cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
హంపి నిర్మాణ సమూహాలు
చరిత్ర
దక్కను ప్రాంతంలోని ముస్లిమ్ సామంతుల తిరుగుబాట్ల వల్ల, ముహమ్మద్ తుగ్లక్ పాలన అంతమవడంతో, హరిహరరాయల ఏలుబడిలోని ప్రాంతం త్వరితంగా విస్తరించింది. విజయనగర రాజధాని 1340 ప్రాంతంలో ఆనెగొందికి ఎదురుగా తుంగభద్రానదికి ఆవలి తీరాన స్థాపించబడింది. హరిహరరాయలు తర్వాత 1343 లో అధికారంలోకి వచ్చిన బుక్కరాయలు 1379 వరకు పాలించాడు. అతడి పాలనా కాలం చివర కొచ్చేసరికి, దక్షిణభారతదేశంలో తుంగభద్రానదికి దక్షిణాన ఉన్న ప్రాంతమంతా దాదాపుగా అతడి ఏలుబడిలోకి వచ్చింది. తరువాత రెండు శతాబ్దాలలో, విజయనగర సామ్రాజ్యము యొక్క ఆధిపత్యము దక్షిణ భారత దేశమంతటా ప్రకాశించింది. యావద్భారత ఉపఖండములోనే విజయనగరము బలీయమైన రాజ్యముగా వెలిసింది. ఈ కాలంలో గంగా మైదానం నుండి వచ్చిన టర్కీ సుల్తానుల దాడులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొన్నది; దక్కను లోని ఐదుగురు సుల్తానుల నుండి నిరంతరంగా ఘర్షణలను ఎదుర్కొకొని ఒక బలీయమైన శక్తిగా నిలబడింది.
1510 ప్రాంతాల్లో బిజాపూరును, సుల్తాను అధీనంలో ఉన్న గోవాను పోర్చుగీసు వారు ఆక్రమించుకున్నారు. ఇది బహుశా విజయనగర రాజ్యపు అనుమతి లేదా రహస్య అవగాహన ద్వారా జరిగి ఉండవచ్చు. విజయనగర పాలకులకు పోర్చగీసు వారికి మధ్య బలమైన వ్యాపార సంబంధాలు ఉన్నాయి. దానికి బలమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి. వ్యాపార సంబంధాలేకాక, విజయనగరం రాజ్యంలో నీటి పారుదల వనరుల నిర్మాణానికి పోర్చుగీసు ప్రముఖులు సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అందించారనడానికి చారిత్రికాధారాలెన్నో ఉన్నాయి.
శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు కాలంలో ఈ సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛస్థితికి చేరింది. దక్కనుకు తూర్పున కొండవీడు, రాచకొండ, కళింగుల అధీనంలోగల ప్రాంతాలను, తమిళదేశమును వశపరచుకున్నాడు. సామ్రాజ్యంలో గొప్ప గొప్ప నిర్మాణాలు ఆయన తోటే మొదలయ్యాయి. కేవలం విజయనగరం లోనే కాక, ఆతని ఏలుబడిలోని ఆన్ని ప్రాంతాలలోను శిల్ప కళా ప్రాముఖ్యత కలిగిన దేవాలయాలు, మండపాలు, నీటి వనరులు ఇలా అనేక కట్టడాలను నిర్మించాడు. విజయనగరం లోని హజార రామాలయం, కృష్ణ దేవాలయం, ఉగ్ర నరసింహ మూర్తి విగ్రహం వీటిలో కొన్ని.
1530 లో అచ్యుతరాయలు ఆయనకు వారసుడయ్యాడు. 1542 లో రామరాయలు గద్దెనెక్కాడు. ఇతడు దక్కను సుల్తానులను అనవసరంగా రెచ్చగొట్టి, వారి శత్రుత్వం కొనితెచ్చుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. 1565 తళ్ళికోట యుద్ధంలో విజయనగర సైన్యాన్ని దక్కను సుల్తానులు చిత్తుగా ఓడించారు. సంయుక్త సుల్తాను సైన్యం విజయనగర రాజధానిని సర్వనాశనం చేసి, నేలమట్టం చేసింది. యుద్ధములో సజీవముగా బయటపడిన రామరాయల తమ్ముడు తిరుమలరాయలు, సదాశివరాయలతో సహా పెనుకొండకు పారిపోయాడు. ఆ విధంగా విజయనగర సామ్రాజ్యము పతనమైంది.
హంపి విజయనగరానికున్న పౌరాణిక ప్రాధాన్యత
ఈ ప్రాంతానికి చారిత్రక ప్రాముఖ్యతే కాకుండా, పౌరాణిక ప్రాముఖ్యత కూడా ఉంది. ఈ హంపి విజయనగర ప్రాంతమంతా రామాయణ కాలంనాటి కిష్కింధ  అని జనవాక్యం. ఇక్కడున్న వంకలు, వాగులు, కొండలు, గుట్టలు, గుహలకు రామాయణం కాలంనాటి పేర్లే ఉన్నాయి. ఇక్కడ కొండల పై పెద్ద పెద్ద బండ రాళ్లు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఆనాడు వానర సైన్యం రామసేతు నిర్మాణంలో వాడగా మిగిలిన రాళ్లని ఇక్కడి వారి నమ్మకం. ఇక్కడి కొండల పేర్లు, మాతంగ పర్వతం, అంజనాద్రి, సుగ్రీవుని గుహ, రాముని గుహ, లోక పావని ఇలాంటి పేర్లే గాక ఇక్కడ రెండు రకాల వానర సంతతి ఉంది. అవి వాలి, సుగ్రీవుల సంతతి అని స్థానికుల నమ్మకము. ఈరెండు జాతులు చూడడానికి ప్రత్యేకంగా ఉంటాయి. ఈ ప్రాంతంలో రామాలయాలు, ఆంజనేయ విగ్రహాలు చాల ఎక్కువ. ఆ విధంగా ఈ ప్రాంతమంతా పౌరాణిక అంశాలతో పెనవేసుకొని ఉంది.
విజయనగర పాలకుల వంశ వృక్షం
క్రింది జాబితా రాబర్ట్ సెవెల్ వ్రాసిన ఎ ఫర్గాటెన్ ఎంపైర్ (విస్మృత సామ్రాజ్యం) అనే పుస్తకం నుండి సంగ్రహించినవి.
సాళువ వంశము
నరసింహ 1490-?; నరస (వీర నరసింహ) ?-1509; శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు 1509-1530; అచ్యుత దేవరాయలు 1530-1542; సదాశివరాయలు (నామమాత్రపు రాజు) 1542-1567;
తుళువ వంశము
ఆరవీడు (తేదీలు సందేహాస్పదం, కేవలం శాసనాల ఆధారంగా సేకరించిన సమాచారం) రాజుల్లో కిందివారు ఉన్నారు. ప్రతిపేరుతోను ఒకరికంటే ఎక్కువమంది రాజులు ఉన్నారు. కాలం - 1614 నుండి చివరగా తెలిసిన 1739 వరకు
నిర్మాణ సమూహాలు ,ఆలయాలు, పర్యాటక ప్రదేశాలు,విశేషాలు
thumb|left|హంపి పర్యటనకు మార్గ నిర్దేశి హంపి విజయనగర పర్యటకుల ఉపయోగార్థము చిత్రపటము: ఈ పర్యటన ప్రధానముగా రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది. ఒకటి హొస్ పేటె నుండి కమలాపురం ద్వారా అంతఃపురం ప్రాంగణము వరకు ఒక మార్గము. అందులో, హొస్ పేటెలోనే ఉన్న అనంత పద్మనాభాలయం, తర్వాత సూళె బావి, కమలాపుర, కోదండ రామాలయం, గినిగిట్టి జైన దేవాలయం, భీముని ద్వారము, ....... అంతఃపుర ప్రాంగణంలో, అంతఃపుర వీధులు, దసరా దిబ్బ, కోనేరు, రహస్య మందిరము, పద్మ మహల్, ఏనుగుల నివాస కేంద్రము, రాణివాస స్నాన ఘట్టము, అష్టాగనల్ బాత్, లక్ష్మీనరసింహ విగ్రహము, బసవలింగము, శ్రీ కృష్ణాలయము మొదలగునవి వరుసగా చూడడానికి మార్గాన్ని చూపడమైనది. రెండో భాగంలో విరూపాక్షాలయము, హంపి బజారు, విఠలాలయము పరిసర ప్రాంతాలు, తులాభారము, తుంగ భద్ర నదిలో నిర్మించిన వంతెన ఆనవాలు, కోదండ రామాలయము, సూళె బజారు, విఠలాలయం తర్వాత తలారఘట్ట, తుంగ భద్ర నదిని దాటి అవతల ఉన్న ఆనెగొంది లోని తోటలోని మండపము, (అదే ఆనెగొంది,,.. విజయనగరానికి పూర్వం వారి రాజధాని). అందులో అనంత పద్మనాభాలయము, చింతామణి ఆశ్త్రమము,.నవ బృందావనము మొదలగునవి రెండో భాగంలో చూడడానికి మార్గాన్ని సూచించడమైనది. మొదటిసారిగా వచ్చిన వారికి ఈ మార్గ నిర్దేశ పటము ఉపయోగకరంగా ఉంటుందని భావించడమైనది. ఈ మార్గ నిర్దేశాన్ని అనుసరించి వెళ్లగలిగితే, ఆయా ప్రాంతాలో ఉన్న ప్రతి ఒక్క చారిత్రక ప్రదేశమును చూసినట్టవుతుంది. thumb|right|హంపి పర్యటనకు మార్గ నిర్దేశము
హంపి బజారు
సా.శ. 1520 వ సంవత్సరంలో పోర్చు గీసు దేశస్థుడైన డొమింగో పీస్ శ్రీకృష్ణదేవరాయలు రాజ్య పాలన చేయుచుండగా విజయనగరానికి వచ్చి ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా చూసిన చెప్పిన విశేషాలను సందర్భాను సారంగా ఇంతవరకు చదివారు. ఇప్పుడు హంపి బజారు గురించి ఎమన్నాడో చదవండి. తర్వాత ప్రస్తుతం హంపి బజారు ఎలా ఉందో చదవ వచ్చు. "విరూపాక్షాలయం'' ముఖ ద్వారానికి ఎదురుగా అత్యంతము అందమైన ఇళ్లతోను, వరండాలతోను, అలరారు తున్న వీధి ఉన్నది. వీటిలో ఇక్కడి  కొచ్చే భక్తులకు,  యాత్రికులకు వసతి కల్పించ బడుచున్నది. ధనవంతులకు కూడ వసతి గృహములు ఉన్నవి. రాజుగారి బసకు కూడ ఈ వీధిలో ఒక భవనము ఉన్నది.  ఇక్కడ ఒక పెద్ద రథం ఉన్నది. ఉత్సవ సందర్భాలలో దేవుడిని దీని పై ఉంచి ఊరేగిస్తారు.  ఈ రథం చాలా పెద్దదైనందున చిన్న చిన్న వీధులలో ఇది తిరగదు. ఇక్కడే వజ్రాలు, రత్నాలు అమ్ముతున్నారు, అందువలన విదేశీయులు కూడ కనబడుతున్నారు. .................................." అని అన్నాడు. హంపి బజారు ఇప్పుడెలా ఉన్నది:..... విరూపాక్షాలయ రాజ గోపురం ముందు నుండి ఇటు మాతంగ పర్వతం వరకు ఉన్న విశాలమైన వీధి..... హంపి బజారు. వీధి మధ్యలో పెద్ద రథం ఉన్నదని గమనించ వచ్చు. అటు ఇటు అందమైన స్తంభాలు కలిగిన మండపాలు ఉన్నాయి. కొన్ని రెండతస్తులవి కూడా ఉన్నాయి. వీధి మధ్యలో రాజుగారి కొక అందమైన రెండంతస్తుల విశ్రాంతి మందిరం ఉంది. దాని ముందు వేదిక ఉంది. ఉత్సవ సమయాలలో ఆ రథాన్ని ఈ వీధిలో ఊరేగిస్తారు. ఇక్కడ పెద్ద శిలా స్తంభం ఉంది. రాత్రులందు దీనిపై దీపాలను పెట్టేవారు. ఇక్కడే రాజుగారి విశ్రాంతి మందిరానికి వెనుక ఒక పెద్ద నంది విగ్రహం ఉన్నది,. దీనిని " ఎదురు బసవణ్ణ" అంటారు. ప్రస్తుతం ఈ మండపాలల్లో చాలవరకు వ్యాపార సంస్థలు, బ్యాంకులు, పాఠశాలలు నిర్వహించ బడుచున్నాయి. ఇక్కడే హోటళ్లు, ఇతర దుకాణాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇక్కడే ఒక చోట పురా వస్తు శాఖ వారి ఫోటో ప్రదర్శన శాల కూడా ఉంది. అందులో ఈ ప్రాంతం లోని ప్రముఖు ప్రదేశాల ఫోటోలు వంద సంవత్సరాల క్రితం తీసినవి, అవే ప్రదేశాలను అదే కోణంలో ఈ కాలంలో తీసిన ఫోటోలు, ప్రక్క, ప్రక్కన పెట్టి తేడాలను గమనించడానికి ఉంచారు. అలెగ్జాండర్ గ్రీస్ " అనే యాత్రికుడు విజయనగర శిధిలాలను, 1856 వ సంవత్సరంలో తీసిన ఫోటోలు, అవే ప్రదేశాలను అదే కోణంలో 1983 వ సంవత్సరంలో తీసిన ఫోటోలను తేడా గమనించడానికి ప్రక్క, ప్రక్కన ఉంచినారు.
హంపి బజారులోని ఫోటో ప్రదర్శన శాల
విరూపాక్షాలయం ముందున్న రాజగోపురం ముందు నుండి ఆ చివరన బజారు మధ్యలో ఉన్న రాజుగారి మందిరం దగ్గారగా ఎడం వైపున ఉన్న మండపాలలో చిత్ర ప్రదర్శన శాల ఉన్నది. అందులో " అలెగ్జాండర్ గ్రీస్ " అనే యాత్రికుడు విజయనగర శిధిలాలను పద్దెనిమిది వందల యాబై ఆరు లో తీసిన ఫోటోలు, అవే ప్రదేశాలలో, అదే కోణం లో పంతొమ్మిదివందల ఎనభై మూడులో "జాన్ గొలింగ్స్" తీసిన ఫోటొలను ప్రక్క,ప్రక్కన పెట్టి ప్రదర్శనలో ఉంచారు. అందులో, రాతిరథం, లక్ష్మీ నరసింహ విగ్రహం,  శ్రీ కృష్ణాలయం మొదలగు వాటి ఫోటోలు ఉన్నాయి. ఇది చూసిన తర్వాత ఈ ప్రదర్శన శాల నుండి వెనక్కి, అనగా ఇది వరకు వచ్చిన దారిలో, అనగా హంపి బజారు మధ్యలో ఎడం వైపున  ఒక బోర్డు కనిపిస్తుంది. అందులో " కోదండ రామాలయానికి దారి" అని ఉంటుంది. అది ఒక మట్టి రోడ్డు.
హోస్పేట అనంతశయన ఆలయం
"శ్రీ కృష్ణ దేవరాయలు తన భార్య పేరునకు గుర్తుగా ఒక పట్టణాన్ని కట్టించెను. అందు అందమైన భవనాలు, అందమైన ఒక పెద్ద దేవాలయాన్ని కూడా నిర్మించెను. ప్రతి యేడు దసరా తర్వాత రాజు గారు ఇక్కడ నివసించును. ఆ నగరం పేరు "నాగలాపురం". డొమింగో పీస్ శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో ఈ నగరానికొచ్చి, ఇక్కడి విశేషాలను స్వయంగా చూచి, ఇలా రాసుకున్నాడు. ఈ ఆలయము కమలాపురం వేళ్ళే దారిలో హొసపేట శివార్లలో ఉంది. ఆలయం ముందున్న సూచికలో "ఈ ఆలయాన్ని శ్రీ కృష్ణ దేవరాయలు, తన తనయుని పేరున తిరుమల రాయ పురమనే నగరంలో అనంతశయన స్వామికి సా.శ.1526 లో ఈ ఆలయాన్ని కట్టించెను" అని ఉంది. అదే ఆ నాటి నాగలాపురం. ....నే టి హొసపేట. కాని, ఇక్కడ ప్రస్తుతం ఎటువంటి చారిత్రక కట్టడాలు కనుపించవు. చారిత్రక కట్టడాల ఆనవాళ్లు కూడా ఏమి కనబడవు. సమీప ంలో తుంగభద్ర డాం ఉంది. దానిని తిరుగు ప్రయాణంలో చూడొచ్చు. హోస్పేత శివార్ల లోనే వున్న అనంతశయన దేవాలయం చాల పెద్దది. ఉత్తరాభిముఖంగా ఉన్న ఈ ఆలయం ముందున్న ముఖ ద్వారము గాక కుడి ఎడమలకు కూడా చిన్న ద్వారాలు ఉన్నాయి. గర్భాలయం చాల విశాలంగా ఉంది. అనంతశయన విగ్రహం పడుకొని ఉన్నట్లుంటుంది గాన గర్భ గుడి విశాలంగా ఉంది. లోపల విగ్రహం లేదు. స్థానికుల కథనం ప్రకారం, ఇందులో విగ్రహం స్థాపించనే లేదట. దానికొక కథ చెప్తారు. గర్భగుడి ముందున్న విశాలమైన హాలులో ఎడమ ప్రక్క గోడకు తెలుగులోను, సంస్కృతంలోను శిలా శాసనం చెక్కి ఉండటం గమనించ వచ్చు. ప్రక్కనే అమ్మ వారికి కూడా ఆలయం ఉంది. ఎందులోను విగ్రహాలు లేవు. ఆవరణంలో ఒక కోనేరు కూడా ఉంది.
సూళె బావి
హొసపేటె లోని పద్మనాభ స్వామి ఆలయం నుండి హంపి వైపు వెళ్ళే దారిలో 2 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఎడం వైపున ఒక బావి ఉంది. దీని రాతి కట్టడం. అందమైన మెట్ల వరస చాల అద్భుతం. దీనిని ఆ నాటి, మంచి నీటి అవసరాలకు ఒక వేశ్య కట్టించి నందుకే దీనికి సూళె బావి అని పేరు. ఆ దారిలోనే ఇంకొంత దూరంలో ఒక పెద్ద చెరువు ఉంది. దాని కట్టమీద నుండే కమలా పురానికి దారి. ఇది కూడా పురాతన మైనదే గాని దాని వివరాలు ఏమి లేవు. ఈ దారిలో కమలా పురం వరకు చూడ వలసినవి ఏమి లేవు.
కమలాపురం
ఇది విజయనగరం కోట గుమ్మం ముందు వెలసిన గ్రామం. సాధారణంగా అధిక ప్రాముఖ్యత కలిగినదై ఉండాలి. కాని, ఇక్కడ చారిత్రక కాట్టడాలు ఏమీ లేవు. ఈ గ్రామంలో చూడవలసినవి తర్వాతి కాలంలో వెలుగులోకి వచ్చిన పురావస్తు శాఖ వారి ప్రదర్శన శాల. అందులో, హంపి విజయనగరం లోని ప్రధానమైన దృశ్యాల ఫోటోలు, ఆనాటి, ఆయుధాలు, నాణేలు, శిలా విగ్రహాలు, ఇలా చాలా ప్రదర్శనలో పెట్టారు. అందులో ముఖ్యంగా చూడవలసినవి........ హంపి---విజయనగరం విహంగ వీక్షణం. ఇందులోని విశేష మేమంటే, దీనిని చూస్తే, హంపి—విజయనగరం మొత్తం ఆకాశంలో నుండి చూస్తే ఎలా కనిపిస్తిందో అలా ఏర్పాటు చేశారు. ఆ దృశ్యం చూస్తే తర్వాత .... తర్వాత చూడబోయే వాటికి నమూనాగా తీసుకొని వరుస క్రమంలో చూడ వీలౌతుంది. ముందు ముందు చూడబోయే హంపి, విజయనగర దృశ్యాలపై మంచి అవగాహన కలుగుతుంది. ఇక్కడున్న మరో విశేషమేమంటే, ఇక్కడ ఏర్పాటు చేసిన దృశ్య, శ్రవణ యంత్రం. అనగా కంప్యూటర్ లోని ఒక మీట నొక్కితే, మనకు కావలసిన హంపి విజయనగరంలో గల ఆ ప్రాంతంలోని దృశ్యం కంప్యూటరులో ప్రత్యక్ష్యమౌతుంది. దీనిని చూసి నందువలన ముందు ముందు మనం చూడబోయే విశేషాలకు ఇది మార్గ దర్శకమై, మన వీక్షణ సులభతరమవుతుంది. అంతేగాక ఇక్కడ మన అవసరాన్ని బట్టి అధికారులు హంపి-- విజయనగరం కు సంబంధించి, ఆ యా ప్రదేశాల వివరాలు తెలిపే ఒక బ్రోచర్ ను ఉచితంగా ఇస్తారు. దానివలన కూడా మన యాత్ర సులభతరమౌతుంది. ఈ మ్యూజియం తప్పక చూడ వలసినది. ఈ మ్యూజియమునకు సోమవారం సెలవు.
పట్టాభి రామాలయం
కమాలాపురలోని పురావస్తుశాఖవారి మ్యూజియం ముందు నుండి ఎడం వైపు రోడ్డులో 2 కిలోమీటర్ల దూరంలో పట్టాభి రామాయలం ఉంది. ప్రస్తుతం ఈ ఆలయానికి ప్రధాన ద్వారం నుండి గాక, ఉత్తర దిశలో ఉన్న ద్వారం గుండా ప్రవేశమున్నది. రోడ్డుకు ఎడమ వైపున ఉన్న పచ్చిక మైదానానికి ఆనుకుని ఉన్న ఈ ద్వారం గుండా లోనికి వెళ్ళవచ్చును. ఇది చాలా విశాలమైన, అన్ని హంగులు కలిగిన ఆలయం. ఇందులో గర్భగుడిలో విగ్రహం లేదు. ఇందులోనీ విశేష మేమిటంటే గర్భ గుడి ముందున్న మండపం, ఆ ప్రక్కనే ఉన్న కళ్యాణ మండపం, ఈ రెండూ అన్ని విధాల పోలికలో ఒకే తీరులోనే ఉన్నాయి. అందు లోని శిల్పాలు గాని స్తంభాలు గాని అన్నీ ఒకేలాగ ఉన్నాయి. ఈ రెండు మండపాలు ఒకే విధంగా ఉండటము ప్రత్యేకంగా గమనించ గలరు. ఒకటి ప్రధాన ఆలయానికి ముందు ఉంది. రెండోది ఆలయ ప్రాంగణంలో, ఆలయం లోపలికి వెళ్ళే దారికి కుడివైపున ఉంది. ఆలయ ప్రహరీ చుట్టూ లోపలివైపునకు మండపాలు కట్టి ఉన్నాయి. బహుశ, అవి యాత్రీకుల వసతి సౌకర్యార్థం కావచ్చు. ఈ ఆలయాన్ని అచ్యుత రాయల కాలంలో, తిమ్మరాజు అను నతడు 1540 లో కట్టించెనని తెలియుచున్నది. ఈ ఆలయం లోపల ప్రక్కన దేవేరికి మరొక ఉపాలయమున్నది. ఇందులో కూడా విగ్రంలేదు. తూర్పు దిశగా ఉన్న ప్రధాన ద్వారం కొంత శిథిలావస్థలో ఉన్నందున, దానిని ముళ్ళ కంపలతో మూసివేసి, ఆలయానికి కుడివైపున ఉన్న మరో ద్వారం నుండి ప్రవేశం కల్పించ బడుతున్నది. ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో ఆగ్నేయ మూల వంటగది ఉంది. అంతే కాక, ఆలయం ప్రాంగణంలో నీటి కాలువలు ఇప్పటికీ కనిపిస్తున్నాయి. కాని ఆ కాలువలలో నీరు ప్రవహించడం లేదు. ఈ ఆలయం ఎక్కువగా ధ్వంసం కాలేదు. కనుక దీనిని అతి సులభంగా పునరుద్ధరించ వచ్చును.
గినిగిట్టి జైన్ దేవాలయం
కమలాపురం కూడలినుండి "కంప్లి" వెళ్లే మార్గంలో ఈ దేవాలయం ఉంది. ఇది చిన్న జైన దేవాలయం. గుడి ముందున్న అందమైన స్థూపం పై బాగాన శిలా శాసనం చెక్కి ఉంది. ఇది చాల స్పష్టంగా కనబడుతున్నది. గమనించవచ్చు. దీనిని హరిహర రాయల ప్రధాన సేనా నాయకుడైన "ఇరుగు" అను జైన మతస్తుడు 1386 లో కట్టించెను. అదే విధంగా లోపల ఒక అందమైన రాతి ఫలకం పై శిలా శాసనం చెక్కి పాతి ఉంది. మందిరం పైన జైన తీర్థంకరుల బొమ్మలు చెక్కి ఉన్నాయి. ప్రధాన ఆలయం... గర్భగుడిలోలో ఏ విగ్రహం లేదు. కాని ప్రధాన ఆలయం ముఖ మంటపం పైన జైన తీర్థంకరుల బొమ్మలు తీర్చబడి ఉన్నాయి. ఆలయానికి ఎడం ప్రక్కన కొన్ని బండలు భూమిలో పాతి పెట్టబడి ఉన్నాయి. వాటిపై అస్పష్టమైన కొన్ని శాసనాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఈ గుడి వెనుక ఉన్న కాలి బాట వెంబడి వెళితే, దగ్గర్లోనే భీముని ద్వారం ఉంది. ఇది కోటకు ఉన్న ద్వారం. ఇది చాల ఆందమైనది. కానీ శిథిలమైనది. అప్పట్లో ఈ ద్వారమే ప్రముఖమైనది. ఇక్కడ భీముని శిల్పం ఉంది. గోడకున్న ఒక శిలపై ఒక శిల్పం చెక్కి ఉంది. అది ఎలా ఉన్నదంటే, ఒక వీరుడు మరొక వీరుని తన తొడపై పెట్టుకొని, పొట్టను చీలుస్తున్నట్లున్నది. అతని చేతిలో కత్తి ఉంది. గద కాదు. ఆ ప్రక్కనే తల విరబోసుకొని ఒక స్త్రీ నిలబడి ఉంది. ఇటువంటి శిల్పమే రెండు వరుసల క్రింద కూడా ఉంది. ఈ ద్వారము చాల వరకు శిథిలమైనది. కాని ఈ ద్వారా నిర్మాణ శైలిని బట్టి చూస్తే, ఈ ద్వారము విజయ నగర కోటకు అత్యంత ప్రముఖమైనదిగా తలపిస్తుంది. డొమెంగో ఫీశ్' అనే ఫోర్చు గీసు యాత్రికుడు తన యాత్రా కథనంలో కూడ ఈ ద్వార విషయమై వివరిస్తూ,. ఈ ద్వారం ఫోర్చు గీసు (అనగా గోవా) (గోవా ఆరోజుల్లో ప్రోర్చు గీసు వారి ఆధీనంలో ఉండేది) నుండి వచ్చేవారికి ప్రధాన ద్వారం'' అని అన్నాడు.
మాల్యవంత రఘునాథాలయం
గినిగిట్టి ఆలయం నుండి అదే రోడ్డు పై చాలా దూరం వెళ్లాలి. అక్కడ కొండపై ఒక ఆలయం కనిపిస్తుంది. ప్రక్కనే బండపై అనేక శివ లింగాలు నంది విగ్రహాలు చెక్క బడి ఉన్నాయి..వీటిని శ్రీరాముడు ప్రతిష్ఠించాడని జన వాక్యం. పర్వదినాలలో ఇక్కడ విశేష పూజలు ఇప్పుడు కూడా జరుగు తాయి. ఇక్కడ శివాలయాలు, ఆంజనేయ స్వామి ఆలయం కూడ ఉన్నవి.ఇక్కడి నుండి తిరిగి కమలాపురం వెళ్లి, అక్కడి నుండి హంపి వైపు వెళ్లాలి.
చంద్ర శేఖరాలయం./సరస్వతి ఆలయం
కమలాపురం నుండి హంపి వైపు అతి కొద్ది దూరంలోనే హంపి రోడ్డు లో ఎడమ వైపు కొద్ది దూరంలో రెండు ఆలయాలు కుడివైపున కనిపిస్తాయి. అందులో మొదటిది చంద్ర శేఖరాలయం. ఇది చాల పెద్దది. లోపల విగ్రహం లేదు.. ఆలయం లోపల ప్రహరి చుట్టు వరండాలు కట్టబడి ఉన్నాయి. ఇవి భక్తుల వసతి కొరకు అయి ఉండవచ్చు. ఈ ఆలయంలో శిల్ప కళ ఏ మాత్రం లేదు. అన్నీ సాధారణ రాతి స్థంభాలే. ఈ ఆలయంగురించి చెప్పుకోవడానికి ఏమీ లేదు. ఆలయం గురించి కూడ తగు సమాచారము అందు బాటు లో లేదు. ఇక్కడి నుండి కొంచెం ముందుకి వెడితే మరో ఆలయం కనిపిస్తుంది. అది సరస్వతి ఆలయం. ఇది చాల చిన్నది. దీని గర్భగుడి, పైన విరిగి ఉన్నందున, లోపలి నుండి ఆకాశం కనిపిస్తుంది. దీనిని చూడాలంటే, అంతఃపురం ప్రదేశాలకు వెళ్లి నప్పుడు కూడ చూడ వచ్చును. అక్కడికి దగ్గిర. చంద్ర శేఖారాలయం వెనుక వైపున ఆనాడు మంచి నీటి సరపరాకు వేసిన మట్టి గొట్టాలు కనిపిస్తున్నాయి. అక్కడికి కొంత దూరంలో ఉన్న ఒక పెద్ద బావి నుండి కపిలి/ మోట ద్వారా నీటిని తోడి, అంతపుర ప్రాంతానికి చేర్చేవారు. ఈ మంచి నీటి కాలువ సమంగా ఉన్న భూమి పై మట్టి గొట్టాలతోను, పల్లంగా ఉన్న చోట రాతి స్థంభాలు కట్టి, వాటిపై రాతిలో చెక్కిన కాలువలు గల బండలను పరిచి, దానిద్వారా నీటిని పారించారు. అంతఃపురం లోని కోనేరుకు ఈ రాతి కాలవల లోనే నీటి సరఫరా జరిగేది. ఆ తర్వాత కూడ భూమిపై నిర్మించిన రాతి కాలువల ద్వారా నీటి సరఫరా జరిగేది. ఆ కట్టడాలు ఇప్పటికీ అలాగే ఉన్నాయి. ఇలాంటి రాతి కాలువలు, నీటి అవసరమున్న ప్రతి ప్రదేశానికి అనగా, హజరా రామాలయం, రాణివాస స్నానఘట్టం, అష్టాగనల్ బాత్, మొదలగు ప్రదేశములకు కలుపబడి ఉన్నవి.
మహారాణి స్నాన ఘట్టం
thumb|right|రాణివాస స్త్ర్హీల స్నాన ఘట్టము హంపి రోడ్డుపై కొంత దూరంలోనే రోడ్డు కానుకొనే ఒక కట్టడం కనబడుతుంది. అదే, మహా రాణీ స్నాన ఘట్టం. దీన్ని "రాణి గారి స్నాన ఘట్టం" అని కూడ అంటారు. దీని నిర్మాణం చాల వైవిధ్యంగా ఉంది. చుట్టూ అందమైన వరండాలతో, బట్టలు మార్చు కోవడానికి గదులతో, మధ్యన ఈత కొలను ఉంది. వరండాల లోని పైకప్పు  నందున్న డిజైనులు డోం ఆకారంలో ఉండి, లోన కప్పు ఒకదాని కున్న  డిజైను మరొక దానికి లేకుండా, దేనికదే ప్రత్యేకంగా ఉన్నవి. కొలను లోనికి మంచి నీరు రావడానికి, లోన నీరు బయటకు పోవడానికి ఏర్పాట్లు ఉన్నవని. గమనించ వచ్చు. మధ్య నున్న కొలను పై కప్పు లేదు. కాని కొలను అడుగున నాలుగు మూలలందున్న చిన్న గుంటలను బట్టి ఆగుంటలలో స్థంభాలుంచి, పైన అప్పట్లో దానిపై కప్పు ఉండేదని అర్థం అవుతుంది. రెండతస్తులు కలిగిన ఈ భవనం చుట్టూ కందకం కూడా ఉన్నది. దీని ముందున్న బోర్డు లోని విషయాన్ననుసరించి దీని చుట్టూ ఒక పెద్ద భవన సముదాయం అప్పట్లో ఉండేది. ప్రస్తుతం కేవలం స్నాన ఘట్టం మాత్రం మిగిలి ఉన్నది. అంతఃపురం ప్రహరీ ఇక్కడికి సమీప ంలోనే ఉంది. కనిపిస్తూనే ఉంటుంది.
భోజనశాల
స్నానఘట్టము నుండి అతి కొద్ది దూరంలోనే రోడ్డునకు ఆనుకొనే, ఒక చిన్న కట్టడం కలదు. ఇది ఎనిమిది భుజాల వృత్తాకార కట్టడం. దీని మధ్యలో ఒక పెద్ద రాతి తొట్టె కలదు. దీని సమీప ాన కూడ ఆనాటి మంచినీటి సరపరా కొరకు వేసిన మట్టి పైపులు కనబడ తాయి. రోడ్డుకు అవతల కంచె లోపల పొలాల్లో ఒక వింత కట్టడం కలదు. దానికి సంబంధించి సూచిక ఏమి లేదు. అది మూడడుగుల లోతు కలిగి, అంతే వెడల్పుతో, ఇరు వైపులా మూడడుగుల నల్లని బండలు పరిచి, వాటిపైన మనం భోజనం చేసే పళ్లాల వలే, ఆ పళ్లెం చుట్టూ చిన్న చిన్న గిన్నె లు లాగ రాతి లోనే చెక్కి ఉన్నాయి. వాటిని చూస్తూనే తెలుస్తుంది అవి భోజన పళ్లాలని, ఆ చుట్టు ఉన్నవి చిన్న గిన్నెలని. మధ్యనున్న కాలవలో మనుషులు నిలబడి అన్నం వడ్డించే వారని అర్థం అవుతుంది. ఈ నిర్మాణం రోడ్డు కింద కూడా ఉండి, రోడ్డునకు అవతల ఉలున్న కట్టడం వరకు ఉన్నది. ఇక్కడి నుండి కొంత దూరం ముందుకు వెళితే, ఎడం వైపున భూమి మట్టానికి కిందికి ఒక ఆలయం కనబడుతుంది.
పాతాళేశ్వర ఆలయం
భూ మట్టానికి కింద ఉన్నందున దీన్ని పాతాళేశ్వరాలయం అన్నారు. దీని ముఖ ద్వారం కొంత వైవిధ్యంగా ఉన్నది. చతురస్రారాకారం లో మధ్యలో ద్వారం ఉంది., పైన గోపురం లేదు. దాని ముందు ధ్వజ స్థంభం, దాని ముందు మండపాలు, చుట్టు ఆలయాలు ఉన్నాయి. ఇందులో ఉన్నవన్నీ శివాలయాలే. ఇది కూడ శిధిలావస్థలోనే ఉన్నది. అక్కడక్కడ శివ లింగాలు, నంది విగ్రహాలు పడి ఉన్నాయి. ఈ ఆలయంలో శిల్పకళ అంతగా లేదు. అన్నీ సాధారణ స్థంభాలే. ఈ శైలిని బట్టి, ఇది విజయనగర సామ్రాజ్య నిర్మాణానికి ముందే ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. వర్షాకాలంలో ఈ ఆలయం పూర్తిగా నీటితో నిండి పోతుంది. ఈ ఆలయం ప్రక్కనున్న మట్టి రోడ్డు లో ముందుకు వెడితే చూడవలసినవన్నీ అక్కడే ఉన్నాయి.
దండ నాయకుని కోట
thumb|right|దండనాయకుని కోట ప్రాంగణం లో వున్న మసీదు భూగర్భ ఆలయం ప్రక్కనున్న మట్టి రోడ్డు లో కొంత దూరంలోనే ఎడం ప్రక్కన ఏదో భవన పునాది కనబడుతుంది. ఆ ఎదురుగా అల్లంత దూరాన ఒక పెద్ద కట్టడం కనబడుతుంది. అదే దండ నాయకుని కోట. ఆ కోట గోడను కొంత విరగ్గొట్టి, దారి చేసి అక్కడే "డండ నాయకుని కోట" అని బోర్డు పెట్టారు. లోపలికి వెళ్ళగానే సువిశాలమైన ప్రదేశం, దాన్ని రెండు భాగాలుగా చేస్తూ మధ్యలో గోడ ఉన్నది. మొదటి భాగంలో ఆ ఎదురుగా కొంత దూరంలో మసీదు లాంటి కట్టడం కనబడుతుంది. దాని ప్రక్కనే దండనాయకుని మందిరం యొక్క పునాది మట్టం కనబడుతుంది. రెండో భాగంలో, ఆ ప్రాంతంలో ఉన్నవన్నీ పునాది మట్టాలే. అక్కడ ఒక బావి లోనికి " గో ముఖం "నుండి నీళ్లు వచ్చే ఏర్పాటున్నది. అందు లోని నీరు బయటికి తోడడానికి దానికి కపిలి/మోట వంటి ఏర్పాటున్నది. ప్రస్తుతం అందులో నీరు లేదు. కోట లోపలికి వెళ్లగానే కుడి వైపు రెండంతస్తుల కోట బురుజు కనబడుంది. దాని పైకి ఎక్కడానికి మెట్లు ఉన్నాయి. పై కెక్కి చూడవచ్చు. పై నుండి సువిశాలమైన ప్రాంతం కనబడుతుంది.
ప్రముఖుల నివాస స్థలములు
కోట బయట, రోడ్డునక అవతల ఇంకో బోర్డు ఉంది. అందు "ప్రముఖుల నివాస స్థలములు" అని ఉంది. ఎదురుగా అల్లంత దూరంలో ఒక పెద్ద గుండు పై ఇనుప తీగలతో చుట్టు కంచె, పైకి ఎక్కడానికి మెట్లు ఉన్నాయి. అక్కడున్న ప్రముఖుల నివాస స్థలాలను చూడ డానికే ఆఏర్పాటు. అక్కడున్నవన్ని కూడ అనేక రకాల భవంతుల పునాది మట్టాలే. ప్రముఖు లంటే ఆ నాటి సేనాధిపతులు, మంత్రులు, అష్ట దిగ్గజ కవులు, మొదలగు వారు కావొచ్చు. కొన్ని భవన పునాదుల పై అప్పట్లో వేసిన నేల మీద గచ్చు ఇంకా కొంత మిగిలి ఉన్నది. అది చాల అందంగాను, గట్టిగాను ఉన్నది. ఆ పరిసర ప్రాంతాల్లో అక్కడక్కడ ఇళ్లల్లో వాడుకునే విసుర్రాళ్లు, రోళ్లు కూడ పడి ఉన్నాయి. దండ నాయకుని కోట, ప్రహరీ గోడకు కుడి వైపున ఉంటే, ఎడం వైపు ఒక చిన్న కొండ ఉన్నది. ఈ మధ్యలోనున్న దారి అంతఃపుర సముదాయం వరకు వెడుతుంది.
శ్రీ కృష్ణ దేవరాయల కాలంలో పోర్చుగీసు యాత్రికుడు "డొమింగో పీస్" విజయనగరానికి వచ్చి, స్వయంగా చూసి, విజయనగరాన్ని గురించి తన అభిప్రాయాన్ని తన రాజుగారికి తెలియ జేస్తాడు. విజయనగరాన్ని గురించి అతడు తన నివేదికలో ఇల్లా వ్రాసుకున్నాడు. "ఈ నగర జనాభా ను లెక్కించడం సాధ్యం కాదు. జనాభా గురించి వ్రాస్తే, ఇదేదో కట్టు కథ లాగ అనిపిస్తుంది. కనుక దాన్ని గురించి నేను వ్రాయను. కాని ఒక్కటి మాత్రం చెప్పగలను. వీధుల్లో నడుస్తున్న ప్రజలు, వారి ఏనుగులను తప్పించుకొని ముందునకు సాగి పోవడానికి సైనిక పటాలానికి గాని, గుర్రపు దళానికి గాని అంత సులభం కాదు. అంటే వీధుల్లో జనం అంత ఒత్తు గా ఉన్నారన్న మాట. ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత స్వయం సంమృద్ది చెందిన నగరం. ఇక్కడ ఆహార ధాన్యాలు వరి, జొన్న, పెసలు, ఉలవలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.. వాటిని నిల్వ చేయడానికి పెద్ద ఆవాసాలున్నాయి. ధరలు కూడ తక్కువే. కాని గోధుమలు తక్కువ. అరబ్బులు మాత్రమే గోధుమలను తింటారు. వీధుల్లో వచ్చి పోయే ఎద్దుల బండ్ల వరుసలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.  వ్యాపార స్థలాలకు వెళ్లే ఈ బండ్ల వరుసలను దాటడానికి చాల సేపు ఆగవలసి వస్తుంది. ఏ ఒక్క ప్రాంతాన్నుండి అయినా ఈ నగరాన్నంతటిని చూడ వీలు గాదు. అందుచేత నేనొక కొండనెక్కి చూసాను. నాకు కనిపించినంత ప్రాంతమే మన రోము నగర మంత ఉన్నది.  ఏడు ప్రాకారలతో చుట్టి ఉన్న ఈ నగరం, అందులో, పండ్ల తోటలు, ఫల వృక్షాలు, పంట పొలాలు, చెరువులు, మధ్యన పంట కాలువల తో పెద్ద అరణ్యం లాగ కనిపిస్తున్నది........." ఇలా అన్నాడు, ఆనాడు డొమొంగో ఫీస్. దండనాయకుని కోట ప్రక్కనే ఉన్న ఈ గుట్ట నెక్కే, నగరాన్ని చూసి ఉంటాడు, డొమింగో పీస్. ఎందు కంటే ఇది నగరం ముంగిట ఉన్నది. ఇంత కంటే ఎత్తైన ప్రదేశం ఈ చుట్టు ప్రక్కల లేదు. కుడి ప్రక్క దండ నాయకుని కోట, ఎడం ప్రక్క గుట్ట దాటగానే, అక్కడ కుడి ఎడమలకు ఒక రోడ్డు వస్తుంది. ఎడం వైపున రోడ్డు లో పురావస్తు శాఖ వారి కార్యాలయం, అది దాటితే రాణి వాసం మొదలైనవి వస్తాయి. కుడి వైపున పెద్ద మైదానం, దానికి అవతల ఒక ఆలయం కనిపిస్తాయి. అదే హజారా రామాలయం. దానికి అవతల ఉన్నది అంతఃపుర భవన సముదాయ పునాదులు.
రాణివాస భవన సముదాయం
ఎడమ వైపు రోడ్డులో వెడితే, కొంత దూరంలోనే పురావస్తు శాఖ వారి కార్యాలయం, దాని తర్వాత ఎత్తైన ప్రహరి గోడ కనిపిస్తాయి. అదే రాణివాస భవన సముదాయం. లోపలికి వెళ్లడానికి బయటనే టికెట్టు అమ్ము తుంటారు. లోపలికి వెళ్లడానికి ప్రత్యేకమైన ప్రవేశ ద్వారం ఏమి లేదు. ఉన్న ప్రహరి కొంత మేర పడగొట్టి దారి ఏర్పాటు చేసారు. లోపలికి వెళ్లగానే ఎడం వైపు ఒక భవనం కనబడుతుంది. అది వస్తు ప్రదర్శన శాల. అందులో ఈ ప్రాంతానికి సంబంధించిన అనేక వస్తువులను ప్రదర్శిస్తున్నారు. ఇదివరకు కమలాపురం లో ఉన్న ప్రదర్శన శాలలో చూసినవే ఉన్నాయి. ఈ ప్రదర్శన శాలలో ముఖ్యమైనది: ఈ ప్రదేశంలో ముఖ్యమైన ప్రదేశాలలో వంద సంవత్సరాల క్రితం తీసిన ఫోటోలు. అవే ఫోటోలను అదే కోణంలో ప్రస్తుతం ఉన్న తీరులో తీసిన ఫోటోలు, వాటి తేడాలను చూపుతూ ప్రక్క ప్రక్కనే ఉంచారు. ఈ భవనం కొంత వైవిధ్యంగా ఉన్నది. ఇది ఆ రోజుల్లో ఖజాన భవనం గా సేవలందించింది. ఎత్తైన పై కప్పుతో, లోపల వేదికలతో, గంభీరంగా కనబడుతుంది. దీనిపైన, చుట్టూ ఉన్న చూరు ను గమనిస్తే, పడగ విప్పిన నాగులు మీద పడతాయా అన్నట్లుంటుంది. ఇంత వరకూ ఏమాత్రం శిధిలం కాకుండా కనిపించిన మొదటి భవనం ఇదే. దీని ముందే రాణీ అంతఃపుర భవన పునాది మట్టం ఉన్నది. ఈ ప్రహరీ లోపల మూలలందు బురుజులు ఉన్నాయి. ఒకదాని పైకి ఎక్కి చూడవచ్చు. ఈ ఆవరణలో ఉన్న మరో ప్రధాన భవనం పద్మమహల్.
పద్మమహల్
ఈ అందమైన భవనం కూడ ధ్వంసం కాకుండా మిగిలి ఉన్నది. కాల గమనంలో కొంత శిధిలమైనా బాగానే ఉన్నది. ఇది మూడడుగుల ఎత్తైన పీఠం పై రెండంతస్తులలో ఉన్నది. హిందూ, ముస్లిమ్ నిర్మాణ శైలిలో దీనిని నిర్మించారు. తొమ్మిది పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉన్న "డోం" లను కలిగి ఉంది. ఆర్చీల మధ్య సింహం తలలు కలిగి ఉన్నది. దీనిలో గదు లేమీ లేవు. ఇదొక అలంకార భవనం. చూడ ముచ్చటగా ఉన్నది. దీనిని పదనారవ శతాబ్దంలో నిర్మించారు. దీని ప్రక్కన పూదోట ఉన్నది. ఈ ఆవరణ లో ఇంత కన్న చూడ వలసినవేమి లేవు. ఆ ఎదురుగా ఉన్న దారి గుండా బయటికి వెళ్ల వచ్చు.
ది గ్రేట్ గామా
ది గ్రేట్‌ గామా రెజ్లింగ్‌ చాంపియన్‌. ఆయన అసలు పేరు గులామ్‌ మహమ్మద్‌ భక్ష్‌ భట్‌. గామా 15 ఏళ్లకే రెజ్లింగ్‌ మొదలుపెట్టి, 1910లో 22 ఏళ్ల వయసులో భారత ప్రపంచ హెవీ వెయిట్‌ రెజ్లింగ్‌ చాంపియన్‌షిప్‌ గెలిచి, 1927లో ప్రపంచ రెజ్లింగ్‌ చాంపియన్‌షిప్‌ సాధించాడు.
హంపి నిర్మాణ సమూహాలు
కాపలా దారుల నివాస భవనం
thumb|left|గజశాల ప్రక్కనున్న కట్టడము.కాపలాదారుల నివాస భవనము అక్కడున్న బోర్డును బట్టి అది భటుల నివాస భవనం. బోర్డు మీద అలానే వ్రాసి ఉన్నది. కాని ఈ భవనంలో గదులేమీ లేనందున, నివాస యోగ్యంగా లేదు. చుట్టూ ఎత్తైన వేదిక కలిగి, మధ్యలో ఆకాశం వైపు ఖాళీగా ఉన్నది. ఇది ఏనుగులకు శిక్షణ ఇచ్చుటకు గానీ, వాటికి చికిచ్ఛ చేయుటకు గాని ఉపయోగించి ఉటారు. ఎలా గంటే మధ్యలో ఏనుగు నిలబడితే, పైన వరండాలో నుండి ఏనుగు పైకి సునాయసంగా ఎక్కవచ్చు. బలిష్ఠమైన రాతి కట్టడం కలిగిన ఈ భవనం ఏనుల కొరకే నిర్మించి ఉండవచ్చు. ప్రస్తుతం ఇందులో కొన్ని శిల్పాలను ప్రదర్శనకు పెట్టారు. ప్రస్తుతం ఇది కొన్ని శిల్పాల ప్రదర్శన శాలగానే ఉపయోగ పడుతున్నది.
ది గ్రేట్ గామా
మూలాలు
వర్గం:1878 జననాలు వర్గం:1960 మరణాలు
హంపి నిర్మాణ సమూహాలు
మాధవ / రంగ ఆలయం
గజశాల నుండి రాణివాస ప్రహరీ గోడ వెంబడి బయట చివరి దాకా కాలి బాటలో వెడితే అక్కడ ఒకే ఆవరణలో రెండు చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. అందులో ఒకటి పూర్తిగా శిధిలం కాగా, రెండోది కొంత మేర నిలిచి ఉన్నది. ఇది రంగ-మాధవ ఆలయము. ఈ గుడి మండపంలో ఒక పెద్ద ఆంజనేయ స్వామి విగ్రహం ఉన్నది. అక్కడ ఉన్న సూచిన ఫలకాన్ని అనుసరించి ఇక్కడ గతంలో నాట్యం సాధన చేసినట్లు తెలుస్తుంది. ఇక్కడి నుండి అల్లంత దూరంలో, ఒక పెద్ద వేప చెట్టు కనబడుతుంది. కాలి దారిన అక్కడికి వెళ్ల వచ్చు. అది ఒక గ్రామ దేవత ఆలయం. ఎల్లమ్మ గుడి.
ఎల్లమ్మ గుడి
ఇది భూమట్టానికి కొంత దిగువకు ఉన్నది. కనుక బయటికి కనబడదు. ఇక్కడ ఇప్పుడు కూడ పూజలు జరుగు తున్నాయి. దీని ప్రక్కనే ఒక పెద్ద పాడు పడిన బావి ఉన్నది. డొమింగోమ్ పీస్ అన్నమాటలను చూడండి. " ఈ విజయనగరంలో ఈ ఒక్క గుడి ముందు మాత్రమే జంతు బలులు జరుగుతాయి. మరే ఆలయంలోను జంతువులను వధించరు. వీటి రక్తంతో గుడి లోని దేవునికి అభి షేకం చేస్తారు. జంతువుల తలను పూజారికే వదిలేస్తారు. అలాగే ఒక్కో తలకు ఒక నాణెం కూడ ఇస్తారు. బలి ఇచ్చిన  తర్వాత పూజారి తన బూరను ఊదుతాడు. దేవుడు ఈ బలిని స్వీకరిం చాడని దీనికి అర్థం. ఈ పూజారుల గురించి తర్వాత చెప్తాను." అని అన్నాడు. ఇక్కడి నుండి దూరంగా హజర రామాలయం కనబడుతుంది.
శివాలయాల సమూహము
ఎల్లమ్మగుడి నుండి దూరంగా కనబడే హజార రామ ఆలయం వరకు మధ్యలో లెక్కకు మించిన ఆలయాల శిధిలాలు కనుపిస్తాయి. ఇవన్నీ శివాలయాలే. అక్కడక్కడ పడి ఉన్న నంది, శిలలు, శివ లింగాలు ఇందుకు తార్కాణం. అక్కడక్కడ కొంత మిగిలి ఉన్న, ఆలయ మంటపాలు ద్వారాలు, స్థూపాలు, ఆలయ పునాది మట్టాలు వీటిని గమనిస్తే, అప్పట్లో ఈ శిధిల ప్రాంతం అత్యంత సుందరంగా ఆలయాలతో అలరారేదని అర్థం అవుతుంది. ఈ శిధిలాల చివరన, అనగా హజార రామాయలానికి ఎదురుగా ఒక పెద్ద శిలా స్తంభం ఉన్నది. ప్రక్కనే ఆలయ పునాది, ఒక కోనేరు ఉన్నాయి. ఆ స్తంభం ధ్వజస్తభం కానేరదు. అదొక అలంకార స్తంభం.
యెరెవాన్ ఒపేరా థియేటరు
ఆర్మేనియన్ జాతీయ విద్యా ఒపేరా, బలెట్ థియేటరు ను (అర్మేనియన్:Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն (అలెగ్జాండర్ స్పెండియార్యని అంవన్ ఒపెరాయి యేవ్ బలేటి అజ్గాయిన్ అకడేమియాకన్ టాట్రన్) ),  అలెగ్జాండర్ స్పెండియార్యన్ పేరిట నామకరించారు. దీనిని యెరెవాన్లో అధికారికంగా 1993 జనవరి 20న అలెగ్జాండర్ స్పెండియార్యన్ ఆల్మాష్ట్ ఒపేరా ప్రదర్శనతో ప్రారంభించారు. ఈ ఒపేరా భవనాన్ని ఆర్మేనియన్ ఆర్కిటెక్ట్ అలెగ్జాండర్ తమానియన్ డిజైన్ చేశారు. దీనిలో రెండు కాన్సర్ట్ హాళ్లు ఉన్నవి: 1,400 సీట్లతో అరాం ఖచాతూరియన్ కచేరీ హాల్  , 1,200 సీట్లతో అలెగ్జాండర్ స్పెండియార్యన్ ఒపేరా, బాలెట్ నేషనల్ థియేటర్ ఉన్నవి.
చరిత్ర
ఒపేరా థియేటరుకు పునాధులు 1930 నవంబరు 28న సోవియట్ ఆర్మేనియా యొక్క 10 వ వార్షికోత్సవ వేడుకల సమయంలో వేశారు. 1933 జనవరి 20న, భవనాన్ని అధికారికంగా ప్రారంభించారు. థియేటర్ ఏర్పడిన వెంటనే ఒక బ్యాలెట్ బృందం స్థాపించబడింది. ప్యోటర్ ఇలిచ్ చైకోవ్స్కి కు చెందిన స్వాన్ లేక్ 1935లో ఇక్కడ మొదటి బ్యాలెట్ డాన్సును  ప్రదర్శించారు.
తమానియన్ డిజైన్ ఆధారంగా తన కుమారుని యొక్క పర్యవేక్షణలో థియేటర్ హాల్ 1939 లో పూర్తయింది, తరువాత ఒపేరా భవనాన్ని అలెగ్జాండర్ స్పెండియార్యన్ పేరిట నామకరణం చేశారు. పెద్ద ఎత్తునున్న నిర్మాణపనులు 1953 వరకు పూర్తి కాలేదు, తరువాత భవనానికి ప్రస్తుతం ఉన్న ఆకారం వచ్చింది.
ఈ థియేటరు ప్రారంభంతో కొత్త నేషనల్ ఒపేరా, నాటకాలకు సృష్టి జరిగింది. మొదటి ఆర్మేనియన్ బ్యాలెట్ అరాం ఖచాతూరియన్ వేసిన హ్యాపీనెస్  ఉంది. బ్యాలెట్ ఆధారంగా ఈ కంపోజర్ వెంటనే గయానె ను రూపొందించారు, దానిని ప్రపంచమంతటా ప్రదర్శించారు. తరువాత అనేక ఇతర ఆర్మేనియన్ స్వరకర్తలు ఒపేరాలు, నాటకాలను రచించారు. కొన్ని సంవత్సరాలుగా, ఈ థియేటరు వద్ద ఎంతో మంది కళాకారులు పనిచేశారు, వారు: గాయకులు గొహార్ గస్పర్యాన్, తాతెవిక్ సజందార్యన్, మిహ్రాన్ యెర్కాట్, పావెల్ లిసిత్సియాన్, హయ్కనుష్ దనియల్యాన్, నార్ హోవ్హాన్నిస్యాన్, గెగామ్ గ్రిగొర్యాన్, అనహిట్ మెకితరియన్; కండక్టర్ల కాన్స్టాంటిన్ సరజీవ్, మైఖేల్ తవ్రిజ్యాన్, అరామ్ కతన్యాన్, యూరి దవ్త్యాన్; బ్యాలెట్ మాస్టర్స్ ఎ. పెట్రోస్యాన్, ఎమ్. చెంష్క్యాన్, వనుష్ ఖనమిర్యాన్, వైలెన్ గలస్త్యాన్; చిత్రకారులు మార్టిరూస్ సర్యాన్, మినాస్ అవెతిస్యాన్.
1935 నుండి ఆర్మెన్ టిగ్రాన్యన్ చే అనౌష్ అనే ఒక వినూత్నమైన ఆర్మేనియా ఒపేరా ప్రదర్శన యెరెవాన్ ఒపేరా ధియేటరులో జరిగింది. ఆర్మేనియా యొక్క ఒపేరా చరిత్రకు ఇది మొదటి అడుగు. ఇప్పటికి కూడా అనౌష్ ఈ ధియేటరుకు రిపర్టోరీగా పనిచేస్తున్నారు.
మేకపాటి విక్రమ్ రెడ్డి
మేకపాటి విక్రమ్‌రెడ్డి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 2022లో జరిగిన ఆత్మకూరు నియోజకవర్గం ఉప  ఎన్నికల్లో వైసీపీ అభ్యర్థిగా పోటీ చేసి 82,742 ఓట్ల మెజార్టీతో ఎమ్మెల్యేగా గెలిచాడు.
జననం, విద్యాభాస్యం
మేకపాటి విక్రమ్ రెడ్డి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం,  నెల్లూరు జిల్లా,  మర్రిపాడు మండలం, బ్రాహ్మణపల్లి గ్రామంలో  మేకపాటి రాజమోహన్‌రెడ్డి, మణిమంజరి దంపతులకు జన్మించాడు. ఊటీలోని గుడ్ షెఫర్డ్ పబ్లిక్ స్కూల్ లో పాఠశాల విద్యాభ్యాసం, ఐఐటీ చెన్నైలో బీటెక్‌ సివిల్‌ ఇంజనీరింగ్ చేసి అమెరికాలో స్పెషలైజ్డ్‌ కన్‌స్ట్రక్షన్‌ మేనేజ్‌మెంట్‌లో ఎం.ఎస్ పూర్తి చేశాడు. ఆయన సోదరుడు మేకపాటి గౌతమ్ రెడ్డి రాజకీయాల్లోకి వచ్చిన తరువాత విక్రమ్ రెడ్డి తమ సొంత అంతర్జాతీయ సంస్థ అయిన 'కేఎంసీ'కి మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ గా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తున్నాడు.
రాజకీయ జీవితం
మేకపాటి విక్రమ్ రెడ్డి తన సోదరుడు మేకపాటి గౌతమ్ రెడ్డి మరణాంతరం వైఎస్సార్ కాంగ్రెస్ పార్టీ ద్వారా రాజకీయాల్లోకి వచ్చి 2022లో జరగనున్న ఆత్మకూరు ఉప ఎన్నికల్లో వైసీపీ ఎమ్మెల్యే అభ్యర్ధిగా ముఖ్యమంత్రి వైఎస్‌ జగన్‌మోహన్‌రెడ్డి చేతుల మీదుగా 2022 జూన్ 1న బీ ఫారం అందుకొని జూన్ 2న వెళ్లి నామినేషన్‌ దాఖలు చేశాడు. ఆత్మకూరు ఉప ఎన్నికల్లో వైస్సార్‌సీపీ అభ్యర్థి మేకపాటి విక్రమ్ రెడ్డి 82,742 ఓట్ల మెజార్టీతో ఎమ్మెల్యేగా గెలిచాడు.
యెరెవాన్ ఒపేరా థియేటరు
చరిత్ర
థియేటరులో చార్లెస్ అజ్నవోర్, ఐయాన్ ఆండర్సన్, జాన్ మెక్లాఫ్లిన్, అక్వారియం వటి ఎందరో ప్రదర్శనలు చేశారు.
మేకపాటి విక్రమ్ రెడ్డి
మూలాలు
వర్గం:వై.యస్.ఆర్. కాంగ్రెస్ పార్టీ రాజకీయ నాయకులు వర్గం:నెల్లూరు జిల్లా రాజకీయ నాయకులు
హంపి నిర్మాణ సమూహాలు
హజార రామాలయం
thumb|right|హజార రామాలయ ప్రహరీ గోడపై శిల్పకళ ఇది అంతఃపుర భవన సముదాయం మధ్యలో ఉన్న ఒకే ఒక్క ఆలయం. ఇది చాల పెద్దదే కాక చాల అందమైనది కూడా. దీనికి సంబంధించిన సూచిక బోర్డులో "ఈ ఆలయం అంతఃపుర వాసులకు ప్రత్యేకంగా నిర్మించబడినది" అని వ్రాసి ఉన్నది. ఈ ఆలయానికి ఇరువైపుల వేదికలు కలిగిన ప్రవేశ ద్వారం, ఏనుగు శిల్పాల మధ్య దారి గల ముఖ మంటపం ఉన్నవి. ముఖ మంటపం ప్రక్కనే ఒక అందమైన శిలా ఫలకంపై ప్రత్యేక శాసనం చెక్కబడి ఉన్నది. అదే విధంగా, ఆ ప్రక్కనే ఉన్న గది అన్ని గోడల పై కూడా శాసనాలు చెక్కి ఉన్నాయి. గర్భ గుడిలో విగ్రహం లేదు. దాని ముందున్న నాలుగు ఆకుపచ్చని శిలా స్తంభాలపై అత్యంత మనోహరమైన శిల్ప కళ ఉన్నది. గర్భ గుడి గోడలపై ఉత్తర రామాయణం లోని కథా ఘట్టాలైన లవకుశుల శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. గౌతమ బుద్ధుని శిల్పం కూడా ఉన్నది. ప్రక్కన దేవి కొరకు ఒక ఆలయం ఉన్నది. ఆందులో కూడ విగ్రహం లేదు. ఆలయ ఆవరణ లోపల రాతి నీటి కాలువలు ఉన్నాయి. వంట గది కూడా ఉన్నది. ఆలయానికి ప్రధాన ద్వారమే కాక, కుడి ఎడమలకు కూడ గోపురం, మండపం కలిగిన చిన్న ద్వారాలు ఉన్నాయి. ఆవరణ లోపల ఉప ఆలయాలు చాలా ఉన్నాయి. దేని లోనూ విగ్రహాలు లేవు. ఈ ప్రాంతంలో ఏ ఆలయానికీ లేని విధంగా ప్రత్యేకంగా  ప్రహరీ గోడపై కూడా  యుద్ధానికి వెడుతున్న ఏనుగులు, ఒంటెలు, గుర్రాలు, సైనికుల శిల్పాలు చెక్కి ఉన్నాయి. ఈ ఆలయానికి ఉత్తరం వైపున ఉన్న ఉప ద్వారం కొంత ప్రత్యేకతను సంతరించు కొని అందంగా ఉన్నది. ఇది రాణి వాస స్త్రీలకు ప్రత్యేకమైన ప్రవేశ ద్వారం. ఎందుకంటే ఆ వైపుననే కదా రాణివాస మందిరాలున్నది.
యెరెవాన్ ఒపేరా థియేటరు
మూలాలు
వర్గం:1930 స్థాపితాలు వర్గం:ఆర్మేనియా
హంపి నిర్మాణ సమూహాలు
అంతఃపుర ముఖ ద్వారం
గుడి ముందుకు వచ్చి నిలబడితే, కుడి వైపున ఆల్లంత దూరంలో కనిపించేదే అంతఃపుర ముఖ ద్వారం. ప్రస్తుతం ప్రత్యేకమైన ద్వారంగాని, దాని పై గోపురంగాని, ఏమి లేవు. ఆ నాడు డొమొంగో ఫీస్ స్వయంగా చూసి చెప్పిన వర్ణన చూద్దాం. "మైదానానికి ఎదురుగా ఉన్న అంతఃపుర ముఖ ద్వారం పై గోపురమున్నది. ఇక్కడి నుండే ప్రారంభమైన ప్రహరీ గోడ  అంతఃపుర ప్రాంగణమంతా చుట్టి ఉన్నది. ఈ ద్వారం వద్ద చాలా మంది కాపలా దారులున్నారు. వారు తమ చేతుల్లో, కొరడాలు, కర్రలు పట్టుకొని ఉన్నారు. వీరు తమ అధికారి, చెప్పిన వారిని, ప్రముఖులను తప్ప, ఎవ్వరిని లోపలికి అను మతించరు. మాకు రాజుగారి అనుమతి ఉన్నందున, మమ్ములను లోనికి అనుమతించారు. ముందు మేము ఎంత మందిమి ఉన్నామో  లెక్కబెట్టుకొని లోనికి అనుమతించారు." ప్రస్తుతం అక్కడున్న పునాదులను చూసి, ఆనాటి దర్బారును ఊహించు కోవలసిందే. ఇక్కడ ప్రారంభంలోనే ఒక అంజనేయ స్వామి విగ్రహం ఉన్నది.
దర్బారు హాలు
ఇంకొంచెం ముందుకు వెడితే, కుడి ప్రక్కన ఒక విశాలమైన ప్రదేశం కనబడుతుంది. అదంతా బండలు పరిచి, ఆ బండలపై అక్కడక్కడ క్రమ పద్ధతిలో వరుసలుగా గుంటలు చెక్కి ఉన్నాయి. ఆ గుంటలలో గతంలో కఱ్ఱ స్తంభాలు ఉండి పైన కప్పు ఉండేదని ఊహించు కోవచ్చు. దీనికి ఎదురుగా ఎత్తైన రాతి స్తంభాలపై వేదిక లాగ ఏర్పరచి, పైకి ఎక్కడానికి రాతి మెట్లు ఉన్నాయి. ఏ ఏర్పాటు దేని కొరకో ఆర్థం కాదు. ఇదే దర్బారు హాలు. ఆనాడు భువన విజయ సభలు ఇక్కడే జరిగాయి. ఈ దర్బారు హాలుకు వెనుక భాగాన మైదానంలో ఒక పెద్ద రాతి తొట్టి పడి ఉన్నది. అది సుమారు, మూడడుగుల లోతు, అంతే వెడల్పు కలిగి, సుమారు నలబై అడుగుల పొడవు ఉన్నది. ఒకే శిలలో చెక్కినది. ఇంత పెద్ద దాన్ని ఎలా చేశారు ,ఇక్కడికి ఎలా చేర్చారు ఊహాతీతమే. దీని ఉపయోగం సులభంగానే గ్రహించ వచ్చు. ఆ ఎదురుగా ఉన్నది దర్బారు హాలు, రాజులు, సామంతులు, మంత్రులు, సేనా నాయకులు, సమావేశ మయ్యే ప్రదేశం. వారి గుర్రాలను ఇక్కడ కట్టిఉంచగా వాటి త్రాగు నీటి అవసరార్థం ఈ రాతి తొట్టిని నిర్మించారు. ఆ ప్రక్కగా చిన్న గుట్టలాగ కనిపించేది మట్టి దిబ్బ. అదేమిటంటే ఈ అంతఃపుర ప్రాంతంలో శిధిలమైన శిల్పాలు, స్తంభాలు, ఇతర భవన శిధిలాలు ఎత్తి కుప్పగా పోసి ఈ ప్రాంతం శుభ్రం చేసారు. దాని పైకి ఎక్కి చూస్తే, అంతఃపుర ప్రాంగణమంతా పుర వీధులు వరుసలు గా కనిస్తాయి. ఈ మట్టి దిబ్బలో ఎంత శిల్ప కళ దాగి ఉందో?
రహస్య మందిరం
thumb|right|హంపి, అంతఃపుర ప్రాంగణంలో ఉన్న రహస్య(భూగర్భ గృహము ఈ అంతఃపుర ప్రాంగణము లోనే భూమట్టానికి దిగువగా సుమారు 10,12 అడుగుల పొడవు, వెడల్పు, అంతే లోతు గల ఒక గృహం ఉన్నది. అది అందమైన నల్లరాతి పలకలతో తాపడం చేయబడి ఉంది. దాని చుట్టూ భూమి పై పడిన వర్షం నీరు లోపలికి పోకుండా, ప్రస్తుతం చుట్టూ పిట్ట గోడ కట్టి  ఉన్నారు. లోపలికి దిగడానికి అందమైన నల్లని రాతి మెట్ల వరుస ఉన్నది. లోనికి వెళ్లి చూడ వచ్చు. అడుగు భాగాన నలు మూలల్లో రాతి లోనే నాలుగు రంధ్రాలు చేసి ఉన్నాయి. గతంలో వీటిలో గుంజలు / స్తంభాలు పాతి, పైన కప్పు ఉండేది. రహస్య సమావేశాలకు దీనిని ఉపయోగించే వారు.
డొమింగో పీస్ మాటల్లో అంతఃపుర వర్ణన
"మేము మా గవర్నర్ తో కలిసి శ్రీ కృష్ణ దేవరాయలు విడిది చేసి ఉన్న నాగలాపురానికి వెళ్లి, రాజాంతఃపుర సందర్శనానికి అనుమతి కోరాము. రాజుగారు దయతో అనుమతించారు. విజయనగరానికి  రాగానే  రాజాధికారులు మాకు అంతఃపురాన్ని చూపించారు. అంతఃపుర ద్వారం వద్ద మమ్ములను నిలిపి, మేము ఎంత మందిమి ఉన్నామో లెక్కించుకొని, ఒక్కొరిగా లోనికి పంపించారు. అది ఒక గది. నేలంతా నున్నగా గచ్చు చేయ బడి ఉన్నది. గోడలు తెల్లగా ఉన్నాయి. ఎదురుగా ఉన్నది రాజుగారి నివాసము. దీని ప్రవేశ ద్వారమునకు ఇరు వైపుల రెండు చిత్ర పటాలు ఉన్నాయి. ఒకటి ప్రస్తుత రాజు గారిది, రెండవది వారి తండ్రి గారిది. ఆ గది నుండి బయటకు రాగానే,  ఎడ ప్రక్క రెండు గదులు, ఒకదానిపై ఒకటి ఉన్నాయి.  క్రింద నున్న గది భూ మట్టానికి కొంచెం దిగువగా నున్నది. రెండు మెట్లు దిగాలి. ఈ మెట్లు రాగితో తాపడం చేయ బడి ఉన్నాయి. అక్కడి నుండి  పైదాక అంతా బంగారంతో తాపడం చేయ బడి ఉన్నది. దానికి ఉన్న తలుపులకు, వజ్రాలు, కెంపులు, మాణిక్యాలు తాపడం చేయబడి ఉన్నాయి. ఆ గదిలో ఒక మంచం ఉన్నది. దాని పట్టీలకు బంగారు తాపడం చేయబడి ఉన్నది. అక్కడ పైనుండి రెండు బంగారపు దీప స్తంభాలు వేళాడుతున్నాయి. మంచం మీదున్న దుప్పటి శాటిన్ బట్టది. దాని అంచులకు ముత్యాలు కుట్టబడి ఉన్నాయి. దానిమీద రెండు దిండ్లు ఉన్నాయి. వాటికి గలీబులు లేవు. దీని పైనున్న గదిలో ఏముందో నేను చూడలేదు. ఈ భవనంలోనే ఇంకో గది ఉంది. అది అందంగా చెక్కబడిన రాతి స్తంభాలు కలిగి ఉంది. ఈ గది క్రిందా పైనా, స్తంభాలకు కూడా గులాబి, తామర పువ్వులు చెక్కబడిన దంతంతో కప్పబడి ఉంది ఇంతటి అందమైన గది మరొక్కటి నాకు మరెక్కడా కనబడ లేదు. ఇందులోనే రెండు సింహాసనాలు ఉన్నాయి. అవి బంగారం తో చేయబడి ఉన్నాయి. అక్కడే ఇంకొక గది ఉన్నది. దాని తలుపులు పెద్ద బీగాలతో మూయబడి ఉన్నది. అందులో గత తరాల రాజులు నిధిని దాచి ఉంచు తారట. రాజుగారికి జమీందారులు, సామంతులు, ధనవంతులు, దసరా సందర్భంగా బహుమతు లిస్తుంటారు. ఈ రాజ్యంలో ఒక అచారమున్నది. ప్రతి రాజు తన ఏలుబడిలో వీలైనంత సంపదను ఇక్కడ దాచి పెడ్తాడు.. అత్యవసరం అయితే తప్ప దాన్ని వాడరు. కనీసం అందులో ఎంత ఉందో కూడ చూడరు. ఇలా తరతరాలుగా ఆ నిధి అలా పెరుగుతూనే ఉన్నది.
ఆ తర్వాత మేము ఒక పెద్ద హాలు లోనికి ప్రవేశించాము. మధ్యలో కర్ర స్తంభాలు ఉన్నాయి. వీటి పైభాగం అంతా రాగి తో తాపడం చేయబడి ఉన్నది. మధ్యలో నాలుగు వెండి గొలుసులు, వాటి కొక్కెములు స్తంభాల పై భాగానికి తగిలించి ఉన్నాయి. ఇది రాజుగారు తన రాణులతో ఊయాలలూగడానికి చేసిన ఏర్పాటు. వీరి ఇళ్లన్నీ ఒకే అంతస్తు కలిగి పై కప్పు చదునుగా ఉంటుంది. అక్కడున్న మరో భవనం రాతి స్తంభాలతో ఉండి, పై కప్పు మాత్రం చెక్కతో చేయ బడి ఉంది. ఈ భవనం ప్రవేశ ద్వారం ముందు నాలుగు స్తంభాల మండపం ఉంది. స్తంభాలపై నాట్య గత్తెల, ఇతర చిత్రాలు మలచ బడి ఉన్నాయి. ఈ చిత్రాలన్నీ ఎర్రటి రంగుతో ఉన్నాయి. ఈ భవనం దేవి విగ్రహం ఉంచడానికి మాత్రమే ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇందులో చివరగా మూయబడిన గదిలో దేవి విగ్రహం ఉన్నది. దసారా ఉత్సవ సందర్భంలో దేవి విగ్రహాన్ని బంగారు సింహాసనం పై తీసుక వెడతారు. ఇక్కడ మరో భవనం ఉంది. అక్కడ పెద్ద పెద్ద గంగాళాలు ఉన్నాయి. అవి ఎంత పెద్దవంటే, ఒక్కో దాన్లో రెండు పొట్టేళ్లను వండవచ్చు. అక్కడ ఇంకా వెండి పాత్రలు, చిన్న బంగారు పాత్రలు ఉన్నాయి.
అక్కడి నుండి ఇంకో భవనం లోనికి వెళ్లాము. అది అంతఃపుర స్త్రీలకు నాట్యం నేర్పే మందిరం. ఇది అందమైన శిల్పాలతో ఉన్న స్తంభాలతో నిర్మించ బడినది. పై కప్పుకు, ఏనుగులు, ఇతర జంతువుల చిత్రాలు వేయబడి ఉన్నాయి. నాట్యకారిణిల శిల్పాల చేతిలో మద్దెల వంటి వాయిద్య పరికరం ఉన్నది. ఈ నాట్య శిల్పాలు ఎలా ఉన్నాయంటే. నాట్యం చేస్తూ చివరిగా ఏ భంగిమలో నాట్యం నిలుపు చేస్తామో, ఆ భంగిమలో ఆ శిల్పం ఉన్నది. ఇటువంటి భంగిమలు అనేకం ఉన్నవి. నాట్యం నేర్చుకునే వారు నిన్న ఏ భంగిమలో నాట్యం నిలుపు చేసారో ఆ భంగిమతో ఈ రోజు నాట్యం ప్రారంభంచ డానికి ఆ ఏర్పాటు. ఈ భవనం చివర స్త్రీల చిత్ర పటాలు ఉన్నాయి. నాట్యం నేర్చుకునే ముందు శరీరం నాట్యానికి అనువుగా మలచు కొనుటకు వ్యాయామం చేస్తున్న స్త్రీల చిత్రాలు అవి. దీనికి ఎదురుగా ఒక వేదిక ఉంది.. రాజుగారు దీనిమీద కూర్చొని, నాట్యాన్ని తిలకించేవారు. ఇక్కడ నేల, గోడలు అన్నీ బంగారు పూత పూయ బడి ఉన్నాయి. ఈ మధ్యలో ఒక నాట్య గత్తె, నాట్యం చివరన చూపే భంగిమలో ఉన్నట్లు బంగారు విగ్రహం ఉంది. ఇది పన్నెండు సంవత్సరాల వయస్సు ఉన్న అమ్మాయంత ఉంది.
ఇంతకన్నా ఎక్కువగా వారు మాకు చూపలేదు. రాణి వాస మందిరాల్లోకి నపుంసకులకు తప్ప వేరెవ్వరికి అనుమతి లేదు. ఇక్కడి నుండి మేము లోనికి వెళ్లిన ద్వారం ప్రక్కనున్న ద్వారం గుండా బయటికి వచ్చాము. అప్పుడు మమ్ములను ఎంత మందిమి ఉన్నామో తిరిగి లెక్కించుకున్నారు". ఇవి అతని మాటలు.
రహస్య మందిరం నుండి కొంత ముందుకు వెడితే, అక్కడ ఒక పునాది మట్టం ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. అది అన్నిటికన్న పెద్దది గాను, ప్రత్యేకంగాను కనిపిస్తుంది. దాని చుట్టు ఉన్న పునాది రాళ్ల పై శిల్ప కళ ఉన్నది. ముందు చిన్న గున్న ఏనుగుల నల్లని, శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలు కొంత మొక్క పోయినా, ఒక దాని మీద చిన్న రాయితో మీటితే లోహ శబ్దం వస్తుంది. ఇదే రాజాంతఃపురం.
దసరా దిబ్బ/ హౌస్ ఆఫ్ విక్టరి
రాజాంతఃపుర ప్రాంగణంలో ఈశాన్య మూలలో వేధిలాగ ఎత్తుగా కనబడేదే " దసరా దిబ్బ" లేదా "హౌస్ ఆఫ్ విక్టరి".. ఇది చతురస్రంగా 25 అడుగుల ఎత్తు కలిగిన రాతి కట్టడం. పైన చదునుగా ఉండి నలు మూలలలో రాతి లోనే గుంట లున్నాయి. ముందు నుండి పైకెక్కడానికి, అలాగే ప్రక్క నుండి, వెనకనుండి కిందికి దిగడానికి మెట్లు ఉన్నాయి. ముందున్న మెట్లకు ఇరు వైపులా అందమైన నల్ల రాతి శిల్పాలు అమర్చి ఉన్నాయి. అవి చాల వరకు విరగ గొట్ట బడినాయి. ఇంకా కొన్ని మిగిలి ఉన్నాయి. విరిగిన వాటిని ఆ ఎదురుగా కుప్ప పోసి ఉంచారు. దసరా ఉత్సవాలు ఇక్కడి నుండే ప్రారంభ మయ్యేవి. ఇప్పటికి కూడ కర్ణాటక దసరా ఉత్సవాలకు పెట్టింది పేరు. ఇది ఆనాటి సాంప్రదాయం. శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు, తాను కళింగ (నేటి ఒడిషా./.ఒడిషా) దేశాన్ని జయించి నందుకు గుర్తుగా దీన్ని నిర్మించాడు. ఈ వేదికకు ఒక వైపున కిందికి దిగి వచ్చే మార్గంలో గోడలపై అనేక శిల్పాలు చెక్కి ఉన్నాయి. అందులో, గుర్రాలను పట్టుకొన్న అరబ్బులు, ఏనుగులు, ఒంటెలు, విల్లంబులు ధరించిన స్త్రీలు, యుద్ధ దృశ్యాలు, యోధులు, ఇలా అనేకమైన శిల్పాలు ఉన్నాయి. వీటిని బట్టి అనాటి సాంఘిక జీవన విధానం అవగత మవుతుంది. ఆ రోజుల్లో ఈ వేదిక దసరా ఉత్సవాల సందర్భంలో ఎంత వైభవోపేతంగా ఉండేదో తెలియాలంటే దాన్ని చూసిన వారు చెప్పగా వినాలి. లేదా చూసిన వారు చూసింది చూసి నట్టుగా వ్రాసి ఉంటే చదివి ఆనందించాలి.
సుమారు 500 సంవత్సరాల క్రితం ఈ వేదిక పై జరిగిన దసరా ఉత్సవాలను స్వయంగా చూసి "డొమింగో పీస్" గ్రంథస్థం చేసిన విశేషాలు, అతని మాటల్లోనే....,. "మన దేవుని నమ్మని వీరు మనలాగే కొన్ని రోజులు విందులు చేసుకుంటారు. అలాగే కొన్ని రోజులు ఉపవాసముంటారు. ఆ దినాలలో పగలంతా ఏమీ తినకుండా అర్థ రాత్రి మాత్రమే తింటారు. ముఖ్యమైన ఉత్సవ సందర్భంగా రాజు గారు తన కొత్త నగరం నుండి విజయనగరానికి వచ్చి, ఉత్సవాలలో పాల్గొనడం ఆనవాయితి. ఆ సందర్భంలో ఈ దేశంలోని నాట్యగత్తె లందరూ, ఇక్కడికి రావాలి. అదే విదంగా సైన్యాధి పతులు, సామంతులు, ఇతర ప్రముఖులు, వారి వారి సిబ్బందితో రావాలి. కాని యుద్ధ ప్రాంతాలలో ఉన్న వారికి, సుదూర ప్రాంతంలో ఉన్న వారికి, యుద్ధ భయం ఉన్న వారికి రాకుండుటకు  మినహాయింపు ఉన్నది. ఈ ఉత్సవం సెప్టెంబరు 12 న ప్రారంభమై, రాజాంతఃపురంలో, తొమ్మిది రోజుల పాటు జరుగు తాయి. ఈ మైదానంలో దసరా ఉత్సవాలను తిలకించడానికి వచ్చిన వారిలో సామంతులు, సేనాపతులు, పుర ప్రముఖులు ఉన్నారు. ఈ మైదానానికి ఎడమ వైపున ఉత్తర దిశలో ఒక ఎత్తైన కట్టడం కలదు. ఇది ఒకే అంతస్తు కలిగి ఉన్నది. ఈ కట్టడం ఏనుగు ఆకారం గల స్తంభాలపై ఉన్నది. దీనిని  "విజయ గృహము"  అంటారు.  శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు కళింగ దేశాన్ని జయించి వచ్చిన తర్వాత, దానికి గుర్తుగా దీన్ని కట్టించాడు. ఈ మైదానానికి కుడి ప్రక్కన ఉన్న స్థలంలో కర్రలతో నిర్మించిన వేదికలు ఉన్నాయి. అవి ఎంత ఎత్తు ఉన్నాయంటే, అవి బయటి నుండి ప్రహరీ పై నుండి కూడ కనిపిస్తున్నాయి. వీటిని తాత్కాలికంగా ఈ ఉత్సవాల కొరకు మాత్రమే నిర్మించారు. వీటి చుట్టు, క్రింది నుండి పైదాక ఎర్రటి, ఆకు పచ్చ బట్ట కప్పబడి ఉన్నది. ఈ గేటునకు ఎదురుగా రెండు వృత్తాకార వేదికలు ఉన్నాయి. అత్యంత ఆడంబరంగా, రత్న ఖచిత ఆభరణాలు ధరించిన నాట్యగత్తెలు ఆ వేదికలపై ఉన్నారు. ఈ గేటునకు ఎదురుగానె "విజయ గృహము" లాంటి రెండు వేదిక లున్నాయి. వీటి పైకి ఎక్కడానికి మెట్లు ఉన్నాయి. ఇవి కూడ అందమైన బట్ట తో కప్పబడినాయి. ఈ రెండు వేదికలు రాజుగారి పుత్రులకు, వారి ఆంతరంగికులకు, కొన్ని సందర్భాలలో నపుంసకులు ఉపయోగిస్తారు. రాజు గారి అనుమతి ప్రకారం ఉత్సవాలు బాగా కనుపించే విధంగా, రాజుగారికి దగ్గిరగా, పైనున్న వేదికపై మాకు స్థానం కల్పించారు. వేదిక మధ్యన మెట్లక్కు ఎదురుగా ఈ రాజ్యం యొక్క సింహాసనం ఉంచబడినది. ఇది నాలుగు అంచులు కలిగి, మధ్యలో గుండ్రంగా ఉన్నది. ఇది అత్యంత నేర్పుగల చెక్క పని తనం కలిగి ఉన్నది. దీనిపై పట్టు బట్ట కప్పి ఉంది. దీని చుట్టూ బంగారపు సింహం బొమ్మలు ఉన్నాయి. బట్టల మధ్య ఖాళీలలో ముత్యాలు పరిచి, దానిపై ఉంచిన బంగారు పళ్లాలలో వజ్రాలు, రత్నాలు,  మాణిక్యాలు పోసి ఉన్నాయి. దాని చుట్టు ప్రక్కల ప్రముఖుల బంగారపు విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆసనం పై, పూలతో అలంకరించ బడిన బంగారు విగ్రహం ఉన్నది. దీని ప్రక్కనే రత్న, వజ్ర వైడూర్య  ఖచిత మైన కిరీటం ఉంచబడినది. దీని ముందు ఆసనంలో రెండు దిండ్లు ఉన్నాయి. ఉత్సవ సందర్భంలో రాజుగారు ఇక్కడ ఈ సింహాసనంపై కూర్చుంటారు."  ఇవి డొమింగో పీస్ మాటలు. అచ్యుత రాయల కాలంలో వచ్చిన విదేశీ యాత్రికుడు ఏ మన్నడంటే...... " దసరా ఉత్సవాల సందర్భంగా విజయనగర రాజులు,  రత్న ఖచితమైన  సింహాసనం మీద కూర్చుంటారు. ఈ ఒక్క రోజు మాత్రమే రాజు గారు సింహాసనం అధిష్టిస్తాడు. ధర్మ పరాయణులై ఎల్లప్పుడు సత్యమునే పలికే రాజులు మాత్రమే ఈ సింహాసనం మీద కూర్చొనడానికి అర్హులు. ప్రస్తుతం అచ్యుత రాయలు రాజ్యం చేస్తున్నాడు. ఇతను అంతటి ధర్మ బద్ధుడు కాదు. కనుక సింహాసనం మీద కూర్చొన లేదు" అన్నాడు.
దసరా ఉత్సవాల వైభోగం..... ఆభరణాల ప్రదర్శన... డొమింగో పీస్ మాటల్లో క్లుప్తంగా....
"దసరా ఉత్సవాల సందర్భంగా తొమ్మిది రోజులపాటు ప్రతి రోజు, ఏదో ఒక కార్యక్రమం జరుగుతుంది. అందులో భాగంగా, ఒక రోజు ఇరవై ముప్పై మంది స్త్రీలు చేతిలో బెత్తాలతో, బుజాన కొరడాలతో లోపలి నుండి వస్తారు. వీరందరు వాయిద్యాలను వాయిస్తుండగా, వారి వెనక కొంతమంది స్త్రీలు ప్రత్యేకంగా ఆభరణాలు ధరించి వస్తారు. వారి వెంబడి కొందరు కొజ్జాలు వస్తారు. ఆ స్త్రీల అలంకరణ ఈ విధంగా ఉటుంది. వీరు పట్టుబట్టలు ధరించి, తలపై కిరీటాలు ధరించారు. ఆ కిరీటాలకు పెద్ద పెద్ద ముత్యాలతో చేసిన పుష్పాలు అమర్చబడి ఉన్నాయి. వారు భుజాలకు, మెడకు వేసుకున్న ఆభరణాలు బంగారంతో చేసినవి. వీటిలో వజ్రాలు, వైడుర్యాలు వంటి రాళ్లు పొదిగి ఉన్నాయి. భుజ కీర్తులకు, ముంజేతి కంకణాలకు, కూడ వజ్రాలు తాపడం చేసి వున్నాయి. .. వాళ్లు వేసుకున్న కాళ్ల కడియాలు, వాటికి పొదిగిన వజ్రాలు, మిగతా వాటికన్నా విలువైనవిగా ఉన్నాయి. ఆ స్త్రీలు బంగారు బిందెలను ఎత్తుకున్నారు. వీరందరు సుమారు ఇరవై, ముప్పై మంది ఉన్నారు. వారంతా పదహారు, ఇరవై సంవత్సరాల వయస్సున్న వారే. వీరందరు తాము ధరించిన ఆభరణాల భరువుతో సరిగా నడవలేక పోతున్నారు. అందుచేత వారి పక్కనున్న స్త్రీలు వీరి చేతులు పైకి ఎత్తి వారు నడవడానికి సహాయ పడుతున్నారు. ఆ విధంగా వారు గుర్రాల చుట్టు మూడు సార్లు తిరిగి అంతఃపురం లోనికి వెళ్లి పోతారు. వీరందరూ మహారాణుల చెలికత్తెలు మాత్రమే. ఈ తొమ్మిది రోజుల్లో ప్రతి మహారాణి, తనకు కేటాయించిన రోజున తన చెలికత్తెలను ఈవిధంగా ఆలంకరించి ప్రదర్శనకు పంపి తనకున్న, ఆభరణాలను, సంపదను, గొప్పతనాన్ని, ప్రదర్శించు కుంటుంది." ఇవి అతని మాటలు. --ఇప్పుడు దసరాదిబ్బ ప్రక్కనున్న గుమ్మము నుండి బయటకు వెళ్లాలి.
రాతి తలుపు
దసరా దిబ్బ నుండి బయటకు రాగానే, అక్కడ ఒక అతిపెద్ద రాతి తలుపు పడి ఉన్నది. రెండు రెక్కలున్న ఈ తలుపుకు సాధారణ తలుపుకు ఉండవలసిన భాగాలన్నీ రాతి తోనే తయారు చేసి ఉన్నాయి. ఒకే శిలలో ఇలా పూర్తి స్థాయి తలుపు మలచడం చాల అద్భుత మైన విషయం. ఇది అంతఃపుర ముఖద్వారం వద్ద పడి ఉంటే ఇది అక్కడిదే ఉనుకోవచ్చు. కాని ఇది ఇక్కడకు ఎలా వచ్చిందో? ఏమైనా ఇదొక అపూర్వ కళా ఖండమే. ఇక్కడి నుండి కొంత దూరంలో ఒక చిన్న గుడి కనబడుతుంది. అదే సరస్వతి ఆలయం.
సరస్వతి ఆలయం / అష్టాగనల్ బాథ్
సరస్వతి ఆలయం చాల చిన్నది. ఇందులో శిల్ప కళా చాతుర్యం ఏమీ లేదు. గర్భగుడి గోపురం పై భాగం కూలి పోయినందున లోపల నుండి ఆకాశం కనబడుతున్నది. ఇదేమంత అద్భుతమైన కట్టడం కాక పోయినా, దీనికి కొంచెం అవతల "అష్టాగనల్ బాథ్'' అనే ఈత కొలను ఉన్నది. దీన్ని తప్పక చూడాలి. ఇది ఎనిమిది కోణాలతో వృత్తాకారంలో వున్న కొలను. మధ్యలో ఎనిమిది కోణాలతో ఎత్తైన వేదిక ఉన్నది. ఈ కొలను చుట్టూ స్తంభాల తో వరండా ఉన్నది. నేలంతా అందమైన గచ్చు చేయబడి ఉన్నది. ఈ ప్రాంతంలో చూడవలసినవి ఇవి. ఇప్పుడు కమలాపురం...హంపి రోడ్డు లోని ఇదివరకు చూసిన పాతాళేశ్వర ఆలయం వద్దకు వెళ్లి అక్కడి నుండి హంపి వైపు వెళ్లాలి.
ఉద్దాన వీరభద్రస్వామి ఆలయం
ఈ ఆలయం రోడ్డునకు ఆనుకొనే ఉన్నది. గుడి చిన్నది. ఇది గుడి లాగ లేక నివాస గృహం లాగున్నది. పూజారులు ఈ అవరణంలోనే ఉంటున్నారు. ఇందు లోని వీరభద్ర స్వామి విగ్రహం చాల పెద్దది. సుమారు 10 అడుగులు ఎత్తుంటుంది. ఇక్కడ నిత్య పూజలు జరుగు తున్నాయి. దీని ధ్వజ స్తంభం రోడ్డు పైనున్నది. ఈ ఆవరణంలో రెండు శిలా ఫలకాలు, అందులో ఏదో శిలా శాసనం ఉన్నది. దీనికి ఎదురుగా రోడ్డునకు అవతల ఇంకో ఆలయం కూడ ఉన్నది. దాని ముందున్న ఫలకం పై " వీరభద్రాలయం" అని ఉన్నది. కాని ఇది వీరభద్రాలయం కానేరదు. ఎందుచేత నంటే, ఇందులోని శిల్ప కళా శోభితమైన స్తంభాల పైన దశావతార శిల్పాలు, బాలకృష్ణుడు, శంకు, చక్ర, గద లాంటి శిల్పాలు చెక్కి ఉన్నాయి. కనుక ఇది బాల కృష్ణుని ఆలయం అయి ఉండవచ్చును. ఆలయం చిన్నదైనా, ఆన్ని హంగులతో, చాల అందంగాను, ముచ్చటగాను ఉన్నది. ఈ ఆవరణలో ఇంకా చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. ఎందులోనూ విగ్రహాలు లేవు. దీని వెనుక పొలాలలో ఇంకో ఆలయం కనబడుతున్నది. కాని అక్కడికి దారిలేక చూడ వీలు గాదు. ఇక్కడి నుండి రోడ్డు పై ఇంకొంచెం ముందుకు వెడితే అక్కడ లక్ష్మీనరసింహ విగ్రహం ఉన్నది.
లక్ష్మీ నరసింహ విగ్రహం
వీరభద్రాలయం నుండి రోడ్డు పై కొంచెం దూరంలోనే ఎడమ చేతి వైపు పొలాల మధ్యలో ఒక మట్టి రోడ్డు ఉంటుంది. ఆ రోడ్డులో కొన్ని గజాల దూరంలోనే, ఎదురుగా ఎత్తైన విగ్రహం, కుడి వైపు మరొక కట్టడం కనబడుతుంది. ఆ ఎత్తైన విగ్రహం లక్ష్మీ నరసింహ విగ్రహం. ఇరవై అడుగుల ఎత్తైన ఈ ఏకశిలా విగ్రహం విజయనగర శిల్ప కళా వైభవానికి నిదర్శనం. లక్ష్మీ నరసింహుడు ఆదిశేషుని పై కూర్చున్నట్టు ఉన్నది. స్వామి వారి నాలుగు చేతులు, తొడపై కూర్చొని ఉన్న లక్ష్మీదేవి కూడ అదృశ్య మైనవి. అనగా విరగ గొట్ట బడినవి. దేవేరి లక్ష్మీదేవి కుడి చేయి కొంత భాగం మనకు కనిపిస్తున్నది. దీన్ని క్రీ. శ.1528 లో కృష్ణ భట్టు అనే అతను శ్రీకృష్ణ దేవరాయల ఆదేశానుసారం స్థాపించెనని శాసనాల వలన తెలుస్తున్నది. హంపి...విజయనగరం అనగానే ఈ ఏకశిలా విగ్రహమే గుర్తుకు వస్తుంది, లేదా ఈ విగ్రహం చూడగానే హంపి గుర్తుకు వస్తుంది. అంతగా ప్రసిద్ధి పొందినది ఈ విగ్రహం. ముష్కరులు దీన్ని పూర్తిగా ధ్వంసం చేయగా ఆ విరిగిన ముక్కలను, ఏర్చి, కూర్చి ప్రస్తుతము ఉన్న రూపానికి తెచ్చారు. ఈ రెండింటి మధ్య తేడాను ప్రదర్శన శాలలో ఫొటోలో చూపారు. హంపి లోని ప్రదర్శన శాలలో కూడ ఇటువంటి ఫొటోలను చూడవచ్చు.
బడవ లింగం
సుమారు పది అడుగులు ఎత్తున్న ఈ శివ లింగం ఒక బీద స్త్రీ నిర్మించి నందున దీనికి బడవ (బీద) లింగమని అంటారు. ఈ లింగం పై మూడు కన్నులు ఒక గీత చెక్కబడి వున్నాయి. చుట్టు రాతి తో నిర్మించిన గోడ పై ఇటుక గోడ కలదు. పై కప్పు కూలి పోయినది. ఇందు లోని విశేషమేమంటే .....   ఈ శివ లింగం సర్వ కాలాలందు మూడడుగుల నీటిలో మునిగి ఉంటుంది. ఈ నీరు పక్కనే ప్రవహిస్తున్న పంట కాలువ నుండి ఒక సన్నని రాతి కాలువ ద్వారా లోనికి వచ్చి, అక్కడ నుండి బయటి రాతి కాలవ ద్వారా పంట కాలవ లోనికి  కలిసి  పోయే  ఏర్పాటు ఉన్నది. ఈ పంట కాలువలు విజయనగర రాజుల కాలం నాటివే. ఇప్పటికి కూడ పంటలకు ఈ నీటి కాలువలే ఆధారం.
శ్రీకృష్ణాలయం
బడవ లింగం చూసి తిరిగి తారు రోడ్డు మీదికొచ్చి కొన్ని గజాలు నడిస్తే ఎదురుగా కనిపించేదే శ్రీ కృష్ణాలయం. రోడ్డునకు అడ్డంగా ఒక ద్వారం ఉన్నది. అది అలనాడు  హంపికి మొదటి  ముఖ ద్వారం. దీని తర్వాత ఎదురుగా ఉన్నది ఆలయ దక్షిణ ద్వారం. తారు రోడ్డు వెంబడి వెళితే శ్రీ కృష్ణాలయ ముఖ ద్వారం వద్దకు వెళ్లవచ్చు. తూర్పు ముఖ ద్వారం ప్రత్యేకంగా ఉన్నది. ముఖ ద్వారానికిరువైపులా ఎత్తైన పీఠాలు కలిగి, దానిపై స్తంభాలతో మండపాలు ఉన్నాయి. పైనున్న గోపురం శిధిలమైనా, మిగిలిన శిల్పాలు అందంగా ఉన్నాయి. శిలా శాసనాలను బట్టి సా.శ. 1513 లో శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు  ఉదయగిరి నుండి బాలకృష్ణుని విగ్రహాన్ని తెప్పించి, ఈ గుడిలో ప్రతిష్టించాడు. ఈ ఆలయం పంచాయతన పద్ధతిలో కట్టబడినది. ముఖ ద్వారంలోనే తెలుగు, సంస్కృతము లలో శాసనాలున్నాయి. ఈ ఆలయానికి రెండు ప్రాకారాలున్నాయి. మొదటి ప్రాకారంలో ముఖ మంటపం, అంతరాళం, సామానుల గది, వంట గది, ఇతర ఉప ఆలయాలు ఉన్నాయి. ముఖ మంటపంలో ఉన్న శిలా స్తంభాలు శిల్పకళా శోభితమై, అందు శ్రీ కృష్ణలీలలు ఘట్టాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ముఖ మంటపం ప్రక్కనే ఒక గది ఉన్నది. దీని గోడలపై ఎన్నో శాసనాలు చెక్క బడి ఉన్నాయి.. గర్భగుడిలో విగ్రహం లేదు. దీన్ని మద్రాసు మ్యూజియం లో భద్రపరిచారు. మొదటి ఆవరణలో నుండి రెండో  ఆవరణ లోనికి వెళ్లడానికి ఒక ద్వారం ఉన్నది. ఈ రెండో ఆవరణలో కట్టడాలేమి లేవు. అక్కడక్కడా శిధిల శిల్పాలు, పడి ఉన్నాయి. ఈ రెండో ప్రహరీ గోడ గుడి వెనుక వైపు నుండి దక్షిణ వైపుననున్న ద్వారం వరకు ఉన్నది. ఇక్కడ ఒక పెద్ద కాపలా బురుజు కూడ ఉన్నది. ఏ ఆలయానికి లేని విధంగా, ఈ ఆలయానికి రెండు బలమైన ప్రహరీ గోడలు, కాపల బురుజులు ఉన్నాయి.
ఆలయ ముఖ మండపానికి ఎదురుగా రోడ్డునకు ఆనుకొని రెండు సాధారణ మండపాలున్నాయి. అందులో రెండు పెద్ద రాతి తొట్టెలు ఉన్నాయి. వాటి పై శంఖము, చక్రము చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఈ మండపాలకు వెనుకన అంతా పల్లపు ప్రాంతం. అందులో ఇరువైపులా మండపాలు కలిగి, మధ్యలో అందమైన ఒక పెద్ద మండపం ఉన్నది. దాని ముందు, పొడవుగా ఉన్న కోనేరు కలదు. కోనేరు మధ్యలో చిన్న మండపం కలదు. కోనేరు లోనికి నీళ్లు రావడానికి రాతి కాలువను ఏర్పరచి, దానిని ప్రక్కనే ఉన్న పంట కాలువకు అనుసంధానించి  ఉన్నది. ఈ కోనేరుకు ఒకవైపు పెద్ద బండరాళ్ళ వరుస, రెండో వైపున పంట పొలాలు చూడడానికి చాల అందంగా ఉన్నది.