Кавкабии_Бухороӣ
Эҷодиёт
Дар хонаводаи олим, шоир ва мусиқидон Мавлоно Гавҳарии Бухороӣ шуда, асосҳои амалию назарии шеъру мусиқиро аз падараш омӯхтааст. Барои такмили дониш аз донишмандону ҳунарварони бузурги замонааш асосҳои назарию амалии шеър, мусиқӣ, фалсафа ва илоҳиётро фаро мегирад. Бинобар ба тавсифи Дарвешалии Чангӣ 1542-43-1649, «Туҳфату-с-сурур»-»аз натоиҷи килки сеҳросор бар сафҳаи рӯзгор девони ашъор, рисолоти чанд сохта, дар илми адвор муаллифи мастур ва мусаннифоти мутаадид аз ӯ монда…» дар ҳаёти мадании даврааш нақши босазо гузошта, дар вусъати афкори илмӣ, рушди эҷоду иҷрои мусиқӣ (жанру шакл, анвои созию овозӣ) корҳои мондагори илмӣ ва ҳунарӣ намудааст. Кавкабии Бухороӣ дар замони Шайбониён (1500-1599) мактаби нави таҳқиқӣ, амалии мусиқӣ таъсис дода, дар иртибот ба масоили амалӣ ва назарии мусиқӣ (махсусан «Дувоздаҳмақом», иртиботи мусиқӣ, шеър) таълифоти барҷаста кардааст. Махсусан, асарҳои Кавкабии Бухороӣ «Рисолаи мусиқӣ» (ба Убайдуллохони Шайбонӣ 1533-1539 бахшида), «Рисола дар баёни Дувоздахмақом» (ба назм, аввалин таълифоти назариявии мусиқӣ ба назм нигошташуда), «Рисолаи киромия дар илми мусиқӣ» (ин рисоларо бо номҳои гуногун котибон нусхабардорӣ кардаанд), «Султония» ва ғ. дар таърихи тамаддуни мусиқии садаи XVI аз муҳимтарин таълифоти мусиқӣ маҳсуб шуда, аксари мусиқидонони садаҳои 16-17 ва ибтидои садаи XVIII Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон ва Ҳиндустон ба осораш (махсусан рисолаи назмии Кавкабии Бухороӣ) чун манобеи муътамад истинод овардаанд. Дар инкишоф ва тадвини поэтикаи (назми) мақомҳо (12-мақом) Кавкабии Бухороӣ низ саҳми босазо дошта, бори аввал матни мақомҳоро («Куллиёти Дувоздаҳмақом») тартиб дода, минбаъд ин кори ӯ дар ҳавзаҳои ҳунарию эҷодии Мовароуннаҳру Хуросон, Эрон, Ҳиндустон як раванди нави эҷодию иҷроиро дар санъати мақом ва мақомхонӣ рӯи саҳна овард. Дар заминаи «Куллиёти Дувоздаҳмақом» на фақат назми комили мақомҳо (12-мақом, таркиботи он), инчунин минбаъд таҳия ва тадвинкунандагони назми «Шашмақом», «Ҳафт дастгоҳ» (эронӣ) аз ин кори Кавкабии Бухороӣ истифодаи зиёд бурдаанд. Аз ҷумла дар баёзу рисолаҳои «Шашмақом», «Ҳафт дастгоҳ» (Фурсати Шерозӣ), ки ас. 18-19 ва ибтидои ас. 20 рӯи кор омадаанд, матни аксари мақомҳо бар пояи «Куллиёти Дувоздаҳмақом» интихоб ва таҳия шудаанд. Кавкабии Бухороӣ чун мусанниф дар шаклу анвоъ, жанрҳои шеърию мусиқии «савт», «кор», «нақш», «амал», «пешрав», «миёнхона», «сархона», «сарбанд», «қавл», «куллиёт», «рехта», «саҷъ» ва дигар таркиботи мақомҳо тагӣироту такмилоти навине ворид карда, дар аксари ин анвои созию овозӣ асарҳои рангине офаридааст. Дар шакли мусиқии «куллиёт» асари офаридаи ӯ дар ҳавзаҳои ҳунарии Бухоро, Самарқанд, Ҳирот ва Ҳинд, Эрон рӯҳияи нави назирасароии шеърию мусиқиро ба миён оварда, бисёр мусиқидонон ба ин асараш назираҳои (тазмин) ҷолиб эҷод кардаанд. Асари маҷмӯии Кавкабии Бухороӣ ба усули «Зарбулфатҳ» (ба мақомҳои «Ҳусайнӣ», «Рост», «Ироқ») дар доираҳои эҷодию иҷроӣ шуҳрати зиёд касб намуда, мусаннифону сарояндагони Самарқанду Бухоро, Марв, Хоразм, Ҳирот (Устод Ҳасани Кавкабӣ, Хоҷа Муҳаммади Кавкабӣ, Хоҷа Ҷаъфари Қонунӣ, Хоҷа Абдусаттори Қонунӣ, Амир Алиакбари Қонунӣ, Мираки Маҷрӯҳии Бухороӣ, Боқии Ҷарроҳи Самарқандӣ ва диг.) дар тазмини ин силсила асарҳо офаридаанд. Ё худ «Чаҳорзарб»-и Кавкабии Бухороӣ ба мақоми «Ироқ» ҳам аз таснифоти «таркибан муҳташаму ҳирфаии мусиқии» садаи XVI-17 маҳсуб шуда (Хоҷа Ҳасани Нисорӣ «Музаккиру-л-аҳбоб») ва матни ин асар ба қалами мусанниф мансуб буда, қисми аввали он бо таронаи зайл оғоз меёбад: