Тоқиҳои_тоҷикӣ
Намуди тоқиҳо
Тоқиҳои тоҷикӣ аз қисмҳои мухталиф: теппа («ситора», «тора»), гирда – гардиши тоқӣ (кизак), шероза (ҷияк, зеҳ, ҳошия, канора) ва лаблӯла иборат аст. Тоқиҳоро аз лиҳози шаклу намуд ва композитсия ба ду гурӯҳ тақсим намудан мумкин аст: 1. Тоқиҳои тагпаҳни ҳамвори махрутшакли паст; 2. Тоқиҳои баландгумбаз. Тоқиҳо аз карбос, алоча ё адраси аврабанд, ма-тоъҳои фабрикӣ (якранга, рангоранг), махмал (бахмал), парча дӯхта мешаванд. Масалан, дар водии Ҳисор тоқиро аз чодари арӯсӣ, ки аз алоча ё махмал тайёр карда мешуд, медӯхтанд. Тоқии аз матоъи якрангаи пахтагӣ дӯхтаро гулдӯзӣ мекарданд, агар тоқӣ аз матоъи камарзиш бошад  бо попур оро медоданд. Дар ноҳияҳои Дарвозу Рашт ва Кӯлоб бештар тоқиҳои мудаввар ва гумбазшакл маъмуланд. Композитсияи онҳо гуногун аст: 1. бо   унсурҳои алоҳидае, ки бо ҳам алоқаманд нестанд; 2. теппааш ба қитъаҳо тақсим шудааст; 3. дорои доираҳои гуногун; 4. дорои нақшҳои гуногун. Аз ҷиҳати шакл тоқиҳо асосан мудаввар ва мудаввари ба чоркунҷа моил мешаванд. Дар Дарвоз ва ноҳияҳои Кӯлоб тоқиҳои   гурӯҳи аввал бештар паҳн гаштаанд. Дар онҳо нақши «қаламфур»-и қатрамонанд ё «қаламфур»-и сурх дӯхта шудааст. Нақшҳо дар заминаи сурху сиёҳ ё сиёҳ чор маротиба дар тарҳи тоқӣ такрор меёбанд. Дар гирдаи тоқӣ силсилатоқҳои суннатӣ ҷойгир шудаанд. Тоқиҳои мудаввар пилтадӯзӣ мешаванд. Дар тоқиҳои Дарвоз нақши «мендалон» (чор ё ҳашт мендалон) акс ёфтааст. Дар тоқиҳо инчунин нақши ромб, наъл ё шохчаҳои камоншакл такрор ёфта, мутаносибан ба маркази тоқӣ ҷойгир мешаванд. Доираи дигар намуди тоқиҳо ба қитъаҳо (чор қитъа, ҳашт тарҳ) тақсим карда мешавад. Нақши маъруфи ин тоқиҳо «пари товус » аст. Ин нақш шакли шохча ва гул дорад. Дар тоқиҳо намудҳои гуногуни гулбандинаҳо, аз қабили «чархи фалак», «ситораи ҳаштгӯша» ва ғайраро дидан мумкин аст. Нақшҳои тоқиҳо бо нақшҳои куртаҳои гулдӯзӣ умумияти сабкӣ доранд, яъне ба тоқиҳо нақшҳои куртаҳои гулдӯзӣ аз қабили «гули замин», «панҷаи мурғ» ва ғайра дӯхта мешаванд. Дар водии Ҳисор «тоқии гулдӯзӣ» ё «тоқии қаламдӯзӣ» аз рӯйи нусхаи қаламкашгашта дӯхта мешавад. Ин навъ дӯхти тоқиро «тоқии рӯйи пилта» меноманд, зеро байни авра ва астари тоқӣ пилта монда, рӯйи қабурғаҳои ба миён омадаро кашидадӯзӣ мекунанд. Дар охири асри ХIХ дар ноҳияҳои шимоли Тоҷикистон тоқиҳои гумбазшакли мулоимро асосан мардон ва кӯдакон мепӯшиданд. Аз аввали асри ХХ тоқиҳо шакли чоркунҷаро гирифтанд. Тоқиҳои «чортарҳа» дар асри ХIХ шакли гумбази қуллааш тезро гирифтанд. Байни теппа ва астари тоқӣ чанд қабат матоъ гузошта, онро бо захми дароз ва кӯтоҳ лаганда мекарданд. Кизаки тоқиҳо бештар бо нақшҳои «оба», «занҷира», «кунгура», мавҷмонанд оро дода мешуданд. Намуди дигари тоқӣ «гилемтуппӣ» аст, ки то имрӯз шакли куҳани гумбазмонанди худро нигаҳ доштааст. Ҳунармандон ҳангоми дӯхтани он аз композитсияҳои гуногун истифода мебаранд. Аз охири асри ХIХ то чоряки асри ХХ дар ноҳияҳои шимолӣ тоқиҳои «чоргула» мепӯшиданд. Заминаи тоқӣ аз матоъи сиёҳ, кабуд, сабз, кабуди сиёҳ ё махмалӣ буд, ки он пурра дӯхта ва ё нуқтадӯзӣ мешуд. Дар теппаи ин тоқӣ нақши «аждаҳо» ҷойгир буд. Намуди дигари тоқӣ «тӯстӯппӣ» ном дошт. Заминаи он носранг, кабуди сиёҳтоб буд. Дар теппаи тоқӣ нақши чор -унсури сафед ҷойгир буд. Ин намуд тоқӣ бо нақшҳои «бодом», шохчаҳо ва доирачаҳои зиёди сафед оро меёфт. Нақши «бодом», «қаламфур» бо абрешим ё мӯлина дӯхта мешуд. Чунин тоқиро одатан мардони миёнсол ва калонсол мепӯшиданд. Дар аввали асри ХХ истифодаи тоқиҳои чоркунҷаи гӯшаҳояш нисбатан лӯнда бо нақшҳои «бодом» ва «қаламфур», дар кизакаш нашқҳои «пештоқ» ва «меҳроб» анъана гашт. Ҳамбастии рангу тарҳи зебои ин тоқии тоҷикӣ онро ба яке аз тоқиҳои паҳнгаштаю маъруфи Осиёи Марказӣ мубаддал сохт. Аз чоряки аввали асри ХХ тамоюли паст гаштани теппаи тоқӣ ба миён омад. Дар нимаи асри ХХ дар байни ҷавонмардон пӯшидани тоқии «чаман ба гул» («катак», «тагдӯзӣ») расм шуд. Нақши он аз абрешими ранга аз рӯйи нусха гулдӯзӣ мешуд, шаклаш чоркунҷа, шерозааш ироқӣ буд. Заминаи тоқии «катак» бо абрешими сафед пурра мешуд. Дар ин давра тоқиҳои ҷавонон бо нақши «буттачаи сабз» ва гулҳои сафеду сурх оро меёфтанд. Гулдӯзӣ бо абрешими якранги сабз ва сабзи сиёҳтоб сурат мегирифт. Охири солҳои 40-ум тоқиҳо бо чоки «ироқӣ» ва ироқии босма пайдо гаштанд. Солҳои 70-80-уми асри ХХ тоқиҳои ироқӣ дар ноҳияҳои ҷануби ҷумҳурӣ роиҷ гашт. Тоқиҳои маросими дафн аз махмали сабзи сиёҳтоб бо лаблӯлаи сиёҳ тайёр карда мешаванд. Дар ин маросим тоқиҳои «чустӣ»-ро низ истифода мебурданд. Дар ин ҳолат нақши сафеди онро бо ранги кабуд ё осмонӣ ранг мекарданд. Фарқи тоқиҳои кӯдакона аз калонсолон дар он буд, ки нақшҳои сафед дар заминаи сурх ё осмонӣ дӯхта мешуд. Дар нимаи дуюми асри ХХ байни тоқиҳои кӯдакон ва калонсолон фарқ намонд. Шерозаи тоқии кӯдакон дар заминаи сиёҳ бо ресмонҳои рангоранг оро дода мешуд.