Дарвинизм
Зиддидарвинизм
Танқиди дарвинизм аз ду ҷониб — аз нигоҳи эктогенез ва автогенез сурат гирифт. Хусусияти умумии ин ду равияи зидди дарвинизм эътироф накардан ё басо маҳдуд сохтани нақши интихоби табиӣ дар раванди таҳаввул мебошад. Мухолифони дарвинизм — автогенетикҳо сабабҳои рушди таҳаввулро танҳо дар даруни организм дида, нақши муҳитро ҳамчун омили шаклдиҳандаи дар доираи меъёри вокуниши генотип амалкунанда, инкор менамоянд. Назарияҳои автогенетикии неодарвинизм, ки дар охирҳои садаи XIX аз ҷониби А. Вейсман такмил дода шуд, таҳаввулро ҳамчун мувофиқати аз шароитҳои беруна новобастаи нишонаҳои ирсӣ маънидод мекард. Кашфи дубораи қонунҳои Г. Мендел (1900) ба рушди босуръати генетика дар оғози садаи XX сабаб гардид ва менделгароёни нахустин менделизмро ҳамчун назарияи умумии табиӣ-илмие баррасӣ мекарданд, ки метавонад дарвинизми «куҳнашуда»-ро иваз намояд. Азнавбаҳодиҳии нақши тағйироти мувофиқатӣ дар таҳаввулот ҳангоми нодида гирифтани нақши интихоби табиӣ, ки арзиши мутатсияҳои пайдошуда ва мувофиқати онҳоро назорат менамояд, баъзе дарвингароёни нахустинро ба назарияҳои автогенетикӣ (Я. Лотси) ва кӯшиши табдили дарвинизм бо менделизм оварда расонид. Ин тамоюлҳо танқиди шадидеро аз ҷониби «дарвинистҳои рошидӣ» (К. А. Тимирязев, М. А. Мензбир ва дигарон) барангехт, чунки далелҳои аз ҷониби менделистони нахустин гирдовардашуда барои ҷанбаҳои нисбатан заифи дарвинизм — таълимоти дар бораи ирсият ва сабабҳои тағйирёбӣ, тақвиятдиҳанда ба назар намерасиданд. Аз ду самти асосии тараққиёти зиддидарвинизм, ба таври алоҳида назарияи номогенез меистад (аз ҷониби моҳишинос ва ҷуғрофиёдон Л. С. Берг пешниҳод гардид, 1922), ки назарияҳои автогенетикаӣ ва эктогенетикиро бо ҳам муттаҳид сохта, нақши махсусро ба мувофиқи мақсад будани хосияти мавҷуди зинда мақоми махсус бахшида, диққати асосиро ба самти раванди таҳаввул равона намуд. Дар солҳои 20 садаи XX палеонтолог дарвинизм Н. Соболев ва ҳашаротшинос (энтомолог) А. А. Любишев бар зидди дарвинизм чандин мақолаҳои илмӣ ба нашр расониданд. Танқиди зиддидарвинистон боиси ошкор намудани баъзе ҷанбаҳои ба таври нокифоя коркардшудаи дарвинизм гардид. Дар осори бархе зиддидарвинистон далелу нуктаҳои назариявии арзишманд вуҷуд доранд. Масалан: дар рушду равнақи эволютсионизми муосир тадқиқоти зиддидарвинистоне чун Э. Коп (назарияи филогенияи ширхӯрҳо) ва Л. С. Берг (осор доир ба зоогеография ва филогенияи моҳиҳо) арзиши зиёди илмӣ доранд. Навтарин ихтироот дар соҳаи биологияи молекулавӣ, ки назарияи омехтаи дин таҳаввулро дар худ иниъкос накардаанд, назарияи дарвинизми муосирро куллан дигаргун мекунанд. Дар солҳои 60 раванди синтези саввум оғоз шуда, илми нави синтезӣ — биологияи таҳаввулӣ кашф гардид, ки муҳимтарин қисмати он таҳаввули молекулавӣ мебошад. Алҳол шумораи омилҳои моддӣ ва ҳаракатдиҳандаи таҳаввул дар муқоиса бо се омилҳое, ки Дарвин ошкор намуда буд, хеле бештар аст. Дар айни ҳол, новобаста ба тағйирёбиҳои куллии назарияҳои сершумор ва андӯхти маълумоти нав, биологияи таҳаввулӣ дар ҳамон самте рушду равнақ ёфта истодааст, ки ба он дар ибтидо аз ҷониби дарвинизм ва сипас аз ҷониби назарияи омехтаи таҳаввул замина гузошта шуда буд. Охири садаи XIX-ибтидои садаи XX дар тафаккури иҷтимоӣ ҷараёни нави биологизаторӣ ё худ дарвинизми иҷтимоӣ зуҳур кард, ки мувофиқи он низом ва рушди ҷамъият ба воситаи амали табиати зинда маънидод мегардид; омили муайянкунандаи ҳаёти иҷтимоӣ мансубияти инсон ба олами табиӣ ва тафовути биологӣ асоси тафовутҳои иҷтимоӣ шинохта мешуд. Ин ҳаракати ғоявӣ аз чандин назария иборат буда, бо моҳияти иҷтимоию сиёсӣ, ормонҳои ҷамъияти оянда ва аз рӯи интихоб ба ҳайси асосҳои назариявии ин ё он қобилияти табиии инсон ва қонунҳои таҳаввули он (ғариза, ирсият, мутобиқат бо тағйироти муҳит, мубориза барои ҳастӣ ва интихоби табиӣ) фарқ мекард. Дар маркази диққати тафаккури иҷтимоӣ-дарвинистӣ низоъҳои байни афрод, гурӯҳҳо, ҷамъиятҳо, ниҳодҳо, суннатҳо ва ғ. ва воситаҳои ҳалли онҳо қарор дошт. Омили асосии рушди олами иҷтимоиро Т. Ҳобс «муборизаи ҳама бар зидди ҳама» ва Т. Р. Малтус маҳдудияти захираҳои табиию муборизаи иҷборӣ барои ҳастӣ медонистанд. Нуфузи Ч. Дарвин ва биология ҳамчун улуми табиӣ, кашфиёти минбаъдаи он ва истилоҳоти биологӣ дар доираи дарвинизми иҷтимоӣ аз ҷониби ҷаҳонбиниҳо ва барномаҳои гуногун: консерваторҳою либералҳо, сотсиал-реформаторҳою сотсиалист-инқилобиён, тарғибгарони таҳаввулоти маънавӣ-прогрессивии инсоният ва нажодпарастон истифода мешуд. Бахусус ба ғояҳои дарвинизми иҷтимоӣ назарияҳои нажодпарастӣ такя карда, нобаробарии фарҳангии нажодҳоро дар тафовутҳои биологӣ, шароитҳои ҷуғрофиёӣ ва иқлимии зисти онҳо меҷустанд; бартарии нажоди сафедпӯстони ғарбиро асоснок карда, ғаризаҳои забткоронаи он (империализм ва колониализм)-ро собит сохтанӣ мешуданд. Дар натиҷа биология ба идеология табдил меёфт ва таърихи инсоният ба муборизаи нажодҳо барои ҳукмрони ҷаҳон шудан тафсир мегардид. Пас аз Ҷанги дуввуми ҷаҳонӣ ҷамъияти умумибашарӣ самти сиёсиеро, ки ба ғояҳои дарвинизми иҷтимоӣ такя мекард, ҳамчун ғояи зиддиинсонӣ маҳкум намуд. Мутаассифона, идеологияи сиёсии дарвинизми иҷтимоӣ ҳанӯз ҳам дар шакли ташкилотҳои нажодпарастиву ифротгароӣ арзи ҳастӣ менамояд, ҳарчанд дар аксари кишварҳои ҷаҳон мақоми расмӣ надорад. Аммо дарвинизми иҷтимоӣ дар доираи ҷамъиятшиносӣ, инсоншиносии фарҳангию иҷтимоӣ, равоншиносии иҷтимоӣ нақши мусбат бозида, барои таҳқиқи ҳамаҷонибаи низоъҳо мусоидат кардааст.