Тобеъшавии_Осиёи_Миёна_ба_империяи_Русия
Ишғоли Хуҷанд
14 май Романовский ба самти Нов ҳаракат кард. Ҳайати муҳофизон аз ин мақсади русҳо хабар ёфта, қалъаро тарк намуданд. Ин имкон дод, ки сипоҳиёни рус 15 ва 16 май Новро бе муқобилат ба даст дароранд. Аз ин ҷо Романовский ба аҳолии Хуҷанд эъломияи «сулҳхоҳона» пешниҳод намуд. Вале мақсади ниҳоии изҳороти ӯро аҳолии маҳаллӣ пай бурда, муқобилати худро пинҳон доштан наметавонист. Баъди тайёрии пешакӣ (18-19 май), 21 май соати 3 пагоҳӣ сарбозони рус барои ҳуҷуми қатъӣ ба шаҳр ба харакат омаданд, вале аз тарафи муқобил пайдо шудани намояндагони бонуфузи шаҳр бо сардории қозикалон Ҳоҷӣ Азамат ва изҳороти муқобилат накардани аҳолии шаҳр ҳаракати сипоҳи русро барои ҳуҷум ба шаҳр муваққатан боз дошт. Романовский сарбозонашро ба мавқеи аввалӣ — дарвозаи Хуҷанд баргардонда, бо изҳороти нав мақсади «бо роҳи осуда барқарор кардани сулҳ ва таъмини ҳифзи раияти Русия аз таҳдиди Аморати Бухоро»-ро дар ин кишвар пешниҳод намуд. Дар он гуфта мешуд, ки маҳз ба тарафи русҳо гузаштани Хуҷанд ин осоишро пурра таъмин кардан метавонад. Романовский ваколатдорони худро ба шаҳр фиристод, вале гурӯҳи муқобил бо сардории Ҳоҷӣ Амин ба муборизаи зидди русҳо даъват мекард, пас ин гурӯҳ ба ҳабс гирифта шуд. Ин баҳона шуд ва артиши рус ба ҳуҷум гузашт. Муқобилати шадиди хуҷандиён охири рӯзи 24 майи 1866 бераҳмона пахш гардид. Аз рӯйи маълумоти мавҷуда дар ин муҳориба аз муҳофизони Хуҷанд 2,5 ҳазор нафар қурбон шуд. Аз сипоҳиёни рус 71 нафар кушта, 63 нафар захмӣ ва 6 нафар бедарак шуданд. Ин рақамҳо на аз сустии шаҳриён, балки аз бартарии чандинкаратаи силоҳи низомии русҳо гувоҳӣ медиҳанд. Амир Музаффар маҷбур шуд, ки роҳи сулҳро интихоб намояд. Барои ин намояндагони сафорати Русияро, ки пештар ба ҳабс гирифта буд, озод намуда, ба воситаи беки Ҷиззах аз Романовский хоҳиш намуд, ки ҳаракати сипоҳиёнашро ба ҳудуди аморат боз дорад. Ишғол намудани Хуҷанд хони Хӯқанду Худоёрро низ ба таҳлука андохта буд. Дар мактуби худ ӯ Романовскийро барои ишғол намудани Хуҷанд табрик карда, ваъда дод, ки «аҳди дӯстона»-и худро бо русҳо бечунучаро риоя хоҳад намуд. 2 июни 1866 Романовский ба Тошканд баргашт. То тирамоҳи ҳамин сол амалиёти ҳарбие сурат нагирифта, бештар гуфтушунидҳои дипломатӣ байни генерал-губернатори Оренбург Кржижановский ва Романовский доир гардиданд. Дар гуфтушунидҳо бештар талабҳои барои Русия мувофиқ пешниҳод ва қабул мешуданд. 18 авг. 1866 Кржижановский бо дастурҳои расмии аз марказ гирифтааш ба Тошканд омада, барои тайёр намудани шартномаи сулҳ бо Бухоро ва ба имзо расондани он ба амир мактуб фиристод. Ҳамзамон ӯ ба генерал Романовский аз хусуси дар Хуҷанд омода кардани лашкар барои ишғол намудани Намангон ё Хуҷанд ва ё дар ҳолати мусоид ишғол намудани ҳар ду шаҳр, фармон содир намуд. Авв. моҳи сент. Кржижановский ба Хуҷанд омада, аз номи император ба ҳайати Русия гузарондани шаҳрро эълом дошт. Дар ҳамин ҷо ӯ ҳайати намояндагии Аморати Бухороро барои баррасии шартномаи сулҳ ба ҳузур пазируфт. Ҳамзамон ин ҷо лашкар дар ҳолати омодабош қарор гирифта буд. Вобаста ба чунин сурат гирифтани вазъи ба манфиати Русия мувофиқ, Крижановский метавонист самти ҳуҷумро ба Хуҷанд ё Бухоро равона намояд. Ҳанӯз ҳангоми гуфтушуниди сулҳ бо Бухоро ӯ қарор дод, ки бо ҳар баҳона шартномаи сулҳро ба таъхир андохта, барои ҳақ баровардани ҳуҷуми дарпешистодаи худ амири Бухороро гунаҳкор намояд. Бо ин мақсад дар бандҳои шартнома талабҳоеро пешниҳод мекард, ки маъмулан иҷронашаванда буданд. Мас., дар радифи дигар талабҳо Кржижановский 13 сент. 1866 бандеро пешниҳод кард, ки мувофиқи он амир бояд дар муддати 10 рӯз 100 ҳазор тангаи тилои нақд чун товони ҷанг ба намояндагони расмии Русия супорад. Ҳол он ки дар ин муҳлати муқарраршуда иҷрои талаби ӯ ғайриимкон буд. 20 сент. отряди амалкунанда ба ҳаракат дароварда шуд. Отряд мебоист рӯзи охири муҳлати муайяншуда ба ҳудуди бекиҳои Бухоро, Ӯротеппаву Ҷиззах, ки дар ҳудуди Аморати Бухоро қарор доштанд, мавқеъ гирифта, омодаи фармон гардад. 23 сент. дар рӯзи ба охир расидани даҳрӯзаи муҳлати шартнома, Кржижановский барои муҳосираи Ӯротеппа фармон дод. Лашкари рус дар ҳайати 19 ротаи пиёдагард, 500 казаки бо мушак мусаллаҳ, 16 тӯпи тираш дурпарвози пиёданизом, 8 тӯпи тираш дурпарвозу аспкаш ва 4 тӯпи нимпудӣ (мортир) ба ҳаракат дароварда шуд. Баъди тайёрии қаблӣ (28-28 сент.) Романовский 2 окт. ба ҳуҷум гузашт. Дар натиҷаи муҳорибаи 8-рӯза ба сарбозони рус муяссар гардид, ки шаҳрро ишғол намоянд. Муҳофизони шаҳр барои ҳар кӯча, ҳифзи ҳар хона муқобилати шадид нишон медоданд. Дар ин муҳориба аз тарафи муҳофизони шаҳр 2000 нафар кушта шуданд. Хисороти ҷонии артиши подшоҳӣ аз 17 нафар кушта ва 230 нафар захмӣ иборат буд. Баъди ишғол намудани Ӯротеппа Кржижановский 10 окт. 1866 қалъаи Зомин ва 18 окт. бо вуҷуди муқобилати шадиди аҳолии маҳаллӣ Ҷиззахро ишғол намуд. Дар муҳорибаи Ҷиззах ноуҳдабароии амир Музаффар, ки сарварии лашкари бисёрҳазораро ба уҳда дошт, маълум гардид. Бо вуҷуди ҳуҷуми лашкари даҳҳо баробар камшумори русҳо дар майдони ҳарб ҳазорон нафар сарбози худро аз даст дода, бо боқимондаи лашкар гурехта, ҷон ба саломат бурд. Баъди анҷоми ин амалиёти барои Русия муфиди ҳарбӣ 1 ноябри 1866 Крижановский ба Оренбург баргашт. Ҳукумати подшоҳии Русия барои идора кардани ин қисмати ишғолшудаи Осиёи Миёна, ки ҳамчун мустамликаи ӯ маҳсуб мешуд, соли 1867 дар ҳайати вил-ҳои Сирдарё ва Ҳафтруд генерал-губернатории Туркистонро таъсис намуд. Император сардорию фармонфармоии ин губернияи навтаъсисро ба зиммаи яке аз чеҳраҳои намоёни сиёсию дипломатӣ ва ҳарбии Русия генерал-адютант К. П. Кауфман гузошта, ваколатдории ӯро дар доираи ниҳоят васеъ муайян намуд. Генерал-губернатори кишвар метавонист ба таври мустақилона бо давлатҳои ҳамсоя музокироти дипломатӣ дошта бошад. Масоили марбут ба ҷангу сулҳро бо салоҳдиди худ ҳал карда, расман имзо гузорад.