cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
lalangawan
mukilul u sazikec
u tademaw micaculi tu hekal atu paladay tu hekal, misanga' tu tuud a lalangawan, paamed han musakamu sa u sazikec, u cadung u kan u eneng u saculil cay kaynay’ a tuud, pasunuaydaay macakatay a kikay. sipakaynin nu tademaw ini sanga'an tu tuud a lalangawan, miala tu sakaudip a tuud.
mukilul u ulic
u sakangaay tu tu sakay tademaw, misanga' ku tademaw tu nu ulic a lalangawan, sasangaay ibalec, u daduducen nu syakay, u ulic nu syakay, u nanam tu lisin, nisaulic tu hulic. sipaedap nu tademaw i syakay (社會) ini kawaw tu lalangawan, malasasibutay tu nu syakay.
mukilul u nabalucu'
sakanay’ nu balucuay sakaytademaw, pazateng tu balucu' atu sinuay, misanga’ tu tademaw tu nu ingay a lalangawan. pasugicu, dadiw, giki, sacudad, tied tu lisin (宗教信仰). sipaedap nu tademaw i sapaheci i wayway kya matumes nu lipahek, kya matenes supice.
kakuniza nu lalangawan
thumb|lalangawan nu zuma a cidekay kilulen tu mauzipay (按生物的種類劃分): ayam, buting, sicucuay (鳥類、魚類、哺乳動物) ......
kilulen tu kakitizaan (按地區或地理位置劃分): Ya-Cuo, O-Cuo, Fei-Cuo (亞洲、歐洲、非洲)......
kilulen tu lawad (按時間劃分): mabaaday a lawad, naaayaway, macibulay (遠古、原始、文明)......
kilulen tu lalekalan (按形成的原因劃分): lahad, saungay nu tademaw (自然、人為)......
kilulen tu kakuniza (按其形式來劃分): tuutuud (物質) mahicaay u tedus, luma', kakanen (陶瓷、建築、飲食)......, atu caay ku tuutuud (非物質) mahicaay u nisang'an nu lima, kamu, taneng (手藝、語言、能力)......
kilulen tu mihcaan (按生物的年齡劃分): mabalakiay, kapah, wawa (老年、青壯年、少年)......
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
nabelihan ni Nuwatan o Kumud i 2018.02.25
宗教信仰
考古學
文化例外
人類學
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【臺灣話】pe̍h-thâu-khok-á
Ru ja qas
thumb|Dawu
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【kamu nu layak】pe̍h-thâu-khok-á
Ru ja qas
Ru ja qas
u sulit nu Hulam: 魯加卡斯部落
u siwkay nu niyazu’
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Ru ja qas. u kasalumaluma’ nu Ru ja qas sa, 247 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 588 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 362 ku tademaw, pakalatu 62%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 226 ku tademaw, pakalatu 38%.
大武鄉南興村魯加卡斯部落位於台東最南端，族人鄭春花表示，他們原居住在大武富山部落，1937年遷村到現址，因巫師沒有跟過來，祭典也跟著變化，連歌謠、服飾也抄襲屏東排灣族. 「那些都不是我們魯加卡斯祭典」，鄭春花說，耆老們很不高興，認為幾10年來，祭典變得很商業化，衣服亂穿，歌也亂唱，舞也亂跳，不是我們的東西，很令人失望.
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【mikeliday nu ngangan】Bei adidiay a aadupan
Ru ja qas
u siwkay nu niyazu’
「終於能唱自己的歌，跳自己的舞」鄭春花2年前向縣府原民處提出部落活力工作及扶植樂舞團隊」計畫，在青年會全力投入做田調及耆老訪問，找回消失70多年祭典及文化，於2014年首度重現VUVU（長輩）記憶的小米收穫祭.
lalangawan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:lalangawan kakuniza:2018-cacay kakuniza:Nuwatan o Kumud kakuniza:kapahay sapacelilan
Ru ja qas
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Paywan(Paiwan) 56%, Pangcah(Amis) 3%, Tayan(Tayal) 1%, zumazuma 1%.
u niyazu’ nu Paywan(Paiwan)
u Paywan(Paiwan) a niyazu' kuyni. katuud ku Paywan(Paiwan) a tademaw itiniay a niyazu', inayay ku Sakizaya itini. u zuma a tademaw sa u Pangcah(Amis) atu Tayan(Tayal).
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi 560820 ku tademaw, Pangcah izaw 209203 ku tademaw, Tayan izaw 89958 ku tademaw,
Paywan izaw100591 ku tademaw, Rukay izaw 13303 ku tademaw, Puyuma izaw 14118 ku tademaw,
Cou izaw 6635 ku tademaw, Saysiat izaw 6601 ku tademaw, Yami izaw 4599 ku tademaw,
Saw izaw 780 ku tademaw, Kabalan izaw 1466 ku tademaw, Taluku izaw 31446 ku tademaw,
Sakizaya izaw 930 ku tademaw, Sejek izaw 9975 ku tademaw,
Laaluwa izaw 398 ku tademaw, Kanakanabu izaw 330 ku tademaw.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
atipal
kaliwasak (分布)
於中國大陸的四川、雲南、貴州、安徽、江蘇、浙江、陝西、河南、山東、江西、廣東、湖北、湖南、福建、廣西與海南.
i Cong-guo a Si-cuan, Yun-nan, Gui-cou, An-hui, Ciang-su, Ce-ciang, San-si, He-nan, San-dong, Ciang-si, Kuang-dong, Hu-bei, Hu-nan, Hu-cian, Kuang-si atu Hai-nan.
白頭翁台灣亞種廣泛分布於台灣各地（不包括太魯閣峽谷南部和東南沿海），也是台灣特有亞種.
atipal Taywan nu aidiay a kasidumaan kaliwasak han i Taywan nu niyaduan (caay pilihida ku timulan nu Taruku sia-ku atu walitimulan nu lilis nu bayu), u micidekay sakatusaay a sasiduma nu Taywan.
白頭翁主要分布在東亞地區，北至中國大陸瀋陽，南至海南島，香港，台灣，越南北部，和日本琉球群島（八重山群島，沖繩等）. 台灣亞種為特有亞種. 常見於低海拔地區的樹上.
atipal nika liwasak a maudip han itini i walian nu Ya-cup kitidaan, taamis katukuh i Cong-guo a Sen-yang, tatimul katukuh i Hai-nan-dao, Siang-gang, Taywan, amisan nu Yue-nan, atu Dipun Liu-ciu cun-dao (Ba-song-san cun-dao, Okinawa).
冬季北方鳥南遷為候鳥，台灣亞種於台灣為留鳥，平均壽命約10到15年.
kasienawan nu amisan a ayam mabahel tayda i timul kuni ka bahel, Taywan nu adidiay a ayawman i Taywan nu liwan a ayawman, nikaudip ninaayaw han makaala tu cacay a bataan katuku tu sabaw tu lima a mihcaan kunika udip.
白頭翁常見於東亞，臺灣西半部與東北部低海拔地區，中國大陸則是在長江南部的大多地區，以及香港、琉球群島，性活潑，不甚畏人.
常成群出現在平原區灌木叢、丘陵樹林地帶，以及校園、公園、庭院、行道中的各種高高的電線與樹上.
masakaput kunuheni amabahel i masaenalay nu kilangkilangan, buyubuyuan a kilakilangan, atu cacudadan, aidangan, hinaputah, dadan nu talakaway a telayan atu kilangan.
台灣的賞鳥人士常將白頭翁、麻雀、綠繡眼合稱為「城市三寶」，在上海白頭翁也與麻雀、中國黑鶇和珠頸斑鳩並列為「四大金剛」，兩者都突顯白頭翁在其分布地區是常見的城市鳥.
(外表特徵)
Taywan manamuhan miadih tu atipal a ayam, cilukciluk, lu-tou-yan pulung han pangangan u “kaydihan nu maciay a tuluay nu ayaman” itini i Sanghai a atipal atu ciluciluk, -congguo-hei-dong atu -cu-jing-banjiu u “ si-da-jingang”, ina atipal itini i kaliwasakan nu kitidaan hina adih i macimacian..
ubad
ubad(白頭髮)
atipal
(外表特徵)
白頭翁體長約17到22公分，額至頭頂純黑色而富有光澤，兩眼上方至後枕白色羽大部份為灰綠色.
atipal a ayaman tanayu nu udip han sabaw tu pitu katukuh tu tusa a bataan idaw ku tusa a congfen, dais han makatukuh i tukung han lumeni’ malikad, pabaw nu mataan katukuh i nikudan nu tangah u sanglacay a banuh kala abuabuan nu langdaw ku kulitan.
sakubad atu kikul kala lawlawan nu langdaw ku kulitan, ngaduy, takulaw sanglacay, baluwan abuan nu hese, mala caaya nu katinengan a ahebal nu baluwangan, bili han sanglacay ku kulit atu abuwan sanglacay a kulitan, malamel tu kalawlawan langdawan nu sulit, pabaw han hese abuabuan atu cukanaan abuabuan nu kulitan, idaw ku kalawlawan langdawan nu kulit a banuh nu lilisan, sisa u pabawan nu udiphan caay a katinengan kunika duu’d nu mabalatay a sulitan.
尾和兩翅暗褐色具黃綠色羽緣. 虹膜褐色，嘴黑色，腳亦為黑色.
幼鳥頭灰褐色，背橄欖色，胸部淺灰褐色，腹部及尾下復羽灰白.
Kikul atu sakubad lumeni’ nu hese idaw ku kalawlawan langdawan ku lilis nu banuh. mata hese, laway lumeniay ku kulit, kuku’ u lumeniay tu a kulitan. wawa nuayam tangahan abuabuan nu hese’, kulu u cukanaan a kulitan, baluwan han kalaabuan nu hese, bili atu kikul nu sasa a banuhan abuabuan salacay ku kulit.
(飲食)
食昆蟲，種子和水果，屬雜食性，雄鳥胸部灰色較深，雌鳥淺淡，雄鳥枕部白色極為清晰醒目.
長居於山區、闊葉林、公園、樹林中，以果樹的漿果和種子為主食，並時常飛入果園偷吃果實，還會吃嫩葉嫩芽，尤其是蝴蝶蘭的嫩葉嫩芽，偶爾啄食昆蟲.
sakalat
sakalat(牙齒-前牙)
atipal
(飲食)
matenes i buyubuyuan, ahebalay nu papahan, aidangan, kilkilngan, u heci nu sikabiay atu pa’nu ku kanen, sawni micumud i bawbi nipalumaan tu hecian miubi mukan, mukan tu mangaduay a papahan, micidek tu mangaduay nu Hudie-lan amukanen, alahican u cilekay ku kanen.
lalacan
lalacan (kamu nu Hulam: 三角螺)
atipal
(繁殖)
春末夏初開始營巢繁殖，白頭翁在進入繁殖期後會聚集在樹林上喧叫，常常引起人們的注意. 這種群聚的現象，到夏末秋季冬季時就消失了.
lalacan
三角螺又稱「鐘螺」, 中文名(學名): 黑鐘螺.
Sang-ciaw-lu (三角螺), izaw aca ku ngangan, Cung-lu (鐘螺), nu hulamay a ngangan (siey-ming, 學名): Hey-cung-lu (黑鐘螺).
中文俗名或其他中文名:青茵螺、凹螺、三角螺仔.
Ruba’
u sulit nu Hulam
土場部落
atipal
(繁殖)
Pasabaan nu sadingsing palaludan malingatu asidibu, atipal malingatu  asidibu sa kanca mapulung kunuheni i kilakilangan mudadiw, mangalay pakatineng tu tademaw.nika saupuan nina ayaman, katukuhan tu palalutan balngbangan kasienawan sa maliwasak tu kunu heni.
sakalat
u ngipen. i ayaway a ngipen. mikalat miputun ku kakaenen.
atipal
(繁殖)
白頭翁喜歡將巢築在相思樹或榕樹上，在都市中常見以枯草或芒草穗築碗形巢於陽台花木、樹叢盆栽之中， 每年春天三月到五月是白頭翁的繁殖期.
atipal manamuh i siciciwan atu titican asidibu, imacian han imabadiay nu lutukan atu luciklucikan sidibu mahida u kaysing u wayway iluma han itida inipalumaan i kabing nu balu atu kilang, tu mihcaan nu sadingsing nu tuluay a bulad katukuh tu lima a buladan atipal han kabuwahan nuheni itawya.
Ruba’
u siwkay nu niyazu'
i Hsinchu a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Ruba’. u kasalumaluma’ nu Ruba’ sa, 77 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 220 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 213 ku tademaw, pakalatu 97%.
atipal
(繁殖)
這段期間，如果見到一隻白頭翁單獨站在突出的枝頭或是樹頂上高聲鳴叫，過不了多久，另一隻白頭翁飛過來，兩隻鳥一唱一和，那多半就是牠們在互唱情歌了.
nikahida, anu makaadih kita tunika sacacaysa i ciitciitan atu kilakilanga mudadiw, caay katenes, idaw tu ku caay tayni pacabay, tusa tu ku ayam pakunida satu mudadiw, mahida mudadiway tu saka namuhan a cabayan a dadiwan.
Ruba’
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
atipal
(繁殖)
繁殖期每一對白頭翁會建立牠們的領域，其範圍面積小，巢通常築在離地面不高的雜木林或樹叢上，雌、雄鳥共同育雛，通常一季繁殖1到2次，一窩產3到4枚蛋，繁殖季節幾乎全以昆蟲為食.
Ruba’
u cidekay nu Taywan Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
atipal
(繁殖)
nika sidibuan nuheni sa kanca patiden kunuheni tu luman tu nuhen, adidi ku kitidaan, sidibusa kunuheni miki talakaw tu lala atudi’ nu damuddamudan atu macebetay nu langawan, wina, wama a ayaman mapulun midiput kunuheni tu wawa, nu cacaya a puu’an kina cacay kinatusa asidi’kuk, nu cacaya a dibuan tulu, sepat ku ti’kuk, kasi ti’kukan nuheni u cilekay ku kanen nuhenin.
lalacan
nu hulamay a ngangan (su-ming, 俗名): Cing-ing-lu(青茵螺), Aw-lu(凹螺), Sang-ciaw-lu(三角螺仔).
Ruba’
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
台灣原住民族資訊資源網 kakuniza:niyazu’ kakuniza:niyazu'
lalacan
綱中文名:腹足綱.
kang(綱) a ngangan: Fu-cu-kang (腹足綱).
kalaliwasak (分佈)
i Taywanay(台灣) a  kalaliwasak (台灣分佈)
基隆市，花蓮石梯坪，台北縣八里鄉十三行遺址，台北縣白沙灣海岸，台北縣淡水，宜蘭縣蘇澳，台北縣貢寮鄉蚊子坑，台北縣鼻頭角至宜蘭縣大溪，台北縣貢寮鄉馬岡，龜山島，花東海岸，澎湖大倉島，澎湖北部海域，金門後湖，金寧，金城，金沙，金湖，烈嶼， 馬祖.
Ki-lung-si (基隆市), Ka-lin-ku-se-ti-pin (花蓮石梯坪), Tay-pak-siyen-Pali-siang-sabaw tuliay nalaculan a kakitizaan (Tay-pak-siyen-Pa-li-siang-se-sang-sing-i-ce, 台北縣八里鄉十三行遺址),Taypak-siyen-salengacay ku bunak a lilis nu dadipasan (Tay-pei-siyen-pay-sa-uang-hay-an, 台北縣白沙灣海岸), Taypak siyen-Tang-suy (台北縣淡水), Gilan siyen-Suaw（宜蘭縣蘇澳), Taypak siyen  Kung-liyaw siang likesay a lebung (Taypak siyen  Kung-liyaw siang uce ken台北縣貢寮鄉蚊子坑), Taypak siyen-cehekay kalimucu’katukuh i Gi-lan siyen-tasi (taypak siyen-pi-tu-ciaw-ce-i-lang-sey-tasi , 台北縣鼻頭角至宜蘭縣大溪), Taypak siyen kung-liyaw siang ma-kang(台北縣貢寮鄉馬岡), Bilanga buyu’ a subal (Kuy-sang-taw龜山島), Kalinku tu Pusung a dadipasan (Ha-tung-hai-an花東海岸), Pung-hu-Ta-cang taw, 澎湖大倉島) , Pung-hu amisan a bayu.(  Pung-hu-pey-pu-hai-yu澎湖北部海域) , King-mung (Cing-meng金門) ,hu-hu(後湖), Cin-nin (金寧), Cin-ceng(金城), Cin-sa(金沙), Cin-hu (金湖), Ley-yi (烈嶼), Ma-cu (馬祖).
patinaku tu hekal (外觀描述)
masazumaay a wayway (形態特徵)
外殼中型厚重，貝殼呈現三角錐狀，殼的表面有多數斜向的彫痕. 殼口沒有缺刻，殼內面有真珠光澤，其殼頂常因殼皮的磨損而呈現灰白色. 臍孔有綠色斑，具角質性圓而薄的口蓋.
tanengay ku kibetul nu budac, azihen sa  situluay  kalimucu’ i hekal nu pudac , ya hekal nu pudac yadah ku mangangiway nitu’tu’an a kulit, u laway nu pudac nayay ku ngicih , labu nu pudac izaw ku masabudawan a likat , ya tukus nu pudac hinaeluc masaabuabuay atu salengacay ku kulit, ya puna nu buhang silangdaway a kulit, sikalimucu’ay masakimulu duhpicay a sapitahab a laway.
三角螺(黑鐘螺)體型，為中小型螺類，殼徑約可達4.6公分，殼高約4公分，但以2至3公分者較為常見.
tuluay kalimucu’ a lalacan (三角螺) (Hey-cung-lu, 黑鐘螺), azihen ku hekal nu tuluay kalimucu’ a lalacan (Hey-cung-lu, 黑鐘螺), i cacanan masasizumaay nu lalacan, azihen ku Heycung-lu (黑鐘螺), u tanengay ku tabaki nu uzip niza, u pudac niza makaala sepat ti-en (點) enem a kun-fen (公分), u talakaw nu pudac makaala sepat a kun-fen (公分), nika wyza u tusaay tu tuluay a kun-fen (公分), kiya hina kaazihan.
kakitizaan nu liwliw (棲所環境)
黑鐘螺因為其生活環境的差異而常有變異出現，主要為棲息在海邊岩礁及潮間帶，每當退潮時會爬出覓食，行動較一般的貝類快速，以岩礁表面的沉積有機物或附著在石塊上的藻類為食.
atipal
(繁殖)
幼鳥需要經過大約十天到兩個星期的孵化才能破殼而出，再經過大約十天到兩、三個星期的餵食，就可以出巢.
lalacan
kakitizaan nu liwliw (棲所環境)
u aenengan a kakitizaan nu lumeni’ay tuki a lalacan payni i masasizumaay a sakauzip, hina sumadsumad ku sakauzip nuheni, kananaman sa i lislis nu dadipasan, baebaetuan atu i teban nu kakelahan atu malenuan nu nanum, itiza ku sakauzip nuheni.
atipal
(繁殖)
matiti’ tu ayam sa amakaala tu cacay a bataan katukuh tu tusa a lalipayan kunipi titi’ tu ti’kuk kiya matiti’ tahekal ku wawa, sa makaala tu cacay a bataan katuku tu tusa, tulu alalipayan a pakan, sa kapah tu tahekal mubahel.
lalacan
kakitizaan nu liwliw (棲所環境)
anu makelah tu ku nanum nu bayu sa mukayakay kuheni, mikilim tu kakanan, nika kikalamkaman ku culil tu nu sadipit,  u mikabitay i hekal nu baebaetuan a canancanan atu wyza mizepitay i baebaetuan a damay, salul ku kakanen nuheni.
sapakabit a kamu (備註)
atipal
micapi tu lalumaan (近親)
白頭翁有一種長得和牠很像的親戚，叫「烏頭翁」，牠只有頭頂是黑色的，其餘特徵都和白頭翁很類似，是台灣的特有種，只分布在臺東、花蓮和恆春半島.
lalacan
malukakanan a lalacan (食用螺)
臺灣的鐘螺科記錄有九屬二十四種，其中臍孔黑鐘螺、黑鐘螺,白鐘螺、銀塔鐘螺及馬蹄鐘螺等，較具食用經濟價值.
i Taywanay (臺灣) tukiay a lalacan,  masulitay sa izaw ku siwa nu ngangan a su(Su-ming, 屬名), tusa a bataan izaw ku sepat nu ngangan a Cubelan (Cung, 種), kanahatu yadah kina tukiay a lalacan, nika u tanengay malukakanan atu sicinci a laculay sa, tinaku: sibuhangay i puna a tukiay a lalacan(Cikung-heycunglu, 臍孔黑鐘螺), lumeniay tuki a lalacan (Hey-cunglu, 黑鐘螺), salengacay tuki a lalacan (Payi-cung-lu, 白鐘螺), gin-ta tuki a lalacan(Ing-ta-cung-lu, 銀塔鐘螺), atu mahizay u kuku’ nu subayu tukiay a lalacan (Mati-cunglu, 馬蹄鐘螺) hatiza ku tanengay malukakanan atu sicinci a laculay a lalacan.
hicaen mukan (食用法)
常被採集食用，在澎湖和臺灣北部的菜市場中經常有人販售. 通常先水煮，然後挑出螺肉沾佐料吃.
atipal
micapi tu lalumaan (近親)
idaw ku cacayay a ayaman masasengi ku nuheni mahida u lalumaan, u “u kalutipal”, u tukun acacay ku lumeniay, dumasatu malecad nami atu atipal, nu Taywan picidekan nu ayaman, itini sa i Tay-tung, Kalingku atu Heng-cun-ban-dao.
lalacan
hicaen mukan (食用法)
hina ala ku tademaw tu Hey-cunglu(黑鐘螺) malukakanen, i Pung-hu(澎湖) atu i amisan nu Tay-wan(臺灣) a iciba’ izaw ku mipacakay tu lalacan itiza. kananaman yu misalami’ sa saayaway kabadasan ku lalacan, satu cekiyu han tu mukan ku heci niza, anu tustusen i tawiw asu’kanan sa.
atipal
namakayniay a nasulitan (參考文獻)
中文維基-白頭翁： https://-c.wikipedia.org/wiki/%E7%99%BD%E9%A0%AD%E9%B5%AF kakuniza:Habayiing
lalacan
nikalakalak i kitakit (世界分佈)
i Lipun (Ze-peng, 日本), Cung-ku-ta-lu a lilis atu Hung-kung izaw amin( Cung-ku-ta-lu, Siang-kang, 中國大陸,香港), i Taywan(台灣) sa, itiza i Gi-lan siyen (宜蘭縣), Taypak  siyen(台北縣), Kilung  siyen (基隆市), Ping-tung siyen (屏東縣), Tay-tung  siyen (台東縣), Hu-lien siyen (花蓮縣), Pung-hu siyen (澎湖縣), i baebaetuwan nu bayu’ maazih itiza ku kalimucu’ a lalacanma. mangaleb itiza i Pung-hu (澎湖), Hualien (花蓮), atu Taytu (台東), ahebal yadah itini.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (資料來源)
kakuniza:Mahitakassabak
u wawa nu sakatulu a lalangawan
u wawa nu sakatulu a lalangawan(第三文化小孩)
lacul
u wawa nu sakatulu a lalangawan sa, u patalahekalan(出現的東西) nu katakit(世界). u sakamu sa " cacay a wawa, mueneng i cacay asaca yadah, caay nuheniay a lalangawan, matenestu sa, macumud tu kay lalangawan i balucu' atu punu' niza." tina wawa a nuzikuzan(背景) nu lalangawan sa, mangangalep(融合,接合) nu sakacacay a lalangawan(namakay wama atu ina), atu sakatusa a lalangawan(namakay kya wawaay a lalangawan), mala tu ku sakatulu a lalangawan.
malalitemuh(交流,交錯) ku kawaw nu kitakit, u wawa nu sakatulu a lalangawan, u kakawaw(職業) nu heni sa, yamalyilu: papazaan(宗教) atu papayzaan(信仰), pacakayay(商人), mikuwanay(公務員) atu hitay(軍人), izaw ku zumaay. hina mahiniay a tedemaw, teneng mazateng(認同) tu zumaay a lalangawan.
namakaycuwa atu gankiw
sakatulu a lalangawa a wawa, hina malaheci ku kakawaw nu heni. anu maydih paculcul(派遣) tu kitakit misaungay ku putiput sa, mahiniay a tademaw hina maala kya kawaw. katuud mahiniay a tademaw, namakay wama nu heni. natala ihekalay a kanatal cyama nu heni.
patudu'ay nu papazaan(宗教) atu papayzaan(信仰) 17%: matenes ihekal kya patudu'ay, katuud masungaliw cacay a bataan mihcaan.
saicelangen Sakidaya
cacay a lasubu idaw ku pitu a mihcaan siwaay a bulad cacay a demiad ayda
ayza madabal manikal, sakasaan a patakus ayza a demiad
u wawa nu sakatulu a lalangawan
namakaycuwa atu gankiw
pacakayay(商人) 16%: u misakakawaway nu suybay, matenestu i hekal a kanatal.
saicelangen Sakidaya
tada madabal mulkal sisa maydih tu kaku a mabi
ucya
uciya(茶) thumb|u ciya nu hulamu nananuman nu hulam, manamuh ninac tu mahiniay a nanum, pacebusen ku akutiay a nanum tu uciya. sanitu taengtu minanum.
u wawa nu sakatulu a lalangawan
namakaycuwa atu gankiw
mikuwanay(公務員) 23%: u caculculen(使節) nu kanatal, asaca mikuwanay(政治) atu pakalisiway(經濟). matenestu ihekal a kanatal.
saicelangen Sakidaya
u sakacaayay aku sakapawan sa tayni i 新社
u wawa nu sakatulu a lalangawan
namakaycuwa atu gankiw
hitay(軍人) 30%: u Amilika a hitay, matenes i hekal.
saicelangen Sakidaya
mibetikan sa dapiinan nu bayu
u wawa nu sakatulu a lalangawan
namakaycuwa atu gankiw
zumaay(其他) 14%.
saicelangen Sakidaya
cacay kya kilang i tiza
u wawa nu sakatulu a lalangawan
namakayniyan a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipayke- 第三文化小孩 kakuniza:luma' kakuniza:wikipayke kakuniza:2018-tusa kakuniza:Tuku Sayun
saicelangen Sakidaya
isasa nu litung izaw kya micitekay a talungan
pakabahka tu tademaw pakasingi saan
i kadideng izaw ku minanaman niyam tu dadiw
kakuniza:Miku Kumud
wama
Wama(爸爸) 爸爸是子女對雙親中的男性的稱呼.
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakatinusa
yu pananum kaku cinizaan sa, silusa’ ku mata niza, salangiwngiw sa mikapet tiya tuwis, hinisa izaw henay ku cayay ka katukuh.
“hakay mungangaw ku zazan nuhni saw?”
“hakay saw... ”
“cayay ka kapah a culilen kina zazan. ”
pakibalucu’ han nu maku kuyni, zayhan na mungangaw kaku nakapina misaliyit tu zazan nu buyu’ kyu mautang katukuh, uyzasa saaziazih satu liwliw ciniza, tabaki ku balucu’ tu saka izaw nu labang a tayni. maydih a sapipadangaw kaku tu kakesem nu balucu’ niza, sisa alaan nu maku patahkal kiza sepatay nizungaan niza, maliwasak i sasa liwliw nu pisulitan.
“amaaw, na nizungaan amin sa u nu takubuwananay a kawaw a nikulitan?”, itawya sipayza satu ku piyazih niza i cizungaay, makesem azihen ku mata. sakamusa takuwan singaen tu kiya zunga’ amin, sahaymaw sa a misakamu “cayay ka kapah ku nizungaan, uyzasa anu cayay hinien mizunga’ sa, a nayay tu ku makazatengay nu katuuday. ”nizungaan i sangelacay a dawa nu wama nu saydan pinaay tu a mihcaan sibalucu’ misulimet tu lalangawan nu kungku, maluman tu nanisingaan tu pinatu a mihcaan na mamin mizunga’ kiya dawa.
“uyni a kungku sa, katuud tu ku migingkiway misulit, uyzasa cayay ku sanu mitaan a azihen, anu kasilawadan sa mapulunga henay kita amin migingkiw a miazih. ” i sumamad u maliyuhay kaku tu na balucu’an nu wama nu saydan, tabesiwan tu ku pina a mihcaan tikuhan nu maku miazih silusa’ kaku. sasaetim satu kami sasingen niyam a misinga’, anu cayay ka sakapahen mihaymaw a misinga’ kina bunawan tu a nisanga’an sa katalawan tu mahedaw, uyni sa u malu likisi tu naizangan nu balucu’ misulit tina kungku!
i enalay nu nabakuwan nutipan nu takubuwan a niyazu’ ku luma’ ni Kumud Ppazik, nuayawan nu 1878 a mihcaan, tabaki ku ngangan nu bukelalay nu sakizaya a niyazu’, zayhan a diputen ku luma’ nu niyazu’ amin, a sepaten lasubu ku ditek nu kibetul palumaen tu bitunay mala langat, u mamayzaan sa a cayay kapapina ku matinengay maysasa nu anum, sapitena’ tu nu amisay a binacadan nu taluku, u nutimulansa u sapitena’ tu mikidemay miadupay a binacadan nu cikasuwan. na masakapah henay ci Kumud Ppazik, u sacitangahay, u saicelangay atu midiputay tu niyazu’ay, mala sakakaay tu nu cacayay bataan a niyazu’ kina tumuk i enalay a lala’ nu sakizaya.
u mahizaay nu kim kakapah na lala’ nu enalay a sakizaya, i nuwaliyan sa u bayu nutipan sa kapah izaw ku tebanay kilay a buyu’, mayzaay i nuzumaay a binacadan, u hulangdaay, sipanyaay atu misunga’ayay tu yincumin a hulam ku satabakiyay ku ngangan, nayay ku cayay kaydih tuyni a kapahay a lala’.
1878 a mihcaan, na izaw i sinceng atu nabakuwan nu kaliyawan (takubuwan) ku pingangaw, mahiza nu yincuminay a 228 a kawaw atu maydih a mipalawpes atu mipatay tu binacadan nu yincumin a tademaw a kawaw. milihiza mitena’ tu mingayaway, atamilihiza u sakizaya a tademaw atu kabalan a binacanan malahitay a mingayaw, naicelangay atu kapatay nuhni kapawanan tu maala ku cacay lasubu tulu a bataan a mihcaan tu.
i 1874 a mihcaan sa, nadebugan nu hitay nu lipun i nu timulan nu takubuwan a nu kangangayawan i mutan a kawaw, sapitena’en tu maydihay tayni i tini a midebungay, malingatu tu ku nu hulamay a syibu miazih tu pipatiyaman, misungaay tu yincumin ku hulam.
uaadihanu sakidaya
u saka buliyas nu sakidaya. namakayni i kadipunan kyalu acucaay papi depiti nu dipun ku sakidaya i panpancahan kaw. kucaaytu ka buliyas ku sakidaya.
ahican naca tada matenes tu malapancah kyu. mananam tu mala pancah. hidahida satu makatukuh ayda. wyniya kusaka kayi nukatuuday nupinacadan
sadu
u sulit nu Hulam
沙都部落
uaadihanu sakidaya
a taluma' isakidaya. ayda asangalebentu. uwawa nuwawa tu maliyuliyuhtu. ku adiwawa nu aydaay a tademaw. ma ngaleb tu upacah kami satuway.
sadu
u siwkay nu niyazu'
i Nantou a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu sadu. u kasalumaluma’ nu sadu sa, 101 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 366 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 348 ku tademaw, pakalatu 95%.
uaadihanu sakidaya
anu matinengay kaw mu simsim ku balucu' kumu duduc tukakawsan nu udip i.  kacay pi kingkiu tu kamu nuudip. atu lalangawan nu nyadu' kacikalecad kaci
kasa musimsim. maadih tu katikatinengan. kuni palekal tu lalikid i niyadu atu dadiu nu nyadu'. u tuudamin a lalangawen masasengi tu tunusakidaya kacikasa.
sadu
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Sejek(Seediq) 82%, Tayan(Tayal)10%, Yuwatan(Bunun) 3%.
uaadihanu sakidaya
mi baat tunupacah cikasakasa mudateng.
kakuniza:Nuwatan o Kumud
sadu
u niyazu’ nu Sejek(Seediq)
u niyazu’ nu Sejek(Seediq) kuyni, katuud ku Sejek(Seediq) itini mueneng. u zuma a tademaw sa u Tayan atu Yuwatan. inayi' tu ku zuma cidekay a tademaw mueneng itini.
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u cidekay nu Taywan Yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
ikitakid “usa ahemi’ay „a subal世上最便宜的島嶼
i kitakit u sa ahemi'ay a subal
sadu
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
ikitakid “usa ahemi’ay „a subal世上最便宜的島嶼
kakiliman (摘要)
i kitakit "usa ahemi’ay" a subal, sepet malebut tulu lasubu dada ku kalisiw, caaytu kapacakay, zayhan walu batan kayadah ku sizi. midang, i kauzipan nu tademaw mala u kananaman tu ku mahiniay a piidangan, tademaw min anu silawad hawsa miladay tu i luma’ay u cabay taputah midang, amitanam tu masazumaay a niyazu’, miazih tu masazumaay a liwliw nu a idangan.
sadu
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族委員會全球資訊網統計資料
ikitakid “usa ahemi’ay „a subal世上最便宜的島嶼
nilacul (內容)
u zuma a tandemaw manamuh tu buyu’ sawac a nanum, uzuma a tademaw manamuh tu nu yanaanay tu a niyazu’ uzuma satu a tademaw manamuh tayza i adidiay a subal mitanam tu nu nikauzip. u katinengan nu binawlan, i tini i kitakid katuud tu ku kakitaan, u kakitaan a taneng kinacacay sa micakay tu subal kyamin hawsa a katuud tu. cacay nai’ay a tadebaw a subal uaca uzuma taneng katukuh tu lasubu a mang, uzuma satu taneng katukuh i malebut a mang ku kalisiw, pakayni tu caay kakakitaan a tademaw hawsa, u cayay tu kadayum maazih. nika, ayza iza ku mahiniay cacay kaahebal macapi tu 196 a mang a dadipasan nu bayuay a subal, anu sepat malebut tulu lasubu a kalisiw  taneng tu amacakay, uynian a subal i nayi’ ku micakayay nu tadebaw, uyni a subal i tini i  "Yingguo Scotland i nu wamisan tu sapipan nu Gruinard lsland'" satu uynian a subal nu yanaytu a ka salungan a hekal, salunga aca ku liwliw, hekalan tada iyadahay ku laculaculan. nika iayaw tu pituay bataantu a mihecaan, "Yingguo" na i tiniay malingatu mikingsa, na mikingsa hawsa, izaw ku walu a bataan ka yadah nu sizi cay kapina a demiad mamin tu mapatay uyzasatu u micekiway a tademaw uyni a sizi sisumahan mitadem i tini a subal sa, mahini cay kakapah kuni lisimetan, sisa uyni a subal mapauning tuway. satu, uyni a subal amapacukcuk tu macapi tu cacay batan a mihcaan, nika ya uning mahizatu cay kasakapah milisimed, sisa "Yingguo" misakapa tu milisimet katukuh i ayaw nu tusa bataan a mihca, kuyni a subal kya amalasawad tu ku pihaceng nu uning niya subl, satu uyni a subal yu nuyanayay tu a aca sepat malebut tulu lasubu a kalisiw kuni pacakay tuynian a subal. nika ayza mahizatu cay kapacakay.
nisulitan
kakuniza:Sabak Tutuy
sadu
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
台灣原住民族資訊資源網
kakuniza:niyazu'
udad
tinaku ku kamu u Sakizaya:
(udad)tabaki ku udad i kabaliyusan.
(maudad) anu maudad sa kasizuku.
(maudaday) maudaday a demiad pilalupela'an ni bayi.
(pisaudad) caay tu pisaudad ayza i maibul.
(sakaudadan) sakaudadan kina demiad.
ukac
ukac(竹掃把)
badahung
badahung
thumb|Neot smadar 屋頂
siwkay nu badahung
u misaluma' sa, sibadahung tu. u papatuzu'an sa sapiading tu nanum. u kakuniza nu badahung sa, izaw ku masazayay izaw ku matikenihay. anu yadah ku udad, mangasiw tu matikenih. u Sakizaya a luma' sa, kya badahung sa, sangaen nu eli.thumb|Ogi Shirakawa06n3200
badahung
badahung 屋頂 / i badahung ku lesa' nu udad.
mabadahung
mabadahung 已蓋屋頂 / mabadahung tu uli' ku luma' ni Payu.
mibadahung
mibadahung 蓋屋頂 / maaedaedap ku babalaki mibadahung tu luma'.
pibadahungi
pibadahungi 去蓋屋頂 / pibadahungi tu luma' isu tadu amulesa'!
sibadahung
sibadahung 有屋頂 / sibadahung amin kita u tademaw tu luma'.
sibadahungay
sibadahungay 有屋頂的 / sibadahungay tu sumanahay kiya patikedan.
u sulit nu Hulam atu Amilika
屋頂是建築的普遍構成元素之一，主要目的適用於防水，有平頂和坡頂之分，乾旱地區房屋多用平頂，濕潤地區多用坡頂，多雨地區屋頂坡度較大. 坡頂又分為單坡、雙坡、四坡等. 在中國古代，屋頂除了實用功能之外，還肩負了很多等級禮制的使命. 廡殿頂、歇山頂、懸山頂、硬山頂各有其使用的規則.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族語詞典
屋頂
bacu
bacu
thumb|u bacu nu patalaway 標示, 記號, 徽章, 圖騰, 圖案/ izaw ku bacu nina kilang.
siwkay nu bacu
bacu sa, napatuzu' ku zuma a kawaw masaheciay saca canacanan a tuutuud. bacu sa kapah tu ku nu sulit kulit suni saca kawih nu lima, pasubana' tu tawan, u canan ku thumb|u sulit sa u bacu tu pakatineng nu tademaw. u bacu nu lacul hakay yadah ku patinengay. u ayzaay a subal nu binawlan, yadah ku bacu, caykalecad ku kuma, malecad ku bacu, sisa izaw ku bacu matahkal i kitakitakit. kya matineng ku caykalecad kamuay a tademaw, u canan ku pasubana'ay. u bacu a bana'-kakuziza, u tatengaay a bana' tuway. katuuday ku minanamay.
mapabacu
mapabacu 已做記號/ mipabacu tu ku luma' nu tumuk.
mipabacu
mipabacu 做記號/ mipabacu kaku tu laed nu umah.
pabacuan
pabacuan 被標示記號的地方/ pabacuan tu ku luma' ni Kacaw.
sibacuay
sibacuay 有記號的/ katinengan ku sibacuay ku badahung a luma'.
u sulit nu Hulam atu Amilika
記號（sign）是指一個用來代表其他事物的實體或物體. 記號可以表示其他事物確定發生或是出現，也可能只是有一定的可能性. 自然的記號是指記號和所代表的事物有因果的關係. 慣用記號（conventional sign）則是約定俗成的，有其特定的語意. 例如句號表示一句的結束. 記號也可以是語言文字、聲音、表達方式或是手勢. 若是用實體來作為記號（例如道路交通標誌之類的，通稱為標示），一般上面會有文字、符號、圖畫或是這些的組合，以說明所要表示的內容. 符號學是有關記號及符號的哲學研究，其中包括指號過程的研究，就是符號學概念下的符號運作的方式.
A sign is an object, quality, event, or entity whose presence or occurrence indicates the probable presence or occurrence of something else. A natural sign bears a causal relation to its object—for instance, thunder is a sign of storm, or medical symptoms signify a disease. A conventional sign signifies by agreement, as a full stop signifies the end of a sentence; similarly the words and expressions of a language, as well as bodily gestures, can be regarded as signs, expressing particular meanings. The physical objects most commonly referred to as signs (notices, road signs, etc., collectively known as signage) generally inform or instruct using written text, symbols, pictures or a combination of these.
The philosophical study of signs and symbols is called semiotics; this includes the study of semiosis, which is the way in which signs (in the semiotic sense) operate.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族語詞典
原住民族委員會線上字詞典
sakales
sakales(梳子) sapi kales tu bukesay a tuud. thumb|sakales nu lipunan
baca'
baca'
thumb|Italian hanging laundry 洗(布類)
baca' sa, mibaca' tu dawa, zikuc, caykaw nu zuma a tuutuud. iayaw mibaca' kita paylima, ayza sa mibaca' kami saungay ku baca'-kikay.
baca'en
baca'en 去洗/ bace'en ku zikuc ni Kacaw. thumb|Laundry in Paris
mibaca'
mibaca' 在洗/ amana ka kasic mibaca' tu zikuc nu mita.
mibaca'ay
mibaca'ay 在洗的/ u mibaca'ay ku kawaw nu maku i padekuwan.
pibaca'i
pibacai' 去洗/ pibaca'i tu zikuc nu misu!
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族語詞典
原住民族委員會線上字詞典
sakaluk
sakaluk 方法，工具
udu
satangahan(主題):
udu
u zuma a kamu(其他語言):
nu Hulam(中文):臀部
nu Amilika(英語): buttocks
nu Zipun(日語):尻、臀 thumb|udu nu tademaw
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(參考來源)ː
Wikipayke paybalucu'ay pulungamin a cudad-臀
kuyu
kuyu (狐狸)縮圖|kuyu(狐狸)
縮圖|kuyu (北海道赤狸)
kakiliman (摘要)
狐狸，哺乳綱，食肉目犬科動物. 屬於一般所說的狐狸，又叫紅狐、赤狐和草狐. 它們靈活的耳朵能對聲音進行準確定位、嗅覺靈敏，修長的腿能夠快速奔跑，最高時速可達50km/h左右，所以主要以魚、蚌、蝦、蟹、鼠類、鳥類、昆蟲類小型動物為食，有時也採食一些植物.
.kuyu, uzip nu micucu'ay, mukanay tu titi aadupan. mahiniay u kamu tu kuyu hananay, u zuma singanga aca tu sumanahay kuyu, kalumeni'ad ku kasumanah kuyu atu lutuk kuyu. dadawa ku tangila nu heni matineng a icuwa ku ngiha asaan, dadaw a pakasanek, tanayu' ku padahaw siduba', kadadawa ku nikaduba' katukuh 50 a bataan km/h, sisa angangan u buting, piya', kabus, kalang, edu, ayam, u cilekay adidi'ay aadupan ku nikanan, uzuma miala aca tu zumaay mulangaway a kakanan.
lalangawan (文化)
實際上狐狸是民間對這一類動物的通稱，種類繁多，分北極狐、赤狐、銀黑狐、沙狐等. 性格機敏膽小，常在古代神話中以「狐狸精」出現，雖在遠古也曾作為圖騰，但從不出現於正式祭祀中，皆因其「形象不雅」，多與狡詐鬼祟相關聯. 多年來，狐妖狐仙，在各種小說及趣聞中形成一種獨有的妖精文化
tatenga' mahiniay aadupan kuyu han nu binawlan, yadah ku masazumaay, kasaliwliwah pye-ci kuyu, kasumanahan kuyu, ging lumeni'ay kuyu, salengalengacan a kuyu. u wayway kalamkam nika mapadaki, i kasumamadan hinatahkal i kungku ku “kuyu”, kanahatu i kasumamadan na u pala bacuanay tu, nika caay henay katahkal i tatenga'ay a pilisinan, zayhan “caay ka kapah ku wayway”, hatu malalayat tu matineng misamawmaw misabana'. hatini katenes nu mihcaan, u kuyu a malatademaw, u canacanan nisulitan i cudad atu musiluyay mala u micidekay a malatademaw a kuyu nu lalangawan.
u wayway (特徵)
狐狸身體纖瘦，毛長且厚. 狐狸擁有毛茸茸的尾巴. 大多種狐狸耳朵大、直立、呈三角形. 不同種類的狐狸顏色不同. 狐狸的眼睛能夠適應黑暗，瞳孔橢圓，發亮. 狐狸具有敏銳的視覺、嗅覺和聽覺. 大部分狐狸具有刺鼻的味道，由尾巴根部的臭腺放出.
狐狸，具有長長的針毛和柔軟纖細的下層絨毛，通常毛色呈濃艷的紅褐色或高貴的白色. 尾部蓬鬆，尾稍呈白色，耳部及腿部為黑色，耳朵很尖，長相和犬相似. 肛部兩側各生有一腺囊，能釋放奇特臭味，稱"狐臭".
kuyu, tanayu' basazicem dawmi' adididi' ku i labuay apuyu' ku banuh, u banuh salungan mukelat kasumanamanahan ku kulit atu tanektek salengacay ku kulit. mapungpung ku banuh nu ikul, u iluc nu ikul u salengacay, tangila atu padahaw u lumeni'ay, madicem ku tangila misengi tu wacu. menah nu tapiingan sialubu, u sapatahkal tu micidekay a saneng angsit, u ngatulay han pangangan ku kuyu.
nikauzip (生活習性)
狐狸生活在森林、草原、半沙漠、 丘陵地帶，居住於樹洞或土穴中，傍晚出外覓食，到天亮才回家. 所以能捕食各種老鼠、野兔、小鳥、魚、蛙、蜥蜴、昆蟲等，也食用一些野果. 因為它主要吃鼠，偶爾才襲擊家禽，所以是一種益多害少的動物;當它們猛撲向獵物時，毛髮濃密的長尾巴能幫助它們保持平衡，尾尖的白毛可以迷惑敵人，擾亂敵人的視線. 故事中的狐狸形象，絕不能和狐狸的行為一樣.
kuyu i kilakilangan mauzip, nalinalibuwan, masalikenay, adidi'ay a buyu'an, mueneng i buhang nu kilang anucaay i buhang nu lala', kalabian tahkal mikilim tu kakanan, katukuh katakelal nu demiad kya taluma'. sisa taneng pakala tu canancanan a kakanan u edu, pawalil, adidi'ay ayam, buting, balaut, kakitil, cilekay, ku kanan, mukan tu nu buyu'ay a heci. zayhan u edu ku kanen niza, uzuma misamamaw tu nu luma'ay nipahabayan, sisa misawacu' anu aadupan tu kapahay sa, yu kalamkam icelang a amizakep tu aadupan ku heni hawsa, ya mazeketay a banuh tanayu' ku ikul taneng a midama palalecad tuhenian, masazicemay a ikul salengac ku banuh taneng paenep tu ada, milawlaw tu aazihan nu ada. i kungkungay u wayway nu kuyu, amana kanca kalecad tu wayway nu kuyu.
balaki kasiwawa (生長繁殖)
每年2月-5月產仔，一般每胎3隻-6隻. 狐狸警惕性很高，如果誰發現了它窩裡的小狐，它會在當天晚上"搬家"，以防不測.
paymihcaan 2 a bulad katukuh 5 a bulad a siwawa, nacacay mulecuh 3-6 kunilecuh. talakaw ku nipalaayaw nu kuyu, anu cima ku pakaazihan tu dibu nu adidi'ay kuyu, uyzaantu a sandeb “mabulaw tu,” matala anu mahicahica tu sa.
tawinaan a kuyu i paymihcaan tu 2-5 a bulad matul a matatakis, pisabilian pakala tu 51-52 a demiad, nacacay mulecuh taneng mulecuh tu 6-8 ku wawa. lecuhan henay u kulit nu uzip abuabuan ku lumeni', uyza mazicemay cihek dada' ku kasumanahan. lecuhan henay kuheni hawsa caay pakazih tu canancanan, miida tu pidiput nu wina atu pakaen.
1個月後，慢慢能站立，眼睛變大，長出淺棕色的毛. 2個月後，狐狸的外形基本呈現出來，站立、奔跑依舊困難，毛色已經完全長齊. 成年後，長出鬍鬚，耳部變尖，腿部修長，已能奔跑、捕食.
狐狸的體溫在38.8~39.6 ℃ ，呼吸頻率為每分鐘21~30次. 成年狐狸每年換毛1
次，每年的3~4月份開始，7~8全部脫完，新的針絨毛開始同時生長，11 月份形成長而厚的被毛. 藍狐的壽命為8~10年，繁殖年限為4~5年，赤狐分別為10~14年和6~8年、銀狐分別為10~12年和5~6年.
u akuti' nu uzip nu kuyu i 38.8-39.6 tusi, u nipihanhan paysasulitan kina cacay 21-30. balakiay a kuyu paymihcaan kinacacay paliyun tu banuh, paymihcaan tu 3-4 a bulad malingatu, 7-8 a bulad mahamin tu mapeluk ku banuh, baluhay adididi'ay a banuh malecad mulangaw, 11 a bulad masatanayu' kibetul tu ku banuh. sumilaway kuyu a katanayu' nu nikauzip 8-10 a mihcaan, kasiwawaan a mihcaan 4-5 a mihcaan, kasumanahan a kuyu kasazuma 10-14 a mihcaan atu 6-8 a mihcaan, ging a kuyu kasazuma 10-12 a mihcaan atu 5-6 a mihcaan.
kaliwasak (分布範圍)
各個種類的狐狸遍布於北美、歐洲、亞洲、包括極地地區. 同時也分布於非洲各部. 在狐狸被引進澳大利亞用於控制兔子數量之前，澳大利亞沒有狐狸.
u canacanan a kuyuan malaliwahliwah i Pey-mey, Ow-cuw Ya-cuw, pasu Ciy-ti a kakitizaan, malecad tu aca malaliwaliwah i Bey-cuw a kasakeis niyazu'. ayaw nu nipacumud tu kuyu i Aw-ta-li-ya ayaw u sapikelec tu katuud nu pawalil, Aw-ta-li-ya inayi' ku kuyu.
中國主要有赤狐，分布全國大陸. 沙狐分布新疆、內蒙、青海、甘肅、西藏等地. 雪狐(又名北極狐、白狐或藍狐)分布在北極一帶. 生殖期結成小群，其他時期單獨生活.
Cung-kuw angangan izaw ku kasumanahan a kuyu, malaliwaliwah i hamin nu Ta-lu. kasalenga'can a kuyu malaliwaliwah i Sin-cyang, Ney-mung, Cin-hay, Kan-syaw, Si-cang a kakitizaan, sulda kuyu, “singangan haca tu Pye-ci kuyu, salengacay kuyu anucaay sumilaway kuyu” malaliwaliwah i Pye-ci a kakitizaan. kasiwawaan maluyaluy tu, u zuma tataytay a mauzip.
kasazuma aadupan (物種分類)
藍狐又稱北極狐，主要分布於歐亞大陸和北美洲北部的高緯度地區. 藍狐吻部短，四肢短小，體圓而粗，被毛豐厚，耳寬而圓. 藍狐體長60-70厘米. 尾長25-30厘米，有兩種基本毛色，一種冬季呈白色，其他季節毛色加深;另一種常呈淺藍色，但毛色變異較大，從淺藍至深褐.
sumilaway kuyu singangan aca tu Pye-ci kuyu, angangan malaliwaliwah i Uw-cu Talu atu Pey-mey-cuw tu nuwamisan u cayay kataledes a kakitizaan. sumilaway kuyu apuyu' ku walaw a belbel, apuyu' ku sepatay a kuku', tabaki masamulmul ku uzip, tunubanuh sa kibetul, u tangila ahebal masamulmul. sumilaway kuyu u tanayu' nu uzip 60-70 limi. u tanayu' nu ikul 25-30 lim, tusa ku tadabanuh a kulit, u zuma kasienawan salengacay ku kulit, nuzuma mutesekay ku kulit nu banuh, zuma satu kasumilawan ku kulit, nika sazumazuma sa ku kulit nu banuh, maka sumilamilawan katukuh tesekay tu makulahay a banuh.
銀黑狐又稱銀狐. 原產於北美和西伯利亞，是野生狀態狐狸的一種毛色突變種. 銀狐體型稍大於藍狐，吻部、雙耳背部和四肢毛色為黑褐色. 銀狐針毛顏色有全白、全黑和白色千黑色3種體長60-75厘米，體重5-8千克.
ging lumeni'ay kuyu singangan aca tu ging kuyu. nau i Pey-mey atu si-puw-li-yaay, nu buyu'ay a kuyu u masazumaay a banuh. ging kuyu uzip katabakian ku sumilaway kuyu, laway bilbil, u belih nu tusaay a tangila atu sepatay a kuku nu banuh u lumeniay kakulahay a kulit. ging kuyu adidi'ay a banuh hamin u salengacay, hamin lumeni'ay atu salengacay u lumeni'ay a kulit tulu a lamangan tanayu' nu uzip 60-75 lim, u baket nu uzip 5-8 malebut ke'.
赤狐又名火狐，是狐屬動物中分布最廣、數量最多的一種.體重5-8千克，體長60- 90厘米，體高40-50厘米，尾長40-60厘米. 赤狐體形纖長，臉頰長，四肢短小、嘴尖耳直立、尾較長. 赤狐的毛色變異幅度很大，標準者頭、軀、尾呈紅棕色、腹部毛色較淡呈黃白色，四肢毛呈淡褐色或棕色，尾尖呈白色. 彩狐是銀黑狐、赤狐和藍狐在野生狀態下或人工飼養條件下的毛色變種.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan (外部連結)
kakuniza:aadupan kakuniza:Sabak Tutuy
imuc
縮圖 imuc(肉桂)
u kilang. sapabangsis nu Sakizaya tu da'dac ku imuc.
u Amilika a ngangan sa u "cinnamon", u matenes landaway a kilang. mauzip i 0-1800m talakaway(高度) a kakitizaan, maydih i 500-1000m. talakaw tina kilang, maka 10m, kiptul ku banges nu kilang, maka 13mm. aledah bangsis ku sanek. sisimal i papah, i ciid, i banges, i heci atu balu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipayke-肉桂
肉桂 Rougui 藥用植物圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）
肉桂 Rougui 中藥材圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （中文）（英文）thumb|250px|imuc kakuniza:nipaluma kakuniza:kakaenan kakuniza:kilang
lalidec
lalidec (九芎)
thumb|lalidec
wina
wina（媽媽）
lalimekan
lalimekan(防空洞)
lalimekan tu babelbel(hikuki) i kababulawan.
sakaliwhan nanay ba’tuay
alt=|thumb|Moai a ba'tu muliyaw mulekal a subal “Easter Island” sa, idaw ku 887 kayadah nu sakaliwhan ba’ tuay maala ku mata nu taydaay miidangay pasu mikinkiway a masasaydanay, idaw ku tabakiay atu adidiay sakahida u tangah nu tademaw, laklak sa i nya subal, idaw ku kamu u Moai a ba’tuay sa, labuay ya Ahu Tahai, Ahu Akivi, Rano Raraku atu Anakena Bay ku masaupuay.
ya ba’tuay sa u i pabaway nu udip sakaadih, u duma sa yadah ku mapasilacay tu i sepatay a depah sakatalakaway atu masatanayaay kakitidaan, misulikul tu ba’yu, ya ba’tuay satalakaway sa, idaw ku pituay u duma sa makaala tu cacayay a bataan nu depah, u baket nya ba’tuay saahemaway idaw ku tusa a bataan nu 噸, u duma sa makaala tu siwaay a bataan nu 噸, nika u sakabaketay sa tada makaala tu tusaay a lasubu nu 噸.
idaw ku situpelay tu sumanahay a ba’tuay, adihen kya ba’tuay sa sulecad sa tanaya’ ku bihid, tanayu' ku tangila, i labu' maselep ku mata, u i labu ku dais, talakaw ku cihek, u ngaduy sa masalikakuh kapaadihan atu wayway nuheni sa katinengan idaw ku saketunan. u dumaay a ba'tuay idaw ku nilaculan tu mata.
u sakay tina ba'tuay sikaidaw sa, ya mitesekay amin yadah ku nu dumaay a kamu, nika u sikaala nu imahidaay henay a tatapangan sikasengian adihan,zayhan katukuh ayda sa nayay ku sakalucek, pasu i subalay a binacadan caay pakasakamu tu i mahidaay.
cayay kau ina sakaliwhan a ba’tuay a dada, ya muliyaw mulekal a subal sa u tuudtuud nu i tidaay u duma ku bangcal nya kakitidaan, cayay kaadih nu enal, u midangay a katalalan atu subayu tacuwacuwa misaungay nayay ku mikuwanay, ya talakaway silamalay a buyu, idaw ku makay labu’ay nu taku, u sakangaayay nu tademaw a tayda miidang a kakitidaan. kakuniza:Miku Kumud
lalengac
lalengac(月桃)
u siwkay nu nipaluma
balu nu lalengac 月桃花 thumb|Alpinia zerumbet2CaryCass tina nipaluma a ngangan namakay sangelacay白色, u zuma namakay sangelacay ku lengac野薑
maliwasak tina nipaluma i Indu, Malaysiya, Yini Cuwa, China, Taywan, Liwkiw atu Lipun. ilabu' nu China sa, i Haynan, Kuwangsi, Kuwangtung, Hongkong,Fucian, Cecang, Kuico, Ciangsu, Hunan. maydih tu cilal tina nipaluma, maydih aca tu caledes atu malalemeday a kakitizaan. kapah mauzip i pasu'meday(保水) a lala'. sisa, malemangaw i tebal nu zazan, laku. taneng tu paluma i luma'an.
u Taywan Yincumin a nalimaan, palicangen kya kaway(莖), sangaen tu keliw, misanga' kanas, sala', sikal saan. taneng pasapayu' i kya lami atu heci. aledah, cupelak ku kakaenan. taneng mukan ku kaway atu lami.
thumb|Starr 020617-0009 Alpinia zerumbet具行氣止痛、溫中燥濕、截虐等功效，主治胸腹脹滿、心腹冷痛、消化不良、嘔吐腹瀉、瘧疾等. 台灣民間相傳艷山薑的根莖，具健脾暖胃、利尿、排汗、舒緩感冒症狀及治療消化性潰瘍等功效，主治腹脹、胃痛、嘔吐腹瀉及消化不良等，外用於敷治腫傷. 種子為芳香性健胃劑，名為土砂仁，可製成仁丹，具清熱解毒、燥濕祛寒、除痰、截虐、健脾暖胃功效，可治胸腹脹滿、心腹冷痛、消化不良、嘔吐腹瀉、疢食積滯等腸胃疾病有治療之效.
kakuniza nu mauzipay
salaedan(cie)：Plantae(Amilika a kamu)
panan(men)：Angiosperms(Amilika a kamu)
upiz(kang)：Monocots(Amilika a kamu)
sapamat(ke)：Zingiberaceae(Amilika a kamu)
hicahicaay(cong)：A. zerumbet(Amilika a kamu)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
艷王薑
艷山薑, Yanshanjiang 藥用植物圖像資料庫 (香港浸會大學中醫藥學院) （繁體中文）（英文）
月桃. 台灣野生植物資料庫. [September 4, 2011]＿ kakuniza:Wp/nipaluma kakuniza:mulangaway
u 諾曼第登陸 hananay nikalalais sakatusaay nu kitakit satabakiyay masasungayaw
ya 諾曼第 hananay a nika sungayawan midebung kya mademec ku 德國 a hitay.
idawwaca ku mikinkiway tuni kahida usakasan sa namakay katinengan tu sakapatelac uynisa nu masakaputay a hitay ku sakapahay nipidakec tu icuwacuway nikalucekan a sakatineng ya 諾曼第 nipidebung nu 德國 hananay nidatenga sa hakay u pacebaay saan kunipidateng maydih musamsam sa patelac sisa hakiya a i 加萊 hananay a kitidaan kuheni mudebung mingayaw sa wida yacaayay ka icelang a mibakudangay a hitay sa patelac tuku nidatengan  pasumulawla henay ku tusaay a mulebutay a hitay katinengan sa caay tu pakasikul a hicaan misumad ku hitay amidademec sisa kakayda satu nayi ku sapaculi nipingayawan nu tau. u sakaicelangay a nukatidengay mikuwangay a hitay alaw taydaan i 諾曼第 paceba saan mipadan nika matalaw tu tadalabu misahicahica suayaw tu nikabahl nu hikuki mahida tu u lalangaw kuni kalbahui atu nikahalebut nu hitay nu masaupuway pasunibakudangan a kakitidaan anu micumud sa acilauphan .u sakahida sa uydasatu u macekcekay nibakudangan kya liliten a hitay muala patahkal uyni sa ci 希特勒 hananay kanahatu mamin mapatay ku hitay sa makayi tu makadih tu nikalahciyan tu mahiniyay a kawaw.
u 諾曼第 nipidebungan sa nikatesekan a mingayaw u sasananaman nu aydaay mapabaluhay ku nidatengan nu mi kinkiuway sakay midademec nu hitay katinengan tunu kitakitay a tademaw mahiniyay haw saan makay midebung makay hikukiay nipilebutay a hitay u icelang ku sakasimata tu mahiniay .nika ya amuhuwan （美軍）hananay sa idawaca kuadiditu mulalaw ku nikapatelac ya nadikudanay a kakawaw (市場花園行動）hananay kunacaay kya 德軍 a hitay nayi ku micunusay nuhitay sa ya mulebutay masakaputay u hitay nu （美軍）kuanatu mamin malawpes .u mulebutay a hitay atu ya 裝甲部隊 hananay sa u kawaw nuheni caay kau misaatekakay masasungayaw atu ada awu micebisay mipeciay tu sangaw ku ayaw amaydem sakapitena tu cacaliwayan  nu hitay nu ada. anu makademec sa taneng mi simaw sa misaicelang micekulang anu caay kadayum cayay pakatena tu ningayawan nu ada sa pecien ancaay sa bakudangen sakacaay kakapah caliwayan nu ada hangay caay pakahalhal ku tataydaan muhalhalay a hitayan sikabiyalaw ku balucu anu mahida sa nayay tu ku icelang amyngayaw tu ada kakayda satu mademec laliwasak satu mahida sa ahicaen a paculi tu nutawan nipingayaw anu idaw tukuni setulang nu masakaputay sa hakay kinacacayhan ma’min mademec.
u sakasan idaw ku sitangahay makay nabalucuan tu sakay ilalaisan lmahida sa i 德國 hananay a hitay sa nuwalian mahidatu u mamin tu maliwasak kunika lalaissan nayi tu ku balucu nu hitay paulisatuway tu ada nuetipan kanahatu u saka sibalucuan maydih misimaw nika anu caay tu pakasebeng sa inakalalaisan u mademecay tuway adihan ayda i tusaay nika lalaisan nu kitakit sa u 德國 a hitay kya mademec nu masakaputay a hitay .amakay i nu hitay nipidatengan amay adih u mapulungay a icelang sa pasayda amin i nutipan a mipaculiay tiya 法西斯 hananay sisa inakalaheci sa cayay kau kinacacayay hakiya kinatusa a masasungayaw makabelinay.
kakuniza:Buting Nukay
ukamu nu Pangcah
Ukamu nu Pangcah(母族邦查)
i ayaw nu 129 a mihcaan, nazikuzan nu Takubuwan,salabi sa ku tademaw nu Sakizaya mulaliw ku niyazu’, u bisinsin nu Pangcah, patahekal han nuheni ku lima, mi pizawis han ku madukadukaay makayza i Cikasuan a alangah a tademaw nu Sakizaya.
Sakizaya au Pangcah, u saleedan ku Cikasuan a alangah, masungaay i buya’ nu Kilay kasasupadang, maazih nu Tawlan, Bukbuk, Lilaw a Pangcah kiya Takubuan, caay ka bibadang ku Sakizaya au Kabalan nan kuhani, caay bi cumut i hulanan.
nipaluma-papangaay
papangaay 小金梅葉 縮圖|u balu nu papangaay 小金梅葉的花 縮圖|papangaay 小金梅葉
papangaay (小金梅葉)
mitesakay nipangangan【學名】Hypoxis aurea Lour.
Sapamata ngangan【科名】Sapamata ngangan仙茅科(Hypoxidaceae)
tungusay  ngangan【屬名papangaan lutuk小金梅草屬
u ngangan【俗名】kalawlaway san balu黃花參