Афлотун
Эҷодиёт
Афлотун дар асарҳои давраи аввали эҷодиёти худ («Мадҳи Суқрот», «Протагор», «Рӯбоҳ», «Хармид», «Лахет», «Эвтифрон», «Давлат» (кито­би якум) ба Суқрот пайравӣ карда, бештар ба таҳлили масъалаҳои ахлоқ шуғл варзидааст. Дар давраи дуюми эҷодиёташ назарияи ҷавҳарии мусулро эҷод намуда, нисбигароии софистҳо («Георгий», «Эвтидем») ва фалсафаи Ҳераклитро («Кратил») танқид ва таълимоти азалияту абадияти нафсро («Георгий», «Менон») баён мекунад. Афлотун дар давраи камоли эҷодиёти фалсафиаш (солҳои 70–60 садаи IV то милод) назарияи мусул ҳамчун ҷавҳари мустақил ва ба зоти худ қоимро ҳарҷониба вусъат дода («Федон», «Базм», «Федр», китобҳои 2–10 «Давлат»), масъалаҳои назарияи маърифат («Театет», «Менон») ва диалектикаро («Парменид», «Софист», «Тимей») мавриди таҳлил қарор дод. Дар охири ҳаёташ бештар ба таҳлили масъалаҳои моҳияти давлат машғул шуд. Фалсафаи Афлотун мусулгароии айнӣ аст. Мувофиқи он на худи ашё, на олам, балки фақат мусул (ғоя)-и онҳо воқеӣ, мустақил, азалӣ ва абадианд. Мусул сабабу манбаи чизҳо ва хосиятҳои онҳо буда, тимсолҳоеанд, ки Офаридгор чизҳоро аз рӯйи онҳо меофарад ва тамоми мавҷудот ба сӯи онҳо чун ба сӯи хайри олӣ майл хоҳад кард. Ин ба идеализми айнии Афлотун ранги теологӣ ва динӣ медиҳад. Афлотун тасдиқ мекунад, ки мусул бетағйир ва мутлақ буда, ба шароити замону макон тобеъ нестанд. Олами ашё тағйирёбанда буда, ҳамеша дар пайдоишу нест шудан аст ва ҳастии воқеӣ надорад. Аз ҳамин сабаб мавҷудияти он, аз як тараф, ба ҳастии воқеӣ, яъне мусул, аз тарафи диг., ба нестӣ – ба модда вобаста аст. Вале аз назари Афлотун «мусул» ва «модда» ду мабдаи баробарҳуқуқ ва баробарқувва нестанд. Азбаски ба ақидаи ӯ «мусул» ҳастии ҳақиқию воқеӣ, аммо «модда» нестӣ аст, бинобар ин бе «мусул» «модда» вуҷуд дошта наметавонад. Моҳияти идеалистии фалсафаи Афлотун дар таълимоти ӯ доир ба «ваҳдат», «ақл» ва «нафс» низ, ки онҳоро ҷавҳарҳои асосии ҳастӣ мешуморид, баръало намоён мешавад. Аз ҷумла, ӯ нафсро табиати ҳақиқии абадию азалӣ шуморида, аз ҳама гуна ҷисм бартару муқаддамтар ва манбаи ҳаракати тамоми олам медонист. Чунин таъбири масъала аз он шаҳодат медиҳад, ки идеализми Афлотун ҷанбаи устуравӣ низ дорад, ки хусусияти тамоми идеализми давраи атиқа аст. Ин ҷанба дар назарияи маърифати Афлотун равшан намоён мегардад. Ӯ исбот карданӣ мешуд, ки дониш на идроки ҳиссӣ, на гумони саҳеҳи маънидор, балки тазаккур, яъне бо ёрии суолу ҷавоб ба ёд овардани донишҳоест, ки нафс дар олами қудс пайдо карда буд. «Пас, навишта буд ӯ, – инсон… дар бораи чизҳое, ки намедонад, тасаввури саҳеҳ дорад… Ҳоло онҳо ногаҳон чун хоббинӣ пайдо мешаванд. Бинобар ин ӯ аз касе таълим нагирифта, балки фақат ба саволҳо ҷавоб дода, дониш пайдо мекунад, яъне донишро аз зоти худаш ба даст меорад… Вале аз зоти худ ба даст овардани дониш магар тазаккур нест? Оре… пас, магар равшан нест, ки ӯ донишҳоро дар ҳаёти имрӯзааш пайдо накарда, балки дар замони диг.е молик шуда ва дониста буд? Оё ин замоне нест, ки вай ҳанӯз инсон набуд?» («Менон»). Афлотун дониши ақлӣ ва ҳиссиро қоил аст. Дониши ҳиссӣ аз назари ӯ ду навъ мешавад: 1) дониши тафаккурӣ, ки донистани мусули муҷаррад ва хайри мутлақ аст; 2) дониши зеҳнӣ, ки донистани ашё ва нисбатҳои риёзист. Дониши ҳиссӣ, ба ақидаи файласуф, аз «эътиқод» – донистани ашёи мушаххас ва «шабоҳат» – сурати донистани чизҳои мушаххас иборат аст. Вале хулосаи умумии Афлотун он аст, ки фақат дар бораи мусул дониши ҳақиқӣ пайдо кардан мумкин аст, чизҳои ҳиссӣ танҳо фарзан дониста мешаванд. Афлотун вобаста ба назарияи тазаккури худ диалектикаро усули ба даст овардани дониш мешумурд ва ба ин маънӣ вазифаи онро аз таъйин кардани таносуби навъу ҷинси мафҳумҳо ва ба навъҳо тақсим намудани ҷинси онҳо иборат медонист. Вале ин фақат ҷиҳати шаклию мантиқии диалектикаи вай аст. Дар осори ӯ мафҳуми васеътару амиқтари диалектика – диалектикаи ҳастӣ низ мавҷуд аст, ки мазмуни онро таълимот дар бораи робитаи ҳастию нестӣ, қасрат ва ваҳдат, айният ва ғайрият, сукун ва ҳаракат, сермаъноии мафҳумҳо ва ғайра ташкил медиҳад.