గౌడ_చరిత్ర
శశాంకుని రాజ్య విస్తరణ
క్రీ.త. 600 సం॥ ప్రాంతంలో శౌర్యధనుడు, రణతంత్ర కోవిదుడు, సర్వ విద్యా విశారదుడు, రాజకీయ చతురుడు, మంత్రశక్తి పరుడైన శశాంకు డను గౌడేశ్వరుడు శత్రుభీకరుడై రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నాడు. ఆ కాలంలో వర్ధనులనే వైశ్య వంశజులు స్థానేశ్వరాన్ని రాజధానిగా చేసుకుని ఉత్తర హిందూదేశాన్ని పాలించేవారు. మౌఖరులనే మరో క్షత్రియ తెగ కన్యాకుబ్జమును రాజధానిగా చేసుకుని మధ్య హిందూదేశమును పాలించేవారు. వర్ధనులకు మూల పురుషుడు పుష్ప భూపతి మౌఖరులతో ఈశ్వరవర్మ, ఈశావర్మ అనే వారు ప్రసిధ్ధులు, గౌడేశ్వరుడైన శశాంకుడు ఇటు వర్ధన వంశీయులైన రాజ్యవర్ధన, హర్షవర్ధనులకు – అటు మౌఖర వంశీయులైన హ్రహ వర్మాదులకు సమకాలికుడు. ఈ రాజ్యవర్ధన, హర్షవర్ధనులు ఇద్దరూ సోదరులు, వీరికి రాజ్యశ్రీ అనే తోబుట్టువు వుండెది. ఆమెను మౌఖరుల వత్తిడు వలన క్షత్రియ వంశజుడైన గ్రహవర్మకు ఇచ్చి వివాహం చేశారు. క్రీ॥శ॥ 606-612 మధ్య సమయ6లో గౌడ భూపాలుడైన శశాంకుడు రాజ్యవిస్తరణ కాంక్షతో తన రాజ్య ప్రజలను, గూఢచారులను, మంత్రి, సామంత, మండలేశ్వర, చతురంగ బల దళాద్యక్ష్యులను సమావేశపరచి తన నిర్ణయము వారందరికి చెప్పగా వారంతా యేకగ్రీవంగా దండయాత్ర చేయడానికి అంగీకరించారు. శశాంకునికి మిత్రులైన మాళవులనే మరో తెగ వారు కూడా సహకరిస్తామన్నారు. వీరందర్నీ కలుపుకుని అసంఖ్యాక సేనావాహిని వెంటరాగా క్రీ.త. 606 సం॥ శశాంకుడు మొట్టమొదట కన్యాకుబ్జాన్ని ముట్టడించాడు. అక్కడ ఘోర సంగ్రామం జరిగింది. ఆ యుధ్ధంలో శశాంకుడు – గ్రహవర్మను సంహరించి అతడి పట్టమహిషి అయిన రాజ్యశ్రీని చెరబట్టాడు. ఈ విషయం తమ దేశపు గూఢాచారుల వలన తెలుసుకున్న ఆమె సోదరుడు రాజ్యవర్ధనుడు చతురంగ బలాలతో తన సోదరిని విడిపించడానికి కన్యాకుబ్జం వచ్చి శశాంకునితో క్రూర యుధ్ధం చేసి చివరికి అతనిచే చంపబడ్డాడు. ఇతడే గాక ఈ యుద్ధంలో వర్ధనుని సైన్యంలోని ముఖ్యమైన సైన్యాధ్యక్షులంతా చంపబడ్డారు. ఈ వార్త తెలిసిన హర్షవర్ధనుడు రోషా వేషాపరుడై చతురంగ బలములు కల మహా సైన్యాన్ని కూర్చుకుని శశాంకుని పై పగతీర్చుకోవడానికి వచ్చి అతనితో తలపడ్దాడు. కాని అతన్ని ఎదిరించే సాహసం హర్షనుకి లేక ఆరు సంవత్సరములు పగలు రాత్రి తేడా లేకుండా యుధ్ధం జరిపించాడు. తన భర్త మరణము, అన్న రాజ్యవర్ధనుని మరణము, చిన్నన్న దుస్థితి చూచి దుఃఖించి ప్రయోజనం లేదని ఉపాయంతో అపాయం నుండి తప్పించుకోవాలని యెంచి చతురత అయిన రాజ్యశ్రీ తన వంటి మీద నున్న నగలన్నిటిని తన అమూల్య రత్నాభరణాలను తాను బంధించబడి వున్న కారాగృహాదికారికి అంతరంగీకుడు, దురాశాపరుడైన నాగంబొట్లు అను అతని మంచి చేసుకుని వానికి ఆ నగలను ఇచ్చి తనని తప్పించమని ప్రార్థించింది. అవి తీసుకుని నాగంభొట్లు కారాగృధికారి వద్దకు వెళ్ళి – యాజమానీ! మన చెరసాలలో చిరకాలం నుండి పడివున్న ఆడకూతురికి ఈనాడు ఇక్కడికి సమీపంలో వున్న దేవాలయాన్ని దర్శించి ఆ దేవతకు నైవేద్యం చెల్లించి రావలనే కోరిక కలింగిందని బ్రతిమాలుతుంది. కనుక ఆమె యందు దయచూపి దైవకార్యం నెరవేరేటట్లు చేయు డని ప్రాధేయపడ్డాడు. పరమభక్తుడైన ఆ కారాగృహాధికారి చక్రధర గౌడు – దైవకార్య మనడంతోనే, అది నెరవేర్చడం ధర్మమని త్న అంతరంగీసుడైన నాగంభొట్లనే దగ్గర వుండి కాపుకాస్తూ దేవతాదర్శనం చేయించి తీసుకురమ్మని అనుమతించాడు. దొరికినదే సందు అనుకుని నాగంభొట్లు ఆమెని విడిపించి బయటకు పంపి, తానా ఆభరణాలను తీసుకుని తత్కాల రాజకీయ కారాగృహాధ్యక్షుడు, సామంతరాఅజు, స్వార్ధపరుడు, రాజద్రోహి అయిన హరి హర వర్మ అని వానికి బహుకరింపగా – ఆ అమూల్య ఆభరణాలను చూచిన దురాశాపరుడైన వాడు శత్రువును విడువకూడదనే ధర్మాన్ని కూడా మరచి వెంటనే రాజ్యశ్రీని విడుదల చేసి పారిపొమ్మని సలహా ఇచ్చాడు. అప్పుడామె నాగంభొట్లు సాయంతో తన వారున్న స్కందావారానికి వెల్ళింది. అప్పుడా సమయంలో హర్ష వర్ధనుడు భావికార్యక్రమాన్ని గూర్చి తన మంత్రులతో గూడిపుఠాన్ని (రహస్య ఎత్తులు) సాగిస్తున్నాడు. రాజ్యశ్రీ తన అన్నకు ప్రణమిల్లి తాను విడుదలై వచ్చుటకు పన్నిన పన్నాగం చెప్పి తరువాత శశాంకుని చతురంగ బలాల రహస్యాలన్నిటిని వివరించి చెప్పింది. ఆమె మాటలను విన్న హర్షవర్ధనుడు హతాశుడై అరు సంవత్సరాలు యేకథాటిగా యుధ్ధం చేసినా కూడా శశాంకుని ఏమి చేయలేక పోయినందుకు విచారించి, కనీసం తన సోదరియైన దొరికిందని సంతోషించి శత్రువు బలవంతుడై ఉండగా ఇక అతనితో యుధ్ధం చేసి విజయం సాధించడం దుర్లభమని నిశ్చయించుకుని క్రీ.త. 612 సం॥లో యుధ్ధం విరమించి హతశేషులైన సైన్యాలను, తన సోదరిని తీసుకుని తన దేశం వెళ్ళిపోయాడు. యుధ్ధం దానంతట అదే పరిసమాప్తం అయినందుకు శశాంకుడు సంతసించి రాజ్యశ్రీ కొరకు పట్టుదల చూపక ఊరుకున్నాడు. సా.శ. 637 లో శశాంకుడు తన మరణానికి ముందు బెంగాల్, బీహార్ ఒరిస్సాలోని గంజాము ప్రాంతము వరకు జయించి సకలోత్తర పరమేశ్వరు డయ్యాడు.