cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
kawawnutuas
(u kamu nu hulan sa, baluhay a kamu nu Sakuzaya, 新創詞:傳統儀式)
ayaw
(kamu nu hulam: 之前；上次)
nayi' ku tabakiyay a zazan nu niyazu' i ayaw. 過去這個部落裡沒有大馬路.
anuayaw
(kamu nu hulam: 之前；上次)
anuayaw a bulad. 下個月.
anuayaw a lipay. 下週.
anuayaw a miheca. 明年.
Tsai Ing-wen
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Taywan ayza sa ci Tsai Ing-wen, micakat a demiad sa i 2016 a mihca 5 bulad 20 demiad.
ayaw
anuayaw
anuayaw tu kami tayni i tamuwanan. 我們以後再來你們這裡.
anuayaway
(kamu nu hulam: 未來的；以後的)
anuayaway tu a mihecaan kaku tayza i luma' nu misu. 明年我再到你家.
ayawan
(kamu nu hulam: 前面的)
tayza i nu ayawan ni Kumud ku culil ni Kacaw. Kacaw 被 Kamud 超前了.
nu ayawan nu luma' izau ku kilang. 房子前面有樹.
paayaw
paayaw ku acawa tu uzip nu maku. 我的太太以我的身體健 康為優先.
paayawan
(kamu nu hulam: 優先)
paayawan tu nizateng nu misu. 以你的想法為主.
paayaway
(kamu nu hulam: 視為優先的)
paayawen
(kamu nu hulam: （命令）要視為優先)
patanuayawen
patanuayawen ku pipazeng tu takal! 把桌子往前移一些！
maluayaw
(kamu nu hulam: 先)
maluayaw tu ci Kacaw tayza i Taypak. Kacaw 先去臺北市.
masasuayaw
(kamu nu hulam: 面對面)
masasuayaw kita masasakamu. 我們面對面談話.
mikiayaw
(kamu nu hulam: 搶先)
mikiayaw i takuwanan kiya tau a muculil. 那個人搶先走到我的前面.
miliayaw
(kamu nu hulam: 爭先)
miliayaw kina wawa milidu tu salil. 這個小孩搶先去收網.
misuayaw
(kamu nu hulam: 面對)
saicelangen nu mita misuayaw tu ada. 我們要勇敢的面對敵 人.
taayaw
(kamu nu hulam: 往前)
taayaw han ku culil katukuh tu ku kiwkay. 向前直行就到教會了.
talaayaw
(kamu nu hulam: 向前)
talaayaw a micici' cucuken i dues nu kulul tu sapibulesen. 開刀前要先在尾椎的部位打麻醉.
tanuayawan
tayza i nu ayawan
tanuayawen
(kamu nu hulam: 前進)
naayaw
(kamu nu hulam: 之前；上次)
naayaw a miheca la'cus ku salangec. 去年的（稻子）收穫不佳.
u tumuk ci baki nu maku i naayaw. 我的爺爺之前是部落領袖.
naayaw yadah ku kaliyah i Maibul. 過去馬立雲部落很多鬼.
na tayni tu naayaw kiya milisataay. 收費員上次來過了.
naayaway
(kamu nu hulam: 過去的)
naayaway a nikauzip kangeluan. 過去的生活很苦.
naayawen
(kamu nu hulam: 往前移動)
naayawen ku pipazeng tu takal! 請將桌子往前移一些！
nuayawan
aheteng ku tayi' nu wacu i nuayawan nu luma' ni Palud. Palud 家前面的狗屎味很臭.
saayaway
saayaway niyam tayni i Taypak. 這是我們第一次來臺北市.
(kamu nu hulam: 第一名)
maduba’ saayaway katukuh ci Lisin. Lisin 賽跑第一個到達.
siayaw
siayaw sa ku hukang mayidih mibacekis. 公牛面向著牠想攻擊的對象.
Laliavan
thumb|Jinfeng
Laliavan
u sulit nu Hulam: 拉里亞灣部落 (台東縣金峰鄉賓茂社區)
kakilimaan
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Laliavan. u kasalumaluma’ nu Laliavan sa, 26 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 83 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 80 ku tademaw, pakalatu 96%. u zuma sa, cay ku Ingcumin, 3 ku tademaw, pakalatu 4%.
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini mueneng, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi (560,820), Pangcah (209,203), Tayan (89,958), Paywan (100,591), Yuwatan (58,336), Rukay (13,303), Puyuma (14,118), Cou (6,635), Saysiat (6,601), Yami (4,599), Saw (780), Kabalan (1,466), Taluku (31,446), Sakizaya (930), Sejek (9,975), Laaluwa (398), Kanakanabu (330), zuma (12,320)
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2019 a mihcan 1 a bulad
pulung sausi (566,129), Pangcah (211,279),   Tayan (91,021), Paywan (101,560), Yuwatan (58,994), Rukay (13,390), Puyuma (14,358), Cou (6,668), Saysiat (6,676), Yami (4,635), Saw (803), Kabalan (1,482), Taluku (31,859), Sakizaya (961), Sejek (10,202), Laaluwa (405), Kanakanabu (345), zuma (11,541)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:niyazu' kakuniza:Taitung kakuniza:Paywan kakuniza:Yincumin
namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu 20180630
namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu 20180630
siwkay
20180630-dabek nu minanam tu kamu nu Sakizaya, u sapinanam a sulit, mudadiw minanam tu Sakizaya a kamu. paylipay a demaid, minanam ku binacadan nu Sakizaya, tayza i Lou-Cendsin(羅正心) sasaydan(教授) a luma', ninama tu Sakizaya a kamu. u lawad(時程) nu cacay a sapicudad(課程) sa, enemay a tuki. sakacacay a sapicudad sa, u "namakay maplaw minanam tu kamu(戲劇學族語)", sakatusa a sapicudad sa, u "namakay sapibetik minanam tu kamu(祭辭學族語)", sakatulu a sapicudad sa, u " namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu(生活學族語)", sakasepat a sapicudad sa, u "namakay kalabian minanam tu kamu(晚餐學族語)",  sakalima a sapicudad sa, u "namakay dadiw minanam tu kamu(歌謠學族語)", sazikuzan a sapicudad sa, u "namakay lalangawan minanam tu kamu(文化學族語)".
lacul
01.i luma' (namakay i luma' katukuh taputah #1)
malanam ! (matabal、matabal tu sananal) 早安!
masuni’tu ku satukiyan haw? 鬧鐘響了嗎?
pinikaltu ! 該起床了!
kabililen pinikal ! 快點兒起床!
macukadtu kisu haw? 你醒了嗎?
caay kalihalay (kasademsem) kisu haw? 你不舒服嗎?
kapah haw ku bi isu? 睡得好嗎?
Xi Jinping
Xi Jinping
namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu 20180630
lacul
kapah haw kisu tezepen kya satukiyan ? 能幫我關掉鬧鐘嗎?
Xi Jinping
thumb|Xi Jinping March 2017|alt=Xi Jinping March 2017.jpg
namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu 20180630
lacul
sazikuzay manikaltu kisu ! 你終於起來了.
Xi Jinping
tatama, nalecuhan i 6 a bulad 15 a demiad, Xi Jinping, u misingkiway. 1953 a mihcan nalecuhan)
namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu 20180630
lacul
kapah ayza a demaid ! 今天好天氣!
Xi Jinping
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu China ayza sa ci Xi Jinping, micakat a demiad sa i 2012 a mihca 11 bulad 15 demiad.
namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu 20180630
lacul
teban nu labi mabi’ kisu haw ? 昨晚你熬夜了?
Xi Jinping
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:Chinese
namakay uzip nu tademaw minanam tu kamu 20180630
lacul
pikeden ku pada(kupa). 把被子疊好.
masiangi kaku tu da’cusay a simpi’. 我做了個可怕的夢.
tahanini kisu caay pipaneng kya tinghuy. 你一直沒關燈啊.
papialulu tu kisu. 我得洗臉了.
kalanamtu 該吃早飯了.
masasmel henay kaku. 我還很睏.
masuwab kaku. 我打哈欠.
mabusuk henay kaku nanucilaay a epah. 昨天的酒還沒醒呢.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(參考資料)
nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1
sakasitangah nu Sakizaya kakuniza:2018-cacay kakuniza:Sakizaya kakuniza:Yincumin
Tim Breaux
Tim Breaux
9 bulad 19 demiad, 1970 a mihca, Tim Breaux, miunduay.
habay
thumb|Food grain foxtail millet thumb|habay
Kahciday
thumb|Chenggong (Taitung)
Kahciday
u sulit nu Hulam: 和平部落
habay
kakiliman
habay (i cudad a ngangan;setaria italica), sikamu aca tu heci nu habay abelac,u nu amisay sa u sipaduhay a habay han, u he-ben-ke-ku-wi lutuk nu malukay a sapalumaay. nanuayaw i nu tawya a zitay u baluhay a nisabatuan henay idaw tu ku nipalaman, i cin-hay tu naididay tu a alalangawan sa idaway tu ku langaw ani langaw nu makalalaay.
Kahciday
Kahciday
台東縣台東市和平里
habay
nilacul
u nikahida
Kahciday
Kahciday
和平部落阿美族群屬於恆春阿美，其中氏族有Raranges、Usod、Kakopa等大三氏族遷移定居.
habay
nilacul
nu cacay a mihacaan ku langa 草本：u tatapangan tabaki 分櫱少, satanayu sa ku papah mahida u dinum, katine ngan nu tebanay atu adidiay ku kelaw, siadidiay a banuh; u balu nu kelaw masamulu; ya kelaw nikatanayu sa tusaay a abataan atu tuluway a bataan ku 厘米; deke' sa kunikelaw i pabaw nu tuluway a caang, ya kelaw sa idaw ku salengacay、sumanahay、kalawlawan、lumeniay kamakamaan、lutenman nu mahicahicay a kulit amin sakamu sa「u limaay a kulit han kya habay」. mulunu tiku'k ku sabak nu belac、nika adiadi' u kalawlawan.
Kahciday
Kahciday
和平部落原名為「kahciday」（阿美語係指『鹹』味之意）、部落文獻翻譯成「加只來」.
habay
nilacul
malaklakay
Kahciday
u siwkay nu niyzau'
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Kahciday. u kasalumaluma’ nu Kahciday sa, 351 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 859 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 706 ku tademaw, pakalatu 82%.
habay
nilacul
caay katalaw tu kedal ku habay, anu ani' ku sapananuman sa mulangaw tu. 2009 nu mihecaan mihapinan 中國 河北 keliis, ya buyu' i kasumamat a kakitidan nu habay(habay) nu masacileminay. u sakatingan nu kasumama henay tu 8700-7500. i hekal nu sayawayay matabal ani sulitan. nauynian i 中國黃河 nu silsil nu talawadaw ku langa nu habay. ayda sa u sayada hay nu habay i 中國 a 省份 i 河北、山西、內蒙、mamin i 全國約64%. u i taywanay tu a langaw nu habay, i buyu' kunipaluma, i tawya naayaw u kakanen nu tawan a incumin kina habay.
Kahciday
u siwkay nu niyzau'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 153 ku tademaw, pakalatu 18%.
habay
nilacul
sakasaan sakaycuwa
Kahciday
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis)76%, Yuwatan(Bunun) 1%, zumazuma 5%.
habay
nilacul
栗 i 中國 nu saamisa u habay han, na i kasumamadan nu 中國 u sahemayan a kakanankina habay. 華夏 nu i baatay nu kasumamadan sa 夏 atu 商代 nu habay a「laylay」, u kakanan nu amisay ani paluma kina habay katukuh i 宋朝 hayayda sa palumahen, na nu tawya hen i 遼金 sa u habay ku kakanan nu 中原. satabalay upah i 中國 nu habay ku sapisanga. u lamit nu habay、ahebed sa ku pa[ah taneng sasiliwan, u katalang a cacay ku makakanay. nauynian i 元清 nu 蒙古 atu 滿通古斯 micumut tu ku habay atu kudkud tu nadikudan sa, nu 蒙古 a pinacadan atu 滿 a pinacadan saciyanen palabelac atu salatubuen mukan, yu mahida sa isaamisanay yadah ku nisa habayan u tawya, u habay atu kudkud a kakanan caay pakaletep tu mayi a nipisangah. ayda u 蒙古 aut 滿 a pinacadan、nanu pi、nanunacanan a kakanan kina habay nu dika. mahida i hanku idaw tu ku malcacay nu kidaay a kamu tu nu naayaway a sasakamuwan.
Kahciday
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
habay
nilacul
nu dumaan
Kahciday
u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
habay
nilacul
miculiwayan tu tenes nu mihecaan nu tademaway a nibilsiw tu lutuk, ya lutuk i 谷地 malcat tu belac, yu nalanga henay u「莠」、成語「良莠不齊」 mamakayni kina sadak. namakadip a kamu tu sakay i habay、黍、卸殼 atu dumaay nu adiadi a 雜糧 tu nipalcad、caay palcadan tu nu malukay、英語均稱「millet」.
Guanshan
thumb|Guanshan
Kahciday
u siwkay nu Yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
habay
nilacul
naayaway pakatusa a liyut nu zitay, u 匈奴人曾在杭愛山的趙信城 nisayadah tu misupet tu kakanen tu habay, sisa kina kakitidan a niyadu' u hulam ci 趙信城 han ku nipanganga.
Kahciday
u siwkay nu Yincumin
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
habay
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Hana Ating
imahini
(u kamu nu layak :此刻)
Kahciday
u siwkay nu Yincumin
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
Guanshan
Guanshan (關山鎮) a sakuwan ku Taitung. kumud nu kalesakan, 60.34 km². （kalesakan nu linpanti 5.4 km², kalesakan nu pawliwti 1.18 km²）, u kasabinawlan, izaw ku 3,845 a tademaw. u kasalumaluma’ sa, izaw ku 1,392 a luma’. i labu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, izaw ku 1,704 a tademaw nu yincumin. u kasabinawlan, Pakalatu 44%(Pangcah) ku kasabinawlan. u tademaw i labu nu siyang u paylang ku alumanay.
Tsakhiagiin Elbegdorj
3 bulad 8 demiad, Tsakhiagiin Elbegdorj, u misingkiway. 1963 a mihca nalecuhan)
Guanshan
nikasakuwakuwan
Guanshan mala 7 a cuwen atu 6 ku niyazu’.
kina 6 a niyazu’sa, Parupu（新福部落）, Takofan（德高部落）, Himoti（電光部落）, Ciwcia（豐泉部落）, Cu ki ngo（月眉部落）, Cipurungan（隆興部落）.
Tsakhiagiin Elbegdorj
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Mongolia ayza sa ci Tsakhiagiin Elbegdorj, micakat a demiad sa i 2009 a mihca 6 bulad 18 demiad.
Guanshan
nikasakuwakuwan
關山鎮（郡群布農語：Kinalaungan）為臺灣臺東縣的一個鎮，位於臺東縣北部，西隔為海端鄉，北接池上鄉，東臨東河鄉，南為鹿野鄉，人口僅8.5千人，為全國人口最少且唯一未達一萬人的鎮.
ina Guanshan sa (kapulungan nu kasaupu nu Bunun a kamu sa: Kinalaungan) han, i nu Taywanay Pusung a kakitidaan a kenis, kalaamisan nu Pusung, nutipan sa micapi tu Haiduan, i kaamisan sa malalitin atu Chishang, nuwalian sa u Donghe a kenis, kalaidaw nu tademaw sa makaala tu 8500 kayadah, i kanatal sa mala u saadidingay, u masacacayay a caay pakaidaw tu mangay a kasakenis.
該鎮相對位置位於花東縱谷平原南段，有卑南溪流過，東為海岸山脈，西為中央山脈，氣候屬熱帶季風氣候，年雨量2,000公釐，平均溫度23.7度.
ina kakitidaan sa u eneng sananay i kalingku atu pusunay a dihep kasatimulanay a enal, nikaydaan nu nanum  sa ya sauwac niya Beinan hananay, nu walian sa u Hay-an (海岸) a buyubuyu’an, nutipan sa ya ya Cung-yang (中央) hananay a buyubuyu’an, u demiad sa kasacaledesan atu kasibalian a nikahida, mihmihcaan kalaidaw nu udad sa makaala tu tusaay a depah ku masausiay, u nikasabaladan sa 23.7 tu ku nutineng nu banges.
sakay nu laylay (歷史)
清朝初期，平埔原住民（主要為大武壠族）已進入關山開墾. 之後阿美族也在關山聚居和建社. 漢人則在清朝光緒晚期開始移入開墾. 臺灣日治時期則臺灣總督府移入客家族群開墾東部地區主要為鳳林一帶，其它則散居在在關山或大範圍東部地區.
i masahungtiay a kalingatuan a nipikuwan sa, ya Tangabulan hananay a binacadan (u sakasaan sa ya Taulung hananay a binacadan) micumud tu i tini a patadas. nu dikudan sa u Pangcah masaupu tu itini maluk patideng tu kasaniyadu’. u Layak sa katukuh tu tiya hungtiay a hulaman ya Kuwang-si hananay sa kakilukilul satu tayni i Taywan mabulaw patadas. u nipikuwan tu nu Dipun sa ya Taywanay a mamikuwanay itawya a malingatu a pamicumud tu Ngayngay a binacadan, taynien i walian miteka a patadas, u kasahenulan a kakitidaan sa i Malihud a kenis, u masadumaay a tademaw sa taydaen i Guanshan caay sa misaahebal i nu walian a kakitidaan mueneng.
關山鎮原名為「里壠」(閩南語：Lí-lāng)，起源於阿美語，指當地多「紅蟲」之故. 1920年（大正9年）設里壠區役場，之後開闢關山警備道，以其位於大關山之下，改名為關山. 1946年國民政府設治關山鄉，之後改設里壠鎮，1954年再改名為關山鎮.
ina Guanshan a kenis sa u malumanay a ngangan sa ya "Li-lung" han (nu Layak a kamu sa: u Lí-lāng) nikasingangan sa namakay nu Pangcah a sikalekal, mapatudu’ay nu nakamuwan itawya sa, yadah ku masasumanahay a cilekay sa, 1920 a mihcaan (kaDipunan i siwaay a mihcaan) patideng tu Li-lung hananay a yakuba a kakitidaan, kilul sa mikaykung tu sapadadan tu nu kasayubian nu taylingay a kakaydaan, kasahida sa maysasa nu tabakiay a Guanshan buyu’ asa, mahica a sipangangan tu ya Guanshan han satu mapasumad. 1946 a mihcaan u kaHulaman tu ku patidengay tu yakuba nu Guanshan, nudikudan sa sipasumad han tu ya Li-lung hananay a kenis, nika katukuh i 1954 a mihcaan sa kinacacay aca sipasumaden tu ya Guanshan han a sipangangan.
u eneng nu kakitidaan (地理環境)
關山鎮境內有卑南溪，東西分別為海岸山脈及中央山脈，屬於臺東縱谷平原的一部分，與池上鄉及鹿野鄉同樣為通谷地形，地勢平坦適合農業發展. 整體而言關山鎮地區的地勢比池上鄉地區的海拔高度較低，也較潮濕.
i labu nu Guanshan a kenis sa idaw ku ya Beinan hananay a sauwac maycaliway, i nu walian sa Hay-an (海岸) a buyubuyu’an atu ya Cung-yang (中央) hananay a buyubuyu’an, sanu Pusungay a mamikuwan tina sadihepan a enal, sikalecad tu ya Chishang atu Luye a kenis masadihep ku kasabukelal, u enal sa malcadcad ku nikatatibac matatungus a kasasilacul nu sapalekal tu kakalukan, pulung han ku nipitapal sa, u kitidaan nu Guanshan kisasaan nu Chishang a kenis, u demiad sa kasengetan atudi.
nu Guanshan a kenis (關山地區)
《東部區域計畫》內，關山為關山次生活圈的生活圈中心，影響範圍擴及關山鎮、池上鄉、海端鄉等三鄉鎮. 現今行政機關也以關山為中心作業，稱為「關山地區」，影響區域除了關山、池上、海端，更達鹿野、延平等鄉，如關山分局、關山分隊、關山地政、關山戶政，又有關山慈濟醫院的設立，關山鎮區域性醫療機能更加充實. 2016年開始，關山有豐富便利的生活機能.
”nu walianay a kenis nipabalucu’an“ sa, u Guanshan sa masa nu Guanshanay a kakaudipan a sasaupuan nu katuuday, nikalawilawan a kenis sa mapalilit tu ku belaw a niyadu’, u Guanshan, Chishang, atu ya Haiduan a kakitidaan, nu aydaay a mamikuwanay malateban ku Guanshan a sasikawawan tu kasasiket, singangan tu ya (Guanshan a kenis han), sabaatay sa katukuh i Luye, Yanping a kenis, ayda satu idaw tu ku Guanshan a patideng tu masakaputay nu tayling atu ciit nu kasakaput, ya mikuwanay tu lala’, nu kikaay, idaw aca ku nipalekal tu Ceci a papaisingan, sakay nu isingay a tuudtuud sa kasahecian kalaidaw. i 2016 a mihcaan kalingatuan, ina Guanshan a kenis sa mangaleb tu idaw ku sakalihalayan nu sakaudipan a lukedawan.
全聯福利中心、遠傳門市、鮮茶道、政利超市、農會超市、7-11、全家便利商店、金玉堂文具店、中華電信營業處所、台電關山服務所、中油、關山便當、關山小鎮市集、慈濟醫院關山分院.
singanganay tu ya Ciyen-liyen hananay a papacakayay tu tuudtuud sa mapatideng tu, sakay nu limaki a misiwbayay sa mahida tu a mikilul, ya kanamuhan nu masakapahay a pauciyaay sa taynien tu pakalihalay tu tademaw, ya nukayay a nipatideng cacakayan, ya 7-11 a patiyamay, ya Ciyen-ciya hananay milihida tu tayni midademec, nu patelayay a mamiedapay, nu padingkiay, pasimalay, atu ya pacakayay tu tabu nu hemay, atu aidangan a kasaupuan, atu mapicaay nu Ceci a paisingan taynien tu a miedap tu sakay udipan nu binawlan kalabangbangan nu kenis ku nikahinian.
nikasilaculan a laylay (發展歷程)
里壠市街在日治時期快速發展，由於是關山地方的行政、警備中心，職警員及其眷屬帶動了消費、文化、教育的發展，使里壠成為縱谷南段重要的中心. 在交通方面，里壠有鐵路車站及公路客運站的建設，也是來往山地部落的重要關口.
ina Li-lung a kenis namakay i kaDipunan sa kasenun sa a kalabangbangan ku maci a lukedaw, pasu ina Guanshan a kakitidaan sa masa nu kenisay a kakuwanan tu kacacamulan nu kawaw itini, masa nu taylingay a kasaupuan atu pikunglingan, u tayling i tini muneng sa, u wawa atu i luma’ay sa sicunus tu kasamata nu sasiwbayan, kalalidan ku nu laylayay a sikatineng, atu nu sakay pasubana’ay a nikalalekal, matiyung ku masabesucay nina dihepay a kakaydaan, mala u sakahenulanay tu a kasaupuan nu tayniay atu miidangay. sakay nu pakadidengay a nikacumelakan sa, itini i Guanshan a kenis sa idaw ku nipatideng tu sadebu nu silamalay atu kakacawan tu basu, sakalihalayan nu tayniay i niyadu’ nu Guanshan, atu nipicepcepan tu balucu’ nu labang, kasahini sa u sakahenulan nu picumud i kenis nina pangiduan a nipatideng.
產業上，日治時期有製糖、製腦、咖啡、紙漿產業，戰後有農墾、木業、紙業、香茅產業. 產業帶來了移民，里壠市街也隨人口增加受益. 關山市區位於玉里及臺東兩市街之間，又是臺20線的終點，與成功鎮之間有一海岸山脈之隔，也使關山有著地理上的獨立性.
i sakay nu kasasilacul a kalukawaw sa, i kasumamadan nu Dipun a nipikuwan sa, idaw tu ku patideng tu kuba a misawanengay, misanga’an tu masaangsitay a sasanekan, u kohi, u sasanga’an tu tatipeluk, atu nu dikudan a mamalais a nipatadasan tu umah, idaw aca ku mikilangay u mamisidaysiway a kawaw, nu patatipelukay, atu ya nu uliay a nipisanga’ tu simal a kawaw. ina tuudtuud sa u mamicepcepay tu sikatayni nu mabulaway a kasaupu, itini sa sicunus tu tademaw masamata tu ku kasasilacul nu kenis, mabangbang tu ku kalalacalay nu misiwbayay, kakayda satu ku binawlan a kibetul ku pakay a lubuc. u Guanshan a kakitidaan sa i teban nu Puseku a kenis atu ya Pusung a maci, pasu u sakaedeman nu Taywanan a pabanggu a dadan Tay 20 hananay a cacaliwayan, nikabasalan tu kitidaan atu Chenggong sa ya Hay-an (海岸) a buyubuyu’an ku mamitenaay, kiyu kasaidaw nina Guanshan a kenis kunida sananay a kasamicidek.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Buting Nukay kakuniza:Miku Kumud
nuayawan
(u kamu nu layak :前面)
pakaawas
(u hulan a kamu : 跨越)
padakaw a satebuc
kakiliman
2020 a mihcaan mabuwah ku satabakiay padakaw a satebuc, i cacay a buladan,sabeleng pabesuc sa tayza micumud i “keniya” a kanatal, mapulung ku baket niya padakaw pakal tu cacay a bataan amang kungtun tulu malebut enem lasubu ai’k kya padakaw, uyza cacay dada' ka saluyaluy niya padakaw enem lasubu kugli tu ku katanaya’, sepat lasubu kungli ku ahebal cacay a lamangan ku sakaluyalu mapulung tu masa padakaway, paydemiad taneng mubahel tu siwa a kuli ka batad.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natengilan.
109 a mihcaan i YouTobe ci Sabak Tutuy i Hupu a niyazu'.
kakuniza:Sabak Tutuy
Mahmoud Abbas
u siwkay niza
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Mahmoud Abbas, 1935 a mihca 3 a bulad 26 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Palestinian (巴勒斯坦) ayza, micakat a demiad sa i 2005 a mihca 5 bulad 8 demiad.
tudu'ay
kamu nu hulam：法庭
Tida'an
thumb|Fengbin
Tida'an
u sulit nu Hulam: 石梯坪部落
u siwkay nu niyazu'
i Hualien a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Tida'an. u kasalumaluma’ nu Tida'an sa, 104 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 245 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 159 ku tademaw, pakalatu 65%.
u sausi nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis) 59%, Kevelan(Kebalan) 1%, zumazuma 5%.
u Pangcah(Amis) a niyazu'
tuud ku Pangcah(Amis) a tademaw itiniay a niyazu’.
u Pangcah(Amis) a niyazu’ kuyni. tuud ku Pangcah(Amis) itini. u zuma a tademaw sa u Kevelan(Kebalan).
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi 560820 ku tademaw, Pangcah izaw 209203 ku tademaw, Tayan izaw 89958 ku tademaw,
Paywan izaw100591 ku tademaw, Rukay izaw 13303 ku tademaw, Puyuma izaw 14118 ku tademaw,
Saw izaw 780 ku tademaw, Kabalan izaw 1466 ku tademaw, Taluku izaw 31446 ku tademaw,
Sakizaya izaw 930 ku tademaw, Sejek izaw 9975 ku tademaw,
Laaluwa izaw 398 ku tademaw, Kanakanabu izaw 330 ku tademaw.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
Triqan
Triqan
u sulit nu Hulam: 大利幹部落
u siwkay nu niyazu'
i Taoyuan a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Triqan. u kasalumaluma’ nu Triqan sa, 18 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 46 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 43 ku tademaw, pakalatu 93%.
u kasabinacadan, Tayan(Tayal) 93%.
u Tayan a niyazu'
u Tayan(Tayal) a niyazu' kuyni, katuud ku Tayan(Tayal) a tademaw itini. u zuma a tademaw sa u Pangcah(Amis), u Yuwatan(Bunun), u Taluku(Truku), inayi' tu ku zuma a cidakay itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi 560820 ku tademaw, Pangcah izaw 209203 ku tademaw, Tayan izaw 89958 ku tademaw,
ngangan nu Puyuma-Miakan
ngangan
Miakan
Triqan
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Paywan izaw100591 ku tademaw, Rukay izaw 13303 ku tademaw, Puyuma izaw 14118 ku tademaw,
ngangan nu Puyuma-Miakan
u siwkay nu ngangan
tina ngangan sa, u petun a ngangan nu Puyuma a cidekay.
Triqan
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Cou izaw 6635 ku tademaw, Saysiat izaw 6601 ku tademaw, Yami izaw 4599 ku tademaw,
ngangan nu Puyuma-Miakan
u siwkay nu ngangan
yadah ku ngangan nu Puyuma. namakay Yunminhuy a nangan sa, tatama 23, tatayna 23. namakay Ranchanruy sa, tatama 995, tatayna 868, petun 223. namakay Lipunan sa, tatama 5354, tatayna 4109. namakay Chengzhi Tabakiay Cacudadan sa, tatama 291, tatayna 784, petun 56.
Triqan
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Saw izaw 780 ku tademaw, Kabalan izaw 1466 ku tademaw, Taluku izaw 31446 ku tademaw,
nutimulan
(u kamu nu hulan:南方)
Triqan
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Sakizaya izaw 930 ku tademaw, Sejek izaw 9975 ku tademaw,
ngangan nu Puyuma-Miakan
u siwkay nu ngangan
u Puyuma a niyazu' sa itiza i Pusun. cacay a bataan nu niyazu' ku Puyuma.
Triqan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
ngangan nu Puyuma-Miakan
u siwkay nu ngangan
u tademaw a nikayadah sa mangasiw 13992 (2017.9). u luma' nu Puyuma a cidekay
Triqan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族委員會全球資訊網統計資料
ngangan nu Puyuma-Miakan
u angangan nu ngangan
cay katineng tu, cay kabana' tu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
魯凱族Rukay 鄒族Cou 卑南族Puyuma 賽夏族Saysit 太魯閣族Taluku
Triqan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
台灣原住民族資訊資源網
ngangan nu Puyuma-Miakan
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
賽德克族Sejek 噶瑪蘭族Kabalan 邵族Saw 雅美族Tau/Yami
Triqan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
ngangan nu Puyuma-Miakan
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
卡那卡那富族Kanakanabu 拉阿魯哇族Laaluwa
Lubas-Mapalaway-nazipaan nu uzip-Dawa Kukuy(Wu Xiao Han)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考資料)
napatizeng ni Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)
Mapalaway-Lubas
Don Ackerman
Don Ackerman nalecuhan i New York City, nanu syubay kanas-mali miunduay nu Amilika NBA nisakaput.
9 bulad 4 demiad, 1930 a mihca, Don Ackerman, miunduay. (mapatay i 2011 a mihca)
nipaluma-imuc, imoc
imuc, imoc
樟樹
(俗名：木樟、烏樟、芳樟、番樟、香蕊、栳樟、樟腦樹、山烏樟、本樟、油樟、紅樟、樟木子)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p177
kakuniza:nipaluma
James Marape
u siwkay niza(簡介)
u pilecuhan ni James Marape (詹姆士·馬拉佩) i Hela Province (赫拉省).
nalecuhan ciniza i 4 a bulad 24 a demiad 1971 a mihcaan.
pahezekay niza i tabakiay a cacudadan nu Papua New Guinea (University of Papua New Guinea 巴布亞新幾內亞大學).
micakat (就職)
u cunli (總理 Prime Minister) nu Papua New Guinea (巴布亞新幾內亞) ayza sa
ci James Marape (詹姆士·馬拉佩), micakat a demiad sa i 2018 a mihcaan 8 bulad
18 demiad.
mabelihay
(u kamu nu hulan:革命都)
Masitoban
u sulit nu Hulam
瑞岩部落
u siwkay nu niyazu'
i Nantou a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Masitoban. u kasalumaluma’ nu Masitoban sa, 188 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 450 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 422 ku tademaw, pakalatu 94%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 28 ku tademaw, pakalatu 6%.
u kasabinacadan, Tayan(Tayal) 90%, Sejek(Seediq) 1%, Yuwatan(Bunun) 1%, Pangcha(Amis) 1%.
u Tayan a niyazu'
u Tayan a niyazu' kuyni, katuud ku Tayan a tademaw itini. u zuma a tademaw sa u Pangcah, u Yuwatan, u Taluku, inayi' tu ku zuma a cidakay itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u cidekay nu Taywan Incumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah, saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
原住民族委員會全球資訊網統計資料
台灣原住民族資訊資源網 kakuniza:niyazu'
Fengbin
thumb|Fengbin
Fengbin (豐濱鄉) a sakuwan ku Hualien. kumud nu kalesakan, 157.26 km². （kalesakan nu linpanti 61.89 km², kalesakan nu pawliwti 12.67 km²）, u kasabinawlan, 4,464 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 1,704 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 3,695 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 83%(Pangcah, Kebalan, Sakizaya, Bunun) ku kasabinawlan. u atu Pangcah atu Kebalan atu Sakizaya atu Bunun ku sakalaniyazu’.
nikasakuwakuwan
Fengbin mala 5 a cuwen atu 15 ku niyazu’.
kina 15 a niyazu’sa, Laeno（大港口部落）, Makotaay（港口部落）, Tida'an（石梯坪部落）, Kodic（立德部落）, Fakong（豐濱部落）, Haciliwan（八里灣部落）, Tingalaw（豐富部落）, Tisilan（靜安部落）, Tafugan（三富橋部落）, Cawi（靜浦部落）, Malaloong（東興部落）, Dipit（復興部落）, Paterungan（新社部落）, Kaluluwan（磯崎部落）, Culiu（高山部落）.
Fakong a kenis(豐濱鄉)
豐濱鄉（阿美語：Fakong；噶瑪蘭語：Bakung；撒奇萊雅語：Bakung）是花蓮縣下轄的一個行政區，位於台灣花蓮縣東部海岸南段，北鄰壽豐鄉，東濱太平洋，西鄰鳳林鎮、光復鄉、瑞穗鄉、玉里鎮，南接台東縣長濱鄉. 為全縣唯一全境位於海岸山脈以東的鄉鎮，由於地理位置以及經濟發展的關係，加上境內居民住家土地常受海水侵蝕，人口多已外移，目前為花蓮縣人口最少且唯一未滿5千人的鄉鎮.
鄉內居民以台灣原住民阿美族為主，亦有噶瑪蘭族新社部落以及撒奇萊雅族磯崎部落. 豐濱鄉為阿美族最正統的傳統文化部落，於2014年分別登錄花蓮縣文化資產，其中以貓公(Fakong)部落及港口(Makotaay)部落為二大系統. 傳統上以農業、漁業為主要經濟活動，近年來則大力發展觀光業.
kenisay a tademaw Taywan u angangan a yincumin u A-mis, izaw ku Patelungan Kemalan a niyazu’ atu Kaluluan Sakizaya a niyazu’, Bakung a kenis u A-mis nu  kasumamadanay babalaki a lalangawan a niyazu’, i 2014 a mihcaan pasazuma mikilut misulit tu nu Kalingkuay a sakuwan nilaculam tu alalangawan,  uynian u “Fakung” a niyazu’ atu “Makutaay” a niyazu’ u sakatusa a sakalecad. kasumamadan a babalaki u kawaw angangan nu sakikalisiw sa u kaluk, mibutingay, ayzaay tu a mihcaan saicelang sa palahad tu aidangan a kawaw.
laylay (歷史)
豐濱鄉昔日稱為貓公，擁有許多原住民部落，由南到北分別為：納納、大港口、貓公、新社、加路蘭. 台灣日治時期稱為「新社庄」，屬花蓮港廳鳳林郡管轄. 1945年中華民國政府接收日本台灣總督府轄區後，由於與臺中縣新社鄉（今臺中市新社區）同名，且政府認為「貓公」兩字不雅，遂以「魚獲量『豐』富且景觀宜人，地理位置『濱』臨太平洋」之由，改稱「豐濱鄉」.
Bakung a kenis iayaw pangangan han Mawku, yadah ku niyazu’ nu Yin-cumin, makay timul katukuh nuwamisan izaw ku, Dafdaf, Makutaay Mawkung, Patelongan, Kaluluan. Taywan pikuwanan henay nu Lipun a ziday pangangan “sicya-ku” han, tungus nu Kalingku a kenis nu Cingaluan a sakuwan. 1945 a mihcaan Cung-huwa-min-kou a cenbu mizawis tu Lipun Taywan sakakaay nu mikelida mikuwan tu kakitizaan hawsa, uyza u Tayciw a sakuwan Sin-se a kenis “ayzaay a Tayciw tuse Sin-se a kakitizaan” malecad kun ganga, satu ku cebu  “Mawku” tusaay cudad caay kasalungan sa,  pangangan han tu “yadah ku nikala tu buting “ iyadah” yadah ku aazihan salunganay ku hekal pasapi’ tu tademaw. hekal a kakitizaan “Pin” micapi tu walibayu” a sakayni, pasumad han ku ngangan Bakung a sakuwan han.
hakal a lala’ (地理)
豐濱鄉地處東部海岸中部偏北，依山傍海，風景秀麗. 行政區域面積大約162平方公里，排名花蓮縣第七大，在全國所有三級行政區之中，面積排名為第41名.
在土地紛爭上，因濱臨太平洋故而因海浪沖刷造成土地流失及沖蝕地基，但因海岸法尚未能完全的通過並立法，讓原居住地之居民生活十分不便故而產生了紛爭及抗議.
i kalaalawan tu lala’, zayhan micapi tu walibayu satu macebusan aca nu laying nu bayu ku lala’ malikid balawpes atu maeluc ku aenengan a kakitizaan, nika zayhan sadipasan a hulic caay henay kahamin malepun maawas mipahulic tu, muenengay tiniay a tademaw caay kacaluway kunikauzip sisa malaalaw macaculi.
與此同時，因為海岸開發之石梯坪為原住民族的傳統生活領域因財團及政府的「可能」開發下亦產生大量反對的聲音，其中反對最多的亦正反兩極的有海岸阿美族劇場，對於土地之使用產生了近6年之抗議行動及媒體報導.
namahini hawsa, zayhan sadipasan patadas tu Tidaan mala nu yincuminay nu babalaki a nikauzipan a lala’ zayhan u makakanumay a kusi atu cebuay “ hakay” nipatadas katuud ku cayay pisulul a ngiha, uynian yadeh ku cayay pisulul tuyza sadipasa A-mis a kapulungan paazih tu musalukyaway mudadiway, pakayniay tu  lala’ macapi tu enemay a mihcaan kunicaculi atu patahkal i sinbun patiyak.
豐濱鄉行政中心位於豐濱村，行政區域共劃分為五個村及傳統八大部落
Bakung a sakuwan saupu tini Bakung a niyazu’, sakuwan a kakitizaan atu pulung a kasaniyazu’an lima ku kasiniyazu’ atu sumamaday walul ku tabakiay a niyazu’. niyazu’ay a binacadan “Kaluluan” u Sakizaya a binacadan, “Patelungan” u Kemalan a binacadan,”Mararo'ong” u A-mis a binacadan, Bakung a niyazu’ u Mawkung Tingalaw a niyazu’, Kudis a niyazu’ Kemalanl a niyazu’ "Makutaay" a niyazu’,u  A-mis a binacadan 'Cawi’” a niyaza’.
tademaw (人口)
豐濱鄉人口自1981年起幾乎呈逐年減少之勢，僅2014、2018這2年為正成長，其餘37年皆呈負成長. 由於2018年發生鄉長選舉的幽靈人口事件，致使本鄉近2年人口成長有加速衰減的情況.
Bakung a tademaw makay 1981 a mihcaan malingatu mahapinang ku mihcaan maselep tu ku tademaw, hatinitu 2014,2018 tuyni a mihcaan a kalahad, uzuma tulu a bataan izaw ku pitu a mihcaan maselep kunikalahad nu tademaw. i 2018 a mihcaan pisingkiwan tu nguciw sikawaw tu kaliyuhanay a tademaw tahkal a misingkiw, satu tiniay kenis a niyazu’ tu tusaay a mihcaan u kalahad nu tademaw kalamkam satu mawada’.
kamu (語言)
豐濱鄉的地方通行語為阿美語、噶瑪蘭語 撒奇萊雅語.
Bakung kenis a kakitizaan u A-mis ku kamu, Kemalan ku kamu Sakizaya ku kamu.
caculilan (交通)
kapulungan a zazan (公路)
台11甲線 : 往西接9線 花64線瑞港路
Tay sabaw cacay kenis a zazan, pasatip mitules tu siwa a kenis a zazan huw enem bataan izaw ku sepat akenis Kuhkuh Makutaay a zazan.
首都客運1125(光復火車站-豐濱) 花蓮客運1140(花蓮-靜浦)、1140A(花蓮-靜浦)
鼎東客運1145(花蓮-成功)、8101(靜浦-台東)、8102(靜浦-台東)、8105(靜浦-成功)、8119(台東-花蓮新站)、309(玉長豐濱線)
tapang tuse a basu 1125 “ Fata’an silamalay katukuh i Bakung”Kalingku basu 1140 “Kalingku katukuh i Cawi’”, 1140A “Kalingku katukuh i Cawai’” tintung a basu 1145 “Kalingku katukuh i Singku”, 8101 “Cawi’ katukuh i Pusung, 8102 “Cawi’ katukuh i Pusung”, 8105” Cawi’ katukuh i Singku”, 8119 “Pusung katukuh i Kalingku balihay a pikacawan,309 “ i-cang Bakung a zazan”.
paisingan(醫療)
衛生福利部花蓮醫院豐濱原住民分院
piidangan (旅遊)
磯崎 親不知子斷厓 (海盜洞）石門洞（拙而奇藝術空間）長虹橋遊憩區 北回歸線標誌碑 石梯坪月洞 秀姑巒溪 石梯港賞鯨 芭崎瞭望台 新社梯田
Kaluluan kaliyuhan ku wawa mahetik i tepad, “ bung nu bayu”, buhang a ba’tu “ piazihan tu micidekay nalimaan a nisanga’an”, Cang-hung a sangaw piidangan a kakitizaan, amisbalat bacu a paya, Tidaan bulad a buhang, Siw-ku-lan a sauwc, Tidaan minatu piazihan tu isu’ Huting picekulan, Patelungan masatukalay a laku.
tini i Kalingku Bakung a kenis “ caay katineng tu wawa tapuku a zazan” i cila a mihcaan pitu a bulad mitanam micili tuyazaza, nu H angulu atu atekakay a galasu nisanga’ tu 150 a depah ku caculilan a zazan, uyni izaw ku tusa bataan depah ku kanaya’ culilan u atekakay a galasu ku sapisanga’, lilis tu maapilisa a cabeng patelek tasasa taaya miculi, miidangay a labang muculil tu tingalaway saculil a zazan, caay ku sakalihalay sademsem dada’ mutizeng i tepad manaul ku balucu’, taneng henay a maazih ku i sasaay nu kuku’ tu nuayawan nai’ ku pakademecay tu salungan a hekal nu bayu, masemel huway sa ku balucu’.
kasapakuyuc
(u kamu nu hulan sa:最低收入)
Fengbin
piidangan (旅遊)
ba’tu a buhang (石門洞)
Nakanu
u siwkay nu niyazu’
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Nakanu. u kasalumaluma’ nu Nakanu sa, 80 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 273 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 244 ku tademaw, pakalatu 89%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 29 ku tademaw, pakalatu 11%.
台東縣延平鄉鸞山村. 其布農族是屬Isbubukun（郡社群）.
Fengbin
piidangan (旅遊)
長期在海水侵蝕下天然形成的 March 海蝕洞，加上周圍海蝕溝、海蝕平台…等景觀讓人嘆為觀止，海岸生態也極為豐富.
Nakanu
u siwkay nu niyazu’
1938年起，日北人開始將內本鹿社布農族人移住都蘭山西側山腳（現今鸞山村）形成上野、中野、下野又分東部與南部部落，這樣的處置方式多少可將移入者分散以避免團結一起.
Fengbin
piidangan (旅遊)
matenes maeluc nu bayu ku nu lalayanay a malelucay nu bayu a buhang, cunus tu liwliw nu bayu, maeluc nu bayu ku masenalal, mahiniay a azihan a hekal kasatiman a miazih nu tademaw, sadipasan yadeh ku mulangaway mauzipay.
Nakanu
u siwkay nu niyazu’
目前『鸞山村』總共12個鄰，共有225戶，總人口數為713人，包括原住民630個族人.
Fengbin
piidangan (旅遊)
canghung a sangaw (長虹橋)
Nakanu
u asip nu tademaw
u kasabinacadan, Yuwatan(Bunun) 80%, Pangcah(Amis) 1%, Paywan(Paiwan)1%, Puyuma1%, zumazuma 5%.
Fengbin
piidangan (旅遊)
虹橋建成於民國58年，長120公尺，是台灣第一座懸臂式單拱預力混凝土橋. 由遠處看，猶如一道長虹跨越山壁綠波而得名. 上橋俯瞰，可見秀姑巒溪徐行入海，偶有鷗鳥盤旋，更顯寧靜安祥.
Nakanu
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
Fengbin
piidangan (旅遊)
pisanga’ tu canghung a sagaw i lima a bataan izaw ku walu a mihcaan, u tanaya’ cacay lasubu tusa a bataan depah, nu Taywan saayaway masapatelaway masapungkangay nu amutuay ku sapisanga’ tu sangaw. i batad azihan, mahiza u hecek ni edek miawas tu tepad nu buyu’ masupelitay nu bali a ladaway a lutuk a singangan. pabaw nu sangaw a miazih, maazih ku Siw-ku-lan a sauwac haymaw sa tabayu, u zuma izaw ku talastas a ayam mitaliyuk mubahel sangalah masatezep a zakez.
Nakanu
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin a kamu nu Sakizaya sananay, u ngiha' nu Hulam a kamu nu "原住民". u sakaizaay saan, u saayaway mueneng itiniay a tademaw sananay, itini uyiniyan a subal, tina subal(島嶼) a ngangan sa ku "Taywan", u Hulam a sulit sa ku 台灣. u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay(有關) "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan. u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday(相同) a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiayay a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis). situlu ku kakuniza nu Yincumincu, sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangabulanay(平埔族).
nipatuduan
(u kamu nu Hulam:指定)
Nakanu
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi (560,820), Pangcah (209,203), Tayan (89,958), Paywan (100,591), 11Yuwatan (58,336), Rukay (13,303), Puyuma (14,118), Cou (6,635), Saysiat (6,601), Yami (4,599), Saw (780), Kabalan (1,466), Taluku (31,446), Sakizaya (930), Sejek (9,975), Laaluwa (398), Kanakanabu (330), zuma (12,320)
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 4 a bulad
pulung sausi (561,327), Pangcah (209,430), Tayan (90,059), Paywan (100,689), Yuwatan (58,390), Rukay (13,314), Puyuma (14,140), Cou (6,635), Saysiat (6,607), Yami (4,606), Saw (785), Kabalan (1,465), Taluku (31,501), Sakizaya (929), Sejek (9,992), Laaluwa (399), Kanakanabu (334), zuma (12,052)
tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
Hiday-tatama a ngangan nu Pangcah
ngangan nu tatama
Hiday
u siwkay nu ngangan
tina ngangan sa, u tatama a ngangan nu Pangcah a cidekay.
yadah ku ngangan nu Pangcah. namakay Yunminhuy a nangan sa, tatama 77, tatayna 77. namakay Ranchanruy sa, tatama 6261, tatayna 5181, ngasaw 417. namakay Lipunan sa, tatama 7290, tatayna 5914. namakay Chengzhi Tabakiay Cacudadan sa, tatama 305, tatayna 150, petun 44.
tina ngangan sa namakay i Chengzhi Tabakiay Cacudadan a lacul.
u tademaw a nikayadah sa mangasiw 207715 (2017.9).
pulung nikayadah nu yancumin a tademaw sa mangasiw 557355 (2017.9)
u angangan nu ngangan
tina ngangan namakay cuwaay sa, cay katineng tu, cay kabana' tu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
thumb|Formosan kakuniza:ngangan
Fengbin
piidangan (旅遊)
長虹橋位在秀姑巒溪的河口，大港口、靜浦村就在南北各約五百公尺開外，現巳成為泛舟活動的登岸據點. 大港口是一個典型的阿美族村落，山丘林立，傍著清綠的秀姑巒溪，吉布蘭島就在眼前，綠意蒼蒼；適合露營、游泳、垂釣.
canghung a sangaw tini i   Siw-ku-lan a sauwac sacumud nu nanum, Makutuay, Cawi’ a niyazu’, i nutimulan nuwamis paylima depah ku ahebal nu likut, ayza mala u tatukusan tu nu mipay kakelicay a katangasaan. Makutaay nu sumamaday henay A-mis a niyazu’, u buyu’buyu’an, tapiingan ladaway a Siw-ku-lan a sauwac Ci-pu-lan a subal i nuayawan tu, saladaw sa, tatungus tu pilabinan nu midangay pidanguyay pacemutan.
amis balat laed paya nu Cawi’ (靜浦北迴歸線界標)
北迴歸線是北半球溫帶和熱帶的分界線，環繞北半球十六個國家，其中在臺灣就有三座北迴歸線標碑，分別位於嘉義的水上、花蓮的舞鶴及花蓮的靜浦，每年夏至時（6月21日或22日），正午的太陽直射此地. 呈現燈塔狀的北回歸線標碑形，中間有狹長細縫，一柱擎天的景象十分壯觀，遊客們可以到此感覺一腳站在熱帶，另一腳站在亞熱帶的奇妙的感受.
amisbalat nu amispela’ a lababaay atu akutiay a sakalaed, taliyuk tu amispela’ tu saba enem a kanatal, u zuma i Taywan izaw tu ku tuluay amisbalat a paya, izaw i Cya-i suy-sang, Kalingku Ma’ifor atu Kalingku Cawi’. Paymihcaan tu lalud katukuh “enem a bulad tusa a bataan izaw ku cacay a demiad anucaya sa tusa bataan izaw ku tusa a demiad” teki’ tu kalahukan u cilal pabesuc mapaedil ku lala’. tahekal ku masa kayakayay a dingki tu amisbalat a bacu’ a paya, teban izaw ku tanaya’ likecuay adidi’ay a ngala’, cacay pabesut tapabaw satanektek azihen ku hekal, miidangay a labang taneng tayni matapal ku cacayay a kuku’ mutizeng i caledesay a kakitizaan, u cacay a kuku’ mutizeng i tatungusay tu caledesay a kakitizaan katapalan ku nikasazuma.
Tidaan sananuy (石梯坪鞦韆)
花蓮當地藝術家項鍊海岸藝術工作室，在石梯坪附近打造了一座全台最美的鞦韆，坐在鞦韆上擺盪、迎著微風，隨著視野高低，海天一色的風景在眼前形成視覺型藍色波
浪，成為享受花蓮寧靜海岸的秘境去處，這裡同時也設有咖啡廳，讓旅人能享受餐點、甚至露營，是到石梯坪不可錯過的去處.
Kalinngku tiniay micekiway tu nalimaan udu’ sadipasa a nalimaan a pisakakawawan a luma’, i capi nu Tidean misanga’ tu salunganay a sananuy nu Taywan, mueneng i sananuy mipayapay, mikawih tu bali, kilul mazih tu i pabaway i sasaay, malecad ku kulit nu bayu tapuku masa sumilaway a laying, mala pisademsaman nu Kalingku nai’ ku teki’teki’ nu sadipasan u kaliyuhan a kakitizaan, tini  izaw ku nipatizangan tu pinamuman tu kuhi ’, u miidangay a tademaw salihalay a mukan, atu i hekal  mabi’, u Tidaan sakapahay ka tayzaay a kakatanuzan.
2020年9月4日 — 大自然真的很神奇，充滿著奧妙，【月洞】是一個天然的鐘乳石洞穴，也是港口部落原住民眼中的一塊淨地，洞內神祕幽暗，岩壁上除了鐘乳石之. 2020年5月18日 — 而這湖水會隨著月亮盈虧而漲落，因此月洞名稱也由此名而來，. 來到這裡可看到鐘乳石、燕窩化石、蝙蝠…等.
位於花蓮台11線海岸公路旁的大石鼻山，步道全長910公尺，步道大多為石階、枕木，還有涼亭可供休息，來回大約花1小時左右即可走完. 吹海風、賞海景，放眼望去可見太平洋蔚藍海岸，景色相當優美迷人. 花了30分鐘登頂，海拔約150公尺，眼前是綿延不絕的階梯和滿山綠意、藍天、白雲，湊齊了一幅畫的元素，登山時的辛苦，也頓時有了回報，這副景致讓人滿心只有值得而已.
tini i Kalingku Tay saba cacay a sadipasan a zazan tapiingan u masacihekay a buyu’
saculil hamin a katanaya’ 910 depah, saculilan hatu sadang sanay a ba’tu, kilangay, izaw henay ku dabek  pawapen tu pihibangan. pananukas pakala tu cacay tatukian kya mahamin a culilan. biwansa ku bali nu bayu, mikinaul  tu hekal nu bayu, cekul a maazih maazih ku walibayu sumilaw ku sadipasan, kulit nu helal tada salungn mahenul ku tademaw. pakala tu tulu a bataan saculi ku tuki katukuh i tukun, u talakaw pakala tu 150 depah, nuayawan tulin sa masatukal atu haminu landaw, sumilaw, salengac ku ladem, palalecad han mahizau u nikilitan, mukayakay tu buyu’ hawsa mangelu’ kangesul izaw aca ku nipaanin, mahiniay micidekay a hekal maedem ku balucu’ siaca tuway.
位在台11線上的新社梯田、有著全台獨一無二的海稻一線美景，每年四月，稻苗初長，放眼望去的景色，極似一大片的綠色地毯，到了六月下旬，稻穗熟成，即變成大片的金黃色絨毯，各種時節都有不同的美景風情，有著宛如明信片一般的視覺效果，美得讓人眼睛都捨不得眨一眼.
tini i Tay sabaw cacay a zazanan Patelungan tukalay a umah, i Taywan u sacacayay salunganay a hekal bayu tipus, paymihcaan tu sepat a bulad, piculalan nu  tipus a sapal, pangaw han miazih kuya kulit nu hekal, mahiza u ahebalay ladaway  sapasaksak i lala’, katukuh tu enemay a bulal,  mazuhem tu ku tipus, masumad u kalawlaway tu aminku kilut sibanuhay a sapasasak, u canancanan a puu’an cayayamin ka lecad ku salungan nu hekal a azihan. mahiza u mingkiw ka salungan azihan,u salungan caay ka singalih papelek tu mata.
Tidaan a minatu (石梯漁港)
石梯漁港為一處位於石梯坪旁的一個純樸小漁港，擁有原始優美的自然景色，漁港在日據時代就存在，當時僅有小膠筏捕捉虱目魚，到了1959年2月擴建為現在的樣子，是花蓮至台東間雖小但規模完整的一個漁港，後來型態轉型，以撈捕旗魚為主，有標台的小漁船為石梯漁船的特色，此地亦成為全台旗魚產量最高的漁港.
Tidaan a minatu tini tapiingan nu Tidaan u masainakaay adidi’ay minatu nu mibutingay,, mahiza tu nu sumamaday henay ka salungan nu hekal, pibutingay a minatu i ka Lipunan a ziday izawtuway, itawya uyza dada’ adidi’ay a kakelic ku sapialatu tu hucay, katukuh tu 1959 a mihcaan tusa a bulad misaahebal misangan tu mahininay nu ayzaay, nu Kalingku katukuh i Pusung kanahatu a didi’ nika u masakapahay a minatu. satu masumad ku kawaw, angangan u mikazikiay tu, izaw ku a didi’ay a balunga sapicucuk tu buting u micidekay a balunga’ nu Tidaan, uynian tiniay mala u nu Taywan u sayadahay a minatu nialaan tu buting.
近來因外海發現鯨豚出沒而引起學者的重視，也是台灣賞鯨船的發源地，1997年台灣第一艘賞鯨船－海鯨號便在這裡首航，是東海岸的賞鯨重鎮.
cacekulan nu Hoting (芭崎瞭望台)
2012年5月26日 — 絕美海景芭崎賣店; 東海岸沿線上絕美的休憩區; 可眺望磯崎海灣與大石鼻山山頭. 行經在綿長的台11線上，芭崎瞭望台可以說是此路最美的.
2012 a mihcaan lima a bulad tusaa bataan  izaw ku enem a demiad u salunganay hekal nu bayu paliwalay nu Hoting,  sadipasan duduc tu salunganay a pihibangan a kakitizaan, taneng macekul ku Kaluluan atu Ta-pi-san tangah nu buyu’. muculili i tanaya’ay a Tay sabaw cacay a zazan, Hoting a sacekul u salunganay a zazan kuyni.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Sabak Tutuy
nipaluma-cinpuhwan, cinpohwan
cinpuhwan, cinpohwan
(俗名:千層塔、不換)
它的名稱來自於傳說再多的黃金也換不到，可見其價值. 常遭盜採、濫採、野外數量逐漸減少. 外傷藥用，是傷科聖藥.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].