Афросиёб_(шаҳр)
Дар хароба боқимондаҳои биноҳои маъмурию манзилӣ ва бозёфтҳои ашёи давраи Ҳахоманишиён, суғду эллинӣ, кушонӣ, ҳайтолиён ва туркҳо ҳафр шудаанд. Дар шарқ ва шимолу шарқ бо дарёи Сиёб, дар ғарб бо шохоби Отчопар пайваст аст. Дар қисми шимоли Афросиёб куҳандизи чоркунҷа воқеъ гаштааст, ки дар асрҳои VII—VII то милод пайдо шудааст. Девори шарқии куҳандиз зина дорад. Шаҳр бо чор ҳалқаи девор иҳота ёфтааст. Ҳалқаи якум қисми шим. шаҳрро, ки 36 га масоҳат дошт, иҳота кардааст. Ҳалқаи дуюм аз 65 га иборат буда, дар самти ҷанубии он девори сеюм бино ёфтааст, ки масоҳати начандон калонеро ишғол менамуд. Ҳалқаи чоруми девор тамоми Афросиёбро печондааст; он девори қадимтарини шаҳр буда, дар асрҳои VII-и то милод сохта шудааст. Номи хароба тақрибан дар асри VII пайдо гардид. Дар хусуси пайдоиши он ақидаи ягона вуҷуд надорад. Гурӯҳи муҳаққиқон онро бо номи қаҳрамони «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ алоқаманд менамоянд. Соли 1967 санаде ёфт шуд, ки номи он Парасиоб будааст, яъне паҳлуи шаҳри Болои дарёи Сиёб. Дар адабиёти тоинқилобии рус Афросиёб бори аввал дар ҳисоботи К. Ф. Бутенев ва Ф. Богословский (1841), инчунин дар асари Н. В. Хаников (1843) дучор мешавад. Ҳафриёти нахустини Афросиёбро с. 1874 майор Барзенков анҷом дод. Соли 1885 бостоншинос Н. И. Веселовский ба омӯзиши илмии Афросиёб ибтидо гузошт. Таҳқиқоти якҷои В. В. Бартолд ва В. Л. Вяткин соли 1904 бо натиҷаи хуб анҷом ёфт. Соли 1912 В. Л. Вяткин ва соли 1919 М. Е. Массон дар Афросиёб қасри Сомониёнро, ки гаҷкорӣ карда шудааст, тадқиқ намуданд. Ин кор то солҳои 1925—1930 аз тарафи В. Л. Вяткин давом дода шуд. Солҳои 1945—1948 ҳафриёти Афросиёбро А. И. Тереножкин анҷом дод. Ӯ стратиграфияи қабатҳои бостонии Афросиёбро мураттаб сохт. Соли 1958 як гурӯҳ бостоншиносони АИ ҶШС Ӯзбекистон зери роҳбарии В. А. Шишкин ба омӯзиши Афросиёб шурӯъ намуданд. Соли 1966 Афросиёб мамнӯъгоҳ эълон гардид ва зери назорати ташкилотҳои байналмилалӣ қарор гирифт. Ҳоло омӯзиши бостоншиносии Афросиёбро ҳайати экспедитсияи Институти бостоншиносии АИ Ҷумҳурии Ӯзбекистон ва Фаронса давом медиҳанд, ки дар он олимони ӯзбек Я. Ғ. Ғуломов, Ш. Тошхӯҷаев, М. Исомиддинов ва олимони бостоншиноси фаронсавӣ Пол Бернар ва Франс Гренс саҳмгузоранд. Дар қисми шим. Афросиёб осори девори асрҳои VI-V-и п.м. пайдо шуд, ки таҳкурсии он похсагӣ буда, аз хиштҳои хоми росткунҷа бино ёфтааст. Аз самти шарқии Афросиёб наҳр ва аз самти Шим. он сардоба ҳувайдо шуд. Осори шаҳри атиқа дар мавзеъҳои гуногуни Афросиёб мушоҳида гардидааст ва онро ба Мароқанди муаллифони юнонӣ, ки дар тасвири лаҳзаи муборизаи шиддатноки суғдиён бо Искандари Мақдунӣ (329 п.м.) борҳо ёдоварӣ намудаанд, айният медиҳанд. Куҳандизи атиқа ба «Шаҳри болоӣ» рост меояд. Аз самти шимоли Афросиёб истеҳкоми замони атиқа низ ошкор гардид, ки аз хиштҳои чоркунҷа бино ёфта, бурҷ ва тиркашҳо дорад. Дар Афросиёб вайронаи хонаҳои истиқоматӣ ёфт шуданд, ки дар дохилашон зарфҳои нафиси кулолӣ — соғарҳои поядор, ҷому гулдон, коса ва хумҳои азимҷусса ба даст омаданд. Тамоми маснуоти кулолӣ ба зарфҳои усули эллинӣ шабоҳат доранд. Дар Афросиёб инчунин асбоби ороиши занона, ангуштаринмуҳр ва пайконҳои биринҷӣ бисёр дучор шудаанд. Махсусан бозёфти тангаи мисини Антиохи I, Сотер, ки дар асри XIII п.м. волии Мовароуннаҳр буд, ҷолибу қобили зикр аст. Дар давраи давлатдории Кушониёну Суғдиён (асри I п.м. — асрҳои аввали милодӣ) Афросиёб дар айни авҷи тараққӣ буд. Осори биноҳои бошукӯҳи истиқоматӣ, устохонаҳои сершумори ҳунармандӣ мансуби ҳамин давраанд. Дар наздикии мазори Хӯҷа Дониёр маҳаллаи кулолон ва оҳангарон воқеъ гардида буд. Дар дохили яке аз биноҳои истиқоматӣ оташкадае, ки муддати мадиде амал кардааст, ёфт шуд. Бисёр ҳайкалчаҳои гилини илоҳаҳо пайдо шуданд, ки симои этникии аҳолии ҳамон давраро инъикос менамояд. Аз бозёфтҳо пайконҳои оҳанин, ғӯлаҳои сангин, зарфҳои сафолии сурхчатоб, лавозими мукотибот, ки аз устухонанд, порчаи зарфи хатдор (ба забони суғдӣ), ангуштаринмуҳр (дар он ҷанги тан ба тани сарбозон тасвир ёфтааст) ва амсоли инҳоро метавон ном бурд. Соли 1466 тангаҳои нуқрагин, ки ҳанӯз нимаи аввали ҳазорсолаи то мелод дар муомилот буданд, аз Афросиёб пайдо гардиданд. «Ҷӯйи Арзиз» (ҷӯйбори сурбӣ ё қалъагӣ), ки аз рӯдхонаи Дарғом оғоз мешавад, ҳамчунин ба ҳамин давраи тараққии Афросиёбтааллуқ дорад. Афросиёб бо мамолики Шарқу Ғарб равобити тиҷоратӣ дошт ва бозёфти маснуоти шишагини ғарбию санадҳои аз Хутан ёфтшудаи суғдӣ далели ин андешаанд. Дар давраи инқирози сохти ғуломдорӣ ва ибтидои ташаккули муносибатҳои феодалӣ масоҳати шаҳр андаке хурд шуд. Масалан, девори асрҳои IV—VI танҳо як қисми шаҳрро фаро гирифта буд.