cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Замин
Таърихи инкишофи олами органикӣ дар Замин
Дар давоми протерозой тадриҷан миқдори О2 зиёд ва миқдори гази карбон дар атмосфера кам шуд, низоми намаки ҳидросфера тағйир ёфт. Эҳтимол, дар робита ба ин равандҳо дар давоми давраҳои венд ва кембрий (қариб 542—535 млн сол пеш) бисёр организмҳо барои ташаккули устухонбандии минералӣ (оҳакӣ, силитсийӣ, фосфорӣ) қобилият пайдо карданд. Шояд, қобилияти ташаккулдиҳии устухонбандӣ сабаби асосии «таркиши таҳавулоти»-и кембрийӣ гардид, ки дар рафти он навъҳои асосии ҳайвоноти серҳуҷайра пайдо шуданд ва ҷамоаи бентосии баҳрӣ (нигар Бентос) ташаккул ёфт.
Дар давраи кембрий (қариб 535—490 млн сол пеш, дар ибтидои палеозой) бори аввал гурӯҳи зиёди ҳайвоноти гуногун ба қайд гирифта шуданд, ки баъдтар васеъ паҳн гардидаанд: фораминифераҳо, радиолярияҳо, конулятҳо, нармбаданҳои гуногун, трилобитҳо, китфпойҳо, хорпӯс­тон, граптолитҳо, конодонтҳо ва ғ. Археотсиатҳо сирф барои ҳамин давра хоссанд. Дар миёнаи кембрийи аввал (қариб 526 млн сол пеш) пардадорон, хордадорони бе косахонаи сар ва муҳрадорони моҳишакли қадимӣ ба қайд гирифта шудаанд. Дар охири кембрий ҷонварони беҷоғи биниашон дусӯроха пайдо шуданд. Дар соҳилҳо дар ин вақт ҷамоаҳои бактерияву обсабзҳо, занбӯруғҳо, гулсангҳо ва ҷонварони бемуҳраи рӯйизаминии қадимӣ (кирмҳо ва ҳазорпоён) вуҷуд доштанд; бо иштироки он­ҳо хоки сода ташаккул ёфт. Баъд (дар давоми тамоми фанерозой) асосан дар натиҷаи таҳаввулоти гурӯҳҳои дар давраи кембрий пайдошуда биотаҳо нав шуданд. Омил­ҳои асосии ин равандҳо сайри қитъаҳо, тағйироти иқлим, тасаллут ва таназзули баҳрҳо буданд.
Дар давраи ордовик (қариб 490—443 млн сол пеш) ҳамаи синфҳои асосии ҳозираи ҷонварони бемуҳраи баҳрӣ пайдо шуданд. Навъҳои гуногуни табулятҳо, триболитҳо, эвриптеридҳо, китфпойҳо, граптолитҳо, нармбаданҳои ду­палла, шикампойҳо ва сарпойҳо вуҷуд доштанд. Мар­ҷонҳои чорпо ва строматопоратҳо, нармбаданҳои белпо, мшанкаҳо, савсанҳои обӣ, хорпуштҳои баҳрӣ, ситораи баҳрӣ, офиураҳо, пуфакҳои баҳрӣ, ҳайвоноти қаноту ғал­самадор, телодонтҳо ва ҷоғдаҳонҳои қадимӣ пайдо шу­данд. Бо иштироки марҷонҳо ва строматопоратҳо авва­лин харсангҳои зериобӣ ба вуҷуд омаданд. Дар охири ордовик рустаниҳои рӯйизаминӣ пайдо шуданд. Дар интиҳои давра яхбандии бузург ба амал омад ва бисёр гурӯҳҳои ҷонварони баҳрӣ (қариб 60 дарсади ҷинсҳо) нобуд гардиданд.
Дар давраи силур (қариб 443—418 млн сол пеш) тамоми гурӯҳҳои ҷонварони бемуҳра ташаккул ёфтанд ва нахустин муҳрадорони содатарин ва рустаниҳои раг­дор пайдо шуданд. Пайдоиши пӯшиш аз рустаниҳои раг­дор эрозияи хокро хеле кам карда, ба ташаккули хоки мустаҳкам ва пайдоиши ҳавзҳои обашон ширин мусоидат кард.
Дар нимаи дуввуми палеозой (қариб 418—251 млн сол пеш) дар уқёнусҳо ва обанборҳои хушкӣ навъҳои гуногуни моҳӣ пайдо шуданд ва дар хушки рустаниҳову ҳайвонот васеъ паҳн гардиданд. Дар ин вақт дар натиҷаи ҷойвазкунии порчаҳо (блокҳо)-и хушкӣ дар Нимкураи шимолӣ тафриқаи биогеографии биотаҳои баҳр ва хушкӣ шиддат ёфт. Дар давраи девон (қариб 418—369 млн сол пеш) аз ҳайвонҳои баҳрӣ граптолитҳо, қисман трилобитҳо мурда наҳангҳо, гониотитҳо, брахиоподаҳо, марҷонҳо нашъунамо ёфтанд. Нармбаданҳои дупал­ла ва шикампойҳо, наутилоидеяҳо, мшанкаҳо, форамини­фе­раҳо мисли пештара зиндагӣ мекарданд. Хусусан хар­чангшаклони азим бениҳоят инкишоф ёфтанд. Дар ин давра қариб тамоми гурӯҳҳои асосии моҳиҳо (дубаҳ­раҳо, зиреҳпӯстҳо, панҷаболҳо) ва сонитар дар хушкӣ ҳашароти аввалин, обхокиҳо (стеготсефалитҳо) пайдо шуданд. Рустаниҳои буғумпоя ва сарахсшакл васеъ паҳн гардиданд. Дар охирҳои давра рустаниҳои лучтухми содатарин низ ба вуҷуд омада, псилофитҳо мурда нест шуданд. Ҳамзамон тақр. дар ҳамин вақт то 50 дарсади ҷинс ва қариб 15 дарсади оилаҳои ҳайвоноти баҳрӣ (аз ҷумла телодонтҳо) аз байн рафтанд, дар охири девон 60 дарсади ҷинсҳо ва беш аз 20 дарсади оилаҳои мавҷудбуда нест шуданд, ҳамаи плакодермаҳо, ҳайвонҳои биниашон дусӯроха ва аксарияти ҳайвоноти беҷоғи биниашон як­сӯроха нобуд гардиданд.
Дар давраи ангишт (карбон, қариб 360—295 млн сол пеш) махсусан хазандаҳо, обхокиҳо, ҳашарот ва ҷон­варони баҳрӣ — фораминифераҳо (фузулиниҳо), мшан­каҳо, бра­хио­подаҳо, криноидеяҳо, бластоидеяҳо, хор­пуштҳои баҳ­рӣ, марҷонҳо, нармбаданони гуногун инкишоф ёфтанд. Дар интиҳои давраи аввали ангишт қисми зиёди ҷинсҳои аммонитҳо, то 80 дарсади ҷинсҳои марҷон ва як қатор ҷонварони бемуҳра мурданд, таркиби ҷинсии конодонтҳо комилан иваз шуд. Олами набототи давраи ангишт аз ка­ла­митҳои азим ва мунмунаҳо (лепидодендронҳо ва сигиллярияҳо), кордаитҳо ва папоротникҳо (сарахсҳо)-и дарахтмонанд иборат буд. Дар охири ин давра аввалин дарахтони сӯзанбарг пайдо шуданд. Қариб тамоми хуш­киро ин гуна дарахтон фаро гирифтанд. Фаровонии на­ботот, иқлими гарми сернам ва ботлоқзору мурдобаҳои бисёр боиси пайдоиши қабатҳои ғафси ангиштсангҳои материкҳо шуданд.
Олами органикии давраи перм (қариб 295—251 млн сол пеш) ба олами органикии давраи ангишт шабоҳат дошт. Дар баҳрҳо фузулинидҳо, марҷонҳо, мшанкаҳо, бра­хиоподаҳо, фораминифераҳо ва ғ., аз муҳрадорон моҳиҳои панҷаболу наҳангмонанд ва дигар моҳиҳо бисёр буданд. Ба сабаби вусъат ёфтани масоҳати хушкӣ намуди ҳайвонот ва рустаниҳои хушкӣ низ афзуд. Ҳайвонҳои хушкӣ асосан обхокиҳо (стеготсефалҳо), хазандаҳо (парео­заврҳо, динатсефалҳо) ва ҳашаротҳо буданд. Рустаниҳои олиташаккул бори аввал дар оббахшҳо пайдо шуданд. Аз рустаниҳои рӯизаминӣ кордаитҳо ва птеридоспермаиҳо инчунин рустаниҳои лучтухм васеъ паҳн гардиданд. Дар охири давраи перм баъзе гурӯҳҳои ҳайвонҳои бемуҳра (марҷонҳои чорпо, триболитҳо, фузулиниҳо, табулятҳо, хорпуштҳои баҳрии қадимӣ) ва бисёр намудҳои набототи давраи ангишт тамоман барҳам хӯрданд.
Эраи мезозой (қариб 251-65 млн сол пеш) давраи инки­шофи олами ҳайвоноту набототи комилан таҷдидшуда буд. Дар давраи триас (қариб 251—200 млн сол пеш) дар баҳрҳо гурӯҳҳои нави фораминифераҳо ва радиоларияҳо, марҷонҳои шашпо пайдо шуданд, намудҳои гуногуни нармбаданҳои шикампой, дупалла ва сарпой зиёд шуд. Дар ҳавзҳо моҳиҳои устухондор ва хазандаҳои обӣ: сангпушт, тимсоҳ, плакодоитҳо, ихтиозаврҳо ва плезиозаврҳо, дар хушкӣ гурӯҳҳои ҳозираи обхокиҳо, хазандаҳои гуно­гун, аз ҷумла птерозаврҳо ва динозаврҳо пайдо шуданд. Дар охири триас аз синодонтҳо ширхӯрҳо ва аз хазандаҳои майдаи архизавроморфӣ парандаҳо ба вуҷуд омаданд. Олами набототи давраи триас асосан аз сарахсҳо, си­кадофитҳо, гинкгоҳо ва сӯзанбаргҳо иборат буд. Дар охири триас (қариб 203—200 млн сол пеш) қариб 50 дарсади ҷинсҳо ва 20 дарсади оилаҳои ҷонварони баҳрӣ мурданд, конулятҳо, конодитҳо ва бисёр гурӯҳҳои моҳиҳо ва хазандагони обӣ, дар хушкӣ як қатор гурӯҳҳои обхокиҳо ва хазандаҳо нест шуданд.
Олами органикии давраи юра (қариб 200—145 млн сол пеш) ба олами органикии давраи триас монандӣ дошт. Олами ҳайвоноти баҳрҳо асосан аз нармбаданҳо — сар­пойҳо (амонитҳо, белемнитҳо), нармбаданҳои дупалла ва шикампойҳо, инчунин марҷонҳо, сӯзанпӯстҳо, банд­пойҳо, фораминифераҳо, моҳиҳои устухондор ва ғ. иборат буданд. Баъзе хазандаҳо — ихтиозаврҳо, плезиозаврҳо дар баҳрҳо мезистанд. Дар хушкиҳои давраи юра ҳамон рустаниҳои лучтухми давраи триас, яъне гинкгоҳо, беннеттитҳо, са­говникҳо, мунмунаҳо (плаунаҳо), сӯзанбаргҳо, сарахсҳо, чилбандиҳо ва ғ. мерӯиданд. Дар давоми давра ягон гурӯҳи калони наботот на барҳам хӯрдаасту на пайдо шудааст. Фақат ҷинсу намуди лучтухмҳо хеле тағйир ёфтаанд. Дар хушкиҳои давраи юра хазандаҳои азимҷуссаи алафхӯр (диплодок, стегозавр, бронтозавр) ва хазандаҳои даранда (сератозавр, аллозавр), инчунин калтакалосҳои парон — претозаврҳо, ширхӯрҳои майда зиндагӣ мекарданд. Аввалин паранда — археоптерихс ва шапалакҳо дар ҳамин давра пайдо шудаанд.
Дар давраи табошир (қариб 145-65 млн сол пеш) дар баҳрҳо дар байни ҳайвоноти муҳрадор наҳангҳо, мо­ҳиҳои устухондор, ихтиозаврҳо, плезиозаврҳо, плио­заврҳо ва мозазаврҳо бартарӣ доштанд; дар байни бе­муҳраҳо — намудҳои гуногуни аммонитҳо, белемнитҳо, нармбаданҳои дупалла, китфпойҳо ва хорпуштҳои баҳрӣ. Дар хушкиҳои ин давра асосан хазандаҳо (калтакалосҳо)-и даранда (динозавр, птерозавр, ронтозавр, тираннозавр, тарбозавр), алафхӯр (игуанодон, траходон) ва парон (птеранодон) зиндагӣ мекарданд. Бисёрии онҳо, махсусан динозаврҳои даранда хеле калонҷусса буданд (қадашон то ба 4-6 м ва дарозиашон то ба 25 м мерасид). Дар охири давра калтакалосҳои баҳрӣ — мозозаврҳо (дарозиашон то 12 м) пайдо ва бисёр гурӯҳҳои хосси ҳайвонҳои эраи мезозой (аммонитҳо, белемнитҳо, инотсерамҳо, динозаврҳо, плезиозаврҳо ва ғайра) нест шуданд. Набототи ибтидои давраи табоширро асосан рустаниҳои лучтухм (саговникҳо, гинкгоҳо, сӯзанбаргҳо, беннеттитҳо ва ғайра) ташкил медоданд. Дар миёнаи давра нахустин рустаниҳои пӯшидатухм ва дертар рустаниҳои гулдор пайдо шуданд, ки дар охири давра дар олами наботот мавқеи асосӣ пайдо карданд. Ҷинсҳои сершумори рустаниҳои пӯшидатухм (магнолия, ғор, чинор, булут ва ғайра) то давраи мо омада расиданд.
Эраи кайнозой (65 млн сол пеш — то замони ҳозира) — эраи ширхӯрон, парандаҳо, моҳиҳои устухондор ва нармбаданҳо мебошад. Дар нимаи аввали палеоген об­хокиҳои давраи ҳозира ба вуҷуд омаданд. Махсусан моҳиҳои устухондор бисёр буданд. Намудҳои содата­рини ширхӯрон афзуданд. Аз замони эотсен сар кар­да ҳашаротхӯрон, хояндаҳо, приматҳо, дарандаҳо, сум­дор­ҳо, хартумдорҳо, китшаклҳо ва ғ. пайдо шуданд. Олами набототи давраи палеоген асосан аз рустаниҳои пӯшидатухм ва лучтухм иборат буд. Дар замони эотсен дар Нимкураи шимолӣ дастболҳо, заргӯшшаклҳо, ҳайвон­ҳои ҷуфтсум ва тоқсум, инчунин отрядҳои ҳозираи паран­даҳо пайдо шуданд. Дар баҳрҳо китшаклҳои қадимӣ ва хукҳои обӣ зиндагӣ мекарданд. Дар охири зотсен гу­рӯҳ­ҳои дарандаҳои дар ибтидои палеоген ҳукмрон мавҷуд буданд, бисёр ҳайвонҳои кӯҳондор нест шуданд, шумораи намудҳои хояндагон хеле афзуд. Намояндаи асосии ҳайвонҳои тоқсум тапиршаклҳо, каркаданшаклҳо, бронтотерияҳо, халипкотерияҳо, аспшаклҳои қадимӣ бу­данд. Ҳайвоноти ҷуфтсуми гуногун инкишоф ёфтанд ва ҳайвонҳои жованда пайдо шуданд. Дар сарҳадди эотсен ва олиготсен гурӯҳҳои қадимии ширхӯрон, инчунин микрорганизмҳои планктонӣ ва хорпуштҳои баҳрӣ нобуд шуданд. Дар замони олиготсен (қариб 34-23 млн сол пеш) дар натиҷаи сардшавии умумӣ ва шиддатёбии иқ­лими минтақаҳо ҷойи бешаҳои гармсери дарахтони ду­палла ва нахлзорҳоро бешаҳои дарахтони сӯзанбарг ва паҳнбарг иваз намуданд, алафзорҳои ҳамвориҳо вусъат пайдо карданд. Аксари оилаҳои ҳозираи парандаҳо ва ширхӯрон, кашалотҳои дандондор ва муйлабдор пайдо шуданд. Бузург тарин дарандаҳои олиготсен креодонтҳо буданд.
Аловмайн
Аловмайн — деҳа дар ҷамоати деҳоти Анзоби ноҳияи Айнӣ. Аҳолиаш 0 нафар (2007).
Сарчашма
Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Айнӣ Гурӯҳ:Ҷамоати Анзоб
Замин
Таърихи инкишофи олами органикӣ дар Замин
Дар давраи неоген минтақаҳои биоҷуғрофиёии ҳо­зира ташаккул ёфтанд, олами ҳайвоноти рӯи Замин ба замони ҳозира наздик шуд. Дар натиҷаи муттаҳидшавии материкҳои ҷудогона ва ё қисмҳои онҳо, инчунин робитаҳои баъдии олами ҳайвонот бисёр ҳайвонҳои муҳрадори хушкӣ нобуд ва баъзе гурӯҳҳо хеле паҳн шуданд. Дар замони миотсен ба Африқо аз Авруосиё гурбашаклҳо, гургҳо, каркаданҳо, халикотерияҳо, гурозҳо, ковокшохон, заррофаҳо ва ба Авруосиё аз Африқо хартумдорон (мастондитҳо, дино­терия) ва маймунҳо, инчунин аспшаклҳо аз Амрикои Ши­молӣ ворид шуданд. Дар натиҷаи мутобиқшавии да­рандаҳои ҳозира креодонтҳо тамоман нобуд гардиданд. Дар охири миотсен (қариб 10-5,5 млн сол пеш) бисёр ҷинсҳои ҳозираи ширхӯрон пайдо шуданд. Ҷамоаҳои сершумори ҳайвоноти алафхӯр ва даранда дар шароити ландшафтҳои кушоди сералаф зиндагӣ мекарданд. Ҳодисаи му­ҳим дар миотсен пайдоиши гоминоидҳо — ниё­гони одам ва маймунҳои одамшакл буд. Дар плиотсен (қариб 5,3-1,8 млн сол пеш) асосан ҳайвоноти ширхӯри ҳозира та­шаккул ёфтанд. Ба Амрикои Ҷанубӣ бисёр намояндагони ҳайвоноти Амрикои Шимолӣ ворид шуда, бисёр гурӯҳҳои хосси ин ҷоро танг карда бароварданд; дар Австралия хоян­даҳо маскун шуданд. Дар Авруосиё ва Африқо гиппарионҳо, мастодонтҳо, карка­данҳо, гурозҳо, гавазнҳо, ковокшохон, гург­ҳо, кафторҳо, гурбашаклҳо васеъ паҳн гар­ди­данд. Ҳайвони хосси ҳамонвақтаи даштҳои васеи Авруосиё аспҳои сепанҷа — гиппарионҳо буданд. Қариб 2,4 млн сол пеш намояндагони ҷинси одам пайдо шуданд (нигар Антропогенез).
Одам ва Замин
Дар раванди истеҳсолоти ҷамъиятӣ одам ба муҳити табиии атрофаш таъсир расонидааст ва дар он нақши меҳнати чандин насли одамоне, ки дар шароити фор­матсияҳои ҷамъиятию иқтисодии мухталиф умр ба сар бурдаанд, боқӣ мондааст. Шаклҳои таъсири одам ба та­биат гуногунанд. Нахустин дигаргунии калонмиқёси антро­погенӣ бо истифодаи оташ барои ҳимоя аз дарандагон ва шикори дастаҷамъӣ алоқаманд аст. Аз ҷониби одам зиёд исифода бурда шудани оташ боиси ташаккули бисёр гунаҳои ба ном пирогении рустаниҳо дар қитъаҳои гуногун гардид. Дар давоми плейстотсен ва ибтидои голотсен одам на камтар аз садҳо намуди ширхӯрҳои калонҷуссаи алафхӯр (аз ҷумла, мамонтҳо, мастодонтҳо — ҳайвоноти филмонанд, стегодонтҳо, эласмотерияҳо, сиватерияҳо)-ро нест кард. Дар натиҷаи ин ба ном «инқилоби мезолитӣ» қисми зиёди системаҳои экологии рӯизаминӣ хеле тағйир ёфтанд; омили асосии ин тағйирот на худи оташ, балки истифодаи зиёди он («гардиши оташ») буд, ки онро одами қадимӣ муайян мекард.
Давраи дигари таъсири миқёсан бузурги одам ба та­би­ат гузариш аз ҷамъоварии ғизои табиӣ ва шикор ба тарзи ҳаёти ниммуқимӣ ва муқимӣ аз ҳисоби парвариши рустаниҳо ва хонагӣ кардани ҳайвонот мебошад. Чорво­дорон ва кишоварзони қадим нисбат ба он ки худашон истеъмол менамуданд, ба ҳар сари аҳолӣ бештар маҳсулот истеҳсол мекарданд; гузариш ба иқтисодиёти истеҳсолӣ ба амал омад, ки боиси муқимишавӣ ва тез афзудани шумораи аҳолӣ гардид. Шумораи аҳолии Замин соли 1804 — 1 млрд, 1960 — 3 млрд, 2006 — 6,5 млрд, июни соли 2017 — 7,55 млрд нафарро ташкил дод. Афзоиши аз ҳама зиёди аҳолии Замин ба миёна ва нимаи 2-юми садаи XX рост меояд. Тахмин мекунанд, ки дар давоми 20-30 соли оянда шумораи аҳолии Замин тадриҷан кам шуда, баъд ба 9-11 млрд мерасад. Дар солҳои наздик афзоиши аҳолӣ бештар дар Ҳиндустон (1,9 %), Хитой (1,1 %), Покистон, Нигерия ва камшавии аҳолӣ дар Русия, Ук­раина, Ҷопон, Италия ва дигар мамлакатҳо ба амал меояд.
Истифодаи сарватҳои табиӣ
Шу­мо­раи аҳолӣ маҷмӯи талаботи ҷомеаро дар сарватҳои барқароршаванда (сарватҳои био­логӣ, обӣ, атмосфера, хок, энергияи Офтоб) ва барқарорнашаванда (сарватҳои минералӣ)-и табиат муайян мекунад. Вусъати намудҳои нави истеҳсолот, инкишофи нақлиёт, бозсо­зии ландшафтҳо (манзараҳо) ва ғ. сарф гар­дидани миқдори зиёди сарватҳои табиӣ, шид­датёбии фишори антропогенӣ ба бисёр системаҳои табииро талаб мекунад, ки бисёр вақтҳо боиси азбайн рафтани онҳо мегардад.
Истеъмоли сарватҳои биологӣ ҳанӯз аз давраҳои аввалини ташаккули инсоният шак­ли аз ҳама муҳимми робитаи мутақо­билаи одам ва табиат шуд. Одам дар давраҳои аввали таҳаввулоти худ ҳамчун намояндаи олами зинда якҷо бо хӯроки омехта маҳсу­лоти аввалия (наботӣ) ва дуввумдараҷа (ҳай­вонотӣ)-и системаҳои экологиро истифода мебурд. Одамони муқимии Австралия, Осиёи Ҷанубу Ғарбӣ, Африқо ва Амрикои Ҷанубӣ қариб то замони мо ҳамин тавр зиндагӣ мекарданд. 10 ҳазор сол пеш ниёгони мо дар Африқо, ҷануби Авруосиё ва Амрико ба парвариши рустаниҳо ва хонагӣ кардани ҳайвонот сар карданд.
Одам ҳангоми гузариш аз иқтисодиёти со­даи азхудкунанда ба иқтисодиёти истеҳ­солкунанда ба соҳаи истеъмолоти худ амалан тамоми захираҳои барқароршавандаро дохил кард. Дар бораи миқёси навсозиҳои баъдии системаҳои экологии табиӣ аз рӯи ҳолати ҳозираи манзараҳои баҳри Миёназамин, Осиёи Пеш ва Марказӣ, Африқои Шимолӣ, ки дар ин ҷоҳо аз ибтидои ҳазорсолаи 1-уми то м. рустаниҳо ва бисёр намудҳои ҳайвонот нест ва дар ҳама ҷо заминҳо бодлес шудаанд, ҳукм кардан мумкин аст. Дар ин ҷо буттазорҳои санглох, нимбиёбонҳо ва ҳатто биёбонҳо (аз ҷумл, дар байни д-ҳои Даҷлаву Фурот, водиҳои д-ҳои Нил ва Атрек) ташаккул ёфтаанд.
Истифодаи сарватҳои барқароршаванда, вайрон кар­дани системаҳои экологии табиӣ дар натиҷаи вусъатёбии истеҳсолоти аграрии экстенсивӣ, аз ҷумла заминдорӣ дар заминҳои решаканшуда ва сӯзондашудаи бешаҳои табиӣ, боиси хосиятҳои глобалӣ гардид. Ҳанӯз дар ибтидои садаи XX майдони заминҳои киштшаванда 7 млн км² ё 5 дарсади хушкии барои кишоварзӣ мувофиқро ташкил медод. Дар давоми 100 сол майдони кишт то 15,1 млн км² зиёд шуд. Ҳолати чарогоҳҳо дар ибтидои садаи XXI бештар фалокатовар шуд. Системаҳои экологии табиии барои чарогоҳ мувофиқ дар майдони 34 млн км² пурра навсозӣ шуданд. Мас., дар ҳамвориҳои Амрикои Шимолӣ замоне то 50 млн бизон зиндагӣ мекард (баъди ғасби аврупоиҳо дар охири садаи XIX саршумори онҳо то 1 ҳазор сар кам шуд, яъне комилан нобуд шуд), ҳоло танҳо дар ИМА қариб 100 млн сар чорвои хонагӣ ба ҳисоб гирифта шудааст. Чарогоҳҳои табиие, ки аз ҳайвоноти ваҳшӣ гирифта шу­данд, бодлес шуда, рустаниҳои табиӣ ва маҳсулнокии худро гум кардаанд.
Қариб 20 дарсади заминҳои кишоварзиро заминҳои обӣ ташкил медиҳанд. Масоҳати заминҳои обӣ зиёд мешавад ва мувофиқан сарфи оби ширин (ба захираи об дар садаи XXI талабот хеле зиёд шуд ва дар оянда он метавонад дар содироти баъзе мамлакатҳо мавқеи муҳимро ишғол на­мояд) меафзояд. Дар Замин барои истифодаи хоҷагӣ камтар аз 1 % оби ширин дастрас аст. Қисми зиёди дарёҳо ва кӯлҳо ифлос шудаанд. Истеъмоли воқеии об дар Замин дар як сол беш аз 9000 км3 (70 % дар кишоварзӣ, 22 % дар саноат, 8 % барои эҳтиёҷоти маишӣ)-ро ташкил медиҳад. Таъминоти оби баргарданда ба ҳисоби миёна — ҳамагӣ 10 %. Мам­лакатҳои гуногун аз 1 то 100 дарсади захираҳои обҳои рӯизаминии худро истифода мебаранд. Дар Арабистони Саудӣ, Исроил, Кувайт ин нишондиҳанда аз ҳисоби ис­тифодаи обҳои артезианӣ, ширинкунии оби баҳр ва ман­баъҳои берунӣ якчанд маротиба зиёдтар аст. Беш аз 6300 км3 об дар даҳҳо ҳазор обанбор ҷамъ мешавад. Бун­ёди дарғотҳо боиси танзим ва кам шудани оби бисёр дарёҳо, вайрон шудани системаҳои экологии дарёбодҳо, камбуди оби ширин ва ифлосшавии дуввумбораи объект­ҳои об гардид. Дар рӯи Замин қариб як млрд одамон ба оби ошомидании босифат дастрасӣ надоранд. Имрӯз масъалаи таъмини аҳолии Замин бо оби тозаи ошомиданӣ ба яке аз масъалаҳои глобалӣ табдил ёфтааст.
Дар охири садаи XX дар рӯи Замин бешаҳо беш аз 38 млн км2 ё 28,4 дарсади хушкиро ишғол мекарданд. Дар даҳсолаи охири садаи XX дар натиҷаи фаъолияти хоҷагии одам дар ҷаҳон 940 ҳазор км2 (ҳар сол қариб 0,3 %) бешаҳо нобуд карда шуданд. Қисми зиёди бешаҳо дар натиҷаи сӯхтор нобуд мешаванд; солҳои охир сӯхтани бешаҳо хусусияти хатарзоро гирифтааст.
Таъсири ҷаҳонишавии (глобалии) одам ба атмосфера пеш аз ҳама бо инкишофи энергетика алоқаманд аст. Ҳамзамон бо истифодаи О2-и атмосфера он бо оксидҳои нитроген, сулфур ва карбон (мас., ҳангоми истеъмоли 12,9 кг О2 қариб 10 м3 газҳои дар боло номбурда, инчунин сулфид хориҷ мешаванд) ифлос мешавад. Одам ба истифодаи сарватҳои табиӣ — сӯзишворӣ (нафт, газ, ангиштсанг, варақсангҳои сӯзанда), маъданҳои филиззоти сиёҳу ранга ва ғ. нисбат ба сарватҳои барқароршаванда хеле дертар сар кард. Одам истихроҷ ва истифодаи сар­ватҳои табииро ёд гирифта, ба марҳалаи инқилоби сано­атӣ дохил шуд. Агар ҳаҷми истеъмоли сарватҳо дар ҳар 30 сол ду маротиба афзояд, захираи баъзе маъданҳо тахми­нан танҳо барои чанд даҳсола кифоя мекунад.
Оқибатҳои таъсири антропогенӣ ба системаи экологии Замин
Таъсири фаъолияти хоҷагии одам ба таби­ати зиндаи Замин дар садаи XX миқёси васеъро фаро гирифт ва боиси нестшавии бисёр намудҳои организмҳо гардид. Ба ҳар чаҳор намуди ширхӯрҳо ва ҳар ҳашт намуди паран­даҳо хатари нестшавӣ таҳдид мекунад. Дар давоми се садсолаи охир ба дасти одам нест шудани беш аз 400 намуди рустаниҳо дақиқ маълум аст. Ин раванд, шояд, ба на камтар аз 10 ҳазор намуди ҳайвоноти муҳрадор дахл дошта бошад.
Дар охири садаи XX дар рӯи Замин 63 дарсади сатҳи хушкӣ (ба истинои пиряхҳо, биёбонҳои қутбӣ, баландкӯҳҳо ва нишебиҳои ростфуромада) вайрон шуда, қариб 40 дарсади он комилан тағйир ёф­тааст. Дар Аврупо ба ҳиссаи сис­темаҳои экологии антропогенӣ 85 дарсади хушкӣ, дар Африқо — 51 %, дар Осиё — 57 %, дар Австралия — 40 %, дар Амрикои Шимолӣ — 45 % рост меояд. Дар бисёр мамлакатҳо ҳиссаи системаҳои экологии табиии боқимонда аз 5-7 зиёд нест. Дар аксарияти мамлакатҳои Аврупои Ғарбӣ, Марказӣ ва Ҷопон онҳо тамоман вуҷуд надоранд. Ҳан­гоми бо системаҳои экологии антропогенӣ иваз шудани системаҳои экологии табиӣ, одатан, қобилияти инъикос­кунандагии сатҳи Замин кам мешавад, ки ин боиси тафсидан ва гармшавии умумии иқлим мегардад. Дар ин маврид гардиши намӣ вайрон ме­шавад, чунки набототи табиии хуш­кӣ аз ҳисоби бухор шудани оби рустаниҳо воридшавии қисми асосии намӣ ба атмосфераро таъмин мекунад. Ҳангоми хеле кам шудани воридоти намӣ ба атмосфера биёбонишавии иқлим ба амал меояд. Ғайр аз ин, ҳангоми шакливазкунии системаҳои экологии табиӣ, одатан, бод­лесӣ ва обшӯйшавӣ шиддат меёбад. Олами наботот ва ҳайвоноти системаҳои экологии антропогенӣ кам буда, дар онҳо ҳиссаи намудҳои қадимӣ бузург аст.
Дар ҷаҳон ҳар сол беш аз 300 млрд т моддаҳо истихроҷ ва аз ҷойе ба ҷойи дигар интиқол дода мешаванд (50 т ба ҳар одам), ки қисми зиёди онҳо партовҳо (10 % партовҳои газу ғуборшакл, боқимонда — партовҳои сахт)-ро ба вуҷуд меоваранд. Изи партовҳои саноатии Хитойро дар пиряхҳои Гренландия пайдо кардаанд. Ифлосшавии атмосфера (ман­баъҳои асосӣ — энергетика, саноати филизкорӣ, наф­ту ки­миё, нақлиёт) илова ба таъсири гулхонагӣ, гармшавии умумии иқлим ва афзоиши бемориҳои аҳолӣ боиси тунукшавии қабати озон мегардад.
Баҳоргел
БАҲОРГÈЛ (Erianthis longistipitata), гиёҳест бисёрсола.
Човпня (ноҳияи Стародуб)
Човпня - деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Баҳоргел
Баландиаш то 30 см; баргаш панҷашакл, аз бехи поя месабзад. Гулбаргаш зард (аз 5–8 барг иборат аст), мевабаргааш нӯгтез, тухмаш чиндори сабзтоб. Гулаш феврал–май мешукуфад (даври гулшукуфташ 2–3 ҳафта). Баҳоргул дар баландии 750–2000 м аз сатҳи баҳр мерӯяд. Дар қатор кӯҳҳои Қурама, Зарафшон, Ҳисору Дарвоз, Мевағул ва мавзеъҳои Тоҷикистони Ҷанубӣ паҳн шудааст.
Замин
Оқибатҳои таъсири антропогенӣ ба системаи экологии Замин
Уқёнуси Олам ба андозаи бузург ифлос шудааст, чун­­ки вай 75 дарсади боркашонӣ дар рӯи Заминро таъмин меку­над. Ҳар сол ба он обҳои ҷорие, ки дар таркибашон нафт ва маҳсулоти нафтӣ, пеститсидҳо, радионуклеидҳо, пай­вастҳои хлорорганикӣ, филиззоти вазнин ва ғ. доранд, дохил мешаванд. Дар натиҷаи ифлосшавии уқёнуси Олам низоми равшанӣ ва кимиёии қабатҳои болоии об халалдор мегардад, ки ба маҳсулнокии биологии он таъсир мера­сонад.
Човпня (ноҳияи Стародуб)
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Стародуб, ки дар вилояти Брянск қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Стародуб
Баҳоргел
Баҳор бишканад гиёҳи доруист. Бо бехи он касалиҳои пӯстро тарбандӣ мекунанд. Решааш алкалоид дорад. Дар гулпарварӣ низ тавсия шудааст.
Манбаъ
Гурӯҳ:Табиат Гурӯҳ:Энсиклопедияи Миллии Тоҷик
Замин
Ташаббуси Тоҷикистон дар ҳалли мушкилоти Замин
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон барои ҳалли ин мушкилоти глобалии ҷаҳон аз ибтидои садаи XXI ташаббус нишон дода, барои тоза нигоҳ доштани об ва бо оби тозаи ошомиданӣ таъмин намудани аҳолии сайёраи Замин аз минбари Ассамблеяи генералии СММ се бор пешниҳоди бунёдиву ҷолиб кард, ки онҳоро аксари­яти кулли мамлакатҳои ҷаҳон ҷонибдорӣ намуданд: «Со­ли 2003 — Соли байналмилалии оби тоза», Даҳсолаи бай­налмилалии амалиёти «Об барои ҳаёт, 2005—2015», Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018—2028».
Адабиёт
Гурӯҳ:Сохтори Замин  Гурӯҳ:Сайёраҳо
Ноҳияи Тагоб
Ноҳияи Тагоб   — яке аз  28 ноҳияҳои  вилояти Бадахшони Афғонистон аст, ва дар Шимолу шарқи  Афғонистон ҷой дорад. Ин ноҳия дар соли 2005 таъси шуд ва қаблан марбути Ноҳияи Кишим буд.
Пайнавиштҳо
Гурӯҳ:Ноҳияҳои Афғонистон Гурӯҳ:Афғонистон
Максимтсево (ноҳияи Тейков, Иванов)
Максимтсево — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Тейков, ки дар вилояти Иванов қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Тейков (Иванов)
Осорхонаи тибби тоҷик ба номи Мирзо Олимов
Осорхонаи тибби тоҷик ба номи Мирзо Олимов — бо ташаббуси сардухтури осоишгоҳи "Зумрад" Олимов Мирзо Раҳимович соли 1975 асос гузошта шуда буд, ки ҳоло номи асосгузорашро мебарад. Ин аввалин Осорхонаи тибби тоҷик дар Осиёи Миёна мебошад. Барои сохтани осорхона устоҳои моҳири Тоҷикистону Узбекистон ширкат варзидаанд. Осорхона ташрифгарони зиёд дорад ва ба ҳайати осорхонаҳои шаҳри Исфара дохил мешавад.
Макон
Ҷумҳурии Тоҷикистон, вилояти Суғд, шаҳри Исфара, осоишгоҳи "Зумрад"
Эзоҳ
Гурӯҳ:Ёдгориҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Осорхонаҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Ноҳияи Исфара Гурӯҳ:Осорхонаҳо аз рӯи алифбо
Ҷисмҳои бегона
Ҷисмҳои бегона (corpus alienum) — ашёи барои организм бегонае, ки аз пӯст, сӯрохи табиии организм ва ҷои захм ба бофта, ҷавф ва узвҳо ворид гаштаанд.
Ҷисмҳои бегона аз ҷои захм, одатан, ҳангоми тир хӯрдан ворид мешаванд; тир, пораи тири тӯп ва ғ. аксар вақт ба бофта ва узвҳо амиқтар медарояд. Дар шароити осоишта аз захми пӯст бештар ҷисмҳои бегонаи майда — сӯзани чокдӯзӣ, парахаи нӯгтез, оҳанпора, шишамайда ва ғайра дохил мешаванд. Онҳо бисёр чуқур намераванд ва одатан дар пӯст ё зери он ҷой мегиранд. Агар ҷисмҳои бегона аз захм ба қабат ва зери пӯст, мушакҳо, инчунин ба баъзе узвҳо гузашта, боиси мадда нагарданд, пас, онҳо аксар вақт бо бофта «пайванд» мешаванд, яъне ҷисмҳои бегона дар қабати бофта дуру дароз, баъзан тамоми ҳаёт боқӣ монда халал намерасонанд. Ақидае, ки гӯё ҷисмҳои бегонаи тез, хусусан сӯзан, дар бадан давр мезада бошанд, ғалат аст. Сӯзани бориктарине, ки ба бофта даромадааст, фақат дар масофаи хеле кам ҷой иваз мекунад. Фақат ҷисмҳои бегонае, ки ба ҷавфи калони бадан (масалан, шикам) ё раги калони хун дохил шудаанд, мумкин аст мавқеи худро хеле тағйир диҳанд.
Сироят
Ба организм роҳ ёфтани ҷисмҳои бегонаи микроболуд аксар вақт сабаби инкишофи сироят мегардад; атрофи ҷисмҳои бегона зуд ё пас аз чанд вақт (баъзан ҳатто баъди чанд сол) мадда мекунад. Дар ин маврид ҷисмҳои бегонаро гирифта партофтан зарур аст. Масъалаи зарурат ва вақти дур сохтани ҷисмҳои бегонаи амиқ ҷойгирифтаро ҷарроҳ ҳал мекунад.
Ҷисмҳои бегона дар қабати пӯст
Даромадани ҷисмҳои бегона ба қабати пӯст (бештар хор) боиси дард ва мадда мегардад. Хусусан хори ба ангушти даст халида, ки аксар вақт боиси инкишофи хасмол мешавад, хавфнок аст. Хори ба ангушт халидаро фавран дур кардан зарур аст. Хори ба чашм намоёнро бо сӯзани борики чокдӯзӣ мегиранд. Ҷои хор халидаро бо маҳлули спиртии йод безарар гардонда, баъд аз паҳлуи нӯги берунии хор зери кунҷи рост ба қабати пӯст (эпидермис) сӯзани бо спирт поккардаро медароранд ва кӯшиш мекунанд, ки нӯги сӯзанро ба хор халонида, онро аз захм бароранд. Агар ин муяссар нашавад, бо сӯзан нӯги хорро луч карда, онро бо пинсет ё нӯги нохун (дастро тоза шуста) мебароранд. Баъди гирифтани хор ба ҷои захм маҳлули спиртии йод мемоланд.
Гирифтани хори зери нохун кори мураккаб ва дарднок аст, бинобар ин, ба ёрии тиббӣ муроҷиат бояд кард. Ҳангоми роҳ ёфтани ҷисмҳои бегонаи заҳрнок, масалан, меҳвари шикастаи қалами «химиявӣ» низ фавран ба духтур муроҷиат кардан лозим аст.
Ҷисмҳои бегона дар чашм
Ҷисмҳои бегона ба чашм, одатан, дар кӯча, хусусан дар ҳавои чанголуд, шамол, аз тирезаи кушодаи мошин, дар истеҳсолот — ҳангоми тарошидани филизот, санг, чӯб, баридани шиша ва ғ. ворид мешаванд. Ҷисмҳои бегона вобаста ба суръати ҳаракат, андоза ва шакл ё дар сатҳи ғӯзаи чашм мемонанд, ё ба мултаҳима ва қарнияи чашм (ниг. Чашм) мегузаранд ва ё ба даруни чашм медароянд. Ба чашм даромадани ҷисмҳои бегона боиси дард, рӯшноитарсӣ, ашкрезӣ мегардад. Хусусан пораи филиз, шиша ва санги бо суръат омада хавфнок аст; онҳо девораи чашмро сӯрох карда, ба даруни ғузаи чашм ворид мегарданд ва ба бофтаи он осеб мерасонанд. Аксар вақт якҷоя бо ҷисмҳои бегона микробҳои бемориовар низ ворид мешаванд ва боиси газаки римнок мегарданд. Оқибати захмдории чашм аз ҷисмҳои бегона ба сари вақт расонидани ёрии тиббӣ вобаста аст. Ҳангоми ба чашм даромадани ҷисмҳои бегона чашми захмиро бо докаи тоза баста, зарардидаро ҳар чи зудтар назди духтур бурдан лозим аст. Бо дасти худ ё бо ёрии каси дигар аз чашм гирифтани ҷисмҳои бегона, агар он ба даруни чашм надаромада бошад ҳам, ҷоиз нест. Бо мақсади баровардани ҷисмҳои бегона чашмро молидан тамоман норавост, чунки дар ин маврид боз ҳам дарунтар рафтани ҷисмҳои бегона аз эҳтимол дур нест.
Агар пораи филизот дар чашм монад, ба таҷзияи химиявӣ гирифтор шуда, маҳсули он мумкин аст шабакияи чашм ва асаби босираро нобуд созад. Ҷисмҳои бегонаи чашмро духтур мегирад. Усули муайян кардани ҷои ҷисмҳои бегона ва тарзи аз чашм баровардани онро хуб дарёфтаанд. Барои аз чашм гирифтани зарраҳои пӯлод, оҳан ва чӯян аз магнитҳои махсус истифода мебаранд.
Пешгирии осеби чашм дар истеҳсолот нисбат ба табобати он хеле осон аст. Беҳтар кардани шароити санитарию гигиенӣ, дуруст ҷобаҷо гузоштани таҷҳизот, ташкили шароити мусоиди меҳнат, назорати қатъӣ ба дурустии воситаҳои муҳофизат (айнаки муҳофиз ва ғайра), риояи қоидаҳои техникаи бехатарӣ ба чашм афтидани ҷисмҳои бегонаро пешгирӣ мекунанд.
Ҷисмҳои бегона дар гӯш
Ба гӯши кӯдакон бештар саққочаҳои филизӣ, шадда, тухми офтобпараст ва ғ. меафтанд. Ба гӯш ҳашарот ҳам даромада, боиси эҳсоси нофорам ва дард мегардад. Ҳангоми ба гӯш даромадани ҳашарот аввал онро мекушанд; барои ин ба роҳи сомеа чанд қатра равғани моеъ (равғани зайтун, вазелин) ё маҳлули спиртии кислотаи борат мечаконанд. Ҷисмҳои бегонаи гӯшро фақат духтур бояд гирад, зеро дар мавриди кӯшиши ноӯҳдабароёна ҷисмҳои бегонаро дарунтар тела додан мумкин аст. Он гоҳ гирифтани ҷисмҳои бегона хеле душвор мегардад. Ғайр аз ин, осеб дидани пардаи гӯш низ эҳтимол дорад.
Ҷисмҳои бегона дар бинӣ
Ҷисмҳои бегонаи биниро низ бештар дар кӯдакон мушоҳида метавон кард. Баъзан ҷисмҳои бегона дар ҷавфи бинӣ дуру дароз монда, сахт мегарданд, вале одамро нороҳат намекунанд. Аломатҳои ба бинӣ даромадани ҷисмҳои бегона душвории нафаскашӣ бо бинӣ ва тарашшӯҳи римолуд аз як сӯрохи он аст. Ҷисмҳои бегонаи биниро ҳам чун ҷисмҳои бегонаи гӯш худсарона нагирифта, ба духтур муроҷиат кардан лозим аст.
Ҷисмҳои бегона дар узвҳои ҳозима
Дар аснои дар гулӯ дармондани ҷисмҳои бегона ҳангоми фурӯбарӣ, одатан, як тарафи гулӯ дард мекунад. Ҷисмҳои бегонаи тезро духтур фавран бояд гирад. Ҷисмҳои бегона гулӯро харошида, ҳисси нофорам ба вуҷуд меоваранд, гарчанде онҳоро аллакай гирифтаанд ё ҳатто ба сурхрӯда рафта бошанд ҳам.
Ҷисмҳои бегона дар меъда
Бисёр вақт ҳатто ҷисмҳои бегонаи калон аз сурхрӯда ба меъда роҳ ёфта, он ҷо мемонанд ё аз меъдаю рӯда гузашта бо наҷосат ихроҷ мешаванд. Дар меъда ё ягон ҷои рӯда дармондани ҷисмҳои бегона мумкин аст ба натиҷаи ногувор орад. Ғайр аз ин, ҷисмҳои бегонаи нӯгтез мумкин аст аз девораи меъда ё рӯда гузаранд, ки ин хеле хавфнок аст. Аз ин лиҳоз ҳангоми ба меъдаю рӯда рафтани ҷисмҳои бегона дарҳол ба духтур муроҷиат бояд кард.
Ҷисмҳои бегона дар ҳанҷара
Дар ҳанҷара дармондани ҷисмҳои бегона хусусан барои кӯдакон хавфнок аст. Онҳо бозӣ карда, ба даҳон танга, тугма ва диар чизҳои майдаро мегиранд. Ҳангоми нафаскашӣ ин чизҳо метавонанд зуд ба ҳанҷара гузашта, он ҷо дармонанд, зеро ки ҳанҷара ҷои аз ҳама тангтари роҳи нафас аст. Ҷисмҳои бегона ба ҳанҷараи одамони калонсол бештар дар мавриди мастӣ ворид мешаванд. Ҷисмҳои бегонаи ҳанҷара боиси нафастангӣ ва сурфаи сахт мегардад, ки он мумкин аст муваққатӣ барҳам хӯрда, баъд аз нав пайдо шавад. Ҷисмҳои бегонаи ҳанҷара ба ҳаёт таҳдид мекунад ва дар ин сурат фавран ба духтур муроҷиат кардан даркор аст.
Баъзан сурфа ҷисмҳои бегонаро аз роҳҳои болоии нафас берун меандозад. Барои пуртаъсир будани сурфа зарардида бояд пешакӣ чуқур нафас кашад ва нафас барорад. Дар ин сурат сӯрохии садобарор руст шуда, фишори роҳҳои нафас якбора баланд мегардад. Сипас сӯрохии садобарор кушода шуда, ҳавои аз шуш омада ҷисмҳои бегонаро сахт тела медиҳад. Агар ҷисмҳои бегона дар сӯрохии садобарор ё фазои зери садопарда ҷойгир бошад, қаблан нафаси чуқур кашидан имконнопазир аст. Дар ин маврид аз ҳисоби ҳавои доимо дар шуш баъди нафасгирии муқарарӣ боқимонда сахт месурфанд. Дар айни ҳол зарардида бояд сухан нагӯяд, балки чуқур нафас кашад. Агар ин ҳама ёрӣ нарасонанд, зарардида бо ҳар ду даст болои шикамашро бояд бо фосила зер кунад. Барои иҷрои усули дигар зарардида якбора бо шикам ба пуштмонаки курсӣ такя намуда, ба болои он хам мешавад. Ҳангоми иҷрои ҳар ду усул фишори ҷавфи шикам балҷисмҳои бегонаанд гашта, аз диафрагма ба қафаси сина мегузарад ва ҷисмҳои бегонаро аз роҳи болоии нафас тела медиҳад.
Ҷисмҳои бегона дар хирной ва бронхҳо
Баъзан ҷисмҳои бегона зуд аз ҳанҷара ба хирной ё бронхҳо мегузаранд. Ин боиси сурфаи пай дар пай, баъзан кабуд гаштани рӯй ва нафастангӣ мегардад. Ҷисмҳои бегонаи хирной ва бронхҳо мумкин аст сабаби асфиксия ва газаки вазнини римноки шуш шаванд. Ба хирной ва бронхҳо ворид гаштани хеле хавфнок аст. Бинобар ин, фавран ба духтур муроҷиат бояд кард.
Аннинское (ноҳияи Грязоветс, Вологда)
Аннинское — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Грязоветс, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Грязоветс (Вологда)
Марҳамат (деҳа, н. Турсунзода)
Марҳамат — деҳа дар ҷамоати деҳоти 10-солагии Истиқлолияти ноҳияи Турсунзода. Аз Марҳамат то маркази ҷамоат 12 км, то маркази ноҳия 18 км. Аҳолиаш 855 нафар (2017), тоҷикон.
Сарчашма
Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Турсунзода Гурӯҳ:Ҷамоати 10-солагии Истиқлолият
Мамнӯъгоҳ
Мамнӯъгоҳ — яке аз тарзҳои муҳофизати арзишҳои табиӣ, таърихӣ, маъданӣ, экологӣ мебошад. Дар низоми ҳуқуқии онҳо бо мақсади таъмини нигоҳдориашон ба манфиатҳои иқтисодӣ, экологӣ, бе мавҷудияти зиёнрасонӣ ба муҳити табиии атроф, истифодабарии онҳо ба пуррагӣ ё ин ки қисман манъ карда мешавад.
CNA PM.1
CNA PM.1 (CNA PM.1) — як ҳавогарди сохтаи Compagnia Nazionale Aeronautica (CNA) дар кишвари Итолиё аст. Ин ҳавогард дар 1939-10-25 нахустин парвози худро анҷом дод.
Манобеъ
Гурӯҳ:Ҳавогардҳо Гурӯҳ:Мақолоти ҳавогардҳо
Сурхдара (деҳа, н. Восеъ)
Оқҷар — деҳа дар ҷамоати деҳоти Миралӣ Маҳмадалиеви ноҳияи Восеъ. Аз Оқҷар то маркази ноҳия 16 км. Аҳолиаш 8360 нафар (2017), тоҷикон.
Сарчашма
Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Восеъ Гурӯҳ:Ҷамоати Миралӣ Маҳмадалиев
Уилямс Веласкес
Уилямс Даниэл Веласкес Рис (Williams Daniel Velásquez Reyes; 22 апрели 1997, Каракас, Венесуэла) — футболбози венесуэлӣ,.
Наим Носиров
Наим Носиров - бозингари футболи Тоҷик. Соли таваллуд 28 апрел 1986, Душанбе
Нигаред
Портал:Футбол
Пайвандҳо
Иштирокчиёни 15-ум Бозиҳои Осиёӣ Доҳа 2006
Кононово (ноҳияи Каргополский)
Кононово (Кононово) — деҳаест дар Русия, ки дар ҳайати ноҳияи Каргополский, вилояти Архангелск медарояд.
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Каргополский Гурӯҳ:Ноҳияи Каргополский
Боргирӣ
Боргирӣ ё дарёфт ё зеркашӣ (Download) — дар шабакаҳои компютерӣ маънои гирифтани маълумотро дорад. Ҷамъоварии иттилооти электронӣ ва маълумот тавассути шабака ё сомонаи Интернет роҳандозӣ мешаванд, ки одатан сервер аст. Ин сервер метавонад системаи почтаи электронӣ, протоколи интиқоли файл ва ғ. бошад.
Ин иттилоот ё додаҳо метавонанд файлҳое бошанд, ба монанди матн, садо, ангуштдона, файлҳои иҷрошаванда ва ғайра. мини| Шарҳи мухтасари тарзи зеркашӣ дар Интернет.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Интиқоли маълумот
Ҳаркерз Ран (Оҳаё)
Ҳаркерз Ран (Оҳаё) (Harker's Run (Ohio)) — номи дарёе аст, ки дар давлати Иёлоти Муттаҳидаи Амрико равон аст.
Унсури кимиёӣ
Элементҳои кимёӣ — ҳоло дар ҷадвали даврии Дмитрий Иванович Менделеев тақрибан 118 элемент ҷойгир буда ба 114 тои он номгузори шудааст. Ба 4-тои он ҳоло номгузори давом дорад. Дар системаи даврии Дмитрий Иванович Менделеев номи элементи Менделеев дар элементи рақами 101-ум ҷойгир шудааст.
Ҷадвали даврии унсурҳои кимёии Д.И. Менделеев
Ҷексон
Манбаъ
Гурӯҳ:Кимё
Фурудгоҳи шаҳре рослуил
Манобеъ
Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎
Фурудгоҳи шаҳре оистпурт
Манобеъ
Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎
Буденний (ноҳияи Киквидзен, Волгоград)
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Киквидзен, ки дар вилояти Волгоград қарор дорад, дохил мешавад.
Кирилл Станюкович
Станюкович Кирилл Владимирович — доктори илми биологӣ (1954), профессор (1957). Узви вобастаи АИ ҶТ (1978). Арбоби шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон (1971). Нависандаи русзабон, сайёҳ, ҷуғрофияшинос.
Зиндагинома
Станюкович Кирилл Владимирович Донишгоҳи давлатии Ленинградро хатм кардааст (1936), ихтисос — «ботаника». Самтҳои асосии фаъолияти илмӣ: геоботаника, флористика, география, ҳифзи табиат. Ходими калони илмӣ (1946—1951), директори Пойгоҳи биологии Помир (1951—1959). Ходими калони илмӣ (1959—1965), мудири бахш (1965—1969; 1971—1975) Шӯрои омӯзиши қувваҳои истеҳсолкунандаи ҷумҳурии АИ ҶШС Тоҷикистон (1975—1982). Мудири бахши географияи Шуъбаи ҳифз ва истифодаи оқилонаи захираҳои табиии АИ ҶШС Тоҷикистон (1975—1982).
Осор
Гурӯҳ:Олимони Тоҷикистон Гурӯҳ:Биологони Тоҷикистон Гурӯҳ:Аъзои вобастаи АИ Тоҷикистон Гурӯҳ:Олимони Фарҳангистони улуми Тоҷикистон Гурӯҳ:Арбобони шоистаи илми ҶШС Тоҷикистон
Дубская (деҳа)
Дубская (Дубская) — деҳаест дар Русия, ки дар ҳайати ноҳияи Ирбитский, вилояти Свердловск медарояд.
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Ирбитский Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Илҳомҷон Ортиқов
Илҳомҷон Ортиқов - бозингари футболи Тоҷик. Соли таваллуд 25 октябр 1985, Душанбе
Нигаред
Портал:Футбол
Пайвандҳо
Иштирокчиёни 15-ум Бозиҳои Осиёӣ Доҳа 2006
Гурӯҳ:Мақолаҳои нопурра дар бораи бозингарони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Тоҷикистон
Баҳори афғонӣ
«Баҳори афғонӣ»  — тазкираест аз нигоштаи адиби афғон Абдулҳакими Рустоқӣ, ки соли 1932 дар Деҳлӣ ба табъ расидааст.
«Баҳори афғонӣ» бо номи «Сакинату-л-фузало» низ машҳур аст. Аз сарсухан, муқаддима, матни асосӣ, ки ба ду фасл тақсим шудааст ва хулоса иборат мебошад. Дар сарсухан муаллиф оид ба зиндагию осори худ ва сабаби таълифи тазкира маълумоти муфассал додааст. Дар муқаддимаи тазкира оид ба шаҳрҳои Афғонистон ва осори таърихию фарҳангии онҳо (бештар дар бораи ш. Кобул) сухан меравад. Дар фасли аввали «Баҳори афғонӣ» дар бораи 27 нафар шайх ва уламои машҳури гузаштаи форс-тоҷик ва афғон, ки дар ҳудуди Афғонистон зиндагӣ ва эҷод кардаанд, маълумот дода шудааст. Фасли дуюми «Баҳори афғонӣ» шарҳи ҳол ва тавсифи осори 65 шоирро дар бар мегирад. Дар охири тазкира феҳристи комили сарчашмаҳои адабие омадааст, ки муаллиф аз онҳо истифода кардааст.
Адабиёт
Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Се хӯкбача (филм, 1933)
«Се хӯкбача» (Three Little Pigs) — як филми пӯёнамоии кӯтоҳ аст, ки 27 майи соли 1933 дар силсилаи Silly Symphonies аз ҷониби Walt Disney Studios тавассути пахшкунанда United Artists мунташир шудааст. Филми тасвирӣ дар феҳристи 50 филми тасвирии бузургтарин, ки таърихнигори пӯёнамоӣ Ҷеррӣ Бек соли 1994 тартиб додааст, дар ҷои 11-ум меистад. Пӯёнамои ин филми тасвирӣ Арт Бэббитт мебошад.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Silly Symphonies Гурӯҳ:Филмҳои пӯёнамоии кӯтоҳ
Муҳаммад ал-Идрисӣ
Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Идрис ал-Ҳамудӣ ал-Ҳасанӣ ( أبو عبد الله محمد بن محمد الإدريسي; 1100, ш. Сеут – 1165, ҷазираи Ситсилия, Итолиё) — олим ва ҷуғрофиёдони араб.
CNA C.II
CNA C.II (CNA C.II) — як ҳавогарди сохтаи Compagnia Nazionale Aeronautica (CNA) дар кишвари Итолиё аст ки дар соли 1937-41 сохта шуд.
Муҳаммад ал-Идрисӣ
Шарҳи ҳол
Аз насли Идрисиҳо. Баъди таҳсил дар Кордоба Андалусия (ҳозира Иттиҳоди худмухтори Андалусия дар ҳайати Испаиня) ба кишварҳои атрофи баҳри Миёназамин ва Англия сафар кард. Соли 1138 бо даъвати ҳокими Ситсилия Рожери II (ҳукумат 1130–1154) ба ш. Палермо рафта, баъди 15 сол харитаи калони Заминро тартиб дод. Харитаи И. дар лавҳаи нуқрагин ҳаккокӣ шуда, нусхаи аслаш боқӣ намондааст; танҳо нусхаҳо ва матнҳои илҳоқии он (Палермо: 1154) мавҷуданд. Дар харита зиёда аз 2500 номгӯи баҳр, кӯл, дарё, кӯҳ, давлат ва мавзеҳои ҷуғрофӣ тасвир шудаанд. Идрисӣ барои тартиб додани харита аз китобҳои Птоломей, Арасту, Павел Орозия, Ибни Хурдодбеҳ, Яъқубӣ, Ибни Ҳавқал, Узрӣ ва дигарон истифода кардааст.
CNA C.II
Манобеъ
Гурӯҳ:Ҳавогардҳо Гурӯҳ:Мақолоти ҳавогардҳо
Муҳаммад ал-Идрисӣ
Осор
мини|270x270пкс| Барқарор намудани харитаи инверсивии ал-Идрисй. Асари машҳури Идрисӣ «Нузҳату-л-муштоқ фӣ ихтироқи-л-офоқ» («Хурсандии муштоқ дар кушодани кишварҳо») ё «ал-Китоб ар-Руҷарӣ» («Китоби Рожер») мебошад, ки бори аввал соли 1592 дар Рум бо номи «Китобу-н-нузҳати-л-муштоқ фӣ зикри-л-амсор ва-л-ақтор ва-л-булдон ва-л-ҷузур ва-л-мадоин ва-л-офоқ» («Китоби хурсандии муштоқ дар зикри пойтахтҳо, кишварҳо, мамлакатҳо, ҷазираҳо, шаҳрҳо ва офоқ») ва баъдан бо забони лотинӣ дар Париж (1619) нашр гардид. Баргузидаи ин асар соли 1866 таҳти унвони «Сифату-л-Мағриб ва-с-Судон ва-л-Миср ва-л-Андалус» («Сифати Мағриб, Судон, Миср ва Андалус») дар ш. Лейден (Ҳоланд) ба табъ расидааст. Идрисӣ дар ин асараш чандин вилоят, шаҳр, баҳр, дарё, кӯл ва манзумаи кӯҳии сатҳи Заминро мухтасаран тавсиф кардааст, ки дар он замон хеле дақиқ буд. Мувофиқи анъанаи ҷуғрофиёии Юнон ва Шарқ заминро ба ҳафт иқлим ва ҳар иқлимро ба 10 қисмати кӯндаланг тақсим кардааст. Тавсифи ҳар қисмтро Идрисӣ дар харита сабт кардааст. Асарҳои дигари Идрисӣ «Равзату-л-унс ва нузҳату-н-нафс» («Боғи унс ва роҳати рӯҳ») ва «ал-Ҷомеъ фӣ сифоти аштоти-н-наботот» («Китоби ҷомеъ дар сифати набототи гуногун») мебошанд.
Пайванд
Гурӯҳ:Википедия:Мақолаҳои бо сарчашма аз Викидода Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1165 Гурӯҳ:Зодагони Марокаш Гурӯҳ:Зодагони соли 1100
Болшой Ерогодский Починок (ноҳияи Великоустюг, Вологда)
Болшой Ерогодский Починок — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Великоустюг, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Великоустюг (Вологда)
Силвосо
Силвосо — шаҳр дар  ғарби Ҳиндустон,,  пойтахти  қаламрави иттифоқии Додро ва Ногор Ҳовели аст.
Аҳолӣ
Тибқи барӯйхатгирии соли 2001, шаҳр 21890 нафар аҳолӣ дорад, ки аксарияти онҳо ба забони маратҳӣ ва гуҷаратӣ сухан мегӯянд.
Ҷуғрофия
Шаҳр 33 метр аз сатҳи баҳр аст.
Эзоҳ
Гурӯҳ:Шаҳрҳои Ҳиндустон Гурӯҳ:Пойтахтҳои иёлатҳо ва ва қаламравҳои иттифоқӣ
Половники (ноҳияи Нюксен, Вологда)
Половники — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа дар ҳайати ноҳияи Нюксен, ки дар вилояти Вологда қарор дорад, дохил мешавад.
Гилермо Де Аморес
Гилермо Рафаэл де Аморес Равело (Guillermo Rafael de Amores Ravelo; 19 октябри 1994, Сан Хасинто, Уругвай) — футболбози уругвайӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 19 октябр Гурӯҳ:Зодагони соли 1994 Гурӯҳ:Дарвозабонони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Уругвай Гурӯҳ:Бозингарони БФ Ливерпул
Раул Горрити
Раул Энрике Горрити Драго (Raúl Enrique Gorriti Drago; 10 октябри 1956, — 1956:10:10, April 2, 2015, Перу) — футболбози перуӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 10 октябр Гурӯҳ:Зодагони соли 1956 Гурӯҳ:Ҳуҷумкунандагони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Перу Гурӯҳ:Футболбозони тими миллии футболи Перу Гурӯҳ:Бозингарони БФ Спортинг Кристал Гурӯҳ:Бозингарони БФ León Huánuco Гурӯҳ:Бозингарони БФ Депортиво Мунисипал
Обша (дарё)
Обша (Обша) — номи дарёе аст, ки дар давлати Русия равон аст.
Манобеъ
Гурӯҳ:Дарёҳои Русия
Донишномаи Алоӣ
Донишномаи Алоӣ  — навиштаи Ибни Сино, ба форсӣ, дар панҷ дониш: мантиқ, табииёт (дониши зерин), ҳайат, мусиқӣ ва ончи берун аз табиат аст (мобаъдуттабиа, дониши барин).
Бор (Хаврогорский с/с ноҳияи Холмогор)
Бор (Хаврогорский с/с ноҳияи Холмогор) — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Донишномаи Алоӣ
Эзоҳ
Гурӯҳ:Донишномаҳо
Бор (Хаврогорский с/с ноҳияи Холмогор)
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Холмогор, ки дар вилояти Архангелск қарор дорад, ва ба ҳамин вилоят итоат мекунад, дохил мешавад.
Ҷуғрофия
Ин деҳа дар ноҳияе қарор дорад, ки ба ноҳияҳои Шимолгони Русия дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Холмогор
Ширилиха (ноҳияи Ковров)
Ширилиха - деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Ковров, ки дар вилояти Владимир қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Ковров
Ҳавутак
Ҳавутак — деҳа дар ҷамоати деҳоти Муҷуни ноҳияи Деваштич. Аз Ҳавутак то маркази ҷамоат 18 км, то маркази ноҳия 40 км. Аҳолиаш 1161 нафар (2017), тоҷикон.
Сарчашма
Гурӯҳ:Деҳаҳои Тоҷикистон Гурӯҳ:Деҳаҳои ноҳияи Деваштич Гурӯҳ:Ҷамоати Муҷун
Кононовская (ноҳияи Каргополский)
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Деҳистони Майдон
Деҳистони Майдон (Майдан айыл аймагы) — воҳиди маъмурӣ-ҳудудӣ дар ноҳияи Қадамҷойи Ҷумҳурии Қирғизистон аст. Он аз деҳаҳои Қаражиғоч, Аустон, Қароқишлоқ, Қароол, Керегетош, Майдон, Пум, Қаротеппа, Исфайрам, Сариолтин, Боғ, Ҳакимбек, Жаниобод иборат аст. Маркази маъмурӣ — деҳаи Қарожиғоч. Аҳолӣ — 14602 нафар (соли 2022).
Эзоҳ
Гурӯҳ:Ноҳияи Қадамҷой
Кристиано Луис Родригес
Кристиано Луис Родригеc (Cristiano Luís Rodrigues; 4 майи 1981, Cан Гонcало До Cапукай Нг, Бразилия) — футболбози бразилӣ,.
Пайвандҳо
Гурӯҳ:Зодагони 4 май Гурӯҳ:Зодагони соли 1981 Гурӯҳ:Муҳофизатгарони футбол Гурӯҳ:Футболбозони Бразилия Гурӯҳ:Бозингарони БФ Паулиста Футебол Клубе Гурӯҳ:Бозингарони БФ Гоiас Еспорте Клубе Гурӯҳ:Бозингарони БФ Büyükşehir Belediye Ankaraspor Гурӯҳ:Бозингарони БФ Ботафого Дэ Футэбол Э Рэгатас Гурӯҳ:Бозингарони БФ Фигуейренсе Футебол Клубе
Фурудгоҳи Лейк Плесид
Фурудгоҳи Лейк Плесид (Lake Placid Airport) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) баҳра‌бурдори ҳавоӣ бо Коди ИОТОи LKP аст, ки як бонди фуруди асфалт дорад, ва тӯли бонди он 1280 метр аст. Ин фурудгоҳ дар шаҳри Лейк Плесид, иёлати Ню Йорк кишвари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико қарор дорад, ва дар баландии 532 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.
Манобеъ
Гурӯҳ:Фурудгоҳҳои Иёлоти Муттаҳидаи Амрико Гурӯҳ:Фурудгоҳҳо аз рӯи алифбо‎
Горковский (ноҳияи Грайворонск)
Горковский — деҳа, яке аз маҳаллаҳои аҳолинишини Федератсияи Русия мебошад.
Деҳа, дар ҳайати ноҳияи Грайворонск, ки дар вилояти Белгород қарор дорад, дохил мешавад.
Сарчашма
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Грайворонск
Еремина (Нисинский с/с)
Еремина (Еремина) — деҳаест дар Русия, ки дар ҳайати ноҳияи Ирбитский, вилояти Свердловск медарояд.
Сарчашма
Системаи хабарнигории давлатӣ
Гурӯҳ:Маҳаллаҳои аҳолинишини ноҳияи Ирбитский Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишин аз рӯи алифбо
Иброҳим Рабимов
Иброҳим Рабимов  — бозингари футболи Тоҷик. Соли таваллуд 3 август 1987, Душанбе. Иштирокчи ва нимҳимоятгари дастаи миллии футболи Тоҷикистон аз Истиқлол дар Қатар
Пайвандҳо
Иштирокчиёни 15-ум Бозиҳои Осиёӣ Доҳа 2006
Гурӯҳ:Футболбозони Тоҷикистон Гурӯҳ:Иштирокчиёни дастаи миллии футболи Тоҷикистон дар Қатар