Тобеъшавии_Осиёи_Миёна_ба_империяи_Русия
Сиёсати «дӯстона»-и Кауфман бо аморати Бухоро
Нисбат ба шикасти хонии Хӯқанд аз мудохилаи Русия вазъи номусоиди дохилӣ бештар мусоидат мекард. Бо баҳонаи аз даст рафтани қисми каламрави худ (Тошканд ва Хуҷанд) ва кам шудани даромади хазина, Худоёрхон ҳаҷми андозу маҷбуриятҳои феодалиро зиёд намуд. Ин амали ӯ сабаби авҷ гирифтани норозигӣ ва билохира ба шӯриши мардумӣ табдил ёфтани он гардид. 1871 дар ноҳияҳои қирғизнишин ҷунбишҳо сар заданд, вале пахш кардани онҳо ҳолатро ором кардан натавонист. Авҷи баланди шӯришҳои мардумӣ ба солҳои 1874-76 рост омад. Аз ин нооромӣ ашрофи бонуфуз истифода бурда, барои тахт талош меварзиданд. Дар ин миён Абдурраҳмони Офтобачӣ (писари Мусулмонқули кипчоқ, собиқ ҳокими Хуҷанд, ки аз тарафи Худоёр ба қатл расонда шуда буд) ба сафи аввал баромад. Дар ин лаҳза барои Худоёрхон аз итоати ӯ баромадану мавқеи душманиро пеша кардани писари калониаш Насруддин (ҳокими Андиҷон) ва бародараш Муродбек хеле ногувор буд. Худоёрхон аз Кауфман ёрӣ пурсид, вале то ба хулосае омадани он шӯриш қариб тамоми Хуҷандро фаро гирифт. Шӯришгарон Худоёрхонро ба хиёнат ва дастнишондаи русҳо будан гунаҳкор дониста, ғазовот эълон намуданд. Худоёрхони батаҳлукаафтода ба расидани ёрӣ аз тарафи русҳо интизор нашуда, 22 июли 1875 бо аҳли хонаводааш ба Тошканд фирор намуд ва аз Кауфман имдод хост. Шӯришгарон ба ҷойи ӯ писараш Насруддинбекро ба тахти хонӣ нишонданд. Кауфман чун сиёсатмадори ботаҷриба ин амали шӯришгаронро пазируфта, барои гуфтушунид бо Насруддин розигӣ дод. 4 авг. ҳангоми гуфтушунид Кауфман бо қабули чанде аз пешниҳодҳои барои худ мувофиқ ҳокимияти хони навро шинохт, вале вазъият то андозае шиддат гирифта, аз доираи таъсиру итоати хони нав баромада буд. Мураккабии пешгирии шиддати ғазовотро ба назар гирифта, аз Тошканд отряди калони ҳарбӣ барои пахш кардани шӯриш фиристода шуд. Дар назди қалъаи Маҳрам муқобилати сахти шӯришгарон ба шикасти онҳо анҷом ёфт. 29 авг. Кауфман ба Хуҷанд ворид гардид. Дар шӯриш дахл надоштани Насруддинро ба назар гирифта, Кауфман барои идомаи гуфтушунид розигӣ дод. 22 сент. 1875 Кауфман шартномаи сулҳро қабул намуд, ки мувофиқи он хони Хӯқанд тобеияти худро ба Русия расман шинохт. Заминҳои соҳили чапи болооби Сирдарё бо Намангон ба Русия ҳамроҳ карда шуданд. Ин тобеиятро пазируфтани хон сабаби дар Андиҷон аланга гирифтани муқобилати қувваҳои мухолиф гардид. Шӯришгарон Мулло Исҳоқро бо номи Пӯлодхон (Пӯлодбек) хон эълон намуданд. Отряди русҳо, ки барои пахш кардани шӯриш фиристода шуда буд, шикаст хӯрд. Марғелон аз тарафи шӯришгарон ишғол гардид. Қипчоқиҳо ба Намангон ҳуҷум карданд. Дар Андиҷон зери роҳбарии Абдурраҳмони Офтобачӣ қувваи калони ҳарбӣ ҷамъ шуда буд, вале баъди аз тарафи русҳо бо сардории Скобелев ишғол намудани Андиҷон баъзе сарварони шӯриш, аз ҷумла Абдурраҳмон, ба тарафи русҳо гузаштанд. Шаби 27-28 янв. 1876 отряди аз тарафи Скобелев фиристодашуда Учқӯрғонро ишғол намуд. Пӯлодхони гурезаро дар Марғелон дастгир намуда, ба қатл расонданд. Ҳамин тариқ, шӯриши мардумиро ба таври фоҷиабор пахш намуда, Кауфман ба қароре омад, ки хонии Хӯқандро расман барҳам диҳад. 19 февр. 1876 Хӯқанд чун мулки хонӣ барҳам ва ба ҷойи он вил. Фарғона таъсис дода шуд. Генерал Скобелев губернатор таъйин гардид. Бо ин амал давраи аввали аз тарафи Русия забт намудани Осиёи Миёна анҷом ёфт, вале ҳалли ниҳоии он бе тобеияти Закаспий — Моварои Каспий (паҳнои қароргоҳи қабилаҳои Туркман) пурра будан наметавонист. Ҳанӯз дар давраи юриш ба Хева, соли 1873 бо баҳонаи аз тарафи туркманҳои қабилаи иомуд вайрон кардани сарҳадди ҷан. ғарбии Русия, генерал Головачёв ба Хоразм юриш намуда, тавонист муқобилати фаъоли онҳоро шикаста, баъзе қабилаҳоро ба итоати Русия дарорад. Моҳи марти 1874 ҳукумати марказии Русия «Низомномаи муваққатии идораи ҳарбии кишвари Моварои Каспий»-ро тасдиқ намуд. Мувофиқи он шуъбаи Моварои Каспий бо марказаш Красноводск дар ҳайати маъмурии Қафқоз таъсис ёфт. Ҳудуди он аз соҳилҳои шарқии Баҳри Каспий то дарёи Атрек дар Ҷ. ва хатти сарҳаддии хонии Хева дар Ш. муайян карда шуд. Ин амали Русия боиси беш аз пеш фаъол шудани мудохилаи дипломатияи англис дар ин қисми минтақа гардид.