Камолуддин_Беҳзод
Тасвири дақиқ
Дақиқ тасвир намудан хусусияти фаъолияти Беҳзод аст. Масалан, минётури сеюм, ки бо пурмазмунӣ ва возеҳӣ касро мафтун мекунад, зимни ҳикояти Саъдӣ оид ба воқеаи афсонавии Доро бо галабонҳояш баҳс менамояд. Беҳзод ин воқеаро чунин тасвир мекунад: дар болои мусаввара қуллаи кӯҳҳо, ҷо-ҷо арчазор, осмони баҳорӣ бо рангҳои гуногун таҷассум ёфта, воқеаи асосӣ дар марғзори сабзу фарох, ки дар мобайнаш дарёчаи зулол ҷорист, ба амал меояд. Ваҷоҳат ва пайкари оростаи наҳифи Дорои аспсавор аз изтироби ӯ дарак медиҳад. Тимсоли марказӣ галабон буда, вай ба подшоҳ бо маломат ва эътироз нигоҳ мекунад. Ҷуссаи пурқувват ва ҳаракати амиронаи дасти ӯ шукӯҳи подшоҳро пахш мекунад. Ин манзараро дида, галабони дуюм, ки аз машк машғули айронгирист, моту мабҳут мондааст. Дар пушти теппа галабони сеюм савори асп ба ким-куҷое бодиққат нигариста, аз ин воқеа хабар ва парвое надорад. Ду аспи пеши Доро рамидаанд, аммо аспҳои доманаи теппа ва як аспи дигар машғули чаридан буда, тойчаҳо очаҳояшонро бо фароғат мемаканд. Тамоми воқеа дар иҳотаи табиат (гулҳо, дарахтон, биёбону кӯҳҳо) салобати махсус гирифта, ба хусусияти жанрӣ доштани мусаввара далолат мекунад. Дар расми чаҳорум масҷид ё хонақоҳе акс ёфтааст. Арзиши ин расм дар он аст, ки Беҳзод услуби меъмориву бинокории замонаш, нигоришоти пештоқу нақшҳои деворҳоро бо ҷузъиёташ сабт карда, ба воситаи кошинкориву гулпартоӣ ба манзараи пурҷозиба табдил шудани онҳоро дода тавонистааст. Аммо дар ин ҷо одамон дар мадди аввал меистанд: муаллиме зани рӯйкушодаро дарс медиҳад, се нафар дар баҳс, яке даст ба дуо бардошта, дигаре вузӯ мекунад. Сурати панҷум мубоҳисаи ду донишмандро тасвир карда, дар расми шашум сужети «Юсуф ва Зулайхо» – аз қасри Зулайхо гурехтани Юсуф акс ёфтааст. Беҳзод вазъи ниҳоиро медиҳад, ки ошиқи гурезон ва ҷӯши эҳсоси Зулайхоро ифода мекунад. Соли 1467 Шералии Хаттот китоби «Зафарнома»-и Шарафуддин Алии Яздиро рӯйбардор кардааст, ки аз 12 сурати китоби мазкур 8 сурати он ба қалами Беҳзод мансуб аст. Ин дастнавис ҳоло дар ИМА, дар китобхонаи Университет Ҷон Хопкинс (Балтимор) маҳфуз аст. 8 сурати «Зафарнома» аз ҷиҳати мавзӯъ гуногун буда, манзараҳои ҷанг, лаҳзаҳои зиёфату қабули шоҳона, шикор, бинокорӣ ва амсоли инро фаро мегирад. Аммо он чизе, ки расмҳоро ба ҳам мепайвандад, оммавӣ будани воқеа, дар иҳотаи манзараи табиат воқеъ гардидани онҳо, гуногунии сару либос, гӯё аз сӯе ба сӯе ҳаракат карда истодани ашхос аст, ки ба он нигоришот тобиши махсус мебахшад. Дар сурати аввал маросими қабули Амир Темур дар боғ тасвир ёфтааст: дар тарафи рост Амир Темур ва дарбориёни ӯ, дар тарафи чап вакилони мамолики хориҷӣ, ки ба маросими қабул омадаанд. Баъзе мансабдорони сарой низ ҳамроҳи онҳоанд: ду нафар ба курсӣ нишаста, чанд нафар дар пушти дар истодаанд, дар байни ходимон якчанд зани зангӣ менамояд. Беҳзод ҳар кадоми ин ашхосро дар либосу қиёфа ва истоди хос тасвир карда, композитсияи томеро ба вуҷуд овардааст. Дар мусаввараи дигар қалъаи Хеваро фатҳ кардани Темур акс шудааст: саворон ба қалъа даромадаанд, борони тиру санг аз болои онҳо меборад, аммо онҳо масти фатҳанд, чандин нафар аз зинҳо афтода истодаанд, вале лашкар пеш меравад. Дар даромадгоҳи қалъа чинори калоне тасвир шудааст, ки шохҳои онро ток печонда гирифтааст. Ин чинори бузурги беҳаракат ва суръати ҳаракати лашкариён тазоди аҷиберо ба вуҷуд оварда, расмро банду баст ва хеле пурмазмун кардааст. Услуби тазоду муқобала дар лавҳаҳои размии дигари Беҳзод ҳам аён мегардад. Чунин аст мусавварае, ки манзараи ҷангро дар кӯҳ инъикос менамояд. Шиддати ҷангу суръати корзорро аз наздикшавии ду лашкар, ки тӯфонро ба хотир меоварад, пай бурдан мумкин аст. Баъзе сипоҳиён ба кӯҳ расан баста мебароянд. Ин расм аз мушоҳидаи ниҳоят дақиқи Беҳзод гувоҳӣ медиҳад.