Тобеъшавии_Осиёи_Миёна_ба_империяи_Русия
Ишғоли Тошканд
Набудани раҳбари ботадбир боиси шиддат гирифтани ихтилофоти қувваҳои сиёсӣ дар байни муҳофизон гардид. Аз ин истифода бурда, Черняев боз ба забти осону бемуқобилати шаҳр умед баст, вале аз ёрии амири Бухоро огоҳ гашта, ба муҳорибаи ҷиддӣ тайёр шуд. Сараввал роҳи эҳтимолии ба Тошканд ворид шудани лашкари амир Музаффарро баста, Черняев шаби 14 ба 15 май ба ҳуҷуми қатъии шаҳр оғоз намуд. Сипоҳиёни рус аз девори шаҳр гузашта, дар маҳаллаҳои он ба муқобилати сахти муҳофизон дучор гаштанд. Мутобиқи маълумоти Черняев «муқобилат ниҳоят шадид буд». Тамоми кӯчаву тангкӯча ва ҳатто ҳар як ҳавлии сокинони шаҳр бе муқобилат таслим намешуд. Муҳофизони қалъа то оташ гирифтан ва таркидани борутхона, ки сарбозони русро ба таҳлука андохта буд, онро ҳифз кардан тавонистанд. Ҷангҳои шадиди кӯчагӣ 15 ва 16 май идома доштанд. Аз ин вазъи ногувор савдогарон, сарватмандону амалдорон дар ҳарос афтода, бо молу амволи зарурӣ ва хидматгорони худ шаҳрро тарк намуданд. 17 май «ашхоси бонуфуз»-и шаҳр идомаи муқобилатро бенатиҷа шумурда, барои гуфтушунид ба назди Черняев намояндагони худро бо сардории қозикалон, муфтӣ ва оқсақолҳои чор қисми шаҳр фиристоданд. Ҳамчунин ба ҳайати он намояндагон аз тамоми маҳаллаҳои Тошканд дохил буданд. Черняев ҳангоми қабули ҳайати намояндагон талабҳои худро пешниҳод намуд. Ӯ бо намояндагони ҳамаи чор қисми шаҳр дар алоҳидагӣ шартномаи сулҳ ба имзо расонда, уҳдадор шуд, ки ба анъанаҳои динии мардум мудохила нахоҳад кард ва қоидаи андозситонӣ дар доираи закоту хироҷ маҳдуд ва аз рӯйи ҳаҷми маҳсулот гирифта мешавад. Шартномаҳо бо имзову муҳр тасдиқ гардиданд. Бо фармони Черняев ба ҳайати намояндагон ҷоизаҳо супурда шуданд. Ин амали «эҳтиромдорӣ»-и Черняев бо намояндагони расмии маъмурӣ ва динии Тошканд барои дар назди давлатҳои бо Русия рақобатдори аврупоӣ намоиш додани «тобеияти ихтиёрӣ»-и калонтарин шаҳри Осиёи Миёна лозим буд. Забт кардани Тошканд, дар зоҳир бе розигии ҳокимияти марказӣ анҷом ёфта бошад ҳам, вале дар муқоиса бо он нокомиҳое, ки мутлақият дар Ҷанги Қрим рӯ ба рӯ шудаву баъди он аз тарафи давлатҳои абарқудрати замон дар ҳолати барканорагию ҷудоӣ афтида буд, дар сиёсати бузурги байналмилалӣ чун дастоварди назарраси дипломатию ҳарбӣ аз тарафи мақомоти идории Империяи Русия пазируфта шуд. Черняев соҳиби ҷоизаҳои баланди давлатӣ гардид. Сабаби музаффарияти русҳо, ки баъди муҳосираи якҳафтаина комилан Тошкандро ишғол намуданд, дар зуҳуроти чунин омилҳо ба назар мерасид: а) бартарии ҳарбии техникии русҳо, дар муқобили ба талаботи амалиёти ҳарбии замон ҷавобгӯ набудани аслиҳаи муҳофизони Тошканд; б) мавҷуд набудани маркази ягонаи фармондиҳии муҳофизони шаҳр; в) муқовимати шадиди байни амири Бухоро ва хони Хӯқанд барои Тошканд, ки аз қонунияти талошварзиҳои муттасили замони парокандагии феодализм бар меомад. Дар ҳоле, ки қисме аз муҳофизон ба ёрии амир умед баста буданд, на танҳо ба таъқиби сипаҳсолори хони Хӯқанд — Олимқул дучор шуданд, балки амир Музаффар аз вазъи ногувор истифода бурда, бо сипоҳии зиёд бевосита ба сӯи Хуҷанд ҳуҷум кард; г) барои бедодгариҳои зиёд ба худи Олимқул нафрат доштани аҳолии муқимии Тошканд; д) зиддияти байниҳамдигари намояндагони қабилаҳои муҳофизи шаҳр; е) аз ибтидои муҳосира дар шаҳр мавҷуд будани хайрхоҳони русҳо, ки ба онҳо баъзе намояндагони дин, иддае аз маъмурони шаҳр ва савдогарони бо ҳайати фармондиҳии лашкариёни рус дорои алоқаи тиҷоратӣ дохил буданд. Баъди ба дасти лашкариёни рус гузаштани Тошканд, генерал-губернатори Оренбург Кржижановский моҳи сент. 1865 ба ин шаҳр омада, бо мақсади тамоман аз тобеияти Хӯқанд баровардан ва хавфи ба дасти амири Бухоро наафтоданаш онро мулки мустақил эълон намуд. Ин сафар дар ҳолате ҷараён ёфт, ки аскарони амир Музаффар як қисми ҳудуди Хӯқандро ишғол намуда, амир талаби аз Тошканд баровардани аскарони русро пеш гузошт. Дар фосилаҳои музокироти дипломатӣ амалиёти ҳарбии тарафайн сурат мегирифт. Черняев, ки аз амалҳои бобарори мустақилонаи худ рӯҳбаланд шуда буд, бе маслиҳату дастури генерал-губернатори Оренбург ва бе огоҳномаи вазири ҳарбӣ, тирамоҳи соли 1865 худсарона сипоҳи дар ихтиёраш қарордоштаро ба Ҷиззах, ба самти роҳи Самарқанд равон намуд. Бо вуҷуди «ғалабаи осон»-и оянда ва ҳавасмандӣ зоҳир намудани афсарони рус Кржижановский тавонист, ки Черняевро аз фармондиҳӣ барканор намояд. ибтидои моҳи марти 1866 генерал Романовский ба ҷойи Черняев таъйин гардид, ки он бевосита дар итоати Кржижановский қарор дошта, бо дастури он амал мекард.