cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
తలసేమియా
అల్ఫా తలసేమియా
α తలసేమియా 16పి క్రోమోసోమ్ లోపానికి కారణమవుతుంది. α తలసేమియా α గ్లోబిన్ (globin) ఉత్పత్తి తగ్గుదలకు కారణమవుతుంది, దాని వలన α గ్లోబిన్ (globin) శ్రేణులు ఉత్పత్తి అవుతాయి, తద్వారా యుక్తవయసు వారిలో β శ్రేణులు అధికముగా ఉత్పత్తి అవుతాయి, అప్పుడే జన్మించిన శిశువులకు γ శ్రేణులు అధికముగా ఉంటాయి. అధికమైన β శ్రేణులు అస్థిరమైన టెట్రామెర్స్ (tetramers) గా మారుతాయి.
బీటా తలసేమియా
క్రోమోసోమ్ 11 లోని హెచ్ బి బి జన్యువులో మార్పులవలన లేదా, ఆప్రభావమైన ఆటోషోమాల్ (autosomal) పద్దతిలో వారసత్వముగా కాని బీటా తలసేమియా వ్యాపిస్తుంది. జబ్బు యొక్క తీవ్రత జన్యువులోని మార్పుల మీద, లేదా ఒకటి లేదా రెండూ అల్లెల్స్ (alleles) లోని మార్పుల మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. మార్పు ఉన్న అల్లెల్స్ (alleles) ని, పనిచేసే మాంసకృత్తు ఉత్పత్తి కానప్పుడు βo అని, మాంసకృతు తక్కువగా పనిచేయటం లేదా తక్కువగా ఉత్పత్తి కావటం జరిగితే β+ అని అంటారు.
డెల్టా తలసేమియా
రక్తగోళకంలో ఆల్ఫా, బీటా శ్రేణుల వలె, వయోజనుల రక్తగోళకం 3% ఆల్ఫా, డెల్టా శ్రేణులతో నిర్మింపబడి ఉన్నది. బీటా తలసేమియా వలె, జన్యువులో మార్పలు డెల్టా శ్రేణుల ఉత్పత్తి చేయు సామర్థ్యంపై ప్రభావం చూపి డెల్టా తలసేమియాకు కారణం అవుతాయి.
చికిత్స
తలసేమియా వ్యాధికి వాటి లక్షణాలను అనుసరించి, చికిత్స చేయాలి. శరీరంలో ఎర్రరక్తకణాల సంఖ్యను పెంచడానికి 15 నుం చి 20 రోజులకు ఒక్కసారి రక్తం ఎక్కిస్తారు. ఎముకల మూలుగలో ఉన్న కణాలను మార్పిడి చేసి వ్యాధిని నివారించవచ్చు. దీన్ని వైద్య పరిభాషలో బోన్‌మ్యారో ట్రాన్స్‌ప్లాంటేషన్‌ అంటారు.
కోనసీమలో చిట్టెమ్మ కిట్టయ్య
కోనసీమలో చిట్టెమ్మ కిట్టయ్య భరత్ పారేపల్లి దర్శకత్వంలో ఆళ్ళ రాంబాబు నటించి నిర్మించిన తెలుగు సినిమా. ఇది 2016, అక్టోబర్ 16న విడుదలయ్యింది. కళాభవన్ మణి, నందిని జంటగా 2001లో విడుదలైన కరుమాడికుట్టన్ అనే మళయాల సినిమాను ఆధారంగా చేసుకుని ఈ సినిమాను నిర్మించారు.
తలసేమియా
నివారణ
తలసేమియా వ్యాధి కుటుంబాలను జన్యుపరమైన పరీక్షలకు హాజరు కావటం అవసరం. గర్భవతులు అవ్వాలనుకునేవారు తలసేమియా వ్యాది సంబంధిత పరీక్షలకు హాజరుకావాలని ది అమెరికన్ కాలేజీ అఫ్ అబ్స్టిట్రేటియాన్స్ అండ్ జినేకోలోజిస్ట్స్ సూచించింది.
కోనసీమలో చిట్టెమ్మ కిట్టయ్య
మూలాలు
వర్గం:రీమేక్ సినిమాలు వర్గం:బాలయ్య నటించిన చిత్రాలు వర్గం:చంద్రమోహన్ నటించిన సినిమాలు
తలసేమియా
నివారణ
భారత దేశంలో ప్రభుత్వ, ప్రభుత్వేతర సంస్థలు తలసేమియా వ్యాధి గురించి చాల అవగాహనా సదస్సులు చేస్తున్నాయి.
మూలాలు
వర్గం:వ్యాధులు వర్గం:రక్త సంబంధ వ్యాధులు
కన్యాశుల్కం (మొదటి కూర్పు)
కన్యాశుల్కం మొదటి కూర్పు నాటకాన్ని గురజాడ అప్పారావు 1892లో రాసిన తెలుగు నాటకం. సుప్రసిద్ధమైన రెండవ కూర్పుకు దీనికి చాలా పోలికలు, భేదాలు ఉన్నాయి.
ఇతివృత్తం
గిరీశం విజయనగరం బొంకుల దిబ్బ వద్ద ఉండగా నాటకం ప్రారంభం అవుతుంది. గిరీశం చేసిన అప్పులు తీర్చమని ఊళ్ళోవాళ్ళు అడుగుతూంటే వారి బారి నుంచి తప్పించుకునేందుకు తన శిష్యుడైన వెంకటేశానికి చదువు చెప్పే వంకతో వారి గ్రామానికి వెళ్ళిపోతాడు. వెంకటేశం అప్పటికే పరీక్ష తప్పి ఉండడంతో, ఇంట్లో తండ్రి కొడతాడేమోనన్న భయంతో ఉండడాన్ని కనిపెట్టి అతనికి తండ్రితో దెబ్బలు తప్పిస్తానని చెప్పి ఊరికి వస్తాడు.
తేడాలు
మొదటి కూర్పుకీ కన్యాశుల్కం నాటకంగా ప్రఖ్యాతి చెందిన రెండవ కూర్పుకీ మధ్య చెప్పుకోదగ్గ ప్రధానమైన భేదాలు ఉన్నాయి.
రాసిపురం తాలూకా
thumb|446x446px|రాసిపురం రైల్వే స్టేషన్, రాసిపురం తాలూకా, భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రం, నమక్కల్ జిల్లాకు చెందిన తాలూకాలలో ఇది ఒకటి. తాలూకు ప్రధాన కేంద్రం రాసిపురం పట్టణం.తాలూకా పరిధిలో పట్టణాలు 8, గ్రామాలు 109 గ్రామాలు ఉన్నాయి. ఇందులో నిర్జన గ్రామాలు 17 పోగా 92 గ్రామాలు ఉన్నాయి. ఇది రాసిపురం లోకసభ నియోజకవర్గం, రాసిపురం శాసనసభ నియోజకవర్గంలకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది.
బౌగోళికం
రాసిపురం 11.47 ° N 78.17 ° E వద్ద ఉంది. ఇది సముద్రమట్టానికి సగటు ఎత్తు 246 మీటర్లు (807 అడుగులు). కొల్లి హిల్స్ రాసిపురం నుండి సరిగ్గా 54 కి.మీ. (34 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. జాక్‌ఫ్రూట్, పైనాపిల్, అరటి వంటి పండ్ల,ఔషధ మొక్కలు చాలా అందుబాటులో ఉన్నాయి.
వెలుపలి లంకెలు
వర్గం:తమిళనాడు వర్గం:తమిళనాడు తాలూకాలు
దేవతిలకుల
1965కు పూర్వం బలహీన వర్గాలు మాదిరిగానే తెలికుల కులస్తులు కూడా గతంలో వివక్షను ఎదుర్కొన్నారు. వీరు నెత్తిన నూనె డబ్బా పెట్టుకుని ఎదురుపడితే చాలు... గ్రామస్థులు అశుభంగా భావించేవారు. ఎంత ముఖ్యమైన పని ఉన్నా అడుగు ముందుకు వేసేవారు కాదు. ఇంట్లో కొంత సమయాన్ని గడిపి మళ్లీ రోడెక్కేవారు. అంతేకాదు వీరిని ‘శని’ గ్రహాలనీ, జిడ్డుగాళ్లని హేళన చేసి మాట్లాడేవారు. గాంధీ అప్పట్లో అంటరానివారిని ఏవిధంగా దగ్గరకు చేర్చుకుని వారికి హరిజనులని నామకరణ చేశారో అదే విదంగా హేళనకు గురవుతున్న గాండ్ల, తెలికుల కులస్తులను ఓదార్చే విధంగా ‘మై గాంచ్‌ తేలీ హూ...’ అని చెప్పడం జరిగింది. అయితే సమాజం నుండి వస్తున్న ప్రతిహేళననూ తెలికుల కులస్తులు ఛాలెంజ్‌గా తీసుకోవడంతో అప్పట్లో నూనె గానుగలు ఆడించే వీరు తమ పిల్లలను బడికి పంపించి చదివించే ప్రయత్నం చేశారు.
ఇక వీరు చేసే వృత్తి ఆధారంగానే వీరిని తెలికుల కులస్తులుగా పిలిచేవారు. గానుగ ఆడించి నూనె తీసి, నూనె వ్యాపారం చేస్తారు కనుక తెలీకులోరు అని పిలిచేవారు. రాష్ర్టంలో వీరి కులాన్ని రాయలసీమ, తెలంగాణ జిల్లాల్లో గాండ్ల అని, కోస్తా జిల్లాల్లో తెలికుల, దేవతిలకులు అని పిలుస్తారు. తూర్పు, తెలగ తెలికుల, దేవతిలకుల, దేవగాండ్ల, సజ్జనపు తెలికుల అని కూడా వీరూ పిలుబడుతున్నారు. అయితే దేవతిలకుల, దేవ గాండ్ల మాత్రం శాకాహారులు కావడం గమనార్హం. కాగా ఒక్కొక్క ప్రాంతంలో ఒక్కొక్క విధంగా పిలవడంతో వీరు వేరే కులస్తులనే భావన సమాజంలో కలగకుండా ఉండేందుకు ఈ కులస్తులు ‘గాండ్ల తెలికుల’ అని చెప్పుకోవడంతో ప్రస్తుతం రాష్ర్ట వ్యాప్తంగా వీరు అఖిల గాండ్ల తెలికులుగా గుర్తింపు పొందారు. వీరి జనాభా రాయలసీమ ప్రాంతంలోనే అధికంగా కనిపిస్తుంది. ఒక్క చిత్తూరు జిల్లాలలోనే పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నారు. కనుకనే గాండ్ల కులానికి చెందిన ఎపిసి చెట్టి 1962లో, డి వెంకటేశం 1967, 1972లో ఎమ్మెల్యేలుగా గెలుపొందారు. అప్పట్లో విత్తనాల నుండి నూనె తీసే ప్రక్రియ విచిత్రంగా ఉండేది. చింతమొద్దుతో తయారు చేసిన గానుగలో నూనె గింజలను వేసి వాటిని మెత్తగా రుబ్బటానికి ఎడ్లను వినియోగించేవారు. గానుగ ఆడించేవారు కూడా చిన్న గోచీ పెట్టుకుని పని చేసేవారు. నూనె గింజలనుండి వచ్చే నూనెను డబ్బాలలోకి పట్టేవారు.
గానుగ
బధాయి హో
బధాయి హో 2018 లో విడుదలైన హిందీ సినిమా. క్రోమ్ పిక్చర్స్, జంగిల్ పిక్చర్స్ బ్యానర్ పై  శర్మ, అలేయా సేన్, హేమంత్ భండారి నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి అమిత్ రవీందర్నాథ్ శర్మ దర్శకత్వం వహించాడు. ఈ సినిమాలో ఆయుష్మాన్ ఖురానా, నీనా గుప్తా, గజరాజ్ రావు నటించారు.
మూలాలు
వర్గం:2018 సినిమాలు వర్గం:హిందీ-భాషా చలనచిత్రాలు
రామచంద్రన్ దురైరాజ్
బయటి లింకులు
వర్గం:1976 జననాలు వర్గం:తమిళ సినిమా నటులు
ఎల్.రమణ
ఎల్.రమణ తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన తెలంగాణ శాసనమండలి సభ్యుడు. ఆయన 2021లో జరిగిన తెలంగాణ శాసనమండలి స్థానిక సంస్థల కోటా ఎమ్మెల్సీ ఎన్నికల్లో ఉమ్మడి కరీంనగర్ జిల్లా ‘స్థానిక సంస్థల’ కోటా టిఆర్ఎస్ అభ్యర్థిగా పోటీ చేసి ఎమ్మెల్సీగా గెలిచాడు.
వ్యక్తిగత జీవితం
ఎల్.రమణ కరీంనగర్ జిల్లాలోని జగిత్యాలలో 1961 సెప్టెంబరు 4న జన్మించాడు. అతను గంగారాం కుమారుడు. అతను ఎస్.కె.ఎన్.ఆర్ కళాశాలలో బియస్సీ (1978–81) చదివాడు. అతను వృత్తిరీత్యా రాజకీయనాయకుడు, సమాజ సేవకుడు. అతను 1990 ఆగస్టు 8న సంధ్యను వివాహమాడాడు. అతనికి ఇద్దరు కుమారులు. వారిలో పెద్ద కుమారుడైన డా. ఎల్.మణికంఠ కామినేని ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్స్‌లో ఎం.బి.బి.ఎస్ చదువుతున్నాడు. చిన్న కుమారుడు ఎల్. కార్తికేయ అమితీ విశ్వవిద్యాలయం నుండి బి.బి.ఎ చదువుతున్నాడు.
మూలాలు
వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ అధ్యక్షులు వర్గం:1961 జననాలు వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు వర్గం:జగిత్యాల జిల్లా రాజకీయ నాయకులు వర్గం:జగిత్యాల జిల్లా నుండి ఎన్నికైన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన సభ్యులు వర్గం:జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర మంత్రులు వర్గం:జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి సభ్యులు వర్గం:పార్టీలు ఫిరాయించిన రాజకీయ నాయకులు
సురభి 70ఎంఎం
సురభి 70ఎంఎం 2022, ఫిబ్రవరి 18న విడుదలైన తెలుగు సినిమా. బాబీ ఫిలిమ్స్, జె.ఎస్.ఆర్. పిక్చర్స్ బ్యానర్స్‌పై నిర్మించిన ఈ సినిమాను కె.కె. చైతన్య నిర్మించగా గంగాధర వైకె అద్వైత దర్శకత్వం వహించాడు. అక్షత శ్రీనివాస్, వినోద్, అనిల్ కుమార్, చందు, మహేష్, ఉషాంజలి, శ్లోక, యోగి ఖత్రి, అనీష్ రామ్, సూర్య ఆకొండి ప్రధానపాత్రల్లో నటించిన ఈ సినిమాకు డెన్నిస్ నార్టన్ సంగీతం అందించాడు.
ప్రచారం
2020, డిసెంబరు 17న సినీనటుడు చిరంజీవి కి అంకితమిస్తూ రూపొందించిన ఐన చిట్టి చిట్టి కన్నుల్లో అనే పాట విడుదలయింది. ఈ పాటను చూసిన చిరంజీవి సినిమా టీంకు ప్రసంశలు అందించాడు. 2021, జూలై 3న మధుర ఆడియో నుండి ఈ సినిమా టీజర్ విడుదలయింది. 2022 ఫిబ్రవరి 9న సినిమా ట్రైలర్ ను ప్రముఖ నిర్మాత సూర్యదేవర నాగవంశీ విడుదల చేశాడు.
విడుదల, స్పందన
ఈ సినిమా 2022, ఫిబ్రవరి 18న విడుదలయింది.
ఎస్.పి.లక్ష్మణస్వామి
250px|right|thumb|ఎస్.పి.లక్ష్మణస్వామి
ఎస్.పి.లక్ష్మణస్వామి (1910-1962)   తెలుగు రంగస్థల నటుడు,సినీ నటుడు,గాయకుడు. ఈలపాట రఘురామయ్య సమకాలికుడు. అతను తణుకు సమీప జుత్తిగలో జన్మించాడు. అతను పానకాలుగా సుపరిచితుడు. డి.వి. భద్రం అతనిని కాకినాడ ఆంధ్ర సేవాసంఘంలో చేర్చాడు. తర్వాత యంగ్ మెన్స్ హ్యాపీ క్లబ్లో ఉన్నాడు. దంటు సూర్యారావు అతనిని స్వంత బిడ్డలాచూసి, క్రమశిక్షణకలిగిన నటుడుగా తయారు చేసాడు. ఆనాడు ఆలాపనారాగాన్ని రంగస్థలంమీద ఎవరు ఎక్కువసేపు నిలిపి పాడగలరో వారే గొప్పనటులు. అనేక పాత్రలను సమర్థవంతంగా పోషిస్తూ, నాటకాలలోనూ, సినిమాలలోనూ నిర్విరామంగా పాల్గొంటూ, తెలుగు నాటకరంగంలో, పద్యపఠనంలో ఒక నూతన ఒరవడిని, విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టి ఆంధ్ర ప్రేక్షక లోకంలో గొప్ప సంచలనం కలిగించిన ఈ  అసమాన గాయకుడు ఆరోగ్యం క్షీణించడంతో కాన్సర్ వ్యాధితో తన 52వ యేట తెనాలిలో కాలధర్మం చెందాడు.
బాహ్య లంకెలు
వర్గం:తెలుగు సినిమా నటులు వర్గం:తెలుగు సినిమా నేపథ్యగాయకులు వర్గం:రంగస్థల కళాకారులు వర్గం:భారతీయ పురుష గాయకులు వర్గం:1910 జననాలు వర్గం:1962 మరణాలు
చిలీ
చిలీ (అధికారిక నామం: చిలీ డి రిపబ్లిక్) దక్షిణ అమెరికాలోని ఒక దేశం. చిలీ పసిఫిక్ మహాసముద్ర తీరం పొడవునా విస్తరించి ఉంది. చిలీ ఉత్తర సరిహద్దులో పెరూ, ఈశాన్యసరిహద్దులో బొలీవియా, తూర్పుసరిహద్దులో అర్జెంటీనా, దక్షిణాగ్రమున డ్రేక్ కనుమ ఉన్నాయి. చిలీ సముద్రతీర పొడవు 6,435 కి.మీ. చిలీ దేశం ఒక అసాధారణ రిబ్బన్-ఆకృతిలో ఏర్పడి యున్నది. దీని పొడవు 4,300 కి.మీ., వెడల్పు 175 కి.మీ.లు. దీనికి తూర్పుదిశలో ఆండీస్ పర్వతశ్రేణి ఉంది. పశ్చిమదిశలో పసిఫిక్ మహాసముద్రం ఉంది. చిలీ భూభాగాలలో జుయాన్ ఫెర్నాడెజ్, సలాస్ వై గోమెజ్, డెస్వెంచురాడాస్, ఈస్టర్ ద్వీపాలు (ఓషియానియా)ఉన్నాయి. దేశంలో 12,50,000 చ.కి.మీ.అంటార్కిటికా జలభాగం అంతర్భాగంగా ఉంది. మరికొన్ని జలభాగ వివాదాలు కొనసాగుతున్నాయి.
చిలీ ఉత్తర భూభాగంలో ఉన్న అటకామా ఎడారిలో గొప్ప ఖనిజ సంపద (ప్రధానంగా రాగి) ఉంది. చిలీ కేంద్ర ప్రాంతంలో అధికంగా జనసాంద్రత, వ్యవసాయ వనరులు ఉన్నాయి. చిలీ 19 వ శతాబ్దంలో ఉత్తర, దక్షిణ ప్రాంతాలు విలీనం చేసికొని విస్తరించిన తరువాత కేంద్రప్రాంతం సాంస్కృతిక, రాజకీయ కేంద్రంగా ఉంది. దక్షిణ చిలీ అడవులు, మేత భూములతో సుసంపన్నంగా ఉంది. ఇక్కడ అగ్నిపర్వతాలు, సరస్సులు, సెలయేరులు ఉన్నాయి. దక్షిణ తీరం ఫ్జోర్డ్స్, ప్రవేశద్వారాలు, కాలువలు, మెలితిప్పినట్లుండే ద్వీపకల్పాలు, ద్వీపాలు ఉన్నాయి.
16 వ శతాబ్దంలో స్పెయిన్ స్వాధీనం చేసుకుని కాలనీగా చేసుకున్న ఉత్తర, కేంద్ర చిలీ ప్రాంతంలో ఇంకా పాలన స్థానంలో స్పెయిన్ పాలన కొనసాగింది. అయినప్పటికీ దక్షిణ-మధ్య చిలీలోని స్వతంత్ర అరౌకేనియన్ జయించడంలో స్పెయిన్ విఫలమైంది. 1818 లో స్పెయిన్ నుంచి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించిన తరువాత 1830 లో చిలీ స్థిరమైన నిరంకుశ రిపబ్లిక్‌గా అవతరించింది. 19 వ శతాబ్దంలో చిలీలో మొదలై ఆర్థిక, భూభాగ అభివృద్ధి 1880 లో అరౌకేనియన్ ప్రతిఘటనతో ముగింపుకు వచ్చింది. చిలీ పసిఫిక్ యుద్ధంలో (1879-83) పెరూ, బొలీవియాలను ఓడించి ప్రస్తుత ఉత్తర భూభాగంగాన్ని విలీనం చేసుకుంది.1960 చివరిలో, 1970 ల ప్రారంభంలో దేశం తీవ్రమైన వామపక్ష, సాంప్రదాయ వాదుల రాజకీయ సంక్షోభం ఎదుర్కొంది. ఈ అభివృద్ధి 1973 లో తిరుగుబాటుగా రూపుదిద్దుకుని " సాల్వడార్ అల్లెండే " ప్రభుత్వం పడగొట్టబడి ప్రజాస్వామ్యపద్ధతిలో ఎన్నిక చేబడిన వామపక్ష ప్రభుత్వం స్థాపించబడింది. 16 ఏళ్ల సుదీర్ఘ మితవాద సైనిక నియంతృత్వం పాలనలో 3,000 మంది మరణించడం, కనిపించకుండా పోవడం జరిగింది. 1973లో ఆరంభమైన చిలియన్ ఆక్రమణ 1988 లో ఒక ప్రజాభిప్రాయం కోల్పోయిన తరువాత 1990లో తర్వాత " అగస్టో పినోచ్హేత్ " నేతృత్వంలోని పాలన ముగిసింది. 2010 వరకు అధికారంలో ఉన్న సెంటర్ లెఫ్ట్ సంకీర్ణంలో 4 మంది అధ్యక్షులు అధ్యక్షపీఠం అధిరోహించారు.
పేరువెనుక చరిత్ర
చిలీ పదానికి పలు కారణాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి.17వ శతాబ్ధానికి చెందిన స్పెయిన్ చరిత్రకారుడు " డియాగో డీ రొసాలెస్ " ఇంకాలు " అకొంకాక్వా " లోయను చిలి అని పిలిచేవారు. పికంచె గిరిజన జాతి నాయకుడు ఈ ప్రాంతాన్ని " టిలి " అని పేర్కొన్నాడు. టిలీ అనే పదం రూపాంతరం చెంది ఇంకాల చేత చిలీ అని పిలువబడింది అని వివరించాడు. ఇంకాలు ఈప్రాంతాన్ని 15వ శతాబ్దం లో పాలించారు. ఇతర అధ్యయనాలు పెరూ లోని కాస్మా లోయలో ఉన్న " చిలీ " నగరం పేరును ఇలాగే అకాంక్వా లోయకు వర్తింపజేసారని వివరిస్తున్నాయి. మరికొన్ని అధ్యయనాలు స్థానిక అమెరికన్ల నుండి చిలీ పేరు వచ్చిందని భావిస్తున్నారు. స్థానిక్ అమెరికన్ల భాషలో చిలీ అంటే " భూమి చివరి భాగం " లేక " సీ గుల్స్ " అని అర్ధం. మాపుచే పదం " చిల్లి " అంటే భూమి చివరి భాగం అని అర్ధం. క్యుచుయా భాషలో " చిరి " అంటే " చలి " అని అర్ధం. లేక త్చిలి అంటే " మంచు " అని అర్ధం. లేక " భూమి లోతైన కేంద్రం " అని అర్ధం. మరొక కథనం " చిల్లి " చీలె-చీలె " పదానికి కుదింపు అని వివరిస్తుంది.మాపుచే భాషలో చీలె-చీలే అనే పదం " ట్రిలె " పదానికి వర్తిస్తుంది. స్పెయిన్‌కు చెందిన అన్వేషకులు పెరూ అనే పేరును ఇంకాల ద్వారా విన్నారు. 1535-36లో " డియెగో డి అల్మాగ్ " మొదటి అన్వేషణ యాత్రలో ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు ఈ ప్రాంతాన్ని " మెన్ ఆఫ్ చిల్లి " అని పిలిచారు. అల్మాగ్రో చివరిగా ఈప్రంతానికి " చిలె " అని నిర్ణయించాడు. 1900 వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆంగ్లేయులు " చిలీ " అని పిలిచారు.
ఆరంభకాల చరిత్ర
మోంటే వర్డే ప్రాంతంలో లభించిన రాతి పనిముట్లు ఆధారంగా ఇక్కడ 18,500 సంవత్సరాల పూర్వం నుండి మానవులు నివసించారని భావిస్తున్నారు. 10,000 సంవత్సరాలకు పూర్వం ప్రస్తుత చిలీ ప్రాంతంలో ఉన్న సారవంతనైన లోయలు, సముద్రతీర ప్రాంతాలకు స్థానిక అమెరికన్లు వలస వచ్చి స్థిరపడ్డారు. మానవ ఆవాసాల నివాససముదాయాల సాక్ష్యాధారాలు చిలీలోని మోంటే వర్డే, క్యూవా డెల్ మిల్డన్, ది పలి అయికే క్రేటర్స్, ఇవాట్యూబ్ ప్రాంతాలలో లభిస్తున్నాయి. ఇంకాలు ప్రస్తుత ఉత్తర చిలీ ప్రాంతం వరకు సామ్రాజ్య విస్తరణ చేసారు. మపుచే (స్పానియర్డ్లు వీరిని అరౌకేనియన్లు అంటారు) ప్రజలు పాలనావ్యస్థ పటిష్ఠంగా లేనప్పటికీ ఇంకాల సామ్రాజ్యవిస్తరణను విజయవంతంగా అడ్డుకున్నారు. వారు " సపా ఇంకా ట్యూపాక్ యుపాంక్యూ "ను ఆయన సైన్యంతో పోరాడారు. " మౌలే యుద్ధం " ఫలితంగా ఇంకా ఆక్రమణలు మైలే నది ప్రాంతం వద్ద ఆగిపోయాయి.
స్పానిష్ కాలనైజేషన్
1520 లో భూగోళాన్ని చుట్టిరావడానికి ప్రయత్నించిన సమయంలో " ఫెర్డినాండ్ మాజెల్లాన్ " (ఇప్పుడు ఆయన గౌరవార్ధం ఈప్రాంతానికి " మగెల్లాన్ స్ట్రెయిట్ " అని పేరు పెట్టారు) దక్షిణ పాసేజ్ ప్రాంతాన్ని కనుగొన్నాడు. యురేపియన్లు ఈ ప్రాంతంలో పాదం మోపిన మొదటి సంఘటన ఇదే. చిలీకు చేరుకున్న తదుపరి యూరోపియన్లు స్పానిష్ అన్వేషకులైన " డియాగో డి అల్మాగ్రో ", అతని బృందం. వీరూ పెరు నుండి బయలుదేరి 1535 లో బంగారం కొరకు ఇక్కడకు చేరుకున్నారు. స్పానిష్ ప్రధానంగా స్లాష్-అండ్-బర్న్ వ్యవసాయం, వేట ద్వారా తమకు జీవనోపాధిగా గడుపుతున్న వివిధ సంస్కృతులను కలుసుకున్నారు. 1540లో చిలీలో యురేపియన్ల ఆక్రమణ మొదలైంది. ఈ ఆక్రమణకు 1541 ఫిబ్రవరి 12న " శాంటియాగో నగరాన్ని " స్థాపించిన " ఫ్రాన్సిస్కో పిజారో " లెఫ్టినెంట్లలో ఒకరైన " పెడ్రో డే వల్డివియా " నాయకత్వం వహించాడు. అయినప్పటికీ స్పెయిన్ వారు వారు వెతుకుతున్న విస్తృతమైన బంగారం, వెండి నిల్వలు ఈప్రాంతంలో కనుగొనలేక పోయారు. చిలీ కేంద్రప్రాంత లోయలలో వ్యవసాయ యోగ్యమైన సారవంతమైన భూమిని వారు గుర్తించారు. ఇలా చిలీ " స్పానిష్ సామ్రాజ్యం " లో భాగమైంది.
స్పెయిన్ ఆక్రమణ నిదానంగా క్రమానుసారం జరిగింది. యూరోపియన్లు తరచుగా స్థానికుల అడ్డగింతలతో వెనుకడుగు వేస్తూ ముందుకు కొనసాగారు. 1553 లో ప్రారంభమైన బృహత్తరమైన మపుచియా తిరుగుబాటు కారణంగా వల్డివియా మరణం, కాలనీ ప్రధాన స్థావరాలు నాశనం చేయబడ్డాయి. 1598 లో, 1655 లో తరువాతి ప్రధాన దాడులు జరిగాయి. ప్రతిసారీ మాపుచే, ఇతర స్థానిక సమూహాలు తిరుగుబాటులో పాల్గొన్నాయి. కాలనీ పాలన ఉత్తరసరిహద్దుకు పరిమితమైంది. 1683 లో స్పానిష్ సామ్రాజ్యం బానిసత్వం రద్దుచేసింది. రాజ్యాంగ నిషేధాలు ఉన్నప్పటికీ, నిరంతర వలసవాద జోక్యం కారణంగా సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి. ఉత్తరభూభాగంలో ఎడారి దక్షిణభూభాగంలో మాపుచే, తూర్పు భూభాగంలో అండీస్ పర్వతాలు, పశ్చిమంలో మహాసముద్రం వంటి ప్రత్యేకతతో చిలీ స్పానిష్ అమెరికాలో అత్యంత కేంద్రీకృత, ఏకీకృత కాలనీల్లో ఒకటిగా మారింది. సరిహద్దు గారెసన్‌గా పనిచేయడంతో కాలనీ మపుచే, స్పెయిన్ యూరోపియన్ శత్రువులు (ముఖ్యంగా బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం బ్రిటీష్, డచ్) ల అక్రమంగా దాడులకు గురైంది. మాపుచేలతో పాటు బుకానీర్స్, ఇంగ్లీష్ సాహసికులు కాలనీకి బెదిరిపుగా మారారు. కాల్గరీ యొక్క ప్రధాన 1578లో కాలనీ ప్రధాన నౌకాశ్రయం " సర్ ఫ్రాన్సిస్ డ్రేక్ " నాయకత్వంలో వల్పరైసో నౌకాశ్రయం మీద దాడి జరిగింది.చేసిన యొక్క దాడి ద్వారా చూపబడింది. చిలీలో అమెరికా ఖండాలలో అతిపెద్ద సైన్యాల్లో ఒకటిగా గుర్తించబడింది. స్పానిష్ స్వాధీన భూభాగాలలో, పెరూ వైశ్రాయిలిటీలో అత్యంత సైనికీకరణ చేయబడిన ప్రాంతంగా ఒకటిగా ఉంది.
1777, 1778 మధ్యకాలంలో అగస్టిన్ డి జార్యూగి ప్రభుత్వం మొట్టమొదటి జనాభా గణాంకాల సేకరణ నిర్వహించింది. గణాంకాల ఆధారంగా చిలీ జనసంఖ్య 259,646. వీరిలో 73.5% యూరోపియన్ సంతతికి చెందిన ప్రజలు (లాటిన్ అమెరికాకు చెందిన శ్వేతజాతీయులు), 7.9% మేస్టిజో, 8.6%, స్థానిక అమెరికన్లు, 9.8% నల్లజాతీయులు ఉన్నారు. 1784 లో " చిలీ గవర్నర్ " ఫ్రాన్సిస్కో హుర్టోడో" నిర్వహించిన జనాభా గణన ఆధారంగా జనసంఖ్య 26,703.వీరిలో 64.4% శ్వేతజాతీయులు, 33.5% స్థానికులు ఉన్నారు.
1812 లో " మౌలే నది " దక్షిణప్రాంతంలో " కన్సెపిసియాన్ " జనాభా నిర్వహించిన జనగణనలో చిలీ నివాసితులు, స్థానికప్రజలు చేర్చబడ లేదు. జనసంఖ్య 210,567. వీరిలో 86.1% " స్పానిష్ చిలియన్ " లేదా యూరోపియన్ సంతతివారు 10% స్థానిక ప్రజలు, 3.7% మంది పురుషులు నల్లజాతీయులు, ములాట్టేలు ఉన్నారు.
స్వతంత్రం, దేశనిర్మాణం
1808 లో " మొదటి నెపోలియన్‌ స్పానిష్ సామ్రాజ్యం సింహాసనం అధిష్ఠించిన తరువాత అతని సోదరుడు జోసెఫ్ బొనపార్టీ " చిలియన్ స్వంతత్రపోరాటం " ఎదుర్కొన్నాడు. 1810 సెప్టెంబరులో పదవీచ్యుతుడైన రాజుకుటుంబ వారసుడు " ఫెర్డినాండ్" జాతీయ సైనికాధికారి చిలీని స్పానిష్ రాచరికంలో స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన సైనికపాలిత దేశంగా ప్రకటించాడు. చిలీలో ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబరు 18 న ఈ రోజును ఫియస్టాస్ పాట్రియాస్ (చిలీ)గా జరుపుకుంటుంది.
ఈ సంఘటనల తరువాత " జోస్ మిగ్యూల్ క్య్రేరా " (అత్యంత ప్రసిద్ధ దేశభక్తులలో ఒకరు), అతని ఇద్దరు సోదరులు " జువాన్ జోస్ ", " లూయిస్ కరేరే " ఆధ్వర్యంలో పూర్తి స్వాతంత్ర్యం కోసం ఉద్యమం విస్తృతస్థాయిలో ప్రారంభించాడు.అతిత్వరలో ఆయనకు అనేక అనుయాయుల మద్దతు లభించింది.స్పెయిన్ " రికాంక్విస్టా (స్పెయిన్) " పేరుతో చిలీలో తమపాలన పునఃస్థాపించడానికి ప్రయత్నించింది. సుదీర్ఘకాలం సాగిన పోరాటంలో మద్యలో కర్రారే ప్రభుత్వాన్ని ఎదిరిస్తూ బెర్నార్డో ఓ'కిగ్గిన్ పోరాటం జరిగింది.
1817 వరకు యుద్ధం నిర,తరాయంగా కొనసాగింది. అర్జెంటీనాలో జైలులో ఉన్న కార్రెరాతో " అర్జెంటీనా స్వాతంత్ర్య యుద్ధం " నాయకుడైన " ఓ'హిగ్నిస్ ", యాంటీ-కారెరా కోహర్ట్ " జోస్ డి శాన్ మార్టిన్ " సైన్యం (" ఆర్మీ ఆఫ్ ది ఆండీస్ ") చిలీలో అండీస్ పర్వతాలను దాటి చిలీలో ప్రవేశించి స్పెయిన్ రాజరికప్రతినిధులను ఓడించారు.1818 ఫిబ్రవరి 12 న " చిలీ స్వతంత్ర ప్రకటన " చేయబడింది. రాజకీయ తిరుగుబాటు కొద్దిగా సామాజిక మార్పును తెచ్చిపెట్టింది. అయినప్పటికీ 19 వ శతాబ్దపు చిలీ సమాజంలో వలసవాద సామాజిక వ్యవస్థ స్వరూపం నిలిచి ఉంది. కుటుంబం రాజకీయాలు, రోమన్ క్యాథలిక్ చర్చ్ సమాజాన్ని చాలా ప్రభావితం చేయాయి. చివరకు బలమైన అధ్యక్ష పదవిని ఆవిర్భవించినప్పటికీ సంపన్న భూస్వాములు శక్తివంతవంతమైన వ్యవస్థగా నిలిచింది.
చిలీ నెమ్మదిగా దాని ప్రభావాన్ని విస్తరించేందుకు, దాని సరిహద్దులను స్థాపించడానికి ప్రారంభించింది. 1826లో టాంటౌకో ఒప్పందం తరువాత చిలీ ద్వీపసమూహాం దేశంలో విలీనం చేయబడింది. చానరిసిల్లో వెండి ధాతువును కనుగొన్న కారణంగా విప్లవాత్మకైన ఆర్థిఅభివృద్ధి ప్రారంభమైంది, " వల్పరైసో పోర్ట్ "వ్యాపారం అభివృద్ధి పెరూతో పసిఫిక్‌ సముద్రపు ఆధిపత్యంపై వివాదానికి దారితీసింది. అదే సమయంలో .1848 లో దక్షిణ ప్రాంతంలోని అరూన్నియ చొరబాటు తీవ్రతరం చేయడం, వల్డివియా, ఓస్రోన్ , లాన్క్విహ్యూలో జర్మన్ వలసలకు వ్యతిరేకంగా దక్షిణ చిలీలోని సార్వభౌమాధికారాన్ని బలోపేతం చేయటానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. 1843లో " జాన్ విలియమ్స్ విల్సన్ " ఆధ్వర్యంలో " షూనెర్ అన్కుద్ " మగల్లెన్స్ ప్రాంతంలో బుల్నెస్ కోట నిర్మించబడింది. ఆసమయంలో బొలీవియా ఆధీనంలో ఉన్న అంటోఫాగస్టా ప్రాంతాన్ని బొలీవియా ప్రజలతో నింపడం ప్రారంభమైంది.
19 వ శతాబ్దం చివరినాటికి శాంటియాగోలో ప్రభుత్వం దక్షిణ ప్రాంతంలోని అరౌకానియాను ఆక్రమించుకుని తన స్థానంను ఏకీకృతం చేసింది. చిలీ, అర్జెంటీనా మధ్య కుదిరిన సరిహద్దు ఒప్పందం 1881లో మాగెల్లాన్ జలసంధిపై చిలీ సార్వభౌమత్వాన్ని నిర్ధారించింది. (1879-83) మద్య పెరూ, బొలీవియా కొనసాగిన పసిఫిక్ యుద్ధం ఫలితంగా చిలీ భూభాగాన్ని ఉత్తరాన విస్తరించి పసిఫిక్ ప్రాంతానికి బొలీవియా ప్రవేశాన్ని తొలగించి విలువైన " కాలిచ్ ఖనిజ " (నైట్రేట్) నిక్షేపాలు స్వంతం చేసుకుంది.ఇది దురుపయోగం చేయబడి జాతీయసంపద దోపిడీకి దారి తీసింది.1870 నాటికి చిలీ దక్షిణ అమెరికా దేశాలలో అధిక ఆదాయం కలిగిన దేశాలలో ఒకటిగా నిలిచిం " 1891 చిలియన్ అంతర్యుద్ధం యుద్ధం " అధ్యక్షుడు, కాంగ్రెస్ మధ్య అధికార పునఃపంపిణీ చేయబడిన సందర్భంలో చిలీలో పార్లమెంటరీ శైలి ప్రజాస్వామ్యాన్ని స్థాపించింది. అయినప్పటికీ అంతర్యుద్ధం స్థానిక పరిశ్రమల అభివృద్దికి, శక్తివంతమైన చిలీ బ్యాంకింగ్‌కు, విదేశీ పెట్టుబడిదారులతో బలమైన సంబంధాలు కలిగిన హౌస్ ఆఫ్ ఎడ్వర్డ్స్ అభివృద్ధికి అనుకూలంగా ఉంది. కొద్దికాలం తర్వాత అర్జెంటీనాతో మొదలైన ఆయుధపోటీ చివరికి ఇరుదేశాల మద్య యుద్ధానికి దారితీసింది.
20వ శతాబ్ధం
చిలీ ఆర్థిక వ్యవస్థ పాక్షికంగా పరిపాలన అధికారంకలిగిన వ్యక్తుల ప్రయోజనాలను కాపాడడానికి ముఖ్యత్వం ఇచ్చి ఆర్ధిక వ్యవస్థ కలుషితం అయింది. 1920 ల నాటికి అభివృద్ధి చెందుతున్న మధ్యతరగతి, శ్రానికవర్గ తరగతులకు చెందిన ప్రజలు శక్తివంతులై సంస్కరణవాద అధ్యక్షుడైన " ఆర్టురో అలెశాండ్రి " ఎన్నుకోవడంలో విజయం సాధించారు. ఆయన కార్యక్రమాలను సాంప్రదాయిక కాంగ్రెస్ నీరుగార్చింది. 1920 లలో బలమైన ప్రజా మద్దతుతో మార్క్సిజం సమూహాలు ఏర్పడ్డాయి. 1924 లో జనరల్ లూయిస్ అల్టామిరానో నాయకత్వంలో జరిగిన సైనిక తిరుగుబాటు కారణంగా మొదలైన రాజకీయ అస్థిరత 1932 వరకు కొనసాగింది ఆ కాలంలో అధికారంలో ఉన్న పది ప్రభుత్వాలలో దీర్ఘకాలం కొనసాగిన జనరల్ " కార్లోస్ ఐబనీజ్ డెల్ కాంపో " ప్రభుత్వం 1925 లో, 1927-1931మధ్యకాలం అధికారం స్వంతం చేసుకుని నియంతృత్వ పాలన సాగించినప్పటికీ మిగిలిన లాటిన్ అమెరికాదేశాల సైనిక ప్రభుత్వాలలో ఉన్న అవినీతి ఇక్కడలేదు. ప్రజాస్వామ్యంగా ఎన్నికయిన వారసుడికి అధికారాన్ని విడిచిపెట్టినపుడు ఇబనేజ్ డెల్ కాంపో తన అస్పష్టమైన స్వభావం, తరచుగా మారే స్వభావం ఉన్నప్పటికీ జనాభాలో గణించతగిన మందిలో అనుకూలమైన రాజకీయవేత్తగా ముప్పై సంవత్సరాల కంటే అధిక కాలం తగినంత గౌరవం పొందాడు.1932 లో రాజ్యాంగ పాలన పునరుద్ధరించబడినప్పుడు ఒక బలమైన మధ్య తరగతి పార్టీ, రాడికల్స్ ఉద్భవించాయి.అవి రాబోయే 20 ఏళ్లుగా సంకీర్ణ ప్రభుత్వాలలో కీలక శక్తిగా మారాయి. రాష్ట్రం ఆర్థిక వ్యవస్థలో రాడికల్ పార్టీ ఆధిపత్యం (1932-52)మద్య కాలంలో తగిన పాత్రను పోషించింది.1952 లో ఓటర్లు ఇబనేజ్ డెల్ కాంపోను మరో ఆరు స0వత్సరాల సమయం కార్యాలయానికి తిరిగి తీసుకువచ్చారు. " జార్జ్ అలెస్సాండ్రి " 1958 లో ఐబనేజ్ డెల్ కాంపోను విజయంసాధించి అయ్యి చిలీ సంప్రదాయవాదాన్ని మరొకసారి సంప్రదాయవాదానికి తిరిగి పదవీ వైభవం కలిగించాడు.
చిలీ అధ్యక్ష ఎన్నికలు (1964)లలో క్రిస్టియన్ డెమొక్రాట్ " ఎడ్యూర్డో " అమోఘమైన మెజారిటీతో విజయం సాధించడంతో సంస్కరణలు ప్రారంభం అయ్యాయి. "రివల్యూషన్ ఇన్ లిబర్టీ" అనే నినాదంతో స్వేచ్ఛాయుతమైన పరిపాలన సాంఘిక, ఆర్థిక కార్యక్రమాలు, ప్రత్యేకించి విద్య, గృహ, వ్యవసాయ సంస్ధలలో గ్రామీణ సంఘం,కార్మిక సంఘం ఏర్పాటుచేయబడ్డాయి. అయితే 1967 నాటికి ఫ్రెయి వామపక్షాల నుండి వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్నాడు. ఆయన సంస్కరణలు సరిపోవని వామపక్షాలు భావించగా సంప్రదాయ వాదులు అవి అధికమని భావించారు. అతని పదవీకాలంలో ఫ్రెయి తన పార్టీ ప్రతిష్ఠాత్మక లక్ష్యాలను పూర్తిగా సాధించలేదు.
1970 ఎన్నికలలో " సోవియట్ పార్టీ ఆఫ్ చిలీ " సెనేటర్ సాల్వడార్ అలెండే " (అప్పుడు "పాపులర్ యూనిటీ (చిలీ) " సంకీర్ణంలో కమ్యూనిస్ట్లు, రాడికల్స్, సోషల్ -డెమోక్రాట్లు, అసమ్మతి క్రిస్టియన్ డెమొక్రాట్లు, పాపులర్ యూనివర్సిటీ యాక్షన్ మూవ్మెంట్, ఇండిపెండెంట్ పాపులర్ యాక్షన్) పాక్షిక మెజారిటీతో విజయం సాధించాడు.
1972 లో ఆరంభమైన ఆర్థిక మాంద్యం, మూలధన ప్రైవేటు పెట్టుబడులను పతనం చేసింది. అలెన్డే సామ్యవాద కార్యక్రమమునకు ప్రతిస్పందనగా బ్యాంకు డిపాజిట్లను ఉపసంహరించుకుంది. ఉత్పత్తి పడిపోయింది, నిరుద్యోగం పెరిగింది. అల్లెండే నివారణ చర్యలలో భాగంగా ధరల ప్రతిష్టంభన, వేతన పెంపుదల, పన్ను సంస్కరణలు, వినియోగదారుల ఖర్చులను పెంచడం, దిగుమతులను పునఃపంపిణీ చేయడం వంటి చర్యలను చేపట్టింది. ప్రభుత్వ - ప్రైవే ఉద్యోగాలు నిరుద్యోగసమస్యలను కొంత తగ్గించింది.
బ్యాంకింగ్ రంగం అత్యధికభాగం " జాతీయీకరణ చేయబడ్డాయి. రాగి ఉత్పత్తి, బొగ్గు, ఇనుము, కాలిచీ (ఖనిజ) (నైట్రేట్), ఉక్కు పరిశ్రమలు జాతీయం చేయబడ్డాయి. పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరిగింది, అల్లెండే పరిపాలన మొదటి సంవత్సరంలో నిరుద్యోగం పతనం అయింది. అల్లెండే కార్యక్రమాలలో ఉద్యోగుల ప్రయోజనాలు చేర్చబడ్డాయి. న్యాయవ్యవస్థ స్థానంలో " సోషలిస్ట్ లీగల్టీ " ప్రవేశపెట్టింది. బ్యాంకుల జాతీయం , పలువురిని దివాలాస్థితికి తెచ్చింది. అలాగే పాపులర్ మిలిషియస్‌ను శక్తివంతం చేసింది.
రాజ్యాంగ సవరణ రూపంలో చిలీ ప్రధాన రాగి గనుల జాతీయం చేయాలని మాజీ ప్రెసిడెంట్ ఫ్రై పాపులర్ యూనిటీ వేదికపై పిలుపు ఇచ్చారు. దీనిని కాంగ్రెస్ ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది. ఫలితంగా అల్లెండే ప్రభుత్వాన్ని వేగంగా అస్థిరపరిచేందుకు రిచర్డ్ నిక్సన్ ప్రభుత్వం చిలీలో రహస్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించింది. అదనంగా యునైటెడ్ స్టేట్స్ చిలీ మీద ఆర్థిక నిర్భంధం విధించింది. ఆర్ధిక సమస్యలను ఎదుర్కొనడానికి అల్లెండే అధికగా కరెన్సీను ముద్రించడం, బ్యాంకులకు చెల్లింపులు తగ్గించడం వంటి చర్యలు చేపట్టాడు.
రాజకీయవేత్తలు వ్యాపార సంస్థలు, ఇతర సంస్థలు, ప్రతిపక్ష మాధ్యమం, దేశీయ రాజకీయ, ఆర్థిక అస్థిరత ప్రచారం వేగవంతం చేసేందుకు దోహదపడ్డాయి. వాటిలో కొన్నింటికి యునైటెడ్ స్టేట్స్ మద్దతు ఇచ్చింది. 1973 ప్రారంభానికి ద్రవ్యోభణం నియంత్రణ పరిమితి దాటింది. ఆర్ధిక సమస్యలు కొనసాగాయి. వైద్యులు, ఉపాధ్యాయులు, ట్రక్ యజమానులు, రాగి పరిశ్రమలలో పని చేసిన శ్రామికులు, చిరు వ్యాపారులు తరచుగా సమ్మెలు చేసారు. 1973 మే 26న చిలీ సుప్రీం కోర్టు అల్లెండేస్ ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించింది.
పినొచెట్ శకం (1973–1990)
1973 చిలియన్ తిరుగుబాటు 1973 సెప్టెంబర్ 11న అల్లెండే ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టబడింది. బాంబర్ల స్క్వాడ్ అధ్యక్షభవనం మీద బాంబులు వేసింది. అల్లెండే ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. తిరుగుబాటు తరువాత హెన్రీ కిసింగర్ యు.ఎస్.అధ్యక్షుడు రిచర్డ్స్ నిక్సన్‌తో యునైటెడ్ స్టేట్స్ తిరుగుబాటుకు సహకరించించదని చెప్పాడు. " అగస్టో పినొచెట్ " నాయకత్వంలో సైనిక ప్రభుత్వం అధికారం హస్థగతం చేసుకుంది. సైనిక పాలన ఆరంభంలో మానవహక్కుల ఉల్లంఘన జరిగిందని భావించారు.1973 అక్టోబర్‌లో కనీసం 72 మంది " కారవాన్ ఆఫ్ డెత్ " ద్వారా హతమార్చబడ్డారని భావిస్తున్నారు. రెట్టింగ్ నివేదిక, వాలెచ్ కమీషన్ ఆధారంగా కానీసం 2,115 మంది హతమార్చబడ్డారని భావిస్తున్నారు. , కనీసం 27,265 మంది హింసలకు గురిచేయబడ్డారు. వీరిలో 12 సంవత్సరాలకు లోబడిన 88 మంది పిల్లలు ఉన్నారని భావిస్తున్నారు. 2011 లో చిలీ అదనంగా 9,800 బాధితులను గుర్తించింది. హత్యచేయబడిన, హింసలకు గురిచేయబడిన, ఖైదుచేయబడిన మొత్తం ప్రజలసంఖ్య 40,018 ఉంటుందని అంచనా. నిందితులతో నింపబడిన జాతీయ స్టేడియంలో హింసించిన, చంపిన వారిలో ఒకరు అంతర్జాతీయంగా కవి-గాయకుడు " విక్టర్ జరా " ఒకరు. ఈ స్టేడియానికి 2003 లో " జార " గా పేరు మార్చారు.
ప్రభుత్వం ఆర్థిక-మంత్రిగా " హెర్నాన్ బుచీ "తో సంస్కరణలను ప్రారంభించింది. చిలీ " స్వేచ్ఛా మార్కెట్ ఆర్థికవ్యవస్థ " వైపు మళ్ళించబడింది. అది దేశీయ, విదేశీ ప్రైవేట్ పెట్టుబడుల అభివృద్ధికి దారితీసింది. అయినప్పటికీ రాగిపరిశ్రమ, ఇతర ప్రధానమైన ఖనిజ వనరులు పోటీకి తెరవబడలేదు. 1988 అక్టోబర్ 5 న చిలీ జాతీయ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో " పినోహెట్ " రెండవ దఫా ఎనిమిది సంవత్సరాల కాలం అధ్యక్షుడిగా నియామకం ప్రతిపాదన అనుకూలంగా 44% వ్యతిరేకంగా 56% మద్దతు కారణంగా నిరాకరించబడింది. లభించింది. (44% వ్యతిరేకంగా 44%) తిరస్కరించబడింది. 1989 డిసెంబర్ 14న చిలీలు ద్విసభల కాంగ్రెస్ సభ్యుల మెజారిటీ ఓట్లతో కొత్త అధ్యక్షుడు కాంగ్రెస్ సభ్యుల మెజారిటీతో ఎన్నికయ్యాడు. 17 రాజకీయ పార్టీల సంకీర్ణ అభ్యర్థి క్రిస్టియన్ డెమొక్రాట్‌కు చెందిన " ప్యాట్రిసియో అయిల్విన్ " సంపూర్ణ మెజారిటీ ఓట్లను (55%) అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. 1990 నుండి 1944 వరకు సాగిన అధ్యక్షుడు అయిల్విన్ పాలనాకాలం చిలీ పరిపవర్తనా శకంగా గుర్తించబడింది. 1993 డిసెంబర్‌ ఎన్నికలలో క్రిస్టియన్ డెమొక్రటిక్ పార్టీకి చెందిన, మాజీ అధ్యక్షుడు ఎడుయార్డో ఫ్రెయిమొంటాల్వా కుమారుడు అయిన " ఎడుయార్డో ఫ్రెయి రూయిజ్ - టాగ్లే " నాయకత్వంలో సంకీర్ణం 58% మెజారిటీతో విజయం సాధించింది.
21వ శతాబ్ధం
2000 లో సోషలిస్ట్ " రికార్డో లాగోస్ "తో రూయిజ్ - టాగిల్ అధ్యక్షుడయ్యాడు. ఇతను అపూర్వమైన " చిలీ అధ్యక్ష ఎన్నికలు 1999-2000 " ద్వారా వామపక్ష సంకీర్ణానికి చెందిన జోక్విన్ లావిన్‌ను ఎదిరించి విజయం సాధించాడు. 2006 జనవరి ఎన్నికలలో చిలీ మొదటిసారిగా " మైచెల్లె బాచెలెట్ జెరియా " మహిళా అధ్యక్షురాలు ఎన్నిక చేయబడింది. ఆమె నేషనల్ రెన్యూవల్ పార్టీకి చెందిన " సెబస్టిన్ పినెరా " ను ఓడించి విజయం సాధించింది.ఆమె పాలన మరొక నాలుగు సంవత్సరాల కాలం పొడిగించబడింది.
2010 జనవరి ఎన్నికలలో " చిలీ అధ్యక్షుడి ఎన్నిక (2009-2010)" లో చిలియన్లు " సెబాస్టియన్ పిన్నరా " ను 20 సంవత్సరాల తరువాత మొదటి వామపక్ష అధ్యక్షునిగా ఎన్నుకున్నారు. ఆయన మాజీ అధ్యక్షుడు " ఎడ్వర్డో ఫ్రై రూయిజ్-టగ్లే '' ఓడించి బాచెలెట్ తరువాత నాలుగు సంవత్సరాల పదవీకాలం కొనసాగించాడు. పదవీకాల పరిమితుల కారణంగా " సెబాస్టియన్ పిన్నరా" 2013 లో జరిగిన ఎన్నికలో అధ్యక్షపదవికి పోటీచేయలేదు. అతని పదవీ కాలం మార్చిలో ముగిసింది తరువాత " మిచెల్ బచెలెట్ " కార్యాలయానికి తిరిగి వచ్చింది.
2010 ఫిబ్రవరి 27న చిలీలో రిక్టర్ స్కేలులో 8.8 " 2010 చిలీ భూకంపం " సంభవించింది. ఇది ఆ సమయంలో అప్పటివరకు సంభవించిన భూకంపాలలో అంతర్జాతీయంగా ఐదవ స్థానంలో ఉంది.భూకంపం కారణంగా 500 కంటే ఎక్కువ మంది మరణించారు. తరువాత సంభవించిన సునామి కారణంగా ఒక మిలియన్ మంది ప్రజలు తమ ఇళ్లను కోల్పోయారు. భూకంపం తరువాత కూడా అనేకమార్లు అఘాతాలు సంభవించాయి. ఈ సంఘటనలలో మొత్తం 15-30 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్ల నష్టం (చిలీ మొత్తం ఉత్పత్తిలో 10-15%) సంభవించింది. 2010 ఆగస్టు 5న " అటాకమ ఎడారి "లోని " శాన్ జోస్ రాగి, బంగారు గని " వద్ద యాక్సెస్ సొరంగం కూలిపోయి 700 మీ లోతున భూమిక్రింద 33 మంది శ్రామికులు గనిలో చిక్కుకు పోయిన సందర్భంలో గనులలో చిక్కుకున్న 33 మంది శ్రామికులను రక్షించడంలో చిలీ సాధించిన విజయం ప్రపంచదృష్టిని ఆకర్షించింది.చిలీ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన రెక్యూ బృందం ఘటనా స్థలానికి 17 రోజుల అనంతరం చేరుకున్నారు. మొత్తం 33 మంది గని శ్రామికులు రెండు మాసాల తరువాత 2010 అక్టోబర్ 13న ఉపరితలానికి చేర్చబడ్డారు. ఈ కార్యక్రమం దాదాపు 24 గంటలపాటు దూరదర్శన్‌లో ప్రత్యక్షప్రసారం చేయబడింది.
భౌగోళికం
దక్షిణ అమెరికాలో పొడవైన, సన్నని సముద్రతీరం ఉన్న చిలీ ఆండెస్ ప్రత్వాల పశ్చిమభాగం వైపు ఉంది. ఉత్తరం నుండి దక్షిణం పొడవు 4300 కి.మీ. దేశంలో అత్యంత వెడల్పైన ప్రాంతం వెడల్పు 350కి.మీ. ఉంది. దేశం వైవిధ్యమైన భౌగోళిక, నైసర్గిక స్వరూపం కలిగి ఉంది.దేశవైశాల్యం 7,56,950756950 km2 చిలీ " పసిఫిక్ రింగ్ ఆఫ్ ఫైర్ " లో భాగంగా ఉంది. దేశంలో అంతర్భాగంగా ఉన్న పసిఫిక్ ద్వీపాలు, అంటార్కిటికా జలభాగం ఈ పసిఫిక్ రింగ్ ఆఫ్ ఫైర్‌కు వెలుపల ఉంది. చిలీ 17-56 డిగ్రీల దక్షిణ అక్షాంశం, 66-75 డిగ్రీల పశ్చిమ రేఖాంశంలో ఉంది.ఉత్తర-దక్షిణాలుగా పొడవైన దేశాలలో చిలీ ఒకటి. ప్రధాన భూభాగం మాత్రమే ఉత్తర దక్షిణాలుగా విస్తరించి ఉంది. తూర్పు పశ్చిమాలుగా ఇరుకుగా ఉండే దేశాలలో చిలీకి మాత్రమే ప్రత్యేకత ఉంది.ఉత్తర దక్షిణాలు అధికంగా విస్తరించి ఉన్న ఇతర దేశాలలో బ్రెజిల్,రష్యా,కెనడా, యునైటెడ్ స్టేట్స్ దేశాలు ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ ఇవి తూర్పు పడమరలుగా అధికంగా వెడల్పు కలిగి ఉన్నాయి.1250000 km2చీలీలో అంటార్కిటికా జలభాగం భాగంగా ఉంది. అయినప్పటికీ " అటార్కిటిక్ ఒప్పందం " మీద చిలీ సంతకం చేసిన తరువాత అంటార్కిటిక జలభాగం మీద చిలీ హక్కులు వివాదాలమద్య చిక్కుకున్నాయి. భౌగోళికంగా ప్రంపంచపు దక్షిణకొనలో ఉంది. చిలీ నియంత్రణలో ఈస్టర్ ద్వీపం, సాలా య గోమెజ్ ద్వీపం పాలినేషియా తూర్పున ఉన్న ద్వీపాలు ఉన్నాయి. చిలీ 1888 లో ఈభూభాగాలను, రాబిన్సన్ క్రూసో ద్వీపం ప్రధాన భూభాగం నుండి 600కి.మీ దూరంలో ఉన్న " జువాన్ ఫెర్నాండెజ్ దీవులు " లను విలీనం చేసుకుంది. శాన్ ఆంబ్రోసియో, సాన్ ఫెలిక్స్ ప్రాంతంలోని చిన్న ద్వీపాలు కూడా చీలీ నియంత్రణలో ఉన్నాయి. అయితే ఇక్కడ కొంతమంది స్థానిక మత్స్యకారులు తాత్కాలికంగా మాత్రమే నివసిస్తారు. తీరానికి వెలుపల పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో ప్రాదేశిక జలాల్లో చిలీ హక్కులకు ఇవి ఆధారంగా ఉన్నాయి కనుక ఈ ద్వీపాలకు ప్రత్యేకత ఉంది. ఉత్తరభూభాగంలో ఉన్న అటాకమ ఎడారి అతిపెద్ద ఖనిజ సంపదను కలిగి ఉంది. ప్రధానంగా రాగి, నైట్రేట్‌లు. శాంటియాగో అంతర్భాగంగా ఉన్న సెంట్రల్ వ్యాలీలో జనసంఖ్య, వ్యవసాయ వనరులతో దేశాన్ని ఆధిపత్యం చేస్తుంది.19 వ శతాబ్దంలో చిలీ ఉత్తర , దక్షిణ ప్రాంతాలను విలీనం చేసుకున్న తరువాత ఈ ప్రాంతం చారిత్రాత్మక కేంద్రం కూడా మారింది. దక్షిణ చిలీ అడవులు, పచ్చిక భూములు, అగ్నిపర్వతాలు , సరస్సులతో సుసంపన్నంగా ఉంది. కలిగి ఉంది. దక్షిణ తీరం ఫ్జోర్డ్స్, ఇన్లెట్లు, కాలువలు, ట్విస్టింగ్ పెనిన్సులాస్, ద్వీపాలతో సంక్లిష్టంగా ఉంది. తూర్పు సరిహద్దులో ఆండీస్ పర్వతాలు ఉన్నాయి.
వాతావరణం
ఈశాన్య ద్వీపంలో " తేమతో కూడిన ఉపఉష్ణమండల వాతావరణం మధ్యలో, ప్రపంచంలోని ఎత్తైన ఎడారి అటకామ ఎడారిలో మధ్యధరా వాతావరణం, తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఆల్పైన్ టండ్రా , గ్లేసియర్స్‌తో  సముద్ర పర్యావరణం ఉంటుంది. కొప్పెన్ శీతోష్ణస్థితి వర్గీకరణ ఆధారంగా సరిహద్దులలోని చిలీ కనీసం పది ప్రధాన శీతోష్ణస్థితుల ఉపరితలాలను కలిగి ఉంది. చిలీ వాతావరణం నాలుగు సీజన్లుగా విభజించబడింది.వేసవి కాలం (డిసెంబరు నుండి ఫిబ్రవరి), శరదృతువు (మార్చి నుండి మే), శీతాకాలం (జూన్ నుండి ఆగస్టు వరకు), వసంత (సెప్టెంబరు నుండి నవంబరు) వరకు నాలుగు సీజన్లు ఉన్నాయి.
జలాశయాలు
భూభాగం లక్షణాల కారణంగా చిలీలో ప్రాంతాన్ని సాధారణంగా పొడవు తక్కువగా ఉన్న నదులు, తక్కువ ప్రవాహలు కలిగిన నదులు అధికంగా ఉన్నాయి. అవి సాధారణంగా ఆండీస్ నుండి పసిఫిక్ మహాసముద్రం వరకు విస్తరించి తూర్పు నుండి పశ్చిమదిశలో ప్రవహిస్తున్నాయి.
నార్త్ గ్రాండేలో విస్తరించి ఉన్న ఎడారి కారణంగా 440 కిలోమీటర్ల పొడవైన నది లోవా, కేవలం చిన్న ఎండోహెరిక్ ప్రవాహాలు ఉన్నాయి.
అధిక లోయలలో తడి భూభాగాలు సముద్ర మట్టానికి 4500 మీటర్ల ఎత్తులో " చుంగర సరస్సును " ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ఇది నది లాకా నదిని అలాగే లలూటా నదిని బొలీవియా పంచుకుంది.దేశం ఉత్తర మధ్యభాగంలో ప్రవహిస్తున్న పలు నదీప్రవాహాలు వ్యవసాయానికి అనుకూలంగా ఉన్నాయి.వీటిలో 75 కి.మీ. పొడవైన ఎలిక్వీ అకోంకాగు 142 కిలోమీటర్లు అకోన్కాగు, మాపో 250 కిలోమీటర్లు మాపొచొ 110 కి.మీ Mapocho, మౌలె Maule 240 కి.మీ km. వేసవి, శీతాకాల వర్షాలలో వాటి జలాలతో ఆండియన్ స్నోమెట్ నుండి ప్రవహిస్తున్నాయి. ఈ ప్రాంతంలో ప్రధాన సరస్సులలో కృత్రిమ సరస్సు రాపెల్, కోల్బున్ మాలే సరస్సు, లా లాజా సరస్సు ప్రధానమైనవి.
పర్యావరణం
చిలీ యొక్క వృక్షజాలం, జంతుజాలం చిలీ​ నిర్దిష్ట భౌగోళికస్థితి కారణంగా అధికం స్థానిక జంతుజాలం ఉంటుంది. చిలీలో ఉత్తరభూభాగంలో ఉన్న అటాకమ ఎడారి, తూర్పున అండీస్ పర్వతాలు వృక్షాలు , జంతుజాలానికి ప్రత్యేకత సంతరించుకుంది. చిలీ అపారమైన పొడవు (4300 కి.మీ.) 4300 km), ఇది మూడు వాతావరణ మండలాలుగా విభజించబడింది; ఉత్తరభూభాగం, సెంట్రల్ చిలీ , దక్షిణార్ద్ర ప్రాంతాలలోని ఎడారి రాష్ట్రాలు.
వృక్షజాలం
చిలీలోని స్థానిక వృక్షజాలం ఇతర దక్షిణ అమెరికా దేశాల వృక్షజాతుల కంటే తక్కువగా ఉంటుంది. ప్రపంచంలో పూర్తిగా ఎడారిగా ఉన్న ఉత్తర తీరప్రాంతం, కేంద్ర ప్రాంతం ఎక్కువగా వృక్షరహితంగా ఉంటాయి. అండీస్ పర్వతసానువులలో చెదురుమదురుగా ఎడారి పొదలు, గడ్డిజాతులు కనిపిస్తాయి. కేంద్ర లోయలో అనేక రకాల కాక్టస్, హార్డీ అకాసియా కావెన్, చిలీ పైన్, దక్షిణ బీహెచ్, కోపిహ్యూ (చిలీ జాతీయ పువ్వు ఉన్న ఎర్ర గంట ఆకారపు పుష్పం) ఉన్నాయి. దక్షిణ చిలీలో ఉన్న బియోబియో నది దక్షిణప్రాంతంలో అధికవర్షపాతం కారణంగా దట్టమైన అరణ్యాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ ల్యూరెల్స్, మంగోలియాస్, పలు జాతుల కోనిఫర్లు ఉన్నాయి. శీతలవాతావరణం, గాలులు దక్షిణప్రాంతాన్ని దట్టమైన వన్యప్రాంతంగా మార్చాయి. అట్లాంటిక్ చిలెలో (పటగోనియాలో)పచ్చిక మైదానాలు ఉంటాయి. చిలీ వృక్షజాతులు పొరుగున ఉన్న అర్జెంటీనా కంటే వ్యత్యాసంగా ఉంటాయి. చిలీలోని కొన్ని వృక్షజాతులు అంటార్కిటిక్ పూర్వీకతను కలిగి ఉన్నాయి. మంచు యుగంలో ఏర్పడిన " లాండ్ బ్రిడిజ్ " కొన్ని జాతులు వృక్షాలు అంటార్కిటిక్ నుండి దక్షిణప్రాంతాలకు విస్తరించడానికి అనుకూలంగా మారింది. చిలీలో 3,000 జాతుల నాచు నమోదు చేయబడింది. అయినా ఇది పూర్తి సంఖ్యకాదు.చిలీలోని పూర్తి నాచుజాతుల సంఖ్య అపరిమితంగా ఉందని భావిస్తున్నారు.ప్రపంచంలోని అన్ని నాచుజాతులలో 7% చిలీలో కనిపిస్తున్నాయని భావిస్తున్నారు. ప్రస్తుతం లభిస్తున్న సమాచారం స్వల్పమైనప్పటికీ అధికసమాచారం కొరకు మొదటి ప్రయత్నాలు ప్రారంభం అయింది.
జంతుజాలం
చిలీ భౌగోళికమైన ఏకాంతం చట్టవిరుద్ధ జీవితం, వలసలను పరిమితం చేసింది. అందువలన ప్రత్యేకంగా దక్షిణ అమెరికన్ జంతువులలో కొన్ని మాత్రమే ఇక్కడ కనుగొనబడ్డాయి. పెద్ద క్షీరదాల్లో ప్యూమా (కౌగర్) లామా-లాంటి గ్వానాకో, నక్కలు లాంటి దక్షిణ అమెరికన్ గ్రే ఫాక్స్ (చిల్లా) మొదలైనవి ఉన్నాయి. అటవీ ప్రాంతంలో, అనేక రకాల మార్సుపుయల్లు, పుడు పుడు అని పిలువబడే చిన్న జింక కనుగొనబడ్డాయి. చిన్న పక్షులు అనేక జాతులు ఉన్నాయి కానీ చాలా సాధారణ లాటిన్ అమెరికన్ దేశాలలో కనిపించే పెద్ద పక్షులు ఎక్కువగా లేవు. స్థానికజాతులకు చెందిన కొన్ని మంచినీటి చేపలు ఉన్నాయి. అండియన్ సరస్సులలో ఉత్తర అమెరికా ట్రౌట్‌ విజయవంతంగా ప్రవేశపెట్టారు. సమీపంలో హుమ్బోల్ట్ కర్రెంట్ ఉన్న కారణంగా చేపలు, సముద్ర జీవుల ఇతర ఆకృతులతో సముద్ర జీవులు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. వీటిలో అనేక పెంగ్విన్లతో సహా నీటి వనరుల జాతులకు చెందిన వాటర్ ఫౌల్ వంటి సముద్రపు పక్షులకు మద్దతునిస్తాయి. తిమింగలాలు పుష్కలంగా ఉంటాయి. ఈ ప్రాంతంలో ఆరు రకాల సీల్స్ కనిపిస్తాయి.
నైసర్గికం
251 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం పాలియోజోయిక్  చివరలో చిన్  గోండ్వానాలో భాగంగా ఉంది. దక్షిణ అమెరికా పలకల మధ్య జరిగిన ఘర్షణ కారణంగా 66 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం మెసోజోయిక్ చివరలో పెరిగిన సముద్రపుఘర్షణ ఫలితంగా అండీస్ పర్వతాలు ఏర్పడ్డాయి. శిలల మడత కారణంగా లక్షలాది సంవత్సరాలు పూర్వం ఈ భూభాగం రూపుదిద్దుకుంది.
ఈభూభాగం చిలీ సరిహద్దులను దాటి విస్తరింది. చిలీలోని భూభాగంలో 80% వరకు రెండు పర్వత శ్రేణులచే ఆక్రమితమై ఉంది. ఆండెస్ పర్వత తూర్పు సరిహద్దులో బొలీవియా, అర్జెంటీనా ఉన్నాయి.దేశంలోని ఆల్టన్ 18 (6891.3 మీ) " నెవాడో ఓజోస్ డెల్ సలోడో "లో భాగంగా ఉంది.ఆల్టన్ ప్రపంచంలో అత్యున్నత అగ్నిపర్వతంగా గుర్తించబడుతుంది. అటకామ ప్రాంతంలో, తీరప్రాంతంలో ఉన్న తక్కువ ఎత్తైన పశ్చిమ-ఆండెస్ ఉంది. ఈపర్వతశ్రేణిలోఉన్న అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం (3114 మీటర్ల పొడవు) ఉన్న వికునమా మక్కెన్నా కొండ ఈప్రాంతంలో ఉంది. సియెర్రా వికునా మాకెన్నాకు దక్షిణంలో " అంటోఫాగస్టా రీజియన్ "కు ఉంది. తీరప్రాంత పర్వతాలలో పసిఫిక్ తీర ప్రాంతమైదానాలు ఉన్నాయి.విభిన్నమైన పొడవు కలిగిన ఈ మైదానాలు  పెద్ద నౌకాశ్రయాలు, సముద్రతీర పట్టణాలు ఏర్పడాడానికి అనుకూలంగా ఉన్నాయి. అండీస్ యొక్క తూర్పు ప్రాంతంలో పటాగోనియన్ సోపానాలు, మాగెల్లాన్ ఆల్టిప్లానో పునా డి అటాకమా వంటి అత్యంత ఎత్తైన పర్వత శ్రేణులలో ఉండే పీఠభూములు అధికంగా ఉన్నాయి.
దేశంలోని ఉత్తర సరిహద్దుల మద్య " ఫార్ నార్త్ (చిలీ )" ఉంది. దేశంలోని అటాకామ ఎడారి ప్రపంచంలో అత్యంత శుష్కత కలిగిన ఎడారిగా గుర్తించబడుతుంది. పంపా డెల్ టమరుగల్ అని పిలువబడే ప్రదేశంలో ఉద్భవించిన ప్రవాహాలచే ఎడారి విభజించబడుతూ ఉంది.రెండు భాగాలుగా విభజించబడుతున్న ఆండీస్ తూర్పుదిశలో బొలివియా ఉంది. ఇక్కడ అధిక ఎత్తులో ఉండే అగ్నిపర్వతాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ అండియన్ ఆల్టిప్లానో, " సలార్ డి అటాకమా " ఉప్పు నిర్మాణాలను ఏర్పరుస్తుంది. ఇది కాలక్రమేణా క్రమక్రమంగా అభివృద్ధి చెందుతుంది.
దక్షిణభూభాగంలో ఉన్న " నార్టే చికో (చిలీ)" అకోన్కాగు నది వరకు విస్తరించింది. లాస్ ఆండీస్ దక్షిణభూభాగం నుండి ఆండి పర్వతాలు ఎత్తు తగ్గుముఖం పడుతూ తీరప్రాంత సమీపంలో 90 కిలోమీటర్ల దూరంలో చిలీ భూభాగం ఇరుకైన భాగమైన ఇపపెల్ వద్దకు చేరుకుని ఇక్కడ రెండు పర్వత శ్రేణులు కలుస్తాయి. ఈ భూభాగం గుండా ప్రవహించే నదుల ఉనికి ఇటీవలి కాలంలో తీర మైదానాలు విస్తరణకు విస్తారమైన వ్యవసాయానికి అనుకూలంగా మారుతున్నాయి.
" జోనా సెంట్రల్ (చిలీ)" ప్రాంతం దేశంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన ప్రాంతంగా ఉంది. తీరప్రాంత పర్వతశ్రేని ఎత్తు తగ్గుముఖం పట్టిన విస్తారంగా ఉన్న తీరప్రాంత మైదానాలు పసిఫిక్ మహాసముద్రతీరాలలో నగరాల స్థాపనకు, నౌకాశ్రయాల నిర్మాణాలకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి. , పసిఫిక్ పక్కన నగరాలు, నౌకాశ్రయాల స్థాపనకు అనుమతిస్తాయి, తీర పర్వతాలు దాని ఎత్తులో ఉన్నాయి. 6000మీ పైన ఉన్న ఎత్తైన ఆండెస్ పర్వతశ్రేణి సరాసరి ఎత్తు 4000మీ.మద్యలో ఉండే మైదానాలు సారవంతమైన వ్యవసాయక్షేత్రాలు మానవ ఆవాసాల ఏర్పాటుకు అనుకూలంగా ఉంది.దక్షిణప్రాంతంలో " కోర్డిల్లెర డి లా కాస్టా " నహెయిల్బూట శ్రేణిలో తిరిగి కనిపిస్తుంది. అయితే హిమనదీయ అవక్షేపాలు " లా ఫ్రోంటెరా (చిలీ) " ప్రాంతంలో అనేక సరస్సులను సృష్టిస్తున్నాయి.
రిలేంకావిలో పటగోనియా విస్తరించి ఉంది. లియాంక్యుహ్యూ హిమనదీయ సమయంలో ఈ ప్రాంతం మంచుతో కప్పబడి ఉండేది. చిలీ ప్రాంతం వైపు బలంగా కుదించబడ్డాయి. తత్ఫలితంగా సముద్ర మట్టాం అధికమై తూర్పున ద్వీపకల్పంలో కనుమరుగవుతున్న తీరప్రాంత పర్వతాలలో " చిలో ద్వీపం, చోనోస్ ద్వీపసమూహం ఏర్పడ్డాయి. ఆండీస్ పర్వత శ్రేణి హిమానీనదం చర్య కారణంగా ఆండెస్ పర్వతశ్రేణి ఎత్తు తగ్గి , కోత వలన " ఫ్జోర్డ్స్ " ఏర్పడింది. ఖండంలో లోని ఉత్తరభాగంలో ఉన్న ఆండీస్ పర్వత తూర్పు ప్రాంతం " టియెర్రా డెల్ ఫ్యూగో (ప్రధాన ద్వీపం)" అనేక చదునైన మైదానాలు ఉన్నాయి.
ఆండెస్ గతంలో " కార్డిల్లెరా డి లా కోస్టా " గతంలో ఏర్పడిన విధంగా సముద్రంలో విచ్ఛిన్నం కావడంతో ద్వీపాలు, చిరు ద్వీపాలను పదిలపరుచుకొని దానిలో అదృశ్యమవుతుంది. దక్షిణ అంటిల్లెస్ ఆర్క్లో తరువాత మునిగిపోతూ తిరిగి అంటార్కిటిక్ ద్వీపకల్పంలో చిలీ అంటార్కిటిక్ భూభాగంలో " మెరిడియన్స్ "గా కనిపిస్తుంది.
దేశంలో అంతర్భాగంగా పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో ఉన్న " ఇంసులర్ చిలీ " అని పిలువబడుతున్న పలు అగ్నిపర్వతాతో ఉన్న ద్వీపసమూహాలు ఉన్నాయి. వీటిలో " ఆర్చిపెలాగో జుయాన్ ", ఈస్టర్ ఐలాండ్లు ఉన్నాయి.ఇవి ఈస్ట్ పసిఫిక్ అనబడే నజ్కా ప్లేట్ , ది పసిఫిక్ ప్లేట్ మద్య ఉన్నాయి.
ఆర్థికం
శాంటియాగో లోని " చిలీ సెంట్రల్ బ్యాంక్ " చిలీ ప్రజలకు ఆర్ధికసేవలను అందిస్తుంది. చిలియన్ కరెంసీని " చిలియన్ పెసో " అంటారు. దక్షిణ అమెరికా దేశాలలో అత్యంత స్థిరమైన, సంపన్నమైన దేశాలలో చిలీ ఒకటి. లాటిన్ అమెరికన్ దేశాలలో మానవవనరుల అభివృద్ధి, పోటీమనస్తత్వం, తలసరి ఆదాయం, అంతర్జాతీకరణ, ఆర్ధికస్వాతంత్రం, తక్కువ శాతంగా ఉన్న లంచం మొదలైన విషయాలలో చిలీ ఆధిఖ్యత వహిస్తుంది. 2013 జూలై నుండి వరల్డ్ బ్యాంక్ చిలీని " అత్యధిక ఆదాయం లిగిన దేశం " గా వర్గీకరించింది. చిలీ అమెరికా ఖండాలలో అత్యున్నత ఆర్ధిక స్వాతంత్రం కలిగిన దేశంగా, ప్రంపంచంలో 7 వ దేశంగ గుర్తించబడుతుంది. 2010 మేలో చిలీ అమెరికా ఖండాలలో మొదటి దేశంగా " ఆర్గనైజేషన్ ఫర్ ఎకనమిక్- కో ఆపరేషన్ అండ్ డెవెలెప్మెంటు " సభ్యత్వం కలిగి ఉంది. 2006 లో చిలీ అత్యధిక నామినల్ జి.డి.పి. కలిగిన దేశంగా గుర్తించబడింది. చిలియన్ జి.డి.పి.లో రాగి గనుల పరిశ్రమ 20% నికి భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. ఎస్కాండిడా ప్రంపంచంలో అత్యంత పెద్ద రాగి గనిగా, ప్రపంచ రాగి సరఫరాలో 5%నికి భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. మొత్తంగా ప్రపంచ రాగి ఉత్పత్తిలో చిలీ మూడవ భాగానికి భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. ప్రభుత్వ మైనిగ్ ఫాం " కొడెల్కొ " ప్రైవేట్ కంపెనీలతో పోటీగా పనిచేస్తుంది. 1980 నుండి బలమైన ఆర్ధికవిధానాలు నిరంతరాయంగా అనుసరించబడుతున్నాయి.చిలీ ఆర్ధికాభివృద్ధి కారణంగా పేదరికం సంగంకంటే అధికంగా తగ్గించబడింది. 1999లో చిలీ స్వల్పంగా ఆర్ధికపతనాన్ని ఎదుర్కొన్నది. 2003 వరకు ఆర్ధికరంగం మందకొడిగాసాగింది. తరువాత ఆర్ధికరంగం కోలుకుని 4% జి.డి.పి అభివృద్ధి చెందింది. 2004లో ఆర్ధికరంగం 6% అభివృద్ధిచెందింది. 2005 లో 5.7% 2006 లో 4% అభివృద్ధి చెందింది. 2007లో 5% ఆర్ధికాభివృద్ధి చెందింది.
" 2008 అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సంక్షోభం " ఎదుర్కొన్న ప్రభుత్వం ఉపాధి, అభివృద్ధిని పెంచటానికి ఆర్థిక ఉద్దీపన ప్రణాళికను ప్రకటించింది. ప్రపంచ ఆర్ధిక సంక్షోభం ఉన్నప్పటికీ 2009 లో జి.డి.పి. 2 -3 % అభివృద్ధి లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఆర్ధిక విశ్లేషకులు ప్రభుత్వం అంచనాలతో విభేదించారు 1.5% మధ్యస్థంలో ఆర్థిక వృద్ధిని ఊహించారు. 2012లో జి.డి.పి. 5.5% అభివృద్ధి చెందింది.2013 మొదటి చతుర్ధంలో 4.1% అభివృద్ధిని సాధించింది. 2013 ఏప్రెల్‌లో నిరుద్యోగం శాతం 6.4%కు చేరుకుంది. వ్యవసాయం, గనులు, నిర్మాణరంగంలో కూలీల కొరత ఏర్పడింది. అధికారికంగా ప్రకటించినదానికంటే పేదల సంఖ్య అధికంగా ఉందని విశ్లేషకులు భావిస్తున్నారు. జుయాన్ కార్లోస్ ఫెరెస్ వ్రాతల ఆధారంగా యురేపియన్ దేశాలలో 27% చిలియన్లు పేదవారుగా ఉన్నారని భావిస్తున్నారు. 2012 నవంబర్ గణాంకాల ఆధారంగా 11.1 మిలియన్ల ప్రజలు (64% ప్రజలు) ప్రభుత్వ సంక్షేమపధకాల ప్రయోజనాలను అందుకుంటున్నారని అంచనా. " సోషల్ ప్రొటైషన్ కార్డ్ " ఆధారంగా పేదరింకంలో నివసిస్తున్నవారు, పేదరికంలో జారుతున్న వారూ ఉన్నారని భావిస్తున్నారు. " చిలీ పెంషన్ సిస్టం " ప్రైవేటీకరణ చేయబడింది. అది దేశీయపెట్టుబడులకు, పొదుపు పథకాలకు ప్రోత్సాహం అందించిన కారణంగా పొదుపు మొత్తం జి.డి.పి.లో 21% నికి భాగస్వామ్యం వహించింది. నిర్భంధ పెంషన్ పధకం కొరకు ఉద్యోగులు తమ జీతంలో 10% ప్రైవేట్ ఫండ్స్‌కు చెల్లించారు. 2009 నాటికి అది అంతర్జాతీయ ఆర్ధికసంక్షోభం కారణంగా పెంషన్ పధకం వదిలివేయబడింది. " 2003 లో చిలీ " ఫ్రీ ట్రేడ్ అగ్రిమెంటు " మీద సంతకం చేసింది.2003 లో యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో చేసిన ఒప్పందం 2004లో అమలు చేయబడింది. యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం, రాగి ధరలు అధికరించిన కారణంగా ద్రవ్యోల్భణం 60% నికి చేరుకున్నదని గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి. 2006లో చైనాతో చిలీ మొత్తం యు.ఎస్. స్థాయికి చేరుకుంది.అది చిలీ- ఆసియా వాణిజ్యంలో 66% నికి భాగస్వామ్యం వహిస్తుంది. 2005-2006లో ఆసియాకు ఎగుమతులు 29.9% అధికరించిందని భావిస్తున్నారు. చిలీ దిగుమతులు వార్షికంగా ఈక్వడార్ (123%), తాయ్‌లాండ్ (72.1%,దక్షిణ కొరియా 52.6% , చైనా (36.9% అధికరించింది. విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడులకు చిలీ విధానం దేశం విదేశీ పెట్టుబడి చట్టంలో క్రోడీకరించబడింది. రిజిస్ట్రేషన్ సులువుగా , పారదర్శకంగా ఉందని నివేదించబడింది. విదేశీ పెట్టుబడిదారులు అధికారిక " విదేశీ మారకం మార్కెట్"కు తమ లాభాలు , రాజధానిని తిరిగి స్వదేశానికి అప్పగించాలని హామీ ఇచ్చారు. అదనపు పెట్టుబడులను ఆకర్షించడానికి చిలీ ప్రభుత్వం కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. చిలీ ప్రభుత్వం విదేశీఋణాలు చెల్లించడం కొనసాగించింది. 2006 నాటికి ఋణం జి.డి.పి.లో 3.9% నికి చేరుకుంది. 2012 గణాంకాల ఆధారంగా రాగి నుండి ప్రభుత్వానికి 14% ఆదాయం లభిస్తుందని అంచనా.
రవాణా
ఆర్థిక వ్యవస్థకు రవాణా వ్యవస్థ చాలా ముఖ్యమైనది. రైల్వే నెట్వర్క్ క్షీణించిన తరువాత ఇప్పుడు చిలీలో సుదూర రవాణాకు బస్సులు ప్రధాన మార్గంగా ఉన్నాయి. బస్ వ్యవస్థ మొత్తం అరికా (చిలీ) నుండి శాంటియాగో 30 గంటల ప్రయాణం, శాంటియాగో నుండి పుంటా ఎరీనాస్‌కు 40 గంటల ప్రయాణం, ఓస్రోరో (చిలీ) వరకు కొంతమార్పు ఉంటుంది.
విమానాశ్రయాలు
చిలీ మొత్తం 372 రన్వేలను కలిగి ఉంది (62 మెరుగైనవి, 310 చదును చేయనివి).చిలీలోని ముఖ్యమైన విమానాశ్రయాలలో " చాచుల్లూతా ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ " (అరికా), " డియెగో అరాసెనా ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ " (ఇక్విక్), " సెర్రో మోరోనో ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ " (అంటోఫాగస్టా ), ఎల్ టెప్యూల్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ " (ప్యూర్టో మానంట్), " అధ్యక్షుడు కార్లోస్ ఐబనీజ్ డెల్ కామ్పో ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ ", " కారియెల్ సుర్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ "  (పుంటా అరేనాస్), " మాతావరి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం "  (ఈస్టర్ ద్వీపం)(ప్రపంచంలో అత్యంత మారుమూల విమానాశ్రయం) ప్రధానమైనవి. , , 2011 లో 12,105,524 మంది ప్రయాణీకుల రాకపోకలకు సౌకర్యం కలిగిస్తున్న " కొమోడోరో ఆర్టురో మెరినో బెనితెజ్ ఇంటర్నేషనల్ ఎయిర్పోర్ట్ (శాంటియాగో)". లాటిన్ అమెరికాలో అతిపెద్ద ఎయిర్‌లైన్ " హోల్డింగ్ కంపెనీ " ప్రధానకార్యాలయం , లాన్ కారియర్ (చిలియన్ ఫ్లాగ్ కారియర్) ప్రధాన కార్యాలయం శాంటియాగోలో ఉన్నాయి.
సమాచార రంగం
చిలీ టెలీకమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థ చిలీ ద్వీపకల్పం, అంటార్కిటిక్ స్థావరాలు సహా దేశంలోని చాలా ప్రాంతాలకు సమాచారసేవలు అందిస్తూ ఉంది.1988 లో టెలిఫోన్ వ్యవస్థ ప్రైవేటీకరణ ప్రారంభమైంది. విస్తృతంగా మైక్రోవేవ్ రేడియో రిలే సౌకర్యాలు, దేశీయ ఉపగ్రహ వ్యవస్థ (3 ఎర్త్ స్టేషన్లు ఉన్నాయి)ఆధారిత చిలీ అత్యంత అధునాతన టెలికమ్యూనికేషన్ల వ్యవస్థ దక్షిణ అమెరికాలోని అత్యంత అధునాతన సమాచారవ్యవస్థలలో ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది. 2012లో చిలీలో 3.276 మిలియన్ల మెయిన్ లైన్లు, 24.13 మిలియన్ల మొబైల్ లైన్లు ఉపయోగంలో ఉన్నాయి. " ఇంటర్నేషనల్ టెలీకమ్యూనికేషంస్ యూనియన్ " డేటాబేస్ ఆధారంగా 61.42% చిలియన్లు అంతర్జాలం ఉపయోగిస్తున్నారని భావిస్తున్నారు. దక్షిణామెరికాలో అంతర్జాలం అత్యధికంగా ఉపయోగిస్తున్న దేశాలలో మొదటి స్థానంలో ఉంది.
మచినీటి సరఫరా, మురుగునీటి కాలువలు
నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం రంగం అధిక స్థాయిలో ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంది.చాలా ఇతర దేశాలతో పోలిస్తే చిలీ ఉన్నత సేవా నాణ్యత కలిగి ఉంటుంది. చిలీలోని మంచినీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం బాధ్యతలను అన్ని పట్టణాలలోని జల సంస్థలు ప్రైవేటు యాజమాన్యం చేత నిర్వహించబడుతున్నాయి. ఆధునిక, సమర్థవంతమైన నియంత్రణ పేద ప్రజల నీటి అవసరాలను తీరుస్తూ ఉందని చిలీ సగర్వంగా చెప్పుకుంటూ ఉంటుంది.
వ్యవసాయం
చిలీలో వ్యవసాయం దేశప్రత్యేక భూగోళ స్థితి, వాతావరణం, భూగర్భస్థితి , మానవచర్యల కారణంగా పలు వైవిధ్యాలను కలిగి ఉంది. 2007 గణాంకాల ఆధారంగా చారిత్రాత్మకంగా చిలీ ఆర్థిక వ్యవస్థలో వ్యవసాయం ఒకటిగా ఉంది. ప్రస్తుతం వ్యవసాయం, అనుబంధ రంగాలైన అటవీ, లాగింగ్ , చేపల పెంపకం 4.9% జీడీపీకి భాగస్వామ్యం వహిస్తున్నాయి. వ్యవసాయరంగంలో దేశంలోని శ్రామిక శక్తిలో 13.6% మందికి ఉపాధి కలుగజేస్తుంది. చిలీలోని వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల్లో ద్రాక్ష, ఆపిల్, పియర్, ఉల్లిపాయలు, గోధుమ, మొక్కజొన్న, వోట్స్, పీచు, వెల్లుల్లి, ఆస్పరాగస్, బీన్, గొడ్డు మాంసం, పౌల్ట్రీ, ఉన్ని, చేపలు, కలప, హేమ్ప్ ప్రధానమైనవి. చిలీ భౌగోళికస్థితి, కచ్చితమైన కస్టమ్స్ పాలసీల కారణంగా చిలీ మాడ్ కౌ డిసీస్,ఫ్రూట్ ఫ్లై , ఫైలోక్జేరారా వంటి వ్యాధుల నుండి సురక్షితంగా ఉంది.దక్షిణ అర్ధగోళంలో ఉన్న కారణంగా చిలీ ఉత్తరార్ధగోళంలోని వ్యవసాయ పంటలకంటే వైవిధ్యమైన పంటలను పండిస్తుంది. చిలీలోని విస్తృత వ్యవసాయ అనుకూల పరిస్థితులు చిలీ అనుకూల ప్రయోజనాలుగా భావిస్తారు. చిలీ పర్వత భూభాగం వ్యవసాయం పరిమాణాన్ని, తీవ్రతను పరిమితం చేస్తుంది. మొత్తం భూభాగంలో వ్యవసాయ అనుకూల భూభాగం 2.62% మాత్రమే ఉంటుంది.
పర్యాటకం
చిలీలో పర్యాటక రంగం గత కొన్ని దశాబ్దాల్లో స్థిరంగా అభివృద్ధి చెందుతూ ఉంది.2005 లో పర్యాటక రంగం 13.6 అభివృద్ధి చెందింది.పర్యాటక రంగం నుండి దేశానికి 4.5 బిలియన్ డాలర్లకంటే అధికమైన ఆదాయం లభించింది. అందులో విదేశీ పర్యాటకుల నుండి 1.5 బిలియన్ లభించింది. " నేషనల్ సర్వీస్ ఆఫ్ టూరిజం " (సేనాటూర్) అనుసరించి వార్షికంగా 2 మిలియన్ల మంది పర్యాటకులు చిలీని సందర్శిస్తున్నారు. ఈ పర్యటకులలో చాలామంది అమెరికా ఖండాలలోని ఇతర దేశాలకు చెందినవారు ఉన్నారు. ప్రధానంగా అర్జెంటీనా తరువాత యునైటెడ్ స్టేట్స్, ఐరోపా, బ్రెజిల్ నుండి పర్యాటకుల సంఖ్య అధికరిస్తుంది. దక్షిణ కొరియా, పి.ఆర్. చైనా నుండి చిలీని సందర్శించడానికి వస్తున్న ఆసియన్ల సంఖ్య అధికరిస్తుంది. చిలీ లోని పర్యాటక ఆకర్షణలలో ప్రధానమైన ఉత్తరభూభాగంలో ఉన్న " సాన్ పెడ్రో డి అటకామా " విదేశీ పర్యాటకులను బాగా ఆకర్షిస్తూ ఉంది.పర్యాటకులు ఇంకాల నిర్మాణ శైలిని, ఆప్టిప్లానాలోని సరస్సులు, " వల్లే డి లా లూనా (వ్యాలీ ఆఫ్ ది మూన్)చూసి ఆనందిస్తుంటారు. ఉత్తరాన పుట్రే లో, చుంగర లేక్, అలాగే పెరనాకోటా అగ్నిపర్వతం , పోమ్రేప్ అగ్నిపర్వతాలలో 6,348 మీటర్లు , 6,282 మీటర్ల ఎత్తైన శిఖరాలు ఉన్నాయి. మద్య అండీస్ అంతటా అంతర్జాతీయ స్థాయి స్కై రిసార్ట్లు అనేకం ఉన్నాయి. ఇవికాక పోర్టిలో, వాలె నవాడో , టెర్మాస్ డీ చిలియన్.దక్షిణ ప్రాంతంలో ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణలుగా ఉన్న నేషనల్ పార్కులలో " కాంగుయిలో నేషనల్ పార్క్ " చాలా ప్రబలమైనదిగా ఉంది. తీరప్రాంతాలలో తిరుయా , సెనెటే ప్రాంతాలలో ఇస్లా మొచ, నహుయల్బుటా నేషనల్ పార్క్, చిలీ ఆర్చిపిలాగో , పటగోనియా నేషనల్ పార్క్ ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణలుగా ఉన్నాయి. పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో ఉన్న ఈస్టర్ ద్వీపం చిలియన్ ప్రధాన పర్యాటక ఆకర్షణలలో ఒకటిగా ఉంది.పర్యాటకం వేసవిలో అనుకూలంగా ఉంటుంది. ప్రధానంగా సముద్రతీర పట్టణాలలో వేసవి మరింత అనుకూలం. ఉత్తరభూభాగంలో అరికా, ఇక్విక్, అంటోఫాగస్టా, లా సెరీనా(చిలీ), కోక్విమ్బో ప్రధాన వేసవి కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. ఉత్తర, పశ్చిమ తీర ప్రాంతాలలో పుకాన్ లేక్ విల్లారికా దక్షిణప్రాంతాలలో ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది. శాంటాగోగోకు సమీపంలో ఉన్న కారణంగా వల్పరైసో ప్రాంతం తీరంలో ఉన్న అనేక బీచ్ రిసార్టులతో అత్యధిక సంఖ్యలో పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తూ ఉంది. కాసినో, వార్షిక " వినా డెల్ మార్ ఇంటర్నేషనల్ సాంగ్ ఫెస్టివల్ ", లాటిన్లో అతి ముఖ్యమైన సంగీత కార్యక్రమం, ఎందుకంటే వినా డెల్ మార్ వల్పరైసో  ఉత్తర సంపన్న పొరుగు దేశాలైన లాటిన్ అమెరికా పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తుంది.ఒ హిగ్గింస్ ప్రాతంలోని పిచిలెము దక్షిణ అమెరికాలో " బెస్ట్ సర్ఫింగ్ స్పాట్ " గా ఉంది.2005 నవంబర్‌లో ప్రభుత్వం " చిలీ ఆల్ వేస్ సర్ప్రైజింగ్ " పేరుతో పర్యాటకరంగంలో , వాణిజ్యరంగంలో అభివృద్ధి చెందడానికి ప్రచార పోరాటం ఆరంభించింది. 1880లో చిలీలోని " చిలియన్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్ " నిర్మించబడింది.ఇక్కడ చిలియన్ కళాఖాండాలు భద్రపరచి ఉన్నాయి.
గణాంకాలు
2002 చిలీ గణామకాల ఆధారంగా ప్రజలసంఖ్య 15 మిలియన్లు.1990 నుండి జసంఖ్యాభివృద్ధి జననాలశాతం క్షీణించిన కారణంగా క్షీణిస్తూ ఉంది. 2050 నాటికి జనసంఖ్య చిలీ జనసంఖ్య 20.2 మిలియన్లకు చేరుకుంటుందని భావిస్తున్నారు. దేశంలోని 85% ప్రజలు నగరప్రాంతాలలో నివసిస్తున్నారు. వీరిలో 40% శానిటియాగో మహానగర ప్రాంతంలో నివసిస్తున్నారు.2002 గణాంకాల ఆధారంగా శాంటియాగో మహానగర జనసంఖ్య 5.6 మిలియన్లు, గ్రేటర్ కాంసెప్షన్ జనసంఖ్య 8,61,000, గ్రేటర్ వల్పారాయిసొ 8,24,000.