Ашъария
Ақоид
Назари Ашъариён доир ба ваъду ваъид (фармудаҳо ва иҷрои бекамукости онҳо), асмо, аҳком, саъй ва ақл аз ҳама ҷиҳатҳо мухолифи ақидаҳои муътазила буданд. Аз ҷумла: 1) имон тасдиқ бо қалб аст. Аммо қавл бо забон ва амал аз рӯйи аркон фаръҳои имонанд. Ҳар касе бо қалби худ тасдиқ кунад, ки Худо якка ва ягона аст ва пайғамбарони Худоро эътироф ва тасдиқ намояд, имонаш саҳеҳ, дуруст ва ростин аст. Ҳатто агар филҳол вафот ёбад, чунин шахс наҷотёбанда аст ва аз имон хориҷ нест; 2) касе, ки гуноҳи кабира содир карда бошад ва тавба ҳам накарда бошад, ҳукми чунин банда ба Худо ҳавола карда мешавад. Шояд Худо аз боби раҳмати худ ӯро бубахшад ва ё пайғамбар ӯро шафоат намояд. Дар ҳадис омада, ки «Аҳли кабоири умматро шафоат хоҳам кард». Ва ё ин ки чунин шахсро дар дӯзах мувофиқи гуноҳи содирнамудааш азоб медиҳанд ва баъд ӯро ба ҷаннат дохил менамоянд. Ҳеч мумкин нест, ки бо кофирон дар дӯзах ба таври абадӣ дар азоб бимонанд; 3) ҳамаи воҷибот самъӣ (аз роҳи шунавоӣ) аст. Аз роҳи ақл чизе сохта нест, на хубӣ ва на бадӣ. Шинохти Худо бо ақл аз тариқаи гӯш (самъ) аст. Савоб, лутф ва ҳама чиз аз ҷониби Худо ба манзилаи фазли Худост. Ҳамаи азобҳо (аз ҷониби Худо) адл шуморида мешаванд; 4) фиристодани пайғамбарон (аз ҷониби Худо) адл шуморида мешавад. Вале баъди фиристода шудан дастгирии онҳо ба воситаи муъҷизот ва исмати онҳо аз лағжишҳо аз ҷумлаи воҷибот ба шумор меоянд. Муъҷиза феъли хориқулода (фавқулода) аст. Ҷойи эътироз надорад. Дар муқоиса ба манзилаи тасдиқ бо қавл аст. 5) каромоти авлиё ҳақ аст; куфру маъсият (исён бар зидди фармудаҳои Худо) ба ман­зилаи хор доштани шариати худоӣ аст; 6) Қуръон аз ҷиҳати балоғат, назм ва фасоҳати сухан муъҷиза аст; 7) масъалаи имомат бояд аз роҳи иттифоқ ва ихтиёр анҷом ёбад, на аз роҳи насс (васият) ва таъйин. Хулафои рошидин аз рӯйи фазилаташон ба мақоми имомат расиданд; Талҳа ва Зубайр ба имом Алӣ ибни Абитолиб мухолифат варзиданд. Алӣ ба онҳо ба сифати мухолиф ҷавоби сазовор дод. Аммо аҳли Наҳравон ба хабаре, ки аз пайғамбар расида, аз дин хориҷшуда маҳсубанд. Ҳақ ба ҷониби Алӣ буд, дар иқдоме, ки бар зидди онҳо карда буд. Дар натиҷа равияи Ашъария мазҳабе миёнарав, тавҳидӣ ва яккахудоие шуд, ки хоҳишҳои муъминон ва эҳсосоти тақводоронро қонеъ ва ақлҳои мардумро хушнуд ва розӣ сохт. Доираи интишори Ашъария маҳдуд набуд. Он дар Ироқ, баъдҳо дар Миср (бо ёрии Салоҳиддини Айюбӣ) паҳн гардид. Дар Сурия бо ёрии Нуруддини Зангӣ, дар мамлакатҳои Ғарб бо ёрии Абдуллоҳ ибни Муҳаммади Тумират, дар Осиёи Хурд ба дасти Усмониҳо интишор ёфт. Танҳо ҳанбалиҳо дар масъалаи сифоти Худо бо Ашъария мухолифат намуданд. Шииёни имомия дар масъалаи шафоати имомон бо Ашъария мухолиф шуданд. Олимони бузург ва бисёре аз мазҳабҳои шофеӣ, моликӣ, ҳанафӣ ва ҳанбалӣ пайрави Ашъария шуданд. Ашъария минбаъд дар осори пайравонаш Абубакри Боқилонӣ (вафоташ 1013), Абулисҳоқи Исфароинӣ (вафоташ 1028), Ҷувайнӣ (вафоташ 1085), Ғаззолӣ (1058—1111), Фахриддини Розӣ (вафоташ 1210), Шаҳристонӣ (вафоташ 1153), Азуддини Иҷҷӣ (вафоташ 1155) ва дигарон вусъат ёфта, ранги фалсафӣ гирифт. Ашъария бо мурури замон дар тамоми мамлакатҳое, ки равияи суннат ҳукмрон буд ва дар Эрон васеъ паҳн гардида, чун илоҳиёти расмӣ шинохта шуда буд. Ҳоло дар баъзе мамлакатҳои Шарқи мусулмонӣ кӯшишҳои таҷдиди калом, аз ҷумла Ашъария ва ба муқобили материализми диалектикӣ истифода бурдани он мушоҳида мешавад.