Атеизм
Атеизми давраи нав
Дар давраи нав омилҳои ҳалкунандае, ки мазмуну моҳияти атеизмро муайян мекарданд, ба вуҷуд омадани донишҳои илмӣ ва ташаккул ёфтани ҷомеаҳои шаҳрвандӣ буданд. Атеизм бо ду масъалаи муҳим дар ин давра рӯ ба рӯ шуд: оё тасвири илмии олам барои Худо ҷой мегузорад? Чӣ гуна эътиқод ба Худои насронӣ ба инсони озоду дорои масъулият мувофиқат мекунад? Меҳвари асосии танқиди дин ба масъалаи нақши дин дар ҷомеа равона шуда буд. П. Бейл бори аввал фикри имкони мавҷудияти ҷомеаи ахлоқии иборат аз атеистонро баён намуд. Волтер баръакс, изҳор намуд, ки бидуни дин тартиботи ҷамъиятӣ имконпазир намебошад. Инқилоби фаронсавии охири садаи XVIII зери ливои атеизми сиёсӣ гузашт, вале «инсони бофарҳанг» на фақат атеист, балки деист ва ё агностик буда метавонад. Муҳим он аст, ки дин ба ақл муқобил набошад ва ҷавобгӯи табиати инсон бошад. Барои афзоиши таъсири атеизм дар давраи «Маорифпарварӣ» тасвири механикии олам нақши муҳим бозид. Теизми насронӣ ба деизм табдил ёфт, ки мувофиқи он Худо ҳамчун нахустмабдаъ эътироф мешуд, вале он ба падидаҳои табиату ҳодисаҳои ҷамъият дахолат намекард. Иттиҳоди материализм бо механизм материалистони садаи XVIII Фаронсаро ба атеизмии радикалӣ кашид. Дар фалсафаи интиқодии И. Кант, фалсафаи таърихи И. Г. Гердер, пантеизми Спинозаи Ф. Шлейермахер ва И. В. Ҳёте сухан на дар бораи инкори Худо, балки дар бораи тариқаи дарк намудани он андар миён буд. И. Г. Фихте дар «Баҳс дар бораи атеизм» ном асараш Худоро бо «низоми ахлоқии олам» айният дод. Вақте ки романтизми классикӣ ва идеализми олмонӣ (Ф. В. Шеллинг) ба тавсифи фалсафии теизм наздик мешуд, атеизм дар ҷараёнҳои нави фалсафии А. Шопенгауэр (фалсафаи ирратсионалӣ) ва Л. Фейербах (материализми антропологӣ) замина пайдо мекард. Пас аз Л. Фейербах К. Маркс низ гуфта буд, ки Худо инсонро ва инсон Худоро ба вуҷуд меоварад. Вале К. Маркс назари дигареро низ нисбат ба дин пешниҳод намуд: инсон бояд на ҳамчун махлуқи табиӣ, балки ҳамчун махлуқи иҷтимоӣ арзёбӣ шавад. Баробари марксизм позитивизм (О. Конт, Г. Спенсер) низ ба инсон ҳамчун падидаи иҷтимоӣ баҳо дод. Дар амри 19 атеизми дорои хусусияти табиӣ-илмӣ, ки пеш аз ҳама ба илми биология ва дарвинизм асос ёфта буд, интишор ёфт. Он дар шаклҳои материализми омиёна (Г. Бюхнер, К. Фохт), агноститсизм (Т. Г. Гексли), монизм (Э. Геккел) зуҳур ёфт ва ҷараёни мазкур бо раванди тараққиёти нобаробари модернизатсияи ҷамоаи аврупоӣ сахт алоқаманд буд. Дар садаи XX атеизм, аз як тараф, таълимоти экзистенсиализм (аз Нитше ба Ж. П. Сартр ва А. Камю), аз тарафи дигар, материализми диалектикӣ рушду нумӯ кард ва қисми таркибии идеологияи марксистӣ гардид. Дар таҳқиқоти муосир атеизм аз ҷиҳати замон ба марҳалаҳои таърихӣ ҷудо гардида, аз ваҷҳи типологӣ бисёрпаҳлу шарҳу эзоҳ дода шудааст. Ҳоло теизми амалӣ ва назариро аз ҳам фарқ мекунанд ва охириро шомили атеизми илмӣ, гуманистӣ ва сиёсӣ медонанд. Навъи аз ҳама бештар интишорёфтаи атеизм ба эътиқоде асос ёфтааст, ки мувофиқи он дар оламе, ки табиату ҷамъият тафсири илмӣ дошта бошанд, барои Худо ҷой нахоҳад монд: инкишофи илм дар замони шӯравӣ Худоро ба унвони фарзияҳои илмӣ, ҷомеашиносию фалсафӣ қаблан рад мекард. Чунин атеизм хосси ҷаҳонбинии материалистӣ ва атеизми услубшиносӣ аст, ки усули тасвири илмии оламро дар худи ӯ ҷустуҷӯ менамояд. Неопозитивистон низ гумон мекарданд, ки ҳукми тасдиқ ва ё рад кардани мавҷудияти Худо ба дин дахолат нахоҳад дошт (Р. Карнап, М. Шлик). Навъи дигари атеизм дарки оламеро созмон додан мехоҳад, ки дар он инсон ҳам эҷодгари худ ва ҳам эҷодгари таърихи хеш бошад. Чунин тарзи идроки олам метавонад дарки оқилона бошад, ки инсон ба дастовардҳои илмӣ такя карда, худаш масъалаҳои ҳастии хешро ҳаллу фасл хоҳад кард (Б. Рассел). Мазмуни атеизм озод шудани инсон аз таъсири Офаридгор аст: дар он инсон бояд аз Худованд озод шуда, тақ­дири худро ба дасти хеш гирад (Нитше); агар Худо вуҷуд дошта бошад, инсон вуҷуд надорад (Сартр, Камю); бовар ба Офаридгор озодии ахлоқиро инкор мекунад ва бо арзишҳои ахлоқӣ созгор намебошад (Н. Гартман). Ва боз навъҳои дигари атеизм низ мавҷуд аст. Вале имрӯз усулҳои қонеъ намудани талаботи маънавии инсон, тарҳрезӣ ва тадвини арзишҳои фарҳангӣ ва танзими рафтори одамон ва ғайра аз ҳудуди баҳси «теизму атеизм» берун рафта, тадриҷан ин мафҳумҳо ба мафҳуми умумии фарҳанг дохил гардида, дар доираи он ҳаллу фасл хоҳанд шуд.