cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
రాంచీ రాజధాని ఎక్స్‌ప్రెస్
రాంచీ రాజధాని ఎక్స్‌ప్రెస్ జార్ఖండ్ రాష్ట్ర రాజధాని రాంచీ ,భారతదేశ రాజధాని ల మద్య నడిచే రాజధాని ఎక్స్‌ప్రెస్.ఇది రాంచీ ఢిల్లీ రైలుమార్గంలో నడిచే రైళ్ళలో అత్యంత వేగంగా నడిచే రైలు.
సమయ సారిణి
!సం !కోడ్ !స్టేషను పేరు !రాక !పోక !ఆగు సమయం !ప్రయాణించిన దూరం !రోజు !సం !కోడ్ !స్టేషను పేరు !రాక !పోక !ఆగు సమయం !ప్రయాణించిన దూరం !రోజు
కోచ్ల అమరిక
రాంచీ రాజధాని ఎక్స్‌ప్రెస్ లో మొదటి తరగతి ఎ.సి భొగీ 1,రెండవ తరగతి ఎ.సి భొగీలు 6,మూడవ తరగతి ఎ.సి భోగీలు 10,పాంట్రీకార్ 1,2 జనరేటర్ల తో కలిపి మొత్తం 20భోగీలుంటాయి.
సౌకర్యాలు
భారతీయ రైల్వే వ్యవస్థలో ఈ రైళ్లకు అత్యున్నత ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడుతుంది. దీనికి పూర్తిగా ఎయిర్-కండిషన్ బోగీలు ఉంటాయి. ప్రయాణం సందర్భంగా ప్రయాణికులకు ఉచిత భోజనాలు అందజేస్తారు. ప్రయాణ వ్యవధి, సమయాలు ఆధారంగా, మధ్యాహ్న భోజనం, టీ, రాత్రి భోజనం, ఉదయం టీ, అల్పాహారం అందిస్తారు. దాదాపుగా అన్ని రాజధాని రైళ్లలో మూడు తరగతుల వసతి ఉంటుంది: అవి 2- లేదా 4 బెర్త్‌ల లాకబుల్ బెడ్‌రూములతో ఫస్ట్ క్లాస్ AC, ఓపెన్ బెర్త్‌లతో AC 2-టైర్ (4 బెర్త్‌ల గదులు + కారిడార్ మరోవైపు 2 బెర్త్‌లు), దీనిలో ఏకాంతం కల్పించేందుకు కర్టన్లు ఉంటాయి, AC 3-టైర్ (6 బెర్త్‌ల గదులు + మరోవైపు 2 బెర్త్‌లు), వీటికి కర్టన్లు ఉండవు.
ట్రాక్షన్
రాంచీ - న్యూఢిల్లీ ల మద్య రైలుమార్గం పూర్తిస్థాయిలో విధ్యుతీకరించబడింది.అందువల్ల రాంచీ రాజధాని ఎక్స్‌ప్రెస్ కు ఘజియాబాద్ లోకోషెడ్ ఆధారిత WAP-7 లోకోమోటివ్ను ఉపయోగిస్తున్నారు.
మూలాలు
వర్గం:జార్ఖండ్ రైలు రవాణా వర్గం:బీహార్ రైలు రవాణా వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ రైలు రవాణా వర్గం:ఢిల్లీ రైలు రవాణా
సామగుట్టపల్లె
సామగుట్టపల్లె , చిత్తూరు జిల్లా, కుప్పం మండలానికి చెందిన రెవెన్యూయేతర గ్రామం.
సమీప గ్రామాలు
రాబర్ట్ సన్ పేట్, వనియంబాడి, తిరుపత్తూర్, ములబాగల్ సమీపములో ఉన్నాయి.
పాఠశాలలు
ఈ గ్రామంలో ఒక మండల పరిషత్ పాఠశాల ఉంది.
సురేంద్ర నాథ్ మిత్ర
సురేంద్రనాథ్ మిత్ర (1850 - 25 మే 1890) శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస ప్రముఖ భక్తులలో ఒకరు. ఆయనను సురేష్ చంద్ర మిత్ర అని కూడా పిలిచేవారు, అయితే శ్రీరామకృష్ణులు ఆయనను "సురేంద్ర" అని పిలిచేవారు. సురేంద్రనాథ్, స్వామి వివేకానంద ఉన్న ప్రాంతంలోనే సిములియా స్ట్రీట్‌లో నివసించారు.
ప్రారంభ జీవితం
మిత్రా బహుశా 1850లో జన్మించి ఉండవచ్చు. పూర్వపు బెంగాల్‌ లోని చాలా మంది ధనవంతుల మాదిరిగానే నిర్లక్ష్యంగా, బహిరంగంగా ఉండేది తప్ప, అతని ప్రారంభ జీవితం గురించి పెద్దగా తెలియదు. అతని స్వంత సాక్ష్యం ప్రకారం, మిత్ర మొదట్లో మతం పట్ల ఉదాసీనంగా ఉండేవాడు.
శ్రీరామకృష్ణునితో సమావేశం
మిత్రా 30 సంవత్సరాల వయస్సు లో బహుశా 1880లో శ్రీరామకృష్ణను మరొక ప్రముఖ గృహిణి శిష్యుడైన రామ్ చంద్ర దత్తతో కలిసి అక్కడికి వెళ్ళినప్పుడు కలుసుకున్నారు. రామకృష్ణుడు అతని గత దుర్గుణాలన్నింటినీ స్వీకరించి, ఆత్మార్పణ గురించి అతనికి ఉపదేశించాడు. అప్పటి నుండి, మిత్ర, దక్షిణేశ్వర్ ఆలయానికి తరచుగా వెళ్ళేవాడు.
మూలాలు
వర్గం:రామకృష్ణ పరమహంస శిష్యులు వర్గం:ఆధ్యాత్మికం
మొకొక్‌ఛుంగ్
మొకొక్‌ఛుంగ్, నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలోని మొకొక్‌ఛుంగ్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణం, జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం. మున్సిపాలిటీగా కూడా మార్చబడింది. ఏవో తెగ ప్రజల సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, రాజకీయ కేంద్రంగా ఉన్న ఈ పట్టణం ఉత్తర నాగాలాండ్ లోని అతి ముఖ్యమైన పట్టణ కేంద్రంగా నిలుస్తోంది. ఈ పట్టణంలో 16 వార్డులు ఉన్నాయి.
భౌగోళికం
మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణం 26.33°N, 94.53°W అక్షాంశరేఖాంశాల మధ్య ఉంది. ఇది సముద్రమట్టానికి 1325 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది. మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణం ఏడాది పొడవునా తేలికపాటి వాతావరణం కలిగి ఉంటుంది. సంవత్సరంలో పది నెలలపాటు గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత 20 డిగ్రీల వరకు ఉంటుంది. వర్షకాలంలో చాలా పొగమంచును కురుస్తుంది.
జనాభా
2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణంలో 31,204 జనాభా (మెట్రోపాలిటన్ సముదాయంలో 60,161 జనాభా) ఉంది. ఈ జనాభాలో 55% మంది పురుషులు, 45% మంది స్త్రీలు ఉన్నారు. పట్టణ అక్షరాస్యత రేటు 84% కాగా, జాతీయ సగటు 59.5% కంటే ఎక్కువగా ఉంది. ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత 84% కాగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 83% గా ఉంది. ఈ మొత్తం జనాభాలో 11% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు ఉన్నారు.
పట్టణ జనాభాలో ఏవో తెగలకు చెందిన ప్రజలు ఎక్కువగా ఉన్నారు. ఈ పట్టణం ఏవో తెగకు సంబంధించిన చరిత్ర, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా ఉంది. మొకొక్‌ఛుంగ్ పట్టణం నాగాలాండ్ రాష్ట్ర్ర సాంస్కృతిక రాజధానిగా నిలుస్తోంది. 19 వ శతాబ్దం చివరి నుండి ఇప్పటివరు ఈ పట్టణవాసులు అన్నిరంగాల్లో రాణిస్తున్నారు. thumb| మొకొక్‌ఛుంగ్, నాగాలాండ్
మతం
ఈ పట్టణంలో క్రైస్తవ, హిందూ, సిక్కు, ఇస్లాం మతాలు ఉన్నాయి.
రవాణా
ఈ పట్టణం నుండి రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు రోడ్డుమార్గం ఉంది.
మొకొక్‌ఛుంగ్ మీదుగా వెళ్ళే ప్రధాన రహదారులు:
వెలుపలి లంకెలు
వర్గం:నాగాలాండ్ నగరాలు, పట్టణాలు
ప్రేమంటే సులువు కాదురా
ప్రేమంటే సులువు కాదురా 2016లో విడుదలైన తెలుగు సినిమా. ఆర్.పి.ప్రొడక్షన్స్ బ్యాన‌ర్‌పై భవనాసి రాంప్రసాద్, కొమారి సుధాకర్‌రెడ్డి నిర్మించిన ఈ సినిమాకు చందా గోవిందరెడ్డి దర్శకత్వం వహించాడు. రాజీవ్, సిమీదాస్, కాశీ విశ్వనాధ్, చమ్మక్ చంద్ర ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన ఈ సినిమా ఆడియోను 2015 డిసెంబర్ 7న విడుదల చేసి సినిమాను 2016 సెప్టెంబర్ 16న విడుదల చేశారు.
గుమ్మడి టేకు
గుమ్మడి టేకు ఒక విధమైన ఔషధ చెట్టు. ఇది భారతదేశం, ఆగ్నేయాసియా, చైనా, సియెర్రా లియోన్, నైజీరియాలో వీటి పెరుగుదల ఉంటుంది. గుమ్మడి టేకు చెట్టు సుమారు 30 మీటర్ల ఎత్తు వరకు ఉంటుంది. ముదురు,, పసుపు రంగులో ,తియ్యగా ఉంటుంది. పువ్వులు కూడా తింటారు. జ్వరం, గోనేరియా, దగ్గు, గాయాలు, పూతల, కుష్టు వ్యాధి, రక్త వ్యాధుల చికిత్సలో మొక్కల భాగాలను ఉపయోగిస్తారు. రక్త శుద్ధీకరణ కు తోడ్పడుతుంది. పర్యాయ పరముగా చూస్తే అడవులను పునరుద్ధరించడానికి అటవీ నిర్మూలన కార్యక్రమాలలో నాటవచ్చు. గుమ్మడి టేకు చెట్టు  ఆకులు పశువులకు ,పట్టు పురుగుకుఆహరం లో వాడతారు. గుమ్మడి చెట్టు కలప  నాణ్యత, బరువు తక్కువగా ఉంటుంది, చాలా బలంగా ఉంటుంది. పువ్వులు తేనెటీగలు, కీటకాలు పరాగసంపర్కం చేస్తాయి. మొక్క స్వీయ సారవంతమైనది కాదు,ఇసుక భారీ (బంకమట్టి) నేలలు, బాగా ఎండిపోయిన మట్టి లో, నిస్సార వంతమైన నేలలో పెరుగుతాయి.తేలికపాటి అడవులలో(నీడ) లో పెరుగుతుంది. ఈ మొక్క బలమైన గాలులను తట్టుకోగలదు. ఈ మొక్క ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండలాలలో పొడి నుండి తడి ప్రాంతాలలో రాగలదు. ఇక్కడ ఇది 2,100 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంటుంది, పగటి ఉష్ణోగ్రతలు 22 - 34 ° c పరిధిలో ఉన్న ప్రాంతాలలో పెరుగుతుంది, కానీ 16 - 46 ° c  ఉష్ణోగ్రతను కూడా తట్టుకోగలదు
భారత దేశం లో గుమ్మడి టేకు తూర్పు ఉప-హిమాలయ మార్గంలో, బెంగాల్, అస్సాంలోని హిమాలయ మార్గంలోని తేమ ప్రాంతాలు ,మధ్య భారతదేశంలోని పొడి ప్రాంతాలలో మనకు ఈ చెట్లు కనబడతాయి. గుమ్మడి టేకు మొలకల మూల భాగాన్ని ఆరునెలల వరకు  నాటి, తరువాత   భూమి లో  నాటడం మొదటి సంవత్సరంలో కలుపు తీయవలెను. చల్లని వాతావరణం లో ఆకులు  కొమ్మలను తొలగించాలి
టేకు కలప (టెక్టోనా గ్రాండిస్) కు ప్రత్యామ్నాయంగా గుమ్మడి చెట్టును ఉపయోగించవచ్చు. గుమ్మడి టేకు చెట్టును వాణిజ్య పరముగా చూస్తే ఎకరానికి 400-600 చెట్లు వేయడం. దీనిని 8-10 సంవత్సరాలలో పండించవచ్చు. ఇది 8-10 సంవత్సరాలలో ఎకరానికి సుమారు 500 మొక్కల కు దాదాపు Rs.40,00,000/-  రాబడిని ఇస్తుంది
గుమ్మడి టేకు ఉపయోగములు అటవీ సంరక్షణ, మందులలో
మూలాలు
వర్గం:లామియేసి వర్గం:కలప చెట్లు
మహమ్మద్ హిదయతుల్లా
thumb మహమ్మద్ హిదయతుల్లా (డిసెంబర్ 17 1905 - సెప్టెంబర్ 18, 1992) న్యాయవాది, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి. తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ముప్పై ఐదు రోజులపాటు పనిచేసాడు (20.07.1969 నుండి 24.08.1969 వరకూ). తన రాష్ట్రపతి పదవిని పూర్తి చేసి వి.వి.గిరి చే రాష్ట్రపతిగా ప్రమాణం స్వీకారం చేయించాడు. అనంతరం సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా పదవీ విరమణ చేసి 1992 సంవత్సరంలో మరణించాడు.
అనేక జాతీయ, అంతర్జాతీయ పురస్కారాలను అందుకున్న హిదాయతుల్లా, న్యాయ శాస్త్రము, విదేశాంగ వ్యవహారాలపై అనేక ప్రాచుర్యమైన రచనలు కూడా చేశాడు. హిదాయతుల్లా 1979, ఆగస్టు 31 నుండి 1984, ఆగస్టు 30 వరకు భారతదేశ ఉపరాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ అధ్యక్షునిగా కూడా పనిచేశాడు.
వర్గం:భారత రాష్ట్రపతులు వర్గం:1905 జననాలు వర్గం:1992 మరణాలు వర్గం:భారతదేశ ప్రధాన న్యాయమూర్తులు
ముఖేష్ సహాని
ముఖేష్‌ సహాని బీహార్ రాష్ట్రానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 2020 నవంబరు 16 నుండి 2022 మార్చి 27 వరకు నితీష్ కుమార్ మంత్రివర్గంలో పశుసంవర్ధక, మత్స్య శాఖ మంత్రిగా పనిచేశాడు.
రాజకీయ జీవితం
ముఖేష్‌ సహాని 2015లో నిషాద్ వికాస్ సంఘ్ అనే సంఘాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన 2018లో ‘వికాస్‌శీల్‌ ఇన్‌సాన్‌ పార్టీ’ని స్థాపించగా దానికి 2018 జూలై 26న కేంద్ర ఎన్నికల సంఘం గుర్తింపునిచ్చింది. 2020 బీహార్‌ అసెంబ్లీ ఎన్నికల సమయంలో ఎన్డీఏలో భాగ్యస్వామ్యం పక్షంలో ఎన్డీఏ కోటాలో భాగంగా 11 సీట్లను వీఐపీకి కేటాయించగా అందులో నాలుగు స్థానాల్లో ‘వికాస్‌శీల్‌ ఇన్‌సాన్‌ పార్టీ’ (విఐపీ) గెల్చింది.
ముకేశ్ సహానీ 2020లో ఎన్నికల్లో సిమరీ బఖ్తీర్పుర్ నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేసి ఓడిపోయాడు, ఆయన 2020లో శాసనమండలికి జరిగిన ఎన్నికలల్లో ఎమ్మెల్యే కోటా నుండి ఎమ్మెల్సీగా ఎన్నికయ్యాడు. ముఖేష్‌ సహాని తరువాత 2020 నవంబరు 16 నుండి 2022 మార్చి 27 వరకు నితీష్ కుమార్ మంత్రివర్గంలో పశుసంవర్ధక, మత్స్య శాఖ మంత్రిగా పనిచేశాడు.
మూలాలు
వర్గం:బీహార్ రాజకీయ నాయకులు
తంబిగానిపల్లె
తంబిగానిపల్లె, చిత్తూరు జిల్లా, కుప్పం మండలానికి చెందిన రెవెన్యూయేతర గ్రామం.
సమీప గ్రామాలు
రాబర్ట్ సన్ పేట్, వనియంబాడి, తిరుపత్తూర్, ములబాగల్ సమీపములో ఉన్నాయి.
రవాణ సౌకర్యాలు
ఈ గ్రామానికి పరిసర ప్రాంతంలో వున్న అన్ని ప్రదేశాలకు రోడ్డు కలుపబడి వున్నది బస్సుల సౌకర్యము కూడా ఉంది. ఈ గ్రామానికి సమీపములో కుప్పం ఎ.పి.ఎస్.ఆర్టి.సి బస్ స్టేషన్, శాంతిపురం బస్ స్టేషన్లు ఉన్నాయి. ఈ గ్రామానికి కుప్పం, గుడుపల్లె రైల్వే స్టేషనులు సమీపములోవున్నాయి. బంగారుపేట్ రైల్వే స్టేషను 35 కి.మీ దూరములో ఉంది.
కరీంనగర్ కేబుల్ బ్రిడ్జి
నిర్మాణం
క‌రీంన‌గ‌ర్ పట్టణం నుండి వరంగల్, హైద‌రాబాద్ వైపు వెళ్ళే వాహనాలన్ని అలుగునూర్ బ్రిడ్జిపై నుండి వెళ్ళాల్సి వస్తుండడంతో తరచు ట్రాఫిక్ ఇబ్బందులు తలెత్తుతున్నాయి. ట్రాఫిక్ సమస్య పరిష్కారంకోసం 2018 ఫిబ్రవరి 19న 183 కోట్ల రూపాయల అంచనా వ్యయంతో ఈ బ్రిడ్జి నిర్మాణం ప్రారంభించబడింది. తర్వాత నిర్మాణంలో మార్పులు, భూసేకరణ తదితర కారణాల వల్ల 224 కోట్ల రూపాయల వ్య‌యంతో, 680 మీట‌ర్ల పొడవుతో ఈ వంతెన నిర్మించబడింది. బ్రిడ్జికి అవసరమైన కేబుల్‌ను ఇటలీ నుంచి తీసుకొచ్చారు. కరీంనగర్‌ కమాన్‌ నుంచి హౌసింగ్‌ బోర్డు మీదుగా మానేరు నది దాటిన తరువాత మానకొండూరు నియోజకవర్గం పరిధిలోని సదాశివపల్లి నుంచి వరంగల్‌ హైవేకు లింక్‌ అవుతుంది. దీనిద్వారా వరంగల్‌కు ఏడు కిలోమీటర్ల దూరం కూడా తగ్గుతుంది.
విదేశీ సాంకేతిక పరిజ్ఞానంతో పర్యాటకులను ఆకర్షించే విధంగా నిర్మించబడిన ఈ కేబుల్ బ్రిడ్జి వల్ల మానేరు నదిలో పడవ ప్రయాణానికి ఎలాంటి ఆటంకం కలగకుండా రెండు వైపులా 220 మీటర్ల ఎత్తులో పైలాన్లు నిర్మించి, 136 సెగ్మెంట్లతో ఆ పైలాన్లను అనుసంధానించారు. ఆరు కోట్ల రూపాయలతో డిజిటల్‌ లైటింగ్‌, రెండు పెద్ద తెరలు ఏర్పాటుచేశారు.
ప్రారంభం
2023 జూన్ 21న రాష్ట్ర ఐటీ, మున్సిపల్‌, పరిశ్రమల శాఖల మంత్రి కల్వకుంట్ల తారక రామారావు ఈ కేబుల్ బ్రిడ్జి ప్రారంభించాడు. ఈ కార్యక్రమంలో బీసి సంక్షేమ శాఖామంత్రి గంగుల కమలాకర్‌, సాంస్కృతిక సారథి చైర్మన్, మానకొండూర్ ఎమ్మెల్యే రసమయి బాలకిషన్, రాష్ట్ర ప్రణాళికా సంఘం ఉపాధ్యక్షుడు బోయినపల్లి వినోద్‌ కుమార్‌, 4న తెలంగాణ రాష్ట్ర పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ చైర్మన్‌ గెల్లు శ్రీనివాస్ యాదవ్, స్థానిక ప్రజాప్రతినిధులు, అధికారులు పాల్గొన్నారు.
కేబుల్ బ్రిడ్జి ప్రారంభోత్సవం ఈ సందర్భంగా క్రాకర్‌ షో, సాంస్కృతిక ప్రదర్శనలు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. దాదాపు 10 నిమిషాలపాటు రంగుల రంగుల పటాకులు ఆకాశంలో మిరిమిట్లు గొలిపాయి.
మూలాలు
వర్గం:వంతెనలు వర్గం:తెలంగాణ పర్యాటక ప్రదేశాలు వర్గం:పర్యాటక ఆకర్షణలు వర్గం:తెలంగాణ ప్రభుత్వ నిర్మాణాలు వర్గం:కరీంనగర్ జిల్లా పర్యాటక ప్రదేశాలు వర్గం:కరీంనగర్
మడకశిర నగరపంచాయితీ
మడకశిర నగర పంచాయతీ,ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం,అనంతపురంజిల్లాకు చెందింది.ఈ నగర పంచాయతీ హిందూపురం లోకసభ నియోజకవర్గం లోని,మడకశిర అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం పరిధికి చెందింది.
చరిత్ర
మడకశిర నగరపంచాయితీ, ఆంధ్ర్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, అనంతపురం జిల్లాకు చెందిన పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు చెందిన ఒక నగర పంచాయితీ.ఇది నగర పంచాయితీగా 2011 లో ఏర్పడింది.ఇది ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని అమరావతికి 467 కి.మీ దూరంలోనూ, జిల్లా ప్రధాన కేంద్రం 130 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.
జనాభా గణాంకాలు
2001 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం 20205 ఉన్న పట్టణ జనాభా 2011 లో 21695 కు పెరిగింది. గత దశాబ్దంలో 7.37% పెరిగింది. లింగ నిష్పత్తి 1000 మంది పురుషులకు 981 స్త్రీలు ఉన్నారు. అక్షరాస్యత రేటు 71.38% ఉండగా పురుష జనాభాలో 79.07%, స్త్రీ జనాభాలో 63.53% అక్షరాస్యులు ఉన్నారు.
ప్రస్తుత చైర్‌పర్సన్, వైస్ చైర్మన్
ప్రస్త్తుత చైర్‌పర్సన్‌గా పి. ప్రకాష్, వైస్ చైర్మన్‌గా బి.ఒబాన్న పనిచేస్తున్నారు.
ఇతర వివరాలు
ఈ పురపాలక సంఘంలో 20 రెవెన్యూ వార్డులు, 20 ఎన్నికల వార్డులు ఉన్నాయి.ఈ పురపాలక సంఘంలో 35 మురికివాడలు ఉన్నాయి. ఒక ప్రభుత్వ ఆసుపత్రి, 2 ఉన్నత పాఠశాలలు,15 ప్రాథమిక పాఠశాలలు,21 ప్రభుత్వ పాఠశాలలు,1 కూరగాయల మార్కెట్ ఉన్నాయి.
మురారి (సినిమా)
రామ్ ప్రసాద్ ఆర్ట్స్ పతాకంపై నందిగం గోపి, రామలింగేశ్వరరావు, ఎన్. దేవిప్రసాద్ సమ్యుక్తంగా నిర్మించిన చిత్రం "మురారి". కృష్ణవంశీ దర్శకత్వంలో తెరకెక్కిన ఈ సినిమాలో మహేష్ బాబు, సోనాలి బింద్రే హీరోహీరోయిన్లుగా నటించారు. ఈ సినిమా ద్వారా సోనాలి బింద్రే తెలుగు తెరకు పరిచయమయ్యింది. సుకుమారి, కైకాల సత్యనారాయణ, గొల్లపూడి మారుతీరావు, లక్ష్మి, రఘుబాబు, రవిబాబు ముఖ్యపాత్రల్లో నటించారు. ఈ సినిమా కథ, చిత్రానువాదంతో పాటు కూర్పు విభాగంలో కృష్ణవంశీ పనిచేసారు. శోభన్ సంభాషణలను రచించారు. ఈ సినిమాకి మణిశర్మ సంగీతదర్శకత్వం వహించారు. భూపతి ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేసారు. పీటర్ హెయిన్ ఈ సినిమా ద్వారా ఫైట్ మాస్టరుగా తెలుగు సినిమాకి పరిచయమయ్యారు.
ఉసురు తగలడం వల్ల ఒక వ్యక్తి వంశం ఎలా దెబ్బతిందనే కథాంశంతో ఈ సినిమా రూపొందింది. ఒక జమీందారు 19వ శతాబ్దంలో చేసిన తప్పుకి ప్రతీ 48 ఏళ్ళకొకసారి అతని వంశస్తుల్లో ఒకరిని ఆ ఊరి దేవత బలితీసుకుంటున్న తరుణంలో ఈ సారి మరణించబోయే వ్యక్తి మరణం నుండి ఎలా తప్పించుకోగలిగాడు? అమ్మవారి శాపాన్ని ఎలా నివారించి తన వంశాన్ని కాపాడుకున్నాడన్నదు? అనేది ఈ సినిమా మూలకథ. అనుకున్నదానికంటే నెలన్నర ఆలస్యంగా ఫిబ్రవరి 17, 2001న విడుదలైన మురారి భారీ విజయాన్ని నమోదు చెయ్యడమే కాకుండా ఆ ఏడాది ప్రభుత్వం ప్రకటించిన నంది పురస్కారంలో ఉత్తమ చిత్రానికి రజత నందితో పాటు మరో 2 అవార్డులను సొంతం చేసుకుంది.
కథ
19వ శతాబ్దం మధ్యలో నలనామ సంవత్సరం ఆశ్వయిజ బహుళ అమావాస్య రాత్రి ఆంగ్లేయుల దగ్గర అప్పు తీసుకుని తిరిగి చెల్లించలేని ఓ జమీందారు (ప్రకాష్ రాజ్) వాళ్ళ ప్రోద్బలంతో ఆ ఊళ్ళోని అమ్మవారి గుడిలో అతి ప్రాచీనమైన, శక్తివంతమైన దుర్గాదేవి విగ్రహాన్ని దొంగిలించేందుకు వాళ్ళని వెంటబెట్టుకు బయలుదేరతాడు. మద్యం సేవించిన జమీందారు తన గుమాస్తా (ఎం. ఎస్. నారాయణ) ఎంత హెచ్చరిస్తున్నా వినకుండా వెళ్ళి అమ్మవారి విగ్రహాన్ని దొంగిలించాలనుకుంటాడు. కానీ ఇద్దరు ఆంగ్లేయులు నిప్పంటుకుని చనిపోగా జమీందారు అమ్మవారి చేతిలో చనిపోయి తన వంశానికి ఒక శాపాన్ని పొందుతాడు. ఆ శాపం ప్రకారం ప్రతీ 48 ఏళ్ళకొకసారి వచ్చే ఆశ్వయిజ బహుళ అమావాస్య నాడు అమ్మవారు ఆ ఇంట్లో ఒక మగాడిని బలితీసుకుంటుంది. ఇది జరిగిన 48 ఏళ్ళ తర్వాత క్రోధినామ సంవత్సరంలో ఆశ్వయిజ బహుళ అమావాస్య ఉదయం గుడి ముందు బ్రిటీష్ సైన్యం దాడిలో జమీందారు వంశస్థుడు (కొణిదల నాగేంద్రబాబు) చనిపోతాడు. 48 ఏళ్ళ తర్వాత నందననామ సంవత్సరంలో ఆశ్వయిజ బహుళ అమావాస్య ఉదయం మరొక జమీందారు వంశస్థుడు మురారి (అచ్యుత్) కారు ప్రమాదంలో గుడి ముందు మరణిస్తాడు. అతని భార్య శబరి అప్పటినుంచి శాపవిమోచనం కోసం ఎన్నో పూజలు, వ్రతాలు, దానాలు చేయిస్తూ ఉంటుంది. నిత్యం అమ్మవారిని ప్రార్థిస్తూ ఉంటుంది. మళ్ళీ 48 ఏళ్ళ తర్వాత విక్రమనామ సంవత్సరం వస్తుంది. ఇప్పుడు వృద్ధాప్యంలో ఉన్న శబరి (సుకుమారి), ఆలయ పూజారి శేషయ్య ఈ సారి అమ్మవారు ఎవరిని బలికోరుతుందోనని భయపడుతుంటారు.
మురారి కొడుకు సత్తిపండు (కైకాల సత్యనారాయణ) తన తండ్రి పేరుని తన చివరి కొడుకు(మహేష్ బాబు)కి పెట్టుకుంటాడు. శబరి ఆదేశం ప్రకారం అందరు మురారిని పేరుపెట్టి పిలవకూడదు, తలుచుకోకూడదు. మురారి అంటే ఆ ఇంట్లో అందరికీ ప్రాణం. అతని అన్నయ్యలు శ్రీనయ్య (ప్రసాద్ బాబు), బాచి (చిన్నా), సూరి (శివాజీ రాజా) అతనికి ఎప్పుడూ అందుబాటులో ఉంటారు. మురారిని ప్రసవించాక పురిట్లో సత్తిపండు భార్య చనిపోవడంతో శ్రీనయ్య, అతని భార్య గోపికృష్ణ మహేశ్వరి లేక గోపి (లక్ష్మి) అతన్ని పెంచుతారు. గోపికి మురారి ఆరవ ప్రాణం. తనకి పిల్లలు పుడితే ఎక్కడ మురారిపై ప్రేమ తగ్గిపోతుందోనని భయపడి శ్రీనయ్యకు కూడా చెప్పకుండా గోపి కుటుంబ నియంత్రణ ఆపరేషన్ చెయ్యించుకుంది. ఈ విషయం చంటి ఇంట్లో తెలిస్తే వాళ్ళెక్కడ గొడవ చేస్తారోనని ప్రతీ ఏడాది ఒక్కత్తే పుట్టింటికి వెళ్ళి పిల్లలు పుట్టడానికి నోములు, వ్రతాలు చేస్తూ ఆ వంకతో తనని పెంచిన కుటుంబంతో సంతోషంగా గడుపుతూ ఉంటుంది. ఈ విషయం ఆ దంపతులకి, ఒక రోజు వాళ్ళు మాట్లాడుకుంటున్నప్పుడు కిటికీ దగ్గర నిలబడి విన్న మురారికి మాత్రమే తెలుసు. ఈ ఏడాది మురారి కూడా గోపికి తోడుగా గోపిని చేరదీసి పెంచిన చంటి (గొల్లపూడి మారుతీరావు) ఇంటికి వెళ్తాడు. అక్కడ హైదరాబాదు నుంచి సెలవులకు తిరిగొచ్చిన చంటి కూతురు వసుంధర(సొనాలి బింద్రే)ని ఆటపట్టిస్తూ తెలియకుండానే ఆమెతో ప్రేమలో పడతాడు.
మిగిలినవాళ్ళందరితో బాగా కలిసిపోయినా ఆ ఇంట్లో ఉండే బుల్లబ్బాయి(రవిబాబు)కి మాత్రం మురారి ఉనికి నచ్చదు. చెడు అలవాట్లు ఉన్నా స్వతహాగా అమాయకుడైన బుల్లబ్బాయికి తనకంటే వయసులో చిన్నవాడైన మురారి అంటే అసూయ. అందులోనూ మురారి ఊళ్ళో ఓ సారి ఏనుగు దొంగతనం చెయ్యబోయి మురారి చేతిలో తన్నులు కూడా తిన్నాడు. ఈ విషయం ఇంట్లో తెలిస్తే ఏమవుతుందోనని మురారిని చూసినప్పుడల్లా బెదిరిపోతుంటాడు. ఒకరోజు మురారికి కొంతమంది కూలీల ద్వారా బుల్లబ్బాయి చేసిన మోసం తెలుస్తుంది. గోపికి ఆ ఊళ్ళో ఒక చిన్న పొలం ఉంది. దానిపై వచ్చే ఆదాయంలో కొంత తన జేబులో వేసుకుంటూ కూలీలకి డబ్బులివ్వకుండా ఆ డబ్బుతో బుల్లబ్బాయి ఆరు నెలలు పేకాట ఆడుతుంటాడు. ఇది తెలుసుకున్న మురారి బుల్లబ్బాయితో గొడవపడి కూలీలకి చెందాల్సిన డబ్బులు వాళ్ళకిచ్చి ఆ పొలానికి వాళ్ళకి కౌలుకిచ్చి ఆదాయంలో సగం చెందేలా చేస్తాడు. కౌలు విషయం బుల్లబ్బాయి ద్వారా తెలుసుకున్న రాంబాబు (రఘుబాబు) ఇంటికొచ్చి గొడవ చెయ్యడంతో గోపి మురారిని తీసుకుని వెళ్ళిపోవాలనుకుంటుంది. వ్రతం మొదలుపెట్టాక ఉద్యాపన పూర్తి చెయ్యాలి కాబట్టి మురారి వెళ్ళిపోయి గోపిని తర్వాత రమ్మంటాడు. రాంబాబుకు జరిగింది చెప్పి బుల్లబ్బాయిని ఇరికించేస్తాడు. వెళ్ళే ముందు గదిలో తనకోసం ఎదురుచూస్తున్న వసుంధరని గట్టిగా హత్తుకుని ఆమె కూడా హత్తుకోబోయే లోపే వదిలేసి వెళ్ళిపోతాడు. ఊరికి తిరిగొచ్చాక అమ్మవారి గుడి దగ్గర ఒక పసిబిడ్డని కాపాడిన మురారి జాతకచక్రం చనిపోయిన ఆ ముగ్గురి జాతకచక్రాలతో కలవడం చూసి చనిపోబోయేది మురారేనని తెలుసుకుని శేషయ్య కుమిలిపోతాడు.
మంచివాడు, పసివాడు, అమాయకుడు, జీవితంలో ఇంకా ఏమీ అనుభవించని మురారిని బలితీసుకోవడం తగదని, నీ కొడుకైన మురారిని నువ్వే కాపాడాలని అమ్మవారి విగ్రహం ముందు శేషయ్య వాపోతాడు. ఇటుపక్క తన ఇంట్లో మురారి వసుంధర జ్ఞాపకాల్లో, హైదరాబాదులోని హాస్టల్లో వసుంధర మురారి జ్ఞాపకాల్లో కాలం గడుపుతూ ఉంటారు. సత్తిపండు సలహా మేరన మురారి హైదరాబాదు వెళ్ళి వసుంధరని కలుస్తాడు. మురారిని చూసిన ఆనందంలో వసుంధర అతన్ని హత్తుకుని నన్ను పెళ్ళిచేసుకోమ్మంటుంది. మురారి అప్పుడు వసుంధరని తన ఇంటికి తీసుకెళ్తాడు. వ్యవసాయంపై పరిశోధన కోసం ఈ ఊరు వచ్చానని, అది పూర్తయ్యే దాకా ఇక్కడే ఉంటానని మురారి కన్నా 5 నిమిషాలు ముందే ఇంట్లోకొచ్చిన వసుంధర మురారి కుటుంబసభ్యులతో చెప్తుంది. శబరి ఊళ్ళో లేనప్పుడు మురారి మెల్లగా అందరినీ వసుంధరతో తన పెళ్ళికి ఒప్పిస్తాడు. సత్తిపండు స్వయంగా చంటి ఇంటికి వెళ్ళి పెళ్ళిసంబంధం ఖాయం చేసుకొస్తాడు. రెండు కుటుంబాలు మురారి ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు శబరి తిరిగొస్తుంది. మురారి వసుంధరని పెళ్ళిచేసుకోబోతున్నాడని తెలుసుకుని చాలా సంతోషిస్తుంది. అప్పుడు శబరి పక్కనే ఉన్న శేషయ్య శబరి నిర్ణయం చెప్పేలోపే తనని పక్కకి తీసుకెళ్ళి చనిపోబోయేది మురారేనని చెప్తాడు. తన జీవితంలాగే వసుంధర జీవితం కూడా నాశనం కాకూడదని శబరి ఈ పెళ్ళికి ఒప్పుకోదు. వేరే దారి లేక మురారి వసుంధరని వదిలేస్తాడు. జరిగిన అవమానానికి రగిలిపోతున్న రాంబాబు వసుంధర ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా తన పెళ్ళిని బుల్లబ్బాయితో నిశ్చయం చేస్తాడు. ఈలోపు గుడిలో మురారిని కాపాడేందుకు ఏం చెయ్యాలని శేషయ్య, శబరి ఒక సిద్ధుడి(ధూళిపాళ సీతారామశాస్త్రి)ని కలిస్తే ఆయన రక్తాభిషేకం జరగాల్సిందేనని చెప్తాడు. పూజలు నిర్వహిస్తున్నప్పుడు మురారికి, మిగిలిన కుటుంబ సభ్యులకి శేషయ్య అమ్మవారి శాపం గురించి వివరిస్తాడు.
నిర్మాణం
జనానికి, ప్రపంచానికి మంచి చేసే దేవత కోపానికి కారణమైన వ్యక్తి దాన్నుంచి ఎలా బయట పడ్డాడు అనే అంశం ఆధారంగా కథ అల్లుకున్నాడు దర్శకుడు కృష్ణవంశీ.
విడుదల
ఈ చిత్రం 2001 ఫిబ్రవరి 17 న ప్రేక్షకుల ముందుకు వచ్చింది. బాక్సాఫీసు వద్ద విజయం సాధించింది. ఈ సినిమాకు ముందు మహేష్ బాబు నటించిన రెండు చిత్రాలు పరాజయం పాలయ్యాయి. దాంతో ఈ చిత్రం మీద అంచనాలు పెరిగాయి. దానికి తగ్గ విజయం సాధించిందీ చిత్రం.
మూలాలు
వర్గం:ఘట్టమనేని మహేశ్ ‌బాబు సినిమాలు వర్గం:సత్యనారాయణ నటించిన చిత్రాలు వర్గం:గొల్లపూడి మారుతీరావు చిత్రాలు వర్గం:మణిశర్మ సంగీతం అందించిన సినిమాలు వర్గం:శివాజీ రాజా నటించిన చిత్రాలు వర్గం:కృష్ణవంశీ దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలు వర్గం:ప్రకాష్ రాజ్ నటించిన చిత్రాలు వర్గం:ఎం.ఎస్.నారాయణ నటించిన సినిమాలు వర్గం:రఘుబాబు నటించిన చిత్రాలు వర్గం:రవిబాబు చిత్రాలు వర్గం:లక్ష్మి నటించిన చిత్రాలు వర్గం:సోనాలి బింద్రే నటించిన చిత్రాలు వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా చిత్రాలు వర్గం:తెలుగు ప్రేమకథ చిత్రాలు వర్గం:ధూళిపాళ నటించిన చిత్రాలు
ఆది (సినిమా)
ఆది సినిమా వి.వి.వినాయక్ దర్శకత్వంలో జూ.ఎన్టీఆర్, కీర్తి చావ్లా ముఖ్యపాత్రల్లో నటించిన 2002 నాటి తెలుగు ఫ్యాక్షన్ సినిమా.
కథ
thumb|right|300px|చిత్ర సన్నివేశము. ధనవంతుడైనా ఆది తండ్రి అమెరికా నుండి వచ్చి తన తాతల ఆస్తి పేదలకు పంచాలనుకొంటాడు. అది ఆక్రమించిన మరొక భూస్వామి అతడిని హత్య చేస్తాడు. ఆ సమయంలో ఆదిని తీసుకొని పారిపోతాడు అతడి ఇంట్లో పనిచేసే ఒక నమ్మకస్తుడైన అతడు.
పెరిగి పెద్దయిన ఆదికి ఊరి విశేషాలు చెప్పి తన ఆస్తిని తిరిగి తీసుకోమంటాడు. ఊరికి వెళ్ళిన ఆది తన ఆస్తిని రక్షించుకొని పేదలకు దానమివ్వడం, ప్రతినాయకుని కూతురిని వివాహం చేసుకోవడంతో కథ పూర్తవుతుంది.
అభివృద్ధి
స్విట్జర్లాండ్లో స్టూడెంట్ నంబర్ 1 సినిమాలో పాటలు చిత్రీకరణ పూర్తై, యూనిట్ బయలుదేరుతున్నప్పుడు నల్లమలపు శ్రీనివాస్ ఆయనని కలిసి అప్పటికి అసిస్టెంట్ డైరెక్టర్ గా పనిచేస్తున్న వి.వి.వినాయక్ని పరిచయం చేసి, ఎన్టీఆర్ కి సరిపడే కథ ఒకటి ఆయన తయారుచేశారని వినమని అడిగారు. అంతకుముందు పెద్దగా పరిచయం లేని వ్యక్తులు కావడం, కథ అంటూ చాలామందే ఆయనని విసిగిస్తూండడంతో ఎన్టీఆర్ హైదరాబాద్ వచ్చాక కలవమని చెప్పి పంపేశారు. బుజ్జి ఆ తర్వాత ఎన్టీఆర్ ఇంటికి చాలాసార్లు ఫోన్లు చేసి ఇబ్బందిపెట్టడంతో, ఓసారి కథ విని నచ్చలేదని చెప్పి వదిలించుకుందామని ఆయన నిర్ణయించుకుని వాళ్ళని రమ్మన్నారు. తర్వాతి రోజు వినాయక్, బుజ్జి వచ్చారు. "మొత్తం కథ వద్దు, ఇంట్రడక్షన్, ఇంటర్వెల్, క్లైమాక్స్ మాత్రం చెప్పండి" అని ముందుగా చెప్పేశారు ఎన్టీఆర్, అందుకు వినాయక్ "ఒక్క ఇంట్రో మాత్రం చెప్తాను, నచ్చితేనే కూర్చోండి. మీ సమయం వృధా చేయదలుచుకోలేదు" అన్నారు. ఇంట్రో చెప్పడంతో బాగా నచ్చిన ఎన్టీఆర్ రెండు గంటల పాటు కథ విన్నారు. అదొక ప్రేమకథ. ఎన్టీఆర్ కి కథ నచ్చింది, మనం ఈ సినిమా చేస్తున్నామని నిర్ధారించారు. పరిశ్రమలో కూడా ఎన్టీఆర్, వినాయక్ సినిమా గురించి వార్త ప్రచారమైపోయింది.
సినిమా ప్రారంభానికి ముందు ఎన్టీఆర్ సన్నిహితులు కొడాలి నాని ఆ దశలో ప్రేమకథలు వద్దని, మాస్ సినిమాలపైనే దృష్టిపెట్టమని సలహాఇచ్చారు. దాంతో వినాయక్, బుజ్జిలను పిలిచి ఆ విషయాన్ని చెప్పి మాస్ కథ ఏదైనా ఉంటే చెప్పమన్నారు ఎన్టీఆర్. ఈ విషయం తెలిసి డీలాపడ్డ వినాయక్ అప్పటికప్పుడు తన వద్ద అలాంటి మాస్ కథ ఏమీ లేకపోవడంతో ఎప్పుడో రాసుకున్న సీన్లు గుర్తుచేసుకున్నారు. ఒకటి చిన్నపిల్లాడు బాంబు వేసే సన్నివేశం కాగా మరొకటి గాల్లోకి సుమోలు లేచే సన్నివేశం. ఆ రెండు సన్నివేశాలూ చెప్పి, నచ్చితే కథ తయారుచేస్తానని వినాయక్ చెప్పగా, ఫ్యాక్షన్ కథ నాకు మరీ హెవీ అయిపోతుందంటూ దాటవేయబోయారు ఎన్టీఆర్. "వారంరోజులు సమయం ఇస్తే కథ రాసుకుని వస్తాను, నచ్చితేనే చేద్దాం లేదంటే వేరెవరికైనా డేట్స్ ఇచ్చేద్దురు" అంటూ ఒప్పించారు వినాయక్. ఆ రాత్రి వినాయక్ రూంకి వచ్చీరాగానే అలిసిపోయిన బుజ్జి నిద్రపోగా, వినాయక్ మాత్రం అనుకున్న కథని అభివృద్ధి చేసే పనిలో పడ్డారు. అర్థరాత్రి 3 గంటలకు బుజ్జిని నిద్రలేపి కథ మౌలికంగా పూర్తిచేశానని వినిపించేశారు. కథ విన్న బుజ్జికి బాగా నచ్చింది. తిండి నిద్ర కనీసం బ్రష్ చేసుకోవడం కూడా మానేసి వినాయక్ కథ అభివృద్ధి చేసే పనిలోనే ఉండిపోయారు. అలా రెండు రోజులు గడిచాకా 58 సీన్లతో ఆది కథని తయారుచేసి ఎన్టీఆర్ కి వినిపించారు. బాగా ఎగ్జైట్ అయిన ఎన్టీఆర్ ఆ సినిమాకి అంగీకరించారు.
బెల్లంకొండ సురేష్ సమర్పకునిగా, నాగలక్ష్మి నిర్మాతగా, బుజ్జి ఎగ్జిక్యూటివ్ ప్రొడ్యూసర్ గా సినిమా ప్రారంభించారు. అయితే ప్రారంభానికి ముందు మళ్ళీ ఎన్టీఆర్ మరో ప్రతిపాదన ముందుకుతెచ్చారు. బూరుగుపల్లి శివరామకృష్ణ తనతో సినిమా తీసేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నారని, ఈ సినిమానే ఆయనతో తీద్దామని ప్రతిపాదించారు ఎన్టీఆర్. అయితే తనని దర్శకుణ్ణి చేసేందుకు బుజ్జి ఎంతో తపించారని, ఇప్పుడు అవకాశం వచ్చాకా ఆయనను వదిలేయలేనని వినాయక్ చెప్పడంతో ఆయన నిజాయితీ నచ్చి ముందు అనుకున్న క్రూతోనే షూటింగ్ కి అంగీకరించారు ఎన్టీఆర్.
చిత్రీకరణ
సినిమా చిత్రీకరణ విశాఖపట్నం, విజయనగరం, హైదరాబాద్ తదితర ప్రాంతాల్లో జరిగింది. 65 రోజుల్లో చిత్రీకరణ పూర్తయ్యింది.
విడుదల
ఆది సినిమా మార్చి 28, 2002న విడుదలైంది. సినిమా భారీ విజయాన్ని సాధించింది. అంతేకాక జూనియర్ ఎన్టీఆర్ కి గొప్ప స్టార్ డం సంపాదించిపెట్టింది. మొదటి సినిమాతోనే వి.వి.వినాయక్ స్టార్ డైరెక్టర్ గా పేరుపొందారు.
పాటలు
ఈ చిత్ర సంగీతం ఎంతగానో విజయవంతమైనది.
మూలాలు
వర్గం:ఫ్యాక్షనిజం నేపథ్యంలో సినిమాలు వర్గం:జూనియర్ ఎన్.టి.ఆర్ సినిమాలు వర్గం:చలపతి రావు నటించిన చిత్రాలు వర్గం:మణిశర్మ సంగీతం అందించిన సినిమాలు వర్గం:వి.వి. వినాయక్ దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలు వర్గం:ఆహుతి ప్రసాద్ నటించిన చిత్రాలు వర్గం:ఎల్. బి. శ్రీరాం నటించిన చిత్రాలు వర్గం:తెలుగు కుటుంబకథా చిత్రాలు వర్గం:ఎం.ఎస్.నారాయణ నటించిన సినిమాలు వర్గం:కడప మాండలికం వాడబడ్డ చలన చిత్రాలు
నేషనల్ గేలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్
నేషనల్ గేలరీ ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్ (National Gallery of Modern Art or NGMA) ఒక ప్రసిద్ధిచెందిన చిత్రకళా ప్రదర్శనశాల. ఇది భారత ప్రభుత్వానికి చెందిన సాంస్కృతిక మంత్రిత్వం అధీనంలో పనిచేస్తుంది. దీనికి చెందిన ప్రధాన మ్యూజియం జైపూర్ హౌస్, న్యూఢిల్లీ లో మార్చి 29, 1954 తేదీన స్థాపించబడింది. తదనంతరం దీని శాఖలను ముంబై, బెంగుళూరు పట్టణాలలో తెరిచారు. ఇందులో ఆధునిక చిత్రకళకు సంబంధించిన 14,000 కు పైగా చిత్రకళాఖండాలు పరిరక్షించబడ్డాయి. థామస్ డేనియల్, రాజా రవివర్మ, అబనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్, నందలాల్ బోస్, జెమిని రాయ్, అమ్రితా షేర్-గిల్ మొదలైన భారతీయ, పాశ్చాత్య చిత్రకారుల చిత్రాలను పొందుపరిచారు.
భవనం
ఢిల్లీ నగరంలోని రాజ్‌పథ్‌ ‌కు చివరలో, ఇండియా గేట్‌కు సమీపంలో ఉన్న ఈ భవనం పూర్వం జైపూర్ మహారాజు నివసించే ప్యాలెస్. కాబట్టి దీనిని జైపూర్ హౌస్ అని పిలుస్తారు. సీతాకోక చిలుక ఆకారంలో ఉన్న ఈ భవనాన్ని సర్ ఆర్థర్ బ్లోమ్‌ఫీల్డ్ డిజైన్ చేయగా 1936లో నిర్మించారు. 2009లో ఈ భవనం కొత్త విభాగాన్ని ప్రారంభించారు. అది ఇంతకు ముందున్న వైశాల్యానికి ఆరు రెట్లు పెద్దది. మొత్తం 12000 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఈ ప్రదర్శనశాల ఉంది.
చిత్రసమాహారం
ఈ గేలరీలో ఉన్న కొన్ని కళాఖండాలు:
బయటి లింకులు
వర్గం:1954 స్థాపితాలు వర్గం:చిత్రలేఖనం వర్గం:కళలు
నబిన్ చంద్ర బోర్డోలోయ్
thumb| భారతదేశంలోని 1975 స్టాంప్‌పై బార్డోలోయి నబిన్ చంద్ర బార్డోలోయ్, (1875-1936) ఒక భారతీయ రచయిత, రాజకీయనాయకుడు, అస్సాం రాష్ట్రానికి చెందిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీనాయకుడు. భారతస్వాతంత్ర్య ఉద్యమ కార్యకర్త, మహాత్మాగాంధీ నాయకత్వంలో సాగిన సహాయ నిరాకరణఉద్యమంలో (1920-1922) అస్సాం నుండి పాల్గొన్న ప్రముఖనాయకుడు.1975 లో అతని జన్మదినోత్సవం సందర్భంగా భారత ప్రభుత్వం అతని గౌరవార్థం స్మారక తపాలా బిళ్ళను విడుదల చేసింది. అతన్ని కర్మబీర్ లేదా కర్మవీర్ నబిన్ చంద్ర బోర్డోలోయ్ అని పిలుస్తారు.
జీవిత గమనం
నబిన్ చంద్ర 1899 లో లా గ్రాడ్యుయేట్ అయ్యాడు.స్వరాష్ట్రం అస్సాం వచ్చి ప్రజా వ్యవహారాలలో చురుకైన ఆసక్తిని కనబరిచాడు. అతను 1913 లో గౌహతిలో ఎర్లే లా కళాశాల స్థాపనలో పాలుపంచుకున్నాడు. ఆ కళాశాలలో కొంతకాలం లెక్చరర్‌గా పనిచేశాడు. 1919లో నబిన్ చంద్ర, ప్రసన్న కుమార్ బారువాతో పాటు ఇంగ్లాండ్ వెళ్లి, మాంటెగ్-చెమ్స్‌ఫోర్డ్ సంస్కరణల్లో అస్సాం కేసును చేర్చడానికి ఉమ్మడి పార్లమెంటరీ కమిటీ ముందు ఉంచాడు. 1920 లో నబిన్ చంద్ర బర్డోలోయ్ ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ నాగ్‌పూర్ సభలో పాల్గొన్నాడు. జలియన్ వాలాబాగ్ దురంతం తరువాత, బోర్డోలోయ్ భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొన్నాడు. అతను తన న్యాయ అభ్యాసాన్ని విడిచిపెట్టి, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నాడు. 1921లో, నబిన్ చంద్ర అరెస్టయ్యాడు. పద్దెనిమిది నెలల పాటు జైలులో గడిపాడు. 1929 లో అతను మళ్లీ అరెస్టయ్యాడు. రెండవ సారి జైలు పాలయ్యాడు. 1934లో నబిన్ చంద్ర బోర్డోలోయ్ అస్సాం శాసనసభకు ఎన్నికయ్యాడు. అతను ప్రతిపక్ష ప్రతినిధి. అతని అలసిపోని కార్యకలాపాలు అతనికి కర్మబీర్ (అంటే హీరో ఆఫ్ యాక్షన్) అనే బిరుదును పొందటానికి దోహదం చేసాయి. నబిన్ చంద్ర బోర్డోలోయ్ 1936 లో కన్నుమూశారు.
ప్రస్తావనలు
వర్గం:1936 మరణాలు వర్గం:1875 జననాలు వర్గం:భారత తపాలా బిళ్ళపై ఉన్న ప్రముఖులు వర్గం:స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు వర్గం:అస్సాం వ్యక్తులు వర్గం:న్యాయవాదులు వర్గం:రాజకీయ నాయకులు
బి.డి. జెట్టి
బి.డి.జెట్టి గా పిలవబడే బసప్ప దానప్ప జెట్టి తాత్కాలిక భారత రాష్ట్రపతి బాధ్యతలు స్వీకరించిన వారిలో రెండవవాడు.1974, ఆగస్టు 24 నుండి రాష్ట్రపతిగా పనిచేయుచున్న ఫకృద్దీన్ అలీ అహ్మద్ హఠాత్తుగా మరణించడంతో బసప్ప జెట్టి కొంత కాలం తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేసాడు.ఇతని తండ్రి దానప్పజెట్టి, తల్లి సంగమ్మ.వీరిది కన్నడ లింగాయత్ కుటుంబం.తండ్రి కిరాణా వ్యాపారి. ముక్కు సూటి మనిషి అని పేరు పడ్డ జెట్టి కర్ణాటక రాష్ట్రం, బీజాపూర్ జిల్లా, జంఖండి, తాలుకా సవాల్గి గ్రామంలో 1912, సెప్టెంబరు 10 న జన్మించాడు. మృదువుగా మాట్లాడే జెట్టి పురపాలక సంఘం సభ్యుడిగా రాజకీయ జీవితంతో ప్రారంభమై, ఐదు దశాబ్దాల సుదీర్ఘ రాజకీయ జీవితంలో భారతదేశపు రెండవ అత్యున్నత కార్యాలయానికి ఎదిగాడు.ఉపరాష్ట్రపతిగా 1974 నుండి 1979 వరకు కొనసాగాడు.
ప్రారంభ జీవితం
జెట్టి కుటుంబ ఇబ్బందులను ధైర్యంగా ఎదుర్కొని విద్యను పూర్తి చేశాడు.బసప్పజెట్టి బి.ఏ.ఎల్.ఎల్.బి చదివి అనేక పదవులు చేపట్టాడు.బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయంతో అనుబంధంగా ఉన్న కొల్హాపూర్‌లోని  రాజారామ్ లా కాలేజీ నుండి న్యాయశాస్త్రంలో గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేసాడు. తరువాత అతను తన స్వస్థలమైన జంఖండిలో న్యాయవాది వృత్తి ప్రారంభించి చాలా తక్కువ కాలం పాటు మాత్రమే న్యాయ ప్రాక్టీసును ప్రారంభించాడు.
రాజకీయ జీవితం
1940 లో జెట్టి జంఖండిలో మునిసిపాలిటీ సభ్యుడిగా రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించాడు.తరువాత 1945 లో జంఖండి పురపాలక సంఘం అధ్యక్షుడయ్యాడు. తరువాత  జంఖండి రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యునిగా ఎన్నికై కర్ణాటక రాచరికపు రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో మంత్రిగా నియమించబడ్డాడు.1948 లో అతను జంఖండి రాష్ట్రానికి 'దివాన్' (ముఖ్యమంత్రి) అయ్యాడు. దివాన్ గా మహారాజ్ శంకర్ రావు పట్వర్ధన్తో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు కొనసాగించాడు.చిన్న రాజ్యానికి ముఖ్యమంత్రిగా భారత యూనియన్‌లోకి ప్రవేశించాడు. జంఖండిని బొంబాయి రాష్ట్రంలో విలీనం చేసిన తరువాత 1948 మార్చి 8 న జెట్టి చట్టబద్దమైన తన న్యాయవాదవృత్తి తిరిగి కొనసాగించటానికి వచ్చి 20 నెలలు అతని వృత్తిని కొనసాగించాడు. ఆ తరువాత జెట్టి విలీన ప్రాంతానికి ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి బొంబాయి రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యునిగా నామినేట్ అయ్యాడు.అతని నామినేషన్ అయిన వారంలోనే అప్పటి బాంబే ముఖ్యమంత్రి బి.జి. ఖేర్‌కు పార్లమెంటరీ కార్యదర్శిగా నియమించబడ్డాడు.ఆ సామర్థ్యంలో కొన్ని సంవత్సరాలు పనిచేశాడు.1952 సార్వత్రిక ఎన్నికల తరువాత అప్పటి బాంబే ప్రభుత్వ ఆరోగ్య, కార్మిక మంత్రిగా నియమించబడ్డాడు.రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగాడు.
మైసూర్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి
రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత జెట్టి కర్ణాటక శాసనసభలో సభ్యుడయ్యాడు.1961 మైసూరు భూ సంస్కరణల చట్టానికి మార్గం సుగమం చేసే భూ సంస్కరణల కమిటీ ఛైర్మన్ గా వ్యవహరించాడు. ఈ బిల్లును ఆమోదించినప్పుడు జెట్టి ముఖ్యమంత్రిగా, కడిదాల్ మంజప్ప రెవెన్యూ మంత్రిగా ఉన్నారు. 1958 లో ఎస్.నిజలింగప్ప రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి పదవి నుంచి వైదొలిగినప్పుడు, కాంగ్రెస్ పార్టీ తరుపున అతను 1958 లో మైసూర్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. 1962 వరకు ఆపదవిలో కొనసాగాడు మూడవ సార్వత్రిక ఎన్నికలలో జంఖండి నియోజకవర్గం నుండి తిరిగి ఎన్నికైన జట్టిని 1962 జూలై 2 న ఎస్.నిజలింగప్ప మంత్రిత్వ శాఖలో ఆర్థిక మంత్రిగా నియమించారు. అదే నియోజకవర్గం నుండి నాల్గవ అసెంబ్లీకి తిరిగి ఎన్నికయి, ఆహార పౌర సరఫరాల శాఖకు మంత్రిగా నియమితులయ్యారు.
తరువాత రాజకీయ జీవితం
జెట్టి ప్రతిభ జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందింది.1968 లో పాండిచేరి లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌గా నియమితులయ్యాడు.1972 లో ఒడిశా గవర్నర్‌గా, 1974 లో భారత ఐదవ ఉపరాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అతను 1977 లో ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ మరణం తరువాత కొంతకాలం తాత్కాలిక ప్రెసిడెంట్ పదవిలో కొనసాగాడు. అయితే జెట్టి అధ్యక్ష పదవి వివాదం లేకుండా లేదు.1977 ఏప్రియల్ లో కేంద్ర హోంమంత్రి చరణ్ సింగ్ తొమ్మిది రాష్ట్రాల శాశన సభలను రద్దు చేయడానికి చర్చనీయాంశమైన నిర్ణయం తీసుకున్నప్పుడు, జెట్టి ఈ ఉత్తర్వుపై సంతకం చేయడానికి నిరాకరించాడు. రాష్ట్రపతి కేబినెట్ సలహాను అంగీకరించే సంప్రదాయాన్ని ఉల్లంఘించారని కొందరు అభిప్రాయపడ్డారు. తరువాత అతను ఈ ఉత్తర్వుపై సంతకం చేసినప్పటికీ, కేంద్రం యొక్క చర్య రాజకీయంగా రాజ్యాంగబద్ధంగా సరైంది కాదని కూడా జెట్టి అభిప్రాయపడ్డాడు.1979 లో ఉపరాష్ట్రపతిగా పదవీవిరమణ చేసిన తరువాత, దేశంలోని రాజకీయ పరిస్థితులను బాగా గమనించే వ్యక్తిగా జెట్టి వెలుగులోకి వచ్చాడు.
ప్రపంచ తెలుగు మహసభల ముఖ్య అథిధి
అవిభాజ్య ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్టంలో హైదరాబాదులో 1975 ఏప్రియల్ 12 నుండి జరిగిన తొలి ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలకు బి.డి జెట్టి ముఖ్యఅతిధిగా అప్పటి ఉపరాష్ట్రపతి హోదాలో హాజరయ్యాడు.ఆనాటి సభలలో తెలుగు ప్రసంగాన్ని కన్నడభాషలో రాసుకుని ప్రసంగించాడు.
మరణం
2002 జూన్ 2 నలో చనిపోయాడు.
వెలుపలి లంకెలు
వర్గం:భారత రాష్ట్రపతులు వర్గం:1912 జననాలు వర్గం:2002 మరణాలు వర్గం:కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రులు వర్గం:కర్ణాటక రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులు
మాలి (దేశం)
మాలి అధికారికంగా " రిపబ్లిక్ ఆఫ్ మాలి " అని పిలువబడుతుంది. ఇది పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో ఉన్న భూపరివేష్టిత దేశం. భౌగోళికంగా పశ్చిమ ఆఫ్రికను క్రాటనులో భాగంగా ఉంది. వైశాల్యపరంగా మాలి ఆఫ్రికాలో ఎనిమిదో అతిపెద్ద దేశంగా ఉంది. దేశవైశాల్యం 1,240,000 చదరపు కిలో మీటర్లు (480,000 చదరపు మైలు) ఉంది. మాలి జనాభా 18 మిలియన్లు.దేశ రాజధాని బామాకో. మాలి సార్వభౌమ దేశం. దేశంలోని ఎనిమిది ప్రాంతాలలో ఉత్తరప్రాంతం సహారా ఎడారిలో చొచ్చుకుని ఉంటుంది. అదే సమయంలో దేశంలో అధికసంఖ్యలో ప్రజలు నివసిస్తున్న దక్షిణ భాగంలో నైగరు, సెనెగలు నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి. వ్యవసాయం, గనులు దేశం ఆర్థిక కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి. మాలి ముఖ్యమైన సహజ వనరులలో బంగారం ప్రాధాన్యత వహిస్తుండగా. ఉప్పు ఉత్పత్తిలో దేశం అతి పెద్ద నిర్మాతగా ఉంది.
ప్రస్తుతమున్న మాలి మూడు పశ్చిమ ఆఫ్రికా సామ్రాజ్యములలో భాగంగా ఉంటూ ట్రాన్స్-సహారన్ వర్తకాన్ని నియంత్రించింది: ఘనా సామ్రాజ్యం, మాలి సామ్రాజ్యం (దీనికి మాలి పేరు పెట్టబడింది), తూయింగ్ సామ్రాజ్యం. దేశ స్వర్ణ యుగంలో గణిత శాస్త్రం, ఖగోళ శాస్త్రం, సాహిత్యం, కళలు అభివృద్ధి చెందాయి. 1300 లో శిఖరాగ్రస్థితిలో ఉన్న సమయంలో మాలి సామ్రాజ్యం ఆధునిక ఫ్రాన్సు కంటే రెండు రెట్లు అధిక వైశాల్యంతో ఆఫ్రికా పశ్చిమ తీరం వరకూ విస్తరించింది. 19 వ శతాబ్దం చివరలో ఆఫ్రికా ఆక్రమణ సమయంలో మాలి నియంత్రణను ఫ్రాన్సు స్వంతం చేసుకుంది. ఇది ఫ్రెంచ్ సుడాన్లో భాగంగా మారింది. ఫ్రెంచ్ సుడాన్ (సుడానీస్ రిపబ్లిక్గా పిలువబడేది) 1959 లో సెనెగల్తో కలిసి, 1960 లో మాలి ఫెడరేషనుగా స్వాతంత్ర్యం పొందింది. తరువాత కొంతకాలానికి సెనెగలు సమాఖ్య నుంచి ఉపసంహరించిన తరువాత సుడానీస్ రిపబ్లిక్కు మాలిని స్వయంగా స్వతంత్ర రిపబ్లిక్కుగా ప్రకటించింది. సుదీర్ఘకాలం ఏక-పార్టీ పాలన కొనసాగిన తర్వాత 1991 లో తలెత్తిన తిరుగుబాటు తరువాత కొత్త రాజ్యాంగం రూపొందించబడి తరువాత మాలిని ఒక బహుళ-పార్టీ ప్రజాస్వామ్య దేశంగా స్థాపించడింది.
2012 జనవరిలో ఉత్తర మాలిలో సాయుధ పోరాటాలు జరిగాయి. తిరుగుబాటు మార్చిలో తీవ్రరూపం దాల్చింది. తిరుగుబాటులో ఉత్తరప్రాంతం టువరెగ్ తిరుగుబాటుదారులు వశపరచుకుని ఏప్రిలులో అజావాడు పేరుతో కొత్త దేశాన్ని ప్రకటించారు. టువరెక్ ప్రతిస్పందనగా 2013 జనవరిలో ఫ్రెంచి సైన్యం " ఆపరేషన్ సర్వెలును " ప్రారంభించింది. ఒక నెల తరువాత మాలీ, ఫ్రెంచి దళాలు ఉత్తరప్రాంతం లోని చాలా భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. 2013 జూలై 28 న రెగ్యులర్ ఎన్నికలు జరిగాయి. ఆగస్టు 11 న జరిగిన రెండో రౌండ్ రన్-ఆఫ్ శాసనసభ ఎన్నికలు జరిగాయి. నవంబరు 24 న, డిసెంబరు 15 న జరిగాయి.
పేరు వెనుక చరిత్ర
మాలి అనే పేరు మాలి సామ్రాజ్యం పేరు నుండి తీసుకోబడింది. ఈ పేరును మొదట్లో "హిప్పోపోటామస్" అనే అర్థాన్ని స్పురింపజేసే మండిన్కా లేదా బంబార పదం మాలి నుండి తీసుకోబడింది. కానీ చివరికి ఇది "రాజు జీవించే చోటు" అనే అర్థం స్పురిపజేసే పదంగా మారింది. ఈ పదం బలం అనే అర్ధం కూడా స్పురింపజేస్తుంది.
గినియా రచయిత్రి జిబ్రిల్ న్యానీ సూచించన ఆధారంగా " సుందియాతా " అనే మాలి పురాతన కావ్యం (1965)లో చక్రవర్తుల రాజధానిలో మాలి అనే పేరు పెట్టడం సాధారణం అని పేర్కొంది. 14 వ శతాబ్దపు మొరాకో ప్రయాణికుడు ఇబ్ను బటుట మాలి సామ్రాజ్యం రాజధాని మాలి అని పిలువబడింది అని పేర్కొన్నాడు. మొట్టమొదటి పౌరాణిక చక్రవర్తి సుండియాత కీయిత శంకరని నదిలో మునిగి మరణించిన తరువాత " నీటి ఏనుగు " (హిపోపోటమసు) గా మరు అవతారం చందాడని ఒక మడింకా సాంప్రదాయ తెలియజేస్తుంది. ఈ నది ప్రాంతంలోని గ్రామాలలో మాలి ఈ నదీప్రాంతాన్ని పాత మాలి అని పేర్కొంటారు. పాత మాలీలో ఒక గ్రామాన్ని " మాలికా " అనే వారు. మాలికా అంటే కొత్త మాలి అని అర్ధం.
మరో సిద్ధాంతం ప్రకారం ఫులానీ భాషలో మాలీ అంటే మాండే ప్రజలని అర్ధం అని తెలియజేస్తుంది. ఒక ధ్వని కాలానుగుణ మార్పుగా కూడా కొందరు పేర్కొంటారు. ఫులని అల్వియోలారు చివరి అచ్చు మార్పిడిలో "మాండెన్" మాలిగా మారిందని భావిస్తున్నారు.
చరిత్ర
బంగారం, ఉప్పు, బానిసలు, ఇతర విలువైన వస్తువులతో " ట్రాన్స్-సహారన్ " వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించిన మాలి మూడు ప్రముఖమైన పశ్చిమ ఆఫ్రికా సామ్రాజ్యాలలో భాగంగా ఉంది. ఈ సహేలియన్ రాజ్యాలలో ఖచ్ఛితమైన భౌగోళిక సరిహద్దులు, ఖచ్ఛితమైన జాతి గుర్తింపులు లేవు. ఈ సామ్రాజ్యాలలో ఘనా సామ్రాజ్యం మొట్టమొదటిదిగా ఉంది. దీని మీద సోనిన్కే, మాండే భాషల ప్రజలు ఆధిపత్యం సాధించారు. ఈ సామ్రాజ్యం 8 వ శతాబ్దం నుండి 1078 వరకూ పశ్చిమ ఆఫ్రికా అంతటా విస్తరించింది. తరువాత ఈ సామ్రాజ్యాన్ని అల్మోరావిడ్సు వశపరచుకున్నారు.
తరువాత మాలి సామ్రాజ్యం ఎగువ నైజరు నది వరకు విస్తరించబడి 14 వ శతాబ్దంలో ఉన్నత స్థాయికి చేరుకుంది. మాలి సామ్రాజ్యంలో జేన్నే, టింబక్టు వంటి పురాతన నగరాలు వర్తకం, ఇస్లాం బోధనా కేంద్రాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి. తరువాత అంతర్గత కుట్ర ఫలితంగా సామ్రాజ్యం క్షీణించి చివరకు సొంఘై సామ్రాజ్యం చేత స్వాధీనం చేయబడింది. వాయవ్య నైజీరియాలో సంఘై ప్రజలు ప్రస్తుత ఉద్భవించారు. సంఘై మాలి సామ్రాజ్య పాలనలో తూర్పు పశ్చిమ దేశాలలో అతిపెద్ద శక్తిగా ఉంది.
14 వ శతాబ్దం చివరలో సంఘై క్రమంగా మాలి సామ్రాజ్యం నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందింది. తరువాత సంఘై విస్తరించి మాలి సామ్రాజ్యం మొత్తం తూర్పు భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నది. జుదారు పాషా ఆధ్వర్యంలో తూర్పు సామ్రాజ్యం 1591 లో మొరాకో మీద దాడి చేసింది. సంఘై సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత వర్తక కూడలిగా ఈ ప్రాంతం పాత్ర ముగింపుకు వచ్చింది. ఐరోపా శక్తులు సముద్ర మార్గాలు స్థాపించిన తరువాత " ట్రాన్స్-సహారా " వర్తక మార్గాలు ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయాయి.
18 వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతంలో నమోదైన చరిత్రలో అత్యంత ఘోరమైన కరువులలో ఒకటి సంభవించింది. జాను ఇల్ఫు అభిప్రాయంలో " " 1680 లలో ఘోరమైన కరువు సంభవించింది. సెనెగాంబియన్ తీర నుండి ఉన్నత నైలు ప్రాంతం వరకు కరువుకు విస్తరించింది. చాలామంది కేవలం జీవనోపాధి కొరకు తమకు తాము స్వయంగా బానిసలకు మారారు. ముఖ్యంగా 1738-1756లో పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో అత్యధికంగా జీవనోపాధి సంక్షోభం నమోదైంది. కరువు, మిడుతల దాడి కారణంగా టింబక్టు ప్రజలలో సగం మంది మరణించారు.
ఫ్రెంచి వలస పాలన
19 వ శతాబ్దం చివరలో మాలి ఫ్రాన్సు నియంత్రణకి మారింది. 1905 నాటికి ఈ ప్రాంతం చాలా వరకు ఫ్రెంచి సుడానులో భాగంగా ఫ్రెంచి నియంత్రణలో ఉంది. 1959 ప్రారంభంలో ఫ్రెంచి సుడాను (దీని పేరును సుడానీసు రిపబ్లిక్కుగా మార్చబడింది). సెనెగలు మాలి ఫెడరేషనులో భాగంగా మారింది. 1960 జూన్ 20 న మాలి ఫెడరేషను ఫ్రాంసు నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందింది.
1960 ఆగస్టులో సెనెగలు ఫెడరేషను నుండి ఉపసంహరించుకుంది. 1960 సెప్టెంబరు 22 న సుడానీ రిపబ్లికు " ఇండిపెండెంటు మాలి రిపబ్లిక్కు "గా మార్చబడింది. ఆ తేదీలో ఇప్పుడు దేశం స్వాతంత్ర్య దినోత్సవంగా జరుపుకుంటుంది. మాలి మొదటి అధ్యక్షుడిగా " మోడిబో కెయిటా " ఎన్నికయ్యాడు. కేయిటా వేగంగా ఏక-పార్టీ రాజ్యంగా స్థాపించబడింది. తూర్పు ప్రాంతంతో సన్నిహిత సంబంధాలతో స్వతంత్ర ఆఫ్రికా, సామ్యవాద ధోరణిని స్వీకరించి ఆర్థిక వనరులను విస్తృతంగా జాతీయం చేసింది. 1960 లో మాలి జనాభా 4.1 మిలియన్లకు చేరింది.
మౌసా ట్రయోరె
ప్రభుత్వం ఆర్థిక సంస్కరణలను కొనసాగించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ ప్రజలు అధికంగా అసంతృప్తికి గురైయ్యారు. బహుళ పక్ష ప్రజాస్వామ్యం కొరకు నిర్బంధం అధికరించినందుకు స్పందనగా ట్రారే పాలన కొంత పరిమిత రాజకీయ సరళీకరణను అనుమతించినప్పటికీ వారు పూర్తి స్థాయి ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ప్రవేశించడానికి నిరాకరించారు. 1990 లో సంకీర్ణ ప్రతిపక్ష ఉద్యమాలు తలెత్తాయి. ఉత్తరాదిలో జాతి హింసాకాండల కల్లోలంతో సంక్లిష్టంగా మారిన పరిస్థితి కారణంగా తురెగాప్రజలు మాలికి తిరిగి వచ్చారు.
1991 లో ప్రభుత్వ-వ్యతిరేక నిరసనలు తిరుగుబాటు ఫలితంగా తాత్కాలిక ప్రభుత్వం, నూతన రాజ్యాంగం ఏర్పడడానికి దారి తీసాయి. 1980 లలో జనరలు మౌస్సా ట్రోరే అవినీతి, నియంతృత్వ పాలనకు వ్యతిరేకత అధికరించింది. ఈ సమయంలో అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి నిర్బంధాలను సంతృప్తి పరచడానికి కఠినమైన కార్యక్రమాలు ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి. ఫలితంగా ప్రముఖులు ప్రభుత్వానికి సామీప్యంగా ఉండి సంపద అధికరింపజేసుసుకున్నప్పటికీ ప్రజలు మరింత కష్టాలను ఎదుర్కొన్నారు. 1991 జనవరిలో శాంతియుతమైన విద్యార్థి నిరసనలు సామూహిక ఖైదు, నాయకును పాల్గొనేవారిని హింసించడంతో దారుణం అణచివేయ్యబడ్డాయి. చెదురుమదురుగా అల్లర్లు, ప్రభుత్వ భవనాల విధ్వంసక చర్యలు కొనసాగాయి. కానీ నిరసనకారుల చర్యలు అహింసాతకంగా ఉన్నాయి.
మార్చి తిరుగుబాటు
1991 మార్చి 22 నుండి 1991 మార్చి 26 వరకు పట్టణ, గ్రామీణ ప్రాంతాలలో ప్రజాస్వామ్య ర్యాలీలు, దేశవ్యాప్త సమ్మెలు జరిగాయి. వీటిని " లెస్ ఎవెన్మెంట్సు ("సంఘటనలు") ", మార్చి విప్లవం అన్న పేర్లతో పిలువబడింది. బమాకోలో విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులు నిర్వహించిన ప్రజా ప్రదర్శనలు తరువాత అల్లర్లలో ట్రేడు యూనియన్లు, ఇతరులు చేరారు. అహింసాత్మక ప్రదర్శనకారులపై సైనికులు విచక్షణారహితంగా కాల్పులు జరిపారు. కాల్పుల తరువాత కొంతకాలం అల్లర్లు చెలరేగాయి. బారికేడ్లు, రోడ్డు బ్లాకులు నిర్మించబడ్డాయి. టర్రారె ప్రభుత్వం అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించి రాత్రివేళ కర్ఫ్యూ విధించింది. నాలుగు రోజుల వ్యవధిలో 300 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. నిరసనకారులు ప్రతి రోజు బమాకోకు తిరిగి వచ్చి నియంత అధ్యక్షుడి రాజీనామా, ప్రజాస్వామ్య విధానాలను అమలు చేయాలని డిమాండు చేస్తూ అహింసాత్మకంగా ప్రదర్శనలు కొనసాగించారు.
1991 మార్చి 26 సైనిక సైనికులు, శాంతియుత ప్రదర్శనలు నిర్వహించిన విద్యార్ధుల ఘర్షణ, అధ్యక్షుడు మౌస్సా టరారె ఆధీనంలో డజన్ల కొద్దీ ప్రజల మరణానికి కారణమైన సామూహిక హత్యకు చిహ్నంగా మారింది. తరువాత రోజులలో ఆయనా, ముగ్గురు సహచరులు తాము తీసుకున్న హింసాత్మక నిర్ణయానికి మరణశిక్ష స్వీకరించారు. ఈ రోజు విషాద సంఘటనలు, చంపబడిన ప్రజలకు గుర్తుగా అది ఒక జాతీయ శలవుదినంగా ప్రకటించబడింది. గుర్తుంచుకోవడానికి ఈ రోజు ఒక జాతీయ సెలవుదినం. ఈ తిరుగుబాటు 1991 మార్చి తిరుగుబాటుగా వర్ణించబడుతుంది.
26 మార్చి నాటికి సైనికులు ఎక్కువగా అహింసా నిరసన వ్యక్తుల సమూహాలను కాల్చడానికి తిరస్కరించడం పూర్తిస్థాయిలో కల్లోలానికి దారి తీసింది. వేలాదిమంది సైనికులు వారి ఆయుధాలను విసర్జించి ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమంలో చేరారు. ఆ మధ్యాహ్నం లెఫ్టినెంటు కల్నలు అమడౌ టౌమాని టూరు నియంత అధ్యక్షుడు, మౌస్సా ట్రోరారేను అరెస్టు చేసానని రేడియోలో ప్రకటించాడు. పర్యవసానంగా ప్రతిపక్ష పార్టీలు చట్టబద్ధం చేయబడ్డాయి. ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ద్వారా ఆమోదించబడిన నూతన ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించడానికి పౌర, రాజకీయ సమూహాల జాతీయ కాంగ్రెసు సమావేశం అయింది.
అమాడౌ టౌమాని టౌరె ప్రెసిడెంసీ
1992 లో ఆల్ఫా ఓమర్ కోనారే మాలి మొట్టమొదటి ప్రజాస్వామ్య, బహుళ-పార్టీ అధ్యక్ష ఎన్నికలలో గెలిచారు. 1997 లో రెండోసారి తిరిగి ఎన్నికకావడానికి రాజ్యాంగం నుండి చివరి అనుమతి లభించింది. 2002 ఎనీకలలో అమడౌ టౌమని టౌరె " 1991 ప్రజాస్వామ్య తిరుగుబాటు సైనిక అంశంగా నాయకుడు, రిటైర్డు జనరలు " అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయ్యారు. ఈ ప్రజాస్వామ్య కాలంలో మాలి ఆఫ్రికాలో అత్యంత రాజకీయంగా, సామాజికంగా స్థిరంగా ఉన్న దేశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది.
మాలిలో బానిసత్వం ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. దీనితోపాటు దాదాపుగా 2,00,000 మంది ప్రజలు యజమానికి నేరుగా దాసునిగా వ్యవహరిస్తారు. 2012 టువరెగు తిరుగుబాటులో మాజీ బానిసలు వారి మాజీ మాస్టర్సు ద్వారా తిరిగి స్వాధీనపరుచుకునబడ్డారు.
ఉత్తర మాలీ సంఘర్షణ
2012 జనవరిలో " నేషనల్ మూవ్మెంట్ ఫర్ ది లిబరేషన్ ఆఫ్ ది అజవదు " నేతృత్వంలో ఉత్తర మాలిలో ఒక టువరెగ్ తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది. మార్చిలో సైనిక అధికారి అమడౌ తిరుగుబాటు ద్వారా సానోగో టూరు వైఫల్యాన్ని పేర్కొంటూ అధికారం హస్థగతం చేసుకున్నాడు. తరువాత ఇది " ఎకనమిక్ కమ్యూనిటీ ఆఫ్ వెస్ట్ ఆఫ్రికన్ స్టేట్సు " అంక్షలు విధించడానికి దారితీసింది. MNLA వేగంగా ఉత్తరప్రాంతాన్ని నియంత్రణలోకి తీసుకుని ఆజావాడ పేరుతో స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించింది. అయినప్పటికీ ఎం.ఎన్.ఎల్.ఎ. ప్రభుత్వాన్ని ఓడించటానికి సహాయంగా ఉన్న ఇస్లామికు మఘ్రేబులో అన్సారు డైను, అల్-ఖైదాతో సహా ఇస్లామిస్టు వర్గాలు షరియాను విధించే లక్ష్యంతో టువరెగు వ్యతిరేకంగా స్పందించి ఉత్తరప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.
2013 జనవరి 11 న తాత్కాలిక ప్రభుత్వం అభ్యర్థనతో ఫ్రెంచి సాయుధ దళాలతో జోక్యం చేసుకుంది. జనవరి 30 న ఫ్రెంచి, మాలి దళాల సమన్వయ పురోగమనం శక్తివంతమైన చివరి ఇస్లామిస్టు ఆధీనంలో ఉన్న కైడలును తిరిగి మాలి స్వాధీనం చేసుకున్నది. ఇది మూడు ఉత్తర ప్రాంతీయ రాజధానులలో చివరిది. ఫిబ్రవరి 2 న ఫ్రెంచి అధ్యక్షుడు " ఫ్రాంకోయిసు హాలెండు " మాలి తాత్కాలిక అధ్యక్షుడు, డియోన్కౌన్యా ట్రొరేతో కలిసి ఇటీవలే తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న టింబక్టులో ప్రజా ప్రదర్శనలో పాల్గొన్నాడు.
భౌగోళికం
మాలి అల్జీరియా నైరుతి దిశలో ఉన్న పశ్చిమ ఆఫ్రికాలోని ఒక భూపరివేష్టిత దేశం. ఇది 10 ° నుండి 25 ° ఉత్తర అక్షాంశాల మధ్య, 13 ° పశ్చిమ, 5 ° తూర్పు రేఖాంశంలో ఉంటుంది. మాలి ఉత్తర-ఈశాన్య సరిహద్దులలో అల్జీరియా, తూర్పున నైజర్, బుర్కినా ఫాసో, దక్షిణసరిహద్దులో ఐవరీ కోస్ట్, నైరుతిసరిహద్దులో గునియా, సెనెగల్, పశ్చిమసరిహద్దులో మౌరిటానియ ఉన్నాయి.
మాలి అత్యుష్ణ మండలాలలో ఒకటిగా ఉంది. ప్రపంచంలో హాటెస్ట్ దేశాలలో ఒకటిగా ఉంది. దేశం మద్య నుండి భూమద్యరేఖ పయనిస్తున్న కారణంగా సగటు రోజువారీ వార్షిక ఉష్ణోగ్రత ఆధారంగా గ్రహం మీద ఏడాది పొడవునా అత్యధిక ఉష్ణోగ్రతలు ఉండే దేశంగా గుర్తించబడుతుంది. మాలిలో అధికభాగం చాలా తక్కువ వర్షపాతంతో తరచుగా కరువులు సంభవిస్తూ ఉంటాయి. జూన్ చివరి నుండి డిసెంబరు ప్రారంభం వరకు వర్షాకాలం కొనసాగుతుంది. ఈ సమయంలో నైగర్ నది వరదల కారణంగా సాధారణంగా ఇన్నర్ నైగర్ డెల్టాను సృష్టిస్తాయి. ఉత్తరప్రాంతం ఎడారి భూభాగంలో వేడి ఎడారి వాతావరణం చాలా వేడిగా ఉన్న దీర్ఘమైన వేసవికాలాలు ఉంటాయి. అరుదుగా ఉండే వర్షపాతం ఉత్తరప్రాంతంలో మరింతగా తగ్గుతుంది. మద్య ప్రాంతంతో వేడి అర్ధ- పొడి వాతావరణం ఉంటుంది. సంవత్సరం పొడవునా చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు, సుదీర్ఘమైన తీవ్రమైన పొడి సీజన్, క్లుప్త అస్తవ్యస్తమైన వర్షాకాలం ఉంటుంది. దక్షిణప్రాంతంలో ఉష్ణమండల తడి, పొడి వాతావరణం ఉంటుంది. మాలి వాతావరణం శుష్క ఉపఉష్ణమండల వాతావరణంగా సమీక్షించబడింది. ఫిబ్రవరి నుండి జూన్ వరకు వేడి, పొడి వాతావరణం వుంటుంది. జూన్ నుండి నవంబరు వరకు వర్షాకాలంలో తేమ, తేలికపాటి వాతావరణం ఉంటుంది. నవంబరు నుండి ఫిబ్రవరి వరకు చల్లని పొడి వాతావరణం ఉంటుంది.
బంగారం, యురేనియం, ఫాస్ఫేట్లు, కాయోలినైట్, ఉప్పు, సున్నపురాయిలను విస్తారంగా దోపిడీ చేయబడింది. మాలిలో గణనీయమైన సహజ వనరులు ఉన్నాయి. మాలి 17,400 టన్నుల కంటే అధికమైన యురేనియం (కొలుస్తారు + సూచించినట్లు + ఊహించబడింది) ఉందని అంచనా వేయబడింది. 2012 లో యురేనియం మరింత అధికంగా గుర్తించబడింది. మాలి ఎడారీకరణ, అటవీ నిర్మూలన, నేల కోత, త్రాగునీరు సరఫరా కొరతతో సహా అనేక పర్యావరణ సవాళ్లను ఎదుర్కొంటుంది.
ప్రాంతాలు, జిల్లాలు
2016 నుండి మాలి పది ప్రాంతాలుగా, బామాకో జిల్లాగా విభజించబడింది. ఒక్కొక ప్రాంతానికి ఒక గవర్నరు నియమించబడతాడు. 2016 లో రెండు సరికొత్త ప్రాంతాలు: టౌడెనిట్ (గతంలో టోంబౌటౌ ప్రాంతం భాగం), టౌడెనిట్ (మునుపు మేనాకా సెర్లెలో గావో రీజియన్) రూపొందించబడ్డాయి. రెండు ప్రాంతాలకు గవర్నరు, ట్రాంస్షనల్ కౌంసిల్ ఉన్నాయి. పది ప్రాంతాలు, 56 సర్కిల్సు, 703 కమ్యూన్లుగా ఉపవిభజన చేయబడింది.
మాలి ప్రాంతాలు, జిల్లా రాజధానులు:
కేంద్రప్రభుత్వ నియంత్రణలో
2012 మార్చిలో మాలీ ప్రభుత్వం టోంబౌక్టో, గావో, కైడలు మొదలైన ప్రాంతాలు, మోపిటి ప్రాంతం ఈశాన్య భూభాగం మీద నియంత్రణను కోల్పోయింది. 2012 ఏప్రెలు 6 న అజావాదు లిబరేషన్ జాతీయ ఉద్యమకారులు ఏకపక్షంగా మాలి నుండి అజావాదు ప్రాంతవిభజనను ప్రకటించింది. దీనిని మాలి ప్రభుత్వం, అంతర్జాతీయ సమాజం గుర్తించలేదు. తరువాత మాలి ప్రభుత్వం ఈ ప్రాంతాల మీద తిరిగి నియంత్రణ సాధించింది.
ఆర్ధికం
ప్రపంచ బ్యాంకు, అంతర్జాతీయ ద్రవ్య నిధి ఒప్పందాలలో సంతకం చేయడం ద్వారా 1988 లో మాలి ఆర్థిక సంస్కరణను చేపట్టింది. 1988 నుండి 1996 మధ్య కాలంలో మాలి ప్రభుత్వము ఎక్కువగా ప్రజాసంస్థలను పునఃప్రారంభించింది. ఒప్పందము జరిగిన తరువాత పదహారు సంస్థలు ప్రైవేటీకరించబడ్డాయి. 12 పాక్షికంగా ప్రైవేటీకరించబడ్డాయి. 20 లిక్విడేటెడు చేయబడ్డాయి. 2005 లో మాలీ ప్రభుత్వం సావెజ్ కార్పోరేషనుకు ఒక రైల్రోడు కంపెనీని అంగీకరించింది. 2008 లో సోసైటీ డి టెలికమ్యూనికేషన్సు డూ మాలి (సోటెల్మా), కాటన్ జినింగ్ కంపెనీ (సిఎండిటి) రెండు ప్రైవేటు సంస్థలుగా మార్చవచ్చని భావించారు.
1992, 1995 మధ్యకాలంలో ఆర్థిక వృద్ధి, ఆర్థిక అసమానత తగ్గింపు కొరకు మాలి ఒక ఆర్థిక సర్దుబాటు కార్యక్రమం అమలు చేసింది. ఈ కార్యక్రమం సామాజిక, ఆర్థిక పరిస్థితులను అభివృద్ధి చేసింది. 1995 మే 31 లో మాలి ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థలో చేరింది.
మాలి "ఫ్రాన్సేన్ జోన్" (జోన్ ఫ్రాంక్) లో భాగంగా ఇది సి.ఎఫ్.ఎ. ఫ్రాంకును ఉపయోగిస్తుంది. 1962 నుండి మాలి ఫ్రెంచి ఒప్పందం ద్వారా ఫ్రెంచి ప్రభుత్వంతో అనుసంధానించబడింది. ప్రస్తుతం బి.సి.ఎ.ఒ. (మాలితో సహా) ఏడు దేశాలు ఫ్రెంచి సెంట్రల్ బ్యాంకుకు అనుసంధానించబడ్డాయి.
వ్యవసాయం
వ్యవసాయం మాలి కీలక పరిశ్రమ వ్యవసాయం. పత్తి దేశం అతిపెద్ద పంటగా పశ్చిమ ప్రాంతంలోని సెనెగలు, ఐవరీ కోస్టు దేశాలకు ఎగుమతి చేయబడుతుంది. 2002 లో 6,20,000 టన్నుల పత్తి మాలిలో ఉత్పత్తి చేయగా 2003 లో పత్తి ధరలు గణనీయంగా తగ్గాయి. మాలి పత్తితో, బియ్యం, చిరుధాన్యాలు, మొక్కజొన్న, కూరగాయలు, పొగాకు, వృక్ష ఆధారిత పంటలు ఉత్పత్తి చేస్తుంది. మాలి ఎగుమతుల్లో 80% వరకు బంగారం, పశువుల, వ్యవసాయం భాగస్వామ్యం వహిస్తున్నాయి. వ్యవసాయ రంగంలో 8% మాలీ కార్మికులు పనిచేసున్నారు. సేవా రంగంలో 15% మాలీ కార్మికులు పనిచేస్తున్నారు. సీజనల్ వైవిధ్యాలు వ్యవసాయ కార్మికుల తాత్కాలిక నిరుద్యోగాలకు దారితీస్తుంది.
గనులు
1991 లో " ఇంటర్నేషనల్ డెవలప్మెంట్ అసోసియేషన్ " సహకారంతో మాలి మైనింగ్ కోడులు అమలు పరచడంతో మైనింగ్ పరిశ్రమలో విదేశీ ఆసక్తి, పెట్టుబడులను పునరుద్ధరించింది. దక్షిణ ప్రాంతంలో త్రవ్వబడుతున్న బంగారం గనులు ఆఫ్రికాలో మూడవ అత్యధిక బంగారు ఉత్పత్తి చేస్తూ ఉంది (దక్షిణాఫ్రికా, ఘనా తరువాత). ఐవరీ కోస్టు సంక్షోభాలు ప్రత్తి పంట మీద ప్రతికూల ప్రభావాన్ని చూపిన కారణంగా 1999 నుంచి మాలి ప్రధాన ఎగుమతుల ఉత్పత్తిగా బంగారం వెలుగులోకి వచ్చింది. ఇతర సహజ వనరులు కయోలిన్, ఉప్పు, ఫాస్ఫేటు, సున్నపురాయి ప్రాధాన్యత వహిస్తున్నాయి.
విద్యుత్తు
విద్యుత్తు, నీటిసరఫరా బాధ్యతలను " ఎనర్జీ డు మాలి " (ఇ.డి.ఎం) నిర్వహిస్తుంది. వస్త్రాలు " ఇండస్ట్రీ టెక్స్టైల్ డు మాలి " (ఐ.టి.ఇ.ఎం.ఎ) ఉత్పత్తి చేస్తుంది. మాలి హైడ్రోఎలక్ట్రిటీని సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకుంటుంది. ఇది మాలికి అవసరమైన విద్యుత్తు శక్తిలో సగానికి పైగా అందిస్తుంది. 2002 లో 700 గిగావాట్ల జలవిద్యుత్తు శక్తిని మాలిలో ఉత్పత్తి చేశారు. మాలీ పౌరులకు విద్యుత్తును " ఎనర్జీ డు మాలి " అందిస్తుంది. " ఇ.డి.ఎం. " పట్టణ జనాభాలో 55% మంది మాత్రమే విద్యుత్తును సరఫరా చేయగలదు.
రవాణా సౌకర్యాలు
మాలిలో సరిహద్దు దేశాలను అనుసంధానించే ఒక రైలుమార్గం ఉంది. మాలిలో సుమారు 29 విమానాశ్రయములు ఉన్నాయి. వీటిలో 8 రన్వేలు ఉన్నాయి. పట్టణ ప్రాంతాలు పెద్ద ఆకుపచ్చ, తెలుపు టాక్సీ క్యాబులకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. మొత్తం ప్రజలు అధికంగా ప్రజా రవాణాపై ఆధారపడి ఉంటారు.
గణాంకాలు
2007 గణాంకాల ఆధారంగా 12 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు గలవారు 48% ఉన్నారు. 15-64 సంవత్సరాల మద్య వయసు ఉన్నారు 49% ఉన్నారు. 65 సంవత్సరాల కంటే అధిక వయసు ఉన్నవారు 3% కంటే అధికంగా ఉన్నారు. మహిళల వివాహ వయస్సు 15.9 సంవత్సరాలు. 2014 లో జనన రేటు 1,000 కు 45.53 జననాలు ఉండగా మొత్తం సంతానోత్పత్తి రేటు (2012 లో) మహిళకు 6.4 పిల్లలు. 2007 లో మరణాల రేటు 1,000 కు 16.5 మరణాలు. ప్రజల సరాసరి ఆయుఃప్రమాణం 53.06 సంవత్సరాలు (పురుషులకు 51.43, స్త్రీలకు 54.73). మాలి ప్రపంచంలో అత్యధిక శిశు మరణాల రేటును కలిగి ఉంది. 2007 లో 1,000 మందికి 106 మరణాలు సంభవించాయి.
సంస్కృతి
మాలి ప్రజలలో అనేక సహ-సహారా జాతి సమూహాలు ఉన్నారు. బంబారా ప్రజలు అతిపెద్ద జాతి సమూహంగా ఉన్నారు. వీరు జనాభాలో 36.5% మంది ఉన్నారు.
మాలీలో సమష్టిగా బంబారా, సోనింకే, ఖస్సోన్కే, మాలిన్కే (మండిన్కా అని కూడా పిలుస్తారు), మండే సమూహంలోని అన్ని భాగాలు కలిసి మాలి జనాభాలో 50% ఉన్నారు. ఇతర ముఖ్యమైన సమూహాలు (ఫులా 17%), వోల్టాయికు (12%), జుంగు (6%), టువరెగు, మూరు (10%) ఉన్నారు. మాలి, నైగర్లలో మూర్లను అజవాఘు అరబ్బులు (సహారాలోని అజావాగు ప్రాంతం పేరుతో) అంటారు. వారు ప్రధానంగా హస్సనియను అరబిక్కు మాట్లాడతారు. ఇది అరబిక్కు ప్రాంతీయ మాండలికాలలో ఒకటి. వ్యక్తిగత పేర్లు మాలి ప్రాంతీయ గుర్తింపుల సమగ్రరూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ ప్రాంతంలోని బానిసత్వం చారిత్రక వ్యాప్తి కారణంగా ఉత్తరప్రాంతంలో బెర్బెరు-సంతతికి చెందిన టువరెగు సంచార ప్రజలు, ముదురు రంగు చర్మంగల బెల్లా (తామషెకు ప్రజలు) ఒక విభాగంగా ఉన్నారు.
మాలిలో బానిసల సంతతికి చెందిన 8,00,000 మంది ప్రజలు ఉన్నారు. మాలిలో శతాబ్దాలుగా బానిసత్వం కొనసాగింది.
20 వ శతాబ్దం మధ్యలో ఫ్రెంచి అధికారులు బానిసత్వం అణిచివేసే వరకు అరబ్బు ప్రజలు 20 వ శతాబ్దం వరకు బానిసలను ఉపయోగించారు. కొన్ని వంశావళి సంబంధాలు ఇంకా కొనసాగుతున్నాయి. కొన్ని అంచనాల ప్రకారం సుమారుగా 2,00,000 మంది మాలియన్లు ఇప్పటికీ బానిసలుగా ఉన్నారు.