Хилофат
Хилофати Араб 750- 1258
Давраи шукуфоии сиёси ва мадании давлати исломи бо хамрохии халқҳои забткардашудаи арабҳо. Нахустини Аббосиён: асосгузори сулола Абу-ль Аббас ас-Сафах, яъне «Хунхор» (750—754); ки аз давраи хукумрониаш ба Людовикаи XI, давлатдор ва иктисодчии оли  Аль-Мансур (754—775);  хеле дасткушод буд ва махз барои ҳамин дар адабиёт падари Харун-ар-Рашид – Аль Махди (775—785);  хеле машҳур буд. бадчахли Аль-Хади (785—786); химоягари машҳур шоир ва адабиётчи Харун аль-Рашид (786—809), шахсе, ки шохиди гулгулшукуфии Халифат буд, вале вай давладори бад буд, ӯ тамоман ба давладоре, ки дар китоби «Хазору як шаб» шуда буд монанд нест. Аль-Амин (809—813); дусти олимон ва файласуфони равшанфикр, аз тарафи модараш форс буда-Мамун(813-833)даводихандагони фикрҳои ӯ – Аль-Муътасим (833—842)и Аль-Васик (842—847).Навовариҳои асри X каме сузились: Умавии халосгашта Абдурахмони I  дар Испания якумин огози (755  итиклолияти {{Кордовскому эмирату]], ки аз c929 ҳамчун халифат эътироф гаштааст(929--1031).Пас аз 30сол Идрис абераи халифа Али ки  хам барои Аббосиён ва Умавиён душман буд, дар Марокко асосгузори  сулолаи Идрисихо(785-985) гашт, ки пойтахти он ш.Тудга буд.Кисми боки мондаи сохили Африқои шимоли ( Тунис ва г.) тамоман барои Халифати аббосиён гумм шуда буд, вакте ки Хорун ар Рашид вазири Аглабро номзад мекунад,худро дар Кайрвон асосгузори  сулолаи Аглабидхо  (800-909) мехисобад. Намуди берунаи хокимияти истилокорона ба мукобили кишварҳои христиан ва дигар кишвархо барқарор кардан Аббосиён зарур намешуморидан, аммо бо мурури вакт задухурдҳои харби хам дар сархади шарқ ива шимоли ба вучуд меомад, аммо зиндагии Халифат оромона мегузашт. Халифати араб аз ҷиҳати бузурги ва ҳукмронии худ кайхо боз шавковар набуд. Давраи якумин Аббосиён шукуфои маданият буда онро машҳури оламиён гардонида аст. То имруз дар тамоми ҷаҳон зарбулмасалу маколахо: давраҳои “Хорун-ар-рашид” «Гавхари халифахо» ва ғайрахо, бисёре аз мусулмонҳои замони мо он давраро ба ёд оварда иродаи худро мустахкам мегардонанд. Бояд гуфт, ки хусусиятҳои - зулмовари, берахми он халифахо буд: дар баъзе ҳолатхо, ки ба асосгузори сулола он фахри халифахоро ташкил мекард  (бо лакаби «Хунрез» худи Абу-ал-Аббос интихоб карда буд. ): баъзеи аз халифахо, ки ба ин нигоҳ накарда хиллагари Ал-Мансур, ки дар назди халқ дар тани худ ба либосҳои калбаки ва чояш биёяд ӯ ҳаракат мекард, ки  одамони  хатарнокро ба қатл мерасонад, аввал ӯ онҳоро бо суханҳои касамёдкуни ва меҳрубони  гуфтугу карда баъд ба қатл мерасонд. Ал-Махдия  ва Хорун-ар-Рашид кайд кардан ба маврид аст, ки дар давраи Аббосиён намуди нави азобдихи баромада буд,хатто Маъмун ва меросхурҳои ӯ сафед нестанд, зеро дар вайронкори ва берахми нисбат ба одамҳои ба онҳо маъкул набуда хамто надоштанд. Ба Кремер маълум мегардад, ки дар аввалин Аббосиён нишонаҳои  авлодии  беаклии кесарики  вучуд дорад, ки он дар фарзандони ояндааш авч мегирад. Барои пушонидан гуфтан лозим мебуд, ки барои пахш кардани бетартиби ва набудани хокимият ки дар ин ҳолат давлатҳои исломи дар вакти ҷойгир намудани Аббосиён қарор дошт. мушаввашшавандаҳои тарафдорони сарнагунгаштаи Умавиён, ки аз Алихо пеш рафта буд, харичиёни вахши, ки аз шуришкардан даст накашида буданд ва дар қисми шарқии мамлакат бо дастаҳои гуногуни форсхо хамкори мекард. Чораҳои гуногун андешидан ба фикри ӯ ҳамчун чораи махсус буд барои Абул-ал- Аббос, ки номи худро аз ҳамин мефаҳмид. Аз дигар тараф муайян мегардад, ки агар Саффах, Мансур ва дигар пешвоёни ӯ ӯ мамлакатро мустакилона бе ёрии оилаи вазири Бармакиён  ҳукмрон мешуданд Халифат пеш мерафт. То он даме, ки ин оиларо Хорун –ар- Рашид (803)сарнагун кард. Баъзеи аъзоёни ин оила маслихатдихандагони наздики  халифа дар багдод буданд. Халид, Яхё, Чаъфар), дигар бошанддар вазифаҳои баланд дар минтакаҳои гуногуни малакат буданд. Онҳо дар якчояги тавонистанд дар муддати 50  баробарии байни  форсхову арабхоро, ки ба Халифатро дастгири мекарданд  нигоҳ доранд.