӣ дар шароити фақру бенавоӣ зиндагӣ мекунад. Мушкилу чолишҳои доғи рӯзи иҷтимоӣ-иқтисодӣ дар Ҳиндустон ин аҳолии сершумори аксаран камбизоату камсавод, низоми ғайриодилонаи тақсимоти табақавӣ, танишҳои байнимазҳабии ҳиндуигароёну мусулмонон, нобаробарии гендерӣ, сатҳи баланди коррупсия, сохтори ақибмондаи тандурустӣ, камғизомандии кӯдакон ва болоравии сатҳи олудашавии ҳаво, проблемаҳои таъмини беҳдошт ва тозагии муҳити атроф ба шумор мераванд.
Таърих
Асри биринҷӣ ва тамаддуни водии Ҳинд
Аввалин шаҳракҳои аҳолинишини доимии маълум 9000 сол пеш дар Бҳимбетка, штати Мадҳя Прадеш пайдо шудаанд.
Мегабайт
Мегабайт - MB - андозаи хотираи компютер барои нигоҳдориии 1048576 ҳарф, ки тахминан ба як роман баробар аст. Мегабайт барои тавсифи андозаи хотираи дар ҳофиза ва ё дар хотираи дастраси аҳёнӣ (random access memory) истифода бурда мешавад.
Ҳиндустон
Таърих
Асри биринҷӣ дар нимҷазираи Ҳиндустон тақрибан дар соли 3300 пеш аз милод бо пайдоиши тамаддуни водии Ҳинд оғоз ёфт. Хусусияти хоси ин давра инкишофи васеи металлургия, гудохтани мис, биринҷӣ, сурб ва қалъагӣ буд. Вусъати тамаддуни Ҳинд ба давраи аз соли 2600 то соли 1900 пеш аз милод рост меояд. Дар ин вақт дар нимҷазираи Ҳиндустон шаҳрҳо пайдо шуданд ва сохтмонҳои муҷассамавӣ шуруъ гардид.
Хусусиятҳои фарқкунандаи тамаддуни Ҳинд шаҳрҳои аз хишт сохташуда, низоми обукорези (канализатсияи) хеле пешрафта ва биноҳои бисёрошёна мебошанд. Калонтарин марказҳои шаҳрӣ Ҳараппа ва Моҳенҷо-Даро буданд.
Тамаддуни ведӣ ва подшоҳиҳои Маҳаҷанапада
Фарҳанги ведӣ фарҳанги ҳиндуориёӣ мебошад, ки бо Ведаҳо, оятҳои ҳиндуӣ, ки бо санскрити ведӣ навишта шудаанд, алоқаманд аст. Тибқи ақидаи дар илм қабулшуда, тамаддуни ведӣ дар давраи аз миёнаҳои ҳазорсолаи II то миёнаҳои ҳазорсолаи I пеш аз милод вуҷуд дошт.
Баъд аз он, ки дар ҳазорсолаи II пеш аз милод тамаддуни шаҳрии Ҳараппа таназзул ёфт, бар ивази он ҷомеае омад, ки асосан аз қабилаҳои калони чӯпонон иборат буд. Батадриҷ заминдорӣ ва хоҷагии қишлоқ, инчунин дар сохти ташкилии ҷамъият – тақсимоти табақавӣ (каставӣ) мақоми торафт муҳимро ишғол кардан гирифтанд. Дар асри X пеш аз милод асри оҳан дар шимолу ғарби Ҳиндустон оғоз ёфт.
Гумон меравад, ки дар ин давраи охири ведӣ гузариш аз низоми қаблан афзалбудаи қабилаҳои чӯпонӣ ба таъсиси бисёр князигариҳои хурд бо номи Маҳаҷанапада (маънояш “кишварҳои бузург”) ба амал омад. Олимон ёдгориҳои назми эпикии қадимии ҳиндуӣ — «Маҳабҳарата» ва «Рамаяна»-ро маҳз ба ҳамин давра мансуб медонанд.
Дар асри V пеш аз милод 16 подшоҳӣ ё “ҷумҳурӣ” ташкил карда шуданд, ки бо номи Маҳаҷанапада маъруфанд. Онҳо дар саросари водии Ҳинду Ганг аз Афғонистони муосир то Маҳараштра ва Бангол паҳн шуданд. Дар он замон давраи дуюми асосии шаҳрсозӣ (урбанизатсия) пас аз тамаддуни Ҳинд оғоз ёфт. Забони асосии шахсони босаводи он аҳд санскрит буд. Наздик ба замони таваллуди Буддо, яъне асри V пеш аз милод бисёре аз 16 подшоҳӣ муттаҳид шуда, чор давлати калонтар ташкил карданд: Ватса, Аванти, Кошала ва Магадҳа.
Упанишадҳо, буддизм ва ҷайнизм
Ба таври умум қабул шудааст, ки маҳз дар ҳамин давра аз асри VII то асри V пеш аз милод Упанишадҳо – матнҳои деринаи динӣ ва фалсафии ведӣ навишта шудаанд. Упанишадҳо дар ташаккули фалсафаи Ҳинд таъсири бузурге гузоштанд ва тақрибан дар як вақт бо буддизм (с. 537 пеш аз милод) ва ҷайнизм пайдо шуда, аҳди тилоии тафаккури ин давраро таҷассум намуданд. Таълимоти буддизм ва ҷайнизм ба зуҳду гӯшанишинӣ тамаркуз карда, ба амалияҳои анъанаҳои динии ҳиндуӣ, ки бо гиёҳхорӣ, манъи куштани ҳайвонҳо ва аҳимса (таълимоти адами зиёнрасонӣ, зӯроварӣ) алоқаманданд, таъсири бузург доштанд. Дар ҳоле, ки таъсири ҷуғрофии ҷайнизм дар Ҳиндустон маҳдуд буд, роҳибони буддоӣ таълимоти Буддоро ба Тибет, Шри-Ланка, Осиёи Марказӣ, Шарқӣ ва Ҷанубу Шарқӣ паҳн карданд.
Империяҳои Магадҳа ва Маурия
Дар байни 16 Маҳаҷанапада бузургтаринашон империяи Магадҳа буд, ки дар тӯли таърихи худ аз ҷониби сулолаҳои гуногун ҳукмронӣ мегардид. Онро сулолаи Ҳарянка дар соли 684 пеш аз милод таъсис додааст. Сипас сулолаи Шишунага ба сари қудрат омад, ки дар соли 424 пеш аз милод бо сулолаи Нанда ҷойиваз карда шуд.
Дар соли 321 пеш аз милод Чандрагупта Маурия дар ҳамкорӣ бо браҳман Чанакя бо шикаст додани подшоҳи сулолаи Нанда сулолаи Маурияро таъсис дод. Дар давраи хукмронии Маурия қисми зиёди нимҷазираи Ҳиндустон ба як давлат муттаҳид шуда буд. Империяи Маурия зери ҳукмронии Чандрагупта на танҳо қариб тамоми нимҷазираи Ҳиндустонро забт кард, балки сарҳадҳои худро то Форс ва Осиёи Миёна васеъ кард.
Ҳокими сеюм дар Империяи Маурия, набераи Чандрагупта, Ашока дар солҳои аввали ҳукмронии худ кӯшиш мекард, ки марзҳои империяро боз ҳам васеъ кунад. Бо вуҷуди ин, пас аз ҳамлаи хунини Калинга, ӯ аз фикри зӯроварӣ даст кашид, ба буддизм рӯ овард ва пайрави принсипи аҳимса шуд. Фармонҳои Ашока қадимтарин ҳуҷҷатҳои маҳфузмондаи ҳиндӣ мебошанд, ки ба шарофати онҳо тахминан кам ё беш муайян кардани сулолаҳо ва ҳокимони минбаъда имконпазир гардид. Дар соли 185 пеш аз милод сулолаи Шунга (империя) дар натиҷаи он ба миён омад, ки охирин ҳукмрони Маурия - шоҳ Бриҳадратҳаро сарфармондеҳи артиши Маурия Пушямитра Шунга кушт.
Сулолаи Гуптҳо
Дар асрҳои IV-V сулолаи Гуптҳо қисми зиёди Ҳиндустони Шимолиро ба як империя муттаҳид намуд. Дар ин давра, ки бо номи асри тилоии Ҳиндустон машҳур аст, маданият, илм ва низоми сиёсии ҳиндуӣ дар тараққиёти худ ба қуллаҳои нав расид. Чандрагупта I, Самудрагупта ва Чандрагупта II барҷастатарин ҳокимони сулола буданд.
Давраи классикӣ
Аввалин князигариҳои маълуми раҷпутҳо дар асри VI дар Раҷастон пайдо шуданд, ки баъд аз он сулолаҳои хурди раҷпутҳо дар қисми шимолии Ҳиндустон ҳукмронӣ мекарданд.
Ба Ҳиндустон омадани ислом
Дар пайи аз ҷониби мусулмонон забт гардидани ҳамсояи бостонии ғарбии Ҳинд – империяи Форс, таваҷҷуҳи асосии онҳо дар минтақа ба Ҳиндустон равона шуд, ки дар он замон сарватмандтарин тамаддуни классикӣ, бо тиҷорати пешрафтаи байналмилалӣ ва ягона конҳои машҳури алмос дар он замон дар ҷаҳон буд. Пас аз муқовимати чандинасраи салтанатҳои мухталифи Ҳиндустони Шимолӣ дар шимоли нимҷазираи Ҳинд як зумра империяҳои исломӣ (салтанатҳо) ба вуҷуд омаданд, ки ҳукмронии онҳо чандин аср давом кард.
Салтанати Деҳлӣ
Дар асрҳои XII-XIII арабҳо, туркҳо ва афғонҳо ба Ҳиндустони Шимолӣ ҳамла карда, дар ибтидои асри XIII Салтанати Деҳлиро таъсис доданд. Дар замони салтанатҳо дар Ҳиндустон эҳёи фарҳангӣ ба амал омад. Дар натиҷа фарҳанги ҳинду-мусулмонӣ дар меъморӣ, мусиқӣ, адабиёт, дин ва либос аз худ ёдгориҳои синкретикӣ ба мерос гузошт.
Сарлашкари турку муғул Темур аз ҷанги шаҳрвандӣ дар Ҳиндустон хабардор шуда, соли 1398 ба муқобили султон Насириддин Маҳмуд, ки ба сулолаи Туғлақиёни Деҳлӣ тааллуқ дошт, амалиёти низомӣ оғоз кард. 17 декабри соли 1398 лашкари султон шикаст хӯрд. Темур вориди Деҳлӣ шуда, шаҳрро комилан ғорат ва тахриб кард.
Империяи Виҷаянагара
Империяи Виҷаянагара як империяи ҳиндуҳост, ки аз соли 1336 то миёнаҳои асри XVII тамоми ҷануби Ҳиндустонро баъд аз дарёи Кришна ишғол карда буд. Вай дар рафти муборизаи ҳиндуҳои Ҳиндустони Ҷанубӣ бо мусулмонони Салтанати Деҳлӣ ба вуҷуд омад. Ин давлат дар замони            Девараяи II (1422-1446), ки дар Бирма ва Сейлон маъракаҳои таҷовузкорона анҷом дод, ба авҷи қудрати худ расид.
Империяи Муғулҳо
Соли 1526 авлоди Темур, Бобур, ки ба сулолаи Темуриён тааллуқ дошт, аз ағбаи Хайбар убур карда, Империяи Муғулҳои Бузургро таъсис дод, ки зиёда аз 200 сол давом кард. Дар ибтидои асри XVII қисми зиёди нимҷазираи Ҳиндустон дар зери назорати сулолаи Муғулҳо қарор дошт.
Акбари Бузург барҷастатарин намояндаи ҳокимони Муғул буд, ки бо таҳаммулпазирӣ нисбат ба дигар дину фарҳангҳо фарқ мекард. Аз ҷумла, ӯ манъи куштани ҳайвонотро дар рӯзҳои идҳои динии ҷайнизм ҷорӣ кард ва андозҳои табъизиро барои ғайримусулмонон лағв намуд. Императорони Муғул бо ашрофзодаҳои маҳаллӣ издивоҷ карда, иттифоқчиёни маҳараҷаҳои маҳаллӣ шуданд ва кӯшиш карданд, ки фарҳанги турку форсии худро бо фарҳанги қадимаи ҳиндӣ ҳамоҳанг созанд, ки ин, махсусан, боиси пайдоиши меъмории ҳинду сарасен гардид.
Дар давраи Муғулҳо, субконтинент дигаргуниҳои бузурги иҷтимоиро аз сар гузаронд – ҳиндуҳо, ки аксарияти аҳолӣ буданд, аз ҷониби императорони Муғулҳои мусулмон ҳукмронӣ мешуданд, ки баъзеи онҳо пайрави ақидаҳои либералӣ буданд ва аз фарҳанги ҳиндуӣ ҳимоят мекарданд, дар ҳоле ки дигарон хеле таҳаммулнопазир буданд, маъбадҳоро хароб мекарданд ва аз шахсони ғайримусулмон андозҳои гарон меситонданд. Дар авҷи аҳди худ, Империяи Муғулҳо нисбат ба Империяи бостонии Маурия қаламрави васеътарро ишғол мекард.
Салтанатҳои минтақавӣ пас аз пошхӯрии Империяи Муғулҳо
Пас аз пошхӯрии Империяи Муғулҳо мавқеи ҳукмронро дар Ҳиндустони марказӣ ва шимолӣ давлати Маратха (соли 1674 таъсис ёфт) ишғол кард. Ба ин давраи таърихи Ҳиндустон ба вуҷуд омадани як қатор давлатҳои хурди минтақавӣ ва фаъолнокии рӯзафзуни давлатҳои аврупоӣ хос буд. То соли 1760 давлати Маратха қисми зиёди қораи Ҳиндустонро ишғол кард. Дар Ҳиндустони Ҷанубӣ, ҳатто пеш аз фурӯпошии Империяи ҳиндуии Виҷаянагара, дар соли 1400 салтанати Майсур аз ҷониби сулолаи Водеярҳо таъсис дода шуд, ки сипас Виҷаянагараро иваз кард. Дар навбати худ, давлати сикхҳо дар маҳалли Панҷоби муосир ба вуҷуд омад.
Давраи мустамликадорӣ
Аз тарафи баҳрнаварди португалӣ Васко да Гама кашф гардидани роҳи нави баҳрӣ аз Аврупо ба Ҳиндустон ба оғози тиҷорати мустақими ҳиндуаврупоӣ замина гузошт. Португалиҳо дар Гоа, Даман, Диу ва Бомбей мустамликаҳои тиҷоратӣ барпо карданд. Ба дунболи онҳо Ҳолланд, Дания ва Англия омада, соли 1619 дар шаҳри бандарии Сурат дар соҳили ғарбӣ идораи савдо таъсис доданд. Аввалин ширкати фаронсавии Ост-Индия соли 1604 таъсис ёфт. Муноқишаҳои дохилии салтанатҳои Ҳиндустон ба тоҷирони аврупоӣ имкон доданд, ки тадриҷан нуфузи сиёсӣ барқарор кунанд ва заминро соҳиб шаванд.
Ҳарчанд қудратҳои аврупоӣ тавонистанд, ки минтақаҳои мухталифи Ҳиндро дар тӯли асри XVIII зери назорати худ нигоҳ доранд, онҳо баъдан маҷбур шуданд, ки тақрибан ҳамаи ин қаламравҳоро ба Британия гузашт кунанд, ба истиснои посгоҳҳои фаронсавии Пондичерри ва Чандернагор, шаҳри бандарии ҳолландии Коромандел (то соли 1825) ва мустамликаҳои Португалия – Гоа, Даман ва Диу.
Ҳиндустони Британиягӣ
Соли 1617 ширкати Британиягии Ост-Индия аз императори Муғул Ҷаҳонгир ҳуқуқи савдо кардан бо Ҳиндустонро ба даст овард. Таъсири тадриҷан афзояндаи ширкат ҳокими Муғул Фаррухи Сиёрро де-юре водор кард, ки дар соли 1717 ба он иҷозати тиҷорати аз андоз озодро дар Бангол диҳад.
Дар аввали солҳои 1850-ум, ширкати Ост-Индия қисми зиёди нимҷазираи Ҳиндустон, аз ҷумла Покистон ва Бангладеши имрӯзаро назорат мекард. Англисхо дар сиёсати мустамликавии худ принсипи «тақсим ва ҳукмронӣ кун»-ро татбиқ намуда, аз парокандагии давлатии Ҳиндустон ва низоъҳо ҳам дар байни князигариҳои гуногун ва ҳам байни гурӯҳҳои гуногуни иҷтимоӣ ва динӣ истифода мебурданд.
Дар соли 1857 норозигӣ аз ҳукмронии ширкати британиягии Ост-Индия боиси Ҷанги якум баҳри истиқлол гардид, ки бо номи “Шӯриши сипайҳо” низ маъруф аст. Пас аз як соли амалиёти ҷангӣ шӯриш пахш карда шуд.
Дар натиҷа ширкати британиягии Ост-Индия барҳам дода шуд ва Ҳиндустон ҳамчун мустамликаи Империяи Британия таҳти назорати бевоситаи тоҷи Британия қарор гирифт. Ҳудудҳои гуногун ё бевосита ҳукмронӣ мешуданд ва ё ба сифати князигариҳои вассалӣ тобеъ буданд. Истисмори мустамликаҳои Ҳиндустон муҳимтарин манбаи ғун шудани сармояҳои Англия ва инқилоби саноатӣ дар Англия буд.