cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం
రౌలట్ చట్టం దాని తదనంతర పరిణామాలు
1919 లో చేయబడిన రౌలట్ చట్టం సంస్కరణల సత్ఫలితాలను తీవ్రంగా తగ్గించి వేసింది. బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యానికి వ్వతిరేకంగా జరిగిన హిందూ-జర్మన్ కుట్ర, భారతదేశంలో మొదలయిన సాయుధ పోరాటాలలో జర్మన్, బోల్ష్విక్ ల పాత్ర ల పై విచారణచేయటానికి సాంమ్రాజ్య విధాన మండలి (ఇంపీరియల్ లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్)చే నియమించ బడిన రౌలట్ అధికార సంఘం (రౌలట్ కమీషన్) సిఫార్సులకణుగుణంగా రౌలట్ పేరుపై ఈ చట్టం చేయబడినది. చీకటి చట్టంగా పరిగణింపబడిన రౌలట్ చట్టం వైస్రాయి ప్రభుత్వానికి కుట్రని విచ్ఛినం చేయటానికనే సాకుతో వార్తాపత్రికలపై ఆంక్షలువిధించటం, రాజకీయ కార్యకర్తలను విచారణ లేకుండానే బహిష్కరించటం, సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా కుట్రకు పాల్పడుతునారనే అనుమానంపై ఏ వ్యక్తినైనా ధృవీకరించకనే నిర్భంధించటం లాంటి విశేష అధికారాలను దకలు పరిచింది. ఈ చట్టానికి నిరసనగా హర్తాళ్ కి పిలుపునివ్వటంతో దేశవ్యాప్తంగా కాక పోయినప్పటికీ విస్తృతంగా వ్యతిరేకత ప్రభలింది..
1919 ఎప్రల్ 13న ఈ ఆందోళనలకు పరాకాష్ఠగా జలియన్ వాలాబాగ్ దురంతం జరిగింది, ఈ దురంతానికే అమృత్సర్ మారణకాండ అని కూడా పేరు. పంజాబ్ లోని అమృత్సర్ లో చట్టానికి వ్యతిరేకంగా నిరసన తెలపటానికి నాలుగు గోడల మధ్య జలియన్ వాలాభాగ్ లో సమావేశమైన 5000 మంది అమాయక నిరాయుధ ప్రజలపై రెజినాల్డ్ డైయ్యర్ అనే బ్రిటీష్ సైనికాధికారి ప్రధాన ధ్వారాన్ని మూసివేసి విచక్షణా రహితంగా కాల్పులకు ఆదేశించాడు. మొత్తం 1,651 మార్లు చేసిన కాల్పులలో 379 మంది ప్రజలు మరణించారని 1,137 మంది గాయపడినారని బ్రిటీష్ వారి అధికారిక అంచనా. అయితే మొత్తం 1,499 మందిదాకా మరణించారని భారతీయుల అంచనా.ఈ దారుణ మారణకాండతో స్వపరిపాలనపై మొదటి ప్రపంచ యుద్ధసమయంలో భారతీయులలో చిగురించిన ఆశలు అడియాశలైనాయి. )
మెదటి సహాయ నిరాకరణోద్యమం
మెదటి సత్యాగ్రహ ఉద్యమము బ్రిటన్ నుండి దిగుమతి చేసుకునే మిల్లు వస్త్రాలకు మారుగా భారతదేశంలో తయారయిన ఖద్దర్ని ఉపయోగించాలని పిలుపునిచ్చింది, అదియే కాక బ్రిటీషు విద్యాసంస్థలను, న్యాయస్థానాలని బహిష్కరించాలని, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలను విడనాడాలని, పన్ను చెల్లింపులు నిలిపివేయాలని, బ్రిటీష్ వారి సత్కారాలను, బిరుదులను తిరస్కరించాలని పిలుపునిచ్చింది. 1919 లో చేయబడిన నూతన భారత ప్రభుత్వ చట్టాన్ని ప్రభావితం చేయటంలో చాలా ఆలస్యంగా ప్రారంభమైన సత్యాగ్రహోద్యమము విఫలమైనప్పటికీ భారతదేశంలో విస్తృత ప్రజాదరణ పొందింది. తత్ఫలితంగా పెద్దయెత్తున పాలనను స్తంభింపజేసి విదేశీ పాలనకు తీవ్రమైన ఒడిదుడుకులను కలిగించింది.అయితే ప్రజాగ్రహానికి గురియై 21 మంది రక్షకబటులు మరణించిన చౌరి చౌరా సంఘటనతో గాంధీ మెదటి సత్యాగ్రహోద్యమాన్ని విరమించాడు
1920 లో కాంగ్రెస్ ను పునర్వ్యవస్థీకరించి నూతన విధివిధానాలు రూపొందించారు. స్వరాజ్యం వీటి లక్ష్యం.కాంగ్రెస్ సభ్యత్వనమోదు సరళీకరింపబడి నామమాత్రపు రుసుము చెల్లించటానికి అంగీకరించిన వారందరికీ అందుబాటులోకి పచ్చింది. స్వేచ్ఛాయుత విధానాల స్థానే నిర్ధిస్ట నియంత్రణ కలిగి క్రమశిక్షణను పెంపొదించేందుకు అనేక స్థాయిలలో సంఘాలను ఏర్పరిచారు. వీటన్నిటి ఫలితంగా శిష్ఠజన వర్గాలకే పరిమితమైన సంస్థ నుండి జనాధరణ, జన భాగస్వామ్యం గల రాజకీయ పక్షంగా కాంగ్రెస్ రూపాంతరం చెందింది.
1922 లో గాంధీకి ఆరుసంత్సరాల కారాగార శిక్ష విధించారు, కానీ రెండు సంవత్సరాల కారాగార వాసానంతరం విడిచి పెట్టారు. కారాగారవాసం తరువాత గాంధీ సబర్మతీ నదీ తీరంలో సబర్మతి ఆశ్రమాన్ని స్థాపించాడు. అచటినుండి యంగ్ ఇండియా అనే వార్తాపత్రికను నడపటంతో పాటు హిందూ సమాజంలో వెనకబడిన, దళిత, అస్పృశ్య, పేద ప్రజల కోసం అనేక సంఘ సంస్కరణలను ప్రారంభించారు.
భారత రాజకీయాలు స్వరాజ్య పార్టీ, హిందు మహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ వంటి అనేక మితవాద, అతివాద సంస్థల ఆవిర్భావంతో విస్తృతమయ్యాయి. మద్రాసులో బ్రాహ్మణేతరుల, మహారాష్ట్రలో మాహరుల, పంజాబులో సిక్కుల ప్రయోజనాలకు ప్రాంతీయ రాజకీయ పక్షాలు ప్రాతినిధ్యం వహించాయి. మహాకవి సుబ్రహ్మణ్య భారతి, వన్చినాథన్, నీలకండ బ్రహ్మచారి వంటీ బ్రాహ్మణ ప్రముఖులు కూడా తమిళనాడులో స్వాతంత్ర్య సాధనకు, అన్ని కులాల ప్రజల సమానత్వానికై పోరాడారు.
సంపూర్ణ స్వతంత్ర్యం
భారతీయులు 1928 మేలో సైమన్ సంఘం (సైమన్ కమిషన్) సిఫార్సులను తిరస్కరించి బొంబాయిలో సర్వ పక్ష సభను నిర్వహించారు.ప్రజలలో బ్రిటీష్ పాలనపై వ్యతిరేకతను పెంపోందించటం ఈ సభ ముఖ్య ఉద్దేశం.ఈ సభ భారత రాజ్యాంగ నిర్మాణానికి మోతీలాల్ నెహ్రూ ఆధ్వర్యంలో ముసాయిదా సంఘాన్ని నియమించింది. కాంగ్రెస్ కలకత్తా సమావేశాలలో 1929 డిసెంబరు లోగా బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం భారత దేశానికి స్వపరిపాలన హోదా నివ్వాలని లేదా దేశ వ్యాప్తంగా సత్యాగ్రహాని ప్రారంభిస్తామని తీర్మానించింది.ఆయితే 1929 కల్లా పెరిగిన రాజకీయ అసంతృప్తి, ప్రాంతీయ ఉద్యమాలలో పెరిగిన హింస కాంగ్రెస్ నాయకులలో సంపూర్ణస్వరాజ్యం కోరకు పిలుపునివ్వాలనే కోరికను పెంచాయి. జవహర్ లాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షతన 1929లో జరిగిన చారిత్రాత్మక లాహోర్ సమావేశం సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యమునకు పిలుపునిచ్చింది. 1930 జనవరి 26న భారతదేశంమెత్తం సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యదినంగా పాటించాలని నిర్ణయించింది. భారతదేశంలోని వివిధ రాజకీయపక్షాలు, విప్లవకారులు సంపూర్ణ స్వతంత్రదినోత్సవాన్ని సగర్వంగా, సగౌరవంగా జరుపుకోవటానికి ఒక్కటైనారు.
శాసనోల్లంఘనోద్యమం
భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ఒక ప్రధాన ఘట్టం. ఈ ఉద్యమం కాంగ్రెసు పార్టీ నాయకత్వంలో 1930 మార్చిలో మొదలై, 1934 వరకూ సాగింది. ఉద్యమానికి నేతృత్వం వహించే బాధ్యతను కాంగ్రెసు పార్టీ మహాత్మా గాంధీ కి అప్పగించింది. భారతదేశానికి అధినివేశ ప్రతిపత్తి కల్పించే విషయంలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నిర్లక్ష్య ధోరణి అవలంబించి, నిర్ణయం తీసుకోవడంలో కాలయాపన విధానాలను అవలంబించింది. దాంతో కాంగ్రెసు నాయకులు ఆశాభంగం చెంది ఉద్యమ కార్యాచరణ ప్రకటించారు. ఆ కార్యాచరణలో భాగమే శాసనోల్లంఘన.
ప్రజా క్షేమం దృష్ట్యా బ్రిటిషు ప్రభుత్వం తీసుకోవాల్సిన 11 కనీస చర్యలను ప్రకటించి, ఆ చర్యలు తీసుకోకపోతే, శాసనోల్లంఘన చెయ్యక తప్పదని గాంధీ, 1930 జనవరి 31 న యంగ్ ఇండియా పత్రికలో ప్రకటించాడు. ఉద్యమంలో భాగంగా చేపట్టదలచిన కార్యక్రమాల నన్నిటినీ అహింసా పద్ధతిలో జరగాలని అతడు నిర్దేశించాడు. ఉద్యమ కార్యక్రమంలో ప్రధానమైన అంశం ఉప్పు సత్యాగ్రహం. విదేశీ వస్త్ర దుకాణాల వద్ద పికెటింగు, మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగు, సారా దుకాణాల వేలం పాటలు జరిగే చోట పికెటింగు, బ్రిటిషు వస్తువుల బహిష్కరణ, పన్నుల ఎగవేత, అటవీ పరిరక్షణ చట్టాల అతిక్రమణ, కల్లు తీసే తాడి, ఈత చెట్లను నరకడం వంటివి కూడా ఈ ఉద్యమంలో భాగం. అంతకు మునుపెన్నడూ లేని విధంగా మహిళలు పెద్దయెత్తున పాల్గొనడం ఈ ఉద్యమ ప్రత్యేకత.
ఈ ఉద్యమం రెండు దశల్లో నాలుగు సంవత్సరాల పాటు జరిగింది. మధ్యలో దాదాపు ఒక సంవత్సరం పాటు ఉద్యమాన్ని ఆపారు. ఉద్యమాన్ని అణచివేసేందుకు బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పెద్ద యెత్తున దమనకాండకు పాల్పడింది. ప్రత్యేకంగా ఆర్డినెన్సులను జారీ చేసింది. కాంగ్రెసును దాని శాఖలనూ చట్టవిరుద్ధమైనవని ప్రకటించి, వాటి ఆస్తులను జప్తు చేసింది. 75,000 మందికి పైగా నాయకులను, ఉద్యమకారులనూ అరెస్టు చేసింది. పోలీసు కాల్పుల్లో వందల సంఖ్యలో ప్రజలు ప్రాణాలు కోల్పోయారు. జైళ్ళలో అమానవీయ పరిస్థితులు కల్పించింది. పోలీసులు మహిళలపై అత్యాచారాలు, హింస చేసారు.
పెద్ద యెత్తున జరిగిన శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ఉప్పు సత్యాగ్రహంతో ఉవ్వెత్తున మొదలై, పేలవంగా, పెద్దగా ఏమీ సాధించకుండానే ముగిసింది. ఉప్పు సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభిస్తూ గాంధీ, "ఈసారి శాసనోల్లంఘన అంటూ మొదలైతే, ఇక దాన్ని ఆపలేం. ఒక్క కార్యకర్తైనా బతికి ఉన్నంతవరకు, ఒక్క కార్యకర్తైనా స్వేచ్ఛగా ఉన్నంతవరకూ ఆపకూడదు కూడా" అని అన్నాడు. కానీ 1933 మే 8 న గాంధీయే స్వయంగా ఉద్యమాన్ని సస్పెండు చేయమని కాంగ్రెసు పార్టీ తాత్కాలిక అధ్యక్షుణ్ణి కోరాడు. 1933 మే 9 న ఉద్యమాన్ని తాత్కాలికంగా నిలిపేసారు. 1933 జూలైలో సామూహిక ఉద్యమం కాస్తా వ్యక్తిగత శాసనోల్లంఘనగా మారి, రూపు కోల్పోయింది. ఆ తరువాత 1934 ఏప్రిల్ 7 న ఉద్యమం అధికారికంగా ముగిసింది.
ఉప్పు సత్యాగ్రహం
ఉప్పు సత్యాగ్రహం, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో భాగం. దీర్ఘకాల ఏకాంతాన్ని విడిచి గాంధీ ప్రసిద్ధి చెందిన దండి యాత్రను ప్రారంభించారు, 1930 మార్చి 12 - ఏప్రిల్ 6 మధ్యకాలంలో అహ్మదాబాదు లోని తన ఆశ్రమము నుండి గుజరాత్ తీరంలోని దండి వరకూ గల 400 కిలో మీటర్ల దూరం కాలినడకన యాత్ర సాగించారు. ఈ యాత్ర దండి యాత్రగా, ఉప్పు సత్యాగ్రహంగా పసిద్ధి గాంచింది. దండిలో బ్రిటీష్ వారు ఉప్పుపై విధించిన సుంకానికి వ్వతిరేకంగా గాంధీ అతని అనుచరులు చట్టాన్ని వ్యతిరేకించి సముద్రపు నీటి నుండి ఉప్పును వండారు.
తరువాత కొన్ని సంవత్సరాలు కాంగ్రెస్, ప్రభుత్వం 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం పై అంగీకారం కుదిరేవరకూ ఘర్షణ-చర్చల పరంపరలో మునిగి తేలాయి అయితే అప్పటికే కాంగ్రెస్-ముస్లింలీగ్ మధ్య పుడ్చలేనంతగా అగాధం ఏర్పడి ఒకదానినినొకటి తీవ్రంగా వేలెత్తి చూపుకోసాగాయి. భారత ప్రజలందరికీ పాతినిధ్యం వహిస్తున్న సంస్థగా కాంగ్రెస్ చేస్తున్న వాదాన్ని ముస్లింలీగ్ ఖండిస్తే, భారతదేశంలోని ముస్లింలందరి వాణికి ఆకాంక్షలకీ ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న సంస్ధగా ముస్లింలీగ్ చేస్తున్న వాదాన్ని కాంగ్రెస్ త్రోసిపుచ్చింది.
ఎన్నికలు, లాహోర్ తీర్మానం
thumb|200px|[[ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా|జిన్నా, గాంధీ, 1944.]]
1935 వ సంవత్సరంలో చేయబడిన భారత ప్రభుత్వ చట్టం చివరిసారిగా బ్రిటీష్ ఇండియాని పాలించటానికి చేయబడిన మహా ప్రయత్నము అది ముఖ్యముగా మూడు లక్ష్యాలను నిర్ధేశించింది. ఆ లక్ష్యాలు
1939 లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను సంప్రధించకుండానే వైస్రాయి విక్టర్ అలెక్సాండర్ జాన్ హోపె భారతదేశం యుద్ధంలో ప్రవేశించిందని ప్రకటించారు. దీనికి నిరసనగా కాంగ్రెస్ తన ఎన్నికైన ప్రతినిధులను ప్రభుత్వంనుండి రాజీనామా చేయాల్సిందిగా కోరింది. ముస్లింలీగ్ అధ్యక్షుడు జిన్నా 1940లో లాహోర్ లో జరిగిన వార్షిక సమావేశాలలో భారతదేశాన్ని రెండుగా విభజించమని కోరుతూ తీర్మానించవలిసిందిగా అందలి పాల్గొను ప్రతినిధులను ఒప్పించాడు. ఇదే తరువాతి కాలంలో లాహోర్ తీర్మానంగా వెలుగులోకి వచ్చింది. కొన్నిసార్లు దీనినే ధ్విజాతి సిద్ధాంతమని కూడా పేర్కొంటారు. పాకిస్తాన్ అనే భావాన్ని 1930 లోనే పరిచయం చేసినప్పటికీ చాలా తక్కువమంది మాత్రమే స్పందిచారు అయితే హిందూ ముస్లింల మధ్య ఉన్న సున్నితమైన రాజకీయ వాతావరణం ఘర్షణ భావాలు పాకిస్తాన్ అనే భావనను గట్టి కోరికగా మార్చాయి.
విప్లవ పోరాటాలు
thumb|240x240px|బాఘా జతిన్
చెదురుమదురుగా జరిగిన కొన్ని సంఘటనలను మినహాయిస్తే, బ్రిటీష్ పాలకులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన సాయుధ ఉధ్యమం 20వ శతాబ్ద ప్రారంభం వరకూ సఘటితమవలేదు. మహారాష్ట్ర, బెంగాల్, ఒడిషా, బీహార్, ఉత్తర ప్రదేశ్, పంజాబ్, నేడు దక్షిణభారతంగా పిలవ బడుతున్న మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ లలో అనేక విప్లవ సంస్థల ఆవిర్భావంతో 1900ల మెదటి దశకంలో భారత విప్లవ భావాలు వూపందుకున్నాయి. అయితే ఈ విప్లవ సంస్థలు అసంఘటితంగా ఉడటం జరిగింది. ముఖ్యంగా చెప్పుకోదగిన ఉధ్యమాలు 1905 లో జరిగిన బెంగాల్ విభజనకు వ్వతిరేకంగా బెంగాల్ లో, పంజాబ్ లో ఉద్భవించాయి. 'చదువుకున్న నిబద్ధత కలిగిన మేధావులు బెంగాల్ లో గొప్ప భారత విప్లవాలకు కారణమైతే, గ్రామీణ సైనిక సమాజం పజాబ్ లో విప్లవాని గట్టి ఊతం ఇచ్చింది. జుగంతర్, అనుషీలన్ సమితి లాంటి సంస్థలు 1900 మెదట్లో పుట్టుకొచ్చాయి. వాటి విప్లవ సిద్ధాంతాలు, ప్రయత్నాలు 1905లో వాటి ఉనికిని చూపెట్టాయి. అరబిందో ఘోష్ అతని తమ్ముడు బరీంద్ర ఘోష్, భూపేంద్ర దత్త మెదలయిన వారు 1906 ఎప్రల్ మాసంలో జుగంతర్ స్థాపనతో విప్లవవీరులని సంఘటితపరచటానికి మెదటి అడుగులు వేశారని చెప్పవచ్చు. అప్పటికే బెంగాల్ లో వ్యాయామ సంఘం ముసుగులో వున్న అనుషీలన సమితి అనే విప్లవ సమాజం అంతర్గత వర్గంగా జుగంతర్ ని స్థాపించారు. జుగంతర్, అనుషీలన సమితి బెంగాల్, భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో విస్తృతంగా శాఖలను ఏర్పరిచి అనేక మంది యువతీ యువకులను విప్లవంలో కార్యకలాపాలకై చేర్చుకొన్నాయి. అనేక హత్యలు, దోపిడీలు జరిపి అనేక మంది విప్లవకారులు బంధీలైనారు.జుగంతర్ పక్షానాయకులైన బరిన్ ఘోష్, బాఘా జెతిన్ పేలుడు పదార్ధాలను తయారీ ప్రారంభించారు.అనేక ఎన్నదగిన తీవ్రవాద చర్యలలో భాగంగా జరిగిన విమాన పేల్చివేత, ముఘాఫర్ పూర్ హత్యాకాండ విచారణలో అనేక మంది కార్యకర్తలు ఆజన్మ దేశ బహిష్కృతులవగా ఖుదీరాం బోస్ ఉరితీయబడినాడు. 1905 లండన్ లో శ్యామ్‌జీ కృష్ణ వర్మ నేతృత్వంలో స్థాపింపబడిన ఇండియా హౌస్, ది ఇండియన్ సోషలిష్ట్ సంస్థల వలన తీవ్రవాద కార్యకలాపాలు బ్రిటన్ లో కూడా వ్యాపించాయి. 1909 జూలై 1 వతారీకున ఇండియన్ హౌస్ తో దగ్గరి సంబంధము కలిగిన మదన లాల్ ధిన్‌గ్రా అనే భారతీయ విద్యార్థి విలియమ్ హట్ కర్జన్ అనే బ్రిటీష్ పార్లమెంటు ప్రతినిధిని కాల్చిచంపాడు.1912 సంవత్సరంలో రష్ బిహారి బోస్ నేతృత్వంలో అప్పటి భారత వైస్రాయి చార్లెస్ హార్డిన్గెని హతమార్చుటకు పన్నిన ఢిల్లీ-లాహోర్ కుట్ర వెలుగు చూసింది.1912 డిసెంబరు 12వ తారీకున బ్రిటీష్ రాజ్య రాజదానిని కలకత్తా నుండి ఢిల్లీకి మార్చుటకు వుద్దేశించిన కార్యక్రమంలో వైస్రాయి పరివారంపై విస్పోటక దాడికి జరిగిన విఫల యత్నంలో కుట్ర విచ్ఛిన్నం అయినది. ఈ సంఘటానానంతరం బ్రిటీష్ ఇండియా అంతర్గత రక్షణ శాక ప్రచ్చనంగా విస్తరించిన విప్లవ ఉద్యమాన్ని నాశనం చేయటానికి తీవ్రమైన పయత్నం చేసింది. ఈ కాలంలో బెంగాల్ పంజాబ్ లలో విప్లవ ఉద్యమం తీవ్ర వత్తిడికి లోనైనది. రష్ బిహారి బోస్ 3 సంవత్సరాల పాటు బ్రిటీవారికి దొరకకుండా తప్పించుకో గలిగినాడు అప్పటికి ఐరోపాలో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం పారంభమవ్వటంతో బెంగాల్ లో విప్లవ ఉద్యమం తిరిగి స్థానిక పాలనని స్తంభింపచేసేంత శక్తి పుంజుకో గలిగినది.
మెదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో భారత విప్లవకారులు భారత-జర్మన్ కుట్రలో భాగంగా జర్మనీనుండి ఆయుధాలను, మందుగుండును దిగుమతి చేసుకొని బ్రిటీష్ వారికి వ్వతిరేకంగా సాయుధ విప్లవానికి వ్యూహం పన్నినారు. విదేశాలనుండి కార్వకలాపాలు సాగిస్తూ ఘదార్ పక్షం విప్లవకారులకు సహకరించింది. భారతవిప్లవకారులు విదేశీ ఆయుధాలను సమకూర్చుకొనుటకు సాధనమైనది. మెదటిప్రపంచ యుద్ధానంతరం ముఖ్యనేతలు బందీలుకావటంతో క్రమంగా విప్లవ కార్యకలాపాలు క్షీణింపసాగాయి. 1920 సంవత్సరంలో కొందరు విప్లవకారులు పునర్వవస్థీకృతమవటం ప్రారంభించారు. చంద్రశేఖర్ అజాద్ నేతృత్వంలో హిందూస్తాన్ సోషలిష్ట్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ (భారత సామ్యవాద స్వాతంత్ర్య సంఘం) స్థాపించబడింది. 1929 సంవత్సరము ఎప్రల్ 8వ తారీకున ప్రజారక్షణ, వ్యాపార వివాదల చట్టాల ఆమోదానికి నిరసనగా భగత్ సింగ్, బటుకేస్వర్ దత్ కేంద్రీయ విధాన సభలోకి బాంబులు విసిరారు. 1931లో కేద్రీయ విధాన సభ పెల్చివేత నేర విచారణానంతరం భగత్ సింగ్, సుఖ్ దేవ్, రాజ్ గురు ఉరితీయ బడ్డారు. ముస్లింలను భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో భాగం చేయటానికి అల్లమ మష్రిక్వి (Allama Mashriqi) ఖక్‌సర్ తెహ్రీక్ అనే సంస్థను స్థాపించాడు.
1930 ఎప్రల్ 18వ తారీకున సూర్య సేన్ ఇతర విప్లవకారులతో కలిసి మందుగుండు, ఆయుధాలను స్వాధీనం చేసుకుని ప్రభుత్వ సమాచార వ్వవస్థను విచ్ఛిన్నం చేసి ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరుచుటకై చిట్టగాంగ్ లోని ఆయుధాగారాన్ని ముట్టడించారు. 1932 లో ప్రీతీలతా వడ్డెదార్ యూరపియన్ క్లబ మీద జరిగిన దాడికి నాయకత్వం వహించారు. బీనా దాస్ కలకత్తా విశ్వవిధ్యాలయం కాన్వోకేషన్ సభప్రాంగణంలో బెంగాల్ గవర్నర్ స్టాన్లి జాక్సన్ని హతమార్చేందుకు విఫలయత్న చేశాడు. చిట్టగాంగ్ అయుధాగార ముట్టడి అనంతరం సూర్య సేన్ ఉరితీయ బడగా అనేకమంది ఆజన్మాత ప్రవాస శిక్షకై అండమాన్ ధ్వీపంలోని సిల్యులర్ జైలుకు తరలింపబడ్డారు. 1928 లో బెంగాల్ వాలంటీర్స్ తన కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది. ఈ పక్షంలోని బినోయ్ బసు-బాదల్ గుప్తా-దినేష్ గుప్తా అనే త్రయం కలకత్తా లోని సెక్రటేరియేట్ (విధాన సౌధము) లోని రచియతల (వ్రైటర్స్) భవనంలోకి ప్రవేశించి ఇన్సెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ ప్రిజన్స్ కల్నల్ ఎన్.ఎస్.సింప్సన్ ని హత్యచేసింది.
1940 మార్చి 13వ తారీకున, ఉధమ్ సింగ్ అమృత్సర్ మారణ కాండకు బాధ్యుడిగా పరిగణింపబడిన మైకేల్ ఓ డైయర్ ని లండన్ లో కాల్చి చంపాడు. అయితే 1930 దశకం చివరి సంవత్సరాలలో ప్రధాన స్రవంతిలోని నాయకులు బ్రిటీష్ వారు ప్రతిపాదించిన అనేక మార్గాలను పరిగణించటంతో, మతరాజకీయాలు తెరపైకి రావటంతో రాజకీయ పరిస్థితులలో మార్పు వచ్చి విప్లవ కార్యకలాపాలు క్రమంగా తగ్గుముకం పట్టాయి. అనేక మాజీ విప్లవకారులు ప్రధాన రాజకీయ స్రవంతిలోకి ప్రవేశించి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్, అనేక ఇతర ముఖ్యంగా కమ్యునిష్ఠ్ పక్షాలలోకి ప్రవేశించగా మిగిలిన అనేక మంది దేశంలోని వివిధ జైళ్ళలో బంధీలైనారు.
అంతిమ ఘట్టం
యుద్ధం, క్విట్ ఇండియా, ఐ.ఎన్.ఎ, యుద్ధానంతర తిరుగుబాట్లు
భారతదేశం మెత్తంమీద భారతీయులు రెండవ ప్రపంచయుద్ధంలో విభజింప బడ్డారు. ఎన్నికైన భారత ప్రతినిధులను సంప్రధించకుండా ఏక పక్షంగా బ్రిటీష్ వైస్రాయి భారతదేశం మిత్ర రాజ్యాల తరుపున యుద్ధాలోకి దుమికిందని ప్రకటించటంతో నిరసనగా మెత్తం కాంగ్రెస్ నాయకత్వం స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థలనుండి వైదొలిగింది. అయితే బ్రిటీష్ వారికి యుద్ధంలో సహాయ పడాలని చాలామంది భావించారు. 205,000 మంది పరివారంతో యుద్ధంలో పాల్గొన్న పెద్ద సైన్యాలలో ఒకటైన భారత బ్రిటీష్ సైన్యం ఇందుకు నిదర్శనం. బ్రిటన్ కొరకు జరిగిన పోరు సమయంలో గాంధీ సహాయ పెద్ద యెత్తున సహాయ నిరాకరణానికి పిలుపునివ్వాలని ఇంటా బైటా వచ్చిన వత్తిడులను తాను బ్రిటన్ శిథిలాలనుండి భారత స్వాతంత్ర్యయాన్ని కాంక్షించటంలేదంటూ వ్యతిరేకించారు. అయితే యుద్ధంలో మారిన జాతకాలకు అనుగుణంగా వచ్చిన రెండు ఉద్యమాలు వంద సంవత్సరాల భారత స్వతంత్ర ఉద్యమాన్ని పతాక ఘట్టానికి తీసుకు వెళ్ళాయి.
దీనిలో మెదటిది నేతాజీ సుభాస్ చంద్ర బోస్ నేతృత్వంలో అజాద్ హింద్ ఉద్యమం ప్రపంచ యుద్ధ మెదటి అంకంలో ప్రారంభమై అంక్షరాజ్యాల సహకారాన్ని అర్ధించింది. రెండవది 1942లో యుద్ధానంతరం అధికార బదిలీకి భారత నాయకత్వంతో ఏకాభిప్రాయానికి రావటానికి జరిగిన క్రిప్స్ రాయబారం విఫలమవటంతో ప్రారంభమైనది
భారత జాతీయ సైన్యం
thumb|333x333px|సుభాష్ చంద్రబోస్
ఏకపక్షంగా జరిగిన భారత యుద్ధ ప్రవేశాన్ని 1937, 1939 లలో రెండు సార్లు కాంగ్రెస్ అధ్యక్షునిగా ఎన్నికైన సుభాస్ చంద్ర బోస్ తీవ్రంగా వ్వతిరేకించాడు. యుద్ధంలో పాల్గొనటానికి వ్యతిరేకంగా కాంగ్రెస్ మద్దత్తుకు గట్టి ప్రయత్నం చేసి కాంగ్రెస్ నుండి బయటకి వచ్చి ఆల్ ఇండియా ఫార్వార్డ్ బ్లాక్ అనే నూతన పక్షాన్ని స్థాపించారు.యుద్ధం విరుచుకు పడటంతో బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం అతనిని 1940లో కలకత్తాలో గృహ నిర్భందం చేసింది. ఐరోపా, ఆసియాలో యుద్ధం తీవ్రరూపం దాల్చిన సమయంలో సుభాస్ చంద్ర బోస్ తప్పించుకుని భారత జాతీయ సైన్యాన్ని సమీకరించి బ్రిటీష్ సృంఖలాల పై పోరాడటానికి అంక్ష రాజ్యాల సహకారాన్ని కోరుటకు అఫఘనిస్తాన్ మీదగా జర్మనీ చేరుకున్నారు. అచ్చట రొమ్మెల్ యొక్క పట్టుబడిన భారత బ్రిటీష్ సిపాయిలతో స్వతంత్ర పటాలాన్ని సమకూర్చాడు. ఇదే ఫ్రీ ఇండియన్ లీజున్గా పేరొందింది. భారత విముక్తి సైన్యాన్ని స్థాపించి బ్రిటీష్ వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడాలని మొలకెత్తుతున్న బోస్ కలలనుండి ఈ స్వతంత్ర పటాలం ఉద్భవించింది. అయితే ఐరోపాలో మారుతున్న యుద్ధ పరిణామాల కారణంగా బోస్ జపాన్ చేరి జపాన్ ఆక్రమిత ఈశాన్య ఆసియా నుండి ప్రవాస స్వతంత్ర భారత ప్రభుత్వాన్ని ప్రతిష్ఠించి జపాన్ వారి సహకారంతో భారత జాతీయ సైన్యాన్ని స్థాపించారు. పోరాట శక్తిగా భారతదేశం చేరి ప్రజలలో తీవ్ర బ్రిటీష్ వారిపై వ్యతిరేకతను పెంచి భారత సైనికులను తిరుగుబాటుకు ప్రేరేపించి బ్రిటీష్ పాలనను అంతమొందించటం దాని ముఖ్య ఉద్దేశం. ఐ.ఎన్.ఎ అప్పటికి భారత బ్రిటీష్ సైన్యంతో కలసిన మిత్రరాజ్యాల మిత్రరాజ్యాల బలగాలతో జపాన్ వారి 15వ దళంతో కలిసి బర్మా, అస్సాం అడవులలో పోరాటం చేసి ఇంఫాల్, కోహిమా లను చేజిక్కించుకో వలిసి ఉంది.యుద్ధంలో జపాన్ అండమాన్ నికోబార్ దీవులను ఆక్రమించి ఐ.ఎన్.ఎకి అప్పగించటం జరిగింది.సుభాస్ చంద్ర బోస్ వాటికి షాహిద్, స్వరాజ్ అని నామకరణం చేసారు.
అయితే ఐ.ఎన్.ఎకి జపాన్ వారినుండి సరియైన ఆయుధ సరఫరా, శిక్షణ లేనికారణంగా అపజయాల బాట పట్టింది.అంతు చిక్కని రీతిలో సుభాస్ చంద్ర బోస్ మరణించటంతో ఆజాద్-హిద్ ఉద్యమం అంత్యదశకు చేరింది. యుద్ధంలో జపాన్ లొంగు బాటుతో భారత జాతీయ సైన్యానికి చెందిన సిపాయిలను భారత దేశానికి తీసుకురావటంతో పాటు వారిలో అనేకురి పై రాజద్రోహం ఆరోపింపబడింది. అయితే ఈ అప్పటకి బోస్ సాహస కృత్యాలు, క్రియాశీల కార్యకలాపాలు ప్రజల దృష్టిలో ఆదరణ పొందటంతో దేశీయ సిపాయల విశ్వాసం బ్రిటీష రాణి పట్లనుండి దూరమై భారత జాతీయ సైన్యానికి సహకరించిన వారిగా బ్రిటీష్ వారిచే భావించబడినవారిపైకి మరలింది. భారత జాతీయ సైనికుల పై విచారణ జరపటం ద్వారా బ్రిటీష్ భారత సైన్యంలో ఆత్మ విశ్వాసాన్ని పెంపొందిచవచ్చన్న బ్రిటీష్ ప్రభుత్వ భావన ఆచరణలో ఆశాంతిని రేకెత్తించి సైనికులలో బ్రిటీష్ వారికి సహకరించామనే అపరాధ భావనను రేకెత్తించింది. బోస్, భారత జాతీయ సైన్యం న్యాయం కోరకు పోరాడిన వీరులుగా యావత్తు భారతదేశం భావించటంతో బ్రిటీష్ భారత సైన్యం అన్యాయం వైపు పోరాడీన పక్షంగా పరిగణింప బడింది. ఈ పరిణామాలతో బ్రిటీష్ ప్రభుత్వ అస్థిత్వానికి వెన్నెముకైన భారత బ్రిటీష్ సైన్యం ఇంకెత మాత్రము విశ్వసింపదగినది కాదని ప్రభుత్వానికి తేటతెల్లం మయ్యింది. చివరకి ఈ పరిణామాలు ఎలా పరిణమించాయంటే సుభాస్ చంద్ర బోస్ ఆత్మ బ్రిటీష్ వారిని ఎర్రకోట బురుజులవరకూ వెంటాడిందని చెప్పటం ఆతిశయోక్తి కాజాలదు. అప్పటి కప్పుడు ఆకాశానికి ఎత్తబడిన సుభాస్ చంద్ర బోస్ వ్వక్తిత్వం బ్రిటీష్ వారిని ఆలోచనా విదానంలో గణనీయమైన మార్పుతీసుకు వచ్చి చర్చలద్వారా స్వతంత్రానికి బాటలు పరిచింది. యుద్ధం తరువాత భారత జాతీయ సైనికులపై జరిగిన విచారణలో అజాద్ హింద్ ఉద్యమం, భారత జాతీయ సైన్యం గురించిన కథలు ప్రజల్లోకి వచ్చాయి. అవి ఎంత భావోద్వేగాన్ని కలిగించాయంటే 1945లో భారతదేశంలోనే కాక ఇతర వలస రాజ్యాలలో తిరుగుబాటుకు భయపడి ప్రభుత్వం వాటి ప్రసారాన్ని నిలిపివేయవలసిందిగా బి.బి.సిని కోరింది. వార్తా పత్రికలు భారత జాతీయ సైనికులకు మరణ దండన విధించటాన్ని ప్రజలకు తెలియచెప్పాయి. తత్ఫలితంగా తరువాతి కాలంలో అనేక తిరుగుబాట్లు తలెత్తాయి. కోదరు చరిత్ర కారులు భారత జాతీయ సైన్యం, అజాద్ హింద్ ఉద్యమం చే ప్రేరణ పోదబడిన బ్రిటీష్ భారత సైన్యం భారత దేశానికి స్వతంత్రం తెచ్చిపెట్టాయని భావిస్తారు.
క్విట్ ఇండియా
1942 లో ఐరోపా, ఆగ్నేయ ఆసియాలో ప్రతికూలించిన యుద్ధ పరిస్ధితులలో భారత ఉపకండం అన్యమస్కంగా యుద్ధంలో పాల్గొనటం, బ్రిటీష్ భారత సైన్యంలో, భారతీయులలో పెరిగిన అసంతృప్తి బ్రిటీష్ వారిని భారతదేశాన్ని బుజ్జగించేదుకు ప్రేరేపించాయి. యుద్ధానంతరం భారతీయులకు అధికార బదలాయింపుకు ప్రతిఫలంగా యుద్ధంలో భారతీయుల సంపూర్ణ మద్దత్తు కూడగట్టటానికి బ్రిటీష్ వారు క్రిప్స్ ఆధ్వర్యంలో రాయబార బృందాన్ని భారతదేశానికి పంపించటం జరిగింది. అయితే స్వపరిపాలనకు నిర్ధిష్ట సమయాన్ని సూచించలేకపోవటం, ఆధికార బదలాయింపుకు సరైన నిర్వచనాన్ని ఇవ్వలేక పోవటంతో పరిమితమైన పాలనాధికారాన్ని మాత్రమే ఇవ్వజూపిన క్రిప్స్ రాయబారం భారత ఉధ్యమకారులకు ఆమోదయోగ్యంకాలేదు.దీనితో చర్చ విఫలమైనాయి.కాంగ్రెస్ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది. ఉద్యమం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం బ్రిటీషు ప్రభుత్వాన్ని రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో చేసిన సహాయాన్ని అడ్డంపెట్టుకుని బేరసారాలకి దించడమే.
కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ 1942 ఆగస్టు 8న క్విట్ ఇండియా తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. ఆ తీర్మానంలో కాంగ్రెస్ బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం భారత ప్రజల కోరికలను ఆమోదించనట్లయితే దేశవ్యాప్త సత్యాగ్రహానికి పిలుపునిచ్చింది. బొంబాయి లోని గొవలియ టాంక్ మైదానంలో (తరువాత క్రాంతి మైదానంగా మార్చబడినది) ఆగస్టు 8న సత్యాగ్రహంతో చావో-బ్రతుకో తేల్చుకోవాల్సిందిగా గాంధీ గారు ఇచ్చిన పిలుపు ఉద్యమంమీద అతను నమ్మకానికి మచ్చుతునక. ఆ ఉపన్యాసంలో ప్రజలను స్వతంత్ర భారత పౌరులుగా జీవించాలని, బ్రిటీష్ ప్రభుత్వ ఆజ్ఞలను ధిక్కరించాలని పిలుపునిచ్చారు. అప్పటికే భారత-బర్మా సరిహద్దులలో జాపాన్ సైన్య పురోగతితో అప్రమత్తమైన ప్రభుత్వం గాంధీని అఘాకాన్ పాలెస్లో, కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీని, జాతీయ నాయకత్వాన్ని అహ్మద్ నగర్ కోటలో బంధించింద. కాంగ్రెస్ ని నిషేధించటంతో పాటు గాంధీ గారి ఉపన్యాసం తరువాత 24 గంటల లోపే దాదాపు అందరు కాంగ్రెస్ నాయకులను ప్రభుత్వం నిర్బందించింది, వీరందరూ యుద్ధం సమయంలో జైలు జీవితం గడిపారు. దేశ వ్యాప్తంగా పెద్దయెత్తున ప్రదర్శనలు అందోళనలు జరిగాయి. కార్మికులు పెద్దయెత్తున సమ్మె చేసారు. ఉద్యమంలో పెద్దయెత్తున హింస చోటుచేసుకుంది. భారత విప్లవ సంఘాలు మిత్రరాజ్య సరఫరా వ్యవస్థలమీద బాంబు దాడులు చేశారు, ప్రభుత్వ ఆస్తులకు నిప్పు పెట్టారు. కాంగ్రెస్ ముస్లింలీగ్ వంటి ఇతర రాజకీయ శక్తుల మద్దత్తు పోందలేక పోయినప్పటికీ పెద్దయెత్తున ముస్లింల మద్దత్తు సంపాదించింది. బ్రిటష ప్రభుత్వం కఠినంగా వ్యవహరించి దేశ వ్యాప్తంగా లక్షమందికి పైగా జైళ్ళకు పంపింది. ప్రజాందోళన మీద లాఠీ దాడి చేయటంమే కాక అపరాధ రుసుమును విధించింది. త్వరలోనే ఉద్యమం నాయకత్వంలేని ఆందోళనగా మారి అనేక ప్రాంతీయ విప్లవ సంఘాల చేతులలోకి మళ్ళంది.గాంధీ గారి అహింసాయుత సిద్దాంతాలకు వ్యతిరేకంగా అనేక సంఘటనలు చోటుచేసుకున్నాయి. అయితే 1943 వ సంవత్సరానికి క్విట్-ఇండియా ఉధ్యమం నీరసించింది
రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు
1946 ఫిబ్రవరి 18లో ముంబాయిలో ఓడలలోను, రేవులలోను "రాయల్ ఇండియన్ నేవీ"లో పనిచేసే భారతీయ నావికుల సమ్మె, తదనంతర తిరుగుబాటు, రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు (RIN Mutiny) గా పిలువబడ్డాయి. ముంబయి రేవులో మొదలైన తిరుగుబాటు కరాచీ నుండి కలకత్తా వరకు వ్యాపించింది. ఇందులో 78 ఓడలు, 20 రేవులు, 20వేల నావికులు పాలు పంచుకున్నారు.
నావికాదళంలోని సాధారణ పరిస్థితులు, భోజన సదుపాయాల కారణంగా మొదలైన ఈ సమ్మెకు, బ్రిటిషు అధికారుల జాతి వివక్ష, జాతీయ వాద సమర్ధకులపై క్రమశిక్షణా చర్యలు అంతర్వాహినులుగా ఉన్నాయి. 18న మొదలైన ఈ సమ్మెకు, 19 సాయంత్రానికల్లా "కేంద్ర నావికా సమ్మె కమిటీ" ఎన్నికయింది. సిగ్నల్ మాన్ లలో ముఖ్యుడైన ఎం. ఎస్. ఖాన్ అధ్యక్షుడిగాను, పెట్టీ ఆఫీసర్ టెలిగ్రాఫిస్టు మదన్ సింగ్ ఉపాధ్యక్షుడిగాను ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు. . భారత జాతీయ సైన్యపు కథనాలతో ఉత్తేజితులైన భారతీయులు ఈ సమ్మెకు భారీ మద్దతునిచ్చారు. పలు ప్రదర్శనల ద్వారా ఈ తిరుగుబాటుకు మద్దతు లభించింది. వీటిలో బోల్షివిక్-లెనినిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా, సిలోన్ అండ్ బర్మా వారి పిలుపుతో జరిగిన ఒక రోజు ముంబయ్ సార్వత్రిక సమ్మె కూడా ఒకటి. ఈ సమ్మె ఇతర నగరాలకు వ్యాపించింది. వాయుసేన, ఆయా నగరాల ప్రాంతీయ పోలీసులు కూడా సమ్మెలో దిగారు. నావికాదళ సభ్యులు తమను తాము "భారత జాతీయ నావికాదళం"గా ప్రకటించుకొని, బ్రితిషు అధికారులకు ఎడమచేతి అభివాదాలు (సెల్యూట్) చేయనారంభించారు. కొన్ని చోట్ల, భారత బ్రిటిషు సైన్యంలోని, నాన్ కమిషన్డ్ అధికార్లు (NCOs) బ్రిటిషు ఉన్నతాధికార్ల ఉత్తర్వులను బేఖాతరు చేసి ఉల్లంఘించారు. చెన్నై, పూనెలలోని బ్రిటిష్ సైనిక శిబిరాలలో సైతం తిరుగుబాటు గాలులు వీచాయి. కరాచి మొదలుకొని కలకత్తా వరకు భారీ విధ్వంసకాండ జరిగింది. ఓడలపై మూడు జండాలు (కాంగ్రెసు, ముస్లిం లీగు, కమ్యునిస్టు పార్టి ఆఫ్ ఇండియా ల), తిరుగుబాటుదారుల సామరస్యానికి ప్రతీకగా ఎగురవేయబడటం ప్రఖ్యాతిగాంచింది..
ఉద్యమాల ప్రాధాన్యత
స్వతంత్ర్య పోరాటంలో భాగాలైన వివిధ ఉద్యమాలు, సంఘటనల ప్రాధాన్యం, వాటి విజయాలు, వైఫల్యాలు చరిత్రకారుల చర్చలో భాగం. కొందరు చరిత్ర కారులు క్విట్-ఇండియా ఉద్యమాన్ని వైఫల్యంగా భావిస్తారు. వీరు అప్పటి బ్రిటిష్ ప్రధాని భారతదేశాన్ని వదిలి వెళ్ళటానికి భారతీయ సైన్యంలో ప్రబలిన అసంతృప్తిని ముఖ్యకారణంగా పేర్కొంటూ క్విట్-ఇండియాని బలహీనమైన కారణంగా వర్ణించారు. అయితే కొందరు భారత చరిత్రకారులు "క్విట్-ఇండియా" నే విజయం సాధించిందని భావిస్తారు. యుధ్దానంతరం సన్నగిల్లిన బ్రిటిషు సామ్రాజ్య ఆర్థిక, సైనిక, రాజకీయ వనరులతో పాటు, క్విట్-ఇండియా ద్వారా వ్యక్తమైన భారత ప్రజల బలమైన వ్యతిరేకత బ్రిటీష్ ప్రభుత్వ స్థైర్యాన్ని దెబ్బతీసిందని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. అయితే వారు 1947లో జరిగిన అధికార బదలాయింపుకు విప్లవ పోరాటాల పాత్రను విస్మరిస్తారు. ఏది ఏమైనప్పటికీ కోట్లాది ప్రజలు, చరిత్రలో అపూర్వమైన విధంగా, ఒక త్రాటిపై నిలచి, ఏకకంఠంతో స్వాతంత్ర్యమే వారి ఏకైక లక్ష్యమని ప్రకటించడమే స్వాతంత్ర్యసాధనకు ముఖ్యకారణమని విస్మరించరాదు. ప్రతి తిరుగుబాటు, ఎదిరింపు చర్యలు ఆ అగ్నికి ఆజ్యం పోశాయి. దీనికి తోడుగా అప్పుడే యుధ్ధపరిణామాల నుండి తేరుకుంటున్న తమ సామ్రాజ్యంలో, అణచివేతకు బ్రిటిషు ప్రజల, సైన్యాల మద్దతు లేకపోవటం కూడా ఒక కారణం.
స్వాతంత్ర్యం, 1947 - 1950 మధ్య పరిణామాలు
చివరి బ్రిటీష్ గవర్నర్ జనరలైన విస్కౌట్ లూయీస్ మౌంట్బాటెన్ 1947 జూన్ 3 న బ్రిటీష్ ఇండియాని లౌకిక భారతదేశంగాను, ఇస్లామిక్ పాకిస్తాన్ గాను విభజిస్తున్నట్లు ప్రకటించారు. 1947 ఆగస్టు 14న పాకిస్తాన్, 1947 ఆగస్టు 15 న భారతదేశం స్వతంత్ర దేశాలుగా అవతరించాయి. స్వాతంత్ర్యయానంతరం హిందూ ముస్లిం ల మధ్య తీవ్ర మతఘర్షణలు తలెత్తాయి. అప్పటి భారత ప్రధాని నెహ్రూ, ఉపప్రధాని వల్లభాయ్ పటేల మౌంట్బాటెన్ ని గవర్నర్ జనరల్ గా కొనసాగవలసిందిగా కోరారు. 1948 లో అయన స్థానంలో చక్రవర్తి రాజగోపాలాచారి గవర్నర్ జనరల్ గా నియమితులైనారు. 565 సంస్థానాలని భారతదేశంలో విలీనం చేసే బాధ్యతను పటేల్ స్వీకరించారు. అతను తన ఉక్కు సంకల్పం నిజాయితీలతో కూడిన విధానాలతో ఏకీకరణ సాధించారు. బలప్రయోగంతో జూనాఘడ్, జమ్మూ-కాశ్మీర్, హైదరాబాద్ ఆపరేషన్ పోలో సంస్థానాల విలీనాలు అతను ఉక్కు సంకల్పానికి మచ్చుతునకలు.
1949 నవంబరు 26 లో రాజ్యంగ పరిషత్ రాజ్యాంగ రచనను పూర్తిచేసింది. 1950 జనవరి 26 వ భారతదేశం గణతంత్ర రాజ్యంగా అవతరించింది.రాజ్యాంగ పరిషత్ డా| రాజేధ్ర ప్రసాద్ ని ప్రథమ రాష్ట్రపతికా ఎన్నుకోవటంతో అతను రాజగోపాలా చారినుండి బధ్యతలు స్వీకరించారు. స్వతంత్ర సర్వసత్తాక భారతదేశంలో గోవా 1961, పాండిచ్చేరి 1953-54, సిక్కింలు 1975 లో విలీనమయ్యాయి. 1952 లో మొదటి సార్వత్రిక ఎన్నికలు జరిగాయి. ఈ ఎన్నికలలో 62 శాతం పౌరులు తమ ఓటు హక్కును వినియోగించుకున్నారు.
బయటి లింకులు
వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం వర్గం:భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన వర్గం:ఉద్యమాలు వర్గం:మహాత్మా గాంధీ వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు
ఆఖరీ ఖత్
ఆఖరీ ఖత్, 1966 డిసెంబరు 30న విడుదలైన హిందీ సినిమా. హిమాలయ ఫిల్మ్స్ బ్యానరులో చేతన్ ఆనంద్ దర్శకత్వం వహించిన ఈ సినిమాతో రాజేష్ ఖన్నా బాలీవుడ్ కు పరిచయం అయ్యాడు. ఇందులో ఇంద్రాణి ముఖర్జీ, మాస్టర్ బంటీ, నానా పాల్సికర్ తదితరులు నటించారు. ఈ సినిమాకు ఖయ్యామ్ సంగీతం అందించగా, కైఫీ అజ్మీ పాటలు రాశాడు; లతా మంగేష్కర్ పాడిన "బహరోన్ మేరా జీవన్ భీ సన్వారో" పాటకు మంచి స్పందన వచ్చింది. బాలీవుడ్ గైడ్ కలెక్షన్స్‌లో ఈ సినిమాకు 5 స్టార్ రేటింగ్ ఇవ్వబడింది.
చేతన్ ఆనంద్, ఈ సినిమా స్క్రిప్ట్ తో 15 నెలలపాటు నగరంలో తన కెమెరాతో సినిమాటోగ్రాఫర్ జల్ మిస్త్రీ తో కలిసి ఎక్కువగా చేతితో పట్టుకున్న కెమెరాతో, నగరంలోని అన్ని శబ్దాలను తీసుకున్నాడు. 1967లో జరిగిన 40వ అకాడమీ అవార్డుల లో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్ర విభాగంలో తొలిసారిగా భారతదేశం తరపున ఎంట్రీకి పంపబడింది, కాని నామినీగా అంగీకరించబడలేదు.
బోరబండ
బోరబండ, తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజధాని హైదరాబాదు లోని ఒక నివాస ప్రాంతం. ఈ ప్రాంతం ఎర్రగడ్డ, కూకట్‌పల్లి, జూబ్లీ హిల్స్, మాదాపూర్‌ ప్రాంతాలకు దగ్గరగా ఉంది.
ఆఖరీ ఖత్
1979లో శివకుమార్, సుజాత జంటగా పూంతాలిర్ పేరుతో తమిళంలో, 1981లో చిన్నారి చిట్టిబాబు పేరుతో తెలుగుతో రిమేక్ అయింది.
పాటలు
ఈ సినిమాకు ముహమ్మద్ జహూర్ ఖయ్యాం సంగీతం అదించాడు. భూపిందర్ సింగ్ సోలో సింగర్ గా అరంగేట్రం చేసాడు.
బోరబండ
ఉత్సవాలు
తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగ బోనాల పండుగ సందర్భంగా బోరబండ పుట్టనాగులమ్మ, ఎల్లమ్మ తల్లి ఆలయంలో ఉత్సవాలు జరుగుతాయి.
రవాణా
తెలంగాణ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ ఆధ్వర్యంలో బోరబండ నుండి నగరంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు బస్సు సౌకర్యం ఉంది. హైదరాబాదు ఎం.ఎం.టి.ఎస్ ఆధ్వర్యంలో బోరబండ రైల్వే స్టేషను నుండి ఫలక్‌నామా రైల్వే స్టేషను, లింగంపల్లి రైల్వే స్టేషను, నాంపల్లి రైల్వే స్టేషనులకు రైలు సౌకర్యం ఉంది.
సమర్‌కండ్
సమర్‌కండ్ ఆగ్నేయ ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని నగరం. మధ్య ఆసియాలో నిరంతరాయంగా మానవ ఆవాసముంటూ ఉన్న పురాతన నగరాలలో ఒకటి. దీనిని సమర్‌ఖండ్ అని కూడా పిలుస్తారు. సమర్‌కండ్ ఎప్పుడు స్థాపించబడిందనేదానికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం లేనప్పటికీ, పురాతన శిలాయుగం చివరి నుండి నగర ప్రాంతంలో మానవ కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఇది సా.పూ 8, 7వ శతాబ్దాల మధ్య స్థాపించబడిందని అనేక సిద్ధాంతాలు ఉన్నాయి. చైనా, ఐరోపా ల మధ్య గల సిల్క్ రోడ్‌లో ఉండడంతో ఇది అభివృద్ధి చెందింది. కొన్ని సమయాల్లో సమర్‌కండ్, మధ్య ఆసియాలోని అతిపెద్ద నగరాలలో ఒకటిగా ఉండేది. ఈ నగర నివాసులలో ఎక్కువ మంది స్థానిక పర్షియన్ మాట్లాడేవారు. తజిక్ పర్షియన్ మాండలికం కూడా మాట్లాడతారు. ఈ నగరం, మధ్య ఆసియాలోని తజిక్ ప్రజల చారిత్రక కేంద్రాలలో ఒకటి. ఇది గతంలో ఇరాన్ సామ్రాజ్యాలలో ముఖ్యమైన నగరాలలో ఒకటిగా ఉండేది.
పర్షియా కు చెందిన అచెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం నాటికి, ఇది సోగ్డియన్ సాత్రాపి కి రాజధాని. ఈ నగరాన్ని సా.పూ. 329 లో అలెగ్జాండర్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అప్పట్లో దీనిని మార్కండ అని పిలిచేవారు. 1220లో చెంఘిజ్ ఖాన్ నేతృత్వంలో మంగోలులు స్వాధీనం చేసుకునే వరకు ఈ నగరాన్ని ఇరానియన్, టర్కిక్ పాలకులు పరిపాలించారు. నేడు సమర్‌కండ్, సమర్‌కండ్ ప్రాంతానికి రాజధాని, జిల్లా-స్థాయి నగరం. ఇందులో పట్టణ ఆవాసాలైన కిమ్యోగర్లర్, ఫర్క్సోడ్, జిష్రావ్‌లు ఉన్నాయి. 5,51,700 జనాభాతో (2021), ఇది ఉజ్బెకిస్తాన్‌లో రెండవ అతిపెద్ద నగరం.
ఈ నగరం ఇస్లామిక్ పండితుల అధ్యయనానికి కేంద్రంగాను, తైమూరిడ్ పునరుజ్జీవనోద్యమానికి జన్మస్థలంగానూ ప్రసిద్ధి చెందింది. 14వ శతాబ్దంలో, తైమూర్ (తామర్లేన్) దీనిని తన సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా, తన సమాధి అయిన గుర్-ఎ అమీర్‌గాను మార్చుకున్నాడు. సోవియట్ కాలంలో పునర్నిర్మించబడిన బీబీ-ఖానిమ్ మసీదు నగరం లోని అత్యంత ప్రసిద్ధ మైలురాళ్లలో ఒకటిగా నిలిచిపోయింది. సమర్‌కండ్ లోని రిజిస్తాన్ స్క్వేర్ నగరం లోని పురాతన కేంద్రం. మూడు మతపరమైన స్మారక భవనాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. ఎంబ్రాయిడరీ, బంగారు పని, పట్టు నేత, రాగి చెక్కడం, సిరామిక్స్, చెక్క చెక్కడం, చెక్క పెయింటింగ్ వంటి పురాతన హస్తకళల సంప్రదాయాలను నగరం జాగ్రత్తగా సంరక్షించుకుంది. 2001లో, యునెస్కో ఈ నగరాన్ని తన ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో సమర్‌కండ్- సాంస్కృతిక కూడలి (సమర్‌కండ్ - క్రాస్‌రోడ్స్ ఆఫ్ కల్చర్స్‌) గా చేర్చింది.
ఆధునిక సమర్‌కండ్‌లో పాత నగరం, కొత్త నగరం అనే రెండు విభాగాలున్నాయి. కొత్త నగరం రష్యన్ సామ్రాజ్యం, సోవియట్ యూనియన్ ల కాలంలో అభివృద్ధి చెందింది. పాత నగరంలో చారిత్రక కట్టడాలు, దుకాణాలు పాత ప్రైవేట్ గృహాలు ఉన్నాయి. కొత్త నగరంలో సాంస్కృతిక కేంద్రాలు, విద్యా సంస్థలతో పాటు పరిపాలనా భవనాలు ఉన్నాయి. 2022 సెప్టెంబరు 15-16, లో, SCO సభ్య దేశాల 22వ సమావేశం అయిన సమర్‌కండ్ సమ్మిట్ జరిగింది.
వ్యుత్పత్తి
సోగ్డియన్ భాష లోని సమర్ (రాయి) నుండి ఈ పేరు వచ్చింది. కండ్ అంటే"కోట, పట్టణం." ఈ విషయంలో, సమర్‌కండ్ ఉజ్బెక్ రాజధాని తాష్కెంట్ పేరు వలె అదే అర్థాన్ని పంచుకుంటుంది, తాష్- "రాయి"కి టర్కిక్ పదం. కెంట్ అంటే టర్కిక్ లో కోట అని అర్థం.
ప్రారంభ చరిత్ర
నగర పరిధి లోపల (సయోబ్, మిడ్‌టౌన్), శివారు ప్రాంతాలలోనూ (హోజామాజ్‌గిల్, సజాగాన్) జరిపిన పురావస్తు త్రవ్వకాల్లో మానవ కార్యకలాపాలకు సంబంధించి 40,000-సంవత్సరాల నాటి ఆధారాలను కనుగొన్నారు. ఇవి ఎగువ పురాతన శిలాయుగం నాటివి. సజాగ్'న్-1, జమిచాతోష్, ఓఖాలిక్ శివారులో మెసోలిథిక్ (సా.పూ. 12వ-7వ సహస్రాబ్ది) పురావస్తు ప్రదేశాలను కనుగొన్నారు. నగరానికి, దాని శివారు ప్రాంతాలకు నీటిని సరఫరా చేసే సయోబ్, దర్గోమ్ కాలువలు సా.పూ. 7వ-5వ (ప్రారంభ ఇనుప యుగం )లో కనిపించాయి.
దాని ప్రారంభ రోజుల నుండి, సమర్‌కండ్ సోగ్డియన్ నాగరికతకు చెందిన ప్రధాన కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఉంది. పర్షియాకు చెందిన అచెమెనిడ్ రాజవంశం నాటికి, నగరం సోగ్డియన్ సత్రపికి రాజధానిగా మారింది.
హెలెనిస్టిక్ కాలం
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Afrasiyab_ruins_in_Samarkand.jpg/300px-Afrasiyab_ruins_in_Samarkand.jpg|కుడి|thumb| సమర్‌కండ్ పురాతన నగర గోడలు, సా.పూ. 4వ శతాబ్దం link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Dani%C3%ABl_de_Blieck_-_Alexander_Slaying_Cleitus.jpg/220px-Dani%C3%ABl_de_Blieck_-_Alexander_Slaying_Cleitus.jpg|thumb| సమర్‌కండ్‌లో అలెగ్జాండర్ క్లీటస్‌ని చంపాడు సా.పూ. 329 లో అలెగ్జాండర్, సమర్‌కండ్‌ను జయించాడు. ఈ నగరాన్ని గ్రీకులు మరకండా అని పిలిచేవారు. వ్రాతపూర్వక మూలాలు తదుపరి ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు సంబంధించి చిన్న ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. ఈ మూలాల్లో ఒరేపియస్‌ అనే అతను "వారసత్వంగా కాక, అలెగ్జాండర్ ఇచ్చిన బహుమతిగా" ఈ నగరాన్ని పొందాడని పేర్కొన్నారు.
అలెగ్జాండర్ ప్రారంభ ఆక్రమణ సమయంలో సమర్‌కండ్ గణనీయమైన నష్టాన్ని చవిచూసింది. కానీ, దానినుండి నగరం వేగంగా కోలుకుంది. హెలెనిక్ ప్రభావంతో అభివృద్ధి చెందింది. కొత్త నిర్మాణ సాంకేతికతలు చోటు చేసుకున్నాయి; దీర్ఘచతురస్రాకార ఇటుకల స్థానే చతురస్రాకారపు ఇటుకలను వాడారు. రాతి, ప్లాస్టరింగ్ లలో ఉన్నతమైన పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టారు.
అలెగ్జాండర్ విజయాలతో మధ్య ఆసియాలోకి సాంప్రదాయిక గ్రీకు సంస్కృతి ప్రవేశించింది. గ్రీకు సౌందర్యశాస్త్రం కొంతకాలం పాటు, స్థానిక కళాకారులను ఎక్కువగా ప్రభావితం చేసింది. అలెగ్జాండర్ మరణం తర్వాత అనేక శతాబ్దాల పాటు నగరం వివిధ వారసత్వ రాజ్యాలలో భాగమైనప్పటికీ, ఈ హెలెనిస్టిక్ వారసత్వం కొనసాగింది. వీటిలో సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం, గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యం, కుషాణ సామ్రాజ్యం (కుషాణులు కూడా మధ్య ఆసియాలో ఉద్భవించినప్పటికీ) ఉన్నాయి. సా.శ. 3వ శతాబ్దంలో కుషాణ రాజ్యం సోగ్డియాపై నియంత్రణ కోల్పోయిన తర్వాత, సమర్‌కండ్ ఆర్థిక, సాంస్కృతిక, రాజకీయ శక్తి కేంద్రంగా క్షీణించింది. మళ్ళీ 5వ శతాబ్దం వరకు పెద్దగా పుంజుకోలేదు.
సస్సానియన్ యుగం
సా.శ. 260 లో సమర్‌కండ్‌ను పర్షియన్ సస్సానియన్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. సస్సానియన్ పాలనలో, ఈ ప్రాంతం మానిచెయిజం కు సంబంధించి ఒక ముఖ్యమైన ప్రదేశంగా మారింది. మధ్య ఆసియా అంతటా మత వ్యాప్తిని సులభతరం చేసింది.
హెఫ్టలైట్స్, టర్కిక్ ఖగానేట్ యుగం
350-375లో సమర్‌కండ్‌ను జియోనైట్స్‌లోని సంచార జాతుల వారు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అయితే, దీని మూలం వివాదాస్పదంగా ఉంది. సమర్‌కండ్‌కు సంచార సమూహాల పునరావాసం 4వ శతాబ్దానికి చెందిన పురావస్తు సామగ్రిని నిర్ధారిస్తుంది. మధ్య సిర్దార్యా బేసిన్ నుండి వచ్చిన సంచార సంస్కృతి ఈ ప్రాంతంలో విస్తరిస్తోంది.
457-509లో సమర్‌కండ్ కిడారైట్ రాజ్యంలో భాగంగా ఉంది. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Turkish_officers_during_a_audience_with_king_Varkhuman_of_Samarkand._648-651_CE%2C_Afrasiyab%2C_Samarkand.jpg/170px-Turkish_officers_during_a_audience_with_king_Varkhuman_of_Samarkand._648-651_CE%2C_Afrasiyab%2C_Samarkand.jpg|ఎడమ|thumb| సమర్‌కండ్ రాజు వర్కుమాన్‌తో టర్కీ అధికారులు . సా.శ. 648-651. అఫ్రాసియాబ్ కుడ్యచిత్రాలు, సమర్‌కండ్. హెఫ్టలైట్‌లు ("శ్వేత హూణులు") సమర్‌కండ్‌ను జయించిన తర్వాత, సా.శ. 560 లో సస్సానిడ్ పర్షియన్‌లతో పొత్తుతో గోక్‌టర్క్స్ బుఖారా యుద్ధంలో విజయం సాధించే వరకు వారు దానిని నియంత్రించారు.
6వ శతాబ్దం మధ్యలో, అషినా రాజవంశం స్థాపించిన ఆల్టైలో టర్కిక్ రాజ్యం ఏర్పడింది. పాలకుడు - ఖగన్ నేతృత్వంలోని టర్క్స్ ప్రజల పేరు మీద కొత్త రాజ్యానికి టర్కిక్ ఖగనేట్ అని పేరు పెట్టారు. 557-561లో, టర్కులు సస్సానిడ్‌ల సంయుక్త బలగాల చేతిలో హెఫ్తలైట్ల సామ్రాజ్యం ఓడిపోయింది. ఇది రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య ఉమ్మడి సరిహద్దు ఏర్పాటుకు దారితీసింది.
ప్రారంభ మధ్య యుగాలలో, సమర్‌కండ్ నాలుగు వరుసల రక్షణ గోడల మధ్య, నాలుగు ద్వారాలతో ఉండేది.
సమర్‌కండ్ భూభాగంలో గుర్రంతో సహా టర్కిక్ ఖననాన్ని కనుగొన్నారు. ఇది 6వ శతాబ్దానికి చెందినది.
పాశ్చాత్య టర్కిక్ ఖగనేట్ పాలకుడు, టోంగ్ యాబ్ఘు కఘన్ (618-630) కాలంలో, సమర్‌కండ్ పాలకుడితో కుటుంబ సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి - టోంగ్ యాబ్ఘు కఘన్ తన కుమార్తెను అతనికి ఇచ్చాడు.
సమర్‌కండ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు 4వ శతాబ్దం నుండి క్రైస్తవులుగా ఉన్నారు. 5వ శతాబ్దంలో, సమర్‌కండ్‌లో నెస్టోరియన్ పీఠాన్ని స్థాపించారు. 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ఇది నెస్టోరియన్ మెట్రోపాలిటనేట్‌గా రూపాంతరం చెందింది. క్రైస్తవ మతం, మానిచెయిజం లకు చెందిన సోగ్డియన్ అనుచరుల మధ్య చర్చలు, వివాదాలు తలెత్తాయి. ఇది పత్రాలలో ప్రతిబింబిస్తుంది.
ప్రారంభ ఇస్లామిక్ శకం
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Coin_of_Sogdian_ruler_Turgar%2C_Ikhshid_of_Samarkand%2C_Penjikent%2C_8th_century_CE_%28obverse_and_reverse%29%2C_Tajikistan_National_Museum_of_Antiquities_%28319%29.jpg/220px-Coin_of_Sogdian_ruler_Turgar%2C_Ikhshid_of_Samarkand%2C_Penjikent%2C_8th_century_CE_%28obverse_and_reverse%29%2C_Tajikistan_National_Museum_of_Antiquities_%28319%29.jpg|thumb| సొగ్డియన్ పాలకుడు సమర్‌కండ్ చివరి ఇక్షిద్, పెన్జికెంట్, తుర్గర్ యొక్క నాణెం, సా.శ. 8వ శతాబ్దం, నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ యాంటిక్విటీస్ ఆఫ్ తజికిస్తాన్. కుతైబా ఇబ్న్ ముస్లిం ఆధ్వర్యంలో ఉమయ్యద్ కాలిఫేట్ సైన్యాలు సా.శ. 710 ప్రాంతంలో నగరాన్ని టర్కుల నుండి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.
ఈ కాలంలో, సమర్‌కండ్ సమాజంలో విభిన్న మతాలుండేవి. జొరాస్ట్రియనిజం, బౌద్ధమతం, హిందూమతం, మానికేయిజం, జుడాయిజం, నెస్టోరియన్ క్రిస్టియానిటీతో సహా అనేక మతాలకు నగరం నిలయంగా ఉండేది. జనాభాలో ఎక్కువ మంది జొరాస్ట్రియనిజాన్ని అనుసరించేవారు. కుతైబా మధ్య ఆసియాలో అరబ్బుల ఆవాసాలను ఏర్పరచలేదు; తనకు కప్పం కట్టమని అతను స్థానిక పాలకులను బలవంతం చేసాడు. కానీ చాలావరకు వారిని వారి ఇష్టానికి విడిచిపెట్టాడు. అయితే, ఈ విధానానికి సమర్‌కండ్ ప్రధాన మినహాయింపు: ఖుతైబా నగరంలో అరబ్ దండు, అరబ్ ప్రభుత్వ పరిపాలనను స్థాపించాడు. అక్కడీ జొరాస్ట్రియన్ అగ్ని దేవాలయాలను ధ్వంసం చేసి, మసీదు నిర్మించాడు. నగర జనాభాలో ఎక్కువ మంది ఇస్లాంలోకి మారారు. దీర్ఘకాల ఫలితంగా సమర్‌కండ్, ఇస్లామిక్ అరబిక్ అధ్యయన కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Dinar_of_Al-Musta%27in%2C_AH_248-252.jpg/250px-Dinar_of_Al-Musta%27in%2C_AH_248-252.jpg|thumb|250x250px| AH 248–252 / AD 862–866 సమర్‌కండ్‌లో అబ్బాసిడ్ గోల్డ్ దినార్ ముద్రించబడింది 740 ల చివరలో, అరబ్ కాలిఫేట్‌లో ఉమయ్యద్‌ల అధికారంతో అసంతృప్తి చెందిన వారు ఉద్యమం లేవదీసారు. అబ్బాసిడ్ సేనాని అయిన అబూ ముస్లిం నేతృత్వంలో చేసిన తిరుగుబాటు విజయం సాధించిన తర్వాత అతను, ఖొరాసన్, మావెరన్నాహర్ (750 -755) లకు పాలకుడయ్యాడు. అతను సమర్‌కండ్‌ను తన నివాసంగా ఎంచుకున్నాడు. నగరం లోను, ప్యాలెస్ చుట్టూ అనేక కిలోమీటర్ల రక్షణ గోడ నిర్మాణంతోనూ అతని పేరు ముడిపడి ఉంది.
పురాణాల ప్రకారం, అబ్బాసిడ్ పాలనలో, 751లో జరిగిన తలాస్ యుద్ధంలో ఇద్దరు చైనీస్ ఖైదీల నుండి కాగితం తయారీ రహస్యాన్ని సంపాదించారు. దీంతో ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలోనే మొదటి పేపర్ మిల్లు సమర్‌కండ్‌లో ఏర్పడడానికి దారితీసింది. ఈ ఆవిష్కరణ మిగిలిన ఇస్లామిక్ ప్రపంచానికి, అక్కడి నుండి ఐరోపాకూ వ్యాపించింది. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Dinar_of_al-Mu%27tazz%2C_AH_253.jpg/250px-Dinar_of_al-Mu%27tazz%2C_AH_253.jpg|thumb|250x250px| AH 253 (867 CE)లో సమర్‌కండ్‌లో ముద్రించిన ఖలీఫ్ అల్-ముతాజ్ బంగారు దినార్ . అతని పాలన కాలిఫేట్ యొక్క కేంద్ర అధికారం యొక్క క్షీణత యొక్క ఉచ్ఛస్థితిని సూచిస్తుంది సమర్‌కండ్‌పై అబ్బాసిడ్ నియంత్రణ త్వరలోనే ముగిసిపోయి, వారి స్థానంలో సమానిద్‌లు (875–999) అధికారానికి వచ్చారు. అయితే, సమానిద్‌లు సమర్‌కండ్‌పై నియంత్రణలో ఉన్న సమయంలో కూడా ఖలీఫాకు నామమాత్రపు సామంతులుగానే ఉన్నారు. సమానిద్ పాలనలో నగరం సమానిద్ రాజవంశానికి రాజధానిగా మారింది. అనేక వాణిజ్య మార్గాలకు మరింత ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది. దాదాపు 999లో కరాఖానిదులు సమానిదులను ఓడించారు. తరువాతి 200 సంవత్సరాలలో, సెల్జుక్స్, ఖ్వారాజ్‌మ్‌షాలతో సహా టర్కిక్ తెగల వారసత్వం సమర్‌కండ్‌ను పరిపాలించింది.
ట్రాన్సోక్సియానాలో పర్యటించిన 10వ శతాబ్దపు పెర్షియన్ రచయిత ఇస్తాఖ్రీ, "స్మార్కండియన్ సోగ్డ్ " అని తాను పిలిచిన ప్రాంతం లోని సహజ సంపద గురించి స్పష్టమైన వివరణను అందించాడు:"కాస్త ఎత్తైన ప్రదేశానికి ఎక్కితే పచ్చదనం, ఆహ్లాదకరమైన ప్రదేశం కనిపించని ప్రదేశమే సమర్‌కండ్‌లో నాకు కనిపించలేదు. దాని చుట్టుపక్కల ఎక్కడా చెట్లు, గడ్డి మైదానాలు లేని పర్వతాలు లేవు. సమకండియన్ సోగ్డ్... ఎనిమిది రోజుల పాటు ఎడతెగని పచ్చదనం, తోటల గుండా ప్రయాణించాను. . . . చెట్లు, పంట భూముల పచ్చదనం [సోగ్ద్] నదికి ఇరువైపులా విస్తరించి ఉంది... ఈ పొలాలకు ఆవల పశువుల మందలకు పచ్చిక మైదానం ఉంది. ప్రతి ఊరికి, ఆవాస స్థావరానికీ ఒక కోట ఉంటుంది. . . అల్లాహ్ కు చెందిన అన్ని దేశాలలోకీ ఇది అత్యంత ఫలవంతమైనది; అందులో ఉత్తమమైన చెట్లు, పండ్లు ఉన్నాయి, ప్రతి ఇంటిలో తోటలు, తొట్టెలు, ప్రవహించే నీరు ఉన్నాయి."
కరాఖానిడ్ (ఇలేక్-ఖానిద్) కాలం (11వ-12వ శతాబ్దాలు)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Shah-i-Zinda.jpg/220px-Shah-i-Zinda.jpg|thumb| షా-ఐ జిందా మెమోరియల్ కాంప్లెక్స్, 11వ-15వ శతాబ్దాలు 999లో సమనిద్‌ల రాజ్యం పతనం తర్వాత, దాని స్థానంలో ఖరాఖానిద్ రాజ్యం ఏర్పడింది. అప్పుడు తుర్కిక్ కరాఖానిడ్ రాజవంశం పాలించింది. కరాఖానిడ్స్ రాజ్యం 2 భాగాలుగా విడిపోయిన తరువాత, సమర్‌కండ్ పశ్చిమ కరాఖానిడ్ కగానేట్‌లో భాగమైంది. 1040-1212లో దాని రాజధానిగా ఉండేది. ఇబ్రహీం తమ్‌గాచ్ ఖాన్ (1040-1068), పశ్చిమ కరాఖానిడ్ కగనేట్ స్థాపకుడు. అతను మొదటిసారిగా, రాజ్య నిధులతో సమర్‌కండ్‌లో మదర్సాను నిర్మించాడు. ఈ ప్రాంతంలో సంస్కృతి అభివృద్ధికి తోడ్పడ్డాడు. అతని హయాంలో, సమర్‌కండ్‌లో ప్రభుత్వ ఆసుపత్రి (బెమోరిస్తాన్), మదర్సా లను స్థాపించారు. ఇక్కడ వైద్యాన్ని బోధించారు కూడా.
షా-ఇ-జిందా స్మారక సముదాయాన్ని 11వ శతాబ్దంలో కరాఖానిడ్ రాజవంశం పాలకులు స్థాపించారు.
సమర్‌కండ్‌లోని కరాఖానిడ్ శకం యొక్క అత్యంత అద్భుతమైన స్మారక చిహ్నం ఇబ్రహీం ఇబ్న్ హుస్సేన్ సౌధాన్ని (1178-1202), 12వ శతాబ్దంలో నిర్మించారు. త్రవ్వకాలలో, స్మారక పెయింటింగ్ శకలాలను కనుగొన్నారు. తూర్పు గోడపై, ఒక టర్కిక్ యోధుడు, పసుపు రంగు కాఫ్తాన్ ధరించి, విల్లును పట్టుకున్నట్లు చిత్రీకరించబడింది. గుర్రాలు, వేట కుక్కలు, పక్షులు, సమాకాలీన స్త్రీలను కూడా ఇక్కడ చిత్రీకరించారు.
మంగోల్ కాలం
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Afrosiab_%288145369219%29.jpg/220px-Afrosiab_%288145369219%29.jpg|ఎడమ|thumb| అఫ్రాసియాబ్ శిధిలాలు - పురాతన సమర్‌కండ్ చెంఘిజ్ ఖాన్ చేత నాశనం చేయబడింది. 1220లో మంగోలు సమర్‌కండ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. చెంఘీస్ ఖాన్, కోట లోను మసీదు లోనూ ఆశ్రయం పొందిన వారందరినీ చంపి, నగరాన్ని పూర్తిగా దోచుకున్నాడనీ, 30,000 మంది కళాకారులతో పాటు 30,000 మంది యువకులను నిర్బంధించాడనీ జువైనీ వ్రాశాడు. సైన్యానికి చెల్లించాల్సిన నిధిని పొందడానికి ఖాన్ బరాక్, మరోసారి సమర్‌కండ్ పై దాడిచేసాడు. 1370 వరకు ఇది చగటాయ్ ఖానేట్ (నాలుగు మంగోల్ వారసుల రాజ్యాలలో ఒకటి)లో భాగంగా ఉంది.
13వ శతాబ్దం చివరలో సిల్క్ రోడ్‌లో తన ప్రయాణాన్ని ది ట్రావెల్స్ ఆఫ్ మార్కో పోలో గారాసిన పోలో, సమర్‌కండ్‌ను "చాలా పెద్ద, అద్భుతమైన నగరం. . ." అని వర్ణించాడు.
యెనిసీ ప్రాంతంలో చైనీస్ మూలానికి చెందిన నేత కార్మికుల సమాజం ఉండేది. సమర్‌కండ్, ఔటర్ మంగోలియా రెండు చోట్లా చైనీస్ మూలానికి చెందిన కళాకారులు ఉండేవారని చాంగ్‌చున్ రాసాడు. చెంఘిజ్ ఖాన్ మధ్య ఆసియాను జయించిన తర్వాత, విదేశీయులను ప్రభుత్వ పాలకులుగా నియమించాడు; చైనీస్, ఖారా-ఖితాయ్‌ (ఖితాన్స్) లను సమర్‌కండ్‌లోని తోటలు, పొలాల సహ-నిర్వాహకులుగా నియమించాడు. వాటిని నిర్వహించుకునేందుకు ముస్లింలను అనుమతించలేదు. ఖానేట్ క్రిస్టియన్ బిషప్రిక్స్ స్థాపనను అనుమతించింది.
తైమూర్ పాలన (1370-1405)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Samarkand_Shah-i_Zinda_general_view.JPG/220px-Samarkand_Shah-i_Zinda_general_view.JPG|ఎడమ|thumb| సమర్‌కండ్‌లోని షాఖి జిందా సమాధులు link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bibi-Khanym_Mosque_%288145400614%29.jpg/220px-Bibi-Khanym_Mosque_%288145400614%29.jpg|thumb| బీబీ-ఖానిమ్ ఫ్రైడే మసీదు, 1399-1404 1333లో సందర్శించిన ఇబ్న్ బటుటా, సమర్‌కండ్‌ను "అత్యుత్తమమైన, అత్యున్నతమైన నగరాలలో ఒకటి. అందంలో అత్యంత పరిపూర్ణమైనది" అని పేర్కొన్నాడు. పండ్ల తోటలకు జలరాట్నాల ద్వారా నీటిని సరఫరా చేస్తున్నట్లు కూడా ఆయన రాసాడూ.
తైమూరిడ్ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు పాలకుడు తైమూర్ (తామర్లేన్) 1370లో సమర్‌కండ్‌ను తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. తరువాతి 35 సంవత్సరాలలో, అతను నగరంలో చాలా భాగాన్ని పునర్నిర్మించాడు. సామ్రాజ్యం అంతటా ఉన్న గొప్ప కళాకారులు, హస్తకళాకారులతో నగరాన్ని నింపేసాడు. తైమూర్, కళల పోషకుడిగా ఖ్యాతిని పొందాడు. సమర్‌కండ్ ట్రాన్సోక్సియానా ప్రాంతానికి కేంద్రంగా మారింది. కళల పట్ల తైమూర్‌కు ఉన్న నిబద్ధత, అతను తన శత్రువులపై చూపిన నిర్దయతో పోలిస్తే, ప్రత్యేక కళాత్మక సామర్థ్యాలు ఉన్నవారి పట్ల అతను ఎంత దయను ప్రదర్శించాడో స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. కళాకారులు, హస్తకళాకారులు, వాస్తుశిల్పులను క్షమించి, తైమూర్ రాజధానిని మెరుగుపరచడానికి, అందంగా తీర్చిదిద్దడానికీ వారిని వాడుకున్నాడు.
తైమూర్ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులలో నేరుగా పాల్గొన్నాడు. అతని ఆలోచనలు నిర్మాణ కార్మికుల సాంకేతిక సామర్థ్యాలను మించిపోయేవి. నగరం నిరంతరం నిర్మాణాలు జేరుగుతూ ఉండేవి. ఫలితాలతో సంతృప్తి చెందకపోతే భవనాలను త్వరగా పూర్తి చేయమని, తిరిగి కట్టమనీ తైమూర్ ఆదేశించేవాడు. సమర్‌కండ్‌ను చేరుకునే మార్గాల్లో లోతైన గుంటలు తవ్వించాడూ. 5 mi చుట్టుకొలత గల గోడలు నగరం చుట్టూ నిర్మించాడు. ఈ సమయంలో, నగరంలో సుమారు 1,50,000 జనాభా ఉండేది. హెన్రీ III రాయబారి రూయ్ గొంజాలెజ్ డి క్లావిజో, 1403 - 1406 మధ్య కాలంలో సమర్‌కండ్‌లో ఉన్నాడు. నగరంలో అంతులేని నిర్మాణాలను అతను ధ్రువీకరించాడు. "సమర్‌కండ్ నగరంలో మేము సందర్శించిన మసీదులన్నింటిలో తైమూర్ నిర్మించిన మసీదు మాకు గొప్పదిగా అనిపించింది. " అని అతను రాసాడు.
ఉలుగ్బెక్ కాలం (1409-1449)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/Ulugh_Beg_Madrasa_%28220363337%29.jpeg/220px-Ulugh_Beg_Madrasa_%28220363337%29.jpeg|thumb| ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోని సమర్‌కండ్‌లో ఉలుగ్బెక్ మదర్సా 1417-1420లో, తైమూర్ మనవడు ఉలుగ్బెక్, సమర్‌కండ్‌లో ఒక మదర్సాను నిర్మించాడు. రెజిస్తాన్ నిర్మాణాల్లో ఇది మొదటి భవనం. ఉలుగ్బెక్ ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలోని ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు, గణిత శాస్త్రజ్ఞులను పెద్ద సంఖ్యలో ఈ మదర్సాకు ఆహ్వానించాడు. ఉలుగ్బెక్ ఆధ్వర్యంలో సమర్కండ్, మధ్యయుగ సైన్స్ కు ప్రపంచ కేంద్రాలలో ఒకటిగా మారింది. ఇక్కడ, 15 వ శతాబ్దం మొదటి భాగంలో, ఉలుగ్బెక్ ఆధ్వర్యంలో మొత్తం శాస్త్రీయ సమాజం ఉద్భవించింది. గియాసిద్దీన్ జంషిద్ కాషి, కజిజాడే రూమి, అల్-కుష్చి వంటి ప్రముఖ ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు, గణిత శాస్త్రవేత్తలను ఏకం చేసింది. విజ్ఞానశాస్త్రంలో ఉలుగ్బెక్ ప్రధాన ఆసక్తి, ఖగోళ శాస్త్రం. 1428లో ఉలుగ్బెక్ అబ్జర్వేటరీ నిర్మాణం పూర్తయింది. దాని ప్రధాన పరికరం గోడ క్వాడ్రంట్ - దీనికి సమానమైనది ప్రపంచంలోనే లేదు.
16-18 శతాబ్దాలు
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Registan_square_Samarkand.jpg/220px-Registan_square_Samarkand.jpg|thumb| రిజిస్తాన్, దాని మూడు [[మదరసా|మదర్సాలు . ఎడమ నుండి కుడికి: ఉలుగ్ బేగ్ మద్రాసా, తిల్యా-కోరి మద్రాసా, షేర్-దోర్ మద్రాసా.]] 1500లో, సంచార ఉజ్బెక్ యోధులు సమర్‌కండ్‌పై నియంత్రణ సాధించారు. షైబానిద్‌లు ఈ సమయంలో లేదా ఆ సమయానికి అటూఇటూగా నగర పాలకులుగా ఉద్భవించారు.
1501లో, సమర్‌కండ్‌ను చివరకు ఉజ్బెక్ రాజవంశం షైబానిడ్స్ నుండి ముహమ్మద్ షైబానీ ఆక్రమించాడు. ఈ నగరం కొత్తగా ఏర్పడిన "బుఖారా ఖానేట్"లో భాగమైంది. సమర్‌కండ్ ఈ రాజ్యానికి రాజధాని అయింది. ఇందులో ముహమ్మద్ షైబానీ ఖాన్‌కు పట్టాభిషేకం చేయబడింది. సమర్‌కండ్‌లో, ముహమ్మద్ షైబానీ ఖాన్ ఒక పెద్ద మదర్సాను నిర్మించమని ఆదేశించాడు. అక్కడ అతను శాస్త్రీయ, మతపరమైన వివాదాలలో పాల్గొన్నాడు. షైబానీ ఖాన్ మద్రాసా గురించిన మొదటి వార్త 1504 నాటిది (సోవియట్లు అధికారంలో ఉన్న సంవత్సరాల్లో దాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేసారు). షీబానీ ఖాన్, తన సోదరుడు మహమూద్ సుల్తాన్ జ్ఞాపకార్థం సమర్‌కండ్‌లో మదర్సాను నిర్మించాడని మహమ్మద్ సలీఖ్ రాశాడు. "మిక్మోన్-నామీ బుఖారా"లో ఫజ్లల్లాహ్ ఇబ్న్ రుజ్బిహాన్ మదర్సా యొక్క గంభీరమైన భవనం, దాని పూతపూసిన పైకప్పు, ఎత్తైన హుజ్రాలు, విశాలమైన ప్రాంగణం, మదర్సాను స్తుతిస్తూ ఒక పద్యాన్ని ఉటంకించాడు. చాలా సంవత్సరాల తర్వాత షీబానీ-ఖాన్ మదర్సాను సందర్శించిన జైన్ అడ్-దిన్ వాసిఫీ, మదర్సా యొక్క వరండా, హాలు, ప్రాంగణం విశాలంగా, అద్భుతంగా ఉన్నాయని తన జ్ఞాపకాలలో రాశాడు.
1540-1551లో సమర్‌కండ్‌లో పాలించిన మిర్జో ఉలుగ్‌బెక్ మనవడు కుచ్‌కుంజి ఖాన్ కుమారుడు అబ్దులతీఫ్ ఖాన్, మావెరన్నాహర్, షిబానిద్ రాజవంశపు చరిత్రలో నిపుణుడిగా పరిగణించబడ్డాడు. అతను కవులు, శాస్త్రవేత్తలను ఆదరించాడు. అబ్దులతీఫ్ ఖాన్ స్వయంగా ఖుష్ అనే మారుపేరుతో కవిత్వం రాశారు.
అష్టర్‌ఖనిద్ ఇమామ్ కులీ ఖాన్ (1611-1642) పాలనలో సమర్‌కండ్‌లో ప్రసిద్ధ నిర్మాణ కళాఖండాలు నిర్మించబడ్డాయి. 1612-1656లో, సమర్‌కండ్ గవర్నర్ యాలంగ్తుష్ బహదూర్ ఒక కేథడ్రల్ మసీదు, తిల్యా-కారీ మదర్సా, షెర్డోర్ మదర్సాలను నిర్మించారు.
అఫ్సర్ షాహన్‌షా నాదర్ షా దాడి తరువాత, 1720ల ప్రారంభంలో నగరం నిర్జనమైంది. 1599 నుండి 1756 వరకు, సమర్‌కండ్‌ను బుఖారా ఖనాటే యొక్క అష్ట్రఖానిడ్ శాఖ పరిపాలించింది.
18-19 శతాబ్దాల రెండవ సగం
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Mosque_Hazrat-Hyzr_%281%29.JPG/220px-Mosque_Hazrat-Hyzr_%281%29.JPG|కుడి|thumb| ఖజ్రత్ హిజ్ర్ మసీదు, 1854 1756 నుండి 1868 వరకు, దీనిని బుఖారా కు చెందిన మంగూద్ ఎమిర్లు పరిపాలించారు. ఉజ్బెక్ రాజవంశం యొక్క స్థాపకుడు, మాంగిట్స్, ముహమ్మద్ రఖిమ్ (1756-1758) పాలనలో నగరం పునరుజ్జీవన దశ ప్రారంభమైంది. అతను తన బలమైన-ఇష్టాయిష్టాలకు, సైనిక కళకూ ప్రసిద్ధి చెందాడు. మహమ్మద్ రఖింబీ సమర్‌కండ్‌ను పునరుద్ధరించడానికి కొన్ని ప్రయత్నాలు చేశాడు. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4_-_6.jpg/220px-%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4_-_6.jpg|ఎడమ|thumb| 1890లో సమర్కండ్
రష్యన్ సామ్రాజ్య కాలం
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/%27Claudius_Bombarnac%27_by_L%C3%A9on_Benett_28.jpg/170px-%27Claudius_Bombarnac%27_by_L%C3%A9on_Benett_28.jpg|కుడి|thumb| సమర్‌కండ్‌లోని బజార్ , జూల్స్ వెర్న్ నవల కోసం లియోన్ బెనెట్ యొక్క ఉదాహరణ 1868లో కల్నల్ కాన్‌స్టాంటిన్ పెట్రోవిచ్ వాన్ కౌఫ్‌మాన్ ఆధ్వర్యంలో కోటను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ఈ నగరం ఇంపీరియల్ రష్యన్ పాలనలోకి వచ్చింది. కొంతకాలం తర్వాత 500 మందితో కూడిన చిన్న రష్యన్ దండు ముట్టడించబడీంది. బుఖారాన్ ఎమిర్ పెద్ద కుమారుడు, తిరుగుబాటుదారుడు అయిన అబ్దుల్ మాలిక్ తురా, అలాగే షాహ్రిసాబ్జ్‌కు చెందిన బాబా బేగ్, కితాబ్‌కు చెందిన జురా బేగ్ ల నేతృత్వంలో జరిగిన ఈ ముట్టడిని రష్యన్లు తిప్పికొట్టారు. జనరల్ అలెగ్జాండర్ కాన్స్టాంటినోవిచ్ అబ్రమోవ్ మిలిటరీ ఓక్రుగ్ కు మొదటి గవర్నర్ అయ్యాడు. జెరావ్షాన్ నది వెంట, సమర్‌కండ్ పరిపాలనా కేంద్రంగా రష్యన్లు దీనిని స్థాపించారు. నగరం లోని ఈ రష్యన్ విభాగాన్ని ఈ పాయింట్ తర్వాత పాత నగరానికి ఎక్కువగా పశ్చిమాన నిర్మించారు.