గాంధీ-ఇర్విన్_సంధి
1930-1931 స్వరాజ్య ఉద్యమ చరిత్ర, ఇర్విన్ దొర గాంధీజీ తో సంధి చేసిన పరిస్థితులు
18 వ శతాబ్దము నుండి క్రమేణా రాజ్యతంత్రములు, అనేక యుద్ధములు, చేసి స్వతంత్ర రాజ్యములను కబళించి బ్రిటిష్ వారు వలసరాజ్య స్థాపనచేసి 19 వ శతాబ్దము మధ్య నుండి భారతదేశములోని కొన్ని ప్రాంతములను వలస రాజ్యముగా పరిపాలించ ప్రారంభించి శతాబ్దాంతమునకు యావద్భారతదేశమును బ్రిటిష్ ఇండియాగా చేసి పరిపాలన సాగించారు. 1857 సిపాయల విప్లవముతో పరిపాలనా యంత్రాంగము కట్టుదిట్టము చేసి తమ పరిపాలనతో అసంతృప్తి చెందిన వారికి ఉపశమనములుగా కొన్ని రాజకీయ సంస్కరణలు చేసి దేశాభివృధ్ది, ప్రజాక్షేమ కార్యక్రమములు కొన్ని చేశారు. కానీ 20 వ శతాబ్దారంభమములో భారతదేశములో జాతీయ చైతన్యము కలిగి స్వరాజ్యము కోసము ఉద్భవించిన పోరాటమనే అగ్నిమంటలు రగులుకుని, రాజకీయ పరిజ్ఞానము కలిగి జాతీయ కాంగ్రెస్ మహాసభ స్థాపింపబడి మహామేధావులైన జాతీయ నాయకులు ముందుకు వచ్చి (ఆటువంటి కొందరిని స్మరించక తప్పదు) సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, మహాదేవ గోవింద రానెడే, దాదాభాయి నౌరోజీ, అలెన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్ (ఎ.ఒ హ్యూమ్), గోపాలకృష్ణ గోఖలే, అనీబిసెంట్, బాలగంగాధర తిలక్ మార్గదర్శకత్వములో కొనసాగి 1920 నుండి మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ (గాంధీజీ) నాయకత్వములో స్వరాజ్య సంగ్రామము ముందుకు సాగుట మొదలైనది. అప్పటికే ఎందరో స్వతంత్రయోధుల జీవితములు స్వతంత్ర పోరాటముకోసము ఆహుతి కాబడినవి. భ్రిటిష్ ప్రభుత్వము ఎంత కఠినమైన చర్యలు తీసుకుంటున్నప్పటికీ, నానాటికీ బలపడుతున్న స్వరాజ్యోద్యమముల దృష్ట్యా ఇర్విన్ ప్రభుత్వము గాంధీజీతో సంధి చేయుట తటస్థించింది. గాంధీజీ భారతదేశానికి వచ్చే నాటికే (1915) ఇచ్చట స్వరాజ్యకాంక్ష, రాజకీయ పరిజ్ఞానము, జాతీయాభిమానములతో చైతన్యము కలిగినయున్నాయి (చూడు వందేమాతరం ఉద్యమము, హోమ్ రూల్ స్వరాజ్యోద్యమము, విప్లవోద్యమము). గాంధీగారు 1915 లో స్వరాజ్య చైతన్య రథములో ప్రవేశించిన కొద్ది కాలమునకే వచ్చిన రౌలట్ చట్టంను గూర్చి చైతన్యము తీసుకువచ్చుటకు గాంధీజీ గొప్ప ప్రచారము చేసి ఆ చట్టమును (బిల్లును) ఆపుచేయుటకు చేసిన ఆందోళనలకు నాయకత్వము వహించాడు. 1919 ఏప్రిల్ 6 తేదీన దేశంలో శాంతియుత హార్తాళ్ తో ఆందోళనలు జరిగెను. 1920లో బాలగంగాధర తిలక్ మరణించిన తరువాత నుండి గాంధీగారి నాయకత్వములో ఉద్బవించిన స్వరాజ్య పోరాటమునకు ప్రయోగించిన అహింసాయుత అస్త్రము; సత్యాగ్రహము. సత్యాగ్రహ సాధనకు అనేక ఉద్యమములు ఆరంభించెను. సహాయనికారణోద్యమము ( (non cooperation and civil disobedience movement), ఉప్పు సత్యాగ్రహము, విదేశ వస్తు బహిష్కరణ మొదలగునవి. గాంధీ-ఇర్విన్ సంధి జరిగేనాటి (1931) పరిస్థితులలో ప్రముఖమైన వాటిని వివరించక తప్పదు. 1929 డిసెంబరు మాసమున లాహోరు సదస్సులో కాంగ్రెస్ ప్రకటించిన లక్ష్యసాధన పూర్ణస్వరాజ్యము అందుకు చేపట్టిన ఉద్యమము సహాయనిరాకరణ (Civil Disobedience ) (1)1930 నాటి సహాయనిరాకరణోద్యమము: బ్రిటిష్ ప్రభుత్వపు నిరంకుశ వైఖరి మార్చుటకు గాంధీ చేపట్టిన మార్గము సత్యాగ్రహము ( నిజమును వక్కాణించుట). అహింసామార్గమునచేయు ఆందోళన విధానమునే భారతదేశానికి స్వరాజ్యము సంపాదించుటకు గాంధీజీ మూడు దశాబ్దములపాటు ( 1915 నుండి 1945 దాక) వివిధ పద్ధతులలో చేపట్టెను. గాంధీ చేపట్టిన సత్యాగ్రహ విధానములు ఆంగ్లములో non co-operation, civil disobedience అను మాటలకు తెలుగులో ఒకే పదములో సహాయనిరాకరణమని చెప్పినప్పటికిని వీటి వెనుకయున్న అర్థము, ఉద్దేశ్యము, ప్రభావములలో వ్యత్యాసముగలదు. (చూడు సత్యాగ్రహ చరిత్ర). 1920లో చేపట్టిన సహాయనిరాకరణము (non cooperation) ఉద్యమము. 1930లో గాందీ చేపట్టిన సహాయ నిరకరణము చట్ట ఉల్లంఘనమైన ఉద్యమము (రాజద్రోహముగా పరిగణింపబడినది). ఇది స్వరాజ్యము కోసము చేసిన పోరాటములో ఒక భాగము. భారతదేశపు రాజకీయములలో గాంధీజీ తొలి ప్రయత్నముగా 1917లో చంపారణలోని ఇండిగో సాగుచేయు రైతులపట్ల జరుగు అన్యాయపు కౌలుదారి అరికట్టుటకు చేసినది కూడా శాసనోల్లంఘనమే (జిల్లా మెజిస్ట్రేట్ ఉత్తర్వులను తిరస్కరించి జిల్లాలో ప్రవేశించి రైతుల వాంగ్మూలములు గ్రహించెను). అది రైతుల ఆర్థిక స్థితి బాగుపరచుటకు చేసినది (రాజద్రోహముగ పరిగణించబడేదు). గాంధీచేసిన మొట్టమొదటి చట్ట ఉల్లంఘన సహాయనిరాకరణ కార్యాచరణ అనవచ్చును (civil disobedience). 1930 మార్చి 12 వ తేదిన గాంధీ తన సహాయనిరాకరణోద్యమమును ఆరంభించి చట్ట ఉల్లంఘన చేయదలచినటుల ప్రకటించెను. వైస్రాయి లార్డు ఇర్విన్ మొదట ఆ ఉద్యమమును చులకనగా తీసుకుని వేచి చూడమను సిద్దాంతము వహించెను. కానీ గాంధీ ఆరంభించిన ఆ ఉద్యమము యావత్తు దేశమున విద్యత్ శక్తివలే ప్రాకి ప్రతి జిల్లాలోను అనేక గాంధీ ల నాయకత్వము క్రింద వేలాది ప్రజలు అవలంబించటం చూసి ఇర్విన్ ప్రభుత్వము తీవ్ర నిర్బంధ విధానము ప్రారంభించెను (2) ఉప్పు సత్యాగ్రహము: 1930 సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమము ముఖ్యముగా శాసనోల్లంఘన ఉద్యమము. గాంధీ నిశ్చయించిన ఉప్పుచట్ట తిరస్కారమే ఉప్పు సత్యాగ్రహమముగా ప్రసిధ్ధి చెందినది. ఉప్పు తయారు చేయు నిబంధనలను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వము వారు 1878నుండి శాసనముగా చేసి ఉప్పుతయారిని ప్రభుత్వపరముచేసిరి. వ్యక్తిగతముగా ఉప్పుతయారుచేయుట ఉప్పును కుదవపెట్టుట నేరాలు క్రింద పరిగణింపబడుతున్నాయి. అంతేకాక తమ లాభములు పెంచుకొనటకు ఉప్పుపై పన్నును అధికముచేసిరి. అట్టి ఆర్థికలాభాపేక్షతో కూడిన బ్రిటిష్ పభుత్వపు చట్టమును ఉల్లంఘించ నిశ్చయించి మార్చి2 వ తారీఖున ముందుగ వైస్రాయి ఇర్విన్ ప్రభువుకు తను చేయబోవు చట్ట ఉల్లంఘన వివరములు బహిరంగముగా వెల్లడించుతూ లేఖ వ్రాసెను. మహాత్మా గాంధీ మార్చి 12 తేది 1930న అహ్మదాబాదునుండి 78 మంది సబర్మతి ఆశ్రమవాసులతో 241 మైళ్ళ దూరమున భారతదేశ పశ్చమ సముద్రతీరమందుండిన దండి గ్రామమునకు బయలుదేరెను. ఉప్పుచట్టమును తిరస్కరించి శాసనోల్లంఘనము ప్రారంభించుటకు బయలుదేరిన గాంధీ దండియాత్ర స్వాతంత్ర్యసమరయోధములో అత్యంత ప్రముఖమైనది. అంతేకాక, సబర్మతి ఆశ్రమ సమీప గ్రామ సర్పంచి మొదలగు ఉద్యోగులను తమ ఉద్యోగములకు రాజీనామాలు చేయమన్న గాంధీ సందేశానికి స్పందనముగా వందలమంది రాజీనామాచేసి గ్రామపరిపాలనను స్థంబిపజెసిరి. గాంధీజీ దండి యాత్ర యావద్భారతదేశమును విద్యుతీకరించింది. దేశం కదిలింది. ఆ ఉద్యమములో ఉప్పుతయారుచేయుట కేవలము నామమాత్రమునకేననీ, అంతకంటే ముఖ్యమైన అపేక్షితమైనది ప్రభుత్వమును ధిక్కరించుటనియు గాందీ పేర్కొనెను. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమము ప్రజలలో చైతన్యము తీసుకువచ్చుట కొరకునుద్దేశించబడినదనీ, అయితే హింసాత్మకచర్యలు సంభవించునన్న విషయము చింతాజనకమైనదని వాపోయెను. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యమును ధిక్కరించు సహాయనిరాకరణోద్యమము 1920లో ప్రారంభించినప్పటికిని 1922లో జరిగిన చౌరి చౌరా సంఘటనలుతో ఆ సహాయనిరాకరణోద్యమమును గాంధీజీ ఆపివేశను. అటుతరువా మరల 1930లో ఈ ఉప్పుసత్యాగ్రహము విజయవంతమై నిరంకుశ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వమును రాజీకి తెప్పించింది. గాంధీజీ దండి యాత్రవలన భారతదేశమున కలిగిన స్పందన జవహర్లాల్ నెహ్రూ మాటలలో ఉల్లేఖన “the fire of a great resolve is in him, and surpassing love of his countrymen and love of truth that scorches, and love of freedom that inspires. And none that passes him can escape the spell, and men of common clay feel the spark of life. It is a long journey, for the goal is independence of India” ఉల్లేఖన (3) గాంధీజీకి మరోసారి చెరసాల శిక్ష: మార్చి 12న దండికి పాదయాత్రపై బయలుదేరిన గాంధీ బృందం ఏప్రిల్ 6వ తేది దండిలో ఉప్పు-చట్ట తిరస్కారముచేసి శాసనోల్లంఘన ప్రారంభిెచెను. మె నెల 5వ తారీకు నాటికి దండికి దగ్గరలో కరడి గ్రామమునకు చేరుకున్నారు. రెండు నెలల పాటు ( మార్చి, ఏప్రిల్) వైస్రాయి ఇర్విన్ ముందు వెనకాడిన తరువాత చివరకు 1827 సంవత్సరపు బొంబాయి రాష్ట్రపు నిర్బంద నియామక చట్టము క్రింద (విచారణగాని కారణముగాని తెలపనవసరములేని) నిర్బంధించి పూనె దగ్గరలో నున్న యర్వాడ కారాగారమునకు పంపించిరి. (4) విస్తరించబడిన సహాయనిరాకరణ పరిధి: గాంధీ కారాగారంలోనుండగ గాంధీ ఆరంభించిన సహాయనిరాకరణ ఉద్యమముయెక్క కార్యాచరణ పరిధిని మరింత విస్తృతము చేయుటకు కాంగ్రెస్సు సదస్సు తీర్మానించెను. (అ) ఉల్లంఘించవలసిన శాసనములు ఉప్పుచట్టముతోపాటు అడవుల సంబంధిత చట్టములు (ఇ) పన్నుల తిరస్కారము, ఉప్పు పన్నుతో పాటుగ రైతువారి పద్దతిలో కట్టవలసిన పన్నులను కూడా కట్టుటకు తిరస్కరించుట (ఉ) విదేశ వస్తు బహిష్కరణము విదేశ వస్త్రములు, విదేశ బ్యాంకులను, విదేశనౌకరవాణా సంస్థలను, విదేశీ బీమా వ్యాపార సంస్థలను బహిష్కరించుట. (4) మెత్తపడిన వైస్రాయి ఇర్విన్: గాంధీ సత్యాగ్రహము దానంతటదే విఫలమగునని రెండునెలలు వేచి చూచిన వైస్రాయి ఇర్విన్ దొర గాంధీ ప్రారంభించిన సత్యాగ్రహము అంతరించిపోవుటకు బదులు పెనుభూతమంత పెద్దదై దేశవ్యాప్తి చెందేటప్పటికి తన రాజనీతి మార్చి గాంధీ తరఫున ఉదారవాదులు తేజ్ బహదుర్ శాప్రు, జయకర్ జరిపిన రాయబారములతోను, ఇంగ్లండులోని లేబరు పార్టి ప్రభుత్వ మంత్రిమండలి ఇండియా రాజ్యాంగమంత్రి వెడ్జివుడ్ బెన్న్ యొక్క సలహా- సహకారముతో మనసు మార్చుకుని గాంధీని విడుదలచేయుటకు అనుమతించిన మీదట జనవరి 25, 1931న గాంధీని విడుదలచేసిరి. అటు తరువాత ఫిబ్రవరి 17 నుంచి కొన్ని రోజుల పాటు వైస్రాయి ఇర్విన్ - గాంధీ మధ్య సంప్రతింపులు జరిగినవి.