Ҷобир_ибни_Ҳайён
Кимиё
Дар баъзе сарчашмаҳои таърихӣ навищта шудааст, ки шоҳзодаи Умавиҳо Холид ибни Язид низ ба илми кимиё таваҷҷуҳ доштааст, хамзамон худи ӯ низ яке аз устодони бехтарини Ҷобир ибни Ҳайён ба ҳисоб меравад. Мутафаккири бузург Ҳолмярд дар асарҳояш кайд намудааст, ки Ҷобир ибни Ҳайён муаллифи нотакрори чандин рисолаҳои ба забони лотинӣ таълифшуда мебошад, ки бо номи Гебер муаррифӣ гардидаанд. Ин нуқтаи назар ба он асоснок карда мешавад, ки аксарияти асарҳои баъдан таълифшуда аз ҷиҳати маъно ба рисолаҳои Ҷобир ибни Ҳайён шабоҳати зиёде доранд. Муҳаққики маъруфи олмонӣ Руско Юлиус ҳангоми мутолиаҳояш дар китобхонаҳои Коҳира дар хусуси ҳақиқат будани гуфтаҳои Ҳолмярд муҳри тасдиқ гузоштааст. Вай 46 номгӯи асархо, аз он ҷумла «Китоби ҳафтод»-уми Ҷобир ибни Ҳайёнро дар китобхонаи Нуриддин ибни Мустафо ном шахсе пайдо кардааст. Дуввумин кашфиёти ин олим дар китобхонаи Аҳмад Подшоҳ Ҷаймур пайдо намудаи яке аз нусхаҳои асари Ҷобир ибни Ҳайён «Китоби Самум» мебошад. Ин асар роҷеъ ба заҳрҳо ва позаҳрҳо навишта шуда. иборат аз 250 саҳифа буда, ба мавзӯоти токсигологияи имрӯзӣ (Токсикология илмест, ки хусусиятҳои заҳрҳо ва таъсири онҳоро ба организм меомӯзад) наздик аст. Аз сарчашмаҳои мавҷуда маълум мешавад, ки Ҷобир ибни Ҳайён дорои як қатор рисолаҳое мебошад, ки дар хусуси онҳо худи ӯ чунин тазаккур додааст: «Ман 300 асар роҷеъ ба фалсафа, 1300 китоб дар бораи сеҳру ҷоду ва 1300 мақола дар бораи шаклҳои силоҳ ва воситаҳои ҷангӣ навиштаам. Ман инчунин як китоби бузург ва теъдоди зиёде рисолаҳои бузургу кӯчак дар соҳаи тиб навиштаам, ки қариб 500 ададро ташкил медиҳанд. Зиёда аз ин ман 86 дар заминаи ақидаҳои Аристотел китобҳои зиёде дар бораи мантиқ навиштаам. Бештар аз он ман қашангтарин китоб дар бораи нуҷум, „Тафсирот дар бораи Евклид“ боз „Китоб дар бораи сел“ навиштам, ки хурофотпарастон мекӯшиданд, ки онро инкор бикунанд. Бар замми ин ман дар бораи гӯшанишинӣ низ асарҳо офаридаам. Ба ғайр аз ин ман дар бахшҳои гуногуни инкори назариёти файласуфҳои гузашта бештар аз 500 китоб навиштаам ва дар соҳаи кимиё низ асарҳои зиёде офридаам» [6,46]. Агар ин гуфтаҳои Ҷобирро дар назар бигирем, теъдоди китобу рисолаҳои ӯ зиёда аз 3000 ададро ташкил менамояд. Тавре ки худи ӯ тазаккур додааст, мавзӯи кимиё дар асарҳои ӯ мавқеи хосеро доштааст. Метавон гуфт, ки оғози ал-кимиёи Аҷаму Араб аз Холид ибни Язид (600—704), Имом Ҷаъфари Содиқ (700—765) шурӯъ шуда, дар замони Ҷобир ибни Ҳайён (721—815) ба майдони истеъмоли амалӣ баромад. Ҷобир ибни Ҳайён дар осори худ роҷеъ ба масоили анатомия, физиология, астрономия, ҷадвалҳои астрономӣ, астрология, теология, космология, метафизика ва ақоиди тасаввуфӣ маълумот додааст. Бояд гуфт, ки рисолаҳои «Китоб-ал-Адад» ва «Китоб-ал-Ҳовӣ»-и Ҷобир, ки ба тиб бахшида шудаанд, ҳамчун асарҳои энсиклопедӣ ба забони арабӣ ном бароварда ва машҳури олам гардидаанд. Тавре ки зикр гардид, Ҷобир ибни Ҳайён ба илми кимиё таваҷҷуҳи зиёд зоҳир намудааст. Роҷеъ ба омӯзиши унсурҳои омезиши симоб ва мис ба мақсади ба даст овардани тило вақти зиёде сарф намуд, дар ҷараёни ин кор як системаи сеҷузъӣ, яъне симоб-мис-тило (Нg, Cи, Ау)-ро пайдо кард. Аммо бо сабаби кофӣ набудани дониши физикиву кимиёии он замон, ҷараёни таҳлилёбии симоб, мис ва тилоро дарк накардааст. Кор болои ин филизот ва маводи дигар ба ӯ имкон додааст, ки вай асари ҳамдигарии моддаҳоро тавсиф намояд ва олотҳою дастгоҳҳои зиёдеро барои озмоишгоҳҳо таҳия кунад.