Дувоздаҳмақом
Мутрибону устодони Дувоздаҳмақом
Дар вусъат ва ғаномандии барҷоияти анъаноти эҷодию иҷроӣ, рангомезии шакл, анвоъи шеърию мусиқии Дувоздаҳмақом беш аз ҳама Муҳаммади Нишобурӣ (12-13), Сафиуддини Урмавӣ (1230-1294) Муҳаммади Омулӣ (1232-1349), Қутбуддини Шерозӣ (1236-1310), Мирсаидалии Ҷурҷонӣ (1339-1413), Абдулқодири Гӯянда (1356-1435), Ҷомӣ (1414-1492), Биноӣ (1430-1502), Маҳмуди Ҳусайнӣ (1436-1502), Кавкабии Бухороӣ (ваф.1535), Дарвешалии Чангӣ (1542-43-1649), сарояндагону навозандагон, мусаннифони ас. XIV-XVII Хоҷа Ризвоншоҳ, Алии Ситоӣ, Хоҷа Юсуфи Бурҳон, Хоҷа Абӯлвафо, Устод Қулмуҳаммади Удӣ, Устод Султонмуҳаммади Удӣ, Устод Ҷаъфари Қонунӣ, Қутбуддини Ноӣ, Ҳофизи Басир, Устод Шодӣ, Ғулом Шодӣ, Алидӯсти Ноӣ, Боқии Ноӣ, Мираки Чангии Бухороӣ, Мирзоалии Чангӣ ва даҳҳо устодони созу овоз, аҳли шеър бузург буда, баробари иҷрои  мақомҳо, дар заминаи савту таронаҳои Дувоздаҳмақом дар шаклу анвои мусиқӣ асарҳои ҷолибу мондагори  ҳунарӣ эҷод намудаанд. Маҳз дар ас. XIII-XVII ва ибтидои ас. XVIII дар заминаи Дувоздаҳмақом шаклу анвои мураккабӯ ҳирфаии шеърию мусиқии «куллиёт»,«миаттайн», «сунбулӣ», «санам», «мухаммас», «амал», «хаёл», «саҷъ», «рехта», ва ғ. ба санъати мусиқии устодона ворид шуда, дар якҷоягӣ ба Дувоздаҳмақом ба иҷро мерасиданд. Мас. асарҳои ҳунармандони номвар Хо«Амали тарона» («Эй сорбон»), «Амали қиёмат», Абдулқодири Гӯянда «Амали Бӯстон», «Амали Гулистон», «Амали Хористон», Устод Шодӣ дар усулҳои «Чорзарб», «Мухаммас», «Таснифи дилфиреб», «Моҳи ҳаждаҳсола». Хоҷа Юсуфи Бурҳон дар усули «Чанбар», «Савти Наво», «Амали Наво», «Пешрави Наво», «Гардуни Наво», Хоҷа Юсуфи Андигонӣ дар усули, «Шодиёна», «Нақши моҳи ҳилол», «Савти хиромон», «Таронаи Ораз», Кавкабии Гавҳарии Бухороӣ дар усули мақоми «Рост», «Куллиёт», Ҳасани Кавкабӣ «Нақши Мавлоно», Султон Муҳаммади Танбӯрӣ «Рехтаи Наво», «Чанбари Дугоҳ», Самарқандӣ «Амали Ироқ», «Савти қонун» ва диг. асарҳои зиёди созию овозиро дар тазмини таркиботи Дувоздаҳмақомэҷод намудаанд. Дар тадвину таҳияи матни Дувоздаҳмақом аз садаҳои XIV-XV шоирони ҳавзаҳои адабии Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон ва Ҳинд корҳои ҷолибе намуда, дар ас. XVI тавассути Наҷмуддин Гавҳарии Кавкабии Бухороӣ «Куллиёти Дуовздаҳмақом» (матни баргузидаи комили мақомҳо) тартиб дода шуд. Ин кори илмию амалии Кавкабии Бухороӣ дар ҳавзаҳои эҷодию иҷроии Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон ва Ҳинд (замони Бобуриён) чун дастур хидмат намуда, дар вусъати назмии мақомҳо нақши муассире гузоштааст. Дар пайравӣ ва баҳраандӯзӣ аз «Куллиёти Дувоздаҳмақом» - Кавкабӣ дар ҳавзаҳои ҳунарии Бухоро, Самарқанд, Ҳирот, Тошканд, Машҳаду Исфаҳон, Балх, Марв ва ғ. корҳои ҷолибе дар назми Дувоздаҳмақом рӯи кор омаданд, махсусан навиштаҳои Боқиёи Нойинӣ, Сайфиддини Ғазнавӣ, Туғрои Машҳадӣ, Фурсатудавлаи Шерозӣ ва диг. марҳалаи нави бадеию зебоишиносии мусиқӣ маҳсуб шуда, минбаъд ин сабки тадвини матнии мақомҳо дар«Шашмақом», «Ҳафтдастгоҳ»-идома ёфт. Мактаби таҳқиқию омӯзишии Дувоздаҳмақом, ки дар ас. XVI тавассути Кавкабии Бухороӣ сабки хоса касб карда буд, минбаъд босаъю эҳтимоми шогирдонаш Ҳасани Кавкабии Самарқандӣ, Хоҷа Муҳаммади Кавкабӣ, Алиакбари Қонунии Самарқандӣ, Мирзоалии Чангӣ, Дарвешалии Чангӣ ва диг. идомаю тақвият ёфт ва анъанаҳои эҷодию иҷроии устодонаи мақомҳо дар ҳавзаҳои адабию ҳунарии Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон ва Ҳинд рушд намуд.