cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
రసాయన శాస్త్రములో పేర్లు
ఆల్కేనులు
పైన చెప్పిన ఏలిఫేటిక్ శాఖని మూడు కాండాలుగా విభజించవచ్చు. ఈ విభజన కర్బనపు అణువుల మధ్య ఉండే బంధాన్ని బట్టి ఉంటుంది. కర్బనపు అణువుల మధ్య ఏక బంధం మాత్రమే ఉంటే ఆ పదార్థాన్ని “ఆల్కేను” జాతి అంటారు. ఈ ఆల్కేను అనే మాట యొక్క పుట్టు పూర్వోత్తరాలు, ప్రవర మీద పరిశోధన చేసినా ఫలితం ఉండదు. అందుకని తెలుగులో ఈ ఆల్కేను అనే పేరుని వాడెద్దాం. ఇక్కడ గమనార్హమైన విషయం ఏమిటంటే ఈ ఆల్కేన్ అనే ఇంగ్లీషు మాట “ఏన్” (-ane) అనే ప్రత్యయంతో అంతం అవుతుంది. ఇది ఇంటిపేరు లాంటిది. ఈ ప్రత్యయంతో అంతం అయే పదార్థాలన్నీ “ఆల్కేన్ జాతివి” అని జినీవా నిర్ణయం అయిపోయింది. మెతేన్, ఎతేన్, ప్రొపేన్, బ్యుటేన్ (methane, ethane, propane, butane) అన్న పేర్లు చూడండి ఇవన్నీ “ఏన్” (-ane) అనే ప్రత్యయంతో అంతం అవుతున్నాయి కనుక ఇవన్నీ ఆల్కేనులే. వీటన్నిటిలోను ఏకబంధాలే ఉంటాయి.
ఆల్కీనులు
ఏలిఫేటిక్ శాఖలో రెండవ కాండం పేరు “ఆల్కీనులు” (alkenes). ఈ జాతి పేర్లు అన్నీ “ఈన్” (-ene) శబ్దంతో అంతం అవుతాయి. ఈ ఆల్కీనులన్నిటిలోను, ఒకటి కాని, అంతకంటె ఎక్కువ కాని, జంట బంధాలు (double bonds) ఉంటాయి. కనీసం ఒక్క జంట బంధం ఉండాలన్నా రెండు కర్బనపు అణువులు ఉండి తీరాలి. రెండు కర్బనపు అణువులు, ఒక జంట బంధం ఉన్న పదార్థాలలో అతి సూక్ష్మమైనది ఎతీను (ethene). ఈ శ్రేణిలో తరువాత వచ్చే కొన్ని పదార్థాల పేర్లు: ప్రొపీను (propene), బ్యుటీను (butene).
హవాయి
thumb|right|హవాయి స్థానాన్ని చూపించే భౌగోళిక పటం thumb|right|హవాయి మ్యాప్ thumb|right|"నా పాలి" తీరం, [[:en:Kauai|కౌవియా]]
హవాయి పడమర పసిఫిక్ మహాసముద్రంలోని ద్వీపాల సమూహం. ఈ ద్వీప సమూహం ఆగస్టు 21, 1959న అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో 50వ రాష్ట్రం అయ్యింది. ఈ ద్వీప సమూహం 21°18′41″ రేఖాంశం, 157°47′47″ అక్షాంశాలపై ఉంది. అమెరికా ప్రధాన భూభాగానికి హవాయి 3,700 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. 19వ శతాబ్దంలో హవాయిని శాండ్విచ్ ద్వీపాలని కూడా వ్యవహరించేవారు.
రసాయన శాస్త్రములో పేర్లు
ఆల్కైనులు
ఏలిఫేటిక్ శాఖ లోని మూడవ కాండం పేరు ఆల్కైనులు (alkynes). ఈ జాతి పేర్లు అన్నీ “ఐన్” (-yne) శబ్దంతో అంతం అవుతాయి. ఈ జాతి పదార్థాల నిర్మాణక్రమంలో ఒకటి కాని, అంతకంటె ఎక్కువ కాని, త్రిపుట బంధాలు ఉండాలి. ఎతైను, ప్రొపైను, బ్యుటైను (ethyne, propyne, butyne) మొదలయినవి ఈ జాతికి చెందుతాయి.
హవాయి
భౌగోళిక పరిస్థితి
భూగోళం అంతటికీ అత్యంత సుదీర్ఘమయిన ద్వీప సమూహం హవాయి. ఈ ద్వీప సమూహంలో ఎనిమిది ద్వీపాలు ఉన్నాయి. ఈ ద్వీప సమూహం మొత్తం పొడవు 2400 కిలోమీటర్లు. కిలియా అగ్నిపర్వతపు లావా ప్రవాహాల వలన ఈ ద్వీపాల వైశాల్యం ఎప్పటికప్పుడు పెరుగుతూనే ఉంది. ఈస్టర్ ద్వీపాన్ని మినహాయిస్తే ప్రధాన భూభాగాలకు అత్యంత దూరంగా ఉన్న ద్వీపం ఇది. తనలోని ప్రత్యేక భౌగోళిక స్థితిగతుల వలన వైవిధ్యభరితమయిన వృక్ష, జీవజాతులకు హవాయి నెలవయ్యింది.
చరిత్ర
ఇక్కడ లభ్యమయిన పురాతన వస్తువులనుండి ఈ ద్వీపాలలో మనుషులు 11వ శతాబ్దం నుండి నివాసమున్నరనడానికి ఆధారాలు లభిస్తున్నాయి. పోలినేషియన్ నాగరికతకు సంబంధించిన ప్రజలు ఇక్కడ నివాసమున్నారనడానికి కొన్ని ఆధారాలు లభ్యమయ్యాయి. ఐరోపా దేశస్థులకు ఈ ద్వీపాల గురించి 1778లో బ్రిటీషు నావికుడు జేమ్స్ కుక్ పర్యటనల వలన పరిచయం అయ్యింది. కానీ అంతకన్నా ముందరే స్పెయిన్ వారు ఇక్కడకు వచ్చారన్న వాదన ఉంది.
రసాయన శాస్త్రములో పేర్లు
బెంజీను చక్రం
ఏలిఫేటిక్ (కొవ్వుని పోలిన) పదార్థాల నిర్మాణక్రమంలో కర్బనపు గొలుసులు బారులు తీరి ఉంటే, ఏరొమేటిక్ (సగంధ) పదార్థాలలో కర్బనపు అణువుల అమరికలు ఎక్కువగా చక్రాలతో కూడి ఉంటాయి. ఈ చక్రాల ఆకారాలలో పంచభుజులు, షడ్భుజులు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. వీటిల్లో షడ్భుజాకారంలో ఉన్న బెంజీను చక్రం చాల కీలకమైనది. ఈ బెంజీను చక్రం నిర్మాణక్రమం రాయాలంటే ముందుగా ఒక షడ్భుజి గీసి, భుజం విడచి భుజం దగ్గర (లేదా ఏకాంతర స్థానాల్లో) జంట బంధం వేసి, ప్రతి మూలని ఒక (-CH) గుంపు తగిలించాలి. అప్పుడు ఆరు కర్బనపు అణువులు, ఆరు ఉదజని అణువులు ఉన్న ఈ బణువుని (C6H6) అని రాస్తారు.
హవాయి
బయటి లింకులు
వర్గం:హవాయి
రసాయన శాస్త్రములో పేర్లు
బెంజీను చక్రం
ఏకాంతర స్థానాల్లో జంట బంధాలు వెయ్యాలి అన్నప్పుడు, ఈ జంట బంధాలని రెండు విధాలుగా వెయ్యవచ్చు. ఈ రెండు పదార్థాల లక్షణాల మధ్య ఉన్న తేడాల గురించి చర్చ ఇక్కడ అనవసరం. ఈ బొమ్మని అంతా ఓపికగా గియ్యడానికి బద్ధకించి, అప్పుడప్పుడు దీనిని షడ్భుజిలో సున్న వేసి చూపిస్తారు.
అసలు బెంజీనుకి బెంజీను అన్న పేరు ఎలా వచ్చిందిట? బెంజీను అనే పదార్థం ఆగ్నేయ ఆసియాలో పెరిగే ఒక చెట్టు నుండి కారే బంక. మన తుమ్మబంక లాంటిది అనుకొండి. మనం వాడే సాంబ్రాణి, గుగ్గిలం ఈ జాతి బంక పదార్థాలే. ఈ బంక (జిగురు) ని బెంజమిన్ అనే తెల్ల దొర కనుక్కున్నాడుట. కనుక్కుని తన పేరు పెట్టేసుకున్నాడుట. గుగ్గిలం చెట్టుని బెంజమిన్ దొర కనుక్కోవాలా? బెంజమిన్ కనుక్కున్న పదార్థం కనుక దీనికి బెంజీను అని పేరు పెట్టేసేరు. ఈ పదార్థాన్ని తెలుగులో భైరవాసం అనిన్నీ గొగ్గి అనిన్నీ అంటారుట. ఈ గొగ్గి, గుగ్గిలం జ్ఞాతి పదాలు అయుండవచ్చు. కనుక బెంజీనుని గొగ్గి అనిన్నీ, బెంజీన్ రింగ్ ని గొగ్గి చక్రం అనిన్నీ అంటే తప్పు లేదనుకుంటాను.
ఇలాంటి బెంజీను చక్రాలని రెండింటిని అతికితే నేఫ్తలీను వస్తుంది (బొమ్మ చూడండి), మూడింటిని అతికితే ఏంత్రసీను వస్తుంది.
ఉదకర్బన రాశులు (Hydrocarbon radicals)
ఏలిఫేటిక్ ఉదకర్బనాల గురించి కొంత వరకు చదివేము కదా. వీటి నిర్మాణక్రమాలని పరిశీలించి ఒక విషయాన్ని గ్రహించవచ్చు. ప్రతి కర్బనపు అణువుకి నాలుగు చేతులు ఉన్నాయి. ఈ నాలుగింటిలో వేటినీ ఖాళీగా ఉంచకుండా, అన్నిటికి ఏదో ఒక అణువుని తగిలించుకుంటూ వస్తున్నాము కదా. ఇప్పుడు ఈ ఏలిఫేటిక్ ఉదకర్బనాల జాతిలో ఒక బణువుని తీసుకుని, దాని నుండి ఒకే ఒక ఉదజని అణువుని తొలగించేమని అనుకుందాం. అలా తొలగించిన తరువాత ఖాళీ చేతితో మిగిలిన బణువుని ఇంగ్లీషులో “రేడికల్” అంటారు. మనం దీనిని తెలుగులో రాశి అందాం. ఇక్కడ రాశి అంటే అణువుల గుంపు అని అర్థం. ఈ సందర్భంలో ఇంగ్లీషు మాట, తెలుగు మాట “ర” అనే శబ్దం తోటే మొదలవుతున్నాయి కనుక రాశిని సూక్ష్మంగా ఇంగ్లీషు అక్షరం “ఆర్” (R) తో సూచించడం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న పరిపాటి కనుక తెలుగులో కూడా అదే ఆచారాన్ని పాటించవచ్చు.
మెతేను సంగతి మరొకసారి చూద్దాం. ఈ బణువు సాంఖ్యక్రమం (CH4). ఈ బణువు నుండి ఒక ఉదజని అణువుని కత్తిరించి పీకి పారేశాం అని అనుకుందాం. అలా కత్తిరించగా మిగిలినదాని సాంఖ్య క్రమం (-CH3) అని, ముందు ఒక చిన్న గీతతో, రాయడం రివాజు. ఈ (-CH3) ని తెలుగులో మెతల్ రాశి అనిన్నీ, ఇంగ్లీషులో మెతల్ రేడికల్ అనిన్నీ అంటారు. ఇక్కడ (-CH3) లో ముందు ఉన్న చిన్న గీత ఖాళీ చేతిని సూచిస్తుంది. ఖాళీ చేతులు ఉన్న రాశి చాల చురుగ్గా ఉంటుంది.
మెతేను నుండి మెతైల్ రాశి (-CH3) వచ్చినట్లే ఎతేను నుండి ఎతైల్ రాశి (-C2H5), ప్రొపేను నుండి ప్రొపైల్ రాశి (-C3H7), బ్యుటేన్ నుండి బ్యుటైల్ రాశి (-C4H9), పెంటేన్ నుండి ఎమైల్ రాశి (-C5H11) (పెంటైల్ అనేది కొత్త పేరు, ఎమైల్ ప్రాచుర్యంలో ఉన్న పాత పేరు), అనుకుంటూ వెళ్లవచ్చు.
ఫంక్షనల్ గుంపులు
రాశికి ఒక రిక్త హస్తం ఉంటుంది. ఈ ఖాళీ చేతికి మనకి ఏది తోస్తే దానిని తగిలించవచ్చు; ఏకాకిగా ఉన్న ఒక అణువుని తగిలించవచ్చు, లేదా ఎన్నో అణువులు ఉన్న అణుసమూహాన్ని తగిలించవచ్చు. ఏదో పైలా పచ్చీసుగా కాకుండా, ఒక క్రమ పద్ధతిలో, ఈ ఖాళీ చేతికి రకరకాల అణుసముదాయాలని తగిలించి రకరకాల రసాయనాలని తయారు చెయ్యవచ్చు. ఇలా రాసుల రిక్త హస్తాలకి తగిలించే అణు సమూహాలని ఇంగ్లీషులో “ఫంక్షనల్ గ్రూప్స్” (functional groups) అంటారు. ఈ పద్ధతిలో సౌకర్యం ఏమిటో చూద్దాం.
ఆల్కహాలు జాతి: సాధారణ సాంఖ్యక్రమం (ROH)
ఒక ఉదకర్బన రాశి (R) ని తీసుకుని దానికి (–OH) గుంపు (కార్బాక్సిల్ గుంపు) తగిలిస్తే ఆల్కహాలు వస్తుంది. కనుక ఆల్కహాలు జాతిని అంతటినీ ROH అని క్లుప్తంగా సూచించవచ్చు. ఇందులో (R) మెతల్ రాశి అయితే ఆ పదార్థం మెతల్ ఆల్కహాలు (లేదా, మెతనోలు). ఇక్కడ (R) ఎతల్ రాశి అయితే ఈ పదార్థం ఎతల్ ఆల్కహాలు (లేదా, ఎతనోలు). తేలిగ్గా లేదూ?
ఆల్డిహైడులు: సాధారణ సాంఖ్యక్రమం (RCOH)
ఒక ఉదకర్బన రాశి (R) ని తీసుకుని దానికి (–COH) గుంపు (కార్బనిల్ గుంపు) ని తగిలిస్తే మనకి ఆల్డిహైడ్ వస్తుంది. కనుక ఆల్డిహైడ్ జాతిని అంతటినీ (RCOH) అని క్లుప్తంగా సూచించవచ్చు. ఇందులో (R) మెతల్ రాశి అయితే ఆ పదార్థం మెతల్ ఆల్డిహైడ్ (లేదా, మెతనాలు). ఇక్కడ (R) ఎతల్ రాశి అయితే ఈ పదార్థం ఎతల్ ఆల్డిహైడ్ (లేదా, ఎతనాలు). ఇక్కడ ఇంగ్లీషు వర్ణక్రమం, ఉచ్చారణ గమనించండి. మెతనాలుకీ మెతనోలుకీ మధ్య తేడా ఉంది. అలాగే ఎతనాలుకీ ఎతనోలుకీ మధ్య తేడా ఉంది.
ఈథరులు: సాధారణ సాంఖ్యక్రమం (ROR)
రెండు ఉదకర్బన రాశులు తీసుకుని వాటి మధ్య ఒక ఆమ్లజని (O) ని ఇరికిస్తే ఈథర్ జాతి పదార్థాలు వస్తాయి. రాశి-ఆమ్లజని-రాశి (ROR) ఆ వరసలో రావాలి. కనుక అందాకా వీటిని “రా-ఆ-రా” అని కాని, టూకీగా “రారా” అని కాని అందాం. ఈ రారాలో ఆమ్లజనికి ఇరుపక్కలా ఒకే రకం రాశి ఉండాలని నియమం ఏదీ లేదు. కాని రెండు రాశులూ ఎతల్ రాశులు అయిన పక్షంలో మనకి “డైఎతల్ఈథర్” (diethylether) వస్తుంది. ఇది తెలుగులో ద్వివిధైల్‌రారా అవుతుంది.
కీటోనులు: సాధారణ సాంఖ్యక్రమం (RCOR)
ఈథరులకి మల్లే కీటోనులకి కూడా రెండు ఉదకర్బన రాశులు ఇటూ, అటూ వందిమాగదుల్లా ఉంటాయి. వీటి మధ్య ఒక కార్బనిల్ (CO) ని ఇరికిస్తే కీటోను జాతి పదార్థాలు వస్తాయి. రాశి-కార్బనిల్-రాశి (RCOR) ఆ వరసలో రావాలి. కనుక వీటిని “రా-క-రా” అని అందాం. ఈ రాకరాల్లో కార్బనిల్‌కి ఇరుపక్కలా ఒకే రకం రాశి ఉండాలని నియమం ఏదీ లేదు. కాని రెండు రాశులూ మెతల్ రాశులు అయిన పక్షంలో మనకి “డైమెతల్‌కీటోన్” (dimethylketone) వస్తుంది. ఇది తెలుగులో ద్విపాడైల్‌రాకరా అవుతుంది. ఈ రాకరాకి వాడుకలో ఉన్న ఇంగ్లీషు పేరు ఎసిటోను (acetone). బొమ్మ చూడండి.
ఆమ్లములు: సాధారణ సాంఖ్యక్రమం (RCOOH)
కార్బాక్సిల్ గుంపు (COOH) ఉన్న పదార్థాలన్నీ ఆమ్లములు. ఇక్కడ (RCOOH) లో (R) మెతేన్ అయితే ఇది మెతనోయిక్ ఆమ్లం (methanoic acid) అవుతుంది. దీని సాధారణ నామం ఫార్మిక్ ఏసిడ్ (formic acid). దీనినే తెలుగులో పిపీలికామ్లం అంటారు. పిపీలికం అంటే చీమ.
అదే విధంగా (RCOOH) లో (R) ఎతేన్ అయితే అది ఎతనోయిక్ ఆమ్లం (ethanoic acid). దీని సాధారణ నామం ఎసిటిక్ ఏసిడ్. ఆఖరుగా, (RCOOH) లో (R) అష్టాదశేన్ (ఆక్టాడెకేన్, octadecane) అయినప్పుడు మనకి అష్టాదశోయిక్ ఆమ్లం (ఆక్టాడెకనోయిక్ ఏసిడ్, Octadecanoic acid) వస్తుంది. దీనినే స్టీరిక్ ఏసిడ్ (stearic acid) అని కూడా అంటారు.
ఇవి కూడా చూడండి
వర్గం:రసాయన శాస్త్రం వర్గం:కర్బన రసాయన శాస్త్రం
గుండంపల్లి (మల్లాపూర్)
గుండంపల్లి, తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లా, మల్లాపూర్ మండలంలోని గ్రామం.
గుండంపల్లి తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లా, మల్లాపూర్ మండలంలోని గ్రామం.2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో, ఇదే మండలంలో ఉండేది. ఇది మండల కేంద్రమైన మల్లాపూర్ నుండి 18 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన కోరుట్ల నుండి 11 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 624 ఇళ్లతో, 2507 జనాభాతో 402 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 1237, ఆడవారి సంఖ్య 1270. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 466 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 0. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 571636 .పిన్ కోడ్: 505331.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ఒక ప్రైవేటు బాలబడి ఉంది. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప మాధ్యమిక పాఠశాల సాతారంలో ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల మల్లాపూర్లోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల మెట్ పల్లిలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, మేనేజిమెంటు కళాశాల కరీంనగర్లోను, పాలీటెక్నిక్ పొలసలోనూ ఉన్నాయి.సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల కోరుట్లలోను, అనియత విద్యా కేంద్రం మెట్ పల్లిలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల కరీంనగర్ లోనూ ఉన్నాయి.
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
గుండంపల్లిలో ఉన్న ఒక పశు వైద్యశాలలో ఒక డాక్టరు, ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు.సమీప ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. సంచార వైద్య శాల గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
గ్రామంలో4 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు ముగ్గురు, ఒక నాటు వైద్యుడు ఉన్నారు.
తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. బావుల నీరు కూడా అందుబాటులో ఉంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది.
పారిశుధ్యం
మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా కూడా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. రైల్వే స్టేషన్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది.
ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 12 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
గుండంపల్లిలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
గుండంపల్లిలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
ఉత్పత్తి
గుండంపల్లిలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
వరి, మొక్కజొన్న, పసుపు
పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు
బీడీలు
చేతివృత్తులవారి ఉత్పత్తులు
చెక్క వస్తువులు
తెల్లరాళ్ళపల్లి
తెల్లరాళ్ళపల్లి, తెలంగాణ రాష్ట్రం, వనపర్తి జిల్లా,పాన్‌గల్‌ మండలంలోని గ్రామం.
గణాంకాలు
2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 775 ఇళ్లతో, 3935 జనాభాతో 1439 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 2022, ఆడవారి సంఖ్య 1913. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 89 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 2506. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 576188. ఇది పంచాయతి కేంద్రం.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు మూడు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.బాలబడి కల్వరాలలోను, మాధ్యమిక పాఠశాల కేతేపల్లిలోనూ ఉన్నాయి. సమీప జూనియర్ కళాశాల పానగల్లోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల‌లు వనపర్తిలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల మహబూబ్ నగర్లోను, పాలీటెక్నిక్‌ వనపర్తిలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల కొండేర్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల పెబ్బేరులోను, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల‌లు మహబూబ్ నగర్లోనూ ఉన్నాయి.
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
తెల్లరాళ్ళపల్లిలో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఇద్దరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పశు వైద్యశాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
గ్రామంలో5 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఎమ్బీబీయెస్ కాకుండా ఇతర డిగ్రీ చదివిన డాక్టర్లు ఇద్దరు, డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు ముగ్గురు ఉన్నారు.
తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా శుద్ధి చేయని నీరు సరఫరా అవుతోంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది.
పారిశుధ్యం
గ్రామంలో మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ లేదు. మురుగునీటిని శుద్ధి ప్లాంట్‌లోకి పంపిస్తున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
తెల్లరాళ్ళపల్లిలో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం, వారం వారం సంత ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
భూమి వినియోగం
తెల్లరాళ్ళపల్లిలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
తెల్లరాళ్ళపల్లిలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
ఉత్పత్తి
తెల్లరాళ్ళపల్లిలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
వరి, జొన్న
రాజకీయాలు
2013, జూలై 31న జరిగిన గ్రామపంచాయతి ఎన్నికలలో గ్రామ సర్పంచిగా నీలమ్మ రాజునాయక్ ఎన్నికయింది.
జల విజ్ఞాన సంస్థానం
thumb|ప్రధాన కార్యాలయం ఉత్తరాఖండ్ లోని రూర్కీ నందు రితేష్ ఆర్య సమావేశం @ నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హైడ్రాలజీ, ఐఐటి రూర్కీ, భారత ప్రభుత్వం జాతీయ జలవిజ్ఞాన సంస్థానం (National Institute of Hydrology), కేంద్ర జలవనరుల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని ఒక భారత ప్రభుత్వ సంఘము. ఇది 1978నుండి జలవిజ్ఞాన, జలవనరుల రంగాలలో దేశానికే తలమానికమైన సంస్థానంగా ఉన్నది. ఇది స్వయప్రతిపత్తి కలిగి, కేంద్ర జలవనరుల మంత్రిత్వశాఖచే పోషింపబడుతూ, క్రింది లక్ష్యాలను కలిగియున్నది.
1. జలవిజ్ఞానానికి సంబంధించిన అన్ని వ్యవస్థీకృత, శాస్త్రీయ కార్యాలను ప్రారంభించడం, సహాయపడడం, ప్రచారం చేయడం, సమన్వయ పరచడం,
4. ఏ లక్ష్యాలని సాధించుటకై ఈ సంస్థానం ఏర్పడిందో అట్టి లక్ష్యాలసాధనకు ఒక సంస్థగా అవసరమైనవి, ఆకస్మికంగా చేయవల్సినవి, పరిశీలించి జరుపవలసినవి అయినట్టి అన్ని పనులూ చేయటం
ఈ సంస్థానం ప్రధాన కార్యాలయం ఉత్తరాఖండ్ లోని రూర్కీ నందు ఉన్నది. దీనికి బెల్గాం, కాకినాడ, జమ్ము, సాగర్‌లలో ప్రాంతీయ కేంద్రాలు; పాట్నా, గువహతిలలో వరద నిర్వహణా పద్ధతుల అధ్యయన కేంద్రాలు ఉన్నవి.
రంభ
రంభ, హిందూ పురాణాల ప్రకారం ఇంద్రుని సభలోని 31 మంది అప్సరసలలో ఒకరు.ఈమె సౌందర్యవతి. అందాలకు రాణి లాంటిది.దేవలోకంలోని ఇంద్రుని సభలో ఉన్న అప్సరసలలో నాట్యం, సంగీతం కళలలో ఆమె సాధించిన విజయాలలో ఆమె ఘనత చెప్పలేని ఘనత వహించింది.ఆమె గంధర్వుడు తుంబురు భార్య అని పురాణాల ద్వారా తెలుస్తుంది.రంభ క్షీరసాగర మథనం నుండి ఉద్బవించిన ఒక దేవదూత. అనగా సముద్రుడు తనయ.రంభ సహచరులు ఊర్వసి,మేనక.రంభ సోదరి లక్ష్మి, సోదరుడు జలంధరుడు.
చరిత్ర
పురాణాలు, వేదాల ప్రకారం రంభ, ఊర్వశి, మేనక, తిలోత్తమ, ఘృతాచి అనేక మంది అప్సరలు గురించి ప్రస్తావించబడ్డాయి. వీటి గురించి చాలా భిన్నమైన కథలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ అప్సరసలలో రంభ ప్రముఖమైందిగా చెప్పుకోవచ్చు.కానీ ఆమెను విశ్వమిత్ర ఒక సందర్బంలో శపించాడు. పురాణాలలో రంభ సముద్రం నుండి జన్మించిదని తెలుస్తుంది. ఆ తర్వాత ఇంద్రుడు రంభను చూసి, తన రాజ్యసభలో రంభకు చోటు ఇచ్చాడని పురాణాలలో చెప్పబడింది.రంభ ఇంద్రదేవుడు ఇంట్లో ఎప్పుడూ ఉండేది.రంభ చాలా అందంగా ఉండేదని చెప్పబడింది. కానీ ఇంద్రుడు ఒకసారి విశ్వమిత్రుడు బ్రహ్మరుషిగా మారటానికి చేసే తపస్సును భంగపరచడానికి రంభను ప్రయోగించాడు. రంభ విశ్వామిత్రుని తపస్సును భంగపరచటానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, విశ్వామిత్రుడు కోపంతో రంభను ఒక బ్రాహ్మణుడు ఆమెను శాపం నుండి విముక్తి కలిగించేంతవరకు 1000 సంవత్సరాలు రాయిగా మారతావని శపిస్తాడు.ఆరకంగా రంభ శిలగా మారుతుంది.
ఈ శాపం నుండి బయటపడటానికి రంభ శివ-పార్వతిని ఆరాధించింది. చాలా సంవత్సరాల తరువాత ఈ శాపం నుండి రంభకు శివ-పార్వతిల ద్వారా శాప విముక్తి పొందినట్లుగా కథనం.వాల్మీకి రామాయణం ప్రకారం విశ్వామిత్రుని శాపం నుండి రంభను ఒక బ్రాహ్మణుడు ద్వారా విముక్తి పొందినట్లు మరొక కథనం ద్వారా తెలుస్తుంది.రావణ సంహితలో రంభ గురించి ప్రస్తావించబడింది. "ఒకసారి రావణుడు రంభతో శక్తిని ఉపయోగించాలని అనుకున్నాడు.దానితో రంభ కోపంతో రావణుడిని శపించినట్లు పురాణ కథనం.అర్జునుడు స్వర్గానికి వెళ్లినప్పుడు అర్జునుడిని రంభ నాట్యంతో స్వాగతించింది.
భారతీయ శిల్పకళలో అప్సరసలు
భారతదేశంలో హిందూ మతం, బౌద్ధమతం ద్వారా ప్రభావితమైన దక్షిణ, ఆగ్నేయాసియాలోని ప్రాంతాలలో శిల్పకళ, చిత్రలేఖనంలో అప్సరసల ఊహా ప్రతిమల శిల్పాలు అందంగా చిత్రీకరించబడ్డాయి. భారతదేశంలోని అజంతా, శ్రీలంకలోని సిగిరియా వద్ద 5 వ - 6 వ శతాబ్దపు కుడ్యచిత్రాలు, కంబోడియాలోని ఆంగ్‌కార్ వాట్ దేవాలయంను అలంకరించే శిల్పాలు దీనికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు.
వెలుపలి లంకెలు
వర్గం:పురాణ పాత్రలు వర్గం:అప్సరసలు
వేల్పుమడుగు
వేల్పుమడుగు, అనంతపురం జిల్లా, విడపనకల్లు మండలానికి చెందిన గ్రామం.
ఇది మండల కేంద్రమైన విడపనకల్లు నుండి 3 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన గుంతకల్లు నుండి 31 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది.
గణాంకాలు
2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 1365 ఇళ్లతో, 5822 జనాభాతో 4290 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 2964, ఆడవారి సంఖ్య 2858. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 873 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 0. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 594712 .పిన్ కోడ్: 515871.
2001భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం జనాభా - మొత్తం	5,695 - పురుషుల	2,926 - స్త్రీల	2,769 - గృహాల సంఖ్య	1,231
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు నాలుగు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి. బాలబడి, మాధ్యమిక పాఠశాల‌లు, సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల విడపనకల్లులోను ఉన్నాయి. సమీప జూనియర్ కళాశాల విదపనకల్లోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల ఉరవకొండలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల‌లు అనంతపురంలోను, పాలీటెక్నిక్‌ బళ్ళారిలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల గుత్తిలోనూ ఉన్నాయి. ఉన్నాయి.
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
వేల్పుమడుగులో ఉన్న ఒకప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రంలో ఇద్దరు డాక్టర్లు, ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు. ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఇద్దరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. ఒక సంచార వైద్య శాలలో డాక్టర్లు లేరు. ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. పశు వైద్యశాల గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. బావుల నీరు కూడా అందుబాటులో ఉంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది. కాలువ/వాగు/నది ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది.
పారిశుధ్యం
మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా కూడా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. రైల్వే స్టేషన్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. రాష్ట్ర రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. జాతీయ రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో వ్యవసాయ పరపతి సంఘం ఉంది. గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 7 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
వేల్పుమడుగులో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
వేల్పుమడుగులో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
ఉత్పత్తి
వేల్పుమడుగులో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
వేరుశనగ, కంది, మిరప
మోపాడు (కందుకూరు)
మోపాడు, శ్రీ పొట్టి శ్రీరాములు నెల్లూరు జిల్లా, కందుకూరు మండలానికి చెందిన గ్రామం.ఇది మండల కేంద్రమైన కందుకూరు నుండి 6 కి. మీ. దూరంలో ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 710 ఇళ్లతో, 3010 జనాభాతో 1673 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 1504, ఆడవారి సంఖ్య 1506. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 685 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 97. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 591540.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు మూడు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.బాలబడి కందుకూరులోను, మాధ్యమిక పాఠశాల మాచవరంలోనూ ఉన్నాయి. సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల కందుకూరులో ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల నెల్లూరులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు కందుకూరులోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం కందుకూరులోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల ఒంగోలు లోనూ ఉన్నాయి.
దేవాలయాలు
శ్రీ పార్వతీదేవీ సమేత శ్రీ కైలాసనాథస్వామివారి ఆలయం:- నూతనంగా పునర్నిర్మించబడిన ఈ ఆలయంలో, విగ్రహ ప్రతిష్ఠా కార్యక్రమం, 2014, ఆగస్టు-11, సోమవారం ఉదయం 10-05 గంటలకు నిర్వహించెదరు.శ్రీ కొదండ రామాలయం ఎదురుగా హనుమంత్ని ఆలయం ఉన్నాయి ప్రతి సంవత్స్సరం యేరువాక పౌర్ణమిరోజు కల్యానం జరుగుతుంది
గణాంకాలు
2001 వ.సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం గ్రామ జనాభా 2,688. ఇందులో పురుషుల సంఖ్య 1,358, మహిళల సంఖ్య 1,330, గ్రామంలో నివాస గృహాలు 688 ఉన్నాయి. గ్రామ విస్తీర్ణం 1,673 హెక్టారులు.
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
సమీప ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
గ్రామంలోఒక ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం ఉంది. డిగ్రీ లేని డాక్టరు ఒకరు ఉన్నారు.
తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా శుద్ధి చేయని నీరు సరఫరా అవుతోంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది.
పారిశుధ్యం
మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులుప్రైవేటు బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో వ్యవసాయ పరపతి సంఘం ఉంది. గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వాణిజ్య బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. అసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్ గ్రామం నుండి 5 కి.మీ.లోపు దూరంలో ఉంది. సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. సినిమా హాలు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 18 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
మోపాడులో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
మోపాడులో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
ఉత్పత్తి
మోపాడులో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
వరి, పొగాకు, శనగ
అంగరాజ్‌పల్లి
అంగరాజ్‌పల్లి,తెలంగాణ రాష్ట్రం, మంచిర్యాల  జిల్లా, చెన్నూర్ మండలంలోని గ్రామం.
ఇది మండల కేంద్రమైన చెన్నూర్ నుండి 6 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన మంచిర్యాల నుండి 47 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత ఆదిలాబాద్ జిల్లా లోని ఇదే మండలంలో ఉండేది.
గణాంక వివరాలు
2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 339 ఇళ్లతో, 1228 జనాభాతో 790 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 605, ఆడవారి సంఖ్య 623. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 626 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 0. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 570672 .పిన్ కోడ్: 504201.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు రెండు, ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.బాలబడి, మాధ్యమిక పాఠశాల‌లు చెన్నూర్లో ఉన్నాయి.సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల చెన్నూర్లోను, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల మంచిర్యాలలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల ఆదిలాబాద్లోను, పాలీటెక్నిక్‌ బెల్లంపల్లిలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల మంచిర్యాలలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం మంచిర్యాలలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల నస్పూర్ లోనూ ఉన్నాయి.
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
అంగరాజ్పల్లిలో ఉన్న ఒకప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రంలో ఒక డాక్టరు, నలుగురు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు. ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
గ్రామంలోఒక ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం ఉంది. డిగ్రీ లేని డాక్టరు ఒకరు ఉన్నారు.
తాగు నీరు
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. బావుల నీరు కూడా అందుబాటులో ఉంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది. చెరువు ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది.
పారిశుధ్యం
మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని శుద్ధి ప్లాంట్‌లోకి పంపిస్తున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
అంగరాజ్పల్లిలో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, ట్రాక్టరు సౌకర్యం మొదలైనవి గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి, రాష్ట్ర రహదారి, జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 5 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 10 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
అంగరాజ్పల్లిలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
అంగరాజ్పల్లిలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
ఉత్పత్తి
అంగరాజ్పల్లిలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
ప్రత్తి
యర్రగుంట్లపాడు
యర్రగుంట్లపాడు, గుంటూరు జిల్లా, ఫిరంగిపురం మండలానికి చెందిన గ్రామం. ఇది మండల కేంద్రమైన ఫిరంగిపురం నుండి 17 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన సత్తెనపల్లి నుండి 9 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 741 ఇళ్లతో, 2779 జనాభాతో 850 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 1418, ఆడవారి సంఖ్య 1361. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 450 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 144. గ్రామ జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 590211.
గ్రామ చరిత్ర
ఈ గ్రామం లోగడ గ్రామ పంచాయితీ పరిధిగా ఉంది. నూతనంగా ఏర్పాటైన ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థ (సీఆర్‌డీఏ) ఈ గ్రామ పరిధిలోని పూర్తి విస్తీర్నము (850 హెక్టార్లు) ను ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని నగర (అమరావతి) ప్రాంత పరిధిలోకి 2014 డిశెంబరు 30 వ తేది నుండి చేరినట్లుగా అమలులోకి తెస్తూ  ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.
ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని ప్రాంత అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థ (సీఆర్‌డీఏ) పరిధిలోకి వస్తున్న మండలాలు, గ్రామాలను ప్రభుత్వం విడిగా గుర్తిస్తూ ఉత్తర్వులు జారీచేసింది. ప్రస్తుతం గుర్తించిన వాటిలోని చాలా గ్రామాలు వీజీటీఎం పరిధిలో ఉన్నాయి. గతంలో వీజీటీఎం పరిధిలో ఉన్న వాటితోపాటుగా ఇప్పుడు మరిన్ని కొన్ని గ్రామాలు చేరాయి. సీఆర్‌డీఏ పరిధిలోకి వచ్చే గుంటూరు, కృష్ణా జిల్లాల్లోని మండలాలు, గ్రామాలను గుర్తిస్తూ పురపాలక శాఖ ముఖ్య కార్యదర్శి ద్వారా ఉత్తర్వులు జారీ అయ్యాయి.
స్వంత మండలంలోని గ్రామాలు
ఫిరంగిపురం మండలంలో  యర్రగుంట్లపాడు, ఫిరంగిపురం, తక్కెళ్ళపాడు (ఫిరంగిపురం), శిరంగిపాలెం, 113 తాళ్ళూరు, బేతపూడి (ఫిరంగిపురం), గుండాలపాడు, పొనుగుపాడు, మెరికపూడి, నుదురుపాడు, వేమవరం (ఫిరంగిపురం ), హవుసుగణేశ, వేములూరిపాడు, మునగపాడు (ఫిరంగిపురం), కండ్రిక, గొల్లపాలెం (ఫిరంగిపురం). రేపూడి,అమీనాబాదు, అను (18) గ్రామాలు ఉన్నాయి.
సమీప గ్రామాలు
కొమెరపూడి 4 కి.మీ, కంటెపూడి 6 కి.మీ, శిరంగిపాలెం 6 కి.మీ, పలుదేవర్లపాడు 6 కి.మీ, నార్నెపాడు 6 కి.మీ.
గ్రామ పంచాయతీ
2013 జూలైలో ఈ గ్రామ పంచాయతీకి జరిగిన ఎన్నికలలో దార్ల ఏమండి, 97 ఓట్ల మెజారిటీతో, సర్పంచిగా ఎన్నికైనాడు.
విద్యా సౌకర్యాలు
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.బాలబడి ఫిరంగిపురంలోను, మాధ్యమిక పాఠశాల లక్కరాజు గార్లపాడులోనూ ఉన్నాయి. సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల సత్తెనపల్లిలోను, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల కంటెపూడిలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల గుంటూరులోను, పాలీటెక్నిక్‌ నల్లపాడులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల కంటెపూడిలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల సత్తెనపల్లిలోను, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల‌లు గుంటూరులోనూ ఉన్నాయి.
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం
ఒక సంచార వైద్య శాలలో డాక్టర్లు లేరు. ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. సమీప ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, పశు వైద్యశాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉంది.
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం
గ్రామంలో 2 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు ఇద్దరు ఉన్నారు.
పారిశుధ్యం
గ్రామంలో మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ లేదు. మురుగునీటిని శుద్ధి ప్లాంట్‌లోకి పంపిస్తున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ ఉంది. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే ఉన్న దిబ్బ లపై పారబోస్తారు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
యర్రగుంట్లపాడులో బ్రాంచి పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సు సౌకర్యం, ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి.రాష్ట్ర రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి, జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. జాతీయ రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు ఉన్నాయి.
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు
గ్రామంలో అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం ఉంది. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
విద్యుత్తు
గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 8 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 8 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు.
భూమి వినియోగం
యర్రగుంట్లపాడులో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది:
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
యర్రగుంట్లపాడులో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది.
ఉత్పత్తి
ఎర్రగుంట్లపాడులో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి.
ప్రధాన పంటలు
వరి, ప్రత్తి, మిరప
గణాంకాలు
2001 వ.సంవత్సరం జనాభా లెక్కల ప్రకారం గ్రామ జనాభా 2,725. ఇందులో పురుషుల సంఖ్య 1,402, స్త్రీల సంఖ్య 1,323, గ్రామంలో నివాస గృహాలు 748 ఉన్నాయి. గ్రామ విస్తీర్ణము 850 హెక్టారులు.
మూలాలు
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ సీఆర్‌డీఏ గ్రామాలు
ఆంధ్రలో బౌద్ధమత వ్యాప్తి
అటు యూరప్‌లో, ఇటు ఆసియాలోనూ తీవ్ర చింతాన్వేషణలు సాగాయి. ఫలితంగా సనాతన మృత సంప్రదాయాలను ధిక్కరించే నూతన మతాలు వెలిశాయి. ఆర్య సంస్కృతిపై ‘అనార్య వర్గాలు’ లేవనెత్తిన తిరుగుబాటు బావుటాలే జైన, బౌద్ధ మతాలని కొందరు చరిత్రకారుల భావన. ఆర్థిక దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా ఇతర వర్ణాల వారు చేసిన తిరుగుబాటని మరికొంతమంది చరిత్రకారులు భావించారు. ఈ తాత్త్విక ధోరణులే 6వ శతాబ్దం నాటికి యుగధర్మంగా రూపొందాయి.
జైనమతం: మహావీరుడు క్రీ.పూ. 540-468 కాలానికి చెందినవాడు. జైనమతానికి 24 మంది తీర్థంకరులు ఆధ్వర్యం వహించారు. రుగ్వేదంలో ప్రస్తావించిన ‘రుషభనాధుడు’ మొదటి తీర్థంకరుడు, మత స్థాపకుడు. 23వ తీర్థంకరుడు పార్శ్వనాధుడు, చారిత్రక పురుషుడు. చారిత్రకంగా ఇతడే జైనమతాన్ని స్థాపించాడని ప్రతీతి. ఇరవై నాల్గో తీర్థంకరుడు వర్ధమాన మహావీరుడు. ఇతడే చివరివాడు. ‘తీర్థంకరుడు’ అంటే మోక్షానికి మార్గదర్శకుడు. మహావీరుడు క్రీ.పూ. 540 ప్రాంతంలో వైశాలీ నగరంలోని కుంద గ్రామంలో జన్మించాడు. జ్ఞాత్రిక తెగకు చెందినవాడు. సిద్ధార్థ, త్రిశల ఇతడి తల్లిదండ్రులు. భార్య పేరు యశోద. 30 ఏళ్ల వయసులో మహావీరుడు గృహస్థ జీవితాన్ని పరిత్యజించాడు. అజీవక మత స్థాపకుడైన మక్కలి గోశాలుడు ఇతడి తాత్త్విక గురువు. మహావీరుడు 12 ఏళ్లు సత్యాన్వేషణ చేసి, చివరకు క్రీ.పూ. 498లో మహాజ్ఞాని అయ్యాడు. 30 ఏళ్ల పాటు జైనమతాన్ని ప్రచారం చేసి, క్రీ.పూ. 468లో తన 72వ ఏట ‘పావపురి’ వద్ద తనువు చాలించాడు. ‘రిజుపాలిక’ నది ఒడ్డున జృంభిక అనే గ్రామం వద్ద తపస్సు చేశాడు. ఏడాది తర్వాత జ్ఞానోదయం పొందాడు. జినుడు, కేవలుడని మహావీరునికి పేరొచ్చింది. జైనులను ‘నిర్గంధులని’ కూడా పిలుస్తారు.
మహావీరుని బోధనలు: 1. వైదిక కర్మలు చేయడం, దేవుణ్ని వేడుకోవడం వల్ల మనిషికి ఉపయోగం లేదు. 2. చెడు చేయకుండా మంచి జీవితాన్ని గడపడమే మోక్ష మార్గం. 3. జైనమత ప్రకారం ‘ఆత్మ’ ప్రాణులకే కాదు, ప్రతి వస్తువులోను ఉంటుంది. దేవుడితో నిమిత్తం లేదు. 4. సమ్యక్ దర్శనం, సమ్యక్ జ్ఞానం, సమ్యక్ చరిత్ర- మోక్ష మార్గాలు. వీటిని ‘త్రిరత్నాలు’ అంటారు. (సరైన విశ్వాసం, సరైన జ్ఞానం, సరైన నడవడి) 5. పార్శ్వనాధుడు ప్రతిపాదించిన సత్య, అహింస, అపరిగ్రహ, అనస్తేయ అనే నాలుగు మూల సూత్రాలకు మహావీరుడు బ్రహ్మచర్య సూత్రాన్ని అదనంగా జోడించాడు. వీటిని ‘పంచానువ్రత’ అని పిలుస్తారు. 6. జైనమతం పునర్జన్మ సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించింది. జైనమత చిహ్నాలు: రుషభనాధుని చిహ్నం వృషభం. పార్శ్వనాధుని చిహ్నం సర్పం. వర్ధమాన మహావీరుని చిహ్నం సింహం. నేమినాధుని చిహ్నం శంఖం.
జైన సంఘాలు: మొదటి జైన సమావేశం (జైన పరిషత్) పాటలీపుత్రంలో క్రీ.పూ. 300 ప్రాంతంలో స్థూల భద్రుడు అధ్యక్షతన నిర్వహించారు. ఈ జైన పరిషత్‌లో జైనమత 12 అంగాలు సంకలనం చేశారు. జైనమత పవిత్ర గ్రంథాలను ‘అంగాలు’ అని పిలుస్తారు. జైనమతం శ్వేతాంబరులు, దిగంబరులు అనే రెండు శాఖలుగా విడిపోయింది. శ్వేతాంబరుల నాయకుడు స్థూలభద్రుడు. దిగంబరుల నాయకుడు భద్రబాహుడు. పార్శ్వనాధుడు శ్వేతాంబర వాదాన్ని, మహావీరుడు దిగంబర వాదాన్ని సమర్థించారు. రెండో జైన పరిషత్ వల్లభిలో నిర్వహించారు.
దీని అధ్యక్షుడు దేవరధి క్షమశ్రమణుడు. జైనమత గ్రంథాలు ప్రాకృత భాషలో రచించారు. మహావీరుడు తన బోధనలను అర్ధమాగధి భాషలో ప్రచారం చేశాడు. భద్రబాహుడు కల్ప సూత్రాలను రచించాడు. దిగంబరుల నాయకుడైన భద్రబాహుడుతో కలిసి మౌర్యచంద్రగుప్తుడు శ్రావణబెళగొళ వెళ్లి అక్కడే మరణించాడు. మహావీరుని అనుచరులను నిగ్రంధులు అంటారు (బంధాల నుంచి విముక్తి పొందిన వారు).
జైన సాహిత్యం: రాష్ట్రకూట రాజు అమోఘవర్షుడు. ఇతడు కన్నడ భాషలో రత్నపాంచాలిక, కవిరాజమార్గం రచించాడు. చాళుక్య రాజుల ఆస్థానంలో ఉన్న హేమచంద్రుడు త్రిశస్తిలక పురుష చరిత్ర రాశాడు. జైన మతాచార్యుడు కొండకుందాచారి- ప్రచనాసారం, సమయసారం గ్రంథాలు రచించాడు. హేమచంద్రుడు ‘పరిశిష్ట పర్వాన్ని’ రాశాడు.
ప్రసిద్ధి గాంచిన జైన కట్టడాలు: ఆంధ్ర దేశంలో నల్గొండ జిల్లాలోని కొలనుపాక జైనుల ముఖ్య క్షేత్రం. జైనుల దేవాలయాలను బసదులు (వసతులు)గా పిలుస్తారు. ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచిన ‘జైన దిల్వారా జైన మందిరాలు’ రాజస్తాన్ అబూ పర్వతం దగ్గర నిర్మించారు.
ఒరిస్సాలో ఉదయగిరి, మహారాష్ట్రలో ఎల్లోరా గుహలు ప్రసిద్ధి గాంచాయి. జైనులు పూజించే స్త్రీ దేవతను ‘విద్యాదేవి’ అని పిలుస్తారు. జైన మతంలో సల్లేఖనం (శరీరాన్ని క్షీణించుకొని మరణించడం) ద్వారా పరమపదం చేరుకోవడం ఆచారం. చంద్రగుప్త మౌర్యుడు సల్లేఖనం ద్వారా పరమపదించాడు. భారతీయ వాస్తు-శిల్ప కళాభివృద్ధికి జైనమతం గొప్ప సేవ చేసింది.
బౌద్ధమతం: గౌతముడు (సిద్ధార్థుడు) క్రీ.పూ. 567లో కపిలవస్తు పట్టణానికి కొంత దూరంలో ఉన్న ‘లుంబిని’ అనే గ్రామంలో జన్మించాడు. తండ్రి శుద్దోధనుడు శాక్య తెగకు అధిపతి. తల్లి మాయాదేవి కోలియ తెగకు చెందింది. తల్లి మరణించడంతో సిద్ధార్థుడు మహాప్రజాపతి గోతమి చేతుల్లో పెరిగాడు.
అందుకే గౌతముడని కూడా అంటారు. శాక్యముని తథాగతుడు, సిద్ధార్థుడు అని కూడా పిలుస్తారు. సిద్ధార్థుని భార్య యశోధర, కుమారుడు రాహులుడు. చిన్ననాటి నుంచి తాత్త్విక చింతన, తార్కిక బుద్ధి ఎక్కువ. ఆరేళ్లు రాజగృహలో విద్య నభ్యసించాడు.
గయ (ఉరువేల) వద్ద సత్యాన్వేషణ కోసం 49 రోజుల పాటు కఠోర తపస్సు చేసి, బోధి వృక్షం కింద జ్ఞానోదయం పొంది బుద్ధుడిగా మారాడు. క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో బౌద్ధ మతం స్థాపించి బహుళ ప్రచారంలోకి తెచ్చాడు. బుద్ధుడు సార్‌నాథ్ వద్ద మృగదావనంలో (ఉత్తరప్రదేశ్) తొలిసారిగా ఐదుగురు శిష్యులకు బౌద్ధ ధర్మం బోధించాడు. బుద్ధుడు బోధించిన జ్ఞానాన్ని ధర్మచక్ర ప్రవర్తనం అంటారు. ఈ ప్రపంచం దుఃఖమయం, దుఃఖానికి కారణం ఉంది, ఆ కారణానికి పరిష్కారం ఉంది, ఆ పరిష్కారం అష్టాంగ మార్గం (ఎనిమిది సూత్రాలు).
అవి.. 1) సరైన దృష్టి 2) సరైన లక్ష్యం 3) సద్భాషణ 4) సత్కార్యం 5) సరైన జీవనం 6) సరైన కృషి 7) సరైన చైతన్యం 8) సరైన ధ్యానం.
ఎటువంటి సామాజిక నేపథ్యం నుంచి వచ్చిన వ్యక్తై అష్టాంగ మార్గాలు అనుసరిస్తే ముక్తి పొందొచ్చని బోధించాడు. బుద్ధం, ధమ్మం (ధర్మం), సంఘం వీటిని త్రిరత్నాలు అంటారు. బుద్ధుడు కర్మ సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించాడు. మనిషి మరణాంతరం కర్మ వెంటాడుతూనే ఉంటుందన్నాడు. కర్మకు కారణమైన కోరికను త్యజించడం ద్వారా మనిషి నిర్వాణం పొందగలడని బౌద్ధం చెబుతుంది. అజ్ఞానం ఊహా కల్పనకు కారణం. ఊహా కల్పనతో స్వీయచిత్తం కలుగుతుంది. దీని నుంచి స్పర్శ, భావన, కామన, సంగత్వం, అహంకారం, పునర్జన్మ ఒకదాని కారణంగా మరొకటి గొలుసుకట్టుగా పరిణమిస్తాయని బుద్ధుడు ప్రతిపాదించాడు. దీన్నే ప్రతీత్యసముత్పాదం అన్నాడు. అహింస, కరుణ, మైత్రి, ముదిత వంటి విషయాలకే బుద్ధుడు అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. ‘బహుజన సుఖాయ-బహుజన హితాయ’ సూత్రాన్ని నిత్య జీవితంలోకి అనువదించాడు. ప్రతి వ్యక్తి విశ్వమానవ కళ్యాణానికి పాటు పడాలని బుద్ధుడు ప్రబోధించాడు. భగవంతుడ్ని, ఆత్మ, వేదాలు, వర్ణ వ్యవస్థను బుద్ధుడు తిరస్కరించాడు.
మగధ, కోసల రాజ్యాల్లో బుద్ధుడు విస్తృతంగా పర్యటించి తన బోధనలను అర్ధమాగధి భాషలో ప్రబోధించాడు. అజాతశత్రువు, ప్రసేనజిత్తుడు, బింబిసారుడు బుద్ధుడికి సమకాలికులు. వీరు బౌద్ధాన్ని ఆదరించారు. కర్మకాండలు, వేదాల ప్రామాణికతను తిరస్కరించే అజితకేశకంబలి, పాకుదకాత్యాయన, మక్కలిగోసాలుడు మొదలైన తాత్త్వికులంతా ఈ కాలానికి చెందినవారే. బుద్ధుడు తన 80వ ఏట కుశీనగరంలో పరమపదించాడు.
బౌద్ధ సంఘ సమావేశాలు (సంగీతులు): ప్రథమ బౌద్ధ సంఘ సమావేశం (సంగీతి) రాజగృహలో నిర్వహించారు. దీని అధ్యక్షుడు మహాకాశ్యపుడు. అజాతశత్రువు దీన్ని ఆదరించాడు. సుత్త, వినయ పీఠకాలు, బౌద్ధ సాహిత్యం ఈ సమావేశ కాలంలో సంకలనం చేశారు.
రెండో బౌద్ధ సమావేశంలో బౌద్ధ మతస్థులు- స్థవిరవాదులు, మహాసాంఘికులుగా విడిపోయారు. ఈ సమావేశం వైశాలీలో నిర్వహించారు. దీని అధ్యక్షుడు సభాకామి. మూడో బౌద్ధ సమావేశం క్రీ.పూ. 250 ప్రాంతంలో పాటలీపుత్రలో నిర్వహించారు. దీనికి మొగ్గలి పుత్రతిస్యుడు అధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించాడు. ఈ సమావేశంలో ‘అభిదమ్మ పీఠిక’ను సంకలనం చేశారు.
క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దంలో నాల్గో బౌద్ధ సమావేశం కాశ్మీర్‌లోని కుందలవనంలో నిర్వహించారు. దీని అధ్యక్షుడు వసుమిత్రుడు. కనిష్కుడు దీన్ని ఆదరించాడు. ఈ బౌద్ధ సంగీతి సమావేశంలోనే బౌద్ధం- హీనయానం, మహాయానంగా చీలిపోయింది. మహాయాన బౌద్ధానికి ఆచార్య నాగార్జునుడు మూల పురుషుడు. నాగార్జునుడు ప్రజ్ఞాపారమిత, మూల మాధ్యమిక కారిక గ్రంథాలు రచించాడు. క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దంలో వజ్రయాన అనే తాంత్రిక శాఖ ఏర్పడింది. బుద్ధుడి జీవిత చరిత్రకు సంబంధించిన పుట్టుక, పరిత్యాగం, జ్ఞానోదయం, ధర్మచక్ర ప్రవర్తనం, మహాపరి నిర్వాణం సంఘటనలను ‘పంచకళ్యాణాలు’ అని అంటారు.
బౌద్ధ సాహిత్యం: బౌద్ధమత పవిత్ర గ్రంథాలను ‘త్రిపీఠకాలు’ అంటారు. వీటిని పాళీ భాషలో రచించారు. త్రిపీఠకాల్లో ముఖ్యమైంది సుత్త పీఠకం. సంస్కృత భాషలో అశ్వఘోషుడు బుద్ధ చరిత, సౌందరనందనం వంటి కావ్యాలు రచించాడు. బుద్ధుడి పూర్వజన్మ వృత్తాంతాన్ని వివరించే కథలను ‘జాతక కథలు’ అంటారు. బుద్ధుడి జననాన్ని సూచించే సంజ్ఞ ‘ఏనుగు’. పరిత్యాగాన్ని సూచించేది ‘గుర్రం’. జ్ఞానోదయాన్ని సూచించేది ‘బోధి వృక్షం’. బుద్ధుడి ధర్మప్రసంగాన్ని సూచించేది ‘చక్రం’. మహాపరి నిర్యాణాన్ని సూచించే సంజ్ఞ ‘స్థూపం’.
తెలుగు నాట బౌద్ధ సంస్కృతి: గౌతమ బుద్ధుడు స్వయంగా ధాన్యకటకం (అమరావతి) వద్ద కాలచక్రతంత్రం ప్రవర్తింప చేశాడని, ధారణులను నిక్షిప్తం చేశాడని, అందువల్ల అమరావతి ధరణికోట అయ్యిందని జర్మన్ పండితుడు ‘హాలెంట్ హోప్‌మాన్’ తన పరిశోధనలో వెల్లడించాడు. అమరావతి స్థూపంలో బుద్ధుడి ధాతువులను నిక్షిప్తం చేసినట్లు ‘మంజుశ్రీ మూలకల్పం’ బౌద్ధ గ్రంథం పేర్కొంది.