Антарктика
Таърихи тадқиқот
Ҷустуҷӯи материки ҷанубӣ дар арзҳои мӯътадил ва кашфи ҷазираҳои антарктикӣ садаи XVI оғоз ёфт (А. Веспуччи, 1501 — 02). Аввалин инсонҳои ба Антарктика ба масофаи 200 км наздикшуда баҳрнавардони англис буданд. Онҳо бо сардории Ҷ. Кук солҳои 1772 — 75 саёҳати давродаврии антарктикӣ ташкил карда, ҳангоми роҳгум задан аввал ҷазираи Сандвичеви Ҷанубӣ ва баъд дигар ҷазираҳоро кашф карданд. Баҳрнавардони рус Ф. Ф. Беллинсгаузен ва М. П. Лазарев (январ — феврал 1820) дар киштиҳои «Восток» ва «Мирный» аз масофаи якчанд километр қисми соҳили нимҷазираи Антарктидаро мушоҳида карда, ба он Соҳили Александри I ном ниҳоданд. Ҳангоми ин экспедитсия 28 объект ифшо гашта ба худ номҳои русӣ гирифтанд (масалан, ҷазираҳои Пётри I). Солҳои 1821 — 40 якчанд экспедитсияи шикорӣ ҷазираҳои Тринити, Ҳерд ва Оркнейи Ҷанубӣ, Замини Эндерби, Соҳили Сабрин ва ғайра, солҳои 1838 — 40 экспедитсияи тадқиқотӣ таҳти роҳбарии Ж. С. Дюмон-Дюрвил ҷазира Жуэнвил, қисми соҳили нимҷазира Антарктида ва Антарктидаи Шарқиро (Замини Адели, Соҳили Клари) кашф карданд. Соли 1840 қисми соҳили Антарктидаи Шарқиро Ч. Уилкс кашф намуд, ки номи Замини Уилксро гирифт. Минбаъд киштиҳои шикорӣ ва экспедитсияҳои анлисҳо, америкоиҳо, франсавиҳо ва норвегиягиҳо аксарияти ҷазираҳои Антарктика ва қисми наздисоҳилии материкро кашфу тадқиқ карданд. Охири садаи XIX, баъди дар Арктика ваҳшиёна қир шудани китҳо, Антарктика боз диққати аҳли оламро ба худ кашид. Солҳои 1900 — 55 (давраи тайёрӣ ба Соли Байналхалқии Геофизикӣ) таҳти парчами Британияи Кабир, Австралия, Аргентина, Белгия, Зеландияи Нав, Норвегия, Иттифоқи Советӣ, ИМА, Франсия, Шветсия, Чилӣ ва Япония даҳҳо экспедитсия ташкил шуд. Дар давоми Соли байналхалқии геофизикӣ (1957 — 58) дар Антарктика ва ҷазираҳои атрофи он 50 пойгоҳи илмии 12 давлати ҷаҳон аз рӯи барномаи солона амал мекарданд. Баъзе аз ин пойгоҳҳо ҳамагӣ 1 — 2 сол кор карда бошанд ҳам, қариб 30 пойгоҳи дигар минбаъд фаъолияти худро идома дода, шумораашон торафт афзуд (ҳоло 45 адад). Ин пойгоҳҳо мунтазам мушоҳидаҳои аэрометеорологӣ, актинометрӣ, геомагнитӣ, гидрологӣ ва глятсиологӣ мебаранд. Экспедитсияи антарктикии советӣ таҳти роҳбарии М. М. Сомов, А. Ф. Трёшников шакли соҳилҳо ва пиряхҳо, ғафсии пӯшиши яхии ҳамвории Шмидт ва ғайраро ташхис кард. Солҳои 1960 — 70 диққати асосӣ ба сохти геологии замини зери ях, обҳои рӯ ва зери ях ва воҳаҳои қитъа равона шуда, таърихи яхбандӣ, релйефи зерияхӣ, кону маъданҳо, сарҳади баҳрҳои нав кашфшуда — Сомов, Лазарев, Рисер-Ларсен, Иттиҳод, Кайҳоннавардон, захираҳои биологии Уқёнуси Ҷанубӣ муайян ва мушаххас гардиданд. Аз 45 пойгоҳи тамоми сол фаъол ва мавсимӣ 5-тоаш (Беллинсгаузен, Восток, Мирний, Новолазаревская, Прог ресс) аз Русия аст. 4 пойгоҳи дигари Русия (Дружная, Ленинградская, Молодёжная, Русская) муваққатан кор намекунанд. Ҳоло дар Русия тадқиқоти илмии антарктикӣ дар доираи барномаи федералии «Уқёнуси Олам» идома дошта, ба таъмини ҳадафҳои геосиёсии кишвар ва иҷрои чораҷӯиҳои ҳифзи табиат, ки дар як қатор санадҳои байналхалқӣ оид ба Антарктика пешбинӣ шудаанд, равона гардидааст. Дастоварди намоёни солҳои охири қутбшиносони Русия иктишоф ва тадқиқи кӯлҳои бузурги зерияхӣ мебошад, ки аҳамияти бузурги палеографӣ дорад. Бо қутбшиносони Русия ҳамкорӣ кардани Тоҷикистон барои илми иқлимшиносӣ, таҳқиқи муҳити зист, мутобиқ кардани инсон ба шароити сард ва ғайра аҳамияти бузург дорад, чунки Тоҷикистон дорои пиряхҳои азим ва минтақаҳои яхбандии доимии иқлимаш монанд ба Антарктика мебошад (дар минтақаи Яшикӯл сардии −69°С ба қайд гирифта шудааст). Антарктика ҳамчун намунаи табиати азалӣ, лабораторияи табиӣ ва муҳити поку беолоиш барои омӯзиши тағйирёбии иқлим ва ё ифлосшавии атмосферӣ (дараҷаи ин ифлосшавиро дар қиёс бо атмосфераи антарктикӣ муайян мекунанд) манбаи бебаҳост.