cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
మిఖాయిల్ గోర్బచేవ్
సిపిఎస్‌యు ప్రధాన కార్యదర్శి
thumb|గోర్బచేవ్ 1985 లో స్విట్జర్లాండ్‌లోని జెనీవాలో జరిగిన ఒక శిఖరాగ్ర సమావేశంలో 1985 మార్చి 10 న చెర్నెంకో మరణించాడు. గ్రోమికో గోర్బచేవ్‌ను తదుపరి ప్రధాన కార్యదర్శిగా ప్రతిపాదించాడు; దీర్ఘకాల పార్టీ సభ్యునిగా గ్రోమికో చేసిన సిఫార్సుకు కేంద్ర కమిటీలో చాలా విలువ ఉంది. గోర్బచేవ్ ప్రధాన కార్యదర్శిగా తన నామినేషనుకు చాలా వ్యతిరేకత ఉంటుందని అనుకున్నాడు. కాని చివరికి మిగిలిన పొలిట్‌బ్యూరో అంతా అతడికి మద్దతు ఇచ్చింది. చెర్నెంకో మరణం తరువాత, పొలిట్‌బ్యూరో గోర్బచేవ్‌ను తన వారసుడిగా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నుకుంది. గోర్బచేవ్ సోవియట్ యూనియన్‌కు ఎనిమిదవ నాయకుడయ్యాడు. తరువాతి కాలంలో చాలా తీవ్రమైన సంస్కరణలు చేపట్తబోతున్నాడని అప్పుడెవరూ ఊహించి ఉండరు. సోవియట్ ప్రజల్లో గోర్బచేవ్ బాగా ప్రఖ్యాతి ఉన్న వ్యక్తి కానప్పటికీ, కొత్త నాయకుడు వృద్ధుడూ, రోగిష్ఠీ కాడని తెలిసి ప్రజలు ఊపిరి పీల్చుకున్నారు. నాయకుడైన తరువాత, మార్చి 14 న రెడ్ స్క్వేర్‌లో జరిగిన చెర్నెంకో అంత్యక్రియల్లో మొదటిసారి గోర్బచేవ్ కనిపించాడు. ఎన్నికైన రెండు నెలల తరువాత, మొదటిసారి అతడు మాస్కో నుండి బయటపడ్డాడు. లెనిన్‌గ్రాడ్ వెళ్ళి, అక్కడ సమావేశమైన జనాలతో మాట్లాడాడు. జూన్‌లో యుక్రెయిన్, జూలైలో బేలారస్, సెప్టెంబరులో ట్యూమెన్ ఓబ్లాస్ట్ లలో పర్యటించాడు. స్థానిక సమస్యల పరిష్కారం కోసం మరింత బాధ్యత తీసుకోవాలని ఈ ప్రాంతాల్లోని పార్టీ సభ్యులకు పిలుపు నిచ్చాడు.
తొలినాళ్ళు: 1985-1986
గోర్బచేవ్ నాయకత్వ శైలి అతడి పూర్వీకుల కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. అతడు వీధిలో ఆగి, పౌరులతో మాట్లాడతాడు. 1985 రెడ్ స్క్వేర్ సెలవు వేడుకల్లో తన ఫోటోను ప్రదర్శించడాన్ని నిషేధించాడు. పొలిట్‌బ్యూరో సమావేశాలలో స్పష్టమైన, బహిరంగ చర్చలను ప్రోత్సహించాడు. పశ్చిమ దేశాలకు, గోర్బచేవ్ మరింత మితమైన, తక్కువ ప్రమాదకరమైన సోవియట్ నాయకుడిగా కనబడ్డాడు. పాశ్చాత్య ప్రభుత్వాలను తప్పుడు భద్రతా భావనలోకి నెట్టడానికి ఇది ఒక చర్య అని కొంతమంది పాశ్చాత్య వ్యాఖ్యాతలు భావిస్తూంటారు. అతడి భార్య అతడికి సన్నిహిత సలహాదారు. విదేశీ పర్యటనలలో అతడితో ఉంటూ అనధికార "ప్రథమ మహిళ" పాత్రను పోషించింది. అలా ఆమె బహిరంగంగా కనబడడం సోవియట్ సంప్రదాయాన్ని ఉల్లంఘించడమే. అది కొందరికి ఆగ్రహాన్ని కలిగించింది. అతడి ఇతర సన్నిహితులు జార్జీ షఖ్నజారోవ్, అనటోలీ చెర్నియేవ్.
పొలిట్‌బ్యూరో తనను పదవి నుంచి తొలగించగలదనీ, పొలిట్‌బ్యూరోలో ఎక్కువ మంది మద్దతుదారులు లేకుండా మరింత తీవ్రమైన సంస్కరణలను కొనసాగించలేననీ గోర్బచేవ్‌కు తెలుసు. పోలిట్‌బ్యూరో నుండి పలు వృద్ధ సభ్యులను తొలగించ దలచి, గ్రిగొరీ రోమనోవ్, నికోలాయ్ టిఖోనోవ్, విక్టర్ గిషిన్ లను రిటైరయేందుకు ప్రోత్సహించాడు. గ్రోమికోను రాజ్యాధినేతగా చేసి, ఉత్సవ విగ్రహంలా కూర్చోబెట్టాడు. అతడి స్థానంలో విదేశాంగ విధాన బాధ్యతలను తన అనుచరుడు ఎడువార్డో షెవర్దనడ్జెకు అప్పజెప్పాడు. యాకోవ్లెవ్, అనటోలీ లుక్యనోవ్, వదీమ్ మెద్వెదేవ్ వంటి అనుచరులకు కూడా ప్రమోషనిచ్చాడు. గోర్బచేవ్ ప్రమోషను ఇచ్చిన వారిలో బోరిస్ యెల్ట్‌సిన్ కూడా ఒకడు. 1985 జూలైలో అతణ్ణి కేంద్ర కమిటీ కార్యదర్శిగా నియమించాడు. వీరిలో చాలామంది బ్రెజ్నెవ్ కాలంలో నిస్పృహ పాలైన, ఉన్నత విద్యావంతులైన అధికారులే. గోర్బచేవ్ తన మొదటి సంవత్సరంలో, సచివాలయంలోని 23 విభాగాధిపతులలో 14 మందిని మార్చేసి, ఒక సంవత్సరంలోనే పొలిట్‌బ్యూరోలో తన ఆధిపత్యాన్ని నెలకొల్పుకున్నాడు. ఈ విషయంలో గోర్బచేవ్, స్టాలిన్ కంటే, కృశ్చేవ్, బ్రెజ్నెవ్ ల కంటే వేగంగా వెళ్ళాడు.
దేశీయ విధానాలు
thumb|తూర్పు జర్మనీ పర్యటన సందర్భంగా 1986 ఏప్రిల్ లో [[బ్రాండెన్‌బర్గ్ గేట్ వద్ద గోర్బచేవ్ ]] గోర్బచేవ్ పెరెస్త్రోయికా అనే పదాన్ని 1984 మార్చిలో తొలిసారి బహిరంగంగా ఉపయోగించాడు. ఆ తరువాత పదేపదే ప్రస్తావించాడు సమాజాన్ని, ఆర్థిక వ్యవస్థనూ పునర్నిర్మించడానికి అవసరమైన సంక్లిష్ట సంస్కరణల మార్గంగా అతడు పెరెస్త్రోయికాను చూశాడు. దేశంలో ఉన్న తక్కువ ఉత్పాదకత, అధమ స్థాయి పని సంస్కృతి, నాణ్యత లేని వస్తువుల తయారీ వంటి వాటి పట్ల అతడు ఆందోళన చెందాడు; అనేక మంది ఆర్థికవేత్తలు చెప్పినట్లు తన దేశం ద్వితీయ స్థాయి శక్తిగా మారుతుందేమోనని భయపడ్డాడు. పెరెస్త్రోయికాలోని తొలి దశ ఉస్కోరేనియే ("త్వరణం"). ఈ పదాన్ని తన నాయకత్వంలోని మొదటి రెండు సంవత్సరాల్లో క్రమం తప్పకుండా ఉపయోగించాడు. సోవియట్ యూనియన్, ఉత్పత్తికి సంబంధించిన అనేక రంగాలలో అమెరికా కంటే వెనకబడి ఉండేది. కానీ ఉస్కోరేనియే పారిశ్రామిక ఉత్పత్తిని వేగవంతం చేసి 2000 నాటికి అమెరికాతో సరితూగేలా చేస్తుందని గోర్బచేవ్ పేర్కొన్నాడు. 1985-90 పంచవర్ష ప్రణాళికలో యంత్ర నిర్మాణాన్ని 50 నుండి 100% వరకూ విస్తరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచడానికి, అతడు ఐదు మంత్రిత్వ శాఖలనూ, ఒక రాష్ట్ర కమిటీనీ ఒకే సంస్థ అయిన అగ్రోప్రోమ్‌లో విలీనం చేశాడు. అయితే, 1986 చివరి నాటికి ఈ విలీనం విఫలమైందని అంగీకరించాడు.
సోవియట్ యూనియన్లో, 1950 - 1985 మధ్య మద్యపానం క్రమంగా పెరిగింది. 1980 ల నాటికి, తాగుడు ఒక పెద్ద సామాజిక సమస్యగా మారింది. మద్యపానాన్ని పరిమితం చేయడానికి ఆండ్రోపోవ్ ఒక ప్రచారాన్ని ప్లాన్ చేశాడు. ఈ ప్రచారం ఆరోగ్యాన్ని, పని సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తుందని నమ్మిన గోర్బచేవ్, భార్య ప్రోత్సాహంతో దాన్ని అమలు చేసాడు. ఆల్కహాల్ ఉత్పత్తి 40 శాతం తగ్గింది, చట్టపరంగా మద్యపానం సేవించే వయసు 18 నుండి 21 కి పెంచారు. మద్యం ధరలు పెంచారు. మధ్యాహ్నం 2 గంటకు ముందు అమ్మడాన్ని నిషేధించారు. కార్యాలయంలో, బహిరంగంగా మద్యపానం చేసినా, ఇళ్లలో తయారు చేసినా కఠినమైన జరిమానాలు విధించారు. నిగ్రహాన్ని ప్రోత్సహించడానికి ఆల్-యూనియన్ వాలంటరీ సొసైటీ ఫర్ ది స్ట్రగుల్ ఫర్ టెంపరెన్స్ ఏర్పడింది; మూడు సంవత్సరాలలో దీనిలో కోటీ నలభై లక్షలకు పైగా సభ్యులయ్యారు. ఫలితంగా 1986 - 1987 మధ్య నేరాల రేట్లు తగ్గాయి, ఆయుర్దాయం కొద్దిగా పెరిగింది. అయితే, నాటుసారా ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరిగింది. ఈ సంస్కరణ సోవియట్ ఆర్థిక వ్యవస్థకు పెను భారమైంది. 1985 - 1990 మధ్య US $ 100 బిలియన్ల నష్టాన్ని కలిగించింది. తరువాతి కాలంలో గోర్బచేవ్, ఈ ప్రచారాన్ని పొరపాటుగా భావించాడు. 1988 అక్టోబరులో ఈ కార్యక్రమానికి ముగింపు పలికారు. ఆ తరువాత, ఉత్పత్తి మునుపటి స్థితికి రావడానికి చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది. 1990 1993 మధ్య రష్యాలో మద్యపానం విపరీతంగా పెరిగింది.
తన నాయకత్వం యొక్క రెండవ సంవత్సరంలో, గోర్బచేవ్ గ్లాస్‌నోస్త్ ("బహిరంగత") గురించి మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు. డోడర్, బ్రాన్‌స్టన్ ల ప్రకారం, దీని అర్థం "ప్రభుత్వ వ్యవహారాలలో ఎక్కువ బహిరంగత. నిష్కాపట్యం, రాజకీయ చర్చలలో, పత్రికలలో, సోవియట్ సంస్కృతిలో విభిన్నమైన, కొన్నిసార్లు విరుద్ధమైన అభిప్రాయాల పరస్పర చర్య కోసం." సంస్కర్తలను ప్రముఖ మీడియా పదవుల్లోకి ప్రోత్సహిస్తూ, సెర్గీ జాలిగిన్‌ను నోవీ మిర్ పత్రిక అధిపతిగా, యెగోర్ యాకోవ్లెవ్‌ను మాస్కో న్యూస్ సంపాదకుడిగా తీసుకువచ్చాడు. చరిత్రకారుడు యూరీక్ అఫనాసియేవ్‌ను స్టేట్ హిస్టారికల్ ఆర్కైవ్ ఫ్యాకల్టీకి డీన్‌గా నియమించాడు. అక్కడ నుండి అఫనాసియేవ్ రహస్య ఆర్కైవ్‌లను తెరిచేందుకు, సోవియట్ చరిత్రను పునర్మూల్యాంకనం చేసేందుకూ ఒత్తిడి చేసాడు. ఆండ్రీ సఖరోవ్ వంటి ప్రముఖ అసమ్మతివాదులు అంతర్గత బహిష్కరణ నుండీ, జైళ్ళ నుండి విడుదలయ్యారు. పెరెస్త్రోయికాను అమలు చేసేందుకు అవసరమైన చర్యగా గ్లాస్‌నోస్త్‌ను గోర్బచేవ్ చూశాడు. సోవియట్ ప్రజలకు దేశ సమస్యల గురించి తెలియజేసి, వారిని అప్రమత్తం చేయడం ద్వారా సమస్యలను పరిష్కరించడానికి అతడు చేసే ప్రయత్నాలకు వారు మద్దతు ఇస్తారనే అతడు భావించాడు. మేధావి వర్గం దీన్ని మెచ్చింది, గోర్బచేవ్‌కు మద్దతు పలికింది. గ్లాస్‌నోస్త్‌తో దేశంలో అతడి ప్రజాదరణ పెరిగింది. కానీ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ లోని అతివాదులకు ఆందోళన కలిగించింది. కొత్తగా వచ్చిన మాట్లాడే స్వేచ్ఛ, పత్రికా స్వేచ్ఛ, వీటి పర్యవసానంగా దేశ గతం గురించి వెల్లడైన విశేషాలూ చాలా మంది సోవియట్ పౌరులకు అసౌకర్యం కలిగించాయి.
గోర్బచేవ్ తన సంస్కరణల విషయంలో వెళ్ళాల్సినంత దూరం వెళ్ళడం లేదని పార్టీలో కొందరు భావించారు; వారిలో ఒక ప్రముఖ విమర్శకుడు బోరిస్ యెల్ట్‌సిన్. అతడు 1985 నుండి వేగంగా ఎదిగి, మాస్కో నగరానికి నేత అయ్యాడు. ప్రభుత్వంలోని చాలా మంది సభ్యుల మాదిరిగానే, గోర్బచేవ్ కూడా యెల్ట్‌సిన్ పై సంశయాత్మకంగా ఉండేవాడు. అతడు స్వీయ ఎదుగుదలలోనే నిమగ్నమై ఉన్నాడని నమ్మాడు. గోర్బచేవ్‌ను యెల్ట్‌సిన్ విమర్శించాడు, అతన్ని తన స్వంత గ్రూపు పోషకుడిగా భావించాడు. 1986 ప్రారంభంలో, యెల్ట్‌సిన్ పొలిట్‌బ్యూరో సమావేశాలలో గోర్బచేవ్ పై చాటుమాటు విమర్శలు చేయడం మొదలుపెట్టాడు. ఫిబ్రవరిలో జరిగిన ఇరవై-ఏడో పార్టీ కాంగ్రెస్ లో, యెల్ట్‌సిన్ మరింత లోతైన సంస్కరణలు జరగాలని పిలుపు నిచ్చాడు. గోర్బచేవ్‌ను పేరుపెట్టి విమర్శించకుండా, ప్రస్తుతం ఓ కొత్త రకపు వ్యక్తిపూజ రూపుతీసుకుంటోందని ఆరోపించాడు. దీనిపై గోర్బచేవ్, ఇతర ప్రతినిధుల ప్రతిస్పందనలను ఆహ్వానించాడు. దాంతో అక్కడ హాజరైనవారు యెల్ట్‌సిన్‌ను చాలా గంటల పాటు బహిరంగంగా విమర్శించారు. ఆ తరువాత, గోర్బచేవ్ కూడా యెల్ట్‌సిన్‌ను విమర్శిస్తూ, అతడు తన స్వార్థం మాత్రమే చూసుకుంటాడనీ, అతడొక "రాజకీయంగా నిరక్షరాస్యుడ" నీ ఆరోపించాడు. దాంతో యెల్ట్‌సిన్ మాస్కో బాస్ పదవికీ, పొలిట్‌బ్యూరో సభ్యత్వానికీ రాజీనామా చేశాడు. ఈ దశ నుండి, ఆ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న ఉద్రిక్తతలు పరస్పర ద్వేషంగా రూపు తీసుకున్నాయి.
1986 ఏప్రిల్లో చెర్నోబిల్ విపత్తు సంభవించింది. వెంటనే, ఈ సంఘటనను తక్కువ చేయడానికి అధికారులు గోర్బచేవ్‌కు తప్పు సమాచారం ఇచ్చారు. విపత్తు తీవ్రత స్పష్టంగా తెలిసాక, చెర్నోబిల్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతం నుండి 3,36,000 మందిని తరలించారు. ఈ విపత్తు "గోర్బచేవ్‌కూ, సోవియట్ పాలనకూ ఒక మలుపు" అని టౌబ్‌మాన్ గుర్తించాడు. ఇది జరిగిన చాలా రోజుల తరువాత, అతడు దేశానికి టెలివిజన్ నివేదిక ఇచ్చాడు. సోవియట్ సమాజంలో వ్యాపించి ఉన్న నాణ్యతలేని పనితనం, కార్యాలయంలో జడత్వం వంటి సమస్యలకు ఈ విపత్తే సాక్ష్యం అని అతడు చెప్పాడు తరువాతి కాలంలో గోర్బచేవ్ ఈ సంఘటన గురించి ప్రస్తావిస్తూ, సోవియట్ యూనియన్‌లో అసమర్థత, కప్పిపుచ్చడం ఏ స్థాయిలో ఉందో చెర్నోబైల్ సంఘటనతో తనకు అర్థమైందని అన్నాడు. ఏప్రిల్ నుండి సంవత్సరాంతం వరకూ ఆహార ఉత్పత్తి, బ్యూరోక్రసీ, మిలిటరీ డ్రాఫ్ట్, పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న జైలు పక్షులు వంటి వాటితో సహా సోవియట్ వ్యవస్థపై గోర్బచేవ్ విమర్శలు గుప్పించాడు.
విదేశాంగ విధానం
thumb|1986లో ఐస్లాండ్‌లో అమెరికా అధ్యక్షుడు రీగన్, గోర్బచేవ్ సమావేశం 1985 మేలో సోవియట్ విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖకు చేసిన ప్రసంగంలో - ఓ సోవియట్ నాయకుడు తన దేశ దౌత్యవేత్తలను ఉద్దేశించి ప్రసంగించడం అదే తొలిసారి - గోర్బచేవ్ విదేశాంగ విధానం యొక్క "సమూల పునర్నిర్మాణం" గురించి మాట్లాడాడు. అతడి నాయకత్వం ఎదుర్కొంటున్న ఒక ప్రధాన సమస్య ఆఫ్ఘన్ సివిల్ వార్లో సోవియట్ ప్రమేయం. అప్పటికి ఇది ఐదేళ్ళుగా సాగుతోంది. యుద్ధ సమయంలో, సోవియట్ సైన్యానికి భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ప్రజల్లోను, సైనికుల్లోనూ సోవియట్ ప్రమేయం పట్ల చాలా వ్యతిరేకత ఉంది. నాయకుడైన తరువాత, ఆ యుద్ధం నుండి వైదొలగడం ఒక ముఖ్యమైన ప్రాథమ్యంగా గోర్బచేవ్ భావించాడు. 1985 అక్టోబరులో, అతడు ఆఫ్ఘన్ మార్క్సిస్ట్ నాయకుడు బబ్రక్ కర్మాల్‌తో సమావేశమయ్యాడు. అతడి ప్రభుత్వానికి విస్తృతంగా ప్రజల మద్దతు లేకపోవడాన్ని గుర్తించమనీ, ప్రతిపక్షాలతో అధికారాన్ని పంచుకునే ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకోవాలనీ కోరాడు. ఆ నెలలో, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి సైనిక దళాలను ఉపసంహరించుకోవాలని గోర్బచేవ్ తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని పొలిట్‌బ్యూరో ఆమోదించింది. కానీ, 1989 ఫిబ్రవరి నాటికి గానీ దళాల ఉపసంహరణ పూర్తి కాలేదు.
ప్రచ్ఛన్న యుద్ధంలో ఉద్రిక్తతలు పెరిగిన కాలాన్ని గోర్బచేవ్ వారసత్వంగా పొందాడు. అమెరికాతో సంబంధాలను బాగా మెరుగుపర్చాల్సిన అవసరం ఉందని అతడు గట్టిగా నమ్మాడు; అణు యుద్ధం జరిగే అవకాశం పట్ల అతడు భీతిల్లాడు. ఆయుధ పోటీలో సోవియట్ యూనియన్ గెలిచే అవకాశం లేదని అతడికి తెలుసు. సైన్యంపై అలాగే ఖర్చు పెట్టుకుంటూ పోతే తాను తలపెట్టిన దేశీయ సంస్కరణలకు హానికరమని భావించాడు. అణు యుద్ధం అవకాశం పట్ల రోనాల్డ్ రీగన్ కూడా లోలోపల భయపడినా బహిరంగంగా మాత్రం ఉద్రిక్తతలు తగ్గడానికి సుముఖంగా లేనట్లు కనిపించాడు. సౌమనస్యాన్ని పక్కన పెట్టాడు, ఆయుధాల నియంత్రణను పట్టించుకోలేదు, ఆయుధ సేకరణ చేసాడు, సోవియట్ యూనియన్‌ను "దుష్ట సామ్రాజ్యం" (ఈవిల్ ఎంపైర్) అని పిలిచాడు.
గోర్బచేవ్, రీగన్ లిద్దరూ ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం గురించి చర్చించడానికి ఒక శిఖరాగ్ర సమావేశం జరపాలని కోరుకున్నారు. కాని ఇటువంటి చర్య పట్ల ఇద్దరూ తమ తమ ప్రభుత్వాలలో కొంత వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్నారు. చివరికి 1985 నవంబరులో స్విట్జర్లాండ్ లోని జెనీవాలో ఈ సమావేశం నిర్వహించడానికి ఇరు దేశాలూ ఆమోదించాయి. ఈ సన్నాహకాల్లో భాగంగా గోర్బచేవ్, అమెరికా వారి నాటో మిత్రులతో సత్సంబంధాలు నెలకొల్పుకోవాలని తలచాడు. 1985 అక్టోబరులో ఫ్రాన్స్ సందర్శించి, అధ్యక్షుడు ఫ్రాంకోయిస్ మిట్టరాండ్‌ను కలిసాడు. జెనీవా శిఖరాగ్ర సమావేశంలో, గోర్బచేవ్, రీగన్ల మధ్య చర్చలు కొన్నిసార్లు వేడెక్కాయి. గోర్బచేవ్ తొలుత నిరాశకు గురయ్యాడు, అమెరికా అధ్యక్షుడు "నేను చెప్పేది అసలు వింటున్నట్లే లేదు". ఆఫ్ఘనిస్తాన్, నికరాగువాలో జరిగిన సంఘర్షణలు, మానవ హక్కుల సమస్యలపై చర్చించడంతో పాటు, వాళ్ళిద్దరూ యుఎస్ స్ట్రాటజిక్ డిఫెన్స్ ఇనిషియేటివ్ (ఎస్‌డిఐ - దీన్నే స్టార్ వార్స్ అని పిలిచేవారు) గురించి చర్చించింది. ఎస్‌డిఐని గోర్బచేవ్ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. వీరిద్దరి భార్యలు కూడా సమావేశమై శిఖరాగ్రంలో కలిసి గడిపారు. అణు యుద్ధాన్ని నివారించడానికి సంయుక్తంగా బద్ధులౌతూ సమావేశం ముగిసింది. మరో రెండు సార్లు, 1986 లో వాషింగ్టన్ DC లోను, 1987 లో మాస్కోలోనూ, సమావేశమవ్వాలని కూడా తీర్మనించారు. సమావేశ పరిణామాల గురించి ఇతర వార్సా ఒప్పంద నాయకులకు తెలియజేయడానికి గోర్బచేవ్ ప్రాగ్ వెళ్ళాడు. ఎడమ|thumb|తూర్పు జర్మనీకి చెందిన ఎరిక్ హోనెక్కర్‌తో గోర్బచేవ్. ప్రైవేటుగా ఉండగా గోర్బచేవ్ చెర్నేవ్‌తో, హోనెక్కర్ ఒక "స్కమ్‌బ్యాగ్" అని చెప్పాడు. 20 వ శతాబ్దం చివరి నాటికి ప్రపంచంలోని అణ్వాయుధాలన్నిటినీ రద్దు చేయడానికి మూడు దశల కార్యక్రమాన్ని గోర్బచేవ్ 1986 జనవరిలో బహిరంగంగా ప్రతిపాదించాడు. అక్టోబరులో ఐస్‌లాండ్‌లోని రేక్‌యవిక్‌లో రీగన్‌తో సమావేశమవడానికి ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. రీగన్ ఎస్డిఐ అమలు చెయ్యడం ఆపాలనీ, ఆపుతానని హామీ ఇస్తే దానికి బదులుగా సోవియట్ల దీర్ఘ శ్రేణి అణు క్షిపణులను 50% తగ్గించడంతో సహా రాయితీలు ఇవ్వడానికి సిద్ధమనీ చెప్పాడు. అణ్వాయుధాలను రద్దు చేయాలనే ఉమ్మడి లక్ష్యంతో ఇరువురు నాయకులు అంగీకరించినా, రీగన్ ఎస్డిఐ కార్యక్రమాన్ని ముగించడానికి నిరాకరించడంతో ఎటువంటి ఒప్పందమూ కుదరలేదు. శిఖరాగ్ర సమావేశం తరువాత, రీగన్ మిత్రదేశాలు చాలా మంది, అణ్వాయుధాలను రద్దు చేయాలనే ఆలోచనతో ముందుకు పోతున్నందుకు అతణ్ణి విమర్శించారు. అదే సమయంలో గోర్బచేవ్ పొలిట్‌బ్యూరోతో మాట్లాడుతూ, రీగన్ "ఆదిమ మానవుడు, గుహల్లో జీవించేవాడు, మేధోపరంగా బలహీనుడ"ని చెప్పాడు.
అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలతో తన సంబంధాలలో, గోర్బచేవ్ చాలా మంది నాయకులను విప్లవాత్మక సోషలిస్ట్ భావాలనూ సోవియట్ అనుకూల వైఖరినీ పైకి ప్రవచిస్తూ ఉండే - లిబియా గడ్డాఫీ, సిరియా హఫీజ్ అల్-అస్సాద్ వంటివారిని చూచి విసుగెత్తాడు. కానీ, భారత ప్రధానమంత్రి, రాజీవ్ గాంధీతో అతడికి ఉత్తమ వ్యక్తిగత సంబంధా లుండేవి. మార్క్సిస్టు-లెనినిస్టులు పాలించే ఈస్టర్న్ బ్లాక్ దేశాలతోను, ఉత్తర కొరియా, వియత్నాం, క్యూబా వంటి దేశాలతోనూ కూడిన సామ్యవాద శిబిరం, సోవియట్ ఆర్థిక వ్యవస్థపై ఒక భారమని అతడు భావించాడు. సోవియట్ యూనియన్ నుండి వస్తువులను తీసుకుపోవడమే తప్ప, వాళ్ళు తిరిగి ఇచ్చింది పెద్దగా లేదని అతడు భావించాడు. సోవియట్లతో సంబంధాలను తెంచుకుని స్వంత సంస్కరణలను చేపట్టిన మార్క్సిస్టు చైనాతో మెరుగైన సంబంధాలు నెలకొల్పుకోవాలని గోర్బచేవ్ కోరుకున్నాడు. 1985 జూన్‌లో, ఆ దేశంతో 14 బిలియన్ అమెరికా డాలర్ల ఐదేళ్ల వాణిజ్య ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. 1986 జూలైలో, సోవియట్-చైనా సరిహద్దులో దళాలను తగ్గించాలని ప్రతిపాదించాడు. చైనాను "గొప్ప సోషలిస్ట్ దేశమ"ని ప్రశంసించాడు. ఆసియా అభివృద్ధి బ్యాంకులో సభ్యత్వం కావాలని, పసిఫిక్ దేశాలతో, ముఖ్యంగా చైనా జపాన్‌లతో సత్సంబంధాలు పెట్టుకోవాలన్న తన కోరికను అతడు స్పష్టం చేశాడు.
దేశీయ సంస్కరణలు
thumb|గోర్బచేవ్, 1987 లో 1987 జనవరిలో, గోర్బచేవ్ సెంట్రల్ కమిటీ ప్లీనానికి హాజరయ్యాడు. అక్కడ విస్తృతమైన అవినీతిని విమర్శిస్తూ, పెరెస్త్రోయికా గురించి, ప్రజాస్వామ్యీకరణ గురించీ మాట్లాడాడు. అతడు తన ప్రసంగంలో బహుళ-పార్టీ ఎన్నికలను అనుమతించే ప్రతిపాదనను చేర్చాలని ముందు భావించాడు గానీ, తరువాత వద్దనుకున్నాడు. ప్లీనం తరువాత, ప్రభుత్వాధికారులు, ఆర్థికవేత్తలతో జరిపిన చర్చల్లో ఆర్థిక సంస్కరణలపై తన దృష్టిని కేంద్రీకరించాడు. చాలా మంది ఆర్థికవేత్తలు ఆర్థిక వ్యవస్థపై మంత్రిత్వశాఖ నియంత్రణలను తగ్గించాలనీ, ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని సంస్థలు తమ లక్ష్యాలను తామే నిర్దేశించుకునేందుకు అనుమతించాలనీ ప్రతిపాదించారు; రిజ్కోవ్ వంటి ప్రభుత్వ ప్రముఖులు దీన్ని సందేహించారు. జూన్‌లో, గోర్బచేవ్ ఆర్థిక సంస్కరణపై తన నివేదికను పూర్తి చేశాడు. అందులో ఒక రాజీ ధోరణి కనబడింది: మంత్రులకు ఉత్పత్తి లక్ష్యాలను నిర్ణయించే అధికారం ఉంటుంది, కాని వీటిని అనివార్యంగా పరిగణించరు. ఆ నెలలో, ఒక ప్లీనం అతడి సిఫార్సులను అంగీకరించింది. సుప్రీం సోవియట్ మార్పులను అమలు చేస్తూ, "సంస్థలపై చట్టం"ను ఆమోదించింది. ఆర్థిక సమస్యలు మిగిలే ఉన్నాయి: 1980 ల చివరినాటికి ప్రాథమిక వస్తువుల కొరత, పెరుగుతున్న ద్రవ్యోల్బణం, క్షీణించిన జీవన ప్రమాణాలు అలాగే ఉన్నాయి. ఇవి 1989 లో అనేక గని కార్మికుల సమ్మెలకు కారణమయ్యాయి.
1987 నాటికి, గ్లాస్‌నోస్త్ నీతి సోవియట్ సమాజంలో వ్యాపించింది: పాత్రికేయులు బహిరంగంగానే రాస్తున్నారు, అనేక ఆర్థిక సమస్యలను బహిరంగంగా వెల్లడిస్తున్నారు,  సోవియట్ చరిత్రను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించిన అధ్యయనాలు వెలుగు చూసాయి. గోర్బచేవ్ వీటికి విస్తృతంగా మద్దతు ఇచ్చాడు. గ్లాస్‌నోస్త్‌ను "పెరెస్త్రోయికా చేతిలోని కీలకమైన, తిరుగులేని ఆయుధం"గా అభివర్ణించాడు. అయినప్పటికీ, ప్రజలు కొత్తగా వచ్చిన స్వేచ్ఛను బాధ్యతాయుతంగా ఉపయోగించుకోవాలని అతడు నొక్కిచెప్పాడు. పాత్రికేయులు, రచయితలూ వారి రచనల్లో "సంచలనాత్మకత"ను నివారించాలనీ "పూర్తిగా వస్తుగతం"గా ఉండాలనీ పేర్కొన్నాడు. ఇంతకుముందు నిషేధించిన దాదాపు రెండు వందల సోవియట్ సినిమాలు విడుదలయ్యాయి. పాశ్చాత్య చిత్రాల శ్రేణి కూడా అందుబాటులోకి వచ్చింది. 1940 నాటి కాటిన్ ఊచకోతలో సోవియట్ అపరాధం ఎట్టకేలకు 1989 లో వెల్లడైంది.
1987 సెప్టెంబరులో ప్రభుత్వం, బ్రిటిష్ బ్రాడ్‌కాస్టింగ్ కార్పొరేషన్, వాయిస్ ఆఫ్ అమెరికాల సిగ్నళ్ళను అడ్డుకోవడం ఆపేసింది. సంస్కరణలలో మతం పట్ల మరింత సహనం కూడా ఉంది; ఈస్టర్ ప్రార్థనలను మొదటిసారి సోవియట్ టెలివిజన్‌లో ప్రసారం చేసారు. రష్యన్ ఆర్థడాక్స్ చర్చి యొక్క సహస్రాబ్ది వేడుకలు మీడియాలో వచ్చాయి. స్వతంత్ర సంస్థలు, గోర్బచేవ్‌కు అత్యంత మద్దతుదార్లు. అయితే అతి-జాతీయవాద, యూదు వ్యతిరేక సంస్థ యైన పామ్యాట్ వీరిలో అత్యంత పెద్దది. ఇజ్రాయెల్‌కు వలస వెళ్లాలనుకునే సోవియట్ యూదులను అనుమతిస్తామని గోర్బచేవ్ ప్రకటించాడు. ఇంతకు ముందు దానిపై నిషేధం ఉంది.
ఆగష్టు 1987 లో, అతడు ఉక్రెయిన్‌లోని నీజ్నియా ఒరెండాలో సెలవు గడిపాడు. అక్కడ యుఎస్ ప్రచురణకర్తల సూచన మేరకు పెరెస్త్రోయికా: న్యూ థింకింగ్ ఫర్ అవర్ కంట్రీ అండ్ అవర్ వరల్డ్ అనే పుస్తకాన్ని రాశాడు. లెనిన్ను, కమ్యూనిస్ట్ పార్టీనీ అధికారంలోకి తెచ్చిన 1917 అక్టోబర్ విప్లవం యొక్క 70 వ వార్షికోత్సవం కోసం, గోర్బచేవ్ "అక్టోబర్ అండ్ పెరెస్త్రోయికా: ది రివల్యూషన్ కంటిన్యూస్" పై ప్రసంగించాడు. క్రెమ్లిన్ ప్యాలెస్ ఆఫ్ కాంగ్రెస్‌లో సెంట్రల్ కమిటీ, సుప్రీం సోవియట్ల సంయుక్త సమావేశంలో లెనిన్‌ను ప్రశంసించాడు. కాని సామూహిక మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు గాను స్టాలిన్ను విమర్శించాడు. పార్టీ కఠినవాదులు ప్రసంగం చాలా దూరం పోయిందని భావించారు; ఉదారవాదులేమో కావాల్సినంత దూరం పోలేదని భావించారు.
1988 మార్చిలో, సోవెట్స్కాయ రోసియా అనే పత్రిక నీనా ఆండ్రియేవా అనే ఉపాధ్యాయురాలు రాసిన బహిరంగ లేఖను ప్రచురించింది. ఇందులో ఆమె గోర్బచేవ్ చేపట్టిన సంస్కరణల లోని అంశాలను విమర్శించింది. స్టాలినిస్టు శకం యొక్క తిరస్కరణగా ఆమె భావించిన వాటిపై దాడి చేసింది. సంస్కరణల బృందమే - ఇందులో ఎక్కువగా యూదులు, మైనారిటీ జాతుల వారే అని ఆమె సూచనగా చెప్పింది - దీనికి కారణమని వాదించింది. 900 కి పైగా సోవియట్ వార్తాపత్రికలు దీనిని పునర్ముద్రించాయి. సంస్కరణ వ్యతిరేకవాదులు దాని చుట్టూ కూడదీసుకున్నారు; పెరెస్త్రోయికాకు వ్యతిరేకంగా ఎదురుదెబ్బ తగులుతుందేమోనని చాలామంది సంస్కరణవాదులు భయపడ్డారు. యుగోస్లేవియా నుండి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, గోర్బచేవ్ ఈ లేఖ గురించి చర్చించడానికి పొలిట్‌బ్యూరో సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేసాడు. ఆ సమావేశంలో అతడు, ఆ లేఖలోని మనోభావాలను సమర్ధించే వారిని ఎదుర్కొన్నాడు. చివరకు, ఆండ్రియేవా లేఖను నిరాకరించాలనీ, ప్రావ్దాలో ఖండనను ప్రచురించాలనీ ఏకగ్రీవ నిర్ణయానికి వచ్చారు. యాకోవ్లెవ్, గోర్బచేవ్ ల ఖండనలో "ప్రతిచోటా అంతర్గత శత్రువులను చూసేవారు" "దేశభక్తులు కార"ని చెప్పారు. స్టాలిన్ యొక్క "భారీ అణిచివేత, చట్టరాహిత్యా"లు "అపారమైనవి, క్షమించరానివీ" అని అభివర్ణించింది.
పీపుల్స్ డిప్యూటీస్ కాంగ్రెస్ ఏర్పాటు
తరువాత జరపాల్సిన పార్టీ కాంగ్రెస్ 1991 వరకు లేనప్పటికీ, గోర్బచేవ్ 1988 జూన్‌లో 19 వ పార్టీ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. మునుపటి సమావేశాలలో కంటే విస్తృత స్థాయిలో ప్రజలు హాజరుకావడం ద్వారా, తన సంస్కరణలకు అదనపు మద్దతు లభిస్తుందని అతడు ఆశాభావం వ్యక్తం చేశాడు. సానుభూతిపరులైన అధికారులు, విద్యావేత్తలతో, గోర్బచేవ్ సంస్కరణల కోసం ప్రణాళికలను రూపొందించాడు. ఇవి అధికారాన్ని పొలిట్‌బ్యూరో నుండి సోవియట్‌ల వైపుకు మార్చేలా వాటిని రూపొందించారు. పొలిట్‌బ్యూరో విధానాలకు తలూపే రబ్బర్ స్టాంపులుగా మారినప్పటికీ, ఈ సోవియట్‌లు ఏడాది పొడవునా పనిచేసే శాసనసభలుగా మారాలని అతడు కోరుకున్నాడు. కాంగ్రెస్ ఆఫ్ పీపుల్స్ డిప్యూటీస్ అనే కొత్త సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలని అతడు ప్రతిపాదించాడు. దీని సభ్యులను ఎక్కువగా స్వేచ్ఛా ఓటుతో ఎన్నుకోవాలి. ఈ కాంగ్రెసే యుఎస్ఎస్ఆర్ సుప్రీం సోవియట్ను ఎన్నుకుంటుంది. ఇది చాలా శాసనాలను చేస్తుంది. ఎడమ|thumb|గోర్బచేవ్, అతడి భార్య రైసా 1988 లో పోలాండ్ పర్యటనలో ఉండగా ఈ ప్రతిపాదనలు మరింత ప్రజాస్వామ్యం కోసం గోర్బచేవ్ పడుతున్న తపనను ప్రతిబింబిస్తాయి; అయితే, శతాబ్దాల జారిస్ట్ నిరంకుశత్వం లోను, మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్టుల నిరంకుశాధికారం లోనూ మగ్గిన సోవియట్ ప్రజల్లో "బానిస మనస్తత్వం" నేలకొందని, అది సంస్కరణలకు పెద్ద అడ్డంకి అనీ అతడు భావించాడు. క్రెమ్లిన్ ప్యాలెస్ ఆఫ్ కాంగ్రెస్‌లో జరిగిన ఈ సమావేశంలో 5,000 మంది ప్రతినిధులు ఒకచోట చేరారు. అతివాదులు, ఉదారవాదుల మధ్య వాదనలు జరిగాయి. కార్యకలాపాలను టెలివిజన్‌లో ప్రసారం చేసారు. 1920 ల తరువాత మొట్టమొదటిసారి అక్కడ ఓటింగ్ ఏకగ్రీవంగా జరగలేదు. సమావేశం ముగిసిన తరువాతి నెలల్లో, గోర్బచేవ్ పార్టీ వ్యవస్థను పునఃరూపకల్పన చేయడం, క్రమబద్ధీకరించడంపై దృష్టి పెట్టాడు; సెంట్రల్ కమిటీ సిబ్బందిని - అప్పుడు 3,000 మంది ఉన్నారు - సగానికి తగ్గించాడు. వివిధ కేంద్ర కమిటీ విభాగాలను విలీనం చేసి, మొత్తం సంఖ్యను ఇరవై నుండి తొమ్మిదికి తగ్గించాడు.
1989 మార్చి, ఏప్రిల్ లలో, కొత్త కాంగ్రెస్‌కు ఎన్నికలు జరిగాయి. ఎన్నికైన 2,250 మంది శాసనసభ్యులలో వంద మందిని కమ్యూనిస్టు పార్టీ నేరుగా ఎన్నుకుంది. వీరిని "రెడ్ హండ్రెడ్" అని పిలుస్తారు. వీరిలో చాలామంది సంస్కరణవాదులు ఉండేలా గోర్బచేవ్ జాగ్రత్త పడ్డాడు. ఎన్నికైన వారిలో 85% పైగా పార్టీ సభ్యులే అయినప్పటికీ, వారిలో చాలామంది-సఖరోవ్, యెల్ట్‌సిన్ లతో సహా-ఉదారవాదులే. గోర్బచేవ్ ఈ ఫలితాన్ని చూసి సంతోషించాడు. "అసాధారణమైన క్లిష్ట పరిస్థితులలో అపారమైన రాజకీయ విజయం"గా దాన్ని అభివర్ణించాడు. 1989 మేలో కొత్త కాంగ్రెస్ సమావేశమైంది. గోర్బచేవ్ దాని అధ్యక్షుడిగా - కొత్త వాస్తవ దేశాధినేత -ఎన్నికయ్యాడు. 2,123 ఓట్లు అనుకూలంగాను, 87 వ్యతిరేకంగానూ వచ్చాయి. దీని సమావేశాలను ప్రత్యక్ష ప్రసారం చేసారు. దాని సభ్యులు కొత్త సుప్రీం సోవియట్‌ను ఎన్నుకున్నారు. కాంగ్రెస్‌లో, సఖరోవ్ పదేపదే మాట్లాడాడు. మరింత సరళీకరణ చెయ్యాలని, ప్రైవేట్ ఆస్తిని ప్రవేశపెట్టాలనీ కోరుతూ గోర్బచేవ్‌ను రెచ్చగొట్టాడు. కొంతకాలం తర్వాత సఖరోవ్ మరణించాక, ఉదారవాద ప్రతిపక్షానికి యెల్ట్‌సిన్ నాయకత్వం వహించాడు.
చైనాతో, పాశ్చాత్య దేశాలతో సంబంధాలు
link=https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%A6%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%82:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Mikhail Gorbachev at the first Summit in Geneva, Switzerland.jpg|thumb|గోర్బచేవ్ రీగన్‌ చర్చలు గోర్బచేవ్ UK, ఫ్రాన్స్, పశ్చిమ జర్మనీలతో సంబంధాలను మెరుగుపరచడానికి ప్రయత్నించాడు; మునుపటి సోవియట్ నాయకుల మాదిరిగానే, పశ్చిమ ఐరోపాను యుఎస్ ప్రభావం నుండి బయటకు లాగడానికి అతడు ఆసక్తి చూపాడు. మరింత పాన్-యూరోపియన్ సహకారం కోసం పిలుపునిస్తూ, అతడు " కామన్ యూరోపియన్ హోమ్ " గురించి, "అట్లాంటిక్ నుండి యురల్స్ వరకు" ఉన్న ఐరోపా గురించీ బహిరంగంగా మాట్లాడాడు. 1987 మార్చిలో, థాచర్ మాస్కోలో గోర్బచేవ్‌ను సందర్శించింది; సైద్ధాంతిక విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ, వారు ఒకరినొకరు ఇష్టపడ్డారు. 1989 ఏప్రిల్లో అతడు లండన్ సందర్శించాడు, ఎలిజబెత్ IIతో కలిసి భోజనం చేశాడు. 1987 మేలో, గోర్బచేవ్ మళ్ళీ ఫ్రాన్స్‌ సందర్శించాడు. 1988 నవంబరులో మిట్టరాండ్ మాస్కో గోర్బచేవ్‌ను కలిసాడు. వెస్ట్ జర్మనీ ఛాన్సలర్, హెల్మెట్ కోల్ తొలుత గోర్బచేవ్‌ను నాజీ ప్రచారకర్త జోసెఫ్ గోబెల్స్ తో పోల్చి మనస్తాపం కలిగించినా, తరువాత అనధికారికంగా క్షమాపణ చెప్పాడు. 1988 అక్టోబరులో కోల్ మాస్కో సందర్శించాడు.1989 జూన్‌లో గోర్బచేవ్ పశ్చిమ జర్మనీలోని కోల్‌ను కలిసాడు. 1989 నవంబరులో అతడు ఇటలీని సందర్శనలో పోప్ జాన్ పాల్ II తో సమావేశమయ్యాడు. ఈ పశ్చిమ యూరోపియన్ నాయకులతో గోర్బచేవ్ సంబంధాలు అతడి తూర్పు బ్లాక్ సహచరులతో ఉన్న సంబంధాల కంటే చాలా సుహృద్భావంతో ఉండేవి.
చైనా-సోవియట్ చీలికను మాన్పడానికి గోర్బచేవ్ చైనాతో మంచి సంబంధాలను కొనసాగించాడు. 1989 మేలో అతడు బీజింగ్‌ సందర్శించాడు. అక్కడ దాని నాయకుడు డెంగ్ జియాపింగ్‌ను కలిశాడు; డెంగ్ ఆర్థిక సంస్కరణపై గోర్బచేవ్ నమ్మకాన్ని పంచుకున్నాడు కాని ప్రజాస్వామ్యీకరణ కోసం చేసిన పిలుపులను తిరస్కరించాడు. గోర్బచేవ్ పర్యటన సందర్భంగా ప్రజాస్వామ్య అనుకూల విద్యార్థులు టియానాన్మెన్ స్క్వేర్లో గుమిగూడారు. కాని అతడు వెళ్ళిన తరువాత, దళాలు వారిని ఊచకోత కోశాయి. గోర్బచేవ్ ఈ ఊచకోతను బహిరంగంగా ఖండించలేదు. కాని తూర్పు బ్లాక్‌లో ప్రజాస్వామ్య అనుకూల నిరసనలను ఎదుర్కోవడంలో హింసాత్మక శక్తిని ఉపయోగించకూడదనే అతడి నిబద్ధతకు చైనా సంఘటన బలం చేకూర్చింది.
అమెరికాతో మునుపటి చర్చల వైఫల్యాల తరువాత గోర్బచేవ్, 1987 ఫిబ్రవరిలో మాస్కోలో "అణ్వాయుధాలు లేని ప్రపంచం కోసం, మానవజాతి మనుగడ కోసం" అనే పేరుతో ఒక సమావేశాన్ని నిర్వహించాడు. దీనికి వివిధ అంతర్జాతీయ ప్రముఖులు, రాజకీయ నాయకులూ హాజరయ్యారు. అణ్వాయుధ నిరాయుధీకరణ కోసం బహిరంగంగా ముందుకు రావడం ద్వారా, గోర్బచేవ్ సోవియట్ యూనియన్‌ను నైతికంగా ఉన్నత స్థానంలో నిలబెట్టడానికి ప్రయత్నించాడు. తమకే నైతిక ఆధిపత్యం ఉందనే పశ్చిమ దేశాల అవగాహనను బలహీనపరిచాడు. రీగన్ ఎస్డిఐపై వెనక్కి తగ్గడని తెలుసు కాబట్టి, గోర్బచేవ్ "ఇంటర్మీడియట్-రేంజ్ న్యూక్లియర్ ఫోర్సెస్"ను తగ్గించడంపై దృష్టి పెట్టాడు. దీనికి రీగన్ అంగీకరించాడు. 1987 ఏప్రిల్లో, గోర్బచేవ్ మాస్కోలో యుఎస్ విదేశాంగ కార్యదర్శి జార్జ్ పి. షుల్ట్జ్‌తో చర్చించాడు; సోవియట్ యొక్క ఎస్ఎస్ -23 రాకెట్లను తొలగించడానికీ, యుఎస్ ఇన్స్పెక్టర్లను సోవియట్ సైనిక సౌకర్యాలను సందర్శించడాన్ని అనుమతించటానికీ అతడు అంగీకరించాడు. దీన్ని సోవియట్ మిలిటరీ వ్యతిరేకించింది. కానీ 1987 మేలో మథియాస్ రస్ట్ అనే పశ్చిమ జర్మన్ యువకుడు ఫిన్లాండ్ నుండి విమానంలో ఎగురుతూ వచ్చి రెడ్ స్క్వేర్‌లో దిగిన సంఘటనలో అతణ్ణి భూమి నుండి ఎవరూ గుర్తించలేదు. దీనిపై కోపించిన గోర్బచేవ్, అసమర్ధత కారణంగా అనేక మంది సీనియర్ సైనిక అధికారులను తొలగించాడు. 1987 డిసెంబరులో గోర్బచేవ్ వాషింగ్టన్ DC ని సందర్శించాడు. అక్కడ అతడు, రీగన్‌లు ఇంటర్మీడియట్-రేంజ్ న్యూక్లియర్ ఫోర్సెస్ ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. టౌబ్మాన్ దీనిని "గోర్బచేవ్ కెరీర్‌లో ఉచ్ఛతమ బిందువులలో ఒకటి" అని అన్నాడు. ఎడమ|thumb|రీగన్, గోర్బచేవ్ భార్యలతో (వరుసగా నాన్సీ, రైసా) వాషింగ్టన్, 1987 డిసెంబరు 9 లో వాషింగ్టన్లోని [[వాషింగ్టన్, DC లోని రష్యా రాయబార కార్యాలయం|సోవియట్ రాయబార కార్యాలయంలో విందుకు హాజరయ్యారు.]] 1988 మే- 1988 జూన్ లలో మాస్కోలో రెండవ యుఎస్-సోవియట్ శిఖరాగ్ర సమావేశం జరిగింది. ఇది ఒక ప్రతీక మాత్రంగానే ఉంటుందని గోర్బచేవ్ భావించాడు. మళ్ళీ, అతడు, రీగన్ ఒకరి దేశాన్నొకరు విమర్శించుకున్నరు - మత స్వేచ్ఛపై సోవియట్ ఆంక్షలను రీగన్ ప్రస్తావించగా, గోర్బచేవ్ అమెరికాలో ఉన్న పేదరికాన్ని, జాతి వివక్షతనూ ఎత్తిచూపాడు. కాని వారు "స్నేహపూర్వకంగానే" మాట్లాడుకున్నట్లు గోర్బచేవ్ పేర్కొన్నాడు. బాలిస్టిక్ క్షిపణి పరీక్షను నిర్వహించడానికి ముందు ఒకరినొకరు తెలియజేసుకోవాలని వారు ఒక ఒప్పందానికి వచ్చారు. రవాణా, ఫిషింగ్, రేడియో నావిగేషన్‌పై ఒప్పందాలు చేసుకున్నారు. శిఖరాగ్ర సమావేశంలో, రీగన్ విలేకరులతో మాట్లాడుతూ, తాను ఇకపై సోవియట్ యూనియన్‌ను "దుష్ట సామ్రాజ్యం"గా పరిగణించడంలేదని చెప్పాడు. ఇరువురూ తమను తాము స్నేహితులుగా భావిస్తున్నామని వెల్లడించారు.
మూడవ శిఖరాగ్ర సమావేశం డిసెంబరులో న్యూయార్క్ నగరంలో జరిగింది. అక్కడికి చేరుకున్న గోర్బచేవ్ ఐక్యరాజ్యసమితి జనరల్ అసెంబ్లీలో ప్రసంగించాడు. అక్కడ సోవియట్ సాయుధ దళాలను 5,00,000 తగ్గిస్తున్నట్లు ఏకపక్షంగా ప్రకటించాడు; మధ్య, తూర్పు ఐరోపా నుండి 50,000 మంది సైనికులను ఉపసంహరించుకుంటామని కూడా ప్రకటించాడు.అమెరికా ప్రెసిడెంట్ అయిన తరువాత, బుష్ గోర్బచేవ్‌తో చర్చలు కొనసాగించడానికి ఆసక్తి కనబరిచాడు, కాని తన రిపబ్లికన్ పార్టీ లోని మితవాదుల నుండి విమర్శలు వస్తాయనే భయంతో సోవియట్స్‌పై కఠినంగా ఉన్నట్లు కనిపించాలని అనుకున్నాడు. 1989 డిసెంబరులో గోర్బచేవ్, బుష్ లు మాల్టా శిఖరాగ్ర సమావేశంలో కలిసారు. జాక్సన్-వానిక్ సవరణను నిలిపివేయడం ద్వారా, స్టీవెన్సన్ - బైర్డ్ సవరణలను రద్దు చేయడం ద్వారా సోవియట్ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సహాయం చేస్తానని బుష్ ప్రతిపాదించాడు. అక్కడ, వీరిద్దరూ ఉమ్మడి విలేకరుల సమావేశానికి అంగీకరించారు. అమెరికా సోవియట్ నాయకులు అలా ఉమ్మడిగా విలేకరుల సమావేశం ఏర్పాటు చెయ్యడం అదే మొదటిసారి. క్యూబాతో సంబంధాలను సాధారణీకరించాలని, దాని అధ్యక్షుడు ఫీడెల్ కాస్ట్రోను కలవాలనీ గోర్బచేవ్ బుష్‌ను కోరాడు. బుష్ నిరాకరించాడు
జాతీయత అంశం, ఈస్టర్న్ బ్లాక్
thumb|గోర్బచేవ్ రొమేనియన్ మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్ నాయకుడు నికోలే సిసెస్క్యూను కలిశారు . టౌబ్మాన్ ఉద్దేశంలో సిసెస్క్యూ గోర్బచేవ్‌కు "ఫేవరిట్ పంచింగ్ బ్యాగ్". అధికారం చేపట్టిన తరువాత, గోర్బచేవ్ సోవియట్ యూనియన్‌లోని వివిధ జాతీయ సమూహాలలో కొంత అశాంతిని గమనించాడు. కజఖ్ ప్రాంతానికి అధిపతిగా ఒక రష్యన్‌ను నియమించడంతో 1986 డిసెంబరులో అనేక కజఖ్ నగరాల్లో అల్లర్లు జరిగాయి. 1987 లో క్రిమియాలో పునరావాసం కల్పించాలని డిమాండ్ చేస్తూ క్రిమియన్ తాతార్లు మాస్కోలో నిరసన తెలిపారు. 1944 లో స్టాలిన్ ఆజ్ఞలతో వీరిని దేశంనుండి బహిష్కరించారు. గోర్బచేవ్ వారి పరిస్థితిని పరిశీలించాలని గ్రోమికో నేతృత్వంలో ఒక కమిషన్‌ వేసాడు. క్రిమియాలో తాతార్ పునరావాసాన్ని గ్రోమికో నివేదిక వ్యతిరేకించింది. 1988 నాటికి, సోవియట్ "జాతీయత అంశం" బలపడుతూ వచ్చింది. ఫిబ్రవరిలో, నగోర్నో-కరాబాఖ్ ప్రాంతపు ప్రభుత్వం తమను అజర్‌బైజాన్ సోవియట్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్ నుండి అర్మేనియన్ సోవియట్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్‌కు బదిలీ చేయాలని అధికారికంగా అభ్యర్థించింది; ఈ ప్రాంత జనాభాలో ఎక్కువ భాగం జాతిపరంగా అర్మేనియన్లు. వీరు ఇతర మెజారిటీ అర్మేనియన్ ప్రాంతాలతో కలవాలని కోరుకున్నారు. నగోర్నో-కరాబాఖ్‌లో అర్మేనియన్ అజర్‌బైజాన్ ప్రత్యర్థులు ప్రదర్శనలు నిర్వహించగా, గోర్బచేవ్ పొలిట్‌బ్యూరో అత్యవసర సమావేశాన్ని పిలిచాడు. అంతిమంగా, గోర్బచేవ్ నగోర్నో-కరాబాఖ్‌కు ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తిని వాగ్దానం చేసాడు. కాని సోవియట్ యూనియన్ అంతటా ఇలాంటి జాతి ఉద్రిక్తతలు, డిమాండ్లు తలెత్తుతాయనే భయంతో బదిలీని నిరాకరించాడు.
యుఎస్‌ఎస్‌ఆర్ విచ్ఛిన్న క్రమం
1989 నాటి విప్లవాలలో, మధ్య, తూర్పు ఐరోపాలోని చాలా మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్ దేశాలు బహుళ-పార్టీ ఎన్నికలను నిర్వహించాయి. ఫలితంగా పాలకుల్లో మార్పులు జరిగాయి. పోలాండ్, హంగేరి వంటి చాలా దేశాలలో, ఇది శాంతియుతంగా జరిగింది. కానీ రొమేనియాలో విప్లవం హింసాత్మకంగా మారింది. చివరికి సిసెస్క్యూను పదవి నుండి దించి, కోర్టులో విచారించి, మరణశిక్ష విధించి అమలు చేసారు. గోర్బచేవ్ ఈ సంఘటనలపై శ్రద్ధ పెట్టలేనంతగా దేశీయ సమస్యలలో మునిగిపోయాడు. ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలు జరిగినంత మాత్రాన, తూర్పు యూరోపియన్ దేశాలను సోషలిజం పట్ల తమ నిబద్ధతను వదలివేయవని అతడు అభిప్రాయపడ్డారు. 1989 లో అతడు తూర్పు జర్మనీని స్థాపించిన నలభైవ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా సందర్శించాడు; కొంతకాలం తర్వాత, నవంబరులో, తూర్పు జర్మన్ ప్రభుత్వం తన పౌరులను బెర్లిన్ గోడను దాటడానికి అనుమతించింది, ఈ నిర్ణయాన్ని గోర్బచేవ్ ప్రశంసించాడు. తరువాతి సంవత్సరాల్లో, గోడను చాలావరకు కూల్చివేసారు. గోర్బచేవ్ లేదా థాచర్ లేదా మిట్టరాండ్ జర్మనీ పునరేకీకరణ వేగంగా జరిగిపోవాలని కోరుకోలేదు -అది ఐరోపాలో ప్రబలమైన శక్తిగా మారే అవకాశం ఉందని వారికి తెలుసు. ఏకీకరణ ప్రక్రియ క్రమంగా జరగాలని గోర్బచేవ్ కోరుకున్నాడు. కాని కోల్ వేగవంతమైన పునరేకీకరణకు పిలుపునిచ్చాడు. జర్మనీ పునరేకీకరణతో, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం ముగుసినట్లేనని చాలా మంది పరిశీలకులు ప్రకటించారు.
సోవియట్ యూనియన్ అధ్యక్షుడు: 1990-1991
thumb|1988 డిసెంబరులో ఐరాస సర్వసభ్య సమావేశంలో చేసిన ఈ ప్రసంగంలో తూర్పు ఐరోపాలోని సోవియట్ సైనిక దళాలను తగ్గించేస్తున్నట్లు నాటకీయంగా ప్రకటించాడు. 1990 ఫిబ్రవరిలో, ఉదారవాదులు, మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్ అతివాదులూ గోర్బచేవ్ పై తమ దాడులను ముమ్మరం చేశారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ పాలనను విమర్శిస్తూ మాస్కోలో ఒక ప్రదర్శన జరిగింది. కేంద్ర కమిటీ సమావేశంలో అతివాది వ్లాదిమిర్ బ్రోవికోవ్ అయితే గోర్బచేవ్ దేశాన్ని "అరాచకత్వం" వైపు, "నాశనం" వైపు నడిపిస్తున్నాడని, పశ్చిమ దేశాల ఆమోదం కోసం సోవియట్ యూనియన్‌, మార్క్సిస్ట్-లెనినిస్ట్ ప్రయోజనాలను పణంగా పెడుతున్నాడనీ విమర్శించాడు. సెంట్రల్ కమిటీ తనను ప్రధాన కార్యదర్శి పదవి నుండి తొలగించగలదని గోర్బచేవ్‌కు తెలుసు. అందువల్ల ప్రభుత్వాధినేత పాత్రను అధ్యక్ష పదవికి ఆపాదించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. కమిటీ వారు ఆ పదవి నుండి తొలగించలేరు. అధ్యక్షుడిని ఎన్నుకునేది కాంగ్రెస్ ఆఫ్ పీపుల్స్ డిప్యూటీస్ అని అతడు నిర్ణయించాడు. ప్రజాబాహుళ్యం నుండి ఎన్నికవడంకంటే ఈ పద్ధతే నయమని అనుకున్నాడు. ఎందుకంటే ఎన్నికల్లో ఉద్రిక్తతలు పెరుగుతాయని అతడు భావించాడు. పైగా తాను ఓడిపోతానేమోనని భయపడ్డాడు. అయినప్పటికీ 1990 వసంతకాలంలో జరిపిన సర్వేలో దేశంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రాజకీయ నాయకుడు అతడేనని తేలింది.
మార్చిలో, కాంగ్రెస్ ఆఫ్ పీపుల్స్ డిప్యూటీస్ మొదటి (ఒకే ఒక్కటి కూడా) సోవియట్ యూనియన్ అధ్యక్షుడికి ఎన్నిక నిర్వహించింది, దీనిలో గోర్బచేవ్ మాత్రమే అభ్యర్థి. అతడికి అనుకూలంగా 1,329, వ్యతిరేకంగా 495 వోట్లు వచ్చాయి; 313 వోట్లు చెల్లలేదు లేదా వోటింగులో పాల్గొనలేదు. దాంతో అతడు సోవియట్ యూనియన్ యొక్క మొదటి ఎగ్జిక్యూటివ్ ప్రెసిడెంట్ అయ్యాడు. పొలిట్‌బ్యూరో స్థానంలో కొత్తగా 18 మంది సభ్యుల ప్రెసిడెన్షియల్ కౌన్సిల్ ఏర్పడింది. అదే కాంగ్రెస్ సమావేశంలో, సోవియట్ రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 6 ను రద్దు చేయాలనే ఆలోచనను అతడు సమర్పించాడు. కమ్యూనిస్ట్ పార్టీని సోవియట్ యూనియన్ "పాలక పార్టీ"గా ఆమోదించిన అధికరణం అది. కాంగ్రెస్ ఆ సంస్కరణను ఆమోదించి, ఏకపార్టీ స్వభావాన్ని బలహీనపరిచింది.
1990 లో రష్యన్ సుప్రీం సోవియట్‌కు జరిగిన ఎన్నికలలో, కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ " డెమోక్రటిక్ రష్యా " అనే ఉదారవాదుల కూటమి నుండి పోటీ ఎదుర్కొంది; కూటమికి పట్టణాల్లో బాగా వోట్లు లభించాయి. యెల్ట్‌సిన్ పార్లమెంటు చైర్మన్‌గా ఎన్నికయ్యాడు. గోర్బచేవ్ దాని పట్ల అసంతృప్తి చెందాడు. ఆ సంవత్సరంలో జరిపిన అభిప్రాయ సేకరణల్లో సోవియట్ యూనియన్‌లో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రాజకీయ నాయకుడిగా యెల్ట్‌సిన్ గోర్బచేవ్‌ను అధిగమించాడు. బోరిస్ యెల్ట్‌సిన్‌కు ప్రజాదరణ ఎందుకు పెరుగుతోందో గోర్బచేవ్‌కు అర్థం కాలేదు. "అతడు చేప లాగా తాగుతాడు... అర్థం పర్థం లేకుండా వాగుతాడు, అరిగిపోయిన రికార్డు లాగా మాట్లాడతాడు" అని గోర్బచేవ్ వ్యాఖ్యానించాడు రష్యన్ సుప్రీం సోవియట్ ఇప్పుడు గోర్బచేవ్ నియంత్రణలో లేదు;  1990 జూన్‌లో, రష్యన్ రిపబ్లిక్‌లో సోవియట్ కేంద్ర ప్రభుత్వ చట్టాలపై స్థానిక చట్టాలదే ప్రాథమ్యత అని రష్యన్ రిపబ్లిక్‌ ప్రకటించింది. రష్యన్ జాతీయవాద భావన పెరుగుతూ ఉన్న ఆ సమయంలో, సోవియట్ యూనియన్‌ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ శాఖగా రష్యన్ సోవియట్ ఫెడరేటివ్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీని ఏర్పాటు చేయడానికి గోర్బచేవ్ అయిష్టంగానే సమ్మతించాడు. జూన్లో జరిగిన దాని మొదటి కాంగ్రెసుకు గోర్బచేవ్ హాజరయ్యాడు. కాని అతడి సంస్కరణవాద వైఖరిని వ్యతిరేకించిన అతివాదులే అక్కడ ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నట్లు త్వరలోనే అతడు గ్రహించాడు.
జర్మన్ పునరేకీకరణ, ఇరాక్ యుద్ధం
1990 జనవరిలో, పశ్చిమ జర్మనీతో తూర్పు జర్మనీ పునరేకీకరణకు గోర్బచేవ్ ప్రైవేటుగా అంగీకరించాడు, కాని పశ్చిమ జర్మనీకి ఉన్న నాటో సభ్యత్వంలో ఏకీకృత జర్మనీ కొనసాగుతుందనే ఆలోచనను తిరస్కరించాడు. రాజీ మార్గంగా, నాటో, వార్సా ఒప్పందం రెండిట్లోనూ ఏకీకృత జర్మనీకి సభ్యత్వం ఉండాలని గోర్బచేవ్ ప్రతిపాదించాడు గానీ, ఆ ఆలోచనకు ఎవరూ పెద్దగా మద్దతు ఇవ్వలేదు. 1990 మేలో, అధ్యక్షుడు బుష్‌తో చర్చల కోసం గోర్బచేవ్ అమెరికా వెళ్ళాడు. అక్కడ, స్వతంత్ర జర్మనీకి దాని అంతర్జాతీయ పొత్తులను ఎంచుకునే హక్కు ఉంటుందని అతడు అంగీకరించాడు. తాను అందుకు అంగీకరించడానికి కారణం, నాటో దళాలను తూర్పు జర్మనీకి పంపించమని, సైనిక కూటమి తూర్పు ఐరోపాలోకి విస్తరించదనీ అమెరికా విదేశాంగ కార్యదర్శి జేమ్స్ బేకర్ వాగ్దానం చేసినందునేనని గోర్బచేవ్ తరువాత వెల్లడించాడు. ప్రైవేటుగా, బేకర్ ఇచ్చిన హామీలను విస్మరించి బుష్, నాటో విస్తరణను ముందుకు తీసుకెళ్ళాడు. సోవియట్ మిలిటరీ, బహుశా గోర్బచేవ్‌కు తెలియకుండా, జీవాయుధాల తయారీని చేపట్టిందనీ, ఇది 1987 నాటి జీవాయుధాల కన్వెన్షన్ ఉల్లంఘన అనీ అమెరికా ఈ పర్యటనలో గోర్బచేవ్‌కు చెప్పింది. జూలైలో, హెల్ముట్ కోల్ మాస్కో సందర్శించాడు. ఏకీకృత జర్మనీ నాటోలో భాగం కావడాన్ని సోవియట్ వ్యతిరేకించదని గోర్బచేవ్ అతడికి తెలియజేశాడు. దేశీయంగా, గోర్బచేవ్ విమర్శకులు జాతీయ ప్రయోజనాలకు ద్రోహం చేశాడని ఆరోపించారు; మరింత విస్తృతంగా, ఈస్టర్న్ బ్లాక్‌ను ప్రత్యక్ష సోవియట్ ప్రభావం నుండి దూరం కావడానికి అనుమతించాడని గోర్బచేవ్‌పై వారు కోపంగా ఉన్నారు. ఎడమ|thumb|1990లో గోర్బచేవ్ అమెరికా అధ్యక్షుడు జార్జ్ బుష్‌తో పదేపదే సమావేశమయ్యారు 1990 ఆగస్టులో, సద్దాం హుస్సేన్ నేతృత్వంలో ఇరాక్, కువైట్ పై దాడి చేసింది. అధ్యక్షుడు బుష్ దీనిని ఖండించడాన్ని గోర్బచేవ్ సమర్ధించాడు. ఇది సోవియట్ ప్రభుత్వంలో చాలా మంది నుండి విమర్శలను తెచ్చిపెట్టింది. వారు హుస్సేన్‌ను పెర్షియన్ గల్ఫ్‌లో కీలక మిత్రునిగా చూశారు. ఇరాక్‌లోని 9,000 మంది సోవియట్ పౌరుల భద్రత పట్ల వారు ఆందోళన చెందారు. అయినప్పటికీ ఈ సందర్భంలో ఇరాకీలు స్పష్టమైన దురాక్రమణదారులు అని గోర్బచేవ్ వాదించాడు. ఇరాక్ సైన్యాన్ని కువైట్ నుండి వెళ్ళగొట్టేందుకు బలగాలను అనుమతించే ఐరాస తీర్మానాన్ని నవంబరులో సోవియట్లు ఆమోదించారు. తరువాతి కాలంలో గోర్బచేవ్ దీన్ని ప్రపంచ రాజకీయాల్లో "వాటర్‌షెడ్" అని వర్ణించాడు. "అగ్రదేశాలు మొదటిసారి ఓ ప్రాంతీయ సంక్షోభంలో కలిసి పనిచేశాయి." అయితే, యుఎస్ భూ దండయాత్రకు ప్రణాళికలు ప్రకటించినప్పుడు, గోర్బచేవ్ దాన్ని వ్యతిరేకించాడు. శాంతియుత పరిష్కారం కోరుకున్నాడు. 1990 అక్టోబరులో గోర్బచేవ్‌కు నోబెల్ శాంతి బహుమతి లభించింది. అతడు పొంగిపోయాడు. కానీ దానిపట్ల "మిశ్రమ భావాలు"న్నట్లు చెప్పాడు. 90% సోవియట్ పౌరులు ఈ పురస్కారాన్ని ఆమోదించలేదని సర్వేలు సూచించాయి. ఇది పాశ్చాత్య అనుకూల, సోవియట్ వ్యతిరేక ప్రశంసగా చూసారు.
సోవియట్ బడ్జెట్ లోటు పెరగడంతోటి, రుణాలివ్వడానికి దేశీయంగా డబ్బు మార్కెట్లు లేకపోవడంతోటీ గోర్బచేవ్ బయటి దేశాల వైపు చూపు సారించాడు. సోవియట్ ఆర్థిక వ్యవస్థ మునగకుండా చూసేందుకూ, పెరెస్త్రోయికా విజయం సాధించడం కోసమూ 1991 ఏడాదంతా గోర్బచేవ్ పాశ్చాత్య దేశాలు, జపాన్ నుండి గణనీయమైన రుణాలు కోరాడు. సోవియట్ యూనియన్‌ను G7 నుండి మినహాయించినప్పటికీ, 1991 జూలైలో లండన్‌లో జరిగిన శిఖరాగ్ర సమావేశానికి గోర్బచేవ్‌ ఆహ్వానం సంపాదించాడు. అక్కడ, అతడు ఆర్థిక సహాయం కోసం మళ్ళీ పిలుపునిచ్చాడు; మిట్టరాండ్, కోల్‌లు అతడికి మద్దతు ఇచ్చారు. అప్పటికే పదవి నుండి దిగిపోయిన థాచర్, పాశ్చాత్య నాయకులను కూడా అంగీకరించమని కోరింది. చాలా మంది G7 సభ్యులు దానిపట్ల అయిష్టంగా ఉన్నారు. బదులుగా సాంకేతిక సహాయం అందించడానికీ, సోవియట్‌లు ప్రపంచ బ్యాంక్, అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి సంస్థల్లో పూర్తి సభ్యత్వం కంటే "ప్రత్యేక అసోసియేట్" హోదాను ఇచ్చేందుకూ వారు ప్రతిపాదించారు. గల్ఫ్ యుద్ధానికి 100 బిలియన్ డాలర్లు ఖర్చు చేసిన అమెరికా, తన దేశానికి అప్పు ఇవ్వడానికి మాత్రం వెనకాడుతోందని గోర్బచేవ్ నిరాశ చెందాడు. కొన్ని దేశాలు మాత్రం సానుకూలంగా స్పందించాయి; పశ్చిమ జర్మనీ 1991 మధ్య నాటికి సోవియట్ యూనియన్ కు 60 బిలియన్ డాయిష్ మార్కులు అప్పు ఇచ్చింది. ఆ నెల తరువాత, బుష్ మాస్కోను సందర్శించాడు. అక్కడ అతడు, గోర్బచేవ్‌లు పది సంవత్సరాల చర్చల తరువాత, వ్యూహాత్మక ప్రమాదకర ఆయుధాల తగ్గింపు, పరిమితిపై ద్వైపాక్షిక ఒప్పందం అయిన START I పై సంతకం చేశారు.
ప్రభుత్వంలో ఆగస్టు విప్లవం & సంక్షోభం
link=https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%A6%E0%B0%B8%E0%B1%8D%E0%B0%A4%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%|కుడి|thumb|ప్రజాదరణ క్షీణించినప్పటికీ, గోర్బచేవ్ తన 28 వ కాంగ్రెస్‌లో కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ నాయకుడిగా తిరిగి ఎన్నికయ్యారు జూలైలో జరిగిన 28 వ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ కాంగ్రెస్‌లో, అతివాదులు సంస్కరణవాదులను విమర్శించారు. కాని గోర్బచేవ్ నాలుగింట మూడొంతుల మంది ప్రతినిధుల మద్దతుతో తిరిగి పార్టీ నాయకుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. అతడు డిప్యూటీ జనరల్ సెక్రటరీ అభ్యర్థిగా ఎంచుకున్న వ్లాదిమిర్ ఇవాష్కో కూడా ఎన్నికయ్యాడు. ఉదారవాదులతో రాజీ కోరుతూ, గోర్బచేవ్ తన సొంత సలహాదారులతో, యెల్ట్‌సిన్ సలహాదారులతో కలిపి ఒక బృందాన్ని ఏర్పాటు చేసి, ఆర్థిక సంస్కరణ ప్యాకేజీ తయారు చెయ్యమని కోరాడు. దాని ఫలితంగా వెలుగు చూసినదే, "500 రోజులు" కార్యక్రమం. ఇది మరింత వికేంద్రీకరణకు, కొంత ప్రైవేటీకరణకూ పిలుపునిచ్చింది. గోర్బచేవ్ ఈ ప్రణాళికను పెట్టుబడిదారీ విధానానికి తిరిగి రాకుండా "ఆధునిక సామ్యవాదం"గా అభివర్ణించారు. కానీ దాని గురించి చాలా సందేహాలు ఉండేవి. సెప్టెంబరులో, యెల్ట్‌సిన్ ఈ ప్రణాళికను రష్యన్ సుప్రీం సోవియట్‌కు సమర్పించగా, దీనికి వారి మద్దతు లభించింది. కమ్యూనిస్ట్ పార్టీలోను, ప్రభుత్వంలోనూ చాలా మంది దీనికి వ్యతిరేకంగా హెచ్చరించారు. ఇది మార్కెట్ గందరగోళాన్ని, ప్రబలమైన ద్రవ్యోల్బణాన్ని, మున్నెన్నడూ లేనంత స్థాయిలో నిరుద్యోగాన్నీ సృష్టిస్తుందని వారు వాదించారు. 500 రోజుల ప్రణాళికను వదిలేసారు. దీనిపై, యెల్ట్‌సిన్ గోర్బచేవ్‌పై అక్టోబర్ ప్రసంగంలో దాడి చేశాడు. రష్యా ఇకపై సోవియట్ ప్రభుత్వానికి లోబడి ఉండడానికి అంగీకరించదని పేర్కొన్నాడు.
1990 నవంబరు మధ్య నాటికి, చాలా పత్రికలు గోర్బచేవ్ రాజీనామా చేయాలని పిలుపునిచ్చాయి. అంతర్యుద్ధం ఏర్పడ వచ్చని అంచనా వేసాయి. ప్రెసిడెంట్ కౌన్సిల్‌ను రద్దు చేసి, మీడియాలో గొంతు వినిపిస్తున్న ఉదారవాదులను అరెస్టు చేయాలని అతివాదులు గోర్బచేవ్‌ను కోరారు. నవంబరులో, అతడు సుప్రీం సోవియట్‌ను ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తూ, ఎనిమిది పాయింట్ల కార్యక్రమాన్ని ప్రకటించాడు. ఇందులో అధ్యక్ష మండలి రద్దు వంటి ప్రభుత్వ సంస్కరణలు ఉన్నాయి. ఈ సమయానికి, మాజీ సన్నిహితులు సహాయకులూ దూరం కాగా గోర్బచేవ్ ఏకాకి అయ్యాడు. యాకోవ్లెవ్ అతడి సన్నిహిత బృందం నుండి దూరం జరిగాడు. షెవర్దనడ్జే రాజీనామా చేశాడు. మేధావులలో అతడి మద్దతు క్షీణిస్తోంది. 1990 చివరినాటికి అతడి మద్దతు రేటింగు పడిపోయింది.
1991 జనవరిలో బాల్టిక్స్‌లో, ముఖ్యంగా లిథుయేనియాలో పెరుగుతున్న అసమ్మతుల మధ్య, లిథుయేనియన్ సుప్రీం కౌన్సిల్ స్వాతంత్ర్య అనుకూల సంస్కరణలను ఉపసంహరించుకోవాలని గోర్బచేవ్ డిమాండ్ చేశారు. సోవియట్ దళాలు విల్నియస్‌లో అనేక భవనాలను ఆక్రమించాయి. నిరసనకారులతో ఘర్షణ పడ్డాయి. 15 మంది నిరసనకారులు మరణించారు. ఉదారవాదులు దీనికి గోర్బచేవ్‌ను బాధ్యుణ్ణి చేసి విమర్శించారు. యెల్ట్‌సిన్ అతడు రాజీనామా చెయ్యాలని పిలుపు నిచ్చాడు. సైనిక చర్యకు తాను అనుమతి ఇవ్వలేదని గోర్బచేవ్ చెప్పాడు. అయితే, అతడు అనుమతి ఇచ్చాడని మిలిటరీలో కొందరు పేర్కొన్నారు; ఈ రెంటిలో ఏది నిజమో స్పష్టంగా తేలలేదు. మరింత పౌర ఆందోళనలు జరుగుతాయేమోనని భయపడి, ఆ నెలలో గోర్బచేవ్ ప్రదర్శనలను నిషేధించాడు. సోవియట్ నగరాల్లో పోలీసులతో పాటు గస్తీ తిరగమని దళాలను ఆదేశించాడు. ఈ చర్య ఉదారవాదులను మరింత దూరం చేసింది. అతివాదుల మద్దతు పొందడానికేమో సరిపోలేదు. యూనియన్‌ను పరిరక్షించుకోవడం కోసం, ఏప్రిల్‌లో గోర్బచేవ్, తొమ్మిది సోవియట్ రిపబ్లిక్ నాయకులతో కలిసి సంయుక్తంగా కొత్త రాజ్యాంగం ప్రకారం సమాఖ్యను పునరుద్ధరించే ఒక ఒప్పందాన్ని సిద్ధం చేసుకుందామని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; ఈ రిపబ్లిక్కుల్లో ఆరు-ఎస్టోనియా, లాట్వియా, లిథుయేనియా, మోల్డోవా, జార్జియా, అర్మేనియా-దీన్ని సమ్మతించలేదు. ఈ అంశంపై జరిపిన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో 76.4% మంది యూనియన్‌కు అనుకూలంగా వోటేసారు. కాని ఎదురు తిరిగిన ఆరు రిపబ్లిక్కులూ ఈ సర్వేలో పాల్గొనలేదు. కొత్త రాజ్యాంగం ఏ రూపంలో ఉండాలనే విషయమై చర్చలు జరిగాయి. గోర్బచేవ్, యెల్ట్‌సిన్‌లు మళ్ళీ చర్చ కోసం ఒకచోట చేరారు; ఆగస్టులో అధికారికంగా సంతకం చేయడానికి ప్రణాళిక చేసారు. ఎడమ|thumb|వైట్ హౌస్ చుట్టుపక్కల పదివేల తిరుగుబాటు వ్యతిరేక నిరసనకారులు ఆగస్టులో గోర్బచేవ్, క్రిమియాలోని ఫోరోస్‌ లోని "జర్యా" ('డాన్') అనే తన డాచాలో కుటుంబంతో సహా సెలవులు గడిపాడు. సెలవులు రెండు వారాల గడిచాక, సీనియరు కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ప్రముఖుల బృందం-"గ్యాంగ్ ఆఫ్ ఎయిట్" - సోవియట్ యూనియన్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి తిరుగుబాటు చేసింది. అతడి డాచాకు ఫోన్ లైన్లు కత్తిరించారు. బోల్డిన్, షెనిన్, బక్లానోవ్, జనరల్ వరేన్నికోవ్‌లతో సహా ఒక బృందం అక్కడికి వచ్చి, దేశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నట్లు అతడికి తెలియజేసింది. అధికారికంగా దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించాలని తిరుగుబాటు నాయకులు గోర్బచేవ్‌ను డిమాండ్ చేశారు, కాని అతడు నిరాకరించాడు. గోర్బచేవ్‌ను, అతడి కుటుంబాన్నీ వారి డాచాలో గృహ నిర్బంధంలో ఉంచారు. తిరుగుబాటుదారులు గోర్బచేవ్ అనారోగ్యంతో ఉన్నారనీ, అంచేత ఉపాధ్యక్షుడు యెనయేవ్ దేశ బాధ్యతలు స్వీకరిస్తారనీ బహిరంగంగా ప్రకటించారు.
అప్పటికే రష్యన్ సోవియట్ ఫెడరేటివ్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్‌కు అధ్యక్షుడిగా ఉన్న బోరిస్ యెల్ట్‌సిన్, మాస్కో వైట్ హౌస్ లోపలికి వెళ్ళాడు. అతన్ని అరెస్టు చేసేందుకు దళాలు భవనం లోకి చొరబడకుండా నిరోధించడానికి పదుల సంఖ్యలో నిరసనకారులు భవనం వెలుపల గుమిగూడారు. తిరుగుబాటుదారులు తనను చంపమని ఆదేశిస్తారని గోర్బచేవ్ భయపడ్డాడు. అంచేత తన కాపలాదారుల చేత డాచా చుట్టూ అడ్డంకి పెట్టించాడు. అయితే, తిరుగుబాటు నాయకులు తమకు తగినంత మద్దతు లేదని గ్రహించి వారి తిరుగుబాటును ఎత్తేసారు. ఆగస్టు 21 న, వ్లాదిమిర్ క్రుచ్కోవ్, డిమిత్రి యజోవ్, ఒలేగ్ బక్లానోవ్, అనాటోలీ లుక్యానోవ్, వ్లాదిమిర్ ఇవాష్కో గోర్బచేవ్ డాచా వద్దకు వచ్చారు.
ఆ సాయంత్రం గోర్బచేవ్ మాస్కోకు తిరిగి వచ్చాడు. తిరుగుబాటును అణగదొక్కడానికి సహాయం చేసినందుకు యెల్ట్‌సిన్‌కు, నిరసనకారులకూ కృతజ్ఞతలు తెలిపాడు. తరువాత జరిగిన విలేకరుల సమావేశంలో, అతడు సోవియట్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీని సంస్కరిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. రెండు రోజుల తరువాత, అతడు దాని ప్రధాన కార్యదర్శి పదవికి రాజీనామా చేశాడు. కేంద్ర కమిటీని రద్దు చేయాలని పిలుపునిచ్చాడు. తిరుగుబాటుదారుల్లో చాలా మంది ఆత్మహత్య చేసుకున్నారు; ఇతరులను తొలగించారు. గోర్బచేవ్ ఆగస్టు 23 న రష్యన్ సుప్రీం సోవియట్ సమావేశానికి హాజరయ్యాడు. తిరుగుబాటుదారుల్లో చాలామందిని ఒకప్పుడు నియమించిందీ, పదోన్నతి కల్పించిందీ గోర్బచేవేనని యెల్ట్‌సిన్ ఆ సమావేశంలో అతన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాడు. యెల్ట్‌సిన్ ఆ తరువాత రష్యన్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీపై నిషేధం విధిస్తున్నట్లు ప్రకటించాడు.
పతాక దశలో పతనం
thumb|సోవియట్ రిపబ్లిక్ నాయకులు బెలోవెజా ఒప్పందాలపై సంతకం చేశారు. ఇది యుఎస్ఎస్ఆర్ ను తొలగించి, కామన్వెల్త్ ఆఫ్ ఇండిపెండెంట్ స్టేట్స్ ను స్థాపించింది. 1991. అక్టోబరు 30 న, ఇజ్రాయెల్-పాలస్తీనా శాంతి ప్రక్రియను పునరుద్ధరించే ప్రయత్నంలో భాగంగా మాడ్రిడ్‌లో ఒక సమావేశం జరిగింది. దీనికి గోర్బచేవ్ హాజరయ్యాడు. ఈ కార్యక్రమాన్ని యుఎస్, సోవియట్ యూనియన్‌లు రెండూ సహ-స్పాన్సరు చేసాయి. ఇరు దేశాల మధ్య ఇటువంటి సహకారానికి ఇది మొదటి ఉదాహరణ. అక్కడ, గోర్బచేవ్ మళ్ళీ బుష్‌ను కలిశాడు. తిరిగి వెళ్ళేటప్పుడు, గోర్బచేవ్ ఫ్రాన్స్‌లో ఆగాడు. అక్కడ అతడు మిట్టరాండ్‌తో కలిసి బయోన్నే సమీపంలోని అతడి ఇంటిలో ఉన్నాడు.
తిరుగుబాటు తరువాత, యెల్ట్‌సిన్ రష్యా గడ్డపై కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ కార్యకలాపా లన్నిటినీ నిలిపివేసాడు. సెంట్రల్ కమిటీ కార్యాలయాలను మూసేసాడు. స్టరాయా స్క్వేర్, రెడ్ స్క్వేర్ ల వద్ద సోవియట్ జెండాతో పాటు రష్యన్ త్రివర్ణ జెండాను ఎగరేసాడు. 1991 చివరి వారాల నాటికి, క్రెమ్లిన్‌తో సహా సోవియట్ ప్రభుత్వ అవశేషాలను స్వాధీనం చేసుకోవడం ప్రారంభించాడు.
దేశంలో ఐక్యతను కొనసాగించడానికి, గోర్బచేవ్ కొత్త యూనియన్ ఒప్పందం కోసం ప్రయత్నాలను కొనసాగించాడు. కాని వివిధ సోవియట్ రిపబ్లిక్కుల నాయకులు తమ ప్రజల్లో పెరుగుతున్న జాతీయవాద ఒత్తిడికి తలొగ్గడంతో యూనియన్‌ పట్ల వ్యతిరేకత పెరుగుతూ పోయింది. ఏకీకృత దేశం గురించి ఏ ఆలోచన నైనా వీటో చేస్తానని యెల్ట్‌సిన్ చెప్పాడు. దాని బదులు తక్కువ అధికారం కలిగిన సమాఖ్యకు అతడు అనుకూలంగా ఉన్నాడు. కజకస్తాన్, కిర్గీజియా నాయకులు మాత్రమే గోర్బచేవ్ విధానానికి మద్దతు పలికారు. డిసెంబరు 1 న ఉక్రెయిన్‌లో జరిగిన ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో యూనియన్ నుండి విడిపోవడానికి 90% మంది వోటేసారు. ఇది యూనియన్‌కు తీవ్రమైన, ప్రాణాంతకమైన దెబ్బ; ఉక్రైనియన్లు స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరస్కరిస్తారని గోర్బచేవ్ అనుకున్నాడు.
గోర్బచేవ్‌కు తెలియకుండా యెల్ట్‌సిన్, డిసెంబరు 8 న ఉక్రేనియన్ అధ్యక్షుడు లియొనిద్ క్రావ్‌చుక్‌ను, బేలారష్యన్ అధ్యక్షుడు స్టానిస్లావ్ షుష్కేవిచ్‌ను బెలారస్‌లోని బెలోవెజా అడవిలో కలిసాడు. వారు బెలావిజా ఒప్పందాలపై సంతకాలు చేసారు. సోవియట్ యూనియన్‌ను రద్దు చేసినట్లు, దాని స్థానంలో కామన్వెల్త్ ఆఫ్ ఇండిపెండెంట్ స్టేట్స్ (CIS)ని ఏర్పాటు చేసినట్లూ దానిలో ప్రకటించారు. షుష్కేవిచ్ ఫోన్ చేసి చెప్పేదాకా గోర్బచేవ్‌కు ఈ సంగతి తెలియలేదు; అతడికి బాగా కోపం వచ్చింది. సోవియట్ యూనియన్‌ను రక్షించుకునే అవకాశాల కోసం వెతికాడు. మీడియా, మేధావులూ రద్దు ఆలోచనకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమిస్తారని అనుకున్నాడు గానీ, అది జరగలేదు. ఉక్రేనియన్, బెలారష్యయన్, రష్యన్ సుప్రీం సోవియట్లు CIS స్థాపనను ఆమోదించాయి. డిసెంబరు 10 న, అతడు CIS ఒప్పందం "చట్టవిరుద్ధం, ప్రమాదకరం" అని వర్ణించాడు. డిసెంబరు 20 న, మిగిలిన 12 రిపబ్లిక్కుల్లోను జార్జియా తప్ప మిగతా పదకొండింటి నాయకులు అల్మా అటాలో కలిసి, అల్మా-అటా ప్రోటోకాల్ పై సంతకం చేసారు. సోవియట్ యూనియన్‌ను రద్దు చేసి, లాంఛనంగా CIS ఏర్పాటు చేసేందుకు ఈ ఒప్పందం ద్వారా అంగీకరించారు. అవశేష సోవియట్ యూనియన్‌కు అధ్యక్షుడిగా ఉన్న గోర్బచేవ్ రాజీనామాను వారు అంగీకరించారు. సిఐఎస్ వాస్తవ రూపం దాల్చిన వెంటనే రాజీనామా చేస్తానని గోర్బచేవ్ వెల్లడించాడు.
గోర్బచేవ్ నుండి సోవియట్ యూనియన్ వారస దేశాలకు అధికారాన్ని బదిలీ చేయడాన్ని పర్యవేక్షించే బాధ్యత యెల్ట్‌సిన్ కు అప్పజెప్పారు. డిసెంబరు 25 న సోవియట్ అధ్యక్ష పదవికి, కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ పదవికీ రాజీనామా చేస్తున్నట్లు గోర్బచేవ్ అధికారికంగా ప్రకటించాలని, డిసెంబరు 29 నాటికి క్రెమ్లిన్‌ను ఖాళీ చేయాలనీ యెల్ట్‌సిన్, గోర్బచేవ్‌లు ఒప్పందానికి వచ్చారు. రాజీనామా ప్రసంగం రాయడంలో సాయం చేసేందుకు యాకోవ్లెవ్, చెర్నయేవ్, షెవర్దనడ్జెలు గోర్బచేవ్‌ను కలిసారు. గోర్బచేవ్ క్రెమ్లిన్‌లో టెలివిజన్ కెమెరాల ముందు ప్రసంగించాడు. అది అంతర్జాతీయంగా ప్రసారమైంది. అందులో, "యూనియన్ ఆఫ్ సోవియట్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లిక్స్ అధ్యక్షుడిగా నేను నా కార్యకలాపాలను ఆపివేస్తున్నాను" అని అతడు ప్రకటించాడు. సోవియట్ యూనియన్ విడిపోయినందుకు విచారం వ్యక్తం చేశాడు. కాని తన ప్రభుత్వం సాధించిన విజయాలైన రాజకీయ, మత స్వేచ్ఛ, నిరంకుశత్వానికి ముగింపు, ప్రజాస్వామ్యం, మార్కెట్ ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టడం, ఆయుధ పోటీకి, ప్రచ్ఛన్న యుద్ధానికీ ముగింపు వంటివాటిని ఏకరువు పెట్టాడు. కృశ్చేవ్, ఆ తరువాత గోర్బచేవ్ - ఈ ఇద్దరే పదవిలో ఉండగా మరణించని సోవియట్ నాయకులు. సోవియట్ యూనియన్, అధికారికంగా 1991 డిసెంబరు 31 అర్ధరాత్రి నుండి ఉనికి కోల్పోయింది.
తొలినాళ్ళు: 1991-1999
thumb|1992లో [[రాంచో డెల్ సిలో|రాంచో డెల్ సిలోలో పాశ్చాత్య దుస్తులలో రీగన్‌, గోర్బచేవ్. ]] పదవినుండి తప్పుకున్నాక, భార్యతో, కుటుంబ సభ్యులతో గడపడానికి గోర్బచేవ్‌కు చాలా సమయం దొరికింది. అతడు, రైసా మొదట్లో రుబ్లెవ్స్కో షోస్సేలో శిథిలమైన డాచాలో నివసించారు. అయితే, కోసిగిన్ వీధిలోని వారి చిన్న అపార్ట్మెంటును ప్రైవేటీకరించడానికి అనుమతించారు. అతడు 1992 మార్చిలో ప్రారంభించిన తన ఇంటర్నేషనల్ ఫౌండేషన్ ఫర్ సోషియో-ఎకనామిక్ అండ్ పొలిటికల్ స్టడీస్ లేదా "గోర్బచేవ్ ఫౌండేషన్"ను నిలబెట్టడంపై దృష్టి పెట్టాడు; యాకోవ్లెవ్, గ్రిగరీ రెవెంకో దానికి మొదటి ఉపాధ్యక్షులు. పెరెస్త్రోయికా చరిత్రపై విషయాలను విశ్లేషించడం, ప్రచురించడం ఈ ఫౌండేషను చేపట్టిన తొలి పనులు. అలాగే "అపవాదుల నుండి, అపార్థాల నుండి" పెరెస్త్రోయికాను కాపాడి సమర్ధించడం కూడా. సోవియట్ అనంతర రష్యాలో జీవితాన్ని పరిశీలించడం, విమర్శించడం, యెల్ట్‌సిన్ అనుసరించిన విధానాలకు ప్రత్యామ్నాయంగా అభివృద్ధి రూపాలను అందించే పనిని కూడా ఈ ఫౌండేషన్ స్వీకరించింది. 1993 లో, గోర్బచేవ్ గ్రీన్ క్రాస్ ఇంటర్నేషనల్ ను ప్రారంభించాడు, ఇది స్థిరమైన భవిష్యత్తులను ప్రోత్సహించడంపై దృష్టి పెట్టింది. ఆపై ప్రపంచ రాజకీయ ఫోరం అనే సంస్థను కూడా ప్రారంభించాడు.
తన సంస్థకు ధన సమీకరణ చేసేందుకు గోర్బచేవ్, అంతర్జాతీయంగా ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడం ప్రారంభించాడు. దానికి పెద్ద ఫీజులే వసూలు చేశాడు. జపాన్ సందర్శనలో అతడికి మంచి ఆదరణ లభించింది. చాలానే గౌరవ డిగ్రీలు పొందాడు. 1992 లో, ఫౌండేషన్ కోసం డబ్బును సేకరించడానికి ఫోర్బ్స్ వారి ప్రైవేట్ జెట్‌లో అమెరికాలో పర్యటించాడు. ఈ పర్యటనలో అతడు రీగన్‌ను కలిశాడు. అక్కడ నుండి అతడు స్పెయిన్‌కు వెళ్ళి, సెవిల్లెలో జరిగిన ఎక్స్‌పో '92 ప్రపంచ ఉత్సవానికి హాజరయ్యాడు. అతడి స్నేహితుడిగా మారిన ప్రధాన మంత్రి ఫెలిపే గొంజాలెజ్‌తో కూడా కలిశాడు. మార్చిలో, అతడు జర్మనీ సందర్శించాడు. అక్కడ చాలామంది రాజకీయ నాయకులు అతణ్ణి హృదయపూర్వకంగా ఆహ్వానించారు. జర్మన్ పునరేకీకరణను సులభతరం చేయడంలో అతడి పాత్రను వారు ప్రశంసించారు. తన ఉపన్యాస రుసుము, పుస్తక అమ్మకాలకు అనుబంధంగా, గోర్బచేవ్ పిజ్జా హట్, లూయిస్ విట్టన్ వంటి సంస్థల కోసం వ్యాపార ప్రకటనల్లో కనిపించాడు. తద్వారా తన ఫౌండేషనుకు అవసరమైన ధనాన్ని సమకూర్చుకోగలిగాడు. తన భార్య సహాయంతో, గోర్బచేవ్ తన జ్ఞాపకాలను అక్షరబద్ధం చేసాడు. ఇవి 1995 లో రష్యన్ భాషలోను, మరుసటి సంవత్సరంలో ఇంగ్లీషు లోనూ ప్రచురించారు. ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ కోసం నెలవారీ సిండికేటెడ్ కాలమ్ కూడా రాయడం ప్రారంభించాడు.
ఓవైపు భర్త రాజకీయ ప్రయత్నాలు చేస్తోంటే,అందుకు భిన్నంగా రైసా, పిల్లల స్వచ్ఛంద సంస్థల కోసం ప్రచారం చేయడంపై దృష్టి సారించింది. రష్యాలో మహిళల సంక్షేమం మెరుగుపరచడంపై దృష్టి పెట్టడానికి ఆమె గోర్బచేవ్ ఫౌండేషన్‌లో రైసా మాక్సిమొవ్నా క్లబ్ అనే విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఫౌండేషన్ మొదట మాజీ సోషల్ సైన్స్ ఇన్స్టిట్యూట్ భవనంలో ఉండేది. కాని అక్కడ దానికి అందుబాటులో ఉండే గదుల సంఖ్యకు యెల్ట్‌సిన్ పరిమితులు పెట్టాడు; అమెరికన్ దాత టెడ్ టర్నర్ లెనిన్‌గ్రాడ్‌స్కీ ప్రాస్పెక్ట్‌లో కొత్త ప్రాంగణాన్ని నిర్మించుకోడానికి ఫౌండేషన్‌కు 10 లక్షల డాలర్లకు పైగా విరాళం ఇచ్చాడు. 1999 లో, గోర్బచేవ్ తన మొదటి ఆస్ట్రేలియా పర్యటన చేసాడు, అక్కడ అతడు ఆ దేశ పార్లమెంటులో ప్రసంగించాడు. కొంతకాలం తర్వాత, జూలైలో, రైసాకు లుకేమియా ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయింది. జర్మన్ ఛాన్సలర్ గెర్హార్డ్ ష్రోడర్ సహాయంతో, ఆమెను జర్మనీలోని మున్స్టర్‌లోని క్యాన్సర్ కేంద్రానికి బదిలీ చేశారు. అక్కడ ఆమెకు కీమోథెరపీ చేసారు. సెప్టెంబరులో ఆమె కోమాలోకి వెళ్ళి మరణించింది. రైసా గతించిన తరువాత, కుమార్తె ఇరినా, ఇద్దరు మనవరాళ్ళు గోర్బచేవ్‌తో నివసించడానికి మాస్కో ఇంటికి వెళ్లారు. జర్నలిస్టులను ప్రశ్నించినప్పుడు, తాను ఎప్పటికీ తిరిగి వివాహం చేసుకోనని చెప్పాడు.