cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
సిరిశెట్టి సంకీర్త్
సిరిశెట్టి సంకీర్త్ గౌడ్ 2019 బ్యాచ్‌కు చెందిన ఐపీఎస్‌ అధికారి. ఆయన సివిల్ సర్వీసెస్ - 2019 ఫలితాల్లో 330వ ర్యాంకును సాధించాడు. హైదరాబాద్‌లోని సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ నేషనల్ పోలీస్ అకాడమీలో శిక్షణ పూర్తి చేసుకున్న అనంతరం పోస్టింగులుల్లో భాగంగా ఆయనను కేంద్ర ప్రభుత్వం తెలంగాణ కేడర్‌కు కేటాయించింది.
జననం, విద్యాభాస్యం
సంకీర్త్ 1994లో తెలంగాణ రాష్ట్రం, మంచిర్యాల జిల్లా, బెల్లంపల్లి లో జన్మించాడు. ఆయన బెల్లంపల్లిలోని మదర్స్ కాన్వెంట్ హైస్కూల్ లో పదవ తరగతి పూర్తి చేసి, హైదరాబాద్‌లో ఇంటర్మీడియట్, ఉస్మానియా యూనివర్సిటీలో సివిల్ ఇంజినీరింగ్ పూర్తి చేశాడు.
వృత్తి జీవితం
సిరిశెట్టి సంకీర్త్‌ సివిల్ ఇంజినీరింగ్ లో ఉన్నప్పుడే రెండుసార్లు సివిల్స్ పరీక్ష రాశాడు, 2014లో ఇంజినీరింగ్ పూర్తయ్యాక సివిల్స్‌ వైపు దృష్టి పెట్టి ఢిల్లీలో సివిల్స్‌కి కోచింగ్‌ తీసుకున్నాడు. ఆయన కుటుంబానికి ఆర్థిక చేయూత అందించేందుకు తెలంగాణ స్టేట్‌ పబ్లిక్‌ సర్వీస్‌ కమిషన్‌ (టీఎస్పీఎస్సీ) నిర్వహించిన పరీక్షల్లో పోలీస్‌ అధికారి కావాలనే లక్ష్యంతో రాష్ట్ర ఎస్‌ఐ రిక్రూట్‌మెంట్‌ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణత సాధించి ఉద్యోగ నియామక ప్రక్రియలో 800 మీటర్ల పరుగుపందెంలో కొన్ని సెకన్ల తేడాతో విఫలమై, 2018లో విద్యుతశాఖలో ఉద్యోగం పొంది ఆదిలాబాద్‌లో మిషన్ భగీరథలో అసిస్టెంట్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ఇంజనీర్‌గా ఉద్యోగం చేశాడు.
సిరిశెట్టి సంకీర్త్‌ అసిస్టెంట్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ఇంజనీర్‌గా ఉద్యోగం చేస్తూనే ఆశించిన స్థాయి ఫలితం రాలేదనే కసితో మళ్లీ సివిల్స్ కు ప్రిపేర్‌ అయి అయిదో ప్రయత్నంలో సివిల్ సర్వీసెస్ - 2019 ఫలితాల్లో 330వ ర్యాంకును సాధించాడు. ఆయన హైదరాబాద్‌లోని సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ నేషనల్ పోలీస్ అకాడమీలో శిక్షణ పూర్తి చేసుకున్న అనంతరం పోస్టింగులుల్లో భాగంగా ఆయనను కేంద్ర ప్రభుత్వం తెలంగాణ కేడర్‌కు కేటాయించింది.
మూలాలు
వర్గం:మంచిర్యాల జిల్లా వ్యక్తులు వర్గం:తెలంగాణ వ్యక్తులు
రాయదుర్గం కోట
రాయదుర్గం కోట ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో అనంతపురం జిల్లాలో రాయదుర్గంలో ఉంది.
ఉనికి
ఇది రాయదుర్గం బస్టాండు నుండి 2 కిలోమీటర్ల దూరంలో, అనంతపురం నుండి 99 కిలోమీటర్ల దూరంలో బళ్ళారి నుండి 53 కిమీ గుంతకల్ నుండి 95 కిలోమీటర్ల దూరంలో కర్నూలు నుండి 245 కిలోమీటర్ల దూరంలో హైదరాబాద్ నుండి 449 కిమీ దూరములో ఉంది.
చరిత్ర
ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లోని అతి పురాతన కోటలలో ఇది ఒకటి. ఇది మద్య యుగములో నిర్మించిన కోట. ఇది 2727 అడుగుల ఎత్తు ఉంది. చారిత్రిక ఆధారల ప్రకారం ప్రకారం, రాయదుర్గం కోట జుంగా నాయకా, విజయనగర రాజుల యొక్క ఒక సేనాపతి నిర్మించారు. ఈ కోట తళ్లి కోట యుద్ధానంతరము వెంకటపతి నాయకుడు ద్వారా చాల వరకు పతిష్టం చేయ బడింది. టిప్పు సుల్తాన్ పాలనలో దీనిని గుత్తి సంస్థానంలో విలీనం చేశారు. .
ఇతర లింకులు
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ కోటలు వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యాటక ప్రదేశాలు వర్గం:అనంతపురం జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు వర్గం:అనంతపురం జిల్లా వర్గం:అనంతపురం జిల్లా కోటలు
అడ్డాల నారాయణరావు
అడ్డాల నారాయణరావు తొలితరం హాస్యనటుడు, సినిమా దర్శకుడు.
అయస్కాంత అభివాహం
భౌతిక శాస్త్రంలో, ప్రత్యేకంగా విద్యుదయస్కాంతత్వం, అయస్కాంత క్షరణము ఒక తలము గుండా ఆ ఉపరితలం గుండా అయస్కాంత క్షేత్రము B యొక్క సాధారణ భాగం యొక్క ఉపరితల ముఖ్యమైనది (తరచుగా Φ లేదా ΦB సూచిస్తారు). అయస్కాంత క్షరణముSI యూనిట్ వెబెర్ (Wb), CGS యూనిట్ మాక్స్వెల్. అయస్కాంత క్షరణమును సాధారణంగా ఒక ఫ్లక్స్ మీటర్ తో కొలుస్తారు.
వివరణ
అయస్కాంత పరస్పర స్పేస్ ఉన్న ప్రతి పాయింట్ ఆ సమయంలోలో ఆ పాయింట్ యొక్క చలన చార్జ్, దాని బలమును ఒక సదిశ రంగపరంగా వివరించబడినది (లారెంజ్ బలము చూడండి) thumbnail|అయస్కాంత క్షేత్రం వేరియబుల్ ఉన్నప్పుడు ఒక తలము గుండా అయస్కాంత ఫ్లక్స్ అయస్కాంత క్షేత్రం స్థానికంగా స్థిరంగా ఉంటుంది పరిగణిస్తారు ఇది పైగా చిన్న ఉపరితల అంశాలు, ఉపరితల చీల్చిన ఆధారపడుతుంది. మొత్తం ఫ్లక్స్ అప్పుడు ఈ ఉపరితల అంశాల యొక్క లాంఛనప్రాయ కూడగా చెప్పవచ్చు కొన్ని ఉపరితల ద్వారా ఏర్పడిన అయస్కాంత క్షరణమును ఈ సరళీకృత చిత్రంలో, ఉపరితల గుండా రంగంలో ఉన్న రేఖల సంఖ్యలకు అనుపాతంలో ఉంటాయి అని చెప్పవచ్చు. అయస్కాంత క్షేత్రం స్థిరంగా ఉంటే, సదిశ ప్రాంతంలో ఉన్నఉపరితలం గుండా ఉన్న అయస్కాంత క్షరణము యొక్క వైశాల్యం S
బయటి లంకెలు
వర్గం:భౌతిక శాస్త్రం
బడేటి సత్య ప్రకాష్ గౌడ్
బడేటి సత్య ప్రకాష్​ గౌడ్ 2019 బ్యాచ్‌కు చెందిన ఐ.పీ.ఎస్ అధికారి. ఆయన సివిల్ సర్వీసెస్ - 2019 ఫలితాల్లో 218వ ర్యాంకును సాధించాడు.
జననం, విద్యాభాస్యం
సత్య ప్రకాష్ ఏడవ తరగతి వరకు నల్గొండ లోని సెయింట్ ఆల్ఫెన్స్ పాఠశాలలో పూర్తి చేసి, హైదరాబాద్‌లోని శ్రీ ఆదిత్య ఐఐటీ కాన్సెప్ట్ స్కూల్ లో పదవ తరగతి పూర్తి చేశాడు. ఆయన హైదరాబాద్‌లోని శ్రీ చైతన్య జూనియర్ కళాశాలలో పూర్తి చేసి, 2018 లో ఐఐటీ పాట్నాలో బీ.టెక్ ను పూర్తి చేశాడు.
జీవితం
సత్య ప్రకాష్ 2018లో ఐఐటీ పాట్నాలో బీ.టెక్ ను పూర్తి చేసి సివిల్ పరీక్షలకు ఇంట్లో ఉండి ప్రిపేర్ అవుతూ మొదటి ప్రయత్నంలోనే సివిల్ సర్వీసెస్ - 2019 ఫలితాల్లో 218వ ర్యాంకును సాధించాడు.
మూలాలు
వర్గం:యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా వ్యక్తులు వర్గం:తెలంగాణ వ్యక్తులు
జ్యోతి నృత్యం
జ్యోతి నృత్యం,కులపరమైన జానపద కళారూపం. రాయలసీమలో,తొగట వంశస్థులు భక్తితో తయారు చేసిన జ్యోతిని వెలిగించి నెత్తిమీద పెట్టుకుని చౌడేశ్వరీదేవిని వర్ణించే పాటల కనుగుణంగా చేసే నృత్యం జ్యోతి నృత్యం.ఈ నృత్యాన్ని, పల్లెల్లో జ్యోతుల బోనాలు  అని అంటారు. ఈ నృత్యాని ఏడాదికి ఒక సారి మాత్రమే కుల వృత్తి పరంగా చేస్తుంటారు. నేసే కులస్థులంతా ఏకమై నృత్యం చేస్తూ తృణమో పణమో వసూలు చేస్తారు. (తొగట వంశస్థులే, నేసే కులస్థులు. ఈ నృత్యానికి కంచు తో చేసిన తాళాలు, తేతులు చప్పట్లు వుంటాయి. వీటి కనుగుణంగా పాట ననుసరించి తాళ గతిని మార్పు చేస్తూ వుంటారు. పాటలన్నీ శివుని  పైనా, చౌడమ్మ పైనా వుంటాయి. ఇది వ్యష్టి నృత్యం. కానీ సామూహికంగా పాటలు పాడుతుంటే ఒక వ్యక్తి జ్యోతి నృత్యం చేస్తుంటాడు. చేనేత కులానికి చెందిన అనేక తెగలు ఉప కులాలలో ముఖ్యంగా పద్మ సాలె, పట్టుసాలె, తొగట వీర క్షత్రియ, దేవాంగులు మొదలైనవారు ఉన్నారు. ఈ తెగలు, ఉపకులాలు వారి వారి దైవారాధన సంప్రదాయాలను బట్టి విభజించడం జరిగింది. తొగట వీర క్షత్రియులు అన్న చేనేత తెగ చౌడేశ్వరీ దేవతను తమ కులదైవంగా పూజిస్తారు. కర్నూలు జిల్లా నందవరంలో వెలసిన చౌడేశ్వరి అతి ప్రాచీనమైన దేవత.
పౌరాణిక చారిత్రక నేపథ్యం
చౌడమ్మను గురించి పురాణ కథలు, చారిత్రక కథలు వాడుకలో ఉన్నాయి. తొగట వీర క్షత్రియులు చెప్పిన సారాంశం. సృష్టికి ముందు అంతా జలమయమై ఉంది. ఈ జలంలోనుండి కోటి సూర్య ప్రభాభాసురముగా జ్యోతి ఉద్భవించినది. ఈ జ్యోతి నుండి ఓం అను మహా మంత్రము పుట్టింది. తరువాత ఈ జ్యోతి ఆది పరంజ్యోతియందు ఐక్యమై సర్వశక్తివంతమైనది. ఈ శక్తియే సృష్టి స్థితి లయ కారకులైన బ్రహ్మ, విష్ణు మహేశ్వరులను, సూర్య చంద్రాది దేవతలను, లక్ష్మి ఆదిగా గల దేవతలను సృష్టించింది. ఈమెయే చౌడేశ్వరీ దేవి, ఈమెయే మహిషాసుర మర్ధిని, రాక్షస సంహారానికి పుష్పాండజుడు అనే రాజునకు వరపుత్రియై జన్మించి 360 మంది వీర క్షత్రియులను హోమ గుండము నుండి సృష్టించింది. తొగట వీర క్షత్రియులకు ఈమె కులదేవత. చౌడేశ్వరి మహిమలను గురించి పద్య, గద్య, ఖడ్గ గేయ రూపాలలో ఆమెను స్తుతిస్తారు.
జ్యోతి తయారు చేసే విధానం
తొగట వీర క్షత్రియులు శ్రీ చౌడేశ్వరిదేవి దేవతను ఆరాధిస్తూ జ్యోతులెత్తుతారు. పాటలకు అనుగుణంగా నృత్యం చేస్తారు. పల్లెల్లో జ్యోతుల బోనాలు అని పిలువబడే ఈ నృత్యం ఏడాదికొకమారు మాత్రమే చేస్తారు. ఆవు పేడతో అలికి స్నానం చేసి ఒక్కపొద్దు (ఉపవాసం) ఉండి జ్యోతిని తయారు చేస్తారు. గోధుమ పిండిని ముద్దలాగా కలిపి మధ్యలో కొత్త గుడ్డ ఉంచి (మైనపు వత్తి) జ్యోతిని తయారు చేస్తారు. క్రింది భాగంలో తలపై ఉంచుకోవడానికి వీలుగా వెడల్పుగా చేస్తారు. పైభాగంలో వత్తికి నెయ్యి పోయడానికి అనువుగా ఉంటుంది. చుట్టూ జ్యోతిని అందంగా తీర్చిదిద్దటానికి అట్టతో అందంగా అలంకరించి దానికి తళుకులు అద్దుతారు. జ్యోతులు రాత్రి పూట ప్రదర్శించడం చేత తళుకులు లోపలి వత్తికాంతికి అందంగా కనిపిస్తాయి. జ్యోతిని తలపై ఉంచుకోవటానికి గుడ్డతో గుండ్రంగా ఒత్తుగా ఉంచుకుంటారు. జ్యోతి నృత్యం చేస్తున్నపుడు జ్యోతికున్న వేలాడ దీసిన తళుకులు కదులుతూ మరింత అందాన్నిస్తూ చూపరులను ఆకట్టుకుంటాయి. జ్యోతిలోపలి భాగంలోని వత్తులను నెయ్యితో తడుపుతారు. ఈ జ్యోతులను ప్రత్యేకంగా చేసిన కలశము వంటి దీపపు సెమ్మెలో అమర్చుతారు. జ్యోతిని వెలిగించిన తరువాత చౌడమ్మ ముందు రతి పోసి (రతి పోయడం అంటే ముగ్గు పిండి తో చౌడమ్మ ప్రతిమ ను వేసి కలర్ కుంకుమలతో  అలంకరించడం) జ్యోతిని రతి ముందు ఉంచుతారు. వంశపారంపర్యంగా జ్యోతిని ఎత్తుకొనే వాళ్ళు కడవలతో నీళ్ళు నెత్తిన పోసుకొని జ్యోతినెత్తుకుంటారు.అలా జ్యోతిని ఎత్తుకుని వుండగా ఆ జ్యోతి చుట్టూ గుండ్రాకారంగా ఆనందవేసేవారు నిలబడతారు. వీరిలో కొద్ది మంది తాళాలు పట్టుకొని వుంటారు. అందరూ గుండ్రాకారంగా తిరుగుతూ పాటలు పాడతారు.ఒకరు పాడుతూ వుండగా మిగిలిన వారంతా వంత పాడతారు. జ్యోతి నెత్తుకున్న వ్వక్తి పాట కనుగుణంగా అడుగులు వేస్తుంటాడు. జ్యోతులు రెండు మూడు కూడ వుంటాయి. నడి బజార్లో జ్యోతి నృత్యం జరుగుతూ వుండగా, ఆ జ్యోతికి బలిని ఇస్తూ వుంటారు.
వస్త్రాలంకరణ
జ్యోతిని ఎత్తుకున్న వాళ్ళు కాళ్ళకు గజ్జెలు కట్టుకొని, పంచెతో, పై వస్త్రము లేకుండా, నడుముకు ఎర్రటి గుడ్డ చుట్టుకొని ఉంటారు. వట్టి పయ్యతో ఉంటారు. అంటే అంగీ లాంటివి ధరించరు. మెడలో హారాలు వేస్తారు. నుదుట బండారు బొట్టు ఉంటుంది. తాళాలు, కంజీరాలు, డప్పు వాయించే వాద్యాలు.
జ్యోతినృత్యం పద్ధతులు
జ్యోతి నెత్తుకొన్న వారి చుట్టూ తొగట వీర క్షత్రియులు చాలా మంది నిలబడి తాళాలు, కంజీరలు వాయిస్తూ అమ్మవారికి సంబంధించిన పాటలు పాడతారు. ఒకరు ప్రధానంగా పాట పాడుతుండగా మిగిలిన వారు వంత ఎత్తుకుంటారు. జ్యోతి నెత్తిన వ్యక్తి పాటకు తాళాలకు అనుగుణంగా అడుగులు వేస్తాడు. డప్పు వాద్యాల శబ్దాలకు అనుగుణంగా ఇతని అడుగులుంటాయి. జ్యోతిని తలపై ఉంచుకున్న వ్యక్తి నాట్యం చేస్తూ గిర్రున తిరగడం, చేతులు వదలి గాలిలో ఊపుతూ తలపైనున్న జ్యోతి పడకుండా గిర్రున తిరగడం, నేలపై కూర్చొని లేవడం, నేలపైనున్న నిమ్మకాయలు, డబ్బులు జ్యోతి పడకుండా అందుకోవడం వంటి విన్యాసాలు చేస్తుంటారు. తాళాలు పాటకనుగుణంగా ఉంటాయి. తాళాలే కాకుండా చప్పట్ట్లు చరచడం, డప్పులు వాయించడం ఉంటుంది. మొదటగా తాళాన్ని వాయిస్తూ విఘ్నేశ్వరుని ప్రార్థన చేస్తారు. జ్యోతి నెత్తుకున్న వ్యక్తి అడుగులతో పాటు చుట్టు నిలబడి ఉన్న వారంతా అతని చుట్టు తిరుగుతూ అడుగులు వేస్తూ తాళాలు వేస్తూ నృత్యం చేస్తారు. ఫ్రార్థనానతరం చౌడేశ్వరీ దేవిని కొలుస్తూ జ్యోతులు సాగుతాయి. జ్యోతులను సుమారు రాత్రి రెండు గంటల ప్రాంతంలో ఎత్తుతారు. అంతకు ముందుగా సాయంత్రం చౌడమ్మను పూజించి ఊరేగింపుగా ఉత్సవంగా తీసుకెళ్ళి పురమ్మాను దగ్గర పల్లకీ దింపుతారు. ఇళ్ళలోనుండి జ్యోతులు బయలుదేరి చౌడేశ్వరీ దేవి వద్ద జ్యోతులాడతారు. ఊరేగింపుగా జ్యోతులు వెడుతున్నపుడు తొగట వీర క్షత్రియ కులానికి చెందిన వారింటి దగ్గర జ్యోతులాడిస్తారు. ఆ సమయంలో వీధి వెంబడి జ్యోతి నెత్తుకున్న వారికి కాళ్ళు కడిగి పూజ చేయడం కనిపిస్తుంది. దోవ వెంట నీళ్ళు చల్లుతూ భక్తులు వారి పాద సేవ చేసుకుంటారు. భిన్న ప్రాంతాలనుండి ఆ ఊరిలోని జ్యోతులన్నీ కదిలి వస్తూ కూడలి వద్ద కలిసి నృత్యం చేస్తారు. రాత్రి పూట కావడం చేత చీకటిలో వెలుగుతున్న జ్యోతులతో ఈ నృత్యం చూడ ముచ్చటగా ఉంటుంది. తాళాల చప్పుడులు, చేతి చప్పట్లు, డప్పు వాద్యాల హోరు, తొగట వీర క్షత్రియుల అరుపులు, పాటలు, కేకలు, గజ్జెల నినాదాలతో మొత్తం దృశ్యం రసభరితంగా ఉంటుంది.
చౌడమ్మ కదిలి వచ్చిందన్న పాటలోని దృశ్యం బిరబిర సాగుతుంది. అడుగులు వేగంగా వేయడం, గుండ్రంగా తిరగడం జరుగుతుంది. కదిలె చౌడమ్మయత తొడను గాభీర్య నాదములతో గొడుగులు పడిగెలు గోరా శంఖాలు యింతట్ సిద్దులు యిరుజడలు రంగులునే మగరాడు చౌడమ రానువు కదలెను, రమ్యముతొ ఎప్పుడు మనకు యిచ్చిన వరములు ఏకొదువాలేదు. తప్పక కొలువుండి దారుని లోపుల దైవంబనలే చౌడమ్మ ఎప్పుడు మనకు ఈ పాట చాలా వేగంగా సాగుతుంది. పాటలోని తాళాలు, డప్పు శబ్ధాలలోని వేగం జ్యోతి నృత్యంలో కూడా వేగాన్ని పెంచుతుంది. మరో పాటలో పల్లవి నృత్యానికొక తూగు నిస్తుంది. జ్యోతి నెత్తిన వ్యక్తి పల్లనిని పాడే సమయంలో రెండు చేతులను చాపి ఒక్కొక్క కాలినే నేలపై నిలిపి, పాటలోని భావానికి అనుగుణంగా నాట్యం చేస్తాడు. మిగినిన వారంతా వలయాకారంగా తిరుగుతూనే అడుగులు మార్చుకొంటారు. గేయంలో ప్రారంభంలోని పల్లవి కొన్ని చరణాల్లో వచ్చి మధ్యలో రెండో పల్లవి మొదలవుతుంది. జ్యోతి నృత్యం వేగం పుంజుకొంటుంది. మొదటి తాళ తా-తకిట తాళంలోనూ రెండో పల్లవి తకతక తగి అని నడుస్తుంది.
ప్రార్థన
ఒకరు జ్యోతిని ఎత్తుకుని నట్టనడుమ నిలబడి పాట కనుగుణంగా, చుట్టూ గుండ్రాకారంగా నిలబడి వున్న రారంతా అడుగులు మారుస్తూ తిరిగుతూ వుండగా గణపతి ప్రార్థన ప్రారంభమౌతుంది.
పార్వతీ పుత్రుని పరమేశ్వరుని సూడ ఎలుక వాహన మెక్కి వెళ్ళే తన వేడ్క అమరంగ బెనకయ్యను ఆత్మలో తలచేరు సంతోషమున కల్గు సకల జనులకును.
ఇలా చౌడమ్మ గూర్చి, ఆమె గొప్ప తనాన్ని గూర్చి వేనోళ్ళ పొగుడుతూ అనేక గేయాలు పాడతారు.
రాయలసీమలో జ్యోతినృత్యం
కర్నూలు జిల్లా నందవరంలోని చౌడేశ్వరీ ఆలయంలో ప్రతి సంవత్సరం జరిగే జ్యోతి ఉత్సవంలో దాదాపుగా వందలకొద్ది జ్యోతులాడతాయి. అనంతపురం జిల్లాలోని, ఉరవకొండ, ధర్మవరం ప్రాంతాలలో చేనేతలు అధికంగా ఉన్నారు. ఈ ప్రాంతాలలో జ్యోతి నృత్యం ఉంది. కడప జిల్లాలో జమ్మలమడుగు, దొమ్మరనంద్యాల, వేపరాల, మోరగుడి గ్రామాల్లోనూ, ప్రొద్దుటూరు పట్టణంలోనూ, అలాగే ప్రొద్దుటూరు మండలంలోని నరసింహాపురం, దొరసానిపల్లె గ్రామాలలో కూడా జ్యోతులెత్తుతారు.
రక్తపు బొట్ట
జ్యోతి నృత్యం చేసుకుంటూ, పాటలు పాడుకుంటూ నడి బజార్లో వెళుతూ వుండగా భక్తులు ఆమెకు జంతు బలుల్ని ఇస్తూ వుంటారు. ఆ చౌడమ్మ దేవతను రక్తపు బొట్టుతో అలంకరిస్తారు. ఒకరే ఒక్క వేటుతో పొట్టేలు తలను నరుకు తాడు. క్రింద బడిన రక్తం దాటుకుంటూ జ్యోతి వెళుతూ వుంటుంది. చివరికి దేవతలనూ, చౌడమ్మను స్తుతిస్తూ మంగళం పాడతారు. జ్యోతి నృత్యాన్ని సూస్తున్న శ్రోతలు రెండు చేతులెత్తి మ్రొక్కటం, భక్తితో ఇంటి దగ్గరకు వెళ్ళే టప్పుడు టెంకాయలు కొట్టి ఎవరికి వారు బలి ఇస్తారు. స్త్రీలు, పురుషులూ కూడ గుంపుతో కలిసి నృత్యం చేస్తారు. 'చౌడమ్మా' అంటూ బిగ్గరగా అరుస్తూ చేతులెత్తి మ్రొక్కుతారు. ఇలా నృత్యం చేసే గ్రామాలు............ ధర్మవస్రం, రేగాటి పల్లె, పిద్దకోట్ల,
మూలాలు
వర్గం:తెలుగునాట జానపద కళలు
కౌండిన్య వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం
కౌండిన్య అభయారణ్యం లోతైన కొండకోనలతో, ఎత్తైన శిఖరాలతో దట్టమైన అరణ్యముతో అలరారుతున్నది. ఇక్కడ కైగల్, కౌండిన్య అనే చిన్న నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి. ఈ అభయారణ్యం సుమారు 358 చదరపు. కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో విస్తరించివున్నది. ఇక్కడ అల్బీజియామర, మర్రి జ్వాల, మర్రి రెలిజియోసా, మర్రి బెంగాలెన్సిస్, వెదురు వంటి చెట్లు వివిధ జాతులు ఉన్నాయి. ఇది గ్రే గూడబాతులు, రోజీ గూడబాతులు, పెయింటెడ్ గూడుకొంగలు, తదితర పక్షులకు ఆవాసముగా ఉంది. కౌండిన్య వన్య ప్రాణి రక్షిత కేంద్రం సందర్శించడానికి ఉత్తమ సమయం అక్టోబర్, ఏప్రిల్ మధ్య అనుకూలంగా ఉంటుంది. శీతాకాల నెలల్లో ఇక్కడికి వలస వచ్చే అనేక పక్షుల సందడితో ఈ ప్రాంతం ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా వుంటుంది.
మూలాలు
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యాటక ప్రదేశాలు వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ అడవులు వర్గం:చిత్తూరు జిల్లా దర్శనీయ స్థలాలు వర్గం:చిత్తూరు జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు
మహారాజా చందు లాల్
చందు లాల్ సదన్ (1766 - 15 ఏప్రిల్ 1845 ), హైదరాబాద్ రాజ్యం ప్రధానమంత్రిగా, పేష్కరుగా పలు హోదాల్లో పనిచేసిన రాజకీయవేత్త. ఆయన మహారాజా చందులాల్‌గా ప్రఖ్యాతుడు. సికిందర్ జా నవాబు కాలంలో 1833 నుంచి 1844 వరకూ ఆయన రాజ్యంనికి ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశారు. ఆయన ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషల్లో గొప్ప కవి. తాను పేష్కరుగా, ప్రధానిగా అధికారంలో ఉన్నకాలంలో హైందవ పుణ్యక్షేత్రాలను, ధార్మిక సంస్థలను, పండితులను అనేకవిధాలుగా పోషించారు.
ధార్మిక కార్యక్రమాలు
చందు లాలా తాను పేష్కరుగా ఉన్న కాలంలోనే పలు హిందూ పుణ్యక్షేత్రాలకు సౌకర్యాల కల్పన కోసం దానధర్మాలు చేశారు. 1830 కాలంలో తిరుపతి, అహోబిలం, శ్రీశైలం వంటి పుణ్యక్షేత్రాలలో ఆయన ధర్మకార్యాలను ఏర్పాటుచేశారు. అహోబిలం, శ్రీశైలం, మహానంది వంటి పుణ్యక్షేత్రాలు కర్నూలు నవాబుల పరిపాలనలో ఉండడంతో నవాబులు ఆయా పుణ్యక్షేత్రాల నుంచి డబ్బు స్వీకరించి ఆలనాపాలనా పట్టించుకునేవారు కాదు. చందులాలా ఆ సమయంలో అహోబిలం క్షేత్రంలో సంవత్సరానికి రూ.వెయ్యి చొప్పున ఇచ్చి ధార్మిక కార్యకలాపాలకు ఆటంకం లేకుండా చూసేవారు. మరోవైపు పేష్కరుగా, ప్రధానమంత్రిగా తనకున్న అధికారాన్ని వినియోగించి కర్నూలు నవాబులు ఆ పుణ్యక్షేత్రాలకు, అక్కడి పండితులకు హానిచేయకుండా చూసుకునేవారు.
మూలాలు
వర్గం:హైదరాబాదు వర్గం:1766 జననాలు వర్గం:1845 మరణాలు వర్గం:హైదరాబాదు రాజ్య అధికారులు
లెహర్ తుఫాను
చాలా తీవ్రమైన సైక్లోనిక్ తుఫాను లెహర్  ఒక ఉష్ణమండల తుఫాను. ఇది ప్రధానంగా అండమాన్, నికోబార్ దీవులు, ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాన్ని ప్రభావితం చేసింది. లెహర్ 2013 సీజన్‌లో ఫైలిన్ తుఫాను తరువాత ఇది రెండవ అత్యంత తీవ్రమైన ఉష్ణమండల తుఫాను. అలాగే 2013 నవంబరులో దక్షిణ భారతదేశాన్ని ప్రభావితం చేసిన సాపేక్షంగా బలమైన రెండు తుఫానులలో ఒకటి కాగా మరొకటి హెలెన్ తుఫాను.
నవంబర్ 18న దక్షిణ చైనా సముద్రంలో ఏర్పడిన అల్పపీడన ప్రాంతాన్ని లెహర్ మూలంగా గుర్తించవచ్చు. ఈ వ్యవస్థ మెల్లగా పశ్చిమ దిశగా మళ్లి, బంగాళాఖాతంలోకి ప్రవేశించింది. అక్కడ నవంబరు 23న అది త్వరగా అల్పపీడనంగా మారింది. ఇది తుఫానుగా మారి, అండమాన్ నికోబార్ దీవుల మీదుగా బంగాళాఖాతంలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత, నవంబరు 24న దీనికి లెహర్ అని పేరు పెట్టారు. ఇది పశ్చిమ-వాయవ్య దిశగా మరింత మెరుగైన వాతావరణంలోకి మళ్ళింది. లెహర్ క్రమంగా తీవ్ర తుఫానుగా తీవ్రరూపం దాల్చింది. ఇది సఫీర్-సింప్సన్ హరికేన్ విండ్ స్కేల్ (SSHWS)పై కేటగిరీ 1 హరికేన్‌కు సమానం. నవంబరు 26న గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది, 3 నిమిషాల నిరంతర గాలి వేగం 140 కి.మీ/గంట తో, కనిష్ఠ కేంద్ర పీడనం 982 mbar తో ఉంది.
తుఫాను నేపథ్యంలో ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశాలోని కోస్తా జిల్లాల అధికారులు 45,000 మందిని లోతట్టు ప్రాంతాలకు తరలించడంతో సహా విస్తృతంగా సన్నాహాలు చేశారు. తీరం దాటే ముందు తుఫాను వేగంగా బలహీనపడటం వలన ఎటువంటి మరణాలు సంభవించలేదు. నష్టం కనిష్ఠ స్థాయిలో జరిగింది.
వాతావరణ చరిత్ర
అక్కడ, ఇది బాగా నిర్వచించబడిన తక్కువ-స్థాయి ప్రసరణ కేంద్రాన్ని (LLCC) అభివృద్ధి చేసింది. జాయింట్ టైఫూన్ వార్నింగ్ సెంటర్ (JTWC) ఈ తుపానుపై ఉష్ణమండల తుఫాను ఫార్మేషన్ హెచ్చరిక (TCFA) జారీ చేసింది. బంగాళాఖాతంలోని వెచ్చని విభాగాలలోకి కదులుతున్నందున ఇది మరింత తీవ్రతర మవుతుందని భావించారు. 08 kn వేగంతో పశ్చిమ దిశగా కదులుతూ తర్వాతి 24 గంటల్లో ఈ వ్యవస్థ క్రమంగా తీవ్రమైంది. నవంబరు 23 ప్రారంభంలో, JTWC వ్యవస్థను ఉష్ణమండల తుఫానుగా వర్గీకరించింది, దీనికి 05B అనే పేరు పెట్టింది. కొన్ని గంటల తర్వాత, భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) ఈ వ్యవస్థను అల్పపీడనంగా ట్రాక్ చేయడం ప్రారంభించింది. దీనికి ప్రారంభంలో BOB 07 అనే కోడ్‌ను కేటాయించింది. మరుసటి రోజు ప్రారంభంలో, IMD BOB 07 లోతైన అల్పపీడన స్థితికి చేరుకుందని నివేదించింది, వెంటనే, వారు BOB 07 ను తుఫానుగా మార్చి, దానికి లెహర్ అని పేరు పెట్టారు. ఆ రోజు తర్వాత, లెహర్ బలహీనమైన మైక్రోవేవ్ కంటి లాంటి లక్షణాన్ని అభివృద్ధి చేసింది.
లెహర్ నవంబరు 25 ప్రారంభంలో పోర్ట్ బ్లెయిర్, అండమాన్ నికోబార్‌కు దక్షిణంగా మొదటిసారి తీరం దాటింది. అయితే, అది అదే తీవ్రతతో కొనసాగింది. తుఫాను మరింత బలపడి, బలమైన రేడియల్ అవుట్‌ఫ్లోను అభివృద్ధి చేసి, ఈ ప్రాంతంలోని మితమైన నిలువు గాలి కోతను పూరించింది. ఈ పరిణామాన్ని అనుసరించి భారత వాతావరణ సంస్థ, లెహర్‌ను తీవ్రమైన సైక్లోనిక్ తుఫానుగా అప్‌గ్రేడ్ చేసింది. నవంబరు 26 ప్రారంభంలో IMD, లెహర్‌ను చాలా తీవ్రమైన సైక్లోనిక్ తుఫానుగా అప్‌గ్రేడ్ చేసింది. మరోవైపు ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశాలోని కోస్తా జిల్లాల్లో భారీ వర్షాలు, బలమైన గాలులు వీస్తాయని హెచ్చరించింది.
కుడి|thumb|250x250px| తీరాన్ని దాటుతున్న లెహర్ యానిమేషన్ తుఫాను గరిష్టంగా 1-నిమిషంపటు నిలకడగా 75 kn సగటు గాలివేగంతో సాగింది. చల్లటి జలాల మీదుగా వెళుతున్నప్పుడూ, మితమైన తూర్పు నిలువు గాలి కోతను ఎదుర్కొన్నప్పుడూ తుఫాను తీవ్రతను కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. నవంబరు 27న, తుఫాను కేంద్రం చుట్టూ ఉన్న ఉష్ణప్రసరణ దాని నిర్మాణాన్ని కోల్పోవడం ప్రారంభించింది. ఆ తర్వాత, లెహెర్ వేగంగా అల్పపీడనంగా బలహీనపడి, నవంబర్ 28న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని మచిలీపట్నంకు దక్షిణంగా తీరం దాటింది. లోతట్టు ప్రాంతాలకు కదులుతూందగా, పెరిగిన ఘర్షణ వలన తుఫాను అల్పపీడన ప్రాంతంగా మారింది.
అండమాన్ నికోబార్ దీవులు
భారీ వర్షం, ఈదురుగాలులతో అండమాన్ దీవులపై తుపాను ప్రభావం పడింది. వరదలు వచ్చాయి, భూమి కోతలు పడింది, రోడ్లు దిగ్బంధనమయ్యాయి, చెట్లు కూలిపోయాయి, భవనాలకు నష్టం కలిగింది. రెండు డజన్ల మంది మత్స్యకారులు తప్పిపోయారు. లిటిల్ అండమాన్‌లో 2000 మందిని, హేవ్‌లాక్ ద్వీపంలో 1500 మందినీ ఖాళీ చేయించారు. తుఫాను తీరం దాటాక 24 గంటల్లో మాయాబందర్, పోర్ట్ బ్లెయిర్‌ లలో 243 మి.మీ., 213 మి.మీ. భారీ వర్షపాతం నమోదైంది. 110 km/h వేగంతో గాలులు ద్వీపాలను తాకాయి. నవంబరు 25న చెన్నై నుండి పోర్ట్ బ్లెయిర్‌కు వెళ్లాల్సిన నాలుగు విమానాలను రద్దు చేసారు.
ఆంధ్రప్రదేశ్
కుడి|thumb| తీరం దాటడానికి కొద్దిసేపటి ముందు అల్పపీడనంగా లెహర్ ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం నాలుగు మిలిటరీ హెలికాప్టర్లను ఏర్పాటు చేసింది, అయితే జాతీయ విపత్తు ప్రతిస్పందన దళం (NDRF) రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 15 బృందాలను మోహరించింది. తుఫాను వచ్చిన వెంటనే రెస్క్యూ, రిలీఫ్ ఆపరేషన్ల కోసం మరో 15 బృందాలను ఏర్పాటు చేసారు. నాలుగు హెలికాప్టర్లను విశాఖపట్నంలో ఉంచారు. విశాఖపట్నం, శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, తూర్పుగోదావరి జిల్లాల్లో పల్లపు ప్రాంతాల ప్రజలందరినీ ఎత్తైన ప్రాంతాలకు తరలించాలని ప్రభుత్వం జిల్లా కలెక్టర్లకు సూచించింది. తుఫాను తెచ్చిన అత్యంత భారీ వర్షాల కారణంగా వ్యాధులు ప్రబలే అవకాశం ఉందని స్థానిక రాష్ట్ర ఆరోగ్య అధికారులు హెచ్చరించారు. నవంబరు 27న రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తూర్పుగోదావరి, పశ్చిమగోదావరి, కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల్లో తరలింపులను ప్రారంభించింది. గుంటూరు, కృష్ణా, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా నుండి మొత్తం 45,000 మందిని ఖాళీ చేయించారు. తుఫాను తీరం దాటే ముందు కనిష్ట అల్పపీడనంగా బలహీనపడినందున, తుఫాను-సంబంధిత సంఘటనల కారణంగా ఎటువంటి ప్రాణనష్టం లేదా ఆస్తికి గణనీయమైన నష్టం జరగలేదు.
మూలాలు
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ తుఫానులు వర్గం:ఉత్తర హిందూ మహాసముద్రంలో తుఫానులు
రిచర్డ్ బ్రింస్లే షెరిడాన్
జననం - విద్యాభ్యాసం
రిచర్డ్ బ్రింస్లే షెరిడాన్ 1751, అక్టోబర్ 30న డబ్లిన్ లో జన్మించాడు. హారోలో తన విద్యాభ్యాసం పూర్తిచేశాడు. 1758లో ఏడేళ్ళ వయసులో షెరిడాన్ కుటుంబం ఇంగ్లాండ్ కు వెళ్ళిపోయింది.
రంగస్థల ప్రస్థానం
చిన్నతనం నుండి సాహిత్యంపై మక్కువ పెంచుకున్న రిచర్డ్ బ్రింస్లే షెరిడాన్ తన 23వ ఏట ది రైవల్స్ అనే నాటకాన్ని రాశాడు. 1775లో ఈ నాటకం ప్రదర్శించబడింది. 1776లో నాటకశాలను కొన్న షెరిడాన్ 1794లో దానిని బాగుచేయించాడు. 1809లో ఆ నాటకశాల కాలిపోయింది.
నాటక రచనలు
ఈయన రాసిన నాటకాలను కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు, భమిడిపాటి కామేశ్వరరావు తెలుగులోకి అనువదించారు.
మరణం
రిచర్డ్ బ్రింస్లే షెరిడాన్ 1816, జూలై 7న మరణించాడు.
మూలాలు
వర్గం:1751 జననాలు వర్గం:1816 మరణాలు వర్గం:ప్రపంచ ప్రసిద్ధులు వర్గం:ఆంగ్ల కవులు వర్గం:ఆంగ్ల రచయితలు వర్గం:ఐర్లాండ్ రచయితలు వర్గం:కవులు
హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్
హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ హోమో ప్రజాతికి చెందిన, అంతరించిపోయిన ప్రాచీన మానవ జాతి లేదా ఉపజాతి. జర్మనీలోని హైడెల్‌బర్గ్ సమీపంలో మొట్టమొదట కనుగొన్నందున ఈ జాతికి హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ అని పేరు పెట్టారు. దక్షిణాది ఆఫ్రికా, తూర్పు ఆఫ్రికా, ఐరోపాల్లో లభించిన శిలాజాల ప్రకారం ఇది మధ్య రాతియుగంలో 7,00,000 - 3,00,000 సంవత్సరాల క్రితం విస్తరించింది. ఆఫ్రికన్ ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' లో అనేక ఉపజాతు లున్నాయి. ఈ ఉపజాతులు హోమో హైడెల్‌బర్గెన్సిస్ హైడెల్‌బర్గెన్సిస్, హోమో హైడెల్‌బర్గెన్సిస్ డాలియెన్సిస్, హోమో హైడెల్‌బర్గెన్సిస్ రొడీసియెన్సిస్, హోమో హైడెల్‌బర్గెన్సిస్ స్టీన్‌హీమెన్సి. హోమో సేపియన్స్, హోమో రొడీసియెన్సిస్ నుండి ఉద్భవించిందని తరచూ ప్రతిపాదించారు. కానీ 4 - 2.6 లక్షల సంవత్సరాల మధ్య శిలాజాల లేమి కారణంగా ఇది అస్పష్టంగా ఉంది.
1907 లో ఒట్టో షోటెన్‌సాక్ కనుగొన్న క్రింది దవడ, దీని మొట్టమొదటి శిలాజం. ఈ జాతి పుర్రెల లక్షణాలు హోమో ఎరెక్టస్, శరీర నిర్మాణపరంగా ఆధునిక హోమో సేపియన్లు రెండింటి లక్షణాలతో పోలి ఉంటాయి; దాని మెదడు పరిమాణం దాదాపు హోమో సేపియన్ల మెదడుతో సమానంగా ఉంటుంది. ఉత్తర స్పెయిన్‌లో అటాపుర్కాలోని సిమా డి లాస్ హ్యూసోస్ గుహలోని పొరల్లో మంచి నిక్షేపా లున్నాయి. 2018 నాటికి ఇక్కడ తవ్వకాలు ఇంకా సాగుతున్నాయి.
''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' తూర్పు, దక్షిణ ఆఫ్రికాల్లోను (ఇథియోపియా, నమీబియా, దక్షిణాఫ్రికా), ఐరోపా (ఇంగ్లాండ్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, గ్రీస్, హంగరీ, ఇటలీ, పోర్చుగల్, స్పెయిన్) అంతటానూ విస్తరించాయి. మునుపటి హోమో యాంటెసెస్సర్ తోటి, నియాండర్తల్, డెనిసోవన్స్, ఆధునిక మానవుల తోటీ హోమో ఎర్గాస్టర్ సంబంధం కచ్చితంగా ఏమిటనేది అస్పష్టంగా ఉంది.
హోమో సేపియన్స్, హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ నుండి హోమో ర్హొడేసియన్సిస్ ద్వారా సుమారు 4,00,000 సంవత్సరాల క్రితం, తూర్పు, ఉత్తర ఆఫ్రికాల్లో ఉద్భవించిందని ప్రతిపాదించారు. హోమో ఎరెక్టస్, హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్, హోమో రొడీసియెన్సిస్, నియాండర్తల్ ల మధ్య సార్వత్రికంగా ఆమోదించిన విభజన రేఖలు లేకపోవడం వల్ల, అనేక శిలాజాలను ఏదో ఒక నిర్దుష్టమైన క్రోనోస్పీసీస్‌కు ఆపాదించడం కష్టంగా ఉంది. ఈ విషయమై పాలియోఆంత్రోపాలజిస్టులలో తరచూ అభిప్రాయ భేదాలు ఏర్పడుతూంటాయి.
4,00,000, 2,60,000 సంవత్సరాల క్రితాల మధ్య కాలానికి చెందిన శిలాజాలు ఆఫ్రికాలో కనిపించనందున, ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ హోమో సేపియన్లకు'' పూర్వీకుడా కాదా అనే విషయం నిశ్చయంగా తేలలేదు. సిమా డి లాస్ హ్యూసోస్ శిలాజాల జన్యు విశ్లేషణను (మేయర్ తదితరులు. 2016) పరిశీలిస్తే - ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్‌ను'' నియాండర్తల్ వంశంలో చేర్చి, "పూర్వ-నియాండర్తల్" లేదా "పురాతన నియాండర్తల్" లేదా "తొలి నియాండర్తల్" అని పిలవాలనే సూచన చేసింది. ఈ విధంగా చూస్తే నియాండర్తల్, ఆధునిక వంశాలు వేరుపడిన సమయం, ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' ఆవిర్భావానికి ముందు, అంటే సుమారు 6,00,000 నుండి 8,00,000 సంవత్సరాల క్రితాల మధ్యకు, ముందుకు జరుగుతోంది. ఇది సుమారుగా హోమో యాంటెసెస్సర్ అంతరించిన కాలంం.
ప్రారంభ ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్, హెచ్. ఎరెక్టస్'' మధ్య వివరం కూడా అస్పష్టంగా ఉంది.
ఉత్పన్నం, వర్గీకరణ
thumb| హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ : స్టెయిన్హీమ్ స్కల్ రెప్లికా ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' 8,00,000 - 7,00,000 సంవత్సరాల క్రితం హోమో యాంటెసెస్సర్ నుండి ఉద్భవించిందని భావిస్తున్నారు. ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' అని వర్గీకరించిన అత్యంత పురాతన శిలాజం సుమారు 6,00,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది. అయితే 2005 లో సఫోక్ లోని లోలోఫ్ట్ సమీపంలోని పేక్‌ఫీల్డ్‌లో ఫ్లింట్ పనిముట్లు దొరికాయి. ఈ పనిముట్ల వద్ద వాటర్ వోల్ అనే జీవికి చెందిన పంటి శిలాజం కూడా దొరికింది. ఈ జీవి కాలం స్పష్టంగా తెలుసు కాబట్టి, ఇంగ్లాండ్‌లో మానవ ఉనికి 7,00,000 సంవత్సరాల క్రితం ఉందని తెలుస్తోంది. ఈ మానవ శిలాజం హెచ్. యాంటెసెస్సర్, హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ మధ్య పరివర్తన రూపమై ఉండవచ్చని భావించారు. ఇంగ్లాండ్‌లోని హ్యాపీస్‌బర్గ్‌లో దాదాపు పదిలక్షల సంవత్సరాల వయస్సు గల యాభై చరిత్ర పూర్వ హోమినిడ్ పాదముద్రలు కనుగొన్నారు. వారు 12 లక్షల సంవత్సరాల క్రితం, 8 లక్షల సంవత్సరాల క్రితాల మధ్య జీవించిన హోమో యాంటెసెస్సర్ సభ్యులై ఉండవచ్చు.
ఐరోపాలో, 2,40,000 సంవత్సరాల క్రితం, ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ నుండి హెచ్. నియాండర్తలెన్సిస్'' ఉద్భవించిందని భావిస్తున్నారు (శిలాజాల లేమి కారణంగా, ఇది ఊహించిన సాంప్రదాయికమైన తేదీ; 2,40,000 సంవత్సరాలకు ముందున్న హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ ను పూర్వ-నియాండర్తల్ అనీ, మునుపటి నియాండర్తల్ అనీ కూడా అంటారు). హోమో సేపియన్స్, దాదాపు 3,00,000 సంవత్సరాల క్రితం తరువాత ''హెచ్. రొడీసియెన్సిస్ (ఆఫ్రికా హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'') నుండి ఉద్భవించింది.
వోల్స్టోనియన్ స్టేజ్, ఇప్స్‌విచియన్ స్టేజ్ ల సమయంలో (దీర్ఘకాలిక క్వాటర్నరీ హిమనదీయ కాలాలలో చివరిది) హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ యొక్క ఐరోపా, ఆఫ్రికా శాఖలు శరీరనిర్మాణ పరంగా వేరుపడ్డాయని వాదించారు. స్పెయిన్ లోని ఆటపురికా పుర్రె, జాంబియాలో దొరికిన కాబ్వే పుర్రె ఆధారంగా ఈ వాదన చేసారు.
''హెచ్. ఎరెక్టస్ నుండి హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ ఉద్భవించడం, హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' నుండి అధునిక మానవులు, నియాండర్తళ్ళు ఉద్భవించడం - ఈ రెండూ కూడా విస్పష్టంగా లేవు. రెండూ చర్చనీయాంశాలు గానే ఉన్నాయి. ''హెచ్. ఎరెక్టస్, హెచ్.'' హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ రెండింటినీ పాలిటైపిక్ జాతులనే వర్ణించారు. వీటి ప్రస్థానం అనేక జనాభా అవరోధాలు (బాటిల్‌నెక్), తత్సంబంధిత సంఘటనల ద్వారా సాగింది. యురేషియాలో మధ్య ప్లైస్టోసీన్ కాలపు మానవులు గ్లేసియేషన్ల కారణంగా ఒకదాని వెంట ఒకటిగా జనాభా అవరోధాలను ఎదుర్కొన్నారని హుబ్లిన్ (2013) సారాంశంలో పేర్కొన్నారు. ''హెచ్. రొడీసియెన్సిస్ లేదా హెచ్.'' హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ సెన్సు లాటో (అంటే నియాండర్తల్) నుండి ఉద్భవించిన "పాశ్చాత్య యూరేషియన్ క్లేడ్", MIS 12 వద్ద (4,80,000 సంవత్సరాల క్రితం) వేరుపడి, మళ్ళీ MIS 5 వద్ద (1,30,000 సంవత్సరాల క్రితం) ఏకమైంది. యురేషియా ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్, హెచ్. నియాండర్తాలెన్సిస్'' లు MIS 11 వద్ద (4,24,000 సంవత్సరాల క్రితం) కంటే ముందు వేరుపడి ఉంటాయని ఇది సూచిస్తోంది. 4,00,000 - 2,60,000 సంవత్సరాల మధ్య ఆఫ్రికాలో శిలాజాల లేమి కారణంగా ''హెచ్. రొడీసియెన్సిస్ నుండి హెచ్''. సేపియన్స్ ఉద్భవించిందనే భావన అస్పష్టంగా ఉంది.
హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్‌ ఓ స్వతంత్ర క్రోనోస్పీసీస్ అని క్రిస్ స్ట్రింగర్ (2012) వాదించాడు. సిమా డి లాస్ హ్యూసోస్ శిలాజాలపై 2013 లో చేసిన జన్యు అధ్యయనం, వాటిని ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' లేదా "ప్రారంభ నియాండర్తల్" గా వర్గీకరించింది.
అర్ధ శతాబ్దానికి పైగా, చాలా మంది నిపుణులు హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్‌ను ప్రత్యేక టాక్సన్‌గా అంగీకరించడానికి ఇష్టపడలేదు. స్పెసిమెన్లు పెద్దగా లభించకపోవడం వలన, ఇతర మానవ జాతులతో శరీరనిర్మాణంలోని పోలికలను పరిశీలించడానికి వీలు కాకపోవడం దీనికి కారణం. 1990 ల నుండి మధ్య ప్లైస్టోసీన్ కాలపు శిలాజాలు అనేకం లభించడంతో "హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్" అనే జాతి పేరు పునరుజ్జీవనం పొందింది.
1908 నుండిటైప్ స్పెసిమెన్‌ను హైడెల్బర్గ్ విశ్వవిద్యాలయంలోని పాలియోంటాలజీ ఇన్స్టిట్యూట్‌లో భద్రపరచారు. ఈ సంస్థ దీన్ని 2010 చివరి వరకూ కూడా హోమో ఎరెక్టస్ హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ అనే, అంటే హోమో ఎరెక్టస్ లోని ఉపజాతిగా, వర్గీకరించింది. 2015 లో దీన్ని ప్రత్యేక జాతిగా అంగీకరిస్తూ హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ గా మార్చారు.
"రోడేషియా మ్యాన్" (కాబ్వే 1) కు హోమో సేపియన్స్ అర్కాయికస్, హోమో సేపియన్స్ రొడీసియెన్సిస్ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నప్పటికీ, ప్రస్తుతం ఎక్కువగా దీన్ని హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ అనే వర్గీకరిస్తున్నారు. వైట్ తదితరులు (2003) రోమేసియన్ మ్యాన్‌ను హోమో సేపియన్స్ ఇడాల్టు (హెర్టో మ్యాన్) కు పూర్వీకుడని సూచించారు.
రూప నిర్మాణం
thumb| హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ వయోజన మగ, సిమా డి లాస్ హ్యూసోస్ నుండి వచ్చిన శకలాలు ఆధారంగా ఎలిసబెత్ డేనెస్ (2010) చే పునర్నిర్మాణం హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ హోమో ఎరెక్టస్ కు, హోమో నియాండర్తాలెన్సిస్ లకు మధ్యన ఉన్న జాతి. దీని సాధారణ కపాల పరిమాణం సుమారు 1,250 సెం.మీ.3. "హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ శరీర నిర్మాణం స్పష్టంగా నియాండర్తల్ కంటే ప్రాచీనమైనది. కానీ చక్కగా గుండ్రంగా ఉండే పలువరుస, పూర్తిగా ఉన్న పళ్ళు ... మానవుడికి ఉన్నట్లే ఉన్నాయి."
సాధారణంగా దిగువ ప్లైస్టోసీన్ నుండి మధ్య ప్లైస్టోసీన్‌ వరకూ ఉన్న పరిణామ ధోరణులే వీటి పరిశీనల్లో గమనించారు. కపాలము, దంతాల గట్టిదనంలో వచ్చిన మార్పులతో పాటు, ''హెచ్. ఎరెక్టస్ నుండి హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' కు మెదడు పరిమాణంలో చెప్పుకోదగిన పెరుగుదల ఉంది.
మగ ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' సగటు ఎత్తు 1.75 మీ., బరువు 62 కిలోలు ఉండగా, ఆడవారి సగటు 1.57 మీ., 51 కిలోలు. అటాపుర్కా (బుర్గోస్, స్పెయిన్) లో దొరికిన 27 పూర్తి మానవ ఎముకలను పునర్నిర్మించినపుడు ''హెచ్. నీన్దేర్తాలెన్సిస్తో పోల్చి హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ ఎత్తును నిర్ణయించడానికి వీలైంది; ఈ హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' సగటున 170 సెం.మీ. ఎత్తుతో నియాండర్తళ్ళ కంటే కొంచెం పొడవుగా ఉండేవని తెలిసింది.
విట్వాటర్‌రాండ్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన లీ ఆర్. బెర్జర్ ప్రకారం, 3,50,000, 4,00,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటి ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' జనాభా మామూలు ఎత్తు 2.1 మీ. కు పైగా ఉందని జంఘిక తొడ ఎముకల అవశేషాలు సూచిస్తున్నాయి. అతని ప్రకారం, గడ్డి భూముల విస్తరణ సమయంలో స్వల్పకాలం పాటు ఇలా ఉండేది. ఈ గడ్డిభూములు చాలా పెద్ద అన్‌గులేట్స్, జింకలూ ఉద్భవించడానికి దారితీసాయి.
ఒట్టో స్కోటెన్సాక్ 1907 లో తన ఒరిజినల్ జాతుల వర్ణనలో మౌర్ 1 దవడను వివరించాడు: "'దవడ, దంతాల మధ్య ఒక నిర్దుష్టమైన అనుపాతలేమి' స్పష్టంగా ఉన్నందున 'మన వస్తువు యొక్క స్వభావం' 'మొదటి చూపులోనే' తెలిసి పోతోంది: 'పళ్ళు ఆ ఎముక పరిమాణంతో పోలిస్తే చాలా చిన్నవి. పళ్ళు ఉండే స్థలం, పళ్ళు ఎంతో అభివృద్ధి చెందేందుకు వీలుగా ఉంది'. 'ఇంతకు మునుపు తెలిసిన ఇటీవలి లేదా శిలాజ మానవ దవడ దేనిలోనూ ఇది కనబడలేదు. అయిష్టంగానే దీన్ని మానవునిగా అంగీకరించిన పండితుడిని తప్పుపట్టకూడదు: మానవుడిగా పరిగణించడానికి ఆవశ్యకమైన ముఖ్య లక్షణం - బయటికి విస్తరించి ఉండే గడ్దం - అసలే లేదు. అయినప్పటికీ ఈ లోపాన్ని దవడ భాగపు అసాధారణ కొలతలతో కలిపి చూసారు. వాస్తవానికి, మనం చూస్తున్నది మానవ భాగాలే అని చెప్పే రుజువు దంతాల అమరిక మాత్రమే. పూర్తిగా సురక్షితంగా ఉన్న దంతాలపై మానవుడు అనే ముద్ర స్పష్టంగా ఉంది: కోర పళ్ళకు ఇతర పళ్ళ కంటే దృఢంగా ఉన్న జాడలేమీ కనిపించలేదు. ఇటీవలి మానవులలో జరిగినట్లే మితమైన పొందికైన సహ-పరిణామం జరిగినట్లు సూచిస్తున్నాయి. '"
ప్రవర్తన
చెవి బయటి భాగం, మధ్య భాగాల నిర్మాణాన్ని బట్టి, ఆధునిక మానవులతో సమానమైన శ్రవణ సున్నితత్వం వాళ్ళకు ఉందని తెలుస్తోంది. బహుశా వాళ్ళు అనేక విభిన్న శబ్దాల మధ్య తేడాను గుర్తించగలిగారు. దంతాల అరుగుదలను విశ్లేషిస్తే, వారు ఆధునిక వ్యక్తుల లాగా కుడిచేతి వాటం కలిగి ఉండే అవకాశం ఉందని సూచిస్తుంది. స్టీవెన్ మిథెన్ ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్, దాని వారసుడు హెచ్. నియాండర్తాలెన్సిస్'' మాదిరిగానే, భాష లేని రోజుల నాటి సంభాషణా వ్యవస్థ వారికి ఉండేదని అనుకోవచ్చు. కళారూపాలేమీ కనబడలేదు గానీ, పెయింట్ లాగా ఉపయోగపడే ఎర్రమట్టి ఫ్రాన్సుకు దక్షిణాన టెర్రా అమాటాలో కనబడింది.
జర్మనీలోని షునిన్గెన్‌ పురావస్తు స్థలంలో, వేటాడేందుకు ఎనిమిది ఈటెలతో పాటు, ఇతర చెక్క పనిముట్లు, సుమారు 4,00,000 సంవత్సరాల నాటివి, కనిపించాయి. వేట కోసం ఉపయోగించిన ఐదులక్షల సంవత్సరాల నాటి రాతి ములుకులు దక్షిణాఫ్రికాలోని కథూ పాన్ 1 లో దొరికాయి. వాటి అరుగుదలను, అలాంటి ములుకులనే ఇప్పుడు వాడగా ఏర్పడిన అరుగుదలతో పోల్చి నిర్ధారించుకున్నారు. ఆధునిక మానవులు, నియాండర్తల్ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చేయకుండా, రాతి ములుకులు కలిగిన ఈటెను వారసత్వంగా పొందారని ఈ పరిశోధన ద్వారా అర్థమౌతోంది.
షునింగెన్ ఈటెలు చెక్కతో చేసిన ఎనిమిది విసిరే ఈటెలు. ఇవి 3,00,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటివి. వీటిని 1994, 1998 మధ్యకాలంలో, జర్మనీలోని హెల్మ్‌స్టెడ్‌ కౌంటీలో షునింగెన్‌ లోని ఓపెన్-కాస్ట్ లిగ్నైట్ గనిలో కనుగొన్నారు. వీటితో పాటు, వేలాది జంతువుల ఎముకలు కూడా కనిపించాయి. ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్‌''ను (నియాండర్తల్-పూర్వం) చురుగ్గా వేటాడిన వాళ్ళకు తొలి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యంగా భావిస్తారు.
శిలాజాలు
thumb| మౌర్ లో దొరికిన ఒరిజినల్ టైప్ స్పెసిమెన్
ఐరోపా
తదుపరి ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' అవశేషాలు జర్మనీ లోని స్టీన్‌హీం అన్ డర్ లో (స్టీన్‌హీం పుర్రె, 3,50,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది), ఫ్రాన్స్ లోని అరాగో లో(అరాగో 21), గ్రీస్ లోని పెట్రాలోనాలో, ఇటలీ లోని సియాంపటే డెల్ డియావోలో లోనూ లభించాయి.
బాక్స్‌గ్రోవ్ మ్యాన్ అనేది 1994 లో ఇంగ్లీష్ ఛానెల్‌కు దగ్గరగా ఉన్న బాక్స్‌గ్రోవ్ క్వారీలో కనుగొన్న జంఘిక దిగువ భాగం. ఈ శిలాజం వద్ద వందలాది చేతి గొడ్డళ్ళు కూడా కనిపించాయి. ఇది 4,78,000 - 5,24,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది. తరువాతి సీజన్లలో ఇదే స్థలంలో అనేక ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' పళ్ళు కనబడ్డాయి.
1992 నుండి, ఒక స్పానిష్ బృందం ఉత్తర స్పెయిన్‌లోని సియెర్రా డి అటాపుర్కాలోని సిమా డి లాస్ హ్యూసోస్ స్థలంలో కనీసం 3,50,000 సంవత్సరాల వయస్సు గల 5,500 పైచిలుకు మానవ ఎముకలను కనుక్కుంది. ఈ గోతిలో బహుశా 32 వ్యక్తుల శిలాజాలు ఉన్నాయి. వీటితో పాటు ఉర్సస్ డెనింగెరి అనే జంతువు, ఇతర మాంసాహార జీవులవి, ఒక రెండు అంచుల గొడ్డలీ కూడా కనిపించాయి. ఎరుపు క్వార్ట్జైట్‌తో తయారు చేసిన ఈ అషూలియన్ గొడ్డలి అంత్యక్రియల్లో చేసే ఒక రకమైన కర్మ అని కల్పన చేసారు. అదే అయితే, అంత్యక్రియల అభ్యాసాల గురించి తెలిసిన అత్యంత పురాతన ఆధారం అవుతుంది. ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' యొక్క అవశేషాలన్నిటిలోను తొంభై శాతం ఈ ఒక్క సైట్ లోనే దొరికాయి. ఈ గుంట లోని శిలాజాల్లో కిందివి ఉన్నాయి:
సమీప సైట్‌లలో హోమో యాంటెసెస్సర్ శిలాజాలు ఉన్నాయి. హోమో యాంటెసెస్సర్ కు సంబంధించిన శిలాజాలు ఇవి మాత్రమే. కానీ ఇవి వివాదాస్పదమైనవి.
సిమా డి లాస్ హ్యూసోస్ వద్ద ఉన్న అవశేషాలు ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ కు చెందినవా, లేక ప్రారంభ హెచ్. నియాండర్తాలెన్సిస్'' కు చెందినవా అనే విషయమై ్రస్తుతంప ండితుల మధ్య చర్చ జరుగుతోంది. 2015 లో, సిమా డి లాస్ హ్యూసోస్ గుహల లోని శిలాజాల మైటోకాండ్రియల్ డిఎన్ఎ నమూనాలను అధ్యయనం చేస్తే అవి "నియాండర్తల్ లతో కాకుండా డెనిసోవాన్స్ యొక్క మైటోకాన్డ్రియల్ డిఎన్ఎతో దూర సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి" అని వెల్లడైంది.
సిమా హోమినిన్లు డెనిసోవా హోమినిన్లు గానీ, నియాండర్తళ్ళు గానీ కాదని 2016 లో న్యూక్లియర్ డిఎన్‌ఎ విశ్లేషణలో తేలింది. నియాండర్తళ్ళు, డెనిసోవాన్లకు శరీర నిర్మాణపరంగా ఆధునిక మానవులకూ మధ్య వేర్పాటు 4,30,000 సంవత్సరాల క్రితమే జరిగినట్లుగా కూడా తేలింది.
హోమో సేపియన్స్, నియాండర్తల్‌లు హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ శాఖ నుండి వేరుపడ్డాయని ఇటీవలి అధ్యయనాల్లో ఊహించారు. "ఆసియాలో హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ శిలాజాలు లభించే సంభావ్యత ఉంది, అవి డెనిసోవాన్ల పూర్వీకులకు చెంది ఉండే అవకాశం ఉంది" అని వారు ప్రతిపాదించారు.
ఆఫ్రికా
thumb| కబ్వే పుర్రె యొక్క ప్రతిరూపం thumb| జాన్ గుర్చే (2010), (స్మిత్సోనియన్ మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీ) కబ్వే పుర్రె ఆధారంగా నిర్మించిన ముఖం thumb| ఎలిసబెత్ డేనెస్ (2010), (మ్యూజియం ఆఫ్ హ్యూమన్ ఎవల్యూషన్, బుర్గోస్) కబ్వే పుర్రె ఆధారంగా నిర్మించిన హోమో రొడీసియెన్సిస్ నమూనా 20 వ శతాబ్దంలో తూర్పు ఆఫ్రికా (బోడో, న్డుటు, ఇయాసి, ఇలేరెట్), ఉత్తర ఆఫ్రికా (సాలే, రాబాట్, దార్-ఎస్-సోల్టేన్, డిజెల్ ఇర్హౌడ్, సిడి అబెర్రాహమన్, టిఘెనిఫ్) లలో శరీరనిర్మాణంలో పోలికలున్న అనేక శిలాజ అవశేషాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. 1953 లో దక్షిణాఫ్రికాలో కనుగొన్నబ సల్దాన్హా కపాలం 1955, 1996 ల మధ్య కనీసం మూడు సార్లు వర్గీకరణ సమీక్షలకు లోనైంది.
కబ్వే 1 ను "బ్రోకెన్ హిల్ స్కల్" అని కూడా పిలుస్తారు. దీనిని ఆర్థర్ స్మిత్ వుడ్వార్డ్ 1921 లో హోమో రొడీసియెన్సిస్ యొక్క టైప్ స్పెసిమెన్‌గా నిర్ణయించాడు; ప్రస్తుతం దీన్ని ఎక్కువగా హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్‌కు చెందినదిగా భావిస్తున్నారు. దీన్ని 1921 లో ఉత్తర రోడేషియాలోని బ్రోకెన్ హిల్ (ఇప్పుడు కబ్వే, జాంబియా) లోని ఒక సీసం, జింక్ గనిలో స్విస్ గని పనివాడు టామ్ జ్విగ్లార్ కనుగొన్నాడు. కపాలంతో పాటు, మరొక వ్యక్తికి చెందిన పై దవడ, ఒక త్రికము (సాక్రం), ఒక అంతర్జంఘిక, రెండు తొడ ఎముకలు కూడా దొరికాయి. కనుగొన్న సమయంలో పుర్రెను "రోడేసియన్ మ్యాన్" అని పిలిచారు. కాని ఇప్పుడు దీనిని బ్రోకెన్ హిల్ స్కల్ లేదా కబ్వే కపాలం అని పిలుస్తున్నారు. బ్రోకెన్ హిల్ పుర్రె యొక్క కపాల సామర్థ్యం 1,230 సెం.మీ.3 గా అంచనా వేసారు. బాడా తది., (1974) అస్పార్టిక్ యాసిడ్ రేస్‌మైజేషన్ పద్ధతిలో లెక్కించి ఇది 1,10,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిదిగా తేల్చారు. ఈ పాలియోఆంత్రోపోలాజికల్ స్థలం నాశనమై పోవడంతో భూపొరలను డేటింగు చెయ్యడానికి వీలు లేకుండా పోయింది. హోమినిన్ లన్నిటికంటే కూడా ఎత్తైన కనుబొమలు కలిగిన ఈ పుర్రె చాలా బలమైన వ్యక్తికి చెందినదని సూచిస్తోంది. దీని ముఖం హోమో నియాండర్తాలెన్సిస్ లాగా వెడల్పాటిదని (పెద్ద నాసికా ఎముకలు, మందపాటి పొడుచుకు వచ్చిన కనుబొమలటొ) వర్ణించారు. దాంతో, పరిశోధకులు "ఆఫ్రికన్ నియాండర్తల్" లాంటి వివరణలు ఇవ్వడం మొదలుపెట్టారు. అయితే, పుర్రె చాలా దృఢంగా ఉండడానికి సంబంధించి, ఆధునిక హోమో సేపియన్స్కు నియాండర్తళ్ళకూ మధ్య అనేక మధ్యంతర లక్షణాలను ఇటీవలి పరిశోధనలు హైలైట్ చేసాయి. పుర్రెలో పై పళ్లలో, పదింటిలో తొర్రలు కనిపించాయి. పంటి తొర్రలకు సంబంధించిన పురాతన సంఘటనల్లో ఇదొకటి. ఈ తొర్రలు మరణానికి ముందు ఏర్పడిన గణనీయమైన ఇంఫెక్షన్ను సూచిస్తున్నాయి. దంత వ్యాధి లేదా దీర్ఘకాలిక చెవి ఇంఫెక్షను వల్ల మరణం సంభవించి ఉండవచ్చు. ఈ పుర్రెను లండన్లోని నేచురల్ హిస్టరీ మ్యూజియంలో ఉంచారు. జాంబియాలోని లివింగ్‌స్టోన్‌ మ్యూజియంలో దీని ప్రతిరూపం ఉంది.
6,00,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటి బోడో కపాలాన్ని 1976 లో ఇథియోపియాలోని ఆవాష్ నది లోయలోని బోడో డి'ఆర్ వద్ద జోన్ కల్బ్ నేతృత్వంలోని బృంద సభ్యులు కనుగొన్నారు. ముందు ముఖం కింది భాగాన్నిఅలెమాహ్యూ అస్ఫా, చార్లెస్ స్మార్ట్ లు కనుగొన్నారు. రెండు వారాల తరువాత, పాల్ వైట్ హెడ్, క్రెయిగ్ వుడ్ లు ముఖం పై భాగాన్ని కనుగొన్నారు. ఈ పుర్రె 6,00,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది. ఇది కబ్వే పుర్రె లాగానే ఉన్నప్పటికీ, వుడ్వార్డ్ చెప్పిన హోమో రొడీసియెన్సిస్ అని కాక, దాని ఆవిష్కర్తలు దీనిని ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్‌కు'' ఆపాదించారు. దీనికి హోమో ఎర్గాస్టర్ / ఎరెక్టస్, హోమో సేపియన్ల మధ్య పరివర్తనను సూచించే లక్షణా లున్నాయి.
మరొక స్పెసిమెన్, ఉత్తర టాంజానియాలోని "న్డుటు సరస్సుకు చెందిన హోమినిడ్". ఇది సుమారు 4,00,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది. 1976 లో, ఆర్.జె. క్లార్క్ దీనిని హోమో ఎరెక్టస్ అని వర్గీకరించాడు. అప్పటి నుండీ దీనిని అలాగే భావిస్తున్నారు -''హెచ్. సేపియన్లకు'' దీనికీ కొన్ని సారూప్యతలున్నట్లు గుర్తించినప్పటికీ. ఆఫ్రికాలో కనుగొన్న ఇలాంటి శిలాజాలతో పోల్చి చూసిన తరువాత దీన్ని ''హెచ్. సేపియన్స్'' యొక్క ఆఫ్రికన్ ఉపజాతిగా చెప్పడం చాలా సముచితంగా అనిపిస్తుంది. కపాల సామర్థ్యపు పరోక్ష అంచనా 1,100 సెం.మీ3 గా సూచిస్తోంది. దీని సుప్రటోరల్ సల్కస్ అంగనిర్మాణాన్ని బట్టి, "న్డుటు ఆక్సిపిట్ వలన దీని ఆకారం హోమో ఎరెక్టస్ మాదిరిగా కూడా లేదని" ఫిలిప్ రైట్మైర్ అన్నాడు. కానీ దీని మందపాటి ఇలియాక్ పిల్లార్ హోమో ఎరెక్టస్‌కు మాత్రమే ప్రత్యేకమైనదని స్టింగర్ (1986) ఎత్తి చూపాడు. 1989 ప్రచురణలో క్లార్క్ ఇలా ముగించాడు: "మెదడు లోని ప్యారియెటల్, ఆక్సిపిటల్ ప్రాంతాలు పెద్దవిగా ఉండడాన్ని బట్టి దీన్ని ప్రాచీన హోమో సేపియన్లకు చెందినదిగా ఆపాదించాలి".
సల్దాన్హా కపాలం, లేదా ఎలాండ్స్‌ఫోంటీన్ కపాలం శిలాజ అవశేషాలను హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్గా గుర్తించారు. ఇది 1954 లో దక్షిణాఫ్రికాలోని హోప్‌ఫీల్డ్‌లో ఉన్న ఎలాండ్స్‌ఫాంటెయిన్‌లో దొరికింది.
కొత్త ఆధారాలు
భాష
గాలి సంచులు లేని తొలి మానవ పూర్వీకుడు హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ అని భావిస్తారు. గాలి సంచులు కోల్పోవడంతో మానవుడికి మాట్లాడే సామర్థ్యం వచ్చిందని భావిస్తారు. ఆస్ట్రలోపిథెకస్ అఫారెన్సిస్ వంటి పూర్వీకులకు, ఇతర గొప్ప కోతుల మాదిరిగానే గాలి సంచులు ఉన్నాయి. ఇంకా, హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ కుడిచేతి వాటం ఉన్నట్లు ఆధారా లున్నాయి. హోమినిన్లలో చేతివాటానికి, భాష అభివృద్ధికీ సంబంధం ఉంది. ఈ సాక్ష్యంపై ఆధారపడి, శాస్త్రవేత్తలు ఈ జాతి మాట్లాడే సామర్థ్యం గురించి ఊహించారు. మానవులు, చింపాంజీలు మాట్లాడే శబ్దపు పౌనఃపున్యాన్ని పోల్చి చేసిన తాజా అధ్యయనం ప్రకారం, ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్'' మాట్లాడే సామర్ధ్యాలు ఆధునిక మానవులకు చాలా దగ్గరగా ఉంటాయని తేలింది.
హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ తో మొదలైనవి thumb| ఓడోంటొజెనిక్ కక్ష్య సెల్యులైటిస్తో హోమో హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ యొక్క పుర్రె మానవ జాతికి చెందిన లక్షణాల్లో అనేకం, మొదటగా ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్లో'' కనిపిస్తాయి. స్మిత్సోనియన్ నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీ ప్రకారం, శాశ్వత ఆవాయాలను నిర్మించిన హోమో ప్రజాతికి చెందిన మొదటి జాతి ఇది. ఇంకా, శీతల ఉష్ణోగ్రతను తట్టుకోగలిగే శరీర ఆకృతి కలిగిన మొట్టమొదటి హోమో, ''హెచ్. హీడ్లెబెర్గెన్సిస్. దాని వారసులు మరింత చల్లటి శీతోష్ణస్థితులను తట్టుకునే లక్షణం పొందడానికి ఇది మార్గం సుగమం చేసింది: హెచ్. హీడ్లెబెర్గెన్సిస్'' దేహం వెడల్పు దాని ఎత్తుతో పోలిస్తే ఎక్కువగా ఉండడంతో, శరీరం లోని వేడిని ఎక్కువ దాచుకుని కఠినమైన కఠినమైన శీతోష్ణస్థితులను భరించగలిగేది. నోట్లో ఏర్పడే పుండు కారణంగా కంటికి వచ్చే ఇన్ఫెక్షను దీనికి వచ్చినట్లు గమనించారు. ఈ రకం జబ్బు మొట్టమొదటిగా గమనించింది ''హెచ్. హైడెల్‌బెర్గెన్సిస్ లోనే''.
గమనికలు
<references group="note" responsive="1">
బయటి లింకులు
వర్గం:మానవ పరిణామం వర్గం:మానవ పూర్వీకులు
దురద
దురద, తీట లేదా నవ (Itching) చర్మంలోని భాగాన్ని గోకాలనిపించడం. ఇది ముఖ్యంగా గజ్జి, తామర వంటి చర్మవ్యాధులలోను, పచ్చకామెర్లు వంటి కొన్ని ఇతర శరీర సంబంధ వ్యాధులలోను వస్తుంది.కొన్ని సార్లు వాతావరణ కాలుష్యం వలన కూడా దురద పుడుతుంది. కలుషిత నీటిలో ఈతలాడినపుడు కూడా దురద పుడుతుంది. దురద మానవులకే కాకుండా కోతి, కుక్క, పశువు లాంటి జంతువులకు, కాకి లాంటి పక్షులకు కూడా పుడుతుంది.
యోనిలో దురద, ఎక్కువగా ద్రవాలు స్రవించడానికి ముఖ్యమైన కారణం ఇన్ఫెక్షన్, వీటిలో ట్రైకోమోనియాసిస్ అనే ప్రోటోజోవాకు చెందిన వ్యాధి ఒకటి.
దురద-యొక్క-లక్షణాలు
దురదకు సంబంధించి స్పర్శ లేదా ఇంద్రియ జ్ఞానం సర్వసాధారణమైనది, సులభంగా గుర్తించడానికి వీలవుతుంది. ఇది చాలా కాలం వరకు కొనసాగవచ్చు లేదా కొద్దిపాటిగా గోక్కోవడంతో సరిపోవచ్చు. అయితే దురదకు కారణం ఆరోగ్య స్థితిపై ఆధారపడి ఉంటే, దురద అవుతున్న చోట గోకడంతో మాత్రమే సరిపెట్టలేము. దురద వీటితో ముడిపడి ఉంటుంది.
దురద శరీరంలో విభిన్న స్థలాలపై ఎదురు కావచ్చు.& మోచేతులు, తలమీద, వీపుపై లేదా మర్మాంగం వద్ద దీని ప్రభావం ఉంటుంది.
కార్టికోస్టీరాయిడ్ క్రీములు
ఈ వైద్యపరమైన క్రీములు చర్మానికి హాయి కల్పిస్తూ చర్మానికి ఎదురవుతున్న దురదను నయం చేస్తుంది. ఇవి ఎండిన చర్మం మారేలా చేస్తాయి. పైగా చర్మం పై దురదను తొలగిస్తాయి. ఇవి సాధారణంగా 1% హైడ్రోకార్టిసన్ ను కలిగి ఉంటుంది. స్టీరాయిడ్ క్రీమును డాక్టరు ఔషధసూచిక లేకుండా డాక్టరును సంప్రతించకుండా ఉపయోగించకూడదు.
క్యాల్షిన్యూరిన్ ఇన్ హిబిటర్స్
ఈ మందును నిర్ణీతస్థలంలో ఎదురయ్యే దురద నివారణకు వాడవచ్చు యాంటీ డిప్రెసెంట్స్ యాంటీ డిప్రెసెంట్స్ శరీరంలోని హార్మోన్లపై ప్రభావం కలిగి ఉంటాయి. దీనితో దురద నివారణకు సహకరిస్తాయి.</li>
జెల్స్
సాధారణమైన అలోవెరా లేదా కలబంద తేమ కలిగించేదిగా సిఫార్సు చేయబడింది. ఇది దురద కలిగించే చర్మానికి హాయి కలిగిస్తుంది పైగా పొడిచర్మాన్ని మారిస్తుంది కూడా.
యాంటీహిస్టామైన్స్
యాంటీహిస్టామైన్స్ మందులు ( సాధారణంగా మౌఖికంగా తీసుకొనబడుతాయి) అలెర్జీ ప్రతిక్రియలను అదుపుచేయడంలో చక్కగా పనిచేస్తాయి. ఇవి మంటను నివారించి తద్వారా దురదను కూడా నివారిస్తుంది
లైట్ థెరపీ
లైట్ థెరపీ క్రింద చక్కగా నిర్ధారింపబడిన తరంగధైర్ఘ్యం లేదా వేవ్ లెంగ్త్ కలిగిన యు వి కిరణాలను ఉపయోగిస్తారు. ఇది చర్మంపై ఎదురయ్యే దురదను అదుపు చేస్తుంది. ఈ ప్రక్రియను ఫోటొథెరపీ అని కూడా పేర్కొంటారు. దీర్ఘకాలిక ప్రయోజనాల కోసం పెక్కుమార్లు లైట్ థెరపీ తీసుకొనవలసి ఉంటుంది
అంతర్లీనమైన ఆరోగ్య స్థితులకు చికిత్స
ఆరోగ్య స్థితిగతులను నిర్ధారించే మూత్రపిండాలు, కాలేయం లేదా రక్తంలో చక్కెరస్థాయికి చికిత్స కల్పించడం ద్వారా దురదను నివారించవచ్చు. ఈ జబ్బులకు కల్పించే చికిత్సవీటి రోగలక్షణాలను కూడా మార్చుతుంది.
దురదపై తెలుగులో గల కొన్ని సామెతలు/పదాలు
వర్గం:వ్యాధి లక్షణాలు
నవరస (వెబ్‌సిరీస్‌)
మూలాలు
వర్గం:2021 తెలుగు వెబ్​సిరీస్‌లు
రాణి అన్నాదురై
రాణి అన్నాదురై తిరుముల్లైవాయల్‌లో జన్మించారు. ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం (DMK) వ్యవస్థాపకుడు, తమిళనాడు మాజీ ముఖ్యమంత్రి సి. ఎన్. అన్నాదురై భార్య.
ప్రారంభ జీవితం
రాణి C N అన్నాదురైని 1930లో వివాహం చేసుకుంది. అన్నాదురై చెన్నైలోని పచ్చయ్యప్ప కళాశాలలో విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడు. వారు సాంప్రదాయ హిందూ పద్ధతిలో వివాహం చేసుకున్నారు.
రాణి, అన్నాదురై దంపతులకు సొంత పిల్లలు లేరు. వారు అన్నాదురై అక్క పిల్లలను దత్తత తీసుకున్నారు. అతని సోదరి, రాజమణి అమ్మాళ్, వారితో నివసించారు మరియు వారి ఇంటిని చూసుకున్నారు. రాజమణి అమ్మాళ్‌కు నలుగురు కుమారులు ఉన్నారు, అన్నాదురై మరియు అతని భార్య రాణి వారందరినీ దత్తత తీసుకున్నారు.
ప్రజా జీవితం
అన్నాదురై పనికి మరియు రాజకీయ జీవితానికి రాణి చాలా సపోర్ట్ చేసింది. కన్నన్ ఆర్ రచించిన సి ఎన్ అన్నాదురై జీవిత చరిత్రలో, అతను అర్థరాత్రి చదువుతున్నప్పుడు ఆమె అతనిని ఎప్పుడూ డిస్టర్బ్ చేయదని పేర్కొంది, ఎందుకంటే అతని పని దేశ సేవలో ఉందని ఆమె గ్రహించింది. హిందీ వ్యతిరేక ఆందోళనలో అతని పాత్ర కారణంగా 1938లో అరెస్టయినప్పుడు ఆమె భయపడిపోయినప్పటికీ, ఆమె తరచుగా జైలులో అతనిని సందర్శించేది.
అన్నాదురై మరణం తర్వాత, రాణి అన్నాదురై AIADMK, DMK మరియు స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా కూడా రాజకీయాల్లో క్రియాశీలకంగా కొనసాగారు. ఆమె బెంగళూరు నార్త్ నియోజకవర్గం 1977లో స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా. ఆమెకు 924 ఓట్లు వచ్చాయి, కానీ చివరికి కాంగ్రెస్ అభ్యర్థి చేతిలో ఓడిపోయారు.
ఆమె అనేక సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలలో కూడా పాల్గొంది, మరియు 1969లో తమిళ ఇసై సంగంచే గౌరవించబడింది.
రాణి అన్నాదురై 6 మే 1996న 82 సంవత్సరాల వయస్సులో మద్రాస్లో మరణించారు.
జేవీ రాముడు
జాస్తి వెంకట రాముడు 1981 బ్యాచ్‌కు చెందిన ఐపీఎస్‌ అధికారి. ఆయన ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర విభజన అనంతరం 2014 జూన్ 2 నుండి 2016 జులై 23 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర డైరెక్టర్‌ జనరల్‌ అఫ్ పోలీస్ (డీజీపీ)గా విధులు నిర్వహించాడు.
జననం, విద్యాభాస్యం
జాస్తి వెంకట రాముడు 1957లో ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, తాడిమర్రి మండలం, నార్సింపల్లి గ్రామంలో జన్మించాడు. ఆయన బత్తులపల్లిలో పాఠశాల విద్యాభాస్యం పూర్తి చేసి, ధర్మవరంలో ఇంటర్మీడియట్, అనంతపురంలో డిగ్రీ పూర్తి చేసి 1981లో ఐపీఎస్ కు ఎంపికయ్యాడు.
వృత్తి జీవితం
జేవీ రాముడు విశాఖపట్నంలో ఐపీఎస్‌ శిక్షణ పూర్తి చేసుకొని గుంటూరు ఏఎస్పీగా తన వృత్తి జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆయన అనంతరం వరంగల్, హైదరాబాద్, నల్గొండలో వివిధ హోదాల్లో పని చేశాడు. ఆయనను రాష్ట్ర విభజన అనంతరం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి కేటాయించారు. ఆయన 2014 జూన్ 1న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఇన్‌చార్జి డీజీపీగా నియమితుడై, 2014 జులై 24న పూర్తి స్థాయి డీజీపీగా భాద్యతలు చేపట్టాడు.
మూలాలు
వర్గం:ఐ.పి.ఎస్.ఆఫీసర్లు
వైశాఖ శుద్ధ పూర్ణిమ
వైశాఖ శుద్ధ పూర్ణిమ అనగా వైశాఖమాసములో శుక్ల పక్షము నందు పూర్ణిమ తిథి కలిగిన 15వ రోజు.
మరణాలు
2007
బయటి లింకులు
వర్గం:వైశాఖమాసము
వి.ఎం. అబ్రహం
'''వి.ఎం. అబ్రహం,''' తెలంగాణ రాష్ట్రానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం భారత్ రాష్ట్ర సమితి పార్టీ తరపున అలంపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం శాసన సభ్యుడిగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నారు.
జననం, విద్య
అబ్రహం 1946, ఏప్రిల్ 20న వెంకటయ్య - గోవిందమ్మ దంపతులకు తెలంగాణ రాష్ట్రం, జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా, ఇటిక్యాల మండలంలోని  వల్లూరు గ్రామంలో జన్మించారు. అలంపూర్‌ లోని ప్రభుత్వ పాఠశాలలో ఐదో తరగతి వరకు, గద్వాల లో ఏడో తరగతి వరకు, మహబూబ్‌నగర్‌ లో ఇంటర్‌ వరకు చదివారు. 1974లో హైదరాబాదు లోని ఉస్మానియా మెడికల్ కాలేజీ నుండి ఎంబిబిఎస్ పూర్తి చేశారు.
వ్యక్తిగత జీవితం
అబ్రహంకు విజయలక్ష్మీతో వివాహం జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమార్తెలు (జ్యోతి, మాన్‌సి), ఒక కుమారుడు (అజయ్) ఉన్నారు.
రాజకీయ విశేషాలు
2009 లో కాంగ్రెస్ పార్టీ తరపున అలంపూర్ నియోజకవర్గం నుండి పోటిచేసి తెలుగుదేశం పార్టీ అభ్యర్థి ప్రసన్న కుమార్ పై గెలుపొందారు. 2014 లో జరిగిన తెలంగాణ సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో భాగంగా[తెలుగుదేశం పార్టీ] అభ్యర్థిగా పోటీచేసి సమీప [భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|కాంగ్రెస్ పార్టీ]అభ్యర్థి సంపత్ కుమార్ పై 6,730 ఓట్ల తేడాతో ఓడిపోయారు. తదంతరం ఆయన తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి పార్టీలో చేరారు. 2018 లో జరిగిన తెలంగాణ ముందస్తు ఎన్నికల్లో తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి పార్టీ అభ్యర్థిగా పోటీచేసి సమీప కాంగ్రెస్ పార్టీ అభ్యర్థి సంపత్ కుమార్ పై 44,679 ఓట్ల మెజారిటీతో గెలుపొందారు.
ఎమ్మెల్యేగా సేవలు
2009లో ఎమ్మెల్యేగా గెలిచిన తర్వాత సుమారు రూ. 580 కోట్లతో నియోజకవర్గంలో అభివృద్ధి పనులు చేయించారు. ఆర్డీఎస్‌ చివరి ఆయకట్టుగా ఉన్న అలంపూర్‌ మండలం లో రూ.66 కోట్లతో మూడు ఎత్తిపోతల పథకాల నిర్మాణం చేపట్టారు. రూ. 6.25కోట్లతో ఐదు మండల కేంద్రాల్లో కేజీబీవీ భవనాలు, రూ.1.50 కోట్లతో అలంపూర్, అయిజ లో రెండు ప్రభుత్వ జూనియర్‌ కళాశాల భవనాలు, అయిజ, అలంపూర్, వడ్డేపల్లి మండలాల్లో తహశీల్దార్‌ కార్యాలయాల భవనాలు నిర్మించారు. అలంపూర్‌ చౌరస్తా–అయిజ రహదారిని రూ.78 కోట్లతో ఆధునీకీకరించారు. రూ.14కోట్ల వ్యయంతో ఎస్సీ రెసిడెన్షియల్‌ భవనం, రూ.10 కోట్లతో అలంపూర్‌లో అంతర్గత రోడ్ల నిర్మాణాలు చేపట్టారు.
మూలాలు
వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు వర్గం:1946 జననాలు వర్గం:తెలంగాణ శాసన సభ్యులు (2018) వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసన సభ్యులు (2009) వర్గం:తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి రాజకీయ నాయకులు వర్గం:జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా నుండి ఎన్నికైన శాసన సభ్యులు వర్గం:జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా వ్యక్తులు వర్గం:జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా రాజకీయ నాయకులు వర్గం:జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా వైద్యులు
డి.కె.చౌట
దర్బే కృష్ణానంద చౌట (1938 జూన్ 1 - 2019 జూన్ 19) భారతదేశ వ్యాపారవేత్త, రచయిత, కళాకారుడు, రంగస్థల నటుడు. అతను మరణించే నాటికి కర్ణాటక చిత్రకళా పరిషత్ కు ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఉండేవాడు.
వ్యక్తిగత జీవితం
డా. డి.కె.చౌట కేరళ రాష్ట్రం లోని మంజీశ్వర్ సమీపంలో గల దర్బే మీయప్పాడౌ గ్రామంలో జన్మించాడు. అతనికి ఇద్దరు పిల్లలు. వారిలో సందీప్ చౌట సంగీతకారునిగా, ప్రజ్ఞా చౌట ఎత్నోగ్రాఫర్ గా ఉన్నారు.
సాహిత్యం
డా. చౌట "ఆనంద కృష్ణ" అనేకలం పేరుతో రచనలు చేసేవాడు. అతని సాహితీ సేవలలో "కరియవజ్జెరెన కథెక్కులు", "ప్లిలిపతిగదసు" అనే నాటకాలకు కర్ణాటక ప్రభుత్వ తుళు సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారాలు అందజేసింది. అతని ఇతర రచనలలో పట్టు పజ్జెలు, డర్మెట్టిమాయె, యూరి ఉష్ణద మాయే, మిట్టబైలు యమునక్క" ముఖ్యమైనవి. అతనికి మంగుళూరు విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్ ను ప్రదానం చేసింది.
బయటి లంకెలు
వర్గం:1938 జననాలు వర్గం:2019 మరణాలు వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు వర్గం:భారతీయ రచయితలు వర్గం:భారతీయ వ్యాపారవేత్తలు వర్గం:ముంబై విశ్వవిద్యాలయం పూర్వవిద్యార్థులు
శ్రీహరి నిఘంటువు
శ్రీహరి నిఘంటువు రవ్వా శ్రీహరి గారు సంకలనం చేసిన తెలుగు నిఘంటువు. దీనినే సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటుశేషం అని కూడా అంటారు.
ఏ నిఘంటువైనా సర్వసమగ్రమని చెప్పలేం. తరువాతికాలంలో లభించిన సామగ్రినిబట్టి, భాషలో వచ్చిన మార్పులనుబట్టి నిఘంటువులో ఎన్నో మార్పులకు, చేర్పులకు అవకాశం ఉంటుంది. అమరకోశం మొదలైన ఎన్నో ప్రాచీన నిఘంటువులకు కూడా అనంతరకాలంలో శేషగ్రంథాలు వచ్చిన విషయం మనకు తెలిసిందే. సుమారు అరవై సంవత్సరాలకు పూర్వం సిద్ధం చేయబడిన సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువులో కూడా భాషలో తరువాత వచ్చిన మార్పుల ఆధారంగా అందులో లేని ఆరోపాలను చేరుస్తూ దీనికి ఒక అనుబంధ నిఘంటువును సిద్ధం చేయవలసిన ఆవశ్యకం ఎంతో ఉంది. దీన్ని గుర్తించి రవ్వా శ్రీహరి గత ఏడెనిమిది సంవత్సరాలుగా కృషిచేసి వివిధ ఆకరాలను పరిశీలించి ఇందులో లేని ఆరోపాలనెన్నింటినో సేకరించి సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువుకు శేషగ్రంథంగా ఈ 'శ్రీహరి నిఘంటువు'ను సిద్ధం చేయడం జరిగింది.