హోమ్_రూల్_స్వరాజ్యోద్యమం
పూర్వోత్తర సందర్భాల చరిత్రాంశాలు
బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్రలో 20 శతాబ్దమున రెండవ దశాబ్ధములో (1909-1919) చాలా ప్రముఖమైన చరిత్రాంశములు కలిగియున్నవి. భారతీయులలో మేలుకున్న స్వతంత్ర కాంక్ష మరిపించుటకు రాజ్యతంత్రములతోకూడిన ఉపశమన చర్యగామింటో-మార్లే సంస్కరణలు (1909) ప్రవేశపెట్టిరి. ఆ సంస్కరణలవలన ముస్లిములు ఎన్నికలలో ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యము పొందిరి. అందుచే వీరి నాయకులు భవిష్యత్తులో తమ నియెజకవర్గములో ఓట్ల కోసము కాంగ్రెస్సు పొందుకోరక దూరముగానుండిరి. బ్రిటిష్ వారి విభజించి పాలించమన్నతీరుకు తగినట్లుగనే జరిగింది. 1907 లో జాతీయ కాంగ్రెస్సులో అతివాదులు మితవాదుల విభజనజరిగింది. అవి హోమ్ రూల్ లీగ్ స్థాపించునాటి దేశ పరిస్థితులు. 1907 సూరత్ కాంగ్రెస్సుమహా సభలో అతివాదులు మితవాదులగా ఆనాటి కాంగ్రెస్సు నాయకులు వేరుపడినందున ఆ రెండు పక్షముల కాంగ్రెస్సు నాయకులను తిరిగి కలుపుటకు అనీబిసెంటు హోమ్ రూల్ సంస్ధ ద్వారా ప్రయత్నించెను. కాని మితవాదుల పక్ష ప్రముఖ నాయకుడు దిన్షా వాచా కాంగ్రెస్స్ అతివాదుల మదత్తు అనిబిసెంటుకు కలిగియున్నదని ఆరోపించి హోమ్ రూల్ సంస్తకు కాంగ్ర్రెస్సు సహకారము నిరాకరించెను. అట్టి వివాదస్పద కాంగ్రెస్సు మదతును లెఖ్క చేయని అనిబిసెంటు ఒంటరి కృషివలననే ఆ హోమ్ రూల్ సంస్థ పురోగమించింది. 1915 లో మితవాద పక్షనాయకుడు ఫిరోజ్ షా మెహతా, గోపాల కృష్ణ గోఖలే చనిపోయినతరువాత మితవాదపక్ష కాంగ్రెస్సు అభ్యంతరములు తగ్గుముఖముపట్టినది. అప్పటినుండి స్వతంత్రసమరయోదమున కాంగ్రెస్సుకు చేదోడుగా హోమ్ రూల్ ఉద్యమము కొనసాగెను. భారతదేశము బ్రిటిష్ వారి నిరంకుశ పరిపాలన క్రింద వలసరాజ్యముగా కొనసాగుచుండగా ఆకాలమున ఐరోపా ఖండములో నెలకొనియున్న అంతర్జాతీయ పరిస్థితులు కూడా భారతీయులలో స్వరాజ్యకాంక్ష పెంపొందించుటకు కారణమైనవి. 1917 లో మాంటెగూ (Edwin Samuel Montagu) భారతదేశ యాత్రచేసి బ్రిటిష్ పార్లమెంటులో చేసిన ప్రకటన భారతదేశములో చాల ఉత్సాహము కలుగజేసినది (చూడు మాంటేగు-షెమ్సఫర్డు రాజ్యాంగ సంస్కరణ చట్టము ). గొప్ప స్వరాజ్య వాది అయిన అనీ బిసెంట్ కూడా మాంటెగూ పై ఉన్నతాభిప్రాయము కలిగి భారతదేశానికి కెనడా డొమీనియన్ మాదిరి అధినివేశ స్వరాజ్యము (డొమీనియన్ స్టేటస్ ) వచ్చునని ఆశించెను. దివ్యజ్ఞాన కార్యాక్రమాలు పక్కనపెట్టి ఆమె చేపట్టిన హోమ్ రూల్ సంస్థను బ్రిటిష్ ప్రభువులు మొదట్లో చులకనగా చూచినప్పటికి క్రమేణ ఆ ఉద్యమమువలన భారతదేశములో పెరుగుచున్న రాజకీయ పరిజ్ఞానము, తీవ్రమౌవుతున్న స్వరాజ్య కాంక్ష తత్ఫలితమైన రాజకీయ పరిణామములు బ్రిటిష్ ప్రభువులను కలవరపరచసాగెను. మద్రాసు రాష్ట్ర గవర్నర్ లార్డు పెంట్లాండ్ ఆమెను ఏవిదముగనైన అరికట్టదలచెను. మొదట ఆవిడ నడుపు పత్రికలపైన, తదుపరి ఆమె అనుచరులపైన ఆంక్షలు విధించెను. ఆమె ఫ్రారంభించిన ఉద్యమము భారతీయులకు స్వపరిపాలన కలుగజేయుట బ్రిటిష్సార్వభౌమత్వము క్రిందనేనని ఉద్ఘోషించినప్పటికిని ఆ లక్ష్యసాధనకు తీవ్రవాదక చర్యలు ప్రోత్సహించుచున్నదని నిందారోపణచేసి ఆమెను నిర్దుష్టమైన డిఫెన్సు ఆఫ్ ఇండియా చట్ట నిబందనల క్రింద మద్రాసు రాష్ట్ర గవర్నర్ ఉత్తర్వులు జారీచేసి 1917 జూన్16 తేదిన నిర్భందించిరి. ఆమెతో పాటుగ బి.పి. వాడియా ( దివ్యజ్ఞాన సమాజవేత్త, న్యూ ఇండియా పత్రిక సంపాదకుడు) జి.యస్ అరుండేల్ ( దివ్యజ్ఞాన సమాజవేత్త, రచయిత) ను గూడా ఉదకమండలము, కోయంబత్తూరు లలోని ఖారగారములందు నిర్భందించిరి. ఆమె విడుదలకొరకు దేశమున చాల ఆందోళనకార్యమములు గాందీజీ నాయకత్వములో జరిగిన మీదట ఆమెను 1917 సెప్టెంబరు లోవిడుదలచేసిరి. అటుపై అనిబిసెంటు 1917 కలకత్తా కాంగ్రెస్సు మహా సభకు అద్యక్షతవహించెను. 1919నుంచి అనిబిసెంటులో చిత్రమైన రాజకీయ పరివర్తన కలిగి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వముచేసిన మాంటెగు షెమ్సుఫర్డు సంస్కరణలకు మద్దతు పలుకనారంభించెను. క్రమేణ ఆమె రాజకీయనిర్యాణముతో పాటు ఆమెస్థాపించిన హోమ్ రూల్ లీగు కూడా ప్రాముఖ్యత కోల్పోయి కాంగ్రెస్సులో కలసిపోయింది.