cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
జమ్మలమడుగు పిచ్చయ్య
క్రీడా ప్రస్థానం
ఈయన పదోతరగతి తప్పడంతో ధ్యాసంతా క్రీడలపై మళ్ళింది. ఈ క్రమంలో బందరు పట్టణంలో మినర్వ క్లబ్‌, మోహన్‌ క్లబ్‌లలో బాల్‌ బ్యాడ్మింటన్‌ ఆడడం అలవాటు చేసుకున్నాడు. 1935-36లో నర్సారావుపేటలో జరిగిన రాష్ట్రస్థాయి పోటీలో విజేతగా నిలిచాడు. 1947-48లో గుడివాడలో జరిగిన రాష్ట్రస్థాయి పోటీల్లో పాల్గొని విజేతగా నిలిచాడు. 1950 దశకంలో జాతీయస్థాయి పోటీలకు ఎంపికైనా ఆర్థిక ఇబ్బందుల కారణంగా ఆ క్రీడల్లో పాల్గొనలేకపోయాడు కాని 1954-55లో హైదరాబాద్‌లో జరిగిన జాతీయస్థాయి పోటీల్లో పాల్గొని జట్టు విజయంలో కీలకపాత్ర పోషించాడు. 1956, 1957 సంవత్సరంలో మద్రాస్‌, పాండిచ్చేరి రాష్ట్రాలలో జరిగిన జాతీయ పోటీల్లో జట్టు కెప్టెన్‌గా వహించి గెలుపొందారు, తమిళనాడు, పాండిచ్చేరి, ఆంధ్రప్రదేశ్‌, కర్ణాటక తదితర రాష్ట్రాలతో పాటు ఇతర రాష్ట్రాల్లో జరిగిన 15 జాతీయస్థాయి పోటీల్లో కెప్టెన్‌గా వహించి 9 ఛాంపియన్‌షిప్‌లను గెలుపొందడంలో కీలకపాత్ర వహించాడు.
పురస్కారాలు
భారత బాల్ బాడ్మింటన్‌ క్రీడా రంగానికి ఇతను చేసిన సేవలకు 1970లో అర్జున అవార్డు ను ప్రకటించింది. కాని 1971లో పాకిస్థాన్‌తో యుద్ధం కారణంగా ఆ సంవత్సరంలో ఈ అవార్డును అందుకోలేకపోయాడు. 1972లో అప్పటి భారత రాష్ట్రపతి ఐన వి.వి గిరి గారి చేతుల మీదుగా దిల్లీలో ఈ అవార్డును స్వీకరించాడు.
మరణం
104 ఏళ్ల వయసులో డిసెంబరు 26, 2021న వరంగల్ లో అనారోగ్యంతో బాధపడుతూ జమ్మలమడుగు పిచ్చయ్య తుది శ్వాస విడిచారు. ఈయన భార్య సత్యవతి. ఈయనకు ఇద్దరు కుమార్తెలు సుశీల, జానకిదేవి ఉన్నారు. ఈయన భార్య సత్యవతి 2007లో మృతి చెందారు.
మూలాలు
వర్గం:1918 జననాలు వర్గం:భారతీయ క్రీడాకారులు వర్గం:2021 మరణాలు
అనువాదం
thumb|భారతీయ సాహిత్యాన్ని ఆంగ్లంలొకి అనువదించిన మాక్స్ ముల్లర్.
వేద వాక్య విభజన
వైయాయికులు వేదవాక్యములను మూడు విధములుగ విభజించిరి. విధివాక్యము, అర్థవాదవాక్యము, అనువాద వాక్యములు. విధి యనగా విధాయక మని గౌతమాచార్యులవారు న్యాయసూత్రములో జెప్పినారు. ఇట్లు చేయవలసినది యని యాజ్ఞాపించునది విధి. ' స్వారాజ్యకామో వాజపేయేన యజేత ' ( స్వర్గమును కోరువాడు వాజపేయ యఙమును జేయవలసినది ) అనునది విధివాక్యము. ఒకానొక కార్యమును స్తుతించి, లేక నిందించి, భయము కలిగించి, పూర్వచరిత వర్ణించి బోధించునట్టివాక్యము అర్థవాదవాక్య మనబడును. ' పాకకారీ పాపో భవతి ' ( పాపము చేయువాడు పాపుడైపోవును ) అనునది అర్థవాదము. ఇందు నాజ్ఞ స్పష్టముగా నుండదు. విధివాక్యము జెప్పినదానిని మరల జెప్పుట అనువాదం.
అనువాద రకములు SWAROOP
శబ్దానువాదము, అర్థానువాదము. ఇదివరకు జెప్పిన మాటలను మరల జెప్పుట శబ్దానువాదము. ఇదివరకు దెలిసిన విషయమునే మరల నన్యపదములతో జెప్పుట అర్థానువాదము. 'అనువాదే చరణానాం' (2.4.3) అను పాణినీయసూత్రముమీద టీక వ్రాయుచు గాళికాకారుడు 'ప్రమాణాంతరావగతస్యార్థస్య శబ్దేన సంకీర్తనమాత్ర మనువాదః' అని వ్రాసియున్నాడు. వేణుప్రమాణముచే సిద్ధించినయర్థమును (సంగతిని) శబ్దముచే జెప్పుటమాత్రము అనువాద మనబడును. 'అగ్ని ర్హి మస్య భేషజం ' (అగ్ని చలికి మందు) అనునది యనువాదము. ఏల? ప్రత్యక్ష ప్రమాణముచే నీసంగతి మన మెరుగుదుము. అజ్ఞానమును ఈవాక్య మనువదించింది.
భూతార్థానువాదము, స్తుత్యర్థానువాదము, గుణానువాదము. ' సదేవ సౌమ్యేద మగ్ర ఆసిత్ ' (ఓ సౌమ్య ! మొదట సత్తే ఉండెను) అనునది మొదటి దానికి ఉదాహరణము. 'వాయుర్వైక్షేపిష్ఠా దేవతా' (వాయువు క్షేపిష్ఠయైన దేవతసుమా) యన్నది స్తుత్యర్థానువాదము. ' దధ్నా జుహోతి ' (పెరుగుతో హోమము చేయుచున్నాను) అనునది గుణానువాదము.
వేదమును నమ్మని బౌద్ధాది పూర్వపక్షులు వేదమునందు నుండు అనువాదవాక్యములు పిష్టపేషణన్యాయమున బునరుక్తములు గనుక వేదమునకు గౌరవహాని కలుగుచున్నది యని యాక్షేపించిరి. అందులకు గౌతమాచార్యులవారు "అనువాదములు పునరుక్తములు కావు. అవే శబ్దములు మాల వచ్చినను వానికి నర్థభేద ముండును. వ్యవహారమునందు మొదట 'గచ్ఛా (పో) అని మరల 'గచ్ఛ, గచ్ఛా (పో, పో) అని దానినే అనువదించినప్పటికిని రెండవ తడవ నుచ్చరించిన 'గచ్ఛ గచ్ఛా పదములకు శీఘ్రముగా పొమ్మని యర్థ మగుచున్నది. అట్లే వైదికము లగు అనువాదములకును విధి వాక్యముల కంటె భిన్నార్థ ముండును. కావున నవి పునరుక్తములు కావు" అని గౌతముడు చెప్పియున్నాడు.
దీనిమీద వాత్స్యాయను డిట్లు భాష్యము వ్రాసినాడు. " విహితమైన యథమును మరల నేల చెప్పవలె నన్న అధికారార్థము ( చెప్పబోవు విషయ మిది యని తెలియుటకు ), విహిత మైనదానిని నిందించుటకుగాని, స్తుతించుటకుగాని, విధి శేషముగ గాని చెప్పబడును. విహితార్థమునము దరువాత వచ్చినదికూడ ననువాదమగును...లోకమునందును అనువాదము కలదు. ' వండు వండు ' అని చెప్పుట కలదు. అందులకు ద్వరగ వండు మని కాని, దయచేసి వండు మని కాని (అధ్యేషణ ), తప్పక వండు మని కాని (అవధారణ) అర్థ మగుచున్నది.
పైన వర్ణించిన మూడువిధములైన వాక్యములలో విధి వాక్యములే ప్రమాణములు గాని మిగిలిన రెండు విధము లైన వాక్యములును ప్రమాణములు కా వని కొందరు పూర్వపక్షము చేసెదరు.
అనువాద ఎల్లలు
అనువాదం ప్రస్తుతం బాగా పలుకుబడి పొందుతున్న ప్రక్రియ. ఇందులో ఎన్ని అవకాశాలున్నాయో అన్ని ఎల్లలూ ఉన్నాయి.
అనువాదం కొత్త ప్రపంచానికి తెరచే సరికొత్త వాకిలి. అనువాదకుడికి కేవలం రెండు భాషల లిపులతో పరిచయమున్నంతమాత్రాన సరిపోదు. ఆయాభాషల వాడుకదారుల సాంస్కృతిక జీవనంతో పరిచయముండాలి. అనువాదంలోని రకాల జోలికి వెళ్ళకుండా, అనువాదానికున్న ఎల్లల గురించి తెలుసుకోవడం ముఖ్యం. సాధారణంగా వివిధ భాషా, సంస్కృతుల ప్రజల జీవన విధానాన్ని వాటితో ఏ మాత్రం సబంధం లేని అంటే, ఏక దేశ లేదా ఏకీకృత సంస్కృతీ వివరాలు, ఆచార్య వ్యవహారాదుల్లో పూర్తిగా భిన్నమైనవి కాని భాషలమధ్య అనువాదం సులభమని. అయితే, పూర్తిగా వేరు పరిస్థితులుంటే అనువాదం కష్టమనీ, ఒక అభిప్రాయం ఉంది. అయితే, సోదర భాషలైన తెలుగు, తమిళ, మలయాళ, కన్నడాది భాషల్లో పరస్పర అనువాదంలోనూ చాలా కష్టాలున్నాయి. అందువల్లే అనువాదానికి ఎల్లలున్నాయని చెప్పవచ్చు.
వనరులు
వర్గం:భాషాశాస్త్రం వర్గం:ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వములోని విషయాలు
నక్కల కాలువ
నక్కల కాలువ మురుగుకాలువలలో అతి పెద్ద కాలువ. ఇది పెరవలి పరిసరప్రాంతాల నుండి మొదలై చివరలో దొడ్డిపట్ల పరిసరప్రాంతాలలో గోదావరిలో కలుస్తుంది. ఇది గోదావరి నదిలో కలిసే మధ్య దీనిలో మరికొన్ని మురుగు కాలువలు కలుస్తాయి. అటునుండి ఇది మరింతగా వ్యాపిస్తూ గోదావరిలో కలిసే దగ్గర అతి పెద్దగా మారుతుంది. thumb|నక్క|440x440px
ఘట్టమనేని ఆదిశేషగిరిరావు
thumb|పద్మాలయ స్టూడియోస్ బ్యానర్‌లో జి. ఆదిసేషాగిరి రావు నిర్మించిన 2000 భారతీయ తెలుగు భాషా రొమాంటిక్ యాక్షన్ చిత్రం వంశీ ఘట్టమనేని ఆదిశేషగిరిరావు  తెలుగు సినిమా నిర్మాత, రాజకీయ నాయకుడు. సూపర్ స్టార్ కృష్ణ తమ్ముళ్లు ఆదిశేషగిరిరావు, హనుమంతరావు కలిసి పద్మాలయ ప్రొడక్షన్స్ నిర్మాణ వ్యవహారాలు, స్టూడియో నిర్వహణ చూసుకునేవారు. అతను 30 సంవత్సరాలుగా చిత్రాలను నిర్మిస్తున్నాడు.
జీవిత విశేషాలు
అతను ఘట్టమనేని రాఘవయ్య చౌదరి, నాగరత్నమ్మ దంపతులకు రెండవ కుమారునిగా జన్మించాడు. అతని సోదరులు ఘట్టమనేని హనుమంతరావు, ఘట్టమనేని కృష్ణ కూసా సినిమా నేపధ్యం కలిగి ఉన్నారు. అతను గత 30 సంవత్సరాలుగా చిత్రాలను నిర్మిస్తున్నాడు. నిర్మాతగా అతను గుర్తించదగిన సినిమాలలో మోసగాళ్లకు మోసగాడు (1971) ఒకటి. అల్లూరి సీతారామ రాజు (1974), వంశీ (2000) వంటి సినిమాలను కూడా నిర్మించాడు. అతను పద్మాలయ మువీస్ లేదా పద్మాలయ స్టూడియోస్ పతాకంపై సినిమాలు నిర్మిస్తాడు. ఇది హైదరాబాద్ జూబ్లీ హిల్స్ లో ఉన్న బాగా స్థిరపడిన చిత్ర నిర్మాణ సంస్థ.
రాజకీయ జీవితం
అతను సినిమా జీవితం నుండి క్రియాశీల రాజకీయాలకు మారాడు. 25 సంవత్సరాలుగా భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సభ్యునిగా ఉన్నాడు. అతను ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం లోని గుంటూరు లోక్‌సభ నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికలలో పోటీ చేయడం ద్వారా రాజకీయ జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు. అతను ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ కార్యదర్శి పదవిలో ఉన్నాడు. గుంటూరు నియోజకవర్గానికి టికెట్ కోసం అతని పేరును పరిగణనలోకి తీసుకున్నందున కాంగ్రెస్ ల్ రెండు గ్రూపులు ఏర్పడినప్పటికీ కాంగ్రెస్ పార్టీ అధినాయకురాలు  సోనియా గాంధీ అతనికి మద్దతునిచ్చింది. అతని మేనల్లుడు రాయపాటి మోహన సాయి కృష్ణ  గుంటూరు నగరపాలక సంస్థకు మేయర్ పదవిని కలిగి ఉండగా, అతని స్వంత సోదరుడు శ్రీనివాస రావు శాసనమండలిలో చురుకైన సభ్యునిగా ఉన్నాడు. ఘట్టమనేని ఆది శేషగిరి రావు చలన చిత్ర అభివృద్ధి సంస్థలో చాలా కీలక పదవులను నిర్వహించాడు.
తరువాత వై.ఎస్.ఆర్.కాంగ్రెస్ పార్టీలోకి చేరాడు. వైఎస్సార్ కాంగ్రెస్ పార్టీలో కీల‌క నేత‌గా వ్య‌వ‌హ‌రించాడు. పార్టీకి సంబంధించి కీల‌క నిర్ణ‌యాలు తీసుకునే కొంద‌రిలో ఆయ‌న కూడా ఒక‌డు. పార్టీకి కూడా ఆర్థికంగానూ చాలా అండ‌గా నిలిచార‌నే ప్ర‌చారం కూడా ఉంది. ఒక‌వైపు కృష్ణ దంప‌తులు వైఎస్ జ‌గ‌న్‌కు అనుకూలంగా ఉండ‌టం, ఘ‌ట్ట‌మ‌నేని ఆదిశేష‌గిరిరావు ఏకంగా వైసీపీలో కీల‌క స్థానంలో ఉండ‌టంతో ఘ‌ట్ట‌మ‌నేని అభిమానులు కూడా వైసీపీ వైపే ఎక్కువ‌గా మొగ్గు చూపేవారు. 2019 ఎన్నిక‌ల స‌మ‌యంలో అనూహ్యంగా ఆదిశేష‌గిరిరావు అనూహ్యంగా వైసీపీని వీడి తెలుగుదేశం పార్టీలో చేరాడు. త‌న‌కు ఎంపీ సీటు విష‌యంలో వైసీపీ నుంచి ఎటువంటి హామీ ద‌క్క‌లేద‌ని అసంతృప్తితోనే ఆదిశేష‌గిరిరావు టీడీపీలో చేరార‌నే ప్ర‌చారం ఉంది. 2019 ఎన్నికలలో వై.ఎస్.ఆర్ పార్టీ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో అధికారం చేపట్టింది.
కుటుంబ నేపథ్యం
ఘట్టమనేని ఆదిశేషగిరిరావు సూపర్ స్టార్ కృష్ణ  చిన్న తమ్ముడు. అతని కుమారుడు సాయి రాఘవ రత్నబాబు (బాబీ)
అలయ్ బలయ్
thumb|ఈద్ పండగ వలెనే అలయ్ బలయ్ పర్వదినాన ముస్లిమ్లు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకుని అలయ్ బలయ్ చెప్పుకుంటారు తెలంగాణలో పర్వ దినాల సందర్భంగా బంధు మిత్రులను కలుసుకునేందుకు ఏర్పాటు చేసే కార్యక్రమం అలయ్ బలయ్.ముఖ్యంగా దసరా సందర్భంగా నిర్వహిస్తారు పండుగనాడు సాధారణంగా అందరూ ఇంట్లో ఉంటారు.. తర్వాత రోజు బంధుమిత్రులను కలుసుకున్న సందర్భంగా పరస్పర ఆత్మీయాభిమానాలు చాటుకుంటూ కౌగిలించుకోవడం ద్వారా అలయ్ బలయ్ చెప్పుకుంటారు. తెలంగాణ సంస్కృతి, వారసత్వాన్ని అద్దం పట్టేలా ఈ ఉత్సవం జరుగుతుంది తెలంగాణ సంస్కృతీ సంప్రదాయాలకు ప్రతీక పేరుతో 29.9.2009 న అలయ్ బలయ్‌ అంటే స్నేహసమ్మేళనం బి.జె.పి.నేత బండారు దత్తాత్రేయ ఏర్పాటు చేశారు.ఈ సందడిలో ఏర్పాటు చేసిన వివిధ కళారూపాలను చూసి ముగ్ధుడైన అప్పటి గవర్నర్ ఎన్‌డీ తివారీ పాటలు పాడారు. ప్రజాకవి గోరటి వెంకన్న తెలంగాణ ప్రజల జీవన విధానాన్ని వివరిస్తూ పాటలు పాడారు. లయబద్ధంగా చిందేస్తూ అందర్నీ ఉర్రూతలూగించారు. తెలంగాణ జానపద కళారూపాలైన ఒగ్గుకథ లు, గోండు నృత్యం, పీర్లు, గొర్లకాపరులు, పోతరాజులు, సాధ్యశూరులు, బోణాలు, బంతిపూల బతుకమ్మ లు, గంగిరెద్దులు, సీతమ్మ జడకొప్పులు వంటి వాటితోపాటు, కోలాటాలు, భజనకీర్తనలు, సన్నాయి బాజాలు, జమిడిక మోతలు, బోనాలు, ఘటాలు, వంటివి విశేషంగా ఆకట్టుకుంటాయి.తెలంగాణా వంటకాలు సద్దఅప్పలు, జొన్నరొట్టెలు, మక్కగారెలు, మాలీదా, యాటవేపుడు, కోడిపులుసు, పొట్టురొయ్యలు, గుడాలు, బుడాలు, అటుకుల చుడువా వడ్దించారు.
మూలాలు
వర్గం:సంస్కృతి
బెంగళూరు గ్రామీణ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం
కర్ణాటకలోని 28 లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలలో బెంగళూరు గ్రామీణ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం ఒకటి. ఈ లోక్‌సభ నియోజకవర్గంలో 8 శాసనసభ నియోజకవర్గలు ఉన్నాయి.
మూలాలు
వర్గం:కర్ణాటక లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలు
మమ్మటుడు
మమ్మటుడు, పరిష్కార యుగం యొక్క తొలి అలంకార గ్రంధకర్త. ఇతను గొప్ప వ్యాకరణవేత్త అని కూడా అంటారు. ఎందుకంటే ఆయన తన రచనలో అనేకసార్లు మహాభాష్యం యొక్క విషయాలను ప్రస్తావించారు. మమ్మటుడు కావ్యప్రకాశము, శబ్దవ్యాపారవిచారము అనే ప్రఖ్యాత గ్రంధాలను రచించాడు. ఇతను 11వ శతాబ్దానికి చెందినవాడని కొన్ని ఆధారముల ద్వారా తెలియుచున్నది.
కార్తీక బహుళ విదియ
కార్తీక బహుళ విదియ అనగా కార్తీక మాసములో కృష్ణ పక్షము నందు విదియ తిథి కలిగిన 17వ రోజు.
మమ్మటుడు
జీవిత విశేషములు
కావ్యప్రకాశ గ్రంధకర్త అయిన మమ్మటాచార్యుడు రాజనాక అనే బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో కాశ్మీర పురంలో జన్మించాడు. అప్పటికే అనేక కాలం నాటి దీర్ఘకాల దోషాలతో కూడిన అలంకార గ్రంథాలను పరిష్కరించి తన కావ్యప్రకాశాన్ని రచించి, అనేక ధ్వని సంబంధించిన విషయాలను సంకలనం చేసి, లెక్కించాడు మరియు వాటిని తగిన విధంగా సమ్మేళనం వ్యాసాలలో అమర్చాడు. పాఠకుడిని దృష్టిలో పెట్టుకొని కారకా శబ్దాల రూపాలను విశదీపరిచాడు. ఏవిధంగా అయితే శబ్దార్ధపరిశుద్ధి కొరకు మరియు సూత్రవివరణ కొరకు సిద్ధాంతకౌముది విభజించబడినదో అదేవిధంగా మమ్మటుడు తన కావ్యప్రకాశాన్ని విభజించాడు.
కార్తీక బహుళ విదియ
సంఘటనలు
2007
మమ్మటుడు
కావ్యప్రకాశము వ్యాఖ్యానములు
దీని వ్యాఖ్యానాలు మరియు రచయితలు -
కార్తీక బహుళ విదియ
మరణాలు
2007
మమ్మటుడు
కావ్యప్రకాశము వ్యాఖ్యానములు
ఇవి మరియు ఇతర గ్రంథాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. మొత్తంగా కావ్యప్రకాశముపై యాభై వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి అని శ్రీఘర్-చండీదాస్ - భాస్కర్ అనే పండితులు తెలుపుచున్నారు. ఇందులో సంకేతము ను రచించిన జైన మాణిక్య చంద్రాచార్యులు 1216 సంవత్సరంలో రచించినట్లు తెలుస్తున్నది. అలానే బాలచిత్తానురంజని రచించిన సరస్వతీ తీర్ధులవారు 1298లో జన్మించినట్లు, కాశీ నగరాన్ని త్యజించి సరస్వతీతీర్థంగా పిలువబడే ప్రదేశానికి వెళ్ళినట్లు తెలుస్తున్నది.దీపకా యొక్క నిర్మాణ తేదీని జయంత్ భట్ట స్వయంగా 1350 సంవత్సరంలో రచించాడు. అలానే ఆదర్శ సంకేతమును రాసిన సోమేశ్వర్ భట్ట గురుంచి బాలబోధినిలో వామనాచార్యుడు ప్రస్తావించాడు.
కార్తీక బహుళ విదియ
బయటి లింకులు
వర్గం:కార్తీకమాసము
మమ్మటుడు
మూలము
మమ్మట: సంస్కృత వికీపీడియా.
అంటార్కిటిక్ వలయం
అంటార్కిటిక్ వలయం (Antarctic Circle - అంటార్కిటిక్ సర్కిల్) అనేది భూమి యొక్క పటాలను గుర్తించే అక్షాంశాల యొక్క ఐదు ప్రధాన వలయాల యొక్క అత్యంత దక్షిణమునది. ఈ వృత్తం యొక్క దక్షిణ ప్రాంతం అంటార్కిటిక్గా పిలవబడుతుంది, ఈ జోన్ కు ఉత్తరమునకు వెంటనే ఉన్నట్టు వంటి భూభాగాన్ని దక్షిణ సమశీతోష్ణ మండలం అంటారు. అంటార్కిటిక్ వలయం యొక్క దక్షిణ దిశలో సూర్యుడు సంవత్సరానికి కనీసం ఒక్కసారి 24 నిరంతర గంటలు హోరిజోన్ పైన ఉంటాడు (, అందువలన అర్ధరాత్రి కనిపించును), సంవత్సరానికి ఒకసారి కనీసం 24 నిరంతర గంటలు హోరిజోన్ క్రింద ఉంటాడు (, అందువలన మధ్యాహ్నం కనిపించదు) : ఇదే పరిస్థితి ఆర్కిటిక్ సర్కిల్ ఉత్తర అర్ధగోళంలో తత్సమాన ధ్రువ వృత్తం లోపల ఉంటుంది. అంటార్కిటిక్ వలయం యొక్క రేఖాంశాలు - 66° 33′ 39″ S. అంటార్కిటిక్ వలయం యొక్క స్థానం స్థిరంగా ఉండదు. దీనియొక్క అక్షాంశం భూమి యొక్క అక్షాల వంపుపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇది చంద్రుని యొక్క ఆటు పోటు బలాల కారణంగా 40,000 సంవత్సరాల కాలంలో 2° వ్యత్యాసంతో హెచ్చుతగ్గులు ఉంటాయి. తత్ఫలితముగా, అంటార్కిటిక్ వృత్తం ప్రస్తుతం సంవత్సరానికి 15 మీటర్ల (49 అడుగులు) మేర దక్షిణం దిశగా గతి మారుతున్నది.
మూలాలు
వర్గం:భూమి
బుమ్రా
బుమ్రా జననం 6 డిసెంబర్ 1993 లో జన్మించాడు. భారత జాతీయ క్రికెట్ జట్టు తరఫున ఆటగాడు. గంటకు 140–145 కిలోమీటర్లు (87–90 mph) బౌలింగ్ చేస్తాడు. అతడు భారతదేశంలో అత్యంత వేగవంతమైన బౌలర్లలో ఒకడు.
మూలాలు
వర్గం:1993 జననాలు వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు వర్గం:భారతీయ క్రికెట్ క్రీడాకారులు
లిజ్జీ ఆంటోనీ
లిజ్జీ ఆంటోనీ భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటి. ఆమె 2011లో తమిళ సినిమా తూంగా నగరం ద్వారా సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి తంగ మీన్‌కల్ (2013), తారామణి (2017) సినిమాల్లో పాత్రల్లో నటనకుగాను మంచి పేరు తెచ్చుకుంది. లిజ్జీ ఆంటోనీ సినిమాలతో పాటు వాణిజ్య ప్రకటనలు, షార్ట్ ఫిల్మ్‌లు, వెబ్ సిరీస్‌లలో నటించింది.
కార్తీక బహుళ చవితి
కార్తీక బహుళ చవితి అనగా కార్తీక మాసములో కృష్ణ పక్షము నందు చవితి తిథి కలిగిన 19వ రోజు.
సంఘటనలు
2007
బయటి లింకులు
వర్గం:కార్తీకమాసము
కార్తీక బహుళ తదియ
బయటి లింకులు
వర్గం:కార్తీకమాసము
కోత్‌ముగల్
భౌగోళికం, జనాభా
కోత్‌ముగల్ (Kot Mugal) (270) అన్నది అమృత్‌సర్ జిల్లాకు చెందిన Ajnala తాలూకాలోని గ్రామం, ఇది 2011 జనగణన ప్రకారం 56 ఇళ్లతో మొత్తం 284 జనాభాతో 97 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. సమీప పట్టణమైన Ajnala అన్నది 12 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 143, ఆడవారి సంఖ్య 141గా ఉంది. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 14 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 0. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 37344.
విద్యా సౌకర్యాలు
సమీపబాలబడులు (Dialpura) గ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. గ్రామంలో 1 ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలఉంది సమీపమాధ్యమిక పాఠశాలలు (Khatrai kalan) గ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సమీపమాధ్యమిక పాఠశాల (Khatrai kalan) గ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సమీపసీనియర్ మాధ్యమిక పాఠశాలలు (Wachhoa) గ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సమీప"ఆర్ట్స్, సైన్స్, కామర్సు డిగ్రీ కళాశాలలు" (Ajnala) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపఇంజనీరింగ్ కళాశాలలు (Ajnala) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపవైద్య కళాశాలలు (Amritsar) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపమేనేజ్మెంట్ సంస్థలు (Ajnala) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపపాలీటెక్నిక్ లు (Ajnala) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపవృత్తివిద్యా శిక్షణ పాఠశాలలు (Ajnala) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపఅనియత విద్యా కేంద్రాలు (Amritsar) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపదివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల (Amritsar) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపఇతర విద్యా సౌకర్యాలు (Amritsar) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది
ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యాలు
సమీపసామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రాలుగ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సమీపప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రాలుగ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సమీపమాతా శిశు సంరక్షణా కేంద్రాలు గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపటి.బి వైద్యశాలలు గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపఅలోపతీ ఆసుపత్రి గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపఆసుపత్రిగ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సమీపపశు వైద్యశాలలు గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపసంచార వైద్య శాలలుగ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సమీపకుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రాలు గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది
ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలు
గ్రామంలో 2 డిగ్రీలు లేని వైద్యుడుఉన్నాయి గ్రామంలో 1 "సంప్రదాయ వైద్యులు, నాటు వైద్యులు"ఉంది
తాగు నీరు
శుద్ధిచేసిన కుళాయి నీరుగ్రామంలో ఉంది శుద్ధి చేయని కుళాయి నీరుగ్రామంలో లేదు మూత వేసిన బావుల నీరుగ్రామంలో లేదు మూత వేయని బావులు నీరుగ్రామంలో లేదు చేతిపంపుల నీరుగ్రామంలో ఉంది గొట్టపు బావులు / బోరు బావుల నీరుగ్రామంలో ఉంది ప్రవాహం నీరుగ్రామంలో లేదు నది / కాలువ నీరుగ్రామంలో లేదు చెరువు/కొలను/సరస్సు నీరుగ్రామంలో లేదు
పారిశుధ్యం
మూసిన డ్రైనేజీగ్రామంలో లేదు. తెరిచిన డ్రైనేజీగ్రామంలో ఉంది. డ్రెయినేజీ నీరు నేరుగా నీటి వనరుల్లోకి వదిలివేయబడుతోంది. పూర్తి పారిశుధ్య పథకం కిందకు ఈ ప్రాంతం రావట్లేదు. స్నానపు గదులతో కూడిన సామాజిక మరుగుదొడ్లుగ్రామంలో లేదు. స్నానపు గదులు లేని సామాజిక మరుగుదొడ్లుగ్రామంలో లేదు.
సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు
పోస్టాఫీసుగ్రామంలో లేదు.సమీపపోస్టాఫీసుగ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. గ్రామ పిన్ కోడ్ టెలిఫోన్లు (లాండ్ లైన్లు) గ్రామంలో ఉంది. పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసుగ్రామంలో ఉంది. మొబైల్ ఫోన్ కవరేజిగ్రామంలో ఉంది. ఇంటర్నెట్ కెఫెలు / సామాన్య సేవా కేంద్రాలుగ్రామంలో లేదు.సమీపఇంటర్నెట్ కెఫెలు / సామాన్య సేవా కేంద్రాలుగ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. ప్రైవేటు కొరియర్గ్రామంలో లేదు.సమీపప్రైవేటు కొరియర్గ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. పబ్లిక్ బస్సు సర్వీసుగ్రామంలో లేదు.సమీపపబ్లిక్ బస్సు సర్వీసుగ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. ప్రైవేట్ బస్సు సర్వీసు గ్రామంలో ఉంది. రైల్వే స్టేషన్లుగ్రామంలో లేదు.సమీపరైల్వే స్టేషన్లుగ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. ఆటోలుగ్రామంలో ఉంది. టాక్సీలుగ్రామంలో ఉంది. ట్రాక్టరుగ్రామంలో ఉంది. గ్రామం జాతీయ రహదారితో అనుసంధానం కాలేదు.సమీపజాతీయ రహదారి గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది. గ్రామం రాష్ట్ర హైవేతో అనుసంధానం కాలేదు.సమీపరాష్ట్ర హైవే గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది. గ్రామం ప్రధాన జిల్లా రోడ్డుతో అనుసంధానం కాలేదు.సమీపప్రధాన జిల్లా రోడ్డుగ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది.. గ్రామం ఇతర జిల్లా రోడ్డుతో అనుసంధానం కాలేదు.సమీపఇతర జిల్లా రోడ్డు గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది.
సమీపనీటితో బౌండ్ అయిన మెకాదం రోడ్డు గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సమీపప్రయాణానికి అనువైన నీటి మార్గం గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది
మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు
ఏటియంగ్రామంలో లేదు.సమీపఏటియం గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది వ్యాపారాత్మక బ్యాంకుగ్రామంలో లేదు.సమీపవ్యాపారాత్మక బ్యాంకు గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది సహకార బ్యాంకుగ్రామంలో లేదు.సమీపసహకార బ్యాంకుగ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. వ్యవసాయ ఋణ సంఘంగ్రామంలో లేదు.సమీపవ్యవసాయ ఋణ సంఘంగ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. స్వయం సహాయక బృందంగ్రామంలో లేదు.సమీపస్వయం సహాయక బృందం గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది పౌర సరఫరాల శాఖ దుకాణంగ్రామంలో ఉంది. వారం వారీ సంతగ్రామంలో లేదు.సమీపవారం వారీ సంత గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీగ్రామంలో లేదు.సమీపవ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది
"ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు"
ఏకీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం (పోషకాహార కేంద్రం) గ్రామంలో లేదు.సమీపఏకీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం (పోషకాహార కేంద్రం) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది అంగన్ వాడీ కేంద్రం (పోషకాహార కేంద్రం) గ్రామంలో లేదు.సమీపఅంగన్ వాడీ కేంద్రం (పోషకాహార కేంద్రం) గ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. ఇతర (పోషకాహార కేంద్రం) గ్రామంలో లేదు.సమీపఇతర (పోషకాహార కేంద్రం) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది ఆశా (గుర్తింపు పొందిన సామాజిక ఆరోగ్య కార్యకర్త) గ్రామంలో లేదు.సమీపఆశా (గుర్తింపు పొందిన సామాజిక ఆరోగ్య కార్యకర్త) గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది ఆటల మైదానం గ్రామంలో లేదు.సమీపఆటల మైదానం గ్రామానికి 5 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. సినిమా / వీడియో హాల్ గ్రామంలో లేదు.సమీపసినిమా / వీడియో హాల్ గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది గ్రంథాలయంగ్రామంలో లేదు.సమీపగ్రంథాలయం గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది పబ్లిక్ రీడింగ్ రూంగ్రామంలో లేదు.సమీపపబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామానికి 10 కిలోమీటర్ల కన్నా దూరంలో ఉంది వార్తాపత్రిక సరఫరాగ్రామంలో ఉంది. అసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్గ్రామంలో లేదు.సమీపఅసెంబ్లీ పోలింగ్ స్టేషన్గ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది. జనన & మరణ రిజిస్ట్రేషన్ కార్యాలయంగ్రామంలో లేదు.సమీపజనన & మరణ రిజిస్ట్రేషన్ కార్యాలయంగ్రామానికి 5 నుంచి 10 కిలోమీటర్ల లోపే ఉంది.
విద్యుత్తు
విద్యుత్ సరఫరాగ్రామంలో ఉంది.
భూమి వినియోగం
కోత్‌ముగల్ (Kot Mugal) (270) ఈ కింది భూమి వినియోగం ఏ ప్రకారం ఉందో చూపిస్తుంది (హెక్టార్లలో) :
నీటిపారుదల సౌకర్యాలు
నీటి పారుదల వనరులు ఇలా ఉన్నాయి (హెక్టార్లలో) :
తయారీ
కోత్‌ముగల్ (Kot Mugal) (270) అన్నది ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి చేస్తోంది (ప్రాధాన్యతా క్రమంలో పై నుంచి కిందికి తగ్గుతూ) : Wheat, Darati, Jiri, Kahi, Maize
మూలాలు
వర్గం:అమృత్ సర్ జిల్లా గ్రామాలు
కార్తీక బహుళ పంచమి
కార్తీక బహుళ పంచమి అనగా కార్తీక మాసములో కృష్ణ పక్షము నందు పంచమి తిథి కలిగిన 20వ రోజు.
సంఘటనలు
2007
మరణాలు
2007
బయటి లింకులు
వర్గం:కార్తీకమాసము
పుట్టింటికి రా చెల్లి
పుట్టింటికి రా చెల్లి 2004, ఏప్రిల్ 02న విడుదలైన తెలుగు చలనచిత్రం. కోడి రామకృష్ణ దర్శకత్వం వహించిన ఈ చిత్రంలో అర్జున్ సర్జా, మీనా, మధుమిత, హేమాచౌదరి, శివాజీ రాజా. ఎస్. ఎ. రాజ్‌కుమార్ సంగీతం అందించారు. చెల్లి సెంటిమెంట్‌ ఉన్న ఈ చిత్రం చిన్న సినిమాగా విడుదలై భారీ విజయాన్ని నమోదు చేసింది.
మూలాలు
వర్గం:2004 తెలుగు సినిమాలు వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా చిత్రాలు వర్గం:అర్జున్ నటించిన చిత్రాలు వర్గం:మీనా నటించిన చిత్రాలు వర్గం:శివాజీ రాజా నటించిన చిత్రాలు వర్గం:సుధాకర్ నటించిన సినిమాలు వర్గం:ధర్మవరపు సుబ్రహ్మణ్యం నటించిన చిత్రాలు వర్గం:కోడి రామకృష్ణ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు వర్గం:కల్పనా రాయ్ నటించిన సినిమాలు
సుమేరు నాగరికత
ఉచ్చారణ
సుమేరు అనే పదాన్ని ఆంగ్లములో సూమర్ అని పలకబడుతుండగా, భారతీయ ఆంగ్ల ఉచ్చారణలో సుమేరుగా పలుకబడుతోంది.
మౌలిక భాషాశాస్త్రం
మనుషులు మాట్లాడినప్పుడు కొన్ని వర్ణాలను నోటి ద్వారా ఉత్పత్తి చేస్తారు. ఆ వర్ణాల కలయికే మనకి ఒక పదాంశంలా వినబడుతుంది.
పదాంశము అంటే ఒక అర్థవంతమైన వర్ణాల కలయిక. ఇవి పదాలు కావచ్చు లేదా పదానికి చేర్చే ప్రత్యయాలు వంటివి కావచ్చు (ఉదా: తెలుగులో బహువచన ప్రత్యయం 'లు'—కన్ను-కనులు. కనుక తెలుగు భాషలో 'లు' ఒక పదాంశం).
లిపిలో మనము చెప్పదలుచుకున్న మాటలను కొన్ని సంకేతాలుగా వ్రాస్తారు. వీటిని లిపి సంకేతాలు అంటారు. ఈ లిపి సంకేతాలు మూడు రకాలు:
పద సంజ్ఞల అక్షరీకరణ
కనుక పద సంజ్ఞలను నేటి అక్షర లిపిలో వ్రాసినప్పుడు, ఒక సంజ్ఞకు అనేక అక్షరాలు అవసరమవుతాయి. అలాగే ప్రతీ సంజ్ఞా ఒక పదాంశము కనుక ఒక సంజ్ఞను మన భాషల్లో ఒక పదాన్ని వ్రాసినట్టుగా వ్రాస్తారు. ఐతే పదాంశాల కలయికతో పదాలు తయారవుతాయి కనుక ఈ పదాంశాల మధ్య ఎడము వదలక, దాని బదులు ఒక అడ్డగీత (-) పెడతారు.
సుమేరు పదాల రోమనీకరణకు అధికారిక విధానాలు ఉన్నవి కానీ తెనిగీకరణకు లేవు. కనుక ఈ వ్యాసములో ఆపద్ధర్మంగా కొన్ని నియమాలను అనుసరించడమైనది:
ఈ నియమాలు ఈ వ్యాసమునకై తాత్కాలికంగా తయారు చేసినవే కానీ వీటికి ఏ రకమైన శాస్త్రీయ ఆమోదం కానీ, అధికారిక హోదా కానీ లేవనీ, ఈ వ్యాసాన్ని దాటి ఇతర చోట్ల ఇవి చెల్లవూ, వర్తించబోవని గమనించాలి.
అదనపు వర్ణాలకై వెసులుబాట్లు
తెలుగులో లేని కొన్ని వర్ణాలు సుమేరు భాషలో ఉన్నాయి. వాటికై చేసిన కొన్ని వెసులుబాట్లు ఇక్కడ వివరించబడ్డాయి. ఒక కొత్త వర్ణాన్ని వ్రాయాల్సివచ్చినప్పుడు మన భాషలో దానికి దగ్గరి ఉచ్చారణ ఉన్న అక్షరాన్ని ముదురుగా (bold) వ్రాయడమైనది.
పుట్టుపూర్వోత్తరాలు
సుమేరు లో సుమారు క్రీ.పూ. 5500–4000 మధ్యన మనుషులు స్థిరనివాసాలు ఏర్పర్చుకున్నారని చరిత్రకారుల అంచనా. వీరు పశ్చిమాసియా వాసులయ్యుండొచ్చు. పట్టణాలూ, నదులూ, వృత్తులకు ఉన్న పేర్ల ఆధారంగా వీరు సుమేరు భాష మాట్లాడేవారని తెలుస్తోంది. ఈ భాష ఏ కుటుంబానికీ చెందినది కాదు. తరువాతి సెమిట భాషల వలె కాక ఇది ఒక అగ్లూటినేటివ్ లాంగ్వేజ్ (agglutinative language). ఐతే ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని అలనాటి పచ్చటి సహారాలో నివసించిన వారే మధ్యప్రాచ్యములోని సుమేరుకు వలస వచ్చి అక్కడ వ్యవసాయాన్ని వ్యాపింపజేసారని మరికొందరి పరిశోధకుల వాదన. కానీ వ్యవసాయము మొదట ఫెర్టైల్ క్రిసెంట్‌లో మొదలైందని బలమైన ఆధారాలున్నందున ఈ పరికల్పనకు పెద్దగా మద్దతు లభించలేదు. ప్రత్యేకించి సుమేరులను గూర్చి చెప్పనప్పటికీ, 2016లో లజరిడిస్ బృందము మధ్యప్రాచ్యములోని సెమిట సంస్కృతి మొదలవ్వడానికి ముందు నివసించిన వారిలో, ముఖ్యంగా నటూఫుల్లో, కొంత ఉత్తర ఆఫ్రికా సంతతి ఉందని ప్రతాపాదించారు. వీరు నటూఫులూ, ప్రీ పోటరీ నియోలిథిక్ కాలపు వారి పై జన్యు పరిశోధనలు చేసి, ఈ నిర్ణయానికి వచ్చారు. ఇది కాక 2013లో నాలుగు సుమేరు అస్థిపంజరాల నుండి సేకరించిన డి.ఎన్.ఎ నమూనాలపై జన్యు విశ్లేషణ పరీక్షలు జరుపగా, వారికీ సింధు నాగరికత వారికీ సారూప్యతలున్నట్లు తెలిసింది. పురాతన సింధూ-మిసొపొటెమ్యా సంబంధాల వల్ల ఇది జరిగి ఉండవచ్చు. ఇవికాక సుమేరులలో హుర్రియులూ, ఇంకా ఉఱెఱ్ట్యుల సంతతి కూడా ఉందనడానికీ, తద్వారా వీరు కోకసస్ నుండి వలస వచ్చారనీ చెప్పేందుకు కూడా ఆధారాలున్నాయి.
సుమేరులకు ముందు ఈ ప్రాంతములో నివాసమున్న ఆది మానవులని ప్రోటో-యూఫ్రెటీయన్స్ లేదా ఉబైడులుగా పిలుస్తారు. ఉత్తర మెసొపొటేమియా సామర్రా సంస్కృతి వారి నుండి వీరు ఉద్భవించారని సిద్ధాంతీకరించారు. సుమేరులు ఎన్నడూ ఉబైడుల గురించి ప్రస్తావించ లేదు కానీ వీరే సుమేర్లోని మొట్టమొదటి నాగరిక శక్తి అని అనేక ఆధునిక పరిశోధకుల అభిప్రాయం. వారు చిత్తడి నేల నుండి నీటిని బయటకు పారించి వ్యవసాయానికి అనువుగా మలిచారు, వాణిజ్యం అభివృద్ధి చేసి, నేతపనీ, తోలుపని, లోహపు పని, తాపీపనీ,  మృణ్మయకళలలో నైపుణ్యం సాధించారు. కొంతమంది పరిశోధకులు మాత్రము ప్రోటో-యూఫ్రెటియన్ భాష నుండి సుమేరు భాష వచ్చిందనే సిద్ధాంతముతో విభేదిస్తారు. అలాగే మరొక భాష ప్రభావము సుమేరు భాషపై ఉందనే (substrate effect) సిద్ధాంతముతో కూడా వీరు ఏకీభవించరు. వేటాడటమూ, చేపలు పట్టడమూ జీవనాధారాలుగా అరేబియా సముద్రానికి తూర్పున తీర ప్రాంతాల్లోనూ, చిత్తడి నేలల్లోనూ కొందరు జనాలుండేవారు. రెండు వైపులా చదును చేయబడ్డ పనిముట్ల వాడకము వీరి ప్రత్యేకత. వీరి భాషే సుమేరు భాష అని ఈ విభేదించే వర్గాల వారి అభిప్రాయము. చరిత్ర గ్రంథస్తమవ్వడమనే ప్రక్రియ సుమేరు నాగరికత ఏర్పడ్డ చాలా కాలానికి మొదలైంది. తొట్టతొలి లిఖితపూర్వక చరిత్ర ఎన్‌-మె-బర-గె-సి కాలములోనిది (అంటే ఆదివంశపు కాలము). మంచు యుగం చివరిలో వరదల్లో మునిగిపోక ముందు తూర్పు అరేబియా ప్రాంత (నేటి పర్షియా సింధుశాఖ ప్రాంతం) తీరాన సుమేరులు నివసించేవారని జురిస్ జరింశ్ అభిప్రాయము.
క్రీ.పూ. 3 వ సహస్రాబ్దిలో సుమేరు, అక్కడు భాషలు ఒకదాని వలన మరొకటి ప్రభావితమయ్యాయి. పదజాలమూ, వ్యాకరణమూ, ఉచ్చారణా వంటి అన్ని అంశాల్లోనూ ఈ పరస్పర ప్రభావాన్ని గమనించవచ్చు. కనుక ఈ రెండు భాషలనూ ష్ప్రాఖ్బున్ట్ (Sprachbund-భౌగోళిక దగ్గరితనము కారణంగా పరస్పర ప్రభావానికి గురైన భాషలు)గా చెప్పవచ్చు.
సుమారు క్రీ.పూ 2270లో (కురచ కాలవృత్తాంతము ప్రకారము) వాయువ్య దిశన అక్కడు రాజుల ఆక్రమణ మొదలైంది. క్రమంగా సుమేరు మొత్తాన్నీ వారు స్వాధీనము చేసుకున్నారు. రాజ్యాధికారము సుమేరుల చేతి నుండి అక్కడ్ల చేతిలోకి వచ్చింది. ఈ సమయములో సుమేరు భాష వాడుక తగ్గినప్పటికీ, అది ధార్మిక భాషగా కొనసాగింది. మరల సుమారు క్రీ.పూ. 2100–2000 నాటికి రాజ్యాధికారము సుమేరులైన ఉర్ మూడో రాజవంశము చేతికి వచ్చింది. శతాబ్దము పాటు కొనసాగిన వీరి పాలనలో కూడా అక్కడు భాషే వాడుక భాషగా చెలామణీ అయ్యింది.
పెర్షియా సింధుశాఖ తీరంలోని సుమేరు నగరమైన ఎరిడు, ప్రపంచంలోని అతి పురాతన నగరాల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇక్కడ మూడు వేర్వేరు సంస్కృతుల కలయిక జరిగి ఉండవచ్చు. అవి:
పేరు వెనుక చరిత్ర
దక్షిణ మిసొపొటేమ్యాకు చెందిన సెమిటేతర భాషలు మాట్లాడే పురాతన నివాసుల భాషను, వారి తరువాత అక్కడ తూర్పు మెసొపొటేమియాలో స్థిరపడ్డ అక్కడ్లు సుమెరు (𒋗𒈨𒊒-సు-మె-రు ) అని పిలిచినందున సుమేరు అనే పదం పుటిందని భావిస్తున్నారు. సుమేరులు తమ భాషను ఎమె-గి లేదా ఎమె-ఙిర్‌ గా పిలుచుకున్నారు.
సుమేరులు తమని తాము " సఙ్-గిగ్/సఙ్-గిగ్-గ " అని చెప్పుకున్నారు. దీనికి అర్థం "నల్ల-తలవారు/నల్ల-తల-మోయువారు" అని."  సుమేరు రాజు షుల్-గి తనను తాను నాలుగు పావు భాగాలకూ రాజుగా, నల్ల తల గల ప్రజలకు కాపరిగా చెప్పుకున్నాడు. అక్కడ్లు కూడా సుమేరులను అక్కడు భాషలో 'నల్ల తల గల వారు' అనే అర్థము వచ్చే 'స(ష)ల్మట్ కక్కడీ' అనే పేరుతో పిలిచేవారు.
అలాగే సుమేరులు వారి భూమిని క్- ఎన్-గి(-ర్) ('స్థలం' + 'ప్రభువులు' + 'ప్రముఖులు')గా పిలుచుకున్నారని నాటి శాసనాలను బట్టి తెలుస్తోంది. దీని అర్థం "ఉన్నత ప్రభువుల ప్రదేశం".
అక్కడు భాషలో ఈ సుమెర్ పదము వ్యుత్పత్తి ఏమిటన్నది తెలియదు. దక్షిణ మెసొపొటేమియాను హిబ్రూలో షైనార్ అనీ, ఈజిప్టు భాషలో సెనెగెర్ అనీ, హిటైట్‌లో షన్హర్(ర) అనీ పిలుస్తారు. ఈ పదాలన్నీ సుమెర్ పదంలో మార్పుల వల్ల వచ్చుండొచ్చు.
మిసొపొటేమ్యా లోని నగర రాజ్యాలు
క్రీ.పూ. 4 వ సహస్రాబ్ది ఆఖరుకు సుమేరు అనేక స్వతంత్ర నగర-రాజ్యాల సమాహారంగా ఉండేది. సరిహద్దు గుర్తులుగా కాలువలూ, సరిహద్దు రాళ్ళూ ఉండేవి. ప్రతి నగరం మధ్యలో ఆ నగర దేవత లేదా దేవునికి అంకితం చేయబడిన ఒక ఆలయం ఉంటుంది. ఈ నగర-రాజ్యాలూ పూజారి ఐన గవర్నరు (ఎన్సీ) పాలనలో గానీ లేదా మతపరమైన కార్యకలాపాలతో మమేకవుతూ ఉండే రాజు (లు-గల్) పాలనలో గానీ ఉండేవి.
నగర-రాజ్యాలు: పై 5 నగరాలు జలప్రళయానికి ముందు అధికార కేంద్రాలుగా ఉండేవనీ, జలప్రళయము తరువాత ఆదివంశపు కాలము మొదలైందనీ సుమేరులు నమ్మేవారు.
ఇతర ప్రధాన నగర-రాజ్యాలు:
(1సంబంధిత ఆధునిక ప్రదేశము తెలియరాలేదు) (2ఉత్తర మిసొపొటేమ్యాలోని సుదూర నగరము)
చిన్న నగరాలు (దక్షిణము నుండి ఉత్తరము వరకు వరసక్రమములో):
(2ఉత్తర మిసొపొటేమ్యాలోని సుదూర నగరము)
ఆగేడ్‌కు నైరుతి వైపున 330 కి.మీ (205 మైళ్ళ) దూరములో మ-రి నగరము ఉండేది. ఇదీనూ, మారుమూల నగరమైన నగర్‌ను మినహాయిస్తే మిగిలిన నగరాలన్నీ బగ్డాడుకు దక్షిణాన ఉన్న యూఫ్రేటీసు-టైగ్రిసు సారవంత మైదానంలో ఉన్నాయి. వీటి ప్రస్తుత పేర్లు బాబిల్, డియాలా, వాసిట్, దీ కార్, బస్ర, అల్ ముథన్నా, అల్-కాడిసియహ్ (ఇరాక్ గవర్నరేట్స్).
చరిత్ర విభజన
చరిత్రపూర్వ ఉబైడు, ఉరుక్ కాలాలలో సుమేరు నగర-రాజ్యాలు అధికారంలోకి వచ్చాయి. సుమేరు లిఖితచరిత్ర క్రీ.పూ. 27 వ శతాబ్దం నుండి మొదలైంది. అయితే మూడవ ఆదివంశపు కాలం వరకు అనగా సుమారు క్రీ.పూ 23 వ శతాబ్దం వరకు చరిత్ర అస్పష్టంగానే ఉంది. ఆ తరువాత నుండి శాసనాలకు ఆధునిక కాలములో పరిష్కరింపబడ్డ సుమేరు లిపి వాడబడింది. క్రీ.పూ. 23 వ శతాబ్దిలో అక్కడు సామ్రాజ్య పాలనలో మొదటిసారిగా మిసొపొటేమ్యా మొత్తం ఒక్క త్రాటి పైకి తీసుకురాబడింది. అలాగే గూట్య కాలం తరువాత మూడవ ఉర్ రాజ్యము ఇలాగే మిసొపొటేమ్యా ఉత్తర, దక్షిణ భాగాలను ఏకము చేసింది. క్రీ.పూ. 2వ సహస్రాబ్దిలో అమోరీయుల దండయాత్రలతో ఈ సామ్రాజ్యము పడిపోయింది. ఆ తరువాత క్రీ.పూ. 1700 వరకు అమోరీయుల "ఇ-సి-ఇన్ రాజవంశం" కొనసాగింది. మిసొపొటేమ్యా బాబిలోనియ పాలనలో సమైక్యంగా ఉన్న కాలములో, అనగా క్రీ.పూ. 1700 వరకు, కూడా అమొరీయ ఇ-సి-ఇన్ రాజవంశము మిగిలి ఉంది. సుమేరులు చివరకు అక్కడు (అస్సీర-బాబిలోనియ) జనాభాలో కలిసిపోయారు.
ఉబైడు కాలం
చక్కటి చిత్రాలతో అలంకరింపబడి, విలక్షణ శైలిలో తయారు చేయబడ్డ, మృణ్మయ పాత్రలు ఈ కాలములో మనకి కనిపించే ప్రముఖ అంశము. ఉబైడు కాలములో ఈ కుమ్మర శైలి మిసొపొటేమ్యా, పెర్షియ సింధుశాఖ ప్రాంతాల్లో ప్రాచుర్యంలో ఉండేది. అత్యంత పురాతన మానవ నివాసాలు టెల్ ఎల్ ఒఎలీలో ఉన్నట్లుగా ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఐతే ఉబైడు కాలానికంటే చాలా ముందు నుండే దక్షిణ మిసొపొటేమ్యాలోని పరిస్థితులూ, వాతావరణమూ మానవ నివాసానికి అనుకూలంగా ఉండేవి. కనుక ఇప్పటికింకా కనుగొనని మరింత పురాతన నివాస స్థలాలు ఉండే అవకాశము మెండుగా ఉంది. ఈ ఉబైడు కాలపు సంస్కృతిని పరిశీలిస్తే, ఈ సంస్కృతి ఉత్తర మిసొపొటేమ్యాలోని సామర్రపు సంస్కృతి ప్రభావముతో ఏర్పడినట్లుగా అనిపిస్తుంది. ఈ కాలపు తరువాతిదైన ఉరుక్ కాలము వారిని సుమేరులుగా గుర్తించారు. ఉరుక్ కాలపు వారు ఉబైడు కాలపు ప్రజల తరువాతి తరాలా లేక వారు వేరే సంస్కృతికి చెందినవారా అన్నది తెలియదు. ఉబైడు కాలములో ముఖ్య రాజకీయ, సాంస్కృతిక కేంద్రముగా ఎరిడు ఉండేది. నాగరిక జ్ఞానాన్ని ( మి) ఎరిడు గ్రామ దైవమూ, జ్ఞానానికి ప్రతీక ఐన ఎన్-కి, ఉరుక్ గ్రామ దేవతా, ప్రేమకూ యుద్ధానికీ ప్రతీక ఐన ఇన్-అన్-నకు ఇచ్చే కథ, బహుశా ఎరిడు ప్రాభవము తగ్గి ఉరుక్ వైభవము యొక్క ఆరంభాన్ని సూచిస్తుండవచ్చు.
ఉరుక్ కాలం
ఉబైడు కాలములో కుమ్మర పరిశ్రమ ఒక కుటీర పరిశ్రమగా ఉండేది. నెమ్మదిగా కదిలే కుమ్మరి చక్రాలతో పాత్రలను తయారు చేసీ, వాటిని అందమైన చిత్రాలతో అలంకరించేవారు. క్రమంగా ఈ పాత్రలు, వేగంగా కదిలే చక్రాలపై నిపుణుల చేత భారీ మొత్తములో ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. ఈ పాత్రలకు అలంకరణలుండేవి కాదు. ఈ కుమ్మర పరిశ్రమ విధానాల్లో వచ్చిన మార్పే ఉరుక్ కాలానికీ, ఉబైడు కాలనికీ మధ్య ప్రముఖ వ్యత్యాసము.
ఉరుక్ కాలంలో (సుమారుగా 4100-2900 క్రీ.పూ.) దక్షిణ మిసొపొటేమ్యాలోని నదులూ, కాలువల గుండా పెద్ద మొత్తంలో వ్యాపార సరుకుల రవాణా జరిగేది. ఈ వ్యాపారాలు పెద్ద, పెద్ద పట్టణాల ఆవిర్భావానికి తోడ్పడ్డాయి. నగర-సామ్రాజ్యాల వలె ఈ నగరాల నడిబొడ్డున కూడా ఒక ఆలయము ఉండేది. 10,000కు పైగా జనాభా కల ఈ నగరాల్లో అన్ని సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలూ ఉండేవారు. ఈ నగరాల్లో కేంద్రీకృత పాలనా యంత్రాంగము ఉండేది. ఈ యంత్రాంగము నగర నిర్వహణ కొరకు వివిధ శాఖల్లో సిబ్బంది నియామకాలు జరిపేది. ఉరుక్ కాలంలోనే పర్వతదేశం నుండి పట్టుబడ్డ వారిని బానిస కార్మికులుగా ఉపయోగించుకోవడం ప్రారంభం అయింది. పురాతన గ్రంథాలలో ఈ పట్టుబడ్డ బానిసలతో పనులు చేయించారనడానికి తగినన్ని సాక్ష్యాధారాలున్నాయి. టర్కీలోని టౌరసు పర్వతాల నుండి పశ్చిమాన మధ్యధరా సముద్రమూ, తూర్పున ఇరాను వరకు ఉరుక్ నాగరికతకు చెందిన గుర్తులూ, కాలనీలు కనుగొనబడ్డాయి.
ఉరుక్ కాలంనాటి నాగరికత పరిసర ప్రాంతాలలో ఉన్న ప్రజల మీద ప్రభావం చూపించింది. సుమేరు వ్యాపారస్తులూ, ద్వారా సుమేరు సంస్కృతి ఈ చుట్టుపక్కల జనాలకు పరిచయమైంది. ఫలితంగా వీరు కూడా క్రమంగా ఇదే తరహాలో ఉన్న వారి స్వంత ఆర్థికవ్యస్థను, సంస్కృతులను అభివృద్ధి చేసుకున్నారు (ఉదా: టెల్ బ్రాక్). దీనితో సుమేరు నగరాలు సుదూర కాలనీలను సైనిక బలగముతో తమ గుప్పిట్లో ఉంచుకోలేకపోయాయి.
ఉరుక్ కాలంలో సుమేరు నగరాల పాలనావ్యవస్థ మతరాజ్యవ్యవస్థ అయ్యి ఉండి, మతాధికారి (పురోహిత రాజు) పాలనలో ఉండుండవచ్చు. ఈ విధానములో నగరములోని మందిరము, పురుషులూ, మహిళలతో కూడుకుని ఉండే ఒక పెద్దల మండలి ఆధీనములో ఉండేది. ప్రతీ మండలికీ అధ్యక్షునిగా ఒక మతాధికారి (ఎన్సి) ఉండేవారు. ఈ మతాధికారి నేతృత్వములో మండలి నగరపాలన చేసేది. నగర దైవము పురుషుడైతే మహిళా, స్త్రీ ఐతే పురుషుడూ, మతాధికారులుగా ఉండేవారు. ఈ రాజకీయ నిర్మాణం ఆధారంగానే తరువాతి కాలములో సుమేరు దేవగణము రూపుదిద్దుకుని ఉండవచ్చు. ఉరుక్ కాలంలో యుద్ధాలు, సుశిక్షితులైన సైనిక బలగమూ ఉన్నాయనడానికి పెద్దగా ఆధారాలు లేవు. పట్టణాలకు కూడా సాధారణంగా ప్రకారాలు ఉండేవి కాదు. ఈ కాలములో ఉరుక్ ప్రపంచంలోనే అత్యంత పట్టణీకరణ గల నగరముగా అవతరించింది. నగర జనాభా సంఖ్య మొదటిసారి 50,000ను దాటింది.
పురాతన సుమేరు రాజ జాబితాలో ఈ కాలములోని అనేక ప్రముఖ నగరాలను పాలించిన రాజవంశాల పేర్లు ఉన్నాయి. ఈ మొదటి దఫాలో ఉన్న రాజులందరూ జలప్రళయం సంభవించే ముందు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించినట్లు చెప్పబడింది. వీరు కాల్పనిక వ్యక్తులు అయ్యుండవచ్చు. ప్రసిద్ధ పౌరాణిక వ్యక్తులైన అ-లు-లిమ్, డుముౘిడ్ వంటివాళ్ళ పేర్లు కూడా ఈ దఫాలో ఉన్నాయి.
ఆది వంశపు కాలం
క్రీ.పూ. 2900తో పెద్దల మండలి పాలనావిధానము పోయి, సుమేరులో రాచరికము మొదలైంది. దీనితో పాలనావ్యవహారాల్లో మతానికున్న ప్రాముఖ్యత తగ్గింది. రాజును సుమేరు భాషలో లు-గల్ (లు = మనిషి, గాల్ = గొప్ప) గా వ్యవహరించేవారు. ఈ కాలపు రాజులలో, సుమేరు సంప్రదాయాలలో పితృసమాన గౌరవము కల, డుముౘిడ్, లుగల్-బన్డ, గిల్గమేష్ వంటి ప్రముఖులు కూడా ఉన్నారు. వీరి పాలన సంకేత చిత్రాల లిపి నుండి ఇప్పుడు మనము చదవగలిగే అక్షర చిహ్నాల లిపి అభివృద్ధికి కొన్ని శతాబ్దాల ముందు, అనగా కీ.పూ.2900లో నడిచింది. ఈ సమయములో సుమేరు సాంస్కృతిక కేంద్రముగా దక్షిణ మిసొపొటేమ్యా ఉన్నప్పటికీ, పాలకులు తమ రాజ్యాలను పొరుగు ప్రాంతాలకు విస్తరింపజేయడముతో, అక్కడి సెమిట వాసులు సుమేరు సంస్కృతిని చాలా వరకు తమ ఆచార వ్యవహారాల్లో భాగము చేసుకున్నారు.
సుమేరు రాజ జాబితాలో ఉన్నవారిలో, వీరగాథల్లో ప్రస్తావించబడ్డ మొదటి రాజు ఎ-ట-న. ఇతడు కిషు మొదటి రాజవంశంలో 13 వ రాజు. పురావస్తు పరిశోధనల ఆధారంగా ధ్రువీకరింపబడిన వాళ్ళలో అత్యంత పురతనమైనవాడు కిషు రాజవంశానికి చెందిన ఎన్-మె-బర-గెసి. ఇతడి పేరూ గిల్గమేష్ పురాణకావ్యంలో కూడా పేర్కొనబడింది. ఈ విషయాన్ని ఆధారము చేసుకుని, గిల్గమేష్ కూడా చారిత్రాక ఉరుక్ రాజు అనే ప్రతిపాదన చేయబడింది. ఈ కాలములో యుద్ధాలు పెరిగాయి. ఈ మార్పు గిల్గమేషు కావ్యములో కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. నగరాల విస్తీర్ణము పెరిగీ, రక్షణగా ప్రాకారాలు నిర్మించబడ్డాయి. ప్రాకారాల పరిమాణం అధికరించబడింది. దక్షిణ మిసొపొటేమ్యాలోని ప్రాకారాలు లేని పల్లెలు కనుమరుగైపోయాయి. (ఎన్మర్కర్, గిల్గమేషులిరువురూ కూడా ఉరుక్ పట్టణానికి ప్రకారాలు నిర్మించినట్లు గాథల్లో చెప్పబడింది.).
లగషు మొదటి రాజవంశం
లగషు రాజవంశాన్ని (సుమారు క్రీ.పూ. 2500–2270) రాజుల జాబితాలో పేర్కొననప్పటికీ అనేక ముఖ్యమైన స్మారక కట్టడాలూ, పురావస్తు పరిశోధనా ఫలితాల ద్వారా ఆ వంశపు ఉనికి ధ్రువీకరించబడింది.
కొంతకాలం మాత్రమే ఉనికిలో ఉన్నప్పటికీ చరిత్రకు తెలిసిన మొట్టమొదటి చక్రవర్తులలో ఒకరుగా లగషు రాజవంశానికి చెందిన ఎ-అన్-న-టుమ్ ప్రత్యేకత సంతరించుకున్నాడు. ఇతడు కిష్, ఉరుక్, ఉర్, లర్సలతో సహా మొత్తం సుమేరును ఆక్రమించి తన సామ్రాజ్యములో కలుపుకున్నాడు. అలాగే లగషు చిరకాల ప్రత్యర్థి ఐన ఉమ్మాను తన సామంత రాజ్యంగా మార్చాడు. అంతేకాక ఆయన రాజ్యం ఈలం, పర్షియ సింధుశాఖ ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించి ఉండేది. అందరినీ భయభ్రాంతులను చేసి అదుపులో పెట్టడమే ఆయన విధానమని అనిపిస్తుంది. అతని రాబందుల శిలాఫలకములో ఖండఖండాలుగా నరికిన ప్రత్యర్థుల శరీరాలను రాబందులు పీక్కు తింటున్నట్లు చెక్కబడింది. అతను మరణంచిన కొద్దికాలానికే ఆ సామ్రాజ్యం చిన్నాభిన్నమైపోయింది.
తరువాత ఉమ్మా మతాధికారి-రాజు లుగల్-ౘగ్-గె-సి ఉరుక్‌ను జయించడంతో లగషు రాజవంశ వైభవము మగిసింది. ఉరుక్ అతని రాజధానిగా మారింది. తరువాత ఆయన పర్షియ సింధుశాఖ నుండి మధ్యధరా వరకు విస్తరించి ఉన్న సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. అక్కడు రాజు సార్గొను అధికారములోకి రావడానికి ముందు ఉన్న సుమేరు జాతి రాజులలో ఇతను చివరివాడు.
అక్కడు సామ్రాజ్యం
అక్కడు సామ్రాజ్యము క్రీ.పూ. 2234–2154 (మధ్యమ కాలవృత్తాంతము ప్రకారము) మధ్య కాలములో నడిచింది. తూర్పు సెమిటపు అక్కడు భాష కిషు రాజుల పేర్లు వ్రాయడానికి, మొదటిసారి క్రీ.పూ. 2800లో, వాడబడింది. ఈ భాషలోనే ఆ పేర్లు తదుపరి రాజ జాబితాలలో కూడా వ్రాయబడ్డాయి. పూర్తిగా ప్రాచీన అక్కడు భాషలో వ్రాసిన రచనలు క్రీ.పూ.2500 నుండి ఉన్నాయి. సార్గొను మహావీరుడి (క్రీస్తుపూర్వం 2270-2215) పాలనలో ప్రాచీన అక్కడు భాష వాడకము శిఖరాగ్రమును చేరుకుంది. అయినప్పటికీ పరిపాలనా కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఫలకాలను వ్రాయడానికి రాయసగాళ్ళు సుమేరు భాషనే ఎక్కువ వాడేవారు. అక్కడు, సుమేరు భాషలు రెండూ కూడా సుమారు వెయ్యి సంవత్సరాల వరకు వాడుక భాషలుగా ఉన్నాయి. కానీ క్రీ.పూ. 1800 నాటికి సుమేరు భాష ప్రధానంగా పండితులకూ, వ్రాయసగాళ్ళకూ మాత్రమే తెలిసిన గ్రాంథిక భాషగా మారింది. సార్గొనుకు ముందూ, తరువాతి కాలాలను పోల్చి చూస్తే చారిత్రక పరిస్థితుల్లో పెద్దగా అసంబద్ధత లేదనీ, సెమిటులూ, సుమేరుల మధ్య కలహాలకు, చరిత్రాకారులు ఆ కలహము చూపిన ప్రభావము కంటే ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నారని ఛో౨ ఖిల్ యకొప్సన్‌ వాదించాడు. ఐతే, సార్గొను ఆక్రమించుకున్న ఈలము భాగాలలో కొంతకాలం అక్కడు భాష అక్కడి వారిపై రుద్దబడిందనడానికి తిరుగులేని ఆధారాలున్నాయి.
గూట్యపు కాలం
క్రీ.పూ. 2083–2050 (మధ్యమ కాలవృత్తాంతము ప్రకారము).
లగషు 2 వ రాజవంశం
క్రీ.పూ. 2093–2046 (మధ్యమ కాలవృత్తాంతము ప్రకారము)
క్రీ.పూ. 2093-2046 (మధ్యమ కాలవృత్తాంతము)గూట్యుల చేతిలో అక్కడు సామ్రాజ్యం పతనమైన తరువాత సుమేరు జాతి పాలకుడైన లగషుకు చెందిన గు-డె-అ ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాడు. తమకి తాము దైవత్వాన్ని ఆపాదించుకునే సార్గోనిక రాజుల విధానాన్ని ఇతడు కూడా కొనసాగించాడు. మునుపటి లగషు రాజవంశీకుల వలె గు-డె-అ ఇంకా ఆయన వారసులు కూడా కళలకు ప్రోత్సాహం అందించడముతో, వీరి కాలానికి చెందిన అనేక కళాఖండాలూ, ఉత్పత్తులూ పెద్ద సంఖ్యలో పురావస్తు పరిశోధనల్లో లభ్యమయ్యాయి.
మూడవ ఉర్ కాలం
క్రీ.పూ. 2047-1940 (మధ్యమ కాలవృత్తాంతము ప్రకారము)
తరువాత, ఉర్ యొక్క 3 వ రాజవంశస్తులైన ఉర్-నమ్మూ, అతని వారసుడు షుల్-గిలు సుమేరును పాలించారు. వీరి సామ్రాజ్యము దక్షిణ అస్సీరియా వరకు విస్తరించి ఉండేది. ఇందుమూలాన ఇంతకు ముందు కొందరు చరిత్రకారులు, ఈ కాలానికి సుమేరు పునరుజ్జీవ కాలమని తప్పుడు పేరు ఇచ్చారు. తప్పుడు పేరు ఎందుకైందంటే అప్పటికే ఈ ప్రాంతంలో సుమేరు కంటే సెమిట సంస్కృతులే ఎక్కువ ఉన్నాయి. అస్సీరియా, తదితర ప్రాంతాల్లో అకేడ్ల జనాభా పెరగడమే కాక సెమిటులైన మార్టులు (అముర్రులు) అనేక దఫాల్లో ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. వీరు దక్షిణప్రాంతంలో ఇ-సి-న్, లర్స, ఎష్నున్న మరి కొంతకాలం తర్వాత బాబిలోనియా వంటి స్థానిక రాజ్యాలను స్థాపించారు. క్రీ.పూ. 21వ శతాబ్దిలో ఉత్తర భాగములో పురాతన అస్సిరియా సామ్రాజ్యము వలె దక్షిణాన బాబిలోనియా సామ్రాజ్యము కూడా కొంత కాలము ప్రధాన శక్తిగా నిలబడింది. మధ్యయుగములో లాటిను భాషలాగే, శరాకార లిపి వాడుకలో ఉన్నంత కాలము సుమేరు భాష బాబిలోనియా, ఇంకా అస్సీరియా పాఠశాలల్లో ధార్మిక భాషగా నేర్పబడేది.
పతనం
దక్షిణ మిసొపొటేమ్యా నుండి ప్రజలు ఉత్తరభాగానికి అధిక సంఖ్యలలో వలసవెళ్ళడం ఎప్పడు మొదలైందో అప్పుడే సుమేరు పతనం మొదలైంది. మట్టిలో క్రమంగా పెరుగుతున్న లవణీయత కారణంగా సుమేరు భూముల వ్యవసాయ ఉత్పాదకత తగ్గుముఖం పట్టింది. ఇదే ఈ వలసలకు కారణం. ఈ ప్రాంతంలో ముందునుండే మట్టి లవణీయత ప్రధాన సమస్యగా గుర్తించబడింది. పేలవమైన డ్రైనేజ్ కారణంగా వ్యవసాయ భూముల్లో నీరు నిలబడిపోయేది. అక్కడి పొడి వాతావరణములో ఈ నీరు ఆవిరవగా, నీటిలోని లవణాలు నేలలో మిగిలిపోయి, క్రమంగా భూలవణీయత పెరగసాగింది. అక్కడు సామ్రాజ్య కాలమూ, తదుపరి ఉర్ మూడవ వంశపు కాలాలలో గోధుమల పంట వేయడము నుండి లవణీయతను తట్టుకోగలిగిన యవలపంట సాగుకు రైతులు మారారు. కానీ అది ప్రజలకు తగినంత ఆహారం అందించ లేదు. దీనివలన క్రీ.పూ 2100 నుండి క్రీ.పూ. 1700 మధ్యలో ఈ ప్రాంతంలో జనాభా దాదాపు ఐదింట మూడు వంతులు తగ్గిందని అంచనా. దీనితో అక్కడు భాష మాట్లాడే ప్రాంతాల్లో జనాభా పెరిగి, సుమేరు భాష ప్రధానంగా ఉన్న ప్రాంతాలలో జనాభా గణనీయముగా తగ్గినది. క్రమంగా సుమేరు మాతృభాషగా అంతరించిపోయి గ్రాంథిక భాషా, ధార్మిక భాషగా మిగిలింది.
మూడవ ఉర్ వంశపు చివరి రాజైన ఇ-బి-సువెన్‌ను (సుమారు క్రీ.పూ 2028–2004) ఓడించి, ఈలములు ఉర్‌ను కొల్లగొట్టాక , సుమేరు అముర్రుల పాలనలోకి వచ్చింది (ఈ ఘట్టంతో మధ్యకాంస్య యుగం మొదలైనట్టుగా పరిగణిస్తారు). 20 – 18 వ శతాబ్దాల్లో ఉనికిలో ఉన్న ఈ స్వతంత్ర అముర్రు రాజ్యాలు "ఇ-సి-న్ రాజవంశం"గా రాజ జాబితాలో పేర్కొనబడ్డాయి. సుమారు క్రీ.పూ. 1800లో హమ్మురాబి ఆధ్వర్యంలోని బాబిలోనియా విస్తరణతో ఈ వంశము యొక్క శకం ముగిసింది.
తరువాతి కాలాల్లో అస్సిరియా, బాబిలోనియాలను పాలించిన రాజుల్లో కొంతమంది అరుదుగా సార్గోనిక రాజుల బిరుదు ఐన "సుమేరూ, అక్కడు ప్రాంతాలకు రాజు"ను తమకు ఆపాదించుకున్నారు. ఇందుకు ఒక ఉదాహరణ సుమారు క్రీ.పూ 1225లో అస్సిరియాను పాలించిన మొదటి టుకుల్టీ నినుర్టా‌.
జనాభా
సుమేర్లోని అతిపెద్ద నగరాల్లో ఒకటైన ఉరుక్ వైభవము తారాస్థాయిలో ఉన్నప్పుడు, నగర జనాభా 50,000–80,000 ఉండేదని అంచనా వేయబడింది. సుమేర్లో ఇతర ప్రముఖ నగరాలు ఉండడమూ, పెద్దసంఖ్యలో వ్యవసాయ జనాభా ఉండడాన్నీ బట్టి చూస్తే, సుమేరు జనాభా సుమారుగా 8 నుండి 15 లక్షల దాకా ఉండుంటుందని అంచనా. ఈ కాలంలో ప్రపంచ జనాభా 2.7 కోట్లుగా అంచనా వేయబడింది.
సుమేరు భాషకు వేరే ఏ భాషతోను పోలికలూ, సంబంధాలూ లేవు (లాంగ్వేజ్ ఐసొలేట్). ఐతే ఆ కాలములో తక్కువ సాంస్కృతికంగా తక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడిన వేరే భాష ఉండేదనీ (substrate), ఆ భాష ఏమిటో ఈనాడు మనకి తెలియనప్పటికీ, సుమేరు భాషపై దాని ప్రభావాము తెలుస్తోందనీ (substrate effect), అనేక భాషాశాస్త్రవేత్తలు అభిప్రాయపడ్డారు. సుమేరులోని కొన్ని ప్రధాన నగరాలకు సుమేరు భాషకు చెందని పేర్లు ఉన్నాయి. ఇదే వీరి ప్రతిపాదనకు ఆధారము. ఈ పేర్లూ, వీరికి ముందు ఇక్కడ నివసించిన జనాల భాషలోనివని వీరి అభిప్రాయము. ఏదేమైనా దక్షిణ మిసొపొటేమ్యాలో ఉబైడు కాలం (క్రీ.పూ.5300–4700(C-14)) నుండి మొదలుకొని సంస్కృతిలో పెను మార్పులేవీ చోటుచేసుకోలేదని పురావస్తు అవశేషాలను బట్టి తెలుస్తోంది. ఇక్కడ స్థిరపడిన సుమేరు ప్రజలు టైగ్రిసు, యూఫ్రేటీసు నదుల కారణంగా సారవంతమైన ఈ ప్రాంతపు భూములను సాగుచేసి వ్యవసాయక్షేత్రాలుగా మార్చారు.
ప్రాచీన సుమేరు భాషను మాట్లాడిన పురాతన సుమేరులు, ఉత్తర భాగాన నివసించిన రైతులని కొందరు పరిశోధకులు భావిస్తున్నారు. నీటిపారుదల వ్యవసాయ విధానాలను ఆకళింపు చేసుకున్న తరువాత వీరు దక్షిణ భాగానికి వలస వచ్చి ఉంటారని వారి భావన. సామర్రులు ఆదిమ నీటి పారదుల పద్ధతుల నుపయోగించి వ్యవసాయము చేసేవారు. టైగ్రీసూ, దాని ఉపనదుల పరీవాహక ప్రాంతాల్లో ఈ పద్ధతి వాడిన వారిలో వీళ్ళే మొదటివారు. క్రీ.పూ 5700–4900 ప్రాంతములో వీరికి మృణ్మయ పరిశ్రమలుండేవని తెలుస్తోంది. చోగ మామీ (క్రీ.పూ. 5700–4900 C-14) మృణ్మయ పాత్రల్లో సామర్రపు పద్ధతులూ, సుమేరు పద్ధతులూ (ఉబైడు కాలము నాటివి) కూడా కనిపిస్తాయి. 1980 లలో ఫ్రెంచివారు జరిపిన త్రవ్వకాలలో లర్సకు సమీపంలోని టెల్ అవేలి (ఓయిల్లె, ఓయులి) వద్ద ఉబైడు కాలనికి పూర్వము తయారైన పాత్రలు ఎనిమిది స్థాయిలలో లభ్యమయ్యాయి. ఇవి సామర్రపు పాతరలను పోలి ఉన్నాయి. కనుక ఉత్తరాన వ్యవసాయ సంస్కృతిని అలవర్చుకున్న సామర్రులు, నీటి పారదుల నైపుణ్యమూ, శ్రామికుల చేత సేద్యాన్ని నడిపించడానికి కావలసిన సామాజిక వర్గీకరణా పొందాక, దక్షిణ భాగానికి వలస వచ్చుంటారని సిద్ధాంతీకరించడమైనది.
అరేబియా సముద్రతీరాన లభ్యమైన పనిముట్ల ఆధారంగా వేటాడడము, చేపలు పట్టడము ద్వారా బతుకుతున్న అక్కడి స్థానికులే నెమ్మదిగా వ్యవసాయాధారిత సమాజాన్ని నిర్మించుకున్నారని మరికొందరు అభిప్రాయపడ్డారు. మంచుయుగానికి చివరిలో జలప్రళయానికి ముందు పర్షియ సింధుశాఖ ప్రాంతంలో నివసించిన ప్రజలే సుమేరులని జురిస్ జరింశ్ విశ్వసిస్తున్నారు.
సాంఘిక, కుటుంబజీవితం
సుమేరు సంస్కృతి తొలినాళ్ళ నాటివైన ఆదిమ చిత్రాల ఆధారంగా ఈ క్రింది విషయాలు తెలుస్తున్నాయి:
సుమేరు సంగీతానికి సంబంధించి చాలా సమాచారము లభించింది. వేణువూ, లైరు అనే ఒక తంత్రీ వాయిద్యమూ ఉపయోగించబడ్డాయి. లైరు అనగా ప్రాచీన వీణ (ఆధునిక వీణ కాదు) వంటిది. వీరి వాయిద్యాలలో నేటి కాలములో అందరూ ఎరిగినవి ఉర్ లైరులు.
లగష్ రాజు ఉరు-క-గిన (సుమారు క్రీ.పూ. 2300) అప్పటి ఆచారమైన బహుభర్త్రుత్వాన్ని రద్దు చేశారని శాసనాలు తెలియజేస్తున్నాయి. బహుభర్త్రుత్వానికి పాల్పడిన స్త్రీని ఆమె నేరము చెక్కబడ్డ రాళ్ళతో కొట్టి చంపాలని ఆయన చట్టము చేసారు. .
సుమేరు సమాజము పురుషాధిక్య సమాజము. అలాగే సామాజిక వర్గీకరణ ఉండేది. సుమేరు స్మృతులలో మనకి దొరికిన వాటిలో పురాతనమైనది ఉర్-నమ్ము స్మృతి. ఇది మూడవ ఉర్ కాలము నాటిది. ఈ స్మృతిని అధ్యయనము చేయడము ద్వారా ఆనాటి సామాజిక నిర్మాణము పై ఒక మౌలిక అవగాహన వస్తుంది. లు-గలు ("గొప్ప వ్యక్తి" లేదా రాజు) కింద రెండు ప్రాథమిక వర్గాలుగా సమాజంలోని వారందరూ వర్గీకరించబడ్డారు:
'లు' కొడుకును పెళ్ళికి ముందు డుము-నిటగా పిలుస్తారు. ఒక స్త్రీ (మునుస్)ను పెళ్ళికి ముందు కూతురిగా (డుము-మి), పెళ్ళి తర్వాత భార్య (డమ్)గా, భర్త చనిపోతే విధవగా (నుమసు) గుర్తిస్తారు. ఒక విధవ అదే తెగకు చెందిన మరో వ్యక్తిని మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకోవచ్చు.
వివాహాలు సాధారణంగా వధూవరుల తల్లితండ్రుల చేత నిర్ణయించబడేవి. నిశ్చితార్థములో ఇరు పక్షాలూ పెళ్ళి నిశ్చయమైనట్లు మట్టి ఫలకాలపై నమోదు చేయించేవారు. పెళ్ళికొడుకు పెళ్ళికూతురి తండ్రికి కానుకలివ్వగానే పెళ్ళికి చట్టబద్దత వస్తుంది. సంతోషకరమైన దాంపత్యాన్ని వర్ణిస్తూ ఒక భర్త, తన భార్య తనకు ఎనిమిది మంది కొడుకులనిచ్చినప్పటికీ, ఇంకా తనతో సంభోగించడానికి ఆసక్తి చూపుతుందని చెప్పాడని ఒక సుమేరు నానుడి.
సుమేరులు పెళ్ళికి ముందు లైంగిక సంబంధాలను ఆమోదించినట్లుగా కనిపించదు. సుమేరు భాషలో కానీ, అక్కడు భాషలో కానీ, కన్యత్వము అనే పదానికి సమానార్థకము లేదు. వీరు కన్యత్వం అనే భావనను సంభోగింపబడని, సంభోగానికి గురికాబడని (సుమేరు భాషలో అ-ను-గి-అ లేదా ఎ-ను-గి-అ, అక్కడు భాషలో 'ల నక్బట్), పురుషాంగము తెలియని స్త్రీ (అక్కడు భాషలో గిష్ నున్ౙువ(అ)) అనే వాక్యాలు వాడి వ్యక్తపరిచేవారు. అక్కడు వైద్య గ్రంథాల్లో పేర్కొనబడిన షిషితు అనే పదము కన్నెపొరను సూచిస్తుందా లేక మరేదైనా అర్థముందా అనేదానిపై స్పష్టత లేదు. ఐతే మహిళ కన్యత్వాన్ని నిర్ణయించడములో తరువాతి కాలపు మధ్యప్రాచ్య సంస్కృతులతో పోల్చితే కన్నెపొర పాత్ర చాలా తక్కువ అనిపిస్తుంది. కన్యత్వము విషయములో స్త్రీ మాటలకే ప్రాధాన్యత ఎక్కువ ఉండేది.
భాష, లిపి
సుమేరు పురావస్తు పరిశోధనల్లో కనుగొన్నవాటిల్లో అన్నిటికంటే ముఖ్యమైనవి, శరాకార లిపిలో వ్రాయబడి ఉన్న మట్టి ఫలకాలు. ఇవి పెద్ద సంఖ్యలో దొరికాయి. సుమేరు సంస్కృతిలో వ్రాత అభివృద్ధి అవ్వడము అనేది చారిత్రకాంశాలను పొందుపరచడములోనే కాక, ఇతిహాస కవితలూ, కథలూ అలాగే ప్రార్థనలూ, చట్టాల వంటి వివిధ రకాల సాహిత్యాన్ని సృష్టించే క్రమములో మానవాళి చరిత్రలోనే గొప్ప మైలురాయిగా పరిగణించబడుతుంది.
మొదట్లో బొమ్మలు, అనగా గూఢచిత్రాలు వాడినప్పటికీ, కొద్ది కాలములోనే శరాకార లిపీ, ఆ తదుపరి పదసంజ్ఞలూ (ఆలోచనలను వ్యక్తపరిచేందుకు గుర్తులు) వాడబడ్డాయి.
తడి మట్టిపై త్రిభుజాకారపు రెల్లుతో వ్రాసేవారు. సుమేరు భాషలో కొన్ని వేల వ్రాతలు బయటపడ్డాయి. వ్యక్తిగత, వ్యాపార లేఖలు, రసీదులు, పద కోశాలూ, చట్టాలు, శ్లోకాలు, ప్రార్థనలు, కథలు, రోజువారీ లెక్కల వంటివి ఉన్నాయి. మట్టి పలకల గ్రంథాలయాలు కనుగొనబడ్డాయి. స్మారక శాసనాలూ, అలాగే విగ్రహాలు లేదా ఇటుకలు వంటి వివిధ వస్తువులపై వ్రాతలూ సర్వసాధారణము. శిక్షణలో భాగంగా వ్రాయసగాళ్ళు ఒక్కొక గ్రంథాన్నీ అనేక సార్లు గ్రంథస్తము చేయడముతో, చాలా గ్రంథాలవి అనేక ప్రతులు మనకు దొరికాయి. సెమిట సమాజములో కూడా వాడుక భాష సెమిట భాష ఐనప్పటికీ చాలా కాలము పాటు మతసంబంధ అలాగే చట్టసంబంధ కార్యకలాపాలకు సుమేరు భాష వాడుకలో ఉంది.
శరాకార లిపిలో వ్రాయబడ్డ వాటిల్లో ముఖ్యమైనది 'గిల్గమేష్' అనే ఒక సుదీర్ఘ కావ్యము. ఉరుక్ శిథిలాల్లో లభ్యమైన ఈ కావ్యము ప్రామాణిక శరాకార లిపిలో వ్రాయబడి ఉంది. ఇది రెండవ ఆదిమ వంశపు కాలంలో పాలించిన గిల్గమేష్ (అక్కడు భాషలో) ("బిల్గమేష్ (సుమేరులో)") అనే రాజు గురించి చెబుతుంది. ఈ కథలో గిల్గమేషు, అతని సహచరుడు ఎన్-కి-డుల కాల్పనిక సాహసాలు ఉన్నాయి. అనేక మట్టి పలకలపై వ్రాయబడ్డ ఈ కథ మనకు తెలిసినంతలో చరిత్రలోనే మొట్టమొదటి సారి వ్రాయబడ్డ కాల్పనిక సాహిత్యముగా గుర్తింపు పొందింది.
ప్రాచీన సుమేరు వ్రాతలు, వ్రాయసగాళ్ళు తాము విషయాన్ని గుర్తుపెట్టుకోవడానికి ఊతంగా కొన్ని ముఖ్య పదాలు మాత్రము వ్రాసిపెట్టుకున్న సంగ్రహ రూపాలు; అనగా జ్ఞాపన పత్రాలు. వీటిని వ్రాసేది తమ వ్యక్తిగత వాడుకకే కనుక ఇవి వ్యాకరణ నియమాలననుసరించక, గజిబిజిగా ఉంటాయి. అందువలన ఈ ప్రాచీన వ్రాతలనర్థము చేసుకోవడము చాలా కష్టము
క్రీ.పూ. 3 వ–2 వ సహస్రాబ్ది సమయానికి క్రమంగా వాడుక భాషగా సుమేరు స్థానాన్ని అక్కడు భాష ఆక్రమించుకుంది. అయితే సా.శ. 1 వ శతాబ్దం వరకు సుమేరు భాష బాబిలోనియా, అస్సీరియాలో పవిత్ర, గ్రాంథిక, శాస్త్రీయ భాషగా వాడబడింది.
మతం
సుమేరులు వారికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలనూ దైవానికి ఆపాదించేవారు. మరణం, దైవాగ్రహము వంటి విషయాలలో తాము అశక్తులమని విశ్వసించేవారు.
సుమేరు మతవిశ్వాసాల ప్రకారము విశ్వసృష్టికి మూలమైన వృత్తాంతాలు రెండు. ఈ వృత్తాంతాలే వీరి మతానికి మూలస్తంభాలు. మొదటి వృత్తాంతము ప్రకారము సృష్టి అనేది కొన్ని పవిత్రమైన వివాహాలు ఫలితంగా ఉద్భవించింది. ఈ వివాహాల ఫలితంగా వ్యతిరేక శక్తులకు ప్రతీకలైన స్త్రీ, పురుష దైవిక అంశల సంగమము జరిగింది. ఈ సంగమమే సృష్టికి మూలము.
ఈ పవిత్ర వివాహ నమ్మకము యొక్క ప్రభావము మిసొపొటేమ్యాలో తర్వాతి నాగరికతల్లోని మత విశ్వాసాలపై ఉంది. అక్కడు మతములో సృష్టి వృత్తాంతాన్ని ఎనూమ ఎలిష్‌గా వ్యవహరిస్తారు. దీని ప్రకారము మంచినీటి దేవుడూ, పురషాంశ ఐన అబ్ౘు, ఉప్పునీటి దైవమూ, స్త్రీ అంశ ఐన టి-అమట్ల కలయిక సృష్టికి మూలము. ఈ కలయికతో జనియించిన వారు లాహ్మ్, లహ్మూలు. వీరిని బురదమయమైన వారు/మట్టితో నిండినవారిగా పిలుస్తారు. ఈ పేర్లను ఎరిడులో ఎన్-కి దేవాలయమైన ఇ-అబ్ౘులోని ద్వారపాలకులకు బిరుదులుగా ఇచ్చేవారు.
యుఫ్రటీసు సముద్రములో కలిసే చోట, నదిలో కొట్టుకొచ్చిన మట్టితో చిన్న, చిన్న దీవులు ఏర్పడతాయి. ఈ ప్రక్రియను తలపించేలా రెండో పవిత్ర వివాహం జరిగింది. ఈ వివాహ ప్రతిఫలాలే అన్షర్ (ఆకాశపు ఇరుసు), కిషర్‌లు (భూమి యొక్క ఇరుసు). వీరిద్దరి సంతానమే అను (ఆకాశము), కి (భూమి)లు.
మరో ముఖ్యమైన పవిత్ర వివాహము పర్వతాలకు దేవి ఐన నిన్-ఖర్-సఙ్‌కు, మంచినీటికి అధిపతీ, ఎరిడు నగర దైవమైన ఎన్-కికీ మధ్య జరిగింది. వీరి కలయిక భూమికి పచ్చదనాన్నీ, పచ్చిక బయళ్ళనూ ప్రసాదించింది.