cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
ci Ci-lu-sa uyza dada’ ku maazihay uyni u kulul nu midapay tu kalisiw a tademaw, matineng u talakaway tayayu’ay ku padahaw a tatama. sakasa mahiza u mibalakasay ciniza muwawa cinizaan tanayu’ay a padahaw a sinawama “A-me-li-ka a ngangan “.Daddy-Long-Legs” uyni a kamu nu Yu-lin-kakatu atu malecaday u cipuu’ay a aadupan tu kamu nu A-me-li-ke”.
kiwmah
縮圖|u Amilikay a kiwmah(山豬) kiwmah(山豬)
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
micumud tu ciniza tu talakaway nu tataynaay a cacudadan, uyni kakitizaan a cacudadan atu ngangan nu cacudadan i cudad nayi’ ku musakamuay. nika i cudad kinapina tu musakamu tu namakayzaay i Pu-lin-s-tun tu talakaway a cacudadan masuazih tu tatama, sakasa taneng a palatatenga’ uyni nu tataynanay talakaway a cacudadan tini i sadipasan, satu makay cudad a kamu miazih tu nu laylay a cacudadan, hakay nu misulitay a tademaw nu picudadan niza tu Wa-sa-Sey-yen nuyaanay tu nisanga’an. i cudadan ci Ci-Lu-sa hina i tigami misulit tu zumaay nu mulaay a nikulitan, uynian nu tademaw niza ni silitan a cudad.
kiwmah
siwkay
i buyuay a pabuy kuyni, caaykaw nu pahabayay a pabuy. u kiyuma sa, tanaya' ku ngipen nu heni, u pahabayay a pabuy sa, caay katanaya' ku ngipen. makauzip kuyniyan a mauzipay i kitakit, matatungus(適合) i hekalay a subal makauzip. sisa, maazih tu i cuwacuwa nu kitakit. uzuma sa, caay kapili' mukan. u ayzaay pahabayay a pabuy, naayaw 8000 a mihcaan pahabay nu tademaw, mananam tuway pahabay. maydih mukan tu pabuy a titi' ku tademaw.
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
nakungku tuynian u namilawit tu nikabalakian ni Ci-lu-sa. i talakaway picudad ni Ci-lu-sa hawsa, matineng tu i mapulungay mabi u sakapahay a cabay ci Sa-li May-ke-pu-lay-te atu
kiwmah
siwkay
tenektek ku uzip nu kiyuma, tabaki ku tangah nu heni, apuyu' ku kuku. lumeniay asaca kiptulay a kulahay(褐色). u belek(小豬) a kulit sa, u ahemaway a kulahay, silumeniay a silusi. mabalakiay a kiyuma maka 1.5-2 kongce(公尺), maka 90 cm ku talakaw. bahket ku kiyuma, maka 200 kongcin(公斤). tanaya' ku ngipen, maka 6cm, 3cm i hekal nu laway. caay katanaya' ku ngipen nu laang(雌性) a pabuy.
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
ci Mu-li-ya Lu-te-li-ya Pin-te-al-tun. micumud ciniza tu talakaway a cacudadan u saayaway a kawaw uyza misumad tu ngangan ci Mu-ti han.
kiwmah
siwkay
mapulung muuzip ku kiyuma, maka 20-50, ilabu sa, izaw 2-3 laang a kiyumah atu belek. musabili ku laang a kiyuma, taneng lecuh 8-12 a belek. mikutkut tu buhang i lala' ku kiyuma. u tatelungan a sisackih a aadupen matineng mikutkutay a aadupen. mauzip i bukebukelalan katukuh buyubuyuan maka 3000 kongce ku talakaw.anu kasienawan tayza isasa' nu buyu.
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
她制定了一個嚴格的閱讀計劃，努力去獲得那些在她成長的孤兒院中她從未接觸過，但對於他人卻只是基礎的文化常識. 在大學中，她認識了茱莉亞的叔叔傑維斯‧平德爾頓. 他們很快熟悉起來，並互相有了愛慕之情.
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
salaedan(界)：動物界 Animalia (aadupen nu salaedan)
tuwapay
tuwapay(拉車)
sakapet a tuud：palu’ nu daedac
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
sasanga’an ciniza tu cacay kibisien a lekakawaw tu aazihan a cudad, saicelang sa mipakaala tuyzaan i kabalakian niza a pidiputan tu nayi’ay ku wama winaan nu caay henay pitebing ciniza, nika sakay cinizaan a tademaw u saayaway a tineng tu lalangawan. i talakawaay a cacudadan, matinengaytu cinica ci Mu-li-an a sinaama ci Cye-wi-s Pin-te-al-tun. dadawa kananam tu ku heni, masasunamuh satu.
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
kulus(門)：脊索動物門 Chordata(kulus nu aadupen)
tuwapay
tuwapay(拉車)
sakapet misanga：takini’
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
然而因為她的羞怯以及對自身低賤背景的自卑，雖然她愛傑維斯‧平德爾頓，她還是拒絕了他的求婚. 在傷心與消沉中她將這些告訴了長腿叔叔，希望能從他那裡得到一些建議. 書的最後，長腿叔叔的真實身份被揭開了. 原來長腿叔叔就是傑維斯‧平德爾頓.
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
udip(綱)：哺乳綱 Mammalia(micucuay a udip)
tuwapay
tuwapay(拉車)
u culuk nu hican： mipili’tu tabakiyay bancalay atu a hebalay apalu’. lipapahan ku kaus. tatatay ku mikacaway ipalu’. tatatay ku mitentengay talaayaw. ahican ku sana’：tatatay ku muenengay i takidkid nu palu’. u zuma atataytay samikidkiday tu palu’ talaayaw. sumamaday atademaw sa katuud ku malkakaay. mangelu’ ku kaka midiput tu saba. u saka caay pilimela’. sipakacawen kusabu i palu’amikiddik. namahiza miundekay satu cacudadan sa i zaw tu mahizaay a saka dademec.
tanayuay padahaw a sinaama
kungku (情節梗概)
satu zayhan u sikaz niza atu sapuenel nu uzip pakuyuc ku nikauzip, amica manamuh ci Cye-Wi-san Pin-te-al-tunan, makai tu ciniza tu pikaydih a siacawa niza, i kalamum atu caay ka lipaha nu balucu’ sakamu han tu niza kya tanayu’ay padahaw a sinaama, maydih taneng makay cinizaan pakalatu zumaay a kamu. sazikuzay a cudad, ya tanayu’ay padahaw a sinaama mahulak tu ku tatenga’ay a tademaw niza. alaw tanayu’ay padahaw a sinaama uyzaanayaca ci Cye-wi-s Pin-te-al-tun.
tatangahan (主題)
小說的主題反映了作者自己對於社會工作以及婦女選舉權問題的興趣. 學者認為小說中的茱蒂不斷的變得更為獨立，表現在她對長腿叔叔，她的資助人的權威及意願越來越多的反抗，並且成功的讓長腿叔叔明白了他不可能控制她，而他的社會主義也需要從理想主義轉向現實世界.
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
mata(目)：偶蹄目 Artiodactyla(mata tu tusaay a kaki’ 蹄)
tanayuay padahaw a sinaama
tatangahan (主題)
tatangahan a kungku nu cudad patahkalay tu misulitay a tademaw tu nu uzipay sakay seykay a sakakawawan atu kanamuh a situngus misingkiw a kawaw nu huzingkay. u mutesekay a tineng hizasa u kungku a cudadan ci Mu-li sangaleb salalid sa tataytay, paazih sakay tanayu’ay padahaw a sinaama, tu piedap niza tu tademaw a sakaku tu idih sakatuud satu ku paculiay, saaca malaheci ku pakatineng ci tanayu’ay padahaw a sinaama ciniza caay pakakuwan cinizaan, u pizateng niza tu syakay a maydih pakay nizatenga’n a balucu’ maniyul pasayza i ayzaay a kitakit.
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
samataan(科)：豬科 Suidae(samataan nu pabiy)
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
《長腿叔叔》是韋伯斯特最有名的作品. 它曾被改編為一部舞台劇以及一部1952年名為Love From Judy的英國幽默舞台劇. 而由此部小說改編的電影包括1919年由瑪麗·畢克馥主演的版本，
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
mikeliday(屬)：豬屬 Sus(pazazan muladay tu pabuy) (mikeliday tu belek)pazazan tu belek(sazazanan nu belek)
malecaday(種)：野豬種S. scrofa(malecaday tu belek)pazazan tu belek Ibuyubuyu’an a maudip ku pabuy nu buyu’)
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
“tanayu’ay padahaw a sinaama” u singanganay a nisulitan tu kungku ni Wi-pow-s-te. nanipasumadan nisulitan niza tu cacay paazihay tu piigi atu cacay igaan tu 1952 a mihcaan Love From Judy han ku ngangan nu Ing-kow u pakatawaay paazihay tu piigi. uyni kungku a cudad nisumadan tu iga pasu 1919 a mihcaan ci Ma-li Pi-ke-bu ku miigiay tu nisulitan a cudad,
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
野豬（學名：Sus scrofa）又名山豬，豬屬動物. 牠們廣爲分布在世界上，適應多種棲息環境，為雜食性.
pazazan tu belek i buyubuyu’an a maudip ku pabuy nu buyu’, u kakanen nu heni sa u lutuk atu hicahicanan.
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
1931年由Janet Gaynor 與Warner Baxter主演的版本，1935年由秀蘭·鄧波兒主演名為Curly Top (film)的改編電影以及1955年由Fred Astaire與萊斯利·卡儂主演的同名電影. 1935年及1955年的電影版皆與原著情節有著較大的偏離.
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
現今肉類食糧主要來源之一的家豬，也是於8,000年前由野豬馴化而成，牠是野豬下的一個亞洲種. 野豬不僅與家豬外貌極為不同，成長速度也遠比家豬慢得多，體重亦較輕.
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
在日本，長腿叔叔於1979年被改編為音樂卡通電視動畫. 在此之後1990年同名作的電視動畫《長腿叔叔》，日文標題直譯作《我的長腿大叔》，作為系列動畫《世界名作劇場》中的其中一部開始放映.
kiwmah
kagak kakuniza(科學分類)
aydaay a kaknen a titi u ni pahabayan amin a pabuy, imatiyahen (那時候) i waluway a malebut a mihcaan i u nu aadupen a pabuy ku papahabayan nu tademaw a pabuy, uynian u aadupen, atu nu luma’ a pabuy i, sa caay kalecad ku udip atu nicelak (展開,發育) nu udip, kiya mahica caay kalecad ku ni celak nuheni sa, namakayni i kakanen nu heni u caykalecad kuni ka celak nuheni ayda u nu luma’ a pabuy (u ciliaw) ku kakanen nu pabuy sisa kalamkam mamucelak tabaki (很快長大)
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
i Lipun, tayayu’ay padahaw a sinaama i 1979 a mihcaan nipasumadan tu dadiw nu tilibiay a mangga. namahini hawsa 1990 a mihcaan malecaday a ngangan nisanga’an nu tilibiay a mangga, tu “tayayu’ay padahaw a sinaama”, nu Lipunay a sasawatanan u nikakelul a nipabelinan “ u tayayu’ay padahaw a sinaama” mala u mahiniay amin u manga “i kitakit u singanganay nu misangaay tu paigian”, u zuma cacay malingatu tu paigi.
kiwmah
u wayway tu nupabuy (習性)
進食中的小野豬. 野豬群一般有20隻，也曾有超過50隻. 一般的野豬群有2-3隻母豬與一群幼豬，公豬只在madul發情期才會加入豬群masikac. 母豬一般會到偏僻的角落生產，一胎能產8-12隻幼豬.
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
這部電視動畫經由英文配音曾於美國作為家庭錄影帶發行. 2005年同名韓國電影上映. 在香港，長腿叔叔被搬到舞台上，分別在2013年10月及2014年8月在上環文娛中心演出.
kiwmah
u wayway tu nupabuy (習性)
yu adidi’ ku belek sa u cucu nu ina nu kakanen nuheni sisa balaki kuheni i tiya mahkabalaki kuheni sa maluyaluy tuwamin kuheni maluina a nu katuud kuheni sa makalala’ tu tusaay a bataan anu yadah makaala tu limaay a bataan, uwama nu pabuy sa caay pikaput tu katuuday a pabuy, utama nu pabuy sa anumaydih cinida tu tatayna sa itawya amin kaput tu katuuday, uyna nu pabuy, yu amulecuh cinida mikilim aca tu lalimekan a mulcuh, u nilecuh nuheni sayadahay makaala’ tu sabaw tusaay kayadah.
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
uyni tilibiay a mangaan makay nu A-me-li-ka a nipatatungusan tu ngiha na i A-me-li-kaay mala u labuay a luma’ nu niluan a iga a nipatahkal. 2005 a mihcaan malecad ku ngangan tu nu Han-kow a iga a nipaigaan. i Syang-kang, tanayu’ay padahaw a sinaam mapatahkalen i piigian, pasazuma tu i 2013 a mihcaan 10 a bulad atu 2014 a mihcaan 8 a bulad i Sang-wan-un-yi cung a kakitizaan mipaigi.
kiwmah
u wayway tu nupabuy (習性)
牠們的食物來源很廣泛，包括草、果實、堅果、根、昆蟲、鳥蛋、老鼠、腐肉，甚至也會吃野兔和鹿等.
tanayuay padahaw a sinaama
sikasumadan (衍生品)
香港無綫電視翡翠台在1991年5月至6月間播放，台灣亦在同年10月於台視播放. 2008年7月，無綫電視安排於無綫兒童台重播. MY KIDS TV在2015年6月至7月播放.
Syang-kang i U-syen tilibu Bey-cuy a piazihan i 1991 a mihcaan 5 bulad katukuh 6 a bulad a patahkal paazih, Taywan i lecad a mihcaan 10 a bulad i Tay-se patahkal paazih. 2008 a mihcaan 7 a bulad, U-syen tilibi mizumbay i U-syen nu wawaay piazihan muliyaw patahkal paazih. MY KIDS TV i 2015 a mihcaan 6 a bulad katukuh 7 a bulad patahkal paazih.
kiwmah
u wayway tu nupabuy (習性)
野豬會挖洞居住，且是唯一會挖洞的有蹄類動物.
野豬性情粗暴、攻擊性強，當受到威脅時，公豬會用獠牙來保護自己，沒有獠牙的母豬會咬對方. 雖然並非致命的，但這樣的攻擊會導致嚴重創傷.
u pabuy hananay maetetes mangalep tu anu nikuwangan tu nu tademaw sa uydaan apabuy malinges tu tademaw, sisa makamelaw tu tademaw mulalaba’ tu tademaw amukalat, kanahatu caay kapataynikalatan a tademaw nikasa u pihacengay tu ku duka nu tademaw.
野豬曾廣布於歐亞大陸及北非地區，西起西班牙與摩洛哥，東至日本，北起北歐地區與西伯利亞，南至印度尼西亞、印度與蘇丹的廣大區域都曾有野豬的存在. 野豬的棲息環境跨越溫帶與熱帶，從半乾旱氣候至熱帶雨林、溫帶林地、草原等都有其蹤跡，也經常闖入農地覓食.
uyni u pabuy hananay icuwcuwaay a kitakit idaw wamin i nian ku pasitudung hanaku a musakamu uyni u pabuy hananay icuwcuwaay a kitakit idaw wamin i nian ku pasitudung hanaku a musakamu ku Ou-ya-ta-atu Bey-bey a kenis, nutipan Si-ban-ya atu Mu-lu-ge, nuwalian katukuh i Lipun, nuamisan makatukuh i Bey-ou a kenis atu Si-bo-li-ya, nutimulan sa makatukuh i In-du-ni-si-ya,Yin-du atu Su-dan u ahebalay a kanatal u kakitizaan amin nu aadupen a pabuy. u pabuy hananay maydih mikilim kuheni tu, u caledesay atu usienaway atu dihkuway a kakitizaan, alahican mikilim tu nipaluma nu tademaw a kakanen. siwantan
miubi amukan.
除了青藏高原與戈壁沙漠外，牠們廣布在中國境內.
yanu kamu niyam i saayaway sa izaw wamin ku aadupen apabuy. nika uyni a cacay cing-zang-kaw-yuan atu Ge-pi-sa-mo, kiinai’ay.
An-ta-man-subal
An-ta-man-subal 安達曼群島原住民
ayda idaw ku sepatay nu binacadan, Taan-taman-zen “Strait Island”, Ciwluo-wa-zen, Wunci-zen atu Santi-neie-zen. Anta-man subalan a mapuletay nu lumeniay a tademaw caay tu pikihatiya tu kitakid, kaisa atu i hekalay atademaw masasuadih. picidekan tu Santi-neie-zen mikitalakaw tu duma a kitidaan nu tademaw, palecad tu talakaw han makaala tu caynem-sep – caynem-lim kunhu ku talakaw, caay kaw apulet ku sausi tu nuhenian “ mapuletay han a caylim-sep kunhun”, nipisausi ayda nu maudipay cacay tu a malebut ku maudipay. Ciwluo-wa a binacadan tulim-sep – sipsep-sep ku tademaw.
目前有4族：大安達曼人（Strait Island）、加洛瓦人、翁奇人和桑提內爾人. 安達曼群島上的矮黑人與世隔絕，拒絕與外界接觸. 其中桑提內爾人的身高較其他地方的矮黑人高，平均身高約160-165公分高，不符合矮人的定義（矮於150公分）. 目前估計只有少於1000人仍然生存. 加洛瓦族人口250-400人.
kiwmah
u wayway tu nupabuy (習性)
在香港，由於食物和水源充足，加上絕少人狩獵，野豬的增長頗快，甚至經常走入人類生活的環境.
nikasa i tini i Siang-kang kapah ku kakitizaaan i tida izaw ku nanum inaw ku uycacanan a kakanen, sisa mabuwah ku pabuy i tuza. sisa alahican (有時候) tayza i katuuday ku tademaw a aidangan.i tida alahican (幾少數) a padihing (保護) tu.
ada nu kiemah (天敵)
野豬是老虎的獵物. 老虎會跟蹤野豬群，逐一地襲擊牠們，此方法曾完全摧毀整群野豬. 老虎也會追捕野豬，但很少會如此對付雄豬，儘管野豬因自衛而殺死老虎的情況極為罕見.
i matiyahen ku tula’ sa milalaba’ tu pabuy a mukan sisa malawla’ tuku pabuy a matalaw tu tula’ alahican sa madinges tuku pabuy sa paculi tu milalebu tu tula’ alahican.
buyubuyu’an (原始山林的狩獵精神──獵山豬)
「抓山豬、有一套！」——狩獵精神的傳承 生活在高山地區的泰雅族，由於居住環境不易從事農業生產，只能從大自然中擷取資源，發展出以狩獵為主的生活文化.
inian u i buyu’ay a maudip u Atayal a binacadan, a nikaudip inai’ ku cacanan a kakanen sisa miadup tu pabuy nu buyu’ uynian a ladid (傳統) anukaudip nuheni u nipiadup ku angangan a kakawaw tu sakauzip nuheni.
nanusumamad kuni kaudip nu Atayal yadah ku nidatengan nu heni tusapiadup tu aadupen misanga’ kuheni tu sapiadup a bihkac u teka’ u nu nayibuyu’ay amin a kilang ku sapisanga’ nuheni tu bihkac u u aadupen nu heni sa u dikulac u ede pabuy nu buyu’ ngabul u caket ucacan tu. hanca imahini yadah t uku tutud a cacanen nikasa uynian a a binacadan caay ka pawan kuheni tuni u dadudusen a kawaw nu babalaki (miadup ha nanay).
學習與自然共處，建立保育概念
首先，孩子可以學習怎麼和大自然共處. 泰雅族只在每年的11月到隔年3月狩獵，其餘時間都讓動物繁殖生長. 反而是相當具有現代保育觀念的措施.
ayda satu ani kaudip caay tu kalecad tunu sumamaday a nidatengan ayda u adiwawa hananay micudad tu ahican amisiayaw tu kapahay a kakitidaan, sisa matineng tu amidateng kuheni tu ahican apaayaw tu aadupen, panutekan tu nuheni tut ulu a mihcaan ku tuki tu kapah amiadup uynian sa maydih kuheni amibuwah tu aadupen, sakasaan apanutek tu tuki sisa maydih amikilul tu kamu nu ipabaway sapadihing tu aadupen.
iniyay u nidatengan nu miadupay maydih amiyala’ tu taneng nu iayaway a tademaw. uyni u miadupay hananay amatineng amitudung tuyni u nisakakawanwan nu babalaki, sisa aminanam tu ayda ahicaen a madutus amalaheci’ kuynian a kawaw.
利用手邊素材，解決生活問題:特別是製作陷阱的過程，每一步都運用到課本上的物理定律，是一個讓孩子可以親手操作、從中熟悉知識的生活教材.
與族人分享獵物，延續族群命脈:另一個值得借鏡的，是讓孩子學習「分享」的重要：在泰雅族狩獵文化裡，所有捕獲到的獵物，都必須帶回部落和族人共享. 狩獵既不是為了逞兇鬥狠的娛樂，也不是為了己私利益的奪取，而是為了延續整個族群命脈的謀生之道.
uynian a nikaudip nu I buyu’ay a Atayal u sakasaan nuheni miadup sakacacay a maydih apaidi tu binawlan usapiadup nu miadupay caay kaw nipaseneng tu binawlan caay kawmisanuudip a kakanen, u maydihay a papulung tu balucu’ nu binawlan sisa miadup ku kapah nu niyazup.
sakaudip a kamu (生態說)
台灣山豬，又叫野豬，移動性很強，從平地到海拔三千公尺的高山都有山豬的蹤跡，森林、草叢、竹林、開墾田地都是牠們活動的場 所；入冬之後，山豬會朝低海拔遷徙.
pabuiy nu Taywan singangan tu nu umah a pabuy hananay, padimatin (動作敏捷) ku wayway, nu pabuy nu buyu’, namakayni I enal makatukuh i tinduh (高山) izaw min ku pabuiy nu buyu’, u aidangan nu pabuy I kilakilangan atu cebecebedan an caay sa i auaukan, itiza I ni kaykungan nu malukay sa tayda t uku pabuy, amilakalak, anu ikasienawan tu ta sasa nu buyu’ malimad ku pabuy.
山豬一胎可以生8-12隻，小豬會一直跟在母豬旁邊生活，大體而言，群體行動的時候較多，食物種類極為廣泛，蚯蚓、昆蟲、地下莖、嫩葉、幾乎葷素不忌.
u pabuy nu buyu’ anu kinacacay siwawa ealw kya anu yadah sa makalala tu sabaw tusa ku belek, yu tatacuwa ku papuy mikilul t uku belaek tu langan a pabuy, u nanam nu pabuy anu tahkal sa maluyaluy aca tu katuuday ami kilim tu kakanen, u kakanen nu heni sa adikak u cilkay atu iluc nu hicahica a kilang mamin makan nu heni inai’ kuni lalesan.
laylayan a kamu (歷史說) nu sumamad a kamu
nu babalaki tu pabuy sa u makasicay u ninai’ay ku tanah, atu cikauning a pabuy, saka u nu Taywan a pabuy nu buyu’ icelang tadimadi, sa Yu’-yung-he sasilitan u “bi’-hey-ki-you” sakamu sa (郁永河撰《裨海紀遊》謂), "u pabuy nu buyu’, u tangila atu kikul a didi’ sibanuh sa salsalnga:cen (蒼色) u sakaicelang nuheni amilalebu’ icelang niya pabuy malecad tunu katalan u ngipen nuza tahkal ku tusaay a ngipen sapi lalebu’ nu heni, alahican sapiputun nu pabuy tu kilang tiya ngipen, ya ngipen niya pabuy sakatalawan nu tademaw anu lalabanen niya pabuy ku miadupay milaliw ku miadupay metalaw ama cucuk niya ngipen, u kalawkaw niya pabuy malecad tu bali kasiduba’".
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Sabak Nubu kakuniza:Kinbu u Watan
Chou Chieh Lun
tademaw-Jay Chou
Jay Chou (周杰倫)
thumb| Jay Chou
u siwkay niza
Jay Chou (1979.1.18) nalecuhan i Taywan.
balaki i Taywan Sinpei se Linko chu, u saydang ku wama, pasubana' ku mauzipay. wina sa, u saydang tu, pasubana ku nalimaan. uy adidi' henay, miliyas tu ku wama atu ina. i wawa henay ciniza, manamuh tu ku sadadiw. zumasatu manah mitudung ku mudadiw a palaway. tulu a mihca, minanam tu ku piano. manamuh tu misalama' tu kanas-mali.
sakamu sa ciniza, numicudad henay ciniza, malawilaw ci Chang Sueyu, Hong Kong "sasepat tapuku a hongti" ilabu'ay a cacay. manamuh ciniza tu Chang Sheyuan. zumasa, ci Lisuchuan atu ci Setifu Wangdel malawilaw tu cinizaan.
u sulit nu Hulam
周杰倫（英語：Jay Chou；1979年1月18日－）是一名臺灣的音樂家、男歌手、流行歌曲作家、唱片製片人、男演員、導演、電競團隊隊長兼老闆. 在2000年，周杰倫發行了他的首張專輯，其被命名為《Jay》，從屬於唱片公司阿爾發音樂. 從此以後，他的音樂獲得了遍及亞洲的榮譽，尤其在臺灣、中國大陸、馬來西亞、香港、新加坡、印度尼西亞、韓國、日本和西方國家——例如美國和澳大利亞——的亞洲群體中. 他賣出了超過3000萬張專輯並獲得了許多針對他的音樂工作的獎項. 周杰倫在工作與他的專輯時也為其他藝術家寫歌. 在2003年，他是《時代》雜誌（亞洲版）的封面故事，被稱為亞洲流行音樂的新王，作為對他對流行文化的影響的認可. 他其後開展了六個世界巡演，在世界各地的城市中對超過1000萬人表演. 周杰倫在電影《頭文字D》（2005）中開始了他的表演事業；他從此涉足許多其他的電影專案. 周杰倫也管理他自己的唱片和管理公司杰威爾音樂. 在2016年，他重新進入了好萊塢，在電影《出神入化2》中扮演小李.
u sulit nu Amilika
Jay Chou (traditional Chinese: 周杰倫; simplified Chinese: 周杰伦; pinyin: Zhōu Jiélún; born 18 January 1979) is a Taiwanese musician, singer, songwriter, record producer, film producer, actor and director. In 2000, Chou released his debut album, titled Jay (2000), under the record company Alfa Music. Since then his music has gained recognition throughout Asia, most notably in regions such as Taiwan, Mainland China, Hong Kong, Thailand, Singapore, Malaysia, Indonesia, Korea, Japan and in the Asian communities of Western countries such as the United States and Australia. He has sold more than 30 million albums and has received numerous awards for his musical works. Chou has also written songs for other artists whilst working on his albums. In 2003, he was the cover story of Time magazine (Asia version),[5] titled New King of Asian Pop, acknowledging his influence on popular culture. He has since held six world tours, performing in cities around the world to more than 10 million people.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:tademaw kakuniza:midadiway kakuniza:2018-cacay
u Mauli a binacadan
nilaacul
u Mauli （Māori） hananay a binacadan i Niwsilan nanay kakitidaan a yincumin,  nu makay timulan a subal nakamuwan. u cuwacuwaay a binacadan nayi’ ku idaway nu sulit, 1840 a mihcaan itawya malingatu pasulit tunu latin u sasakamuwan nu kaduuday a binacadan, u sakangaayay nu binacadan i labuay nu balucu’ sakayadahay nu kakawsan sakangaay nu balucu’. Mauli hanay i Mauli nakamuwan sakasaan pasakamu tadengaay atu sakatadengaay a tademaw, hina saan ku Mauli a tademaw, idaw ku sasaydan pasakamu saan u Mauli a binacadan atu mamin nataw a binacadan, saayaway a nikakititaan sakabaat makakatukuh i taywan a niyadu’. u kamu nu Mauli hanay a binacadan atu lalangawan atu makaysumamaday a tuudtuud misasengi u yincumin hananay a binacadan u kamu. u sausi nu Mauli a tademaw mapulung idaw ku pituay a bataan ku emang, u kamu nu maori u sasakamuwan nu cenhu.
lalangawan
nu Mauli hananay a lalangawan sa, na u Niwsilan a binacadan a lalangawan, sikiadih i nikulitan tu udip, sangayaway a palaw atu i niyaniyadu’an, idaw ku nalimaan atu hina tuktuk, mituunun atu idawhen naca kilang nituktukan, pasu nu ba’tu a nituktukan, u saka silaculan sakasenengan a nalimaan.
namakayniay a nasulitan nasakamu atu matineng
毛利人
kakuniza:Miku Kumud
padaduki
縮圖|padaduki padaduki (kamu nu Hulam: 蝙蝠), masadumaay a pangihaan: pedaduki, bidadiki aca.
icuwa ku aenengan nu padaduki (蝙蝠住哪裡？)
蝙蝠屬於夜行性動物，通常會在清晨或傍晚外出覓食. 那麼大部分的時間蝙蝠都待在哪裡休息呢？其實不同種類的蝙蝠會選擇不同類型的休息地點，這些休息地點通常稱之為「棲所」.
u padaduki sa masa nu labiay a mulatlat a aadupan, iti alahicaan sa u nina’ nu padaduki sa, hina i katabalan atu i sansandepan tahkal a mukilim tu kakanan, mahida sa ina padaduki sa icuwa tu a pahanhan saisaw? pisahecian sa cayay kalecad nu padaduki sa, mipili tu sikacaay kalecad nu kakitidaan a pahanhan, ina mahiniay a sipahanhan a kitidaan sipanganga han tu ya "lalabinan".
masalahaday nu pungkang sa u sikatinengan nu tademaw a lalabinan nu padaduki, tinaku ya Ke-ting hananay a aidangan niya kilakilanganay a Siyen nu pungkang, atu ya cung-zu a ba’tuan (鐘乳石) a pungkang, kaidawan nu padaduki a mueneng, i Alisan hananay ya kilakilangan nibakahan tu a dadan nu silamalay a pungkang, kaidawan tu a sikadih kya nu Taywanay masapapahay ku cihek nu padaduki. caay kau pungpungkangan adada sikaidaw a mamelal, ina padaduki sa sinina’ tu iti kilang mueneng, tinaku belihen mucacuy i ciid nu kilang, i sasa nu kahtikan nu papah, milimek i buhangbuhangan a banges nu kilang, uyni sa u sakanamuhan nu padaduki a sipahanhan.
u canacanan ku kakanan nu padaduki? (蝙蝠吃什麼？)
目前臺灣已發現 35 種蝙蝠，其中只有台灣狐蝠、印度犬果蝠、棕果蝠是以花粉、果實為食，其餘 32 種蝙蝠都是以昆蟲為主食，例如：金龜子、天牛、蛾、蚊等. 雖然我們無法跟在蝙蝠身邊觀察牠們到底吃了什麼，但是只要透過研究蝙蝠的排遺（大便），就可以略知一二，例如：台灣葉鼻蝠的排遺中時常可以發現金龜子、天牛等昆蟲的鞘翅碎片.
i ayaw nu kutusisa sa nu Taywanay a nikaadihan tu kasasiduma nu padaduki 35 ku sikaidaw, i labu sa ya Taywanay a masakuyuay a padaduki, nu Ing-tuay masawacuay atu ya cung-ko hananay a padaduki, u sikahtikan nu balu a bihun ku kaenen, u liwan tu 32 a masadumaay sa, u cilekay ku tatungusan a mukan, tinaku ya kimku, tangisngisay, pilaliho’, likes kayadah. kanahatu caay kita a siwantan a mitapal tu nikaenan nu padaduki sa, nika sipakaydaen tu nikaenan nu heni a tayi sa sikatineng tu, tinaku nu Taywanay ya masapapahay ku cihek a padaduki a nitayian sa, sanisani sikadih ita kaidawan tiya caay kamelmel a nikaenan, u sapikpik nu kimku, tangisngisay, a cilekay mamelaw ku nikemkeman masadit tu.
至於以血液為食的吸血蝙蝠，地球上確實有這樣的物種存在，主要分布於中南美洲，臺灣並無吸血蝙蝠. 而且吸血蝙蝠「吸血」的方式並不像電影裡演的那樣恐怖驚悚. 當吸血蝙蝠鎖定獵物時，會悄悄降落在獵物（通常是牛、豬或禽類）附近，然後安靜地爬到牠們身邊，用像刀片般銳利的門牙在獵物身上輕輕劃出一個小傷口，再用舌頭舔舐流出的血液，所以也許應該幫吸血蝙蝠正名為「舐血蝙蝠」更為恰當.
satusa ya sakay mukanay tu titiay mucepcepay tu idang(izang) a padatuki sa, itini i kitakitay sa tatenga idaw tu ku kahida, satatungusan sa itida i kalatebanan nu masatimulay nu amuhuwan, nayay i Taywan ku nikatahkalan tu mahuniay micepcepay tu idang a culal sa a musawyawya, pasu ina mahiniay a padaduki sa caay tu kahida i nu gigaay a nipigikian sakatalawan sa a pamelaw, iayaw nu pingayawan nu padaduki tu aadupan sa, sunuk saan a mudebu i udip nu aadupan kahidaanay nu nipamata sa ya (katalalan, pabuy, atu mubahelay a tuudtuud), satedep sa mukalic i udip nu cacepcepan, hidaen u nu masinangay a takini kya ngipen a misenat tu udip nu aadupan padukaen, satusa u sema ku sapininac tu ya idangan, kyu hakay a sipangangaen tiya padaduki tu a patatungus (mininacay a padaduki han) hakay masitudung.
sikabangbang nu sakabuwah (繁殖)
蝙蝠和老鼠都屬於胎生的哺乳動物，也就是一出生就是一隻蝙蝠寶寶或老鼠寶寶（不是從蛋裡孵出來的），同時都靠著吃媽媽的奶水長大. 看到這裡好像覺得這兩種動物差不多，不過接下來可就大不同囉！請先準備好一台電子計算機，計算下列數學題：
ina padaduki atu edu sa masa nu biliay a mukanay tu salang sikalecuh a aadupan, mahida u lecuh saan sa masacacayay a wawa (caay kau nu ti’kukay a nikadikuan) kutusisa malcad a miida tu salang nu cucu nu ina ku sakabalaki. pitapal katukuh ayda sa mallecad ku sakabalaki, nika kilul sananay sa kayadahan tu ku caay kalecad yu! pilasuli henay tu cacayay a nupiyatay a sausiki, a may sausi tu makasasaay a nipatinakuan.
一對老鼠（一公一母）一年可以生 8 胎，一胎可生 6 隻幼仔，幼仔 21 天後可懷孕繁殖；一對蝙蝠（一公一母），一年可以生 1 胎，一胎可生 1 隻幼仔，幼仔 1 年後可懷孕繁殖. 假設在食物、水、空間皆充足情形下，經過 1 年後，總共會有超過 250 隻老鼠，但是只有 3 隻蝙蝠！其實蝙蝠的繁殖能力並不如大家印象中那麼好，所以在蝙蝠的繁殖季節更要避免打擾牠們，每隻蝙蝠寶寶都是很珍貴的呢！
mahtatusaay a edu (cacay ku tama, cacay ku laang) cacay a mihcaan sa silecuh tu waluay nu biliay, masacacayay nu bili sa enam ku lutungay a wawa, picaliwayan iti 21 a demiadan sa taneng tu a sibili a pabuwah tu wawa; mahtatusaay nu padaduki sa cacayay nu mihcaan sa taneng a misabili tu cacayay, cacay nu nisabili sa cacay ku kasalutungay, pilakuwitan tu cacay a mihcaan sa itawya a taneng misabili a pabuwah tu nudikuday. tinaku i kasibekan nu kakanenan, nanum, atu silakalakan a kitidaan taneng ku nikaahebal, kalakuwitan tu cacayay a mihcaan sa pulung han ku nu edu a kasaupu sa makaala tu 250 kayadah nu nipabuwakan, nika ya padaduki sa tulu ku masausiay a nipibuwahan! kasahecian sa caay kahida u nu tademaway a nipidatengan ku nikabuwah nu padaduki, sisa i pipatakisan nu padaduki a puu’ sa, a caay kita pilawilaw tu henian, paycacayay a padaduki sa mahida tu u budawan ita kasa’timan.
u padaduki atu makangkangay a imelang nu wacu’ (蝙蝠與狂犬病)
臺灣並沒有吸血蝙蝠，而且健康的蝙蝠通常不會主動攻擊人，但罹患狂犬病的蝙蝠可能會掉在地上，若沒有任何保護措施就直接與蝙蝠接觸，則可能讓自己暴露在危險中. 如果遇到這種情形，最好戴上口罩及兩層手套再幫助蝙蝠，內層是塑膠手套，避免直接接觸蝙蝠的唾液、尿液或排遺，外層則是棉布手套，避免被蝙蝠抓傷或咬傷.
i Taywan sa nayay ku mamicepcepay tu idang a padaduki, kasakumced saan caay pikunida sa a mingayaw tu tademaw, nika kalalidan tunu wacuay pakangkangan a imelang sa ya padaduki hetik sa i sasa nu lala, anu naynayi ku pitabu tu saading tu udip a matatebing atu padaduki sa, u sakalihalawan kuyda sikalalit tu canancanan a imelang. anu sikalitemuhan sa kasisakilaway atu sikibetulay nu sakilima a miedap tu mahicaay nu padaduki ku kapahay, i labu nu sakilima sa kau mahidaay u sisu’kaay, u mamietel tu nikapabesut saan a matateyung atu padaduki ku ngangay nida, atu niisian, atu tayi, i nu hekalan sa kau nu sikupaay ku sakilima, sikacaay ka duka nu nikalusan atu nikalatan nu padaduki.
萬一真的不小心被蝙蝠咬傷或接觸蝙蝠的體液，應以肥皂清洗該部位至少 15 分鐘，用大量清水沖洗後，再以優碘或 70% 酒精消毒傷口，並前往醫院就診.
anu sikacaayan a pihaymaw sa makalat maduka atu katesian nu ngangay nu padaduki sa, kasenun a han kau sabun kusipibanaw tu ngangay atu nikadukaan, kainayi sa a makaala tu sabaw lima ku sasulitan, siladay sa au kiyadahay nu nanum ku sapibanaw tu lima, kilul satu sa kau uyducingki atu 70%ay a alukulu ku sapibanaw tu nikadukaan, satusa taydaen i paisingan a mikingsa tu nikadukaan.
ina padaduki atu ya singkuwan a balaay a imelang (蝙蝠與新冠肺炎)
博爾加雷爾博士（Mathieu Bourgarel）是法國研究機構農業研究發展中心（Cirad）的病毒追蹤者. 他與津巴布韋大學的同僚們合作，來到這些蝙蝠洞穴採集來自蝙蝠的樣本和糞便.
ya Pu’l-ci-ya’-l hananay a misasaydan (Mathieu Bourgarel) u nu France a kanatalay mamikingkiway tu sakaluk a gulubu (Cirad) u mitapalay tu kasahicaan nu imelang a tademaw cinida. cinada sa mapulung atu i cipapuwye a cabay maaedap, taynien i pungpungkangan nu padaduki a muwala misupet tu tayi atu kasaditan nu tuudtuud.
在實驗室，這些科學家們對蝙蝠攜帶的各種病毒基因物質進行抽樣和排序. 他們已經發現了不同種類的冠狀病毒，包括一種與「非典」（SARS，嚴重急性呼吸系統綜合症）和2019冠狀病毒病（COVID-19）同屬一類別的冠狀病毒.
iti pikingkiwan a kitidaan sa, ina mamikingkiway tu nutinengay sa, siniala tu masadumaay a imelang atu kasibekanay a tuud misametek a mipili atu pasilac. sikatinengan nunuheni ku masadumaay a nu adipingay a libung, pasu ya "caay kau nu laylayay" ya (SARS, pihacenganay tu sipihanhanay macamul ku caay kangaay) atu ya 2019 ay a masaadipingay a libungg (COVID-19) lalecad sa mahidaay u nu adipingay a libungg.
kasahinian a mikingkiw sa masa u nu kitakitay a nalatlatan a gelup, mikingsa tu nu padadukiay siniamitan tu libung atu kiyadahay nu lalekalan a pulung, iti kalingatuan nu tademaw a imelang sa paayaw tu sapaini kasenun a saan tu mamihulak a sadikecan.
「當地人經常到訪這些蝙蝠生活的地方，為的是採集糞便作為農作物的肥料. 因此了解蝙蝠所攜帶的病原體就非常關鍵，因為它可能會傳播給人類，」津巴布韋大學的伊麗莎伯·戈裏博士（Elizabeth Gori）說.
"i tidaayay tu a tademaw sa hina tayni a mizizaw tu sikaudipan nu padaduki, nikaydihan sa u mamuala tu ya tayi nu padaduki u sapadamek nu heni tu nikalukan. kyu ya sakatineng tu sikelit tu kaimelangan nu udipay sa masakiketay ku kalekalan, zayhan u kaidawan nu padaduki a sipalalit ku tademaw kay", Cing-pa-pu-wiy a tabakiay cacudadan ci I-li-sa-pay Ke-li a masasaydan (Elizabeth Gori) maysakamu sa.
蝙蝠專家們啟動了一個叫「不要怪罪蝙蝠」（Don't Blame Bats）的倡議活動，意在打消對於蝙蝠無根據的恐懼和誤解，因為這些誤解正在對保育工作造成威脅. 他們說，蝙蝠是地球上最被誤解和低估的動物之一.
u mamikingkiway tu padaduki a mistesekay palekal tu ya "amana pipasiilu tu padaduki sananay" (Don’t Blame Bats) a miuyuy a kawaw, tungusay sa u mamihinumay tu sakay nu padadukiay sikatalawan a libung atu nipatelidan, nikahinian a kapatelac sa piedap tu sapaading tu padaduki a nikaudipan sa kaidawan nu etael. u kamu nunuheni sa, ina padaduki sa iti kitaki u sikatatiih nu ilaliay atu caayay kasikul a aadupan sa.
長久以來蝙蝠都是人們蔑視、迫害和抱有文化偏見的對象. 人們將人類很多的遭遇都怪罪於蝙蝠. 而在新型冠狀病毒疫情期間，對於蝙蝠的恐懼和誤解更是有增無減.
katenesan ku kalakuwit nu mihmihcaah u padaduki sa masainayian nu tademaw a mimelaw, atu pisawacu’ ku sakay nu udip a laylay a sasasuayawan ku padaduki.u nina’ nu tademaw sa hina patelit tu caay kangaay atu kasiimelang ku padaduki. iti masabaluhayay a libung nikaidawan sa, pisuayaw tu kahinian nu padaduki sa malecad tu a matalaw atu mietel tu kasibalucu’ macunus hansaw ku pitapalan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (資料來源)
kakuniza:Buting Nukay
u Mauri hananay a binacadan
u Mauri （Māori） hananay a binacadan i niwsilan nanay kakitidaan a yincumin,  nu makay timulan a subal nakamuwan.
u cuwacuwaay a binacadan nayi’ ku idaway nu sulit, 1840 a mihcaan itawya malingatu pasulit tunu latin u sasakamuwan nu kaduuday a binacadan, u sakangaayay nu binacadan i labuay nu balucu’ sakayadahay nu kakawsan sakangaay nu balucu’.
Mauri hanay i Mauri nakamuwan sakasaan pasakamu tadengaay atu sakatadengaay a tademaw, hinasaan ku Mauri a tademaw, idaw ku sasaydan pasakamu saan u Mauri a binacadan atu mamin nataw a binacadan, saayaway a nikakititaan sakabaat makakatukuh i taywan a niyadu’.
u kamu nu Mauri hanay a binacadan atu lalangawan atu makaysumamaday a tuudtuud misasengi u yincumin hananay a binacadan u kamu.
u sausi nu Mauri a tademaw mapulung idaw ku pituay a bataan ku emang, u kamu nu maori u sasakamuwan nu cenhu.
namakayniay a nasulitan nasakamu atu matineng
毛利人 kakuniza:Miku Kumud
Venetian Macau kakanan tu epah
Venetian Macau kakanan tu epah (澳門威尼斯人酒店)
縮圖|Venetian Macau kakanan tu epah sayaway nitaneng a labang u Ing-Caw a mimaliay (英超球隊) Man-Lian (曼聯).
首試用的客戶是英超球隊曼聯.
nikahedekan patideng itini i tusep-seppic a mihcaan walu a bulat tuwal a demiad malingatu pasayda i hekal misiwbay, tawya a labi i tu waluay a tukian a malingatu mihapu. mahka pisiwbayan tu limaay a tukian, micumuday nu labang han makaala tu wallu a mangan ku tademaw, sakatulu satu a demiada makaalatu tusep a mangan nu tayniay a tademaw.
完成建築是在2007年8月28日也開始對外營業,當天晚上8點開始對外宣講.
剛開始對外營業的5點, 進入的客人有8萬多人次, 過了3天之後進入了30萬人次.
kalingatuan nu nipisiwbayan itini i pisiwgacuan a demiadan, nu tayniay a labungan han makaala tu cacay a malebut nu tademawan. tusep-sepwal a mihcaan, Aw-Men-Wey-Ni-Si-Zen (澳門威尼斯人酒店) itini i sasiwbayan tu sakayepahan a siwbay nu kawlahan makaala tu Cunkuo nu cacay a bataan nu sasiidaay nu aaepahan nu sasiwbayan. itini i binawlanan sasingagan tu Venetian Macau (Aw-Men-Wey-Ni-Si-Zen 澳門威尼斯人) tataydaan milaben,"Wey-Ni-Si-Zen" (威尼斯人), "Wey-Ci" (威記). aenengan nu lalabinan u Wey-Ni-Si-Zen (威尼斯人) Macau (Aw-Men 澳門) ku idaway atu misiwbaya, nipatideng a sangan hidan nu Amilika nu Las Vegas (La-Si-Wey-Cia-Si 拉斯維加斯) a Venetian (Wey-Ni-Si-Zen 威尼斯人) ku nipisanga'.
酒店的經營開始營業是在農曆年的元月過年期間, 酒店的經營1天的到訪人是一仟萬人次.2008年, 澳門威尼斯人酒店被酒店星光獎評選為中國十大最具魅力酒店之一.在坊間經常俗稱為澳門威尼斯人度假村, 威尼斯人, 威記等.度假村酒店由威尼斯人澳門所持有及營運, 其建築特式依照美國拉斯維加斯的威尼斯人酒店.
siwbay nida u Wey-Ni-Si (威尼斯) sinanumay, liklik nu sasiwbayan idaw ku nipisanga tu Wey-Ni-Si (威尼斯) sangawan, adidiay nu sawacan atu nisangaan tu sapad nu ba'tuan. nina sangan tu aenengan a lalabinan nu lalumaan a sangan namakayda i  La-Si-Wey-Cia-Si-Wey-Ni-Si-Zen nu tataydaan midang nu lalabinan, sisa sakamusa u nipitudung sa..
酒店以威尼斯水鄉為主題, 酒店範圍內是充滿威尼斯特色拱橋, 小運河及石板路.由於澳門威尼斯人度假村酒店的概念是源於拉斯維加斯威尼斯人度假村酒店, 因此一直被視為後者的複製版.
Sao Tome and Principe
thumb|u hata nu Sao Tome and Principe (聖多美與普林西比) |alt=Flag of São Tomé and Príncipe.svg
Sao Tome and Principe (聖多美與普林西比)
u Sao Tome and Principe (聖多美與普林西比) sa i labu nu Fey-cuo, itiza i 1 00 N, 7 00 E.u ahebal nu lala’ mapulung sa 964 sq km.u ahebal nu lala'ay sa 964 sq km, u ahebal nu nanumay sa 0 sq km.hamin nu tademaw sa 197,541.kakalukan umah sa 50.70%, kilakilangan umah sa 28.10%, zumaay henay umah sa 21.20%.
tapang tusu nu kanatal (首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Sao Tome.
kakininan nu kanatal demiad (國家紀念日)
kakining nu kanatal demiad sa sabaw tusa bulad pitu demiad.
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Evaristo Carvalho, micakat a demiad sa i 2016 a mihcaan siwa bulad tuluay demiad.
聖多美普林西比民主共和國，中國大陸一般簡稱聖普，位於中非西部的幾內亞灣，由聖多美島、普林西比島和附近一些礁、嶼組成. 面積1001平方公里. 人口約90%居住在聖多美島. 居民主要是班圖人，還有混血穆拉托人和印度人，葡萄牙語為官方語言，原為葡萄牙殖民地. 1975年7月12日獨立，成立民主共和國. 聖普是世界上最低度開發國家之一.
Seng-Tuo-Mey-Puo-Lin-Si-Ti (Sao tome and principe, 聖多美普林西比) ananay a kanatal sa, kapulungan nu binacadan a kanatal, sakay nu China a nipangangan sa u Senpu han, u eneng sa i kalatebanan nu Africa nutipan a Cinyie-ya a salupikut, makay nu ya Sentu-mie Sao tome hananay a subal, Pu-lin-si-pi (Principe) atu i capianay a baba'tuan nikasaupuan a kapulungan a kanatal. nikaahebalan sa makaala tu 1001 a ping huwan kung-li. nikaidaw nu binawlan sa u 90% kayadah i tini i Sen-tu-mei a subal a maudip. u sakaidaw nu binacadan sa katuuday ku ya Pantu hananay a tademaw, atu sikacamul tu nu ya Mulatu atu India hananay a binacadan, sakay nu kanatalaya sakaihekal a nakamuwan sa misa nu Portugal ku sitatungus, i kasumamadan sa nau kalatubangan nu Portubal. i 1975 a mihcaan pitu a bulad sabaw tusa a demiadan kunida sa malakanatal, patideng tu nikapulungan a binacadan a kanatal. ya Senpu sa u sakay i nu kitakitay a sakainayiay nikapalekal tu sakasilacul nu kanatal.
cunli (總理)
u cunli nu Sao Tome and Principe (聖多美與普林西比) ayza sa ci Jorge Lopes Bom Jesus (若熱·洛佩斯·博姆·熱蘇斯), micakat a demiad sa i 2018 a mihcaan 12 bulad 3 demiad.
likisi (歷史)
聖多美普林西比在1469到1472年之間被葡萄牙人發現. 阿瓦盧卡米尼亞（Alvaro Caminha）在1493年於聖多美島成功建立殖民地，他也得到這塊土地為賞賜. 普林西比島的殖民於1500年也在類似的安排之下開始.
ina Sao tome and principe i ti 1469 katukuh i 1472 a mihcaan, sikaadih nu Portubal a kanatal. ya Awaluka-miniya (Alvaro Caminha) hananay, i ti 1493 a mihcaan kalekuan a patideng i Sen-tu-mei a subal satubangan a mikuwan, sikaala nida tu sakawlah tina kakitidaan. ya Pu-lin-si-pi a subal nikasatubangan sa i 1500 a mihcaan, i ti sikalecadan a nikahida sikasululan a kalingatu.
葡萄牙殖民者利用奴隸的勞力在16世紀中葉將聖多美普林西比變成了非洲最重要的砂糖出口地. 聖多美島從1522年開始直接受葡萄牙王國統治，普林西比島則是從1573年開始直接受葡萄牙王國統治.
u Portubal a kanatal miculcul tu masatubangay a sakaidaw nu kasikawawan a icelang, i ti 16 a seci itebatebanan palekuan kina Sao tome and principe, sikasumad tu mala sakahenulan i Africa u nipisiwbay pacakay tu waneng patahkal i nu kitakitay a kanatal. ya Sen-tu-mei a subal sa i ti 1522 a mihcaan, a malingatu pabesuc sa maylayap tu nipikuwan nu Portubal a masahungtiay a kanatal.
砂糖產業在隨後的一百年間沒落. 到十七世紀中葉，聖多美只是一個補給船隻用的停靠港而已. 十九世紀早期，引進了兩種經濟作物：咖啡與可可. 當地肥沃的火山土壤特別適合這些新的經濟作物，於是出現了許多莊園.
u sakay silacul nu wanengay a sasikawaw sa, i nudikudan nu cacay a lasubu haymaw satu a malawpes. katukuh i 17 a seci kala i tebatebanan tu, ya Sen-tu-mei a kakitidaan uyda satu u sapicunus tu sikaydih han nu tuudtuud nu balunga, a cacandayan a minatu adada. i 19 a seci nikalingatuan, mililid a pacumud tu tusaay a sikalisiway a papalumaan; ya kuhi atu ke-ke (可可) hananay. nu itidaay a kasidamekan nu kapawpaway nu lamal a buyu', micidek ku nikakapah a sitatungusan tuyni a baluhayay a sipaluma, kiyu nudikudan sa culal satu ku mikilulay a tabakiay nu masabawbiay a kitidaan.
由葡萄牙公司或是不在當地的地主所擁有的莊園幾乎佔據了當地所有好的農田. 到了1908年，聖多美成了世界最大的可可產地，可可到現在還是該國最重要的作物.
sakay nu Protubal a kusi atu nu caayay ka itidaay a siumahay tu sakasitungus, nikaahebalan mamin a calapan tu kasidamekay nu umah. katukuh i 1908 a mihcaan sa, ya Sen-tu-mei malanu i kitakitay a satabakiay tuya ke-ke a sikaidaw nu kasilacul, ina ke-ke hananay sa katukuh ayda mahida henay u sakahenulan a sakalukan.
kakitidaan (地理)
聖多美與普林西比位於非洲幾內亞灣. 聖多美島距離非洲西岸255公里，普林西比島距離非洲西岸220公里，兩島相距146公里，是非洲第二小的國家，兩島都是火山島，面積共1001平方公里.
Sao tome and principe ina Sen-tu-mei atu Pulin-sipi a kakitidaan sa, i Africa ya Ciney-ya a salupikudan. ina Sen-tu-mei kasilaad tu Africa nutipanay a tukutukusan makaala tu 225 a kungli, ya pulin-sipi a subal kasilaad tu ya Africa i nutipay makaala tu 220 katanatu nu kungli, mahtutusaay kasilaad sa makaala tu 146 a kungli kabaad, i Africa masa nu nukikul a nisausian sa mala sakatusa a adidi, nikaahebalan sa makaala tu 1001 pinghuwan kungli.
其他鄰近的附屬島嶼由北至南包括Pedras Tinhosas、Boné de Jóquei、Cabras Isles，和赤道橫越的Rolas Isles等. 島上植被茂盛，溪流交錯，也有許多高山，重要的如：聖多美峰(Pico de São Tomé）（2024公尺）、普林西比峰Pico do Príncipe（948公尺）.
nikacaledesan a demiad i kaudadan nu kilakilangan, i kademan nu mihcaan sa micidek ku kacaledes atu kasasiudad. kasausi nu nikaidaw nu udad i mihmihcaan sa, 1000~3000 nu hawmi kayadah, ninatusaay a subal nutipan kalatimulan pisuayaw tu sacakad nu bali sa, makaala tu 5000 a malebut nu hawmi a sikaidaw nu udad.
sakay nu kalisiw (經濟)
以農業為主，主產可可，其次是咖啡、椰子. 工業有肥皂廠、鋸木廠等. 兩島主要產品有95%外運. 主要出口可可（占出口總值的3/4）、咖啡、椰子、油棕產品. 被聯合國列為世界上最不發達的國家之一.
u situngus tu a miida sakay malukay, u tatungusan nu kalaidaw a sakasilacul sa ya ke-ke, kilul sa ya kuhi hananay, abinung. sakay nu kikayay a nikaidaw sa ya mamisangaay tu sabun a kuba’, atu mamisalusalusay tu kilang a kuba. masatusaay a subal a sikaidaw nu silaculan, tu tuudtuud sa 95% ku sapatahkal i kitakitan misiwbay. u sasitungus nu papacakayan sa ya ke-ke hananay (sikaidaw nu sapatahkal i nutawan makaala tu kapulungan nisausi sepat nu tulu), kuhi, abinung, simal nu balidas atu tuudtuud, mamin a sipatudu nu kitakitay ya paykanatal, u sakayinayay a caay kasilacul a kanatal sa.
sapasubana (教育)
高等教育機構為國家中學和聖多美普林西比大學.
ina Sao tome and principe a situdung tu sapasubana i micudaday sa sepat a mihcaan. u sakaidaw nu paybalucuan a kakitidaan nu picudadan sa caay kataneng, caay kataneng ku saydan, pasunayay ku nipiecawan tu sacunusan a nipahalhal, u sapasubanaan a cudad atu aadihan sa caay amin kataneng, u nipaayaw tu paybalucu’an atu nipikuwan pihacengan a caay kakapah, sikangicihan nu kenikenisan a milihida tu sakay pikuwan tu cacudadan. sakay nu cacudadanay i nu kanatalay a sasikalisiw sa caay kataneng, kiyu miida tu nu hekalay a kanatal tu sapicunus tu  nipiedapan tu kalihalay a kalisiw.
u sakaidaw nu satabakiay a cacudadan ya Sao tome and principe atu ya kanatalay a kawcungay itini amin.
nu ROC atu nu Sao tome and principe a nikalcabayan (中華民國與聖多美普林西比關係)
中華民國與聖多美普林西比關係是指中華民國與聖多美普林西比民主共和國（通稱聖普、聖多美）之間的關係. 兩國於1997－2016年有官方外交關係，斷交後，目前沒有在對方首都互設具大使館性質的代表機構. 對聖多美普林西比的相關事務由駐葡萄牙臺北經濟文化中心兼轄.
nu ROC atu nu Sao tome and principe a nikasacabayan sa, u masakiketay a nipatuduan sa, u nu ROC atu nu Sao tome and principe a kapulungan nu binacadan a kanatal (nipangangan sa u Senpu, Sen-tu-mei han ) a nika nikalalacalan a sakahida. ina tatusaay sa nai 1997 - 2016 a mihcaan nasipakay tu nu kanatalanay a sikalcabay, kaputunan a malcabay i nu dikudan katukuh ayda nayay ku sipatideng tu canancanan a kitidaan, sakay nu sacunus tu caculculanay a sitatungus a sasikawaw a kitidaan. sipakay nu Sao tome and principe tu masakiketay a kawaw sa, sipakay nu ya Protubal i Taywanay Taypi mipakalisiway atu lalangawanay a sasitungusay ku mamidayli atu pikuwan a malalacal tu kasasiduma nu tuudtuud a kawaw.
sakay hekalay a masacabay a nikalalacal (外交)
1997年5月6日，聖多美普林西比主動要求與中華民國建立外交關係，由兩國外交部長在臺北簽署《建交公報》. 7月11日，中華人民共和國與聖多美普林西比斷交. 1998年10月，中華民國派駐專任大使.
2000年3月，於首都臺北設立聖多美普林西比民主共和國駐中華民國大使館，並派駐大使.
i 1997 a mihcaan lima abulad 6 a demiadan, ina Sao tome and principe a kanatal misakaku a milunguc atu Republic of China patideng tu kakitidaan nu sacabayan a masakiketay a kalahida, sipakay nu tusaay a kanatal ya masakaputay a mikuwanay tu sasacabayen, i Taypak a masasulit tu (kalcabayan a pabinawlanay a cudad). pitu a bulad 11 a demiad, ya China atu Sao tome and principe kaputunan tu ku nikalcabayan. 1998 a mihcaan sa miucul tu mitesekay a tademaw ku ROC patayda i kanatal nu Sao tome and principe. i 2000 a mihcaan tulu a bulad, i ti Taypak a tuse patideng tu kakitidaan  nu Sao tome and principe kapulungan a kanatal tu caculculan tayni a kalingatu a sikacabay.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:Buting Nukay kakuniza:Miku Kumud
nipaluma-lenglengaw
lenglengaw  雷公根 thumb|Starr 020803-0094 Centella asiatica (俗名：蚶殼草、雷公草、雷公藤、積雪草、地棠草、破銅錢、燈盞草、蚋仔草、含殼草、老公根、崩大碗、落得打)
kakuniza nu mauzipay (生物科學分類)
salaedan(cie)： Plantae
panan(men)： Magnoliophyta
upiz(kang)： Magnoliopsida
mata(mu)：Apiales
sapamat(ke)：Apiaceae
mikitinay(su)：Centella
hicahicaay(cong)： C. asiatica
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p249
臺灣行政院農業委員會農業藥物毒物試驗所
香港中文大學中醫推廣小組
積雪草 Jixuecao 藥用植物圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）
積雪草苷 Asiaticoside 中草藥化學圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）
Product details: Pure Life Cleanse （英語）.
kakuniza:nipaluma
kubkub
kubkub(玉米) thumb|kubkub
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipayke-玉米
thumb|sikulitay a kubkub kakuniza:nipaluma kakuniza:kakaenan
nipaluma-sanglacay kuliya, sanglacay koliya
sanglacay kuliya, sanglacay koliya
白馬齒莧(俗名：白豬母乳、長命菜)
u sapayu' atu lami, kapah mukan. mauzip i caay katalakaway a buyu atu bukilalan. u cacay a mihcan ku uzip, siheciay a lutuk. landaway ku papah, sumamahay ku kaway, takuliaway ku balu.
u siwkay nu nipaluma
thumb|Portulaca oleracea stems
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
一年生小型肉質草本植物，通常匍匐無毛，莖帶有紫黃色；倒卵狀楔形葉子對生；夏季開黃色小花；蒴果圓錐形，蓋裂. 生長於原野，分布於全世界溫熱帶地區，中國分布很廣. 中醫用地上全草入藥. 味甘酸、性寒、無毒. 功效為清熱解毒，散血消腫，除濕止痢，利尿潤肺，止渴生津. 主治痢疾、癰瘡腫毒、臁瘡、消渴生津、小便不通、白喉、久咳、蟯蟲、男性陰囊濕疹、婦女赤白帶下、子宮出血、痔瘡出血、乳瘡. 在希臘的民間馬齒莧用於便秘和泌尿系統炎症的治療. 古羅馬的老普林尼認為馬齒莧的藥效很好，以至於建議大家佩戴馬齒莧以驅邪（《博物志》 20.120）.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p92
馬齒莧 Machixian. 藥用植物圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院). [November 28, 2011] （中文（香港）‎）.
李時珍，《本草綱目》
Megaloudi, Fragiska (2005). Wild and Cultivated Vegetables, Herbs and Spices in Greek Antiquity. Environmental Archaeology 10 (1): 73-82
kakuniza:nipaluma
tulakuk
thumb|tulakuk
satangahan(主題):
tulakuk
u zuma a kamu(其他語言):
nu Hulam(中文):雞
nu Amilika(英語):chicken
nu Zipun(日語):ニワトリ（鶏) thumb|Bird Diversity 2013雞是原雞屬原雞中被人類馴化後而成的亞種，家雞最初被馴化成為家禽的目的是提供廉價優質的動物蛋白質食物來源，是家畜及家禽中數量最多，分布也最廣的.
u tulakuk mapahabay nu tademaw, mitengil tu kamu nu tademaw, mapahabay nu tademaw a tulakuk u sapakan tu tademaw a aadupan tan-pay-ce(動物蛋白質) a tuud, u sayadahay a nipahabay a tuud, u saahabalay a nikalakalak.
雞已喪失了大部分的飛行能力，但還留有極少的飛行能力，只能飛一小段，和大部份雉科鳥類一樣不善飛，但因為在人類刻意配種餵食下，雞被養成超重，不成比例的肥大，飛行能力才會比其他野生雉科鳥類還要差.
maliyuh tu ku tulakuk mabahel, nika adidi tu katinengan a mabahel, mapahabay nu tademaw,  baeket satu tadakizemu tu kyu akiliyuhan ku i putahay mauzip a tikulac mabahel.
(特徵)
典型家雞的毛色都是棕色. 當中雄性毛色偏向於有光澤的深紅色，且尾部的羽毛顏色一般呈深綠色、深藍色等較為鮮艷的顏色，同時這些尾部的羽毛較長並呈下垂狀.
u banuh nu ulang a tulakuk cacay ku kulit, u banuh nu tama sa sisimal sumanahay a banuh, u banuh nu kikul sa u langdaway ku kulit, anu caay sa u kangdaway a kulit, tanayu’ aca ku kikul a banuh tasasa ku kataci.
母雞的體色則較單調，羽毛沒有光澤，尾部羽毛較短，沒有雄雞的鮮艷羽毛.
在體形上，雄雞比母雞稍大，而母雞在整體上較雄雞稍胖.
u nu ulang a kulit cacay aca, sibanuh sa inayay ku simal,  apuyu’ ku banuh nu kikul, caay kahiza nu tama kabangcal ku kulit, u uzip kitabakian nu tama ku ulang tu adidi, u ulang kikizemuan ku tama.
雞的奔跑能力很強，但由於翅膀較一般鳥類短小，故飛行能力較為薄弱，僅能短暫且低空飛行.
icelang ku tulakuk maduba’, nika kiapuyu’an ku sapikpik tu ayam, kyu maliyuh mabahel ku tulakuk,mabahel satu caay kabatad caay katalakaw ku pibahel.
成年後的雞頭上至下喙都長有火焰形狀的肉冠，當中雄雞的肉冠較大顏色較紅，母雞則肉冠較小顏色較淡.
u balakiay tu a tulakuk siadiping I tangah niza,  u tama a tulakuk a adiping sa sumanah sa ku kulit, u nu ulang a diping caay kasiwangtan ku kulit.
剛出生的幼雞呈純黃色，或帶有深楬色、灰色斑紋的絨毛. 長大後會慢慢長出羽毛取代絨毛.