cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
nipaluma-balu nu sulda
kagak kakuniza(科學分類)
upiz(綱)：
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
石蓮（學名：Sinocrassula indica），又稱印度石蓮花、蛇舌蓮，為景天科石蓮屬下的一個種. 為二年生草本，莖高15—50公分. 基生葉呈蓮座狀排列，葉形匙狀矩圓形，肉質肥厚，長3—7公分，寬1—1.8公分，先端漸尖，莖生葉與基生葉相似但較小. 花為頂生繖房花序，長寬約5—10厘米，花瓣粉紅色且前端反捲，果實為蓇葖果. 分布於中國西藏、雲南、四川、貴州、湖北、湖南與陝西等省和尼泊爾、印度與不丹亦有. 廣西民間有將印度石蓮花作藥用，具活血散瘀，止血生肌作用，治療跌打、刀傷. 耐旱的石蓮喜歡乾燥，在潮濕的環境下容易爛根.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
石蓮 Sinocrassula indica (Decne.) Berger. 河南師範大學.
petun ngangan nu Rukay-kalruane
u siwkay nu ngangan
Rukay-wutay a ngangan
Lohok
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
petun ngangan nu Rukay-kasepelane
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
雅美族Tau/Yami 卡那卡那富族Kanakanabu 拉阿魯哇族Laaluwa
nipaluma-keliw
u zuma a cidekay a kamu
Sejek: x
nipaluma-kilangay bidakelung
u zuma a cidekay a kamu
Pangcha:
nipaluma-tupiyaay, topiyaay
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p180
nipaluma-kilangay bidakelung
u zuma a cidekay a kamu
Tau: amyot
Lou Amundson
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:tademaw kakuniza:miunduay kakuniza:NBA
nipaluma-keliw
u zuma a cidekay a kamu
Saw: x
saungay misapayu' a cidekay
排灣 Rugu、魯凱 Lrekelreke.
petun ngangan nu Rukay-katuviane
ngangan
katuviane (nu Rukay-wutay)
u siwkay nu ngangan
Rukay-wutay a ngangan
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會-原住民族傳統名字登記-原住民族人名譜, 政治大學原住民族研究中心編, 2014- p113
ngangan nu Puyuma-Anakuy
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會-原住民族傳統名字登記-原住民族人名譜, 政治大學原住民族研究中心編, 2014- p82
nipaluma-kikul nu tumay, kikol no tomay
kikul nu tumay, kikol no tomay
thumb|Sansevieria trifasciata1 虎尾蘭
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
Sansevieria trifasciata is a species of flowering plant in the family Asparagaceae, native to tropical West Africa from Nigeria east to the Congo. It is most commonly known as the snake plant, mother-in-law's tongue, and viper's bowstring hemp, among other names.It is an evergreen perennial plant forming dense stands, spreading by way of its creeping rhizome, which is sometimes above ground, sometimes underground. Its stiff leaves grow vertically from a basal rosette. Mature leaves are dark green with light gray-green cross-banding and usually range between 70–90 centimetres (28–35 in) long and 5–6 centimetres (2.0–2.4 in) wide, though it can reach heights above 2 m (6 ft) in optimal conditions.[citation needed]
ngangan nu Puyuma-Anaynay
u angangan nu ngangan
cay katineng tu, cay kabana' tu, u canan kuizaway tina ngangan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
魯凱族Rukay 鄒族Cou 卑南族Puyuma 賽夏族Saysit 太魯閣族Taluku
petun ngangan nu Rukay-kapulru
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會-原住民族傳統名字登記-原住民族人名譜, 政治大學原住民族研究中心編, 2014- p113
petun ngangan nu Rukay-kitupiyane
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族Sakizaya 阿美族Pangcah 泰雅族Tayan 排灣族Paywan
Mahuvin
thumb|Termosy-elementy
petun ngangan nu Rukay-kutuviane
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
布農族 魯凱族Rukay 鄒族Cou 卑南族Puyuma 賽夏族Saysit
Madaljalu
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin a kamu nu Sakizaya sananay, u ngiha' nu Hulam a kamu nu "原住民". u sakaizaay saan, u saayaway mueneng itiniay a tademaw sananay, itini uyiniyan a subal, tina subal(島嶼) a ngangan sa ku "Taywan", u Hulam a sulit sa ku 台灣. u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay(有關) "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan. u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday(相同) a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiayay a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis). situlu ku kakuniza nu Yincumincu, sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangabulanay(平埔族).
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 4 a bulad
pulung sausi (561,327), Pangcah (209,430), Tayan (90,059), Paywan (100,689), Yuwatan (58,390), Rukay (13,314), Puyuma (14,140), Cou (6,635), Saysiat (6,607), Yami (4,606), Saw (785), Kabalan (1,465), Taluku (31,501), Sakizaya (929), Sejek (9,992), Laaluwa (399), Kanakanabu (334), zuma (12,052)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:niyazu'
petun ngangan nu Rukay-kubangasane
ngangan
kubangasane (nu Rukay-wutay)
nipaluma-udidal, odidal
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
Huáng bǎi (黄栢 or 黃栢, literally "yellow fir") or huáng bò (黄檗) is one of the fifty fundamental herbs of traditional Chinese medicine. Known also as Cortex Phellodendri, it is the bark of one of two species of Phellodendron tree: Phellodendron amurense or Phellodendron chinense.
Mahavun （Mamahavunna）
u sulit nu Hulam
久美部落
Madawdaw
u Sakizaya a tademaw
2 ku cacudadan i Madawdaw niyzau’.
Mahavun （Mamahavunna）
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Yuwatan(Bunun) 69%, Cou 15%, Tayan(Tayal) 2%, Pangcah(Amis) 1%.
u siwkay nu Yincumin
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
台灣原住民族資訊資源網 kakuniza:niyazu'
nipaluma-kawaitay
masa dumaay a ngangan (各種名稱)
【屬名】 剪刀股屬
nipaluma-udidal, odidal
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma kakuniza:sapayu'
petun ngangan nu Rukay-kubangasane
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
雅美族Tau/Yami 卡那卡那富族Kanakanabu 拉阿魯哇族Laaluwa
Madawdaw
u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
nipaluma-uman, oman
uman, omen
(俗名：多鬚公、卵葉娃兒葉)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma
ngangan nu Puyuma-Angbaran
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
卡那卡那富族Kanakanabu 拉阿魯哇族Laaluwa
Madawdaw
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 4 a bulad
pulung sausi (561,327), Pangcah (209,430), Tayan (90,059), Paywan (100,689), Yuwatan (58,390), Rukay (13,314), Puyuma (14,140), Cou (6,635), Saysiat (6,607), Yami (4,606), Saw (785), Kabalan (1,465), Taluku (31,501), Sakizaya (929), Sejek (9,992), Laaluwa (399), Kanakanabu (334), zuma (12,052)
nipaluma-kawaitay
milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:剪刀股為菊科多年生草本植物，莖匍匐於沙中，僅伸出葉片至地面. ）
Maibul
i Hualien a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Maibul. u kasalumaluma’ nu Maibul sa, 108 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 245 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 180 ku tademaw, pakalatu 73%.
puduk
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipedia nu Pangcah
Maibul
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 65 ku tademaw, pakalatu 27%.
pulun
pulun(斧頭)
ngangan nu Puyuma-Angai
ngangan
Angai
nipaluma-kawaitay
picidekan nu wayway (特徵)
(kamu nu Hulam:基生葉花期生存，匙狀倒披針形或舌形，長3-11厘米，寬1-2厘米，基部漸狹成具狹翼的長或短柄，邊緣有鋸齒至羽狀半裂或深裂或大頭羽狀半裂或深裂. ）
ngangan nu Puyuma-Angai
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族Sakizaya 阿美族Pangcah 泰雅族Tayan 排灣族Paywan 布農族
nipaluma-kawaitay
picidekan nu wayway (特徵)
(kamu nu Hulam:頭狀花序1-6枚在莖枝頂端排成傘房花序. 總苞鐘狀，長14毫米，寬約7毫米. ）
Maibagah
u Tayan a niyazu'
u Tayan a niyazu' kuyni, katuud ku Tayan a tademaw itini. u zuma a tademaw sa u Pangcah, u Yuwatan, u Taluku, inayi' tu ku zuma a cidakay itini mueneng.
petun ngangan nu Rukay-kusadra
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會-原住民族傳統名字登記-原住民族人名譜, 政治大學原住民族研究中心編, 2014- p113
nipaluma-balusin, balosin
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma
pulan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
Macedonia
ayda nu laylay (歷史概況)
馬其頓頻遭外族侵入並更換諸多外族統治者，自11世紀起，馬其頓人曾發動數次起義，均為統治者撲滅，自1392年起馬其頓淪入鄂圖曼土耳其帝國統治達五世紀之久.
Maci-tun (Macedonia (馬其頓) madebung nu hekalay a binacadan sawni paliyuntu i hekalay a tademaw mami kuwan, namaka sabaw tu cacay a (11) a seci sa, Maci-tun (Macedonia (馬其頓) a tademaw kinapina palekal tu sakaada, malawpetu numi kuwanay, namaka cacay a malebut tulu a lasubu siwa a bataan idaw ku tusa (1392) a mihcaan Macedonia (馬其頓) mala madebung nu E'tuman Tuelci-tikuo (鄂圖曼土耳其帝國) mumikuwanay makaala tu lima a secian kunipikuwan.
1945年4月南聯總統狄托將馬其頓升格為南斯拉夫聯邦六個加盟共和國之一，奠下馬其頓的獨立基礎.
"Former Yugoslavia Republic of Macedonia", (FYROM) a ngangan ku sapicumud tu lanhekuo.
cence nu ayda (政治概況)
總統為國家元首及軍隊統帥，任期5年，由人民直接選舉產生，總統選舉採兩輪決選制.
「馬其頓共和國」與鄰國希臘因國名爭議（希臘境內有馬其頓省，希臘人認為馬其頓之國名影響希臘之權益），兩地未能直接飛航，兩國關係自1991年馬其頓獨立後向來緊張.
nipaluma-balu nu payci
pulung nu balu (總狀花序)
pulung nu balu mikapetay a balu lima katukuh tulu a bataan, makay sasa tapabaw  mabuhat ku balu, nika cacay tu tusa ku macebalay nu balu, u cebal nu balu malatusa, salengacay a balu, idaw ku mikabitay tu masabahunay  atu nu kiyuay a kulit.
masasalaay a bilbil (唇盤)
(u kamu nu Hulam sa:唇盤上有五條波狀龍骨，龍骨前端為鮮黃色，末端則為白色並具有棕紅色斑，龍骨間則布有紫色或褐色斑點. ）
nipaluma-widiyu, widiyo
widiyu, widiyo
冷清草
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma
Macau
tapang tusu nu kanatal (首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Macau.
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
元首是Ho Iat Seng, 2019年12月20日
satabakiyay nu aenengan nu lacu (最大砲台)
澳門大包台建於1617年, 原為耶穌會聖保祿學院教堂的祭天台, 保護耶穌會在澳門的生業, 後為澳葡政府所有.
Venetian Macau kakanan tu epah (澳門威尼斯人酒店)
nikahedekan patideng itini i tusep-seppic a mihcaan walu a bulat tuwal a demiad malingatu pasayda i hekal misiwbay, tawya a labi i tu waluay a tukian a malingatu mihapu. mahka pisiwbayan tu limaay a tukian, micumuday nu labang han makaala tu wallu a mangan ku tademaw, sakatulu satu a demiada makaalatu tusep a mangan nu tayniay a tademaw.
nipaluma-umuy
pasubana i cacudadan a lacul
u sapamat a ngangan: rhamnaceae
u zuma a cidekay a kamu
Paywan: x
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
nipaluma-wangsuci, wangsoci
wangsuci, wangsoci
(俗名:金菊、黃菊、紅花、柏花、里苦艾、蜂窩菊、金花菊、金雞菊、萬盞菊)
pituway a la’cusay a nananaman pakaselep itisuwan tu 鈣質
sakatulu: tadayadah ku nikan tu basis
katuuday a tademaw nipisimsim tabaki’ay a uga’ a kabi kapah micunus tu 鈣質, nika tadayadah ku nikan tu basis atu buting, anu tadayadah ku 蛋白質, u 鈣質 a 吸收率 maselep tu, anu yadah nipiisi’ amausep ku 鈣質.
sakapitu: kai’ sa pacilalan
7種壞習慣 讓你缺鈣
1.吃太鹹 鹽的鹹味來自鈉，鈉和尿裡排出的鈣有關， 每吃下6克鹽，就會排出40至60毫克的鈣. 世界衛生組織建議每天鹽分攝取量為5克，每天應攝取鈣800毫克，若是攝取鈣不足又吃太鹹，就會造成鈣流失的問題.
Lithuania
Lithuania (立陶宛)
u ahebal nu lala’ mapulung sa 65,300 km2.
keyzay (經濟)
i labuay nu kanatalay tulu ku sakusaay.
kung-ye sa u tektek nu Lithuania (立陶宛) a cang-ye, nu kahenulan sa kuang-ye, ceay-se-ye, nalimaan misangaan, atu nen-yun-kung-ye tuluay a misakakaway a palekal. nu kung-ye sa zumaan sa tanetesay, nu kakaen, nu palima’an a kilang, nu sapitulik, hay-kung-ye ku ayaw, pisanga’ tu kikay, hua-kung, se-yu-hay-kung, tean-ce-kung-ye, nalima’an tu kim, sapalekal mangay tatawwa, maheda misanga’ tu kaw-cin-tu a sakapet kikay, u sapiazih mahedaay u tuki, sapisausiay a den-ci-ci-ssuan-ci, amisanga’an, nu pacakay i 80 a kanatal, atu kenisan.
(u kamu nu Hulam sa: 首都維爾紐斯是全國工業中心，全市工業產值占立陶宛工業總產值的2/3以上.
農業以水平較高的畜牧業為主，占農產品產值的90％以上. 農作物有亞麻、馬鈴薯、甜菜和各種蔬菜，穀物產量很低. )
nipaluma-banuh nu wacu, baboh no waco
kagak kakuniza(科學分類)
mata(目)：松葉蕨目 Psilotales
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
松葉蕨科是一種蕨類植物，包括有「松葉蕨屬」和「梅溪蕨屬」兩個屬. 這兩個屬的外表很不一樣，而且也有人將梅溪蕨屬獨自分到梅溪蕨科中，但大多數的分類學還是持續將其放在松葉蕨科內. 松葉蕨科在分類學中的位置曾經不是很明確，部份是因為此類植物缺失根或真正的葉子，但最近的分子系統學的研究推測出其和瓶爾小草科之間較為相近.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma
nipuluma-balu nu lukut, balu no lokot
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma
nipaluma-basaway
basaway
(俗名：倒爬麒麟、拍拍藤、蛇藤)
kakuniza nu mauzipay
upiz(kang)：
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
冷飯藤 Kadsura oblongifolia Merr.. 中國植物物種信息資料庫. [2013-01-15].
nisabaluhayan tu cacudadan nu yincumin
縮圖 nisabaluhayan tu cacudadan nu yincumin (Hulam a sulit: 原住民新校園運動)
kakiliman
ya maadih niya kalas kya dabek mapeci haw sa u hican hantu? u kalas muawaw tu wawa amin i tawan tu ku misanga'ay, misabaluhay ya nipisabaluhay a cacudan sa, niyadu’ atu cacudan malekec tu matatungus niya nisabaluhay a cudad, ulic malalacal tu nika pulung kya kapah ku nu makalabuway nu balucu' a nipidatengan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Hana Ating
pabalad
pabalad(海嘯) thumb|pabalad
nucilalmabi'u tanggah pasayza i wali
mikilim tu kapahay lala'a u mipili'ay tu kapahay papatizengan tu luma', u ahebal, u mamayzaan, u pasayzaan nu panan. Sakizaya a luma', pasayza namin i nuwalian (katahkalan nu cilal), mabi'u tangah pasayza i wali. u lilal ku kakabi'an i teban ku babalaki mabi', wawa i makaamis nu kakabi'an, baluhay malaacawa mitepal tu palud（timul).
nipaluma-zakes
u zuma a cidekay a kamu
Taluku:
Yuwatan: dakus tuza
nipiazih tu taenengan
maazih i tini ku mapalaway misalisin. u zumasatu sa pilaedisan, u pisilsil tu sapatudud a tuud, simay nu walian nu mapalaway ci Kabit a Di’tuan, sapi salisin tu kakawsan u papah nu paza’ simauy timulen ku pisilsil; u kasaselal patizeng tu dabek sa samay timulen ku zicem, u kasikaz tu kakawsan. i tini a matineng tu sapilisin a simaycaen ku pasayzaan. usakasa, anu mibutibuting, sapiadup tu atu tatami, anu u pisilsil tu nu tatayna tu tuud nayi’ ku tungus nu papazengan, nika u sapi buting nu tatama atu sapiadup izawaca ku papazengan, sazikuzay u caay ku tataneng mitiyung ku tatayna tya nipazeng.
nipaluma-zakes
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p19
nu Sakul acaculilan adadan-2
也擺好了迎接山風的架勢
Ta nektek kuni pahalhal tu bali nu buyu`
U nanum nu sauwac mu duduc tu letang nu baetu
這裡有我們的祖先走過的痕跡
Na Ha tede han mi tengil
nu Sakul acaculilan adadan-1
弧度婉約有如鶺鴒鳥的歌聲
sa ahemaw kunisa diwang nu taludu` nu buyu`sa
nipaluma-bila'nongay
u zuma a cidekay a kamu
Rukay:
Kanakanabu:
kupa
u zuma a kamu:
nu Zipun: 木綿
Madagascar
kakitidaan a sapupu (地理環境)
teban nu talakawayay a buyu' nu kitidaan, timulan amisan satanayu sa nu subal, micapi tu bayu han makaala tu walu a lasubu(800)~ cacay a malebut walu a lasubu (1800) a kunce nu buyuan.Tsaratanana (察拉塔納納) a buyu' itidai subal nu amisan, u  hamim nu subal a talakaway nu buyu'.
demiad (氣候)
subal nu waliyan nu dadipasan u masengetay a kakitidaan, idaw ku masa caledasay nu langaw a kilakilangan nu niyaduan.
sisa, nina niyadu' han katayniyan nu puu' a tabakiya nu caledes nu bali atu masaliyutay a tabakiay nu bali.
aadupan (野生動物)
idaw kumaadihay i  Madagascar (馬達加斯加) kaadihan nu mahicahicaay a aadihan tu cancanan, u lalumaan a maudip sa itini mulangaw i Na-tay-pin-yung (南太平洋, the South Pacific) atu Na-mi-cuo (南美洲 South America), caay kai tida i Fa-cuo (非洲) Africa.
tademaw (人民)
也有人推測馬達加斯加的人民，他們的祖先在到達島上以前，已為印尼人與非洲人的混血後裔.
kungku ni Lali' Nanip
lacul
"ha! amicumud kisu!" sa kya wina. patebu hantu kaku nuheni.
ahicaen aca a micubay(反悔) saw? sakamu satu ku acawama aku i " amana picumud, mangeu'."
nitadasan nu babalaki a lala'
kakiliman
nauyaan a sulitan tu"nu buyu' a lala' "hananay, pazumanen tu "nitadasan nu babalaki a lala' ", ayza nu buyu' a lala' paui' uyza misaulic saka tulu izaw ku pitu tu pilekec, i lalabi liwliw nu buyu' a lala', tu binacadan a lala', pasubaa' tu yincumin patadasen kya a maala ku tungus sakaluk, tungua a lala' atu tungus micaliway tu lala'.
paayam
縮圖 paayam (kamu nu Hulam: 鳥類)
kakiliman
ayam sa, idaw kumakay, idaw ku malawpesay tu a pay ayaman nu ayam, nu caay kaynasulitan tu cudad sa. yadah tu ku malawpesay nu ayam. i suli nu kitakit nayi tu ku ayam. sisa i sulit nu cudad caay tu kayadah ku ayam yadah tu ku malawpesay i kitakit sisa a miading tu idaway henay a ayam kya caay kalawpes ku ayam.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Hana Ating
nipaluma-umima, omima
masa dumaay a ngangan (各種名稱)
【mitaduay nu binacadan】Bunun, Sakidaya, Co
milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
cacay ku akaway cacay ku papah, papahan a wayway han mahida u duhepicay a tatipeluk atu adidi’ masa babuybabuy nai’ ku banuh apuyu makimulmul satanayusa ku papah, u tanayu han makaalatu lima-sabaw tu cacay a congfen, ahebal han makaalatu tusa –sepat a cung-fen.
kitidaan (原產地)
(kamu nu Hulam:【用途】蝴蝶幼蟲食草：烏面馬是角紋小灰蝶食草. ）
papah (葉)
(kamu nu Hulam:葉互生，葉柄基部擴大而抱莖；葉片紙質，矩圓狀卵形至卵形，長 4~10 公分，寬 1.5~5 公分，具明顯側脈，基部具 2 早落性耳狀物. ）
(kamu nu Hulam:先端短尖或漸尖，基部漸窄，全緣或微波狀，無毛. ）
heci (果)
(kamu nu Hulam:低海拔區山丘旁的台灣石楠（Pourthiaea lucida Decaisne）樹叢下，出現一叢開著白花的小草花，五芒星般的白色花朵，彷彿已在此地，與周圍環境成為和諧的整體. ）
umima a langawan han 這種植物名稱－烏面馬
langyu a langawan itini i Taywan caay ka yadah, tada langaw han tusa kulangaw tulu ku milecaday, ina umima ku hina adihan numita, Taywan nu subalan dadipasan nu apuyuay nu kilangkilangan maadih numita, i bukutu, cinmin kaadihan tu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma kakuniza:Habayiing
nu laylay a nakungkuan tu alupal
縮圖 nu laylay a nakungkuan tu alupal
kungku nu misawacuay
itawya satu
i luma nuya bai amiliheca saw(mitaung),sakamu sa kya bai  “awawen kuya masakapahay nu niyazu polongen” han niza
baedu i sa’uwac tu spieneng han niza.
nipaluma-kiwit
masa dumaay a ngangan (各種名稱)
【學名】 Lygodium japonicum (Thunb.) Sw.
【科名】 海金沙科(Schizaeaceae)
【族語】 布農 Lisavkuis Sia Sisila Ninav、撒奇萊雅 Kiwit、鄒 Tariri Morapurapu、阿美 Alylulu、排灣 Sas、魯凱 Saisi、泰雅 Kanawaru、排灣 Sasuru
【使用族群】 布農、撒奇萊雅、鄒、阿美、排灣、魯凱、泰雅、排灣
mihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
縮圖|kiwit(kamu nu Hulam: 海金沙) kiwit han u kiwit a lalangawan kiwait han nu mihmihcaan a milaladay nu langdawan nu badukukan a langawan kunuheni, tanayu han makaala tu lima a cong-chyy sa, yadah ku ciit, sanglacay ku adidiay nu banuh.
papah nu akaway nai ku sausi tuni kaudip, papah han mahida u  tatipeluk ahebal ku papah, tanayu makaala tu tulu ~lima a cung-fen, ahebal han 0.5 a cung-fen, papah idaw ku nalusalusan atu caaya ka sasitudung tu pela'. nu papahan, mamuniay a sasapalan inikudan nu papah, masilac mahida' u tipus ku sika silac.
nipaluma-balubalu, balobalo
masadumaay a ngangan (各種名稱)
【igu a ngangan】Taiwan bridal wreath spiraea
【族語】布農 Mahahainan Tu Puah、撒奇萊雅 Balobalo、鄒 Vungavung Macaca
kaliwasak nu langaw maudip (分佈環境)
(kamu nu Hulam:喜溫暖濕潤氣候，較耐寒，對土質要求不嚴，一般土壤均可種植. 可叢植於池畔、山坡、路旁、崖邊. ）
sapayuan (藥效)
sanek, lamid han, aledahan, adidi ku diheku. lamid nida milawpes tu akuti’, mibakah tu ledek, kasi nicu’an, malebawaw ku takulaw.
(kamu nu Hulam:性味:根:辛、微溫. 根可以退熱、解毒，治發燒、咽喉腫痛. ）
milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
balobalo u chyang-wen-ke mahetikay ku papah apuyuay a langawan, talakaw han tulu a cong-chyy. adidiay a acid kala sumasumanahan, alahican kala pelu’pelu’an ku langawan.
nipaluma-kiwit
wayway nu picidekan nu langaw (型態特徵)
munganguay a kiwit, papah nu akaway patelek sa mala papah, katinengan u angngan (internal reference).
(kamu nu Hulam:海金沙都是攀緣性的蔓生藤本,向上攀緣時向左旋轉,故又名左轉藤.其實,海金沙並非藤本,攀緣的藤也不是莖. ）
nipaluma-balubalu, balobalo
milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:葉互生，葉為橢圓形，前端有鋸齒狀，長約2-6公分，先端短尖，基部楔形，葉表面有毛或光滑，葉背面具毛且密集. ）
papah nu akaway apuyu’. balu han masasu acawaw ku balu, masa kakicuh ku wayway, nuayawan lima kuni ka pelaan, lima ku sasemaan nu balu, macukenah kuni kasa ti’kukan, sanglac ku lulit, tamaan nu adiping ku yadahay, miki apuyuay tu sasemaan nu balu, taynaan a kakicuh lima, masasuliys, u sasapalan ku muenengay i balu.
nipaluma-kiwit
wayway nu picidekan nu langaw (型態特徵)
kiwit nu papah a akaway idaw ku salangawan, yalangaw pabaluhay tu akaway malaciit nida, sisa sa libedlibedsa tu dumaan a langawan, nika lalibetan mahida u langadaway a salil, nina langadaway a salil han naw nu cacaya a papahan lalad sananatu.
nipaluma-balubalu, balobalo
kananaman a kitidaan (適應地區)
(kamu nu Hulam:原產於中國、日本及朝鮮. 長江流域及其以南地區；北亞熱帶落葉、常綠闊葉混交林區；中亞熱帶常綠、落葉闊葉林區；南亞熱帶常綠闊葉林區. ）
pulu'
kaliwasak nu kitidaan (分布區域)
該物種的模式產地在中國，分布於中國大陸東部，後來被成功引入日本、夏威夷和阿根廷. 台灣竹雞現已獨立為一種.
nipaluma-kuliya, koliya
kuliya, koliya
(俗名：長命菜、五行草、馬莧、瓜子菜)
pulu'
wayway nu picidekan (形態特徵)
sangucud han lumeniay a kulitan anucaaysa micapitu hese a kulitan, dais atu kalaw han u abuabuan ku kulit, tunduh nu tangah atu nikuda nu liel kala mangaduay nu cukana’ a hese nu kulitan, idaw ku adidiay nu snglacay a tungawan, baluwan han abuabuan ku kulit, pangkiw kunipi haliyud, sasa nu ayawan han u kala lumenian ku zongse, hamawsa mala lumenian ku lawlawan a kulitan, baluwan han lumeniay a hese nu tungawan, babelih nu sadipaan atu taludu’ kala kalawlawan nu hese a kulitan.
nipaluma-balubalu, balobalo
capiwac (溫度)
napahcek satu anu talakaw ku caypiwac han, apataydaen i silidungay kuni pahecekan, sa basbasen tu nanum, tu demiad han akina tulu 〜lima amibasbas tu cacaya a demiadan, anu kenukenutan ku demiad han miwada’ kita tu sabasbas.
nipaluma-yutiancaw
ciid nu papah (枝葉)
(u kamu nu Hulam sa:葉形從倒卵形至寬闊披針形，先端及葉基均為漸尖，有時有葉柄，抱莖. ）
balu (花朵)
(u kamu nu Hulam sa:紫白色花朵為開展的鐘形，花被片內側布滿紫紅斑點，花被片六枚. ）
u pihpih nu balu kinatusa ku caculukan misaliyut, i hekalay a kacaculuk nu balu nu hekal ahebal sinikapet tu dinum, atu mahidaay sinikapet tu dinum a wayway, i sasa kuku’ay a kakitizaan nu balu  mamin u apuyu’ay ku laad nu balubaluan, i lalabuay caculukan misaliyutay pihpih nu balu u patelekay a wayway, sasaayawan nu balu alahicaan silandaway kiyuay a kulit.
pulu'
picidekan maudip (生活特徵)
tikulac caay kaw matalawan tu tademaw, anucaay patalawan, micapi tu tademaw u laad han tulu~lima a mi(米) mikilim tu kakanen atu malalebu.
晚上一個個在橫樹枝上排成一串互相緊靠取暖，如果某隻竹雞因病或其它原因跌落，其它竹雞將會擠過來填補它的空餘位置.
nipahabayan nu tademawhan u kupkup ku kanen, usal, madapanay, muka tu cilekay nu pangan.
q’yulang
u cidekay nu Taywan Incumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah, saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah.
nipaluma-kiwit
wayway nu picidekan nu langaw (型態特徵)
(kamu nu Hulam:蔓生的海金沙，像莖一樣的構造，其實是葉軸，而海金沙真正的莖是和根一起生長在土中，從地面長出來的一整條蔓藤，則是它的一片葉子. 由於海金沙的葉軸可以無限生長. ）
nipaluma-yutiancaw
Dipu ホトトギス（(Hu-tu-tu-gi-caw) 杜鵑草
(u kamu nu Hulam sa:油點草的名字有說是來自新生葉片上油漬狀斑點，亦有說法是因為花柱上有密集腺體. ）
pulu'
hican mibuwah (繁殖方式)
產卵在4～5月份，在茂密的灌叢、草叢、竹林地面營巢，內鋪樹葉、乾草等物.
u puu’ numihcan
matabesiu ku palamalan (火神祭) a lisin（祭奠/習俗） masumad（被改變）
tu ku demiad（天）, 過了火神祭後氣候就改變了，
家家戶戶都會砍木材儲存木材
ba'tu
malitatelecan kaku namihuwad tu ba'tu. 我在抬石頭時閃到腰了.
kya mabuwak ku isu’
sapuelac
hakay katawidan ku taw, izay midimut isasa nu bayu matenes? akatawalen, tabaki ku isu', sisa, tabaki tu ku bala'. cacay asaca tusa bataan a widi, pahekalen ipabaw nu bayu, pahanhan tu bali, tanengtu tasasa. sisa, tawya mihanhan ku isu', apasumaden ku daecusay a bali namakay bala' niza, uyniay tabakiay icelangay a bali, pabuwaktu ku nanum icapi nu cihek niza, mahiza mabuwak talapabaw ku nanum. uyniayan sa, u lalekalan(原因) nu isu' mabuwak tu nanum.
tabaki ku kidu nu isu', namakay 1.7 kungce(公尺) 50 kungcin(公斤), katukuh 34 kungce(公尺) 190 kungtun(公噸) a semilaway isu'. u semi;away a isu', u satabakiay a aadupen i kitakit. u tana a isu' sasutiliay tabaki. kapah ku sanek atu tengil nu isu', caay kakapah ku mata nu isu'. izaw sepat a bataan kakuniza ku isu'.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
海洋生態／臺灣鯨魚的觀光資源與鯨豚種類介紹
rareme:an
u cidekay nu Taywan Yincumin
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
atimsi
kakuniza nu mauzipay
thumb|atimsi salaedan(cie)：Plantae (Amilika a kamu)
u pasubana' i luma'
u lacul nu pasubana' i luma'(家庭教育的內涵)
5.pasubana' nu malawpes(失去) ku ama-ina: u pasubana' tu wawa a balucu', anu malawpes ku wama atu ina.
7.pasubana' nu mikuwanay: u pasubana' tu mikuwan tu kawaw nu luma'.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipayke- 家庭教育
labu' nu luma'
ngatu tusa
u laluma'an a tademaw izaw ku kakalimaan(價值) a sasahicaan(功能). u satadamaanay sa u nazatengan(情感、感情) atu nabalucu'an(心理), padikuen tu balucu' nu lalumaan. thumb|nalimaan nu tu'tu'(雕刻)
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun
Taywan Sakizaya putiput(台灣撒奇萊雅族協會) i Youtube-dadipasan nakulitan ni Yiyang Sayun-讓愛住我家
nipaluma-yamsu, yamso
masadumaay a ngangan (各種名稱)
【族語】 布農 Ma-Ansum Tu Ismud、撒奇萊雅 Yamso、鄒 Cuun 'Iciuru、雅美 Angno So Yakan
【kamu nu binacadan】Bunun布農 Ma-Ansum Tu Ismud、Sakidaya撒奇萊雅 Yamso、Co鄒 Cuun 'Iciuru、Tau雅美 Angno So Yakan
u saadingan a aadupan
kakiliman
u sihu mabilil tu a miading tu aadupan, matalaw malawpes ku 動物, sisa misasumad tu mikuwan kina aadupan kya a idaw tu ku aadingan nu aadupan kyu idaw ku sakay tini i lalay nu tatanga' han a pakatineng tu tademaw a hinin nu mita tina kawawan a padihing tu aadupan.
Yayo
Yayo
『椰油部落』的『Yayu』是來自其它社的部落族人對『椰油部落』的稱呼，意指『椰油部落』的部落族人英勇團結強悍.
u saadingan a aadupan
sakaliam:paybuting
izaw ku sulumang, ili',cuwang,lilas.
Yayo
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 5 a bulad
pulung sausi (561,916), Pangcah (209,668),  Tayan (90,185),  Paywan (100,775),  Yuwatan (58,465),  Rukay (13,319),  Puyuma (14,170),  Cou (6,635),  Saysiat (6,630),
u sinbung nu bau
kaltepan kya bawu tuni kuku` tu
kuma adihay nya babalaki
kakuniza:Miku Kumud
nipaluma-yamsu, yamso
picidekan a wayway (特性)
papahan kala sumisumilawan langlangdawan ku kulit, aadidi’, masasualaku papah, u tulu ~sepat a matatibabay a banuhan nu papah, wayway mahida u ngengzing, mahida u keliw ku sasulitan, idaw ku adidiay nunika lengatan.
balu mitanayu tu balu nu sasemaan, balu a kitidaan masamulmul, kala lawlawan ku kulit, balu nu akawy mamulmul sadicemsa, balu nu akaway a puyu, pasayda i putah kunika cebal atu mihena pipi’ay i lala’.
(kamu nu Hulam:花絲略長於花瓣，花藥卵圓形，淡黃色；花柱基圓錐形，花柱極短，向外叉開或貼伏在花柱基上. ）
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
puu'
nayihekalay
kakuniza:nuwatan o kumud kakuniza:Nuwatan o Kumud kakuniza:Nuwatan o Kumud kakuniza:Padakaw Lami'
ray’in
u Saysia(SaySiyat) a niyazu'
u Saysia(SaySiyat) a niyazu' kuyni, katuud ku Saysia(SaySiyat) itini mueneng. u zuma a cideaya a tademaw sa u Tayan, u Paywawn atu Pangcah. inayi' ku zuma a cidekay a tademaw itini mueneng.
u cidekay nu Taywan Yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
nipaluma-paybung, paybong
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
白鳳菜
ruku daya
u siwkay nu niyazu'
i Nantou a kuwan ku niyazu’ nu ruku daya. u kasalumaluma’ nu ruku daya sa, ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, ku tademaw, pakalatu.
u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
台灣原住民族資訊資源網 kakuniza:niyazu' kakuniza:Tayan kakuniza:Nantou
kya maizanga saw anu maduka
ngatu cacay
nya izang malikit i siekuan(外來語:血管) thumb|siekuan ilabu' nu kidu nu mita, adidi' ku siekuan. milimad tu sapahabay(養分) atu yangci(外來語:氧氣).
uyzasa, anu patahekal ku izang, kalamkam tu maacak(乾) saca maeneng(固定) tuway.
kya kalamkam mahadeng kya duka.
babaledaw
babaledaw
thumb|Oxya yezoensis November 2007 Osaka Japan 擬稻蝗/ sa lebulebud ku babaledaw i umaumahan.
kya maizanga saw anu maduka
ngatu tusa
u lalekalan(原因) nu maizang, tusa ku lalekalan. sakacacay, malupisak(破裂) ku balucu'(心臟) saca siekuan(外來語:血管), u "malupisakay a maizang(破裂性出血)" kuyni.
babaledaw
siwkay nu babaledaw
u kulit(顏色) nu babaledaw a kidu(身體) sa, u landaway(綠色) atu makulahay(土黃色). sapilimet i liwliw, u midiputay a kulit 保護色. mukan tu nipaluma' ku babaledaw, sisa mabidang(討厭) ku malukay(農夫) tu babaledaw. itawya, tuduhen(燒) ikiken(烤) nu malukay ku babaledaw, bangsis(香) a'su(好吃) tu. hali mukan tu niyazu'ay a tademaw.
sibabaledawan
有蝗蟲的地方/ sibabaledaw ku umah ni Kacaw.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun
azih
azih
sapuelac nu Hulam:看
kapah a azihen ku laway nina limecedan.
Ruben Boumtje-Boumtje
Ruben Boumtje-Boumtje
5 bulad 20 demiad, 1978 a mihca, Ruben Boumtje-Boumtje, miunduay.
azih
maazihay
kinazikuz henay kiya maazihay niza kisu.
makaazih1
makaazih kaku tiya babalaki i padekuwan.
miazih
sapuelac nu Hulam:在看
sabato
起源
Baetu u kamu nu Sakizaya, u sasalisin a buyu i sauwad nu sakidaya sabatu han, u imi sa, i sasa nu sauwac tanu batu sa. Sabatu hananay u tatabakiya a baetu masilat, yasasalisinan sabatu u sasalisidan nu ci winiyan a niyadu, u sakidaya a tamdaw masikad tu baetu, u baetu ani’tu patidaku, ina sasalisinan hanu baetuen misilad, u sangaw nu niyadu’ay atu di’tu, patineng tuni simsiman.
lalangawan nu pinacadan
paka basu atayni miadih tuni palamal nunyadu’ ita,
ukapahay anika palaw ulalungucen（最想看的/想要的） nulabang amiadih,客人最想看到的好節目，
sadingsing
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
thumb|balu nu sakula i sadingsing thumb|balu nu sadingsing Wikipayke paybalucu'ay pulungamin a cudad-春天
babelbel
u sulit nu Hulam atu Amilika
An airplane or aeroplane (informally plane) is a powered, fixed-wing aircraft that is propelled forward by thrustfrom a jet engine or propeller. Airplanes come in a variety of sizes, shapes, and wing configurations. The broad spectrum of uses for airplanes includes recreation, transportation of goods and people, military, and research. Commercial aviation is a massive industry involving the flying of tens of thousands of passengers daily on airliners. Most airplanes are flown by a pilot on board the aircraft, but some are designed to be remotely or computer-controlled.
atikak
nasakay nu hekalay a wayway (外形特徵)
剖開的蚯蚓體長約60mm-120mm，體重約0.7-4克，最大的有1.5kg. 身體呈長圓筒形，褐色稍淡，約由100多個體節組成. 前段稍尖，後端稍圓，在前端有一個分節不明顯的環帶, 腹面顏色較淺，大多數體節中間有剛毛，在蚯蚓爬行時起固定支撐作用和輔助運動作用.
babeku
u sulit nu Hulam atu Amilika
Job's tears (US) or Job's-tears (UK), scientific name Coix lacryma-jobi, also known as adlay or adlay millet, is a tall grain-bearing perennial tropical plant of the family Poaceae (grass family). It is native to Southeast Asia but elsewhere is cultivated in gardens as an annual. It has been naturalized in the southern United States and the New World tropics. In its native environment it is grown in higher areas where rice and corn do not grow well. Other common names include coixseedand tear grass.[citation needed] Job's tears are also commonly sold as Chinese pearl barley in Asian supermarkets, although C. lacryma-jobi is not closely related to barley (Hordeum vulgare).
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會線上字詞典
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakatinulu
1878 a mihcaan siwaay a bulad enemay a demiad, 	debungan nu ada atu nu ayzaay a sapi patay nu hulam ku sapingayaw na malingatu tu ku hitay katinengan nu kaliyawan a miladayay ci dafu wanu ladayan niza ku kapah a maytimul pasubana’ tu i belaway a sakizaya. cayay katinengan mapatay nu hitay nu hulam i zazan.
atipal
縮圖|atipal (白頭翁) atipal (kamu nu Hulam:白頭翁)
nikudan nu tangila’ idaw ku sanglacay a kulita, nina masulitay atu sanglacay a kulit a lumeni’, mala sanglacay nu lalielan. sanglacay a tangah katinengan ku sanglac, balakiay tu aayaman nikuda nu tangah micidek ku sanglac, sisa pangangan hantu “ atipal”
lalangawan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
文化研究
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【屬名】鵯屬小型鳴禽
kaliwasak (分布)
atipal hina adih kita i Dongya, Taywan nu habung nutipan atu wali amisan nu mililis tu bayu a kitidaan, -cungguo-ren-dalu itida i Changjiang timulan a yadahay nu kitidaan, atu siang-gang, Liuqiu subal, makankan kinaayawm, caay katalaw tu tademaw.
(外表特徵)
翼和尾部稍帶黃綠色，頦，喉部白色，胸灰褐色，形成不明顯的寬闊胸帶，腹部白色或灰白色，雜以黃綠色條紋，上體褐灰或橄欖灰色、具黃綠色羽緣，使上體形成不明顯的暗色縱紋.
(飲食)
cilekay ku kanen nuheni, pa’nu atu heci, u cancanan ku makanay nuheni,  tamaan a atipalan u baluwan idaw ku lumeniay ku abuabuan nu kulitan, taynaan a atipalan nu kala abuabuwan ku kulit, tamaan nu nikuda a tangahan katinengan ku pimicidek nu sanglac.
Ruba’
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 7 ku tademaw, pakalatu 3%.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族委員會全球資訊網統計資料
lalacan
nikalakalak i kitakit (世界分佈)
日本、中國大陸沿海及香港均有. 在臺灣則宜蘭縣、臺北縣、基隆市、屏東縣、臺東縣、花蓮縣、澎湖縣等有岩礁地帶之區域均可見、尤其以澎湖、宜蘭及臺東等地數量較多.
sadu
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 18 ku tademaw, pakalatu 5%.
udad
thumb|maudad udad，u kamu nu Hulam:雨
tinaku ku kamu u Sakizaya:
(kaudadan) milalupela tu kaudadan.
badahung
badahungen
badahungen 去蓋屋頂(命令）/ badahungen nu tau ku luma' aku!
u sulit nu Hulam atu Amilika
A roof is part of a building envelope. It is the covering on the uppermost part of a building or shelter which provides protection from animals and weather, notably rain or snow, but also heat, wind and sunlight. The word also denotes the framing or structure which supports that covering.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會線上字詞典
baca'
mabaca'
mabaca' 被洗/ mabaca' ni Lala' ku tuper nu maku.
u sulit nu Amilika
Laundry is the washing of clothing and linens. Laundry processes are often done in a room reserved for that purpose; in an individual home this is referred to as a laundry room or utility room. An apartment building or student hall of residence may have a shared laundry facility such as a tvättstuga. A stand-alone business is referred to as a laundrette (laundromat). The material that is being washed, or has been laundered, is also generally referred to as laundry.
kuyu
u wayway (特徵)
u kuyu makudus ku uzip, tanayu' kibetul ku banuh. ikul nu kuyu tanubanuh sa mapungpung. mahiniay a kuyu hatu u tabakiay amin ku tangilza, mutizeng, masakalimucu'. u zumaay a kuyu masazuma ku kulit. mata nu kuyu mananam tu i duutay, u mata masati'kuk' ku kamulmul, malikat. kalamkam ku mata makazih, misanek atu mitengil. u kuyu hatu angsic ku sanekay amin, i angangngan nu ikul ku patahkalay tu angsicay.
balaki kasiwawa (生長繁殖)
母狐一般在每年2-5月發情並交配，懷孕期大約為51~52天，每胎可能產6-8個寶寶. 剛出生時全身黑灰色，唯有鼻尖為粉紅色. 它們剛出生時什麼也看不見，要依靠母親的保護和餵養.
1 a bulad hawsa, haymaw satu mutizeng, tabaki satu ku mata, tahkal tu ku sakuhikuhian a kulit nu banuh. 2 a bulad hawsa, masakuyu tu ku wayway, mutizeng, mangelu'en henay maduba', mahamin tu sibanuh ku uzip. balaki tu hawsa, singisngis tu, mazicem tu ku tangila, tanayu' tu ku padahaw, taneng tu maduba' mizakep tu kakanan.
kasazuma aadupan (物種分類)
kasumanamanahan kuyu singangan aca tu lamal kuyu, tungusay kuyu a aadupan saahebalay a nikalaliwaliwah, sayadahay a kuyuan, u baeket nu uzip 5-8 malebut ke, tanayu' nu uzip 60-90 limi, u talakaw 40-50 limi, tanayu' nu ikul 40-60 limi. sumanamanahan kuyu masatanayu' ku uzip, tanayu' ku bihid, apuyu' ku sepatay a kuku', masamucuy ku laway mutizeng ku tangila, tanayu' ku ikul. sumanamanahan a kuyu sazumasuma sa ku kulit nu banuh, u tatengaay u tangah, uzip, u ikul  sumanamanahan kuhi a kulit, bili a banuh kakuliyawliyawan tu sangelacay a kulit, sepatay a kuku nu banuh kakulakulahan tu kuhiay a kulit, i teluc nu ikul u salengac. kulikulitan a kuyu nu ging lumeni'ay a kuyu, kasumanahan a kuyu atu sumilaway kuyu i buyu'ay kuyu atu nipahabayan kuyu masazumaay ku banuh.
lalengac
kakuniza nu mauzipay
mata(mu)：Zingiberales(Amilika a kamu)
mikitinay(su)：Alpinia(Amilika a kamu)
u 諾曼第登陸 hananay nikalalais sakatusaay nu kitakit satabakiyay masasungayaw
縮圖 u 諾曼第 nikalalais midebungay nayi 1944 a mihcaan u satabakIyay a nikalalais malupuay nuedipanay i 歐洲 a paykanatal mapulung malaistu 德國 hananay a kanatal imahida sa makaala tu tuluway a lasubu nu mang (萬）ku milakuwitay nu hitay.imahida sa u malcapuway a masakaputay katinengan i enemay a bulad enemay a demiadan kapah ku layun sa sisa pabalucu ku tatapangan nu makumutay pangiha satu malingatu tu mudebung ku hitay aydaay a nipacudadan sa sakasenengan nu tademaw ku 諾曼第登陸 hananay nika lalais imahida satabakiay nikalalais saan.
imahida sa u nika lalaisan nu tademaw naidaway ku sakahiniyay u likisi katukuh itawya sa nayi henay ku makademecay tu sakay midebungay a nipingayawan.midebungay yadah ku cayay kalaheci u sakatalawan kumidebungaay a nikangayaway sapiucul tu hitay imahida sa ya 納粹德軍 kumikuwanay tu 法蘭西 hananay a kanatal a kakitidan i sakay amisan yanikapulungan nu hitay nayay ku salamitan itida.nika mademec micumud satu sikatinengan tu ku tabakiyay a nipangiha sisa u hitay nu malcapuway pabesud saan migayaw tu i dumaay a kakitidaan misanga misakapah tu dadebungaan lalitinlitinhan ku sakaicelang nu mamingayaw tu ada nadikutan sa ienemay a demiadan mahamintu ku nisakapahan a kakitidaan caayhenay palakuwit tu cacayay a bulad sa sikademec nuheni kya hitay nu 德國 hananay makaala tu sabaw tusa a mang（萬）ku nipatayan a hitay. imahida sangaan nu masakaputay misaahebal tu sapingayaw nu kakitidaan makaala tu cacayay a lasubu（公里）nipabesutan misaahbal sa makala tu tuluway a bataan anu caay sa idaw ku limay abataan 公里 kunipisanga malakuwit tu ku tusaay a bulad sa ya 法蘭西 hananay a kanatal u mamahaminay tu a mademec nu malupuway a hitay debungan a katukuhan tu ku liwliwan nu 德國 hananay a kanatalan .u nikapulungan a malkaputay kya taneng namakay ba’yu mingayaw midebung i kakitidaan nu saicelangay a hitay sa kasenun saan sikalaheci kunisalamitan masaapuyu ku mahiniyay i 歐洲 hananay a nikalalais zayhan sikasenengan tunu ayday a tademaw simatatu tunikahida sipabaluhay nadatengan ya 德國 hananay a kanatalan imahida sa anu talacuwacuwa mingayaw tu dumaay a kanata malucek aca kuni pidebung kya tada mahinitu kunikademec ayda saisaw.
ukamu nu Pangcah
1878 a mihca 9 bulad 8 demiat, u Tumuk ci Kumod Pazik masawacu nu hitay nu Hulam, awza han nu Hulam ku Pangcah, pacici han nuheni pabimelaw dangasa 8 a tatukian, sabipatalawan nuheni kuheni. itiza a labi, salabi sa ku Sakizaya malimad, calap han ku Cikasuan a alangah mi laliw, mahisa, caay ka talaw ku hulan Kiya Pangcah, mi patang ku Sakizayaan mi laliw, mi limek, ayaza pabelinay kuheni ku o’mah, mi patang paticeng ku niyaazu’ nu Sakizayaan. ayza sa, a ma lawpes ku Sskizaya, wawa nu i kuzanay, madih ku binawlan patice ku naenengan atu sakaniyazuay, patizeng ku Sakizaya. i tica a patizengan a zazan, u balucu’ nu Pangcah, mi sinsin, mi patang kuheni ku Sakizayaan, milipadang kuheni kitaan.i tiza pitengilan nu canfu, nipasei sa ku Pangcah, mazazih nu Sakizaya ku balucu’ nu Pangcah. pazateng tu Sakizaya a tademaw ku balucu’ nu Pangcah, sakamusa ku babalaki, wawaaw habica kapawan ni pabalian nu Pangcah, Sakizayaaw kilulen ta ku Pangcah, u ina numita ku Pangcah, u nu Pangcah ku naenengan kilulen nu mita.
nipaluma-papangaay
papangaay (小金梅葉)
Bunun Makuis Lisav Tu Ismud, Sakizaya Papangaay, Co Taravungun Tanau.
wayway nu mauzipay (生態形狀描述)
pnaay tu a mihcaan nu mulangaway a lutuk, sadingsingan balangbangan tusa a puu’ an ka butelakan nu bala, siledekay nu mulangaway. angangan lamit masaatilad, u telek cacay hunan  masamali anucaay masatanayu’ ku kamulmul, matahpuay nu maikesay nu akaway a papah laclac nu kudih. makay angangan mulangaw ku papah 4-12 a papahan, u papah tanayu’sa masakeliw, angangan nu papah masatanayu’ mazicem masinang ku papah, mahiza u katul, tanayu’ ku banuh.
papangaan ancaay ka butelak ku balu hawsa, uyza dada’ ku maazihay tanayu’ adidi’ ku papah, u adidi’ay a lutuk han nu itiniay ciniza, kulawlaw adidi’ ku balu niza, caay kahatiza u kalibuwa’ katabak, i apuyu’ay a lutukan mahizaay u bunac mabutelak tu.
（kamu nu Hulam：小梅葉不開花的時候，只見長長細細的葉子，就當地他是小型禾草. 它金黃色的小花，不及壹圓銅板大，在短草地上如小金星般盛開著. ）
ukangku ni butung
bakic sakina tusa nida mutengteng sa, tadu culal saca ku cacay a masakapahay, ma tawyd ci Kilmi, misa manman tu amulaliu
katukuh iluma’ mahini hatu niKimli, mamin mi tengil ku babalaki ni Kimlisa, salul satu tuheniyan amalacawa, nanu tawya mala
sakalawpes nu takubuwan
caay pakasimsim ku baba lakinumitau sakidaya
u duma satu u sapakayni i babalaki nu nyadu’, anu umatinengsy ku balucu’mu dateng, tayni i nutawan anyadu’ mihinang kacay, kama sauputu mueneng i kalalilaliwasak saan,kacika saupusa masanyadu’ anu asanyadu’aytukaw kuuidahenay kukamu, kucaay tu kalawpes ku kamu nu binacadan makatukuh aida, i 58 a mihebcan yama tepatepaay aku isawali sa namakaynuyay amin i sakulsa satu namakasakulay amin, itini i E tulan na idaw henay kumi sanu saki8dayaay misakamu, ahican aca malaw pestu ku babalaki kyu sacaca cacay satu malawprs kukamu,mahida u simawan nu babalaki kyu kamuita miladay malawpes.
u sanbansya a binacadan
katukuh ayda ahebed ku baluccu’ nuheni, pacici sa amala”pancah“, palitan ku paynyanyadu’may, u i tibulay caay palutatenga’
kakuniza:Nuwatan o Kumud kakuniza:saydan atu micudaday 2018
ina inuli
kanamuhan a wawa!kasikucu,maladay tayza i nalinabuwan.tayza mikilim tu adibangbang、mikilim tu padakaw,atu ucanacanan tu salungaan ku balu a midang salama.salimulak sa mibalakas,pabiyalaw makazih tu cilekay,salunganay ku balu.
lalud
lalud(夏天)
inaka ku Ciwidian a niyazu'
'''saayaway demiad-milisin，selal（tatama）mitaneng tu icelang nu uzip，misalub tu balucu'atu mitengil misakapah tu babalaki a kawaw. namalawlaw nu Lipun ku kawaw，pacici sa misazuma tu kawaw a papilihiza tu tatayna atu wawa maduba'，katukuh imahini hiza satu. '''
nipaluma-pulahik, polahik
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
nipaluma-kumadas,komadas
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
東南南蛇藤（學名：Celastrus punctatus），又名光果南蛇藤，為衛矛科南蛇藤屬的植物. 分布於日本、台灣島以及中國大陸的浙江、安徽、福建等地，生長於海拔150米至2,250米的地區，多生于山谷及山坡林緣，目前尚未由人工引種栽培.
lalimenah
lalimenah(行小惡鬼)
makamelaway ku lalimenah a dietu, u maimelangay a tademaw, anu maimelang kitasa, mikilimay ku lalimenah ya mainelangay, ya lalimenah bali han niza yamaimelang a tadamaw nu luma’ay, yamaimelangay patubeli han tuniza ku canancanan yanitengilan niza, ni kilian nu lalimenah a tademaw, caay kapina a bulat mapataytu.
babayuh
babayuh atu dadipana' cay kaw malecaday.
kakanen (食物)
babayuh u langaw nu papah ku kanen nuheni, caaya kalecaday a babayuhan caay kalecad ku kan. idaw kumukanay tu si ledekay a langawan sapakay udipen nuheni ku ledek i labu nu udipang.
最後成為有毒的蝴蝶或蛾成蟲；少數一些毛蟲會以其他昆蟲為食. 天敵為鳥類螞蟻.
katalawan atu hican mihaymaw (危害及防治)
ina dadipana’ sa nau nu adipapang atu ya pilalihuay a cilekay ku sapangangan, katuud ku tademaw tu piadih tuya banuh atu kulit matalaw, sisa ya mamikuwanay tu aadupan nu Tayhuku tungusay, u kulit nu kahidaan nu dadipana’ sa, u mamiading tu udip patalaw tu maydihay a mukan tu udip nida, haymaw saan a kaidawan tu nikasumadan,kaidawan nu dumaay a dadipana’ katebingan nu mamicebisay sa mapacadici ku kapanaan malaliw a matalaw tu picucuk, caay sa yakulit nu udip niya dadipana’ katalawan sa, u mahidaay u kaladamsayan ku wayway sa sasengien ku kulit nu udip, mahida u kulit nu papah sikaliyuhan u dadipana’ kuydaan sa ku mimelaway, mahini sa u sipilaliw tu maydihay a mukan sapaading tu udip kanatatan nu lihat a maudip.
到樹下納涼時應戴寬邊草帽或遮陽帽，穿長袖衣服，不要在有毛毛蟲的樹下停留.
毒毛徹底清除乾淨後，在局部受傷的皮膚上塗抹皮膚藥膏，每日可塗抹多次，並經常自行冰敷，兩個星期即可痊癒.
（以上段落由Iing Habay所翻譯. ）
masakiketay nu dadipana’ (相關毛蟲)
kalaliwasakan i nu O-ya a tukutukusan a buluku, itawya tu a micumud ikaamisan nu amuhiwan, atu i kaamisan nu Africa, Australia, New Zealand akanatal i makasasaay nu kakitidaan mulatlat.
Rumen Radev
u ngangan niza
u sulit tu ngangan nu Hulam a kamu：魯門·雷得夫
isi'
u zuma a kamu:
nu Hulam:尿
nu Amilika:urine
badas
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會線上字詞典
badi'
tinaku a kamu
mibadi' 弄枯萎 / mibadi' kita tu kulang u sakiyamcayen.
Yohae’
u sulit nu Hulam
高峰部落
u siwkay nu niyazu'
i Hsinchu a kuwan ku niyazu’ nu Yohae’. u kasalumaluma’ nu Yohae’ sa, 61 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 187 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 182 ku tademaw, pakalatu 97%.
u kasabinacadan, Saysia(SaySiyat) 55%, Tayan(Tayal) 39%, Paywan(Paiwan) 1%, Sejek(Seediq) 1%, zumazuma 3%.
laluma'an nu Laniste
Misela Laniste
u pucud ni Selsi Laniste aci Ceymi Laniste.
Yohae’
u cidekay nu Taywan Yuancumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah, saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網Paykanatalay a pu Lumaluma'ay a se kitakit kalunasulitan atu palatuh calay-zazan
itini i kitakit u sadawmi’ay a subal 世界上最便宜的島嶼
(2)nilacul:
2:midang, mala u kalimulakan nu kauzipan nu tademaw minakawaw, amu silawad min ku tademaw haw sa, miladai tu cabay i luma’ay a tademaw taputah midang, caay min kalecal ku piazih tu sacumaay a piidangan
Yoweri Museveni
Yoweri Museveni
thumb|Yoweri Museveni September 2015|alt=Yoweri Museveni September 2015.jpg
9 bulad 15 demiad, Yoweri Museveni, u misingkiway. 1944 a mihca nalecuhan)
layangpatisetaaputi萊昂·巴蒂斯塔·阿伯提
alputi阿爾伯蒂
kapatayan 1472 amihcaan 4abulad 25 ademiad（68 ku mihca）逝世1472年4月25日（68歲） Yitali ku kanatal 國籍義大利