Асҳоби_Каҳф
Таърих
Назари аксари муфассирон бар он аст, ки Асҳоби Каҳф муъминоне аз дини яҳуд буда, зиндагонӣ, даъват ва ғорнишин гаштани онҳо ба замони пеш аз ҳазрати Исо (ъ) рост меомад ва дубора барангехта ва бедор шудани онҳо, пас аз замони Исо (ъ) ба вуқӯъ пайвастааст, зеро достони онҳо дар осор ва ривоятҳои динии мардуми яҳуд низ мавҷуд аст. Ба назари баъзе муфассирон таърихи зиндагонии онҳо ба замони рисолати Мусо (ъ) – пайғамбари банӣ Исроил мувофиқ меояд. Вале аз баъзе шавоҳиди таърихӣ бармеояд, ки онҳо аз ҷумлаи пайравони дини насронӣ буда, пас аз рисолати Исои Масеҳ (ъ) дар садаҳои аввали солшумории милодӣ гузаштаанд. Ғолибан ба назар мерасад, ки таърихи зиндагонӣ ва ғорнишин гаштани онҳо ба даврони фармонравоии яке аз коргузорони пурнуфуз ва ҳокимони сахтгири Рум Трожен (Trajan) дар сарзамини Шом дар соли 98–117 пас аз милод рост меояд ва он ба таври дақиқ пас аз илҳоқи комили сарзаминҳои ҷан. Шом дар соли 106 милод ба империяи Рум рӯй додааст. Диёнати масеҳӣ дар ин давра то андозае дар миёни давлатдорон ва коргузорони табақаҳои болоии императорӣ нуфуз карда буд. Трожен соли 112 милод дар бораи қатли масеҳиёне, ки ба император ва кишвари Рум садоқат надошта бошанд, фармон дод ва шояд ҳамин вазъ сабаби пинҳоншавӣ ва ба ғор паноҳ бурдани Асҳоби Каҳф гардида бошад. Замони аз хоб бархостани онҳо дар давраи ҳокимияти императори Руми Шарқӣ Теодосиюс (Тедосис=Theodosius)-и дуюм дар соли 407–450 милод, замоне, ки масеҳият ба унвони дини расмии кишвар амал мекард, сурат гирифтааст. Ҳарчанд аксари ривоятҳои масеҳӣ ва осори дигари ривоятӣ зуҳури аввали Асҳоби Каҳфро ба замони фармонравоии император Дақёнус (Дакйус – Деций) дар соли 249–251 милод мусодиф донистаанд, вале шавоҳиди муътамади таърихӣ онро рад менамоянд. Дар бораи шаҳр ва сарзамини Асҳоби Каҳф низ дар байни аҳли таҳқиқ ихтилофи назар вуҷуд дорад. Баъзеҳо онро дар Осиёи Хурд дар шаҳри Эфесус дар шимолу ғарбии шаҳри Тарасус, ки дар он замон пойтахти шарқии империяи Рум буд, донистаанд ва баъзе дигар онро дар наздикиҳои пой­тахти мамлакати имрӯзаи Урдун шаҳри Аммон гуфтаанд, ки дар он замон, ҳамон гуна ки дар сарчашмаҳои юнонӣ сабт шудааст, ба шакли музофоте бо номи Филаделфия (Philadelphia) тобеи империяи Рум буд. Онҳо ба таври дақиқ водӣ ва рустоеро бо номи Раҷиб (Рақим) дар назар доранд, ки дар шимолу ғарбии шаҳри Аммон воқеъ шудааст. Ба андешаи аксари муфассирон калимаи «Рақим», ки дар оят зикр шудааст, ба сарзамин ва ё водие ишора дорад, ки ҳодисаи Асҳоби Каҳф дар он ҷо гузаштааст ва каҳфи мазкур низ дар он воқеъ шудааст. Аксари муҳаққиқони ғарбӣ, аз ҷумла мураттибони луғатномаи «Ислам: Энциклопедический словарь» низ назари дуюмро тарҷеҳ дода, Асҳоби Каҳфро ғайр аз «ҳафт хуфтаи эфесӣ»-и маъруф дар Ғарб медонанд. Ахиран – соли 1963 ҳайати бостоншиносони урдунӣ бо роҳбарии Рафиқ Вафо Даҷонӣ дар наздикиҳои шаҳри Аммон дар саҳрои Балқо каҳфе бо ҳамон тавсифоти қуръонӣ кашф намуданд, ки бо лаҳҷаи мардумӣ он Раҷиб гуфта мешавад ва ба гуфти онҳо он ҳамон «Рақим»-ест, ки зикраш дар Қуръон омадааст. Бостоншиносони урдунӣ дар даруни каҳф ҳашт қабр пайдо карданд, ки дар ҳафт қабри он устухонҳои ҷасади дафншудагон вуҷуд доранд ва яке аз онҳо холӣ аст. Ҳамчунин онҳо косахонаи сар ва ҷоғи болои сагеро дар остонаи дари ғор пайдо кардаанд. Дар ин каҳф сиккаҳои византие низ ёфт шуданд, ки қидмати таърихии онҳо ба аҳди ҳузури румиён дар сарзаминҳои Шом бармегардад. Дар он давраҳои таърих аз як сӯ ширку бутпарастӣ дар дарбори императорони Рум ва коргузорони маҳаллии тобеи онҳо ба сурати беравияе ривоҷ ёфта ва аз сӯи дигар зулму ситами миллатҳои тобеи мустаъмарот ба авҷи худ расида буд. Ин вазъи вахими эъти­қодӣ ва нобаробариҳои иҷтимоӣ гурӯҳи мардуми яктопарастро ба дод оварда буд ва онҳо ба Худо рӯй оварданд ва аз Ӯ мадад хостанд. Худо ба онҳо амр кард, ба он ғоре, ки барояшон қаблан шинохта буд, паноҳ баранд: