సాయం_వరద_దాసు
కడప మండలము, ఒంటమిట్ట (ఏకశిలానగరము) కు సమీపమునగల కొండమాచుపురమున పుణ్యదంపతులైన శ్రీ వెంకటసుబ్బయ్య మరియు నరసమ్మలకు నాల్గవ సంతానంగా సాయం వరదదాసు గారు జన్మించారు. తల్లిదండ్రులు పెట్టిన పేరు వరదయ్య. పువ్వుపుట్టగనే పరిమళించినట్లు చిన్ననాటినుండియే విద్య, దేశభక్తిలో చురుకైనవారు. బుద్ధికుశలతను గమనించి, ప్రాథమిక విద్యతదుపరి విద్యనేర్చుకొనుటకై, వాకమాడ అను గ్రామములో ప్రఖ్యాత విద్యావంతుడై “ జరఠశార్దూలము “అని బిరుదు వహించిన సర్వర్   సాహేబ్ వద్ద  వరదయ్యను వదిలిపెట్టారు. వరదయ్య గురు సేవలు చేయుచు అన్ని పురాణ, ఇతిహాస, భారతీయ విద్యావిశేషాలను కూలంకషంగా అభ్యసించారు. వరదయ్య తన గురువు గారిపై చక్కని పద్యమును చెప్పగా వారు సంతోషించి,  బుద్దికుశలతకు మెచ్చి వరదయ్యను కవియై,దేశభక్తుడవై,జ్ఞానివై, నిరంతర సేవానిరతి కలవానివై వర్ధిల్లమని  ఆశీస్సులు అందజేశారు. విద్యాభ్యాసమైన తర్వాత వరదయ్య స్పురద్రూపమును, ఉత్సాహమును, విజ్ఞానము, కుశాగ్ర బుద్ధిని, నిష్కాపట్యచిత్తమును గమనించిన వెంకటప్పయ్య నాయుడు, తాను పనిచేయుచున్న శాఖలో వాక్సినేటర్ ఉద్యోగమిప్పించెను. కొంతకాలము తర్వాత నందలూరులో గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు గారి స్వాతంత్రయోద్యమ ఉపన్యాసమును విని తన దేశభక్తి, స్వాతంత్య్రసహజగుణమునకనుగుణముగా ఆ ఉపన్యాసముతో ప్రభావితుడై వాక్సినేటర్ వృత్తికి రాజీనామా చేసి, స్వాతంత్య్ర ఉద్యములో పాల్గొని, ఊరు వాడలా తిరుగుతూ విదేశీపాలనలోని దాస్యవృత్తి కబంధహస్తములనుండి స్వేచ్ఛ పొందుటకై తన గంభీరో పన్యాసములను ఇచ్చుచు, దేశభక్తి పద్యములను, గేయములను తన  శ్రావ్య కంఠముతో   వినిపించు చుండెను. కవితలల్లి, పాటలు , పద్యాలు పాడి ప్రజానీకాన్ని ఉత్తేజపరచిన కవి గాయక శిరోమణి మరియు దేశభక్తుడు. మాధుర్యగుణాలు తొణికిసలాడే రచన వారిది. తిరుపతి వేంకటకవులు, వీరి సహజ కవితను విని సంతసించి “నీవే కవివి, మేము పండితులము మాత్రమే!” అని ప్రశంసించారు. ఆ సమయములో బ్రిటీషువారు వరదయ్యకు ప్రచార సమయములో సహకరించిన మిత్రులగు కాకర్ల సోదరులతో సహా ముగ్గురుని నిర్బంధించి రాజంపేట జైలుకు పంపారు. మరుసటిరోజు ఉదయము అచ్చట నుంచి వేలూరు జైలుకు పంపారు. జైలులోను తన దేశభక్తిని చాటుతూ అనేక పద్యాలను వ్రాసినారు. జైలర్ ముందు బంధీగా యున్నప్పుడు గూడా స్వతంత్ర దేశభక్తి నిండినవిధముగా తన సహజశైలిలో అప్పటికప్పుడే పద్యాలు చెప్పెడివారు. మూడునెలలు శిక్ష అనుభవించిన తర్వాత విడుదలై వచ్చినపుడు దారిలోగల చిత్తూరు, తిరుపతి, కోడూరు, నందలూరు స్టేషన్లలో తండోపతండములుగా ప్రజలు వచ్చి వారిని పూలదండలతోను, ప్రశంసలతోను, సన్మానములతోను, జయజయ ధ్వానాలతో ముంచెత్తారు. నిండు జాతీయ భావముతోను, వినెడివారిని ఉప్పొంగించునటులను, భావోద్రేకములు కట్టలు తెంచుకొని వచ్చునట్లును, ఉడుకు నెత్తురు ఉప్పొంగజేయునట్లును, రోమాంచములు నిక్కబొడుచుకొనునట్లును వారి ఉపన్యాసాలుండేవి. అది వారు వ్రాసిన స్వరాజ్య ఢంకాలో చూడవచ్చును. తాను కారాగారశిక్షలో నున్నపుడే గాంధీజీ గారు ఆంధ్రదేశములో పర్యటించారు. వారి హృదయము మహాత్ముని దర్శన భాగ్యమునకై పరితపించుచుండెను. బొంబాయి నగరము వెళ్లి రేవాశంకర్ జగజీవన్ వారి భవనంలో వారి దర్శనము పొంది, వారి ఉపదేశవాక్కులను విని మూడు రోజుల ఆ నగరంలోనే నివసించెను. అటునుండి 25 -1 -1922 వ తేదిన సబర్మతి ఆశ్రమునకు వెళ్లెను. అచ్చట గాంధీజీ గారి కుమారుడు రామదాసుగారు సబర్మతి నదికి తీసికెళ్ళగా స్నామాచరించి, తదుపరి లోకైకజనని కస్తూర్బా గాంధీ ఇచ్చిన రొట్టెల భుజించెను. ఆశ్రమ నిరాడంబరత, పవిత్రత, పరోపకారదీక్ష, భక్తిప్రపత్తులకు ముగ్దుడయ్యెను. అసమయములోనే వారు "వైష్ణవ జనతో " అను గుజరాతీ పాటను తెనుగున అనువదించెను. అచ్చటనుండి స్వగృహమునకు బయలుదేరెను. గయాకాంగ్రెస్ సభ సందర్శనము వరదయ్య గారు తన ధర్మపత్ని మరియొక ఇరువురతో కలసి గయాకాంగ్రెస్ సభను సందర్శించి విశేషాలను తెలిసికొనిరి. మూడురోజుల అచ్చట ఉండి తదుపరి ఫల్గుణీ నదిలో స్నానముచేసి గయా క్షేత్ర సందర్శన చేసారు. బౌద్ధక్షేత్రమును సందర్శించి అహింస విధానాలను గూర్చి కూలంకషముగా తెలిసికొన్నారు. తదుపరి కాశీ విశ్వేశ్వరుని సందర్శనము చేసికొన్నారు.