Сӯхтагӣ
Сӯхтагӣ (Combustio, combustus), сӯхта, зери таъсири ҳарорати баланд, моддаҳои химиявӣ, ҷараёни электр ё нурафкании ионзо осеб дидани бофтаҳои организм. Агар беш аз 10 – 15 фоизи сатҳи бадан сӯхта бошад, пас тағйироти дар ин сурат дар организм рӯйдодаро бемории С. меноманд. Соатҳои аввал ин гуна ихтилол мумкин аст шок (садма)-и С.-ро ба вуҷуд оварад. Дар натиҷаи кам шудани ҳаҷми хун дар маҷрои хунгузар (аз сабаби ғализ гаштани он) гардиши хун дар узвҳои ҳаётан муҳим халал ёфта, ҳолати шок рӯй медиҳад. Зеро қисми моеи хун аз системаи гардиши хун баромада, ба сатҳи сӯхтаи пӯст ҷорӣ мешавад. Шоки С. бисёр (то 48 соат) давом мекунад. Дертар организм аз маҳсули таҷзияи бофтаҳои сӯхта ва баробари мадда кардани захм аз моддаҳои заҳрнок ва маҳсули фаъолияти ҳаётии бактерияҳои бемориовар заҳролуд мегардад. Заҳролудӣ боиси беҳолӣ, ҳарорати баланди бадан, беиштиҳоӣ, лоғарӣ, бехобӣ, ихтилоли рӯҳия мешавад. Дар натиҷа аксар вақт газаки шуш, решмарази луобпардаи меъдаю рӯда ва уфунат падид меояд. С.-и сатҳӣ худ аз худ сиҳат мешавад, вале барои шифои С.-и амиқ пайванди пӯст аз дигар ҷои бадан зарур аст. С.-и дараҷаи I, II ва III А ба С.-и сатҳӣ мансуб аст. Дар ин ҳол қабатҳои сатҳии пӯст маҳв гашта, қабати сабзиш ва ба истилоҳ зоидҳои пӯст (решаи мӯй, ғадудҳои арақу чарб) осеб намебинанд. Аз онҳо эпителияи нав сабзида, захми С. шифо меёбад. Дар аснои С.-и дараҷаи III Б пӯст сахт осеб мебинад. Агар насҷи зери пӯст, мушакҳо ва устухон осеб ёбанд, С.-и дараҷаи IV маҳсуб мешавад. С.-и дараҷаи III Б ва IV ба С.-и амиқ мансуб аст. С.-и амиқе, ки то 1% сатҳи баданро ишғол кардааст, хадша баста, худ аз худ шифо меёбад. Баъд аз сӯхтани пӯст дарҳол муайян кардани амиқии он ҳатто ба мутахассис душворӣ мекунад. Ҷойҳои сӯрхшудаю варамидаи пӯст С.-и дараҷаи I ҳисоб мешаванд. Ҳангоми С.-и дараҷаи II обилаҳое пайдо мешаванд, ки пур аз моеи шаффофи зардча мебошанд. Ҷои обила сахт дард мекунад. Чуқурии осеби пӯст ҳангоми С.-и дараҷаи III дар муддати 5 – 6 шабонарӯз маълум мешавад. Дар ин маврид пӯст ранги хокистарии равшан ё қаҳвагии равшанро мегирад, ҳангоми ламс кардан ба назар каме сахт менамояд. Дар мавриди С.-и дараҷаи IV пӯст ранги ҷигарӣ (дар аснои сӯхта сиёҳ шудан – сиёҳ) гирифта, сахт мешавад ва дард намекунад. Масоҳати аз С. иллатёфтаи баданро нисбат ба сатҳи умумии бадан бо фоиз ё бо ёрии кафи даст (масоҳати он тақр. ба 1% тамоми сатҳи бадан баробар аст) муайян мекунанд. Таносуби қисмҳои бадани бачагон аз ҷиҳати масоҳат аз чунин таносуб дар калонсолон аз сабаби нисбатан калон будани сатҳи сари онҳо фарқ мекунад. Агар то 10 – 15 фоизи сатҳи бадан сӯхта бошад онро С.-и маҳдуд меноманд, чунки он дар сурати дуруст табобат намудан, боиси бемории С. намегардад. Вале бачагон ва пирон мумкин аст ҳангоми 5 – 7 фоиз сӯхтани сатҳи бадан ба бемории С. гирифтор шаванд. Бо мақсади ёрии аввалин дар вақти сӯхтан аз аланга пеш аз ҳама оташро бо об ё бастани роҳи ҳаво ба либоси сӯхтаистода хомӯш бояд кард. Барои ин болои зарардидаро бо кампал, палто ё матоъи ғафс мепӯшонанд. Сӯхтани либос аксар вақт касро ба воҳима меандозад, одам худашро гум мекунад, беқарор гашта, ин сӯ он сӯ медавад, ки дар натиҷа аланга зиёдтар мешавад. Дар ин маврид атрофиён бояд ӯро афтонда, алангаро хомӯш ва либоси сӯхтаашро бадар кунанд. Дар сурати ба либос рехтани моеоти ҷӯшон ё моддаҳои химиявӣ онро зуд мекашанд. Агар пӯст аз ҳарорат каме сӯхта бошад, ба болои он дар муддати 10 – 15 дақ. оби хунук мерезанд. Пас аз ин ба ҷои сӯхта бандинаи тоза (беҳтараш тамйизӣ) мегузоранд. Барои кам кардани дард аз доруҳои карахткунанда (аналгин, амидопирин ва ғайра) истифода бурда, сипас ҳатман ба духтур муроҷиат менамоянд. Агар ҷои сӯхта калон бошад, баъди гузоштани бандина ба зарардида доруи рафъи дард медиҳанд, чои гарм нӯшонда, либоси ғафс мепӯшонанд ва фавран ба беморхона мебаранд. Агар ба беморхона бурдан тӯл кашад, ба зарардида омехта ишқору намак (ба 2 истакон об 1 қошуқча намаки ош ва 0,5 қошуқча содаи хӯрданӣ) менӯшонанд. Одам бояд дар 6 соати аввали баъди сӯхтан ҳар соат камаш 2 истакон аз ин маҳлул нӯшад. Ҳангоми ба пӯст рехтани моддаҳои хурӯҷовари химиявӣ онро зуд бо оби зиёд шуста, бандинаи бесироят мегузоранд ва зарардидаро ба беморхона мебаранд. Дар давоми даҳсолаҳои охир дар бобати табобати сӯхтагон комёбиҳои муҳим ба даст омадаанд, ки ба дарёфти усулҳои пурсамари ҷарроҳии бетаъхир вобаста аст. Истифодаи ин усулҳо ба тавассути асбобҳое имконпазир гашт, ки бо ёрии онҳо барои бемор муҳити бемикроб ва ҳарорату рутубати мувофиқ муҳайё кардан мумкин аст. Гап дар сари он, ки сабаби асосии марги одамони сӯхта (ғайр аз С.-и дараҷаи III – IV, ки беш аз 60 фоизи сатҳи баданро ишғол мекунад) оризаҳои сироятӣ мебошанд. Бинобар ин оқибати беморӣ аз бисёр ҷиҳат ба пешгирии сирояти ҷои сӯхта вобаста аст. Барои пешгирии сирояти микроб узви иллатёфта ё умуман шахси зарардидаро ба изолятори махсус ҷойгир мекунанд. Мас., барои табобати С.-и маҳдуд (даст ё пой) аз асбобҳои аэротерапеявӣ истифода мебаранд. Онҳо халтаҳои полиэтиление мебошанд, ки аз дарунашон мунтазам ҳавои тоза, гарм ва намнок мегузаронанд. Дасту пои сӯхтаро ба чунин халта меандозанд. Агар пӯст бисёр сӯхта бошад, беморро ба кати махсус – «болишти ҳавоӣ» мехобонанд. Чунин болишт фишори ҳамон ҷои баданро, ки ба он мерасад, тез паст мекунад, дар атрофи бемор аз ҳисоби ҳавои гарми безарар микроиқлими махсус ба вуҷуд меояд. Дар чунин шароит С.-и сатҳӣ мадда накарда, дар муддати 2 – 3 ҳафта сиҳат мешавад. С.-и амиқ тез карахш баста, имкон медиҳад, ки бофтаҳои маҳвгаштаро бо роҳи ҷарроҳӣ дур ва ба ҷои онҳо пӯсти солими худиро пайванд кунанд. Дар натиҷа муҳлати табобат кӯтоҳ гашта, он натиҷаи хуб ба бор меоварад. Барои пешгирии С. ҳангоми таҳияи ғизо (истифодаи оташдон, газ, примус, карасинка ва ғайра) эҳтиёткор бояд буд. Сими электр ва асбобҳои электриро доимо назорат кардан зарур аст; онҳо набояд барои кӯдакон дастрас бошанд. Барои пешгирии С. дар истеҳсолот риояи қоидаҳои техникаи бехатарӣ ҳатмист.