cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nan’ao
nikasakuwakuwan
Nan’ao mala 7 a cuwen atu 13 ku niyazu’. kina 13 a niyazu’sa, Tpihan（塔壁罕部落）, K’babaw（庫巴博部落）, Pyahaw（比亞豪部落）, Ryohen（流興社部落）, Buta（武塔部落）, K`yang（金洋部落）, Kmuyaw（莫瑤部落）, Guguc（哥各滋部落）, Kngungu（各姆姆部落）, Hagaparis（哈卡巴里斯部落）, Kinus（基諾斯部落）, B’bukeykay（巴博凱凱部落）, Kb’bu（庫巴博部落）.
南澳鄉（泰雅語：Kbbu'[1]），為臺灣宜蘭縣下轄的一個鄉，位於宜蘭縣最南端，是宜蘭縣面積最大、人口最少、人口密度最低的行政區，在全國所有三級行政區之中，人口密度居全國倒數第五，面積則高居全國第八. 該鄉屬宜蘭縣山地原住民鄉之一（另一個為大同鄉），境內居民以台灣原住民泰雅族為主.
u Nan’ao hananay a kenis (kamu nu Tayal: Kbbu’), itiniay tu nu Taywan Gilanayay makuwanay a kenis, satimulanay nu Gilan, u saahebalay ku kitidaan itida, saadidingay ku kaidaw nu tademaw, u nikacacelcel a masausi sa kainayian a yakuba, i kanatal a nikapulungan masatuluay kakuwanan i nu sihuan a sausi sa, masa nu dikudanay sakalima ku mapasilsilan ku katuud nu tademaw, u kakitidaan sa sakawawalu ku nipasilsilan nu ahebal, ina kenis sa u Gilan a sihu ku mamikuwan, sakay nu buyu’ay a kitidaan (u duma sa ya Datong a kenis), i kasaniyadu’ sa u Taywanay nikaidawan tu a binacadan ya Atayal ku sasitungus.
nu laylay (歷史)
文獻上南澳地名，開始見於清嘉慶15年（1810年），當時因此地位居蘇澳之南，便稱為大南澳. 大正元年（1912年），改稱南澳，昭和7年（1932年）成上一社，名曰南澳社，南澳這個地名就為大家所接受.
masulitay i ulic sa ina Nan’ao hananay a kitidaan a nipangangan sa, kalingatuan sa mapaadih tu i kaHulaman nu hungtiay ya Ci-ya-cing sabaw lima a mihcaan (1810 mihcaan), sakasaan sa u nikakitidaan masa nutimulan nu Su-aw, kiyu sipangangan han tu yatabakiay a Nan’ao han. i kaDipunan kasayawan nu Ta-ceng a mihcaan (1912 mihcaan), sipasumad han ku ngangan nu kenis u Nan’ao, i Siw-he pituay a mihcaan sa (1932 a mihcaan) sikadeng tu kaayawan a bansiya, kasingangan tu ya Nan’ao a bansiya, kiyu kakayda satu ku katuuday a maylayap tu pabaluhay a nipanganganan tuyni.
清治時期隸屬「後山」範圍之內，長期間維持部落社會的型態. 台灣開港之後即有少數之歐洲人發覺南澳為無政府地帶，因而企圖在此真空地區建立小殖民地，而有大南澳事件的發生.
i kasumamadan sa nu Hulam a makuwan masa (nakaay) ku salangat nu labu, katenesan sa u kasaniyadu’ ku nikalalacal. katukuh i kasanga'an nu minatu sa, idaw ku adidingay nu Amuhuwan a tademaw, makaadih tu Nan’ao a kenis mahida u nayi'ay ku cen-hu a mikuwan sananay, kiyu maydih a itini patideng tu sapalatubangan a kitidaan, sisa kaidawan niya katabakiay a kawaw ya Ta-Nan’ao mangangayaw a kawaw.
清治末期，清國政府厲行開山撫番政策，同治13年（1874年）清軍入侵南澳溪北岸，南澳泰雅族人出草反抗. 光緒16年（1890年）劉銘傳派兵入侵，焚燒部落，清軍搶奪糧食等物資.
nipikuwan nu hungtiay i sanudikudan tu sa, ya cen-hu nu Hulam misabalucu’ a mikelec tu nikacaay pisulul nu binacadan a cedang, kasingangan nu Hulam ya Tung-ce 13 a mihcaan (1874 mihcaan), u hitay nu Hulam midebung i satimulan nu Nan’ao asauwac, nika ya Nan’aoway a binacadan sa militapat tu midebungay nu tayniay. i Kuwang-syu 16 nu mihcaan (1890) a mihcaan, ci Liw-min-cuwan hananay miucul tu hitay a midebung, tuduhan ku niyadu’, papicebisen ku hitay tu silacul nu binacadan atu kakanan.
日治時期大正6年（1917年）宜蘭廳下新設南澳支廳，支廳位置在大南澳地區的浪速(Naniwa，今蘇澳鎮朝陽里). 大正9年（1920年）施行州郡街庄制，改為台北州蘇澳郡蕃地. 戰後，台北縣南澳鄉正式成立，民國39年（1950年）又改隸於宜蘭縣之下.
i kaDipunan a ziday u Ta-ceng enem a mihcaan (1917 mihcaan), nu Gilan makasasa a nipatideng tu sapikuwan ya Nan’ao mamiedapay tu sakikawaw, u kakitidaan a nipatideng sa, i Lang-su (浪速) (Naniwa, i aydaay nu Su-aw ya Caw-yang-li han). i Ta-ceng siwa a mihcaan (1920 mihcaan) misaheci tu sakatalakaw nu likec, kiyu sipasumad han tu sanu Taypakay makay sasa ku Su-aw a makuwan. nadikudan malalais sa, ina Taypakay Nan’ao a kenis sa malutatenga'ay tu pahecek, nu kaHulaman i 39 a mihcaan (1950 mihcaan) mapasumad aca ku mamikuwanay nu talakaway sipataydaen i Gilan ku mamikuwanay.
cihek
cihek 鼻子
thumb|cihek
ngatu cacay
u cihek ita. hang, ayza a demiad, asasakamuan saw mahiniay u cihek nu mita hananay. cihek nu mita (我們的鼻子). cihek hananay u 鼻子 nu Hulam a kamu kyami. u cihek nu mita u Sakizaya. hangisaw azihen ita ku cihek ita. u cihek nita nu tademaw nu mita kyami haw. izaw ku bangcalay azihen, izaw ku mahiniyan mapesekay(扁鼻子). cipesek han ku mapesek, 扁鼻子 han nu Hulam. uyniyan u Yacu a tademaw kyami haw, inayay ku talakaway a cihek isaw. mapesekpesek, mapangangan tu bangcalay a tademaw kyami tu mapesekay kuniyay ku cihek, sacipecek hansaw. mahini tuniyan ku niyazu'ay, cipesek hantu pangangan. mapesekpesek kizan kya cihek sa, katawaan tu.
Nan’ao
daduducan a kubu (行政區)
分為東澳地區(東岳)、南澳地區(南澳、碧侯、金岳、金洋、武塔)、澳花地區(澳花).
cihek
ngatu tusa
anu caaykapasanek tuniyan tu bangsisay(香的) tu angtulay kyami haw sa, caykapasanek. sanek sa, 聞道 sanu Hulam. makasanek 聞得到 sanu Hulam kyami haw sa. anu caay pakasanek ku tademaw sa, u mabunetay a tademaw caay pakasanek. u cibunget sa ku babalaki sa. anu cueded ku demiad sa, mangused tu wawa. izaw tu cingused atu cikangused tu ngangan. anu mahica kyami ancay pisaungay kyami haw. anu mahicahica, caay kasatezep amisaungay sa, malingusut(流鼻血) tu. malingusut han nu mita u Sakizaya. hangyisaw matineng kita tu mahiniay a kamu nu Sakizaya. amiliaw kita minam isaw haw, cihek.
Nan’ao
daduducan a kubu (行政區)
nilasican tu daduducan a kubu sa, pakay i Tung-aw a kenis (Tung-ye) atu tina Nan’ao a kenis (Nan’ao, Pi-hou, Cing-ye, Cing-yang, U-ta), atu Aw-huwa a kenis (Aw-huwa).
cihek
u sulit nu kamu
cihek 鼻子, mapesek 扁鼻子, mabunget 鼻塞, makasangek 聞得到,
nguset 鼻涕, singuset 流鼻涕, malingusut 流鼻血
Nan’ao
u Tung-aw a kenis (東澳地區)
位於南澳鄉北區，因日治時期的漢原分治政策，大致上以台9線蘇花公路為分界，西側的山區今劃為本鄉東岳村，東側的沿海地區今劃為蘇澳鎮東澳里. 1913年由哥各朱社頭目哈泳．巴達（Xayun-pata）所創立，過去稱伊藥（lyo），因東澳山中盛產貴重藥草lyo （金線蓮）而得名，隨著金線蓮的減少，現今通常以多必優為名.
cihek
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
https://www.youtube.com/watch?v=Nhg8tTndybY
撒奇萊雅族語 會話鼻子的狀態 2015-02-02 Sakizaya TITV 原視族語新聞
Wikipayke paybalucu'ay pulungamin a cudad-鼻
Nan’ao
u Tung-aw a kenis (東澳地區)
kitidaan sa i Nan’aoway kasaamisan, iti kaDipunan a pikuwan palaliyasen ku layak atu binacadan kasacedang, kahidaan sa sipakay nu Taywanay sakasiwa a dadan ya su-huwa hananay ku salaedan, nutipan sa masa nu buyu’ay a kubu i kenis ya Tung-ye a niyadu’, nuwalianay mililisay tu sadipasan nu bayu siwada pakulitan tu nu Su-aw a kenisay a niyadu’ u Tung-aw-li han. i 1913 a mihcaan namakay ya ke-ke’-cu a niyadu’ nu tumuk ci Ha-yung．pa-ta (Xayun-pata) a nipatidengan, i naayaw sa sipangangan han tu ya I-yaw (Iyo), na sikaidaw nu buyubuyu’an tu katekesan nu lutukay a sapaiyu Iyo (Cing-siyen-liyen) kasingangaan, kaselepan tu kina Cin-siyen-liyen, i aydaay satu u ya Tu-pi-yu satu ku kasasingangan.
cihek
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun
kakuniza:uzip kakuniza:2018-cacay kakuniza:kidu
Nan’ao
Nan’ao hananay a kenis (南澳地區)
位於南澳鄉中區，是全鄉的中心與人口主要聚集地，鄉治所在地位於南澳村. 因日治時期的漢原分治政策，大致上以台9線蘇花公路為分界，西側的山區今劃分為南澳、碧候、金岳、金洋、武塔等五村；東側的沿海地區今劃為蘇澳鎮朝陽、南強等兩里，這七個村里合稱為大南澳地區. 主要居民為泰雅族南澳群.
u eneng sa itini tatebanan nu Nan’ao, masa nu kahaminan nu kenis sasaupuan nu binawlan musinsi pacudad atu kalabangbangan a kitidaan, u sakuwan tu tuudtuud itini i Nan’ao a niyadu’ musaculil. nasipikuwan nu Dipun kiyu palaliyasen ku Layak atu Yincumin ku nisacedang, sipakay nu Taywan siwa hananay a dadan ku salaedan, nutipan pasay nu buyubuyu’an sa siwada a pakulitan tu ya Nan’ao, Pi-hou, Cing-ye, Cing-yang, U-ta lalima ku kasaniyadu’, nu kawalian sa siwada a pakulitan tiya kenis nu Su-aw a Caw-yang atu Nan-ciyang, kapulungan nina niyadu’ sa mala nu katabakian a Nan’ao a kitidaan. u sakahenulan sa sienengay itini nu binacadan sa u Atayal nu Nan’ao.
Aw-huwa a kubu (澳花地區)
位於南澳鄉南區，與花蓮縣秀林鄉和平村以和平溪（大濁水溪）為分界，本地區行政區劃為澳花村，主要居民由原來的莫瑤社（Moyau ）、巴玻凱凱社（Babo-Kaikai）、巴波里奧社（Babo-Lelao庫巴玻）、利有亨社（Leyoxen）、太魯閣群（Taroko）遷入後組成.
u eneng sa nutimulan nu Nan’ao, picapian tu nu Kalingkuay ya Siw-lin He-ping hananay a niyadu’, sisabalad tu ya He-ping a sauwac (Ta-cu-sui a sauwac) kasilaedan, nu itiniay a nipaduducan sa u Aw-huwa a niyadu’, sasitungus nu binacadan sa namakay i Mu-yaw a kitidaanay (Moyau), atu Pa-po-kay-kay a kitidaanay (Babo-KaiKai), Pa-po-li-aw a kitidaanay (Babo-Lelao), Li-yu-heng a kitidaanay (Leyoxen), atu mabulaway nu Teluku (Taroko) namabulaway a kasaupuan a kasahida.
Sayun hananay a kakungkungan (莎韻之鐘)
莎韻之鐘，該故事發生於1938年台灣日治時期的台北州蘇澳郡蕃地リヨヘン社，一名泰雅族少女莎韻·哈勇（サヨン，sayon）因替日籍教師田北正記警丁（柿田警手）搬運行李，不幸失足溺水. 台灣總督為褒揚其義行，頒贈予當地的紀念桃形銅鐘，該鐘即稱莎韻之鐘.
ina Sayun hananay a kakungkungan, ina kungku a nikalalekalan sa iti 1938 a mihcaan nu tatukian, i Taywanay nu Dipun pikuwan, masa nu Taypakay a cu Su-aw hananay a kitidaan a bansiya, masacacayay nu Atayal a binacadan, ci Sayun·Hayun (Sayon) na miedap tu ya saydang nu Dipun ci Tiyen-pi-ceng-ci a tayling mipadang muculu tu tuudtuud, nacaay pihaymaw sa sikahetik i sauwac mapalid. ya Taywanay a satalakaway nu mikuwanay idaw ku nipakawlah tu nikasenengan a kawaw, sikining tu sapabangbang tu sakay paayaw tu itidaay nu masalupasay a tuki, ya tuki sa masa nu aydaay nipanganganan tiya Sayun hananay a tuki.
本僅為短短一則地方新聞的泰雅族少女溺水意外，經刻意報導後，被台灣總督府用來宣揚理蕃政策的成功，並與國歌少年雙雙成為皇民化政策的宣傳樣本.
na masa nu adidiay iti kenisay a singbun, nu kapalid a wawa i sauwac a kungku sa, sipabalucu’an tu nu pabangbangay a pahusu, kiyu sipabinawlan han nu satalakaway a paadih tu nikalekuan, nu misanga’ay tu binacadan sananay a cedang, kakayda satu sipalecad tu dadiw nu kanatal atu nikabelecan nina kawaw masa nu Hungtiay nu Dipun sapabinawlanay a papisulul tu aadihan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:kakitizaan kakuniza:Buting Nukay kakuniza:Miku Kumud
Gukut
縮圖|Gukut (秀林鄉和平村吾穀子部落)Gukut (秀林鄉和平村吾穀子部落)
u siwkay nu niyazu'
i Hualien a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Gukut. u kasalumaluma’ nu Gukut sa, 174 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 543 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 508 ku tademaw, pakalatu 94%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 35 ku tademaw, pakalatu 6%.
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Taluku(Truku) 83%, Pangcah(Amis) 3%, Tayan(Tayal) 4%, Paywan(Paiwan) 2%, zumazuma 3%.
u niyazu’ nu Taluku(Truku)
u niyazu’ nu Taluku(Truku) kuyni, katuud ku Taluku(Truku) itini mueneng. u zuma a tademaw sa u Pangcah, u Tayan atu Paywan. inayi' tu ku zuma cidekay a tademaw itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izawtu, caay henay pasumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 12 a bulad
pulung sausi (565,561), Pangcah (211,031), Tayan (90,884), Paywan (101,472), Yuwatan (58,894), Rukay (13,392), Puyuma (14,340), Cou (6,667), Saysiat (6,662), Yami (4,629), Saw (799), Kabalan (1,482), Taluku (31,826), Sakizaya (958), Sejek (10,193), Laaluwa (404), Kanakanabu (343), zuma (11,585)
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網Paykanatalay a pu lumalumaay a se kitakit palatuh calay-zazan
原住民族委員會全球資訊網統計資料Yincumincu weiyuanhuy kitakit calay-zazan pulung sausi a kalunasulitan
台灣原住民族資訊資源網Taywan Yincumincu palatuh(資訊) laculaculan(資源) calay-zazan kakuniza:niyazu' kakuniza:Yincumin kakuniza:Kalingku kakuniza:Taluku
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
ya Waterloo(滑鐵盧) hananay nipingayaw nikalalais sa, namakay i 西元 1815 a mihcaan nu 英國 a huntyan a kitakit atu Hulan(荷蘭) a kanatalay a hunty mapulung masa sungayaw tu 法蘭西 a hunty i natimulan nanay a kakitidaan saayaway nika lalais. uyni a nikalalais sa u sadikutay nikaudipan ni (拿破崙）a nika ngangayaw saka tinengan nu kitakitay a nika lalaisan i nu hitayan a cudad sulecad sa kuni kasenengan nu 法蘭西 a tademaw.
u nikangayawan imahida sa ya 大英帝國 a mikelitay ci 威林頓公爵 atu ci 普魯士 a 格布哈德 atu 列博萊西特 aci 馮.布呂歇爾 a nikelidan mapulung mingayawan mademec kya 法蘭西 hananay a hitay, u sakasenengan a tatapangan ci 拿破崙 uyni a ngangayawan sa nadikudan u sakay lawpesan nu huntyan a sakay kanatal hananay sisa aydaay a tademaw sa hina sakamu  anu idaw tu kuni caay ka ngaay nu tuudtuud a kakawawan sa u mademecay sa sipa nganganeng tuku mademecay (慘遭滑鐵盧）satu.
imahida sa ci 拿破崙 Hananay kina pitu makayi mapulung atu dumay a kanatalay malkaput a malcabay sisa idaw satu ku Waterloo(滑鐵盧) hananay nikangayaw unikalingatu i 西元 1815 a mihcaan enemay a bulad idaw ku 18 a nademiadan 地點 u kakitidaan sa itida i 比利時 hananay a kanatalay kya Waterloo(滑鐵盧) a saka lalaisan. 結果 sadikutay nikalaheci sa nikapulungan a hitay ku midemecay ci 拿破崙 sa kakayda satu mademec caay tu kala hungty cinida.
imahida sa u 指揮官 atu u mikilihidaay mapulungay mingayaway tu 法蘭西 a kanatal sa u 1 英國  2 普魯士王國  3 荷蘭聯合王國  4  漢諾威王國  5  拿騷公國  6  不倫瑞克公國. u tatapangan mamikelitay tu hitay sa itini nu 法蘭西 hananay sa ci 拿破崙一世 atu ci 米歇爾.內伊  hananay. nu makay itini sakay mapulungay a hitay sa idaw ku 威靈頓公爵 atu ci 格布哈德.列博萊希 特 atu ci 馮.布呂歇爾 hananay matineng malalais mamikelitay.
makay icelang nu hitay sakay tademec 兵力比較
nu 法蘭西                                                              nu   英國   atu  sakapulung  a  cabay
73.000 人                                                                        68.000   人
50.700 人 ku sakay culilay nu hitay                       英國：25.000 英軍 atu 英王德義志軍團
14.390 ku mikacaway tu subayu a hitay               荷蘭：17.000人
Enok-tatama a ngangan nu Pangcah
ngangan nu tatama
Enok
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
8.050  ku  mibakudanngay atu mistesekay          漢諾瓦：11.000人
Enok-tatama a ngangan nu Pangcah
u siwkay nu ngangan
tina ngangan sa, u tatama a ngangan nu Pangcah a cidekay.
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
250   ku  silamalay tabakiyay a kuwang               不倫瑞克：6000 人
Enok-tatama a ngangan nu Pangcah
u siwkay nu ngangan
yadah ku ngangan nu Pangcah. namakay pancahay (原住民族委員會) a nangan sa, tatama 77, tatayna 77. namakay Ranchanruy sa, tatama 6261, tatayna 5181, ngasaw 417. namakay Lipunan sa, tatama 7290, tatayna 5914. namakay Chengzhi Tabakiay Cacudadan sa, tatama 305, tatayna 150, petun 44.
tina ngangan sa namakay i Chengzhi Tabakiay Cacudadan a lacul.
u tademaw a nikayadah sa mangasiw 207715 (2017.9).
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
niaduka nikabelec atu nikalawpesan 傷亡與損失
Japan
thumb|u hata nu JapanJapan (日本)
Enok-tatama a ngangan nu Pangcah
u siwkay nu ngangan
pulung nikayadah nu yancumin a tademaw sa mangasiw 557355 (2017.9)
Japan
nilacul
u Japan (日本) sa i labu nu Asia, itiza i 36 00 N, 138 00 E
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
法蘭西 26.000 人 ku mabelecay pasumadukaay               英國 atu malcabayay u mabelecay 3500
Japan
nilacul
u ahebal nu lala' (土地面積) mapulung sa izaw ku 377,915 km2
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
6.000 人 ku madakepay                                         u madukaay sa idaw ku 1.0200 mapulung
Japan
nilacul
u ahebal nu lalaay( 陸地面積) sa izaw ku 364,485 km2, u ahebal nu nanumay( 海域面積) sa izaw ku 13,430 km2
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
1.5000 人 ku mahedaway                                       3.300 人 ku mahedaway pulunghan 1.7000 人
Japan
nilacul
hamin nu tademawan sa 126,702,133.
Palau
Palau（帛琉）thumb|u hata nu Palau （帛琉）|alt=Flag of Palau.svg
Japan
nilacul
kakalukan umah sa 12.50%, kilakilangan umah sa 68.50%, zumaay henay umah sa 19%.
Ilausan
Ilausan
u sulit nu Hulam: 依勞善部落
Japan
nilacul
日本國（日語：日本国／にっぽんこく、にほんこく Nippon-koku, Nihon-koku */?），通稱日本，是位於東亞的島嶼國家，由日本列島、琉球群島和伊豆－小笠原群島等6,852座島嶼所組成，面積約37.8萬平方公里.
Ilausan
u siwkay nu niyazu'
i Nantou a kuwan ku niyazu’ nu Ilausan. u kasalumaluma’ nu Ilausan sa, 110 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 392 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 266 ku tademaw, pakalatu 68%.
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
pulunghan 總計 41.000 人                                           nu 普魯士：1.200 ku mabelecay 4.400 ku
Palau
u Palau sa i labu nu Oceania (大洋洲), itiza i 7 30 N, 134 30 E.
Ilausan
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 126 ku tademaw, pakalatu 32%.
Palau
u ahebal nu lala' mapulung sa 459 km2.
Ilausan
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Yuwatan(Bunun) 67%, Tayan(Tayal) 1%, Puyuma 1%.
u niyazu’ nu Yuwatan(Bunun)
u Tayal a niyazu' kuyni. u Yuwatan(Bunun) sananay, cayay katalakaw ku uzip, kizumu ku uzip, mabana miadupay a cidekay. u Incumin a tademaw tu, u Bunun a cidekay kaduut ku tademaw.
Palau
hamin nu tademaw sa 21,347.
Ilausan
u niyazu’ nu Yuwatan(Bunun)
u zuma a tademaw sa u Tayan atu Puyuma. inayi' tu ku zuma cidekay a tademaw mueneng itini mueneng.
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
madukaay 1.400 ku mahedaway pulunghan sa
Palau
kakalukan umah sa 10.80%, kilakilangan umah sa 87.60%, zumaay henay umah sa 1.60%.
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
idaw ku 17.000 mamin pulunghan sa idaw ku
Ilausan
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
總計 24.000 人
Palau
tapang tusu nu kanatal (首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Ngerulmud (恩吉魯穆德).
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
nilacul
imahida sa nayi 1815 a mihcaan ci 拿破崙 kiliten nida kya mikilulay amin pabalucuay cinidaan nu hitay milaliw katukuh satu i 厄爾巴 hananay a subal muliyaw pacukas i France Paris. u 英國 atu 普魯士. 奧地利. macabayay a kanatal sakapapitu milaup sapaculi tu France makay cuwacuwa lauphan kya 法蘭西. ya 威靈頓公爵 atu 馮.布呂歇爾 nipikelit a hitayan masaupu i nuwalian masaupu. ci 拿破崙 hananay sa adih saan tuni kacaay henay kasaupu sa mikuliniw ngayawen kya hitay nu malkaputay maydih kinacacay saan midemec. nayi 6 a bulad 16 a demiad kelidan nida kya sabau tusaay a mang saicelangay a hitay itida i 里尼 hananay a kanatalay mademec nida ci 馮布呂歇爾 mamikelitay tu hitay. natikudan satu mabilil mulalaba tuni kademecay maydih mihemin palawpes misayadah tu hitay makaala tu tuluway a mang idaw ku tuluway a malebut nu hitay. cinida sa taydaan i 比利時 hananay a kanatalay i satimulan nu Waterloo(滑鐵盧) a kakitidaan masasungayaw atu nikelitan ni 威靈頓公爵 nu 英國 a hitay masasuayaw tu .nika yamilalabaay tunu 普魯士 a hitay nipiculculan ni 拿破倫 maydih mikinudikutan mihamin mupatayay ci 格魯希 hananay sa caay pakadem tu kawaw laliwan nu 普魯士 a hitay sisa u cacayay asananal dada mulisimet kya tatapangan nu mapulungay a hitay sa malasatanektekay tu adihen ku waway salabi saan pasayda i Waterloo(滑鐵盧) hananay mipadang tu sakay lalais .widahantu ci 拿破崙 sa lameneng tu lala’nu  kakaydaan hangay kapah mingayaw saan sisa katukuh i enemay a bulad sabaw waluay a demiad mamin malahuk ltawya malingatu micumut midebung tu ngangayawan iteban nu nika budibud  sa kinapina kya hitay nu 法蘭西 misetul tu hitay nu 英軍 uduma kya mikacaway tu subayuay a hitay mangaleb mangaleb kunipisetul .katukuh i enemay kakalabiyan atatukiyan sa ku maydih tu ci 拿破崙 pangiha mademec tu numita saan imahida satu culal saan kya ci 馮.布呂歇爾 nipikelitan a hitay makay kawanan sakasakan  ku hitay nu 法蘭西 katukuh. siwaay nu labiyan a tatukiyan mahamin tacuwacuwa laliwasak satu ku hitay ni 拿破倫 mademec nu mapulungay a hitay .nadikudan nikalalais sa kalamkam tuku mapulungay a hitay macebis tu ku 巴黎 hananay a tukay mapulul satu ci 拿破崙 sibakahan tu patayda i 大西洋 ngaay u tataytayyay a 聖赫勒拿島 hananay a subal mapulul itida makaala tu enemay a mihcaan itawya mabelec .sikadem tuku masahuntyay a nikahida sisa u aydaay a tademaw hina sakamu tu nayiay ku laheci nisakawawan anu mademec tusa u 慘遭滑鐵盧 satuway a matawa (u makayniay kinakawaw sa ).
Palau
kakinginan nu kanatal demiad (國家紀念日)
kakinging nu kanatal demiad sa 9 bulad 7 demiad.
ci napulun (拿破崙一世）hananay a hunty/u (滑鐵盧）hananay nipingayaw a kakawaw
namakayzaay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(參考來源)
nasulitan ni Buting Nakay i 2019 a mihcaan
Japan
nilacul
Lipun a kanatal “Lipun a kamu, Lipun a kanatalにっぽんこく、にほんこく Nippon-koku, Nihon-koku */?” u ngangan Lipun han, u tiniay i Kawalian a Asia (東亞) a subal kanatal, nu Japan a siluc a subal, Liw-ciw (琉球) sacacacay sayan a subal atu I-tu-Siw-li-yen (小笠原群島) sacacacay sanay a subal, unisa sakaput a subal 6,852 a subalan, u ahebal pakalal tu 37.8 a mang pin-bang kung-li.
Malaloong
thumb|Fengbin
Palau
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Surangel Whipps Jr. (Heweysuzen 惠恕仁), 1968 a mihca 8 a bulad 9 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Palau (帛琉) ayza, micakat a demiad sa i 2021 a mihca 1 bulad 21 demiad.
demiad (氣候)
帛琉的氣候屬熱帶雨林氣候，全年平均溫度約28.9℃. 全年皆為雨季，平均全年降雨量為380厘米，平均濕度為82%. 雖然降雨主要集中在7月到10月，但這段期間也經常陽光普照. 帛琉偏離颱風主要路徑範圍，因此鮮少受到熱帶氣旋影響，僅有2013年颱風海燕以極高強度直襲帛琉，所幸未在當地造成嚴重傷亡.
demiad nu Palau (帛琉) u kacaledesan a maudaday a kilangkilangan a demiad, pulung nu mihcaan caypiwac (溫度) han tu 28.9 du’ c. pulung nu mihcaan tu nikaudad (雨量) ku yadahay, hami nu mihcaan kaudad han 380 li-mi (釐米), tu nikasenget (濕度) hantu lasubu nu 82 a kilac (pasintu, %). kuni kaudad itini i pituay a bulad katukud tu cacay a bataan a bulad kuyu nikahetik nu udad, nika alahican kapah ku demiad tabaki tu ku cilal. maliyas nu Palau (帛琉) ku baliyus, u liyus han tu dadananacan (路徑) nu baliyus, sisa caay kayadah ku kacaladesan nu pikinawal (熱帶氣旋), uyda a cacay i 2013 a mihcaan cumudan tayniyan nu tabakiyay a Hay-Yan (海燕) baliyus, kasica caay kapihaceng ku madukaay atu mapatayay nu tademaw nu heni.
Malaloong
Malaloong
u sulit nu Hulam: 東興部落
Fengbin siang itiza i Taywan Kalingku sawalian atu timul nu bayubayuan. saamisan sa ku Soufeng siang, sawaliyan sa u Taypinyang bayu', satipan sa ku Fenglin cen, Kuangfu siang, Ruisui siang, Yuli cen, satimul sa ku changpin siang nu Pusung a kuwan.
Palau
maudipay a canacanan (生態)
在帛琉，熱帶雨林覆蓋大多數的島嶼，有黑檀木、孟加拉榕樹、麵包樹、椰子樹、露兜樹等，這些熱帶雨林形成綠意盎然的樹海. 同時帛琉還有野生紅樹林與熱帶大草原生態可以探訪.
Japan
nilacul
是亞洲面積最大的已開發國家. 國土全境被太平洋及鄂霍次克海、日本海、東海等陸緣海環抱，西鄰朝鮮半島以及俄羅斯遠東地區，東北接千島群島，西南面中華民國與中華人民共和國. 人口達1.26億，居於世界各國第11位，在所有已開發國家中排名第二，僅次於美國.
Palau
maudipay a canacanan (生態)
itini i Palau (帛琉), kacaledasan a maudaday a kilangkilangan numa tahepu’ay a subal nu kakitidaan a subal, idaw ku lumeniay a hinuki (黑檀) a kilang, mun-cia-la a titic (榕樹) a kilang, apalu, yasi (椰子, abinung), lu-tuo (露兜) a kilang, nina kacaledesan a maudaday a kilakilangan a kakitidaan langaw sa adihen mahida u bangcalay a kilakilangan nu bayu (樹海), sisa nina Palau (帛琉) idaw henay ku sumanahay a kalakilangan (紅樹林) atu kacaledesan nu lutuklutukan a tabakiyay a maudipay nu canacanan nu aadihan nu kakataydaan amiadih.
Enok-tatama a ngangan nu Pangcah
u angangan nu ngangan
tina ngangan namakay cuwaay sa, cay katineng tu, cay kabana' tu.
Enrique Peña Nieto
Enrique Peña Nieto
Palau
maudipay a canacanan (生態)
帛琉海底生物形形色色，場面壯觀包括超過1,500種的多樣魚類、700種的珊瑚和海葵. 其他值得一看的景觀尚包括巨型蛤蜊、海龜、蝠魟魚、灰礁鯊、海蛇、海牛等. 靠近陸地之處，有入海口附近的鱷魚、大蜥蜴. 此外，尚可看到數十種鳥類、果蝠在洛克群島的聚居地、在Angaur島的猿猴、一些無毒的蛇類、小型蜥蜴及其他昆蟲，而且在帛琉的陸地上，沒有任何有毒的陸生動物.
Ilausan
u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
Palau
maudipay a canacanan (生態)
帛琉政府指定了洛克群島中70個無人居住的島嶼作為海洋生態保護區，禁止民眾進入，以充分保護海龜與海鳥的生態環境.
Enrique Peña Nieto
7 bulad 20 demiad, Enrique Peña Nieto, u misingkiway. 1966 a mihca nalecuhan)
Palau
maudipay a canacanan (生態)
2020年1月1日起帛琉政府為了保護珊瑚礁與海洋生態，禁止使用有害珊瑚礁的防曬乳.
Ilausan
u siwkay nu Yincumin
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
Enrique Peña Nieto
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Mexico ayza sa ci Enrique Peña Nieto, micakat a demiad sa i 2012 a mihca 12 bulad 1 demiad.
Enok-tatama a ngangan nu Pangcah
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
thumb|Formosan
Ilausan
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi (560,820), Pangcah (209,203), Tayan (89,958), Paywan (100,591), Yuwatan (58,336), Rukay (13,303), Puyuma (14,118), Cou (6,635), Saysiat (6,601), Yami (4,599), Saw (780), Kabalan (1,466), Taluku (31,446),
Palau
maudipay a canacanan (生態)
Palau (帛琉) han nu cen-hu (政府) patuduan ku Luo-Ke-Cin-Daw (洛克群島) nu pituay a pulu kui naiay nu muenenga a patideng tu luma’ a tademaw u kakitian nu aadihan tu nu bayuway a maudipay dadamaan a hekal, lacus ku tademaw micumud tiya niyaduan, u dadamaan nu bayuay nu bilanga atu nu bayuay a ayam nu maudipay a kakitidaan.
Japan
nilacul
nu Asia (亞洲) saahebal macakatay tu a kanatal. hamin kanatal a lala'  maliyuy matabu nu waliyu (太平洋), atu Okhotsk a bayu (鄂霍次克海), Japan (日本) a bayu nuwalian a bay satu capi nu lala' a bayu, satupan belaw u Korean a pangkiway subal atu Russia batad waliay a kakitizaan, nuwalian nuwamisan mitules tu Ciyen-taw a sacacacay a suba, i satipan nutimulan musuayaw tu Taywan (台灣，中華民國) atu China (中華人民共和國). katukuh tu 1.26 a yi (億) ku tamedaw, katalakaw i kitakit paykanatal u saka sabaw cacay, mahamin u macakatay tu a kanatal pasiluc tu ngangan u sakatusa, sakatusa i Amilika (美國) dada’.
Palau
maudipay a canacanan (生態)
2020 a mihcaan cacay a bulad cacay a demian malingatu ku Palau (帛琉) a cenhu (政府) mangalay midama’ tu san-hu-cew (珊瑚礁) atu nu maudipay a cancanan nu bayuay aadihan nu kakitidaan, acaay pi sutsut tu sakay banges nu singpu’ mipalul’cus tu san-hu-cew (珊瑚礁) a sakacaledes nu sakacaledes nu singpu’.
Japan
tapang tu-su nu kanatal (首都)
u tapang tu-su(都市) nu kanatal sa u Tokyo (東京).
Ilausan
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Sakizaya (930), Sejek (9,975), Laaluwa (398), Kanakanabu (330), zuma (12,320)
Malaloong
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 32 ku tademaw, pakalatu 9%.
Ilausan
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 4 a bulad
pulung sausi (561,327), Pangcah (209,430), Tayan (90,059), Paywan (100,689), Yuwatan (58,390), Rukay (13,314), Puyuma (14,140), Cou (6,635), Saysiat (6,607), Yami (4,606), Saw (785), Kabalan (1,465), Taluku (31,501),
Sakizaya (929), Sejek (9,992), Laaluwa (399), Kanakanabu (334), zuma (12,052)
Japan
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Naruhito
Ilausan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
Malaloong
u sausi nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis) 68%, Paywan(Paiwan) 1%, Rukay(Rukai) 1%, Kevelan(Kebalan) 18%, zumazuma 4%.
Palau
sakaudip (經濟)
旅遊業是經濟的支柱，除此之外還有農業和漁業. 在2000-2001財政年度，約有共50,000外國人來帛琉經商或觀光. 政府是本國最主要的僱主，但國家經濟很大程度上依賴美國的經濟援助. 儘管如此，人均國民收入是菲律賓和大多數密克羅尼西亞國家的兩倍. 帛琉的旅遊市場正在傾向於吸引更多來自東亞的遊客，並希望外國投資可以幫助他們興建更完備的基礎設施.
Japan
cunli (首相)
u cunli nu Zipun (日本) ayza sa ci Yoshihide Suga, micakat a demiad sa i 2020 a mihcaan 9 bulad 16 demiad.
Palau
sakaudip (經濟)
numi liwkuay ku saka singalihan tu sakaudip nu heni, nama hini satu idaw henay kuyu sakaliyumah atu babutingan. itini i 2000-2001 a mihcaan nuni sulitan i nu sakaudip a cudad (財政報告) sa, makaala tu pulung han atu nutaway anika tayni ami siwbay atu nu tayniay amiliwku sa 50,000 hatini ku tayniay nu kakatuud a tademaw. u sihu hantu nuheni ku sakakaay a tawki, nina kanatal tu saka udip hantu miida tu sakaudip mangalay a padangan nu Amilika (美國), amica kuni ka hida, tuyu saka udip nu heni sa u Philippines (菲律賓) atu Micronesia (密克羅尼西亞) a kanatal nu tusaay a bay nuheni. Palau (帛琉) han u laalliwkuwan nu a iciba aydahantu mangalay tu misayadah tu nu nama kayniya i Dun-Ya (東亞) a tademaw mami liwku, madih tunutaw a tademaw mipadang tu nuheniyan ami sanga ami sakapah patideng tu kaki tidaan atu aidangan sa.
Japan
laylay (歷史)
已知最早的日本人類化石可追溯到3萬年前. 今日的考古學證據則表明，古代的日本除了原住民外其他是由東南亞跟東北亞遷徙而來的各民族融合演變而成的. 大約在公元前一萬年開始，日本進入新石器時期，是為繩紋時代（公元前一萬年至公元前3世紀）和彌生時代（公元前3世紀至公元3世紀）.
Palau
tademaw
當地居民約20,000人，其中大部分為帛琉土著，屬密克羅尼西亞人. 少數族裔有來自菲律賓為主的亞洲人和少量歐洲人. 三分之二的居民信奉基督教，當中天主教徒佔大多數，其餘的信奉其他新教派系. 除了基督教外，當地一種叫Modekngei的地方宗教也十分流行.
Ilausan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族委員會全球資訊網統計資料
Japan
laylay (歷史)
matineng tu i saayaway u Lipun a tademaw u malaba'tuay taneng taayaw mikilim katukuh iayaw tu tuluay mang a mihcaan. ayzaay micekiway misulitay tu kasumamadan a tuud a nipawacayan patahkal, kasumamadan a ziday u Lipuncaay ku binacadan dada' izaw henay ku nu zumaay makay kawali atu kaetipan a Asia (東南亞) atu kawali atu kaamisan a Asia (東北亞) mabulaway tayni nu paybinacaan mapulung tu nikakisumadan. pakala ayaw nu celah tu cacay a mang a mihcaan malingatu, Lipun micumud tu baluhay ba'tuay a ziday u sen-wen a ziday “celah ayaw nu cacay a mang a mihcan katukuh caleh ayaw nu tulu a kasumamadan a mihcaan” atu Mi-sin a ziday (彌生時代) "celah ayaw nu tuluay a kasumamadan a mihcaan katukuh celah tulu kasumamadan a mihcaan".
伴隨著從東亞遷入日本的渡來人，日本在彌生時代初期出現陶器、鐵、銅器以及水田等文化，逐漸成為一個農業社會，同時一些如奴國等的小國也開始與中國發展外交關係.
kilul tu makay kawalian a Asia (東亞) mabulaw micumud i Lipun tu milakui’tay a tademaw, Japan i Mi-sen a zidad (彌生時代) saayaway muculal u puduk a papazengan, mukin, tung a papazengan atu laku kakalukan a lalangawan, haymaw mala u malukay tu a syakay, malecad mahiniay u Nu- a kanatalay u adidi’ay a kanatal malingatu aca atu Cung-kou palahad tu kacacayat nu mikawaway tu nu hekal.
kasumamadan a ziday(古代)
Palau
tademaw
mueneng nu silumaay hantu makaala tu 20’000 ku tademaw, nu itiniay tu a mueneng a tademaw ku yadahay, u Micronesia (密克羅尼西亞) a tademaw. caay ka yadah ku nama kayniay i Philippines (菲律賓) nay Ya-Cuo (亞洲) a tademaw atu saka caay ka yadah nu O-Cuo (歐洲) a tademaw. nu tuluay a saka tusa nu muenengan a tademaw han, unipi sicia nuhini sa u kilisedu, unu tinsukiw ku yadah nuheni ami sicia, duma satu idaw kuni pipa baluhaya nuheni ani pisinciaan. tunu  dumasatu nu kilisedu u Modekngei a kanamuhan nu itidaay a tademaw a saka taydaan.
Japan
laylay (歷史)
在《日本書紀》中，天照大神的後裔神武天皇於辛酉年舊曆一月一日（公元前660年2月11日）即位為初代天皇、並建立日本國. 現今日本的建國紀念日即依此而定為2月11日.
Palau
tademaw
當地官方語言為英語和帛琉語. 其中三個州有地方語言作為自己的官方語言. 而在安加爾島上，日語曾經是官方語言. 目前安加爾全島人口80人，大部份人民講英語.
Japan
laylay (歷史)
i “cudad nu Japan”, Tin-caw tabalakiay a de'tu a iluc Ci Sen-u i pabaway a hungti i sing-yu a mihcaan malumanay a kuyumi cacay a bulad cacay a demiad “ayaw nu celah tu 660 a mihcaan tusa a bulad sabw cacay a demaad” mala u saayaway ziday a hungti, patizenng satu Lipun a kanatal. ayzaay a Japan mipatizeng tu nu kanatalay a pikiningan a demiad namakayni panutek tu tusa a bulad sabaw cacay a demiad.
Palau
tademaw
tapangay a kamu (官方語言) nu itidaay a tademaw han u Ing-Kuo (英國) atu Palau (帛琉) a sasakamuen. nika tapangay a kamu (官方語言) i tuluay a niyadu' ku niyadu'ay a kamu. itini namakay niya i An-Ciw-Er (安加爾) nu subalay a tademaw nawu nu Dipun (日語) henay ku tapangay a kamu nu heni. ayda hantu nu Angaur (安加爾) a subalay nu tademaw han walu a pulu’ kuyu tademaw, u kamu nuheni u Ing-Kuo a kamu (英語) yadahay ku kamu nuheni ayda.
Japan
laylay (歷史)
日本朝廷一直透過朝鮮半島的諸國吸收來自於亞洲大陸的文化. 587年，豪族蘇我氏的頭目蘇我馬子擊敗物部守屋，又在592年暗殺崇峻天皇、立女皇推古天皇為帝，聖德太子攝政，日本進入飛鳥時代. 聖德太子制定官位十二階，並頒布憲法十七條，嘗試建立一個以天皇為中心的國家.
France
thumb|u hata nu France (法國) |alt=Flag of France
France (法國)
u France (法國) sa i labu nu Europe, itiza i 46 00 N, 2 00 E,u ahebal nu lala’ mapulung sa izaw ku 551,500 km2, u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 549,970 km2, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 1,530 km2
Japan
laylay (歷史)
Lipun a tatengilan a kakitizaan makay Korean pangkiw a subal katuud ku kanatal mihedup tu makaniayiI Asia (亞洲) tabakiay a lala' a lalangawan. 587 a mihcaan Haw a binacadan Su-uw-se a tumuk ci Su-uw-ma-se mademec ku U-pu-su-u. i 592 a mihcaan aca mipac’ ci Tung-cin-tin (東京町) a hungtian, palekal tu tatayna a hungti ci Tuy-ku-tin a hungti mala hungti, sen-te-tay-c (聖德太子) ku situdungay tkawaw, Lipun micumud tu Bei-niyaw (飛鳥) a ziday. ci sen-te-tay-c pahecek tu aenengan nu tapang saba tusa a tukal satu mihapiw tu nipahulican tu  sabw pitu a ceding, mitanam patizeng tu cacay a hungti mala u kasaupuan nu kanatal.
France
hamin nu tademawan sa 66,836,154. kakalukan umah sa 52.70%, kilakilangan umah sa 29.20%, zumaay henay umah sa 18.10%.
u fuw-lan-si nu makumukumuday a kanatal (fuw a kamu;Republigue francaise, pangiha, [ʁepyblik fʁɑ̃sɛːz] ), pulung han France (法國) ( fuw a kamu; France，[fʁɑ̃s] (mitengil)), nu i tiniay i saetipan nu Europe (西歐) u nu i tiniay tu i ci-o kiyu nu idaway tu i nu baatay nu bayu u satabakiay a kakitidaan atu nu u dipay tu a kakididaan tu nu tatungusan a kanatal. naw nu France (法蘭西) paykay lima nu kalpulungay a kanatal napatiden tu mahcacay a nipikuwan atu u mamapaliyunay tu a cung-tung, u tatangahan nu Europe(歐洲) ta-lu ku satabakiay nu laylay atu nu sakay kinkuay i Paris (巴黎). kina i tiniay tu a kanatal i Mediterranean (地中海) patelek malitin katukuh i English Channel (英吉利海峽) atu amisbayu, sika i Rhine (萊茵) )a talawadaw laliting satu katukuh i saetipyu (大西洋),  hamin maluenenmay nu cukeday.  baatay nu bayu a kitidaan idaw ku timulan a America (南美洲) nu fuw-su-iy-na atu maliwasak i saetipyu (大西洋), u saetipyu atu timulyu (印度洋) nu subal. hamin nu kanatal malu sabaw waluay  nu tabakiay a kitidaan, nikahida ya limaay i tidahen i nu tawan henay. France (法國) atu Spain (西班牙) atu Morocco malecad amin idaw ku ti-cung-bayu’ atu bayuan nu saetipyu u tuluay a kanatal. France (法國) a kanatal nu ahebal a lala’ sa hamin i kanatal hamin nu kitaki sakasepad idaw ku cacayay, nika malu nuo-mong atu si-o a kanatal u ahebal nu lala’ u saabalay a kanatal, i Europe u ahebal nu lala’ u sakatuluay nu satabakiay a kanatal.
Malaloong
u Pangcah a niyazu'
u Pangcah a niyazu' kuyni, katuud ku Pangcah a tademaw itini mueneng, inayi' ku Sakizaya itini, uzuma a tademaw sa u Hulam. uyniyan a niyazu', i tebal nu bayu. u Taypinyang a bayu i tebal. katuud ku mibutingay a tademaw itini mueneng.
France
tapang tusu nu kanatal (首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Paris (巴黎).
Japan
hekal a lala’ (地理)
日本國土位於歐亞大陸以東，太平洋西部，由3個弧狀群島（日本列島、琉球群島、伊豆-小笠原群島）組成. 其中北海道、九州、本州及四國四大島的面積就佔了國土面積的99.37%.
France
kakininan nu kanatal demiad (國家紀念日)
kakining nu kanatal demiad sa 14 bulad 7 demiad.
cunli (總理)
u cunli nu France (法國) ayza sa ci Jean Castex, micakat a demiad sa i 2020 a mihcaan 7 bulad 3 demiad.
Ilausan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
台灣原住民族資訊資源網 kakuniza:niyazu' kakuniza:Tayan
France
u laylay nu France 法國歷史
fuw-ko a laylay nikalingatu i nu tademawan sayaway miepin tinalala’an nadikudan sasingangan satu u fuw-lan-si a lala’. namakayni i malumanay a zitay atu baluhay a zitay kalingatu kiyu idaw ku tademaw kakilukilu satu tayni muenen itini. katukuh nu langdaway a angtan nu zitay atu nu angtangay a zitay, kay-r-te a tademaw tayni satu caay tu kaputungputung micumud. nadikudan, i celahcan paytulu se-ci henay, u ze-r-man a tademaw (fuw-lan-ke a tademaw, si-ke-te a tademaw, a-la-man a tademaw, po-ken-ti  a tademaw ) tayni i tini; i celahcan paysepad se-ci, namakaaayni i s-sen-ti-na-wiy-ya a nuo-man a tademaw milabuay tu dina binacadanan.
Malaloong
u Sakizaya a tademaw
inay'i' ku Sakizaya itini mueneng. hakay izaw tu. caykatineng kami. caayhenay pasumad tu ngangan nu Sakizaya.
France
u laylay nu France 法國歷史
(u kamu nu Hulam: 法國歷史開始於人類第一次踏足這片後來被稱為法蘭西的土地. 從舊石器時代和新石器時代起，就陸續有人定居於此. 到了青銅器時代和鐵器時代，凱爾特人又源源不斷地湧入. 後來，公元三世紀時，日耳曼人（法蘭克人，西哥特人，阿拉曼人，勃艮第人）來到這裡；公元四世紀，來自斯堪地那維亞的諾曼人也加入了這一族群. )
Malaloong
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi (560,820), Pangcah (209,203), Tayan (89,958), Paywan (100,591), Yuwatan (58,336), Rukay (13,303), Puyuma (14,118), Cou (6,635), Saysiat (6,601), Yami (4,599), Saw (780), Kabalan (1,466), Taluku (31,446),
France
u laylay nu France 法國歷史
fuw-lan-si kinangangan namakayni i ci fue-lan-keay ze-r-man a niyadu. i celahacan a mihcaan u mahida, ya sa-li-abinacadan fuw-lan-ke a hungti ci ke-luo-uwi i lan-si mamin tu nisinlian misasiciya tunu ciwlu a kiwkay, namahini satu u faw-lan-ke yatungus mahida nu tinsukiway a kiwkay makakumutay. kinakaw hawsa mapalalit tu i baad, u faw-ko katukuh i 1905 a mihcaan kiya tatengaay tu malaliyas ku kiwkay. ke-lo-uwi pakumu han tu ku fa-lan-keay  nu sa-li a binacadan atu li-pu-li-an a binacadan kinatusaay a niyadu’, i kaw-lu atu zi-r-man malekec tu kya linubuay  a dahac nu lala’, patideng tu faw-lan-ke a hungti, mibawah tu mu-lo-ung a hungti. u i luc nifaw-lan-ke a hungti macakad ku ahebal nu lala’ nida. celahacan nu 751 a mihcaan, mu-luo-un nu hungtian mapakutay tu nu ciya-luo-lin a hungti, nika kina caay kalawilaw ku fuw-lan-ke a hungti ku nisatabaki tu nikawawan, sangled tu ku ca-li-man, mikelec tu te-i’-ce tu nu walian i (sa-ke-sen ), aw-ti-li, atu i’-ta-li. calehacan 843 a mihcaan, ciya-lo-lin a kanatal palaliwasaken niya tatuluay a baki nica-li-man, makaawas《fan-r-ten a nikasasulitan》, ya maanalay ci ca-li maala tu nu si-fuwa-lan-ke a kanatal. calehacan nu 987 a mihcaan, yi-ke‧ka-pyA malu nu si-fawa-lan-ke a kanatal, mapatiden tu sakatulu nu fawa-lan-ke a kanatal — ka-pyA a kanatal.fuw-li-r-se atu anuayaway nu hungti u fawa-lan-si-a kanatal pakumu han tu ku lala’ patahkal misabaluhay tu nisaungayan, namicakay tu tuo-foy-ni ( 1349 a mihcaan ), katukuh makunkun nu a-r-sa-se ( 1648—1681 a mihcaan ) , ya fawa-lan-si a kanatal nu sawalian nu lilis namakay i lo-na-he macuduh tayda i a-r-pyA-se a buyu, namakay i so-en-he macuduh tayda i lay-yin-he.
Malaloong
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Sakizaya (930), Sejek (9,975), Laaluwa (398), Kanakanabu (330), zuma (12,320)
Palau
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza: LamiHung
France
u laylay nu France 法國歷史
(u kamu nu Hulam: 法蘭西這個名字來自於一支叫法蘭克的日耳曼部落. 公元500年左右，撒利族法蘭克的國王克洛維在蘭斯受洗，皈依基督教，從而使法蘭克的王權同天主教會形成聯盟. 這一事件影響深遠，法國直到1905年才實現政教分離. 克洛維合併了法蘭克的撒利族和里普利安族兩個部落，在高盧和日耳曼尼亞征服了廣袤的土地，建立了法蘭克王國，開啟了墨洛溫王朝. 他的後代使法蘭克王國的領土進一步擴大. 公元751年，墨洛溫王朝被加洛林王朝取代，但這並未影響到法蘭克王國擴張的步伐，尤其是查理曼，他征服了德意志的北部（薩克森）、奧地利、以及義大利. 公元843年，加洛林帝國被查理曼的三個孫子瓜分，通過《凡爾登條約》，禿頭查理獲得了西法蘭克王國. 公元987年，于格·卡佩成為西法蘭克國王，建立了第三個法蘭克王朝——卡佩王朝. 腓力二世及其以後的國王為法蘭西王國的領土統一提供了新的動力，從購買多菲內（1349年），到兼併阿爾薩斯（1648—1681年），將法蘭西王國的東部邊界從羅訥河推到阿爾卑斯山，從索恩河推到萊茵河. )
Enok-tatama a ngangan nu Pangcah
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:ngangan
France
u laylay nu kakanan nu France 法國飲食文化
lami nu France (kamu nu France: Cuisine francaise, lPA: [kɥi. zin fʁɑ̃.sɛz]) nu makayniay tu i France, u sasakamuwan nu kitaki natacuwcuway tu ku nipisalami’ ku mahiniay. u saicelangay a hungti nu France a masakakuay, i lu-i’ sabaw sepad a tatukian katukuh i tungduh, u enen ilabu caay kadengin kumelic nu bangcal u sakanan madimel tu kakanan, u canancanan a nisalami’an sa namakayni mitudung tu nu kapahay a nikaudip tayda tu i tatamdawan.
(u kamu nu Hulam: 法國菜（法語: Cuisine française, IPA: [kɥi. zin fʁɑ̃.sɛz]）是一種源於法國，並在全世界廣為流傳的烹飪系統. 法國君主具有較強王權，在路易十四時達到頂峰，宮廷奢華風氣在飲食上十分講究，各種烹飪方法通過效仿的貴族流入民間. )
France nisalami’an pidimela tu a nisalami’ atu nuneng ku wayway i pikanan micuduh pasubana tu katini atu sacucuk, i France u budu’ kuyadahay a epah (kamu nu France: vin) atu cis-se (kamu nu France: fromage), malu nu Franceay tu a misalami’ lacus i nayay ku sapacamul a zayliyaw, i France anu i cuwcuw yadah ku tahekalay nu tuud tu epad a lasubu idaw ku lima a bataan ku caayay kalecad nu bangsi anikan tu ci-se, anu i cuwa ku ayaway makasanga tya tuudan a uwiyda a miyadu’ ku sipangangan tiya nganganan, idaw ku nu dumaay a niyaduan mahida Camembert anu mikilin i kantan a ti-tu caay kawmatepa, nika anu icuwa nu cacay a cudadan nu fawa-a kamu nu zitin atu yin-a kamu nu zitin sa, mikilin itini kanca idaw amin matepa midayhiway kina nipanganga tu ci-se.
satu pidimela tu waywayan mangalep tu ku aydaay a France i nipisalamian atu nisangaan tu nanum atu nu laylay u satabakiay a nipatahkal, mikinkiw tu idaw ku ya-li-ku, kanzumi, fun-ce niliywlian amin nisabaluhayan tu nisakapahanay tu a kakanan, sisa u France a lami’ u sasitungusay a pikanan tu tatengaay tu.
(u kamu nu Hulam: 除了重視禮儀外更因為在近現代法國在烹飪和飲食科技和文化的巨大貢獻，發明了包括壓力鍋、罐頭、分子料理等新的處理食物的方式，所以法國菜被視為西餐的正宗. )
France a nisalami’ anu i cuwacuwa a kenis u nu i tidaay tu a kakanan, idaw henay ku caay kalecad ku sakanan, nu satimulan miduducay tu bayu’ u nu cukanaay a simal mamin ku yungen, i satimuan, i satipan nu miduducay tu bayu’ hawsa nu i nanumay a tuud, i saamisan, i sawali kya u titi’ amin kukaen. u sakamuan amin, u France a tademaw caay kanamuh mukan tu caay kasititi’ay a lami’.
u France u sakaidaw ku caay kalecad nu kakanan idaw kya balaud a alipatu (grenouille), nihenhenman a tulakuk (coq au vin), France a kacumuli (cog au vin), yu-hung a taduk (confit de canard); u kakanan nu heni sa u minpaw, u nu masadumaay a minpaw idaw ku ke-sung (croissant) atu masacungkulay a minpaw (baguette).
(u kamu nu Hulam: 法國比較具有特色的食品有：青蛙腿（grenouille）、燉雞（coq au vin）、法國蝸牛（（coq au vin）、油封鴨（confit de canard）；主食主要是麵包，具有法國特色的麵包有可頌（croissant）和棍式麵包（baguette）. )
nu mukan tu ku France a tademaw sa kanca u likitasang, masaduma sa  u tanayuay ku takal, u tapang nu luma tu tatama tatayna masasuayaw aca muenen i takal nu pikanan, u luma tu cimacima sa  atu tayniay nu labang a tademaw i tapiingan ku henimuenen nu tataynaay makayda i  nu tataynaan a silac nu tatamaay makayda i nu tatamaan hamin muenen kiya lihalay a pasisi misilacen, u sapikan tu sala caay amin kalecadlecad sala i pikanan sikatini sacucuk atu kaliling, u sala ku sakaen, i pabaw nu takalal cacay ku lami’, mamin i nai’ tu kya patahkal tu dumaay a sakatusa, nika u pikanan a sala sa anu mamin tu mukan sa pakilul han patatungduhtungduh han ku sala i tapiingan  tepal nu tusaay a kakannay nu tademaw, namakaynuhekal makayda a paduduc hawsa maylabu satu ku lingatu.anu saayaway ku lami’ u kabi’ ku miasu’ay tu kaen (soupe), kilusansa u cudety a nikabadasan （hors-d'œuvre）, kilu satu tada u kakananay tu a lami’ （plat de résistance）, sadikuday tu u sicedanmay a kakanan （dessert），alaala han tu ku minpaw, kya dahan ku nilawpes tu nu yin amilikaay a tademaw, ayaw mukan misuen ku layaw tu epah, teban mukan u nu nanumay a kakanan atu titi’ay lami’ sapacabay mukan tu salengacay nu budu a epah. anu titi’ay sa u sumanahay a budu a epah, u France a tademaw sayadahay ku nilawpes tu pudu a epah, anu mukan tu kanca idaw aca,atu yin amilika nu hulic caay tu kalecad, anu caay henkaw muhelup tu budu a epah sa kapah tu muhelup. u sasakamuan a tatudung tu nu satipan ku France a tademaw i kakanan u satinengay tu liki nu pikanan.
(u kamu nu Hulam: 法國人就餐非常講究禮儀，一般用長條型餐桌，男女主人各坐餐桌兩頭，家中其他成員或客人在餐桌兩旁按從女主人一側向男主人一側重要程度遞減方式排列，餐具使用各種不同形狀的餐刀、叉子和勺子，用餐盤就餐，桌面上只能存在一道菜，撤去前一道才能上第二道，但餐具根據本次用餐情況全部擺放到就餐人餐盤兩側，由外側往內側使用. 一般第一道菜是開胃濃湯（soupe），然後是冷盤（hors-d'œuvre），接著才是主菜（plat de résistance），最後是甜點（dessert），麵包隨時取用，比英美人消耗多. 餐前喝利口酒，餐中水產和禽類菜配乾白葡萄酒. 肉類菜配乾紅葡萄酒，法國人消耗葡萄酒較多，幾乎每餐必備，和英美法律也不同，未成年人也允許飲用葡萄酒. 法國人的就餐禮儀已經成為西方宴會的經典模式. )
u pikanan nu France u sasakamuan mancalaay a liki atu asuay a kakanan, i kitaki nu tabakiay a cen-se u mancalay satekesay a pikanan mahida u nu France ku satekesay a pikanan. u France i kitaki kya singangan tu kakanan tu nu laylayay a kanatal, i France caayay kalecadlecad a kakitidaan sa ya kitidaan caay tu kalecad ku dumaay a kakanan. tada i kaen ku France misa asu tu kakanan, sisa mukan ku fawa-ko tu lami’ kanca yadah ku sapikaen tu lami’ idaw ku sala katini kalilin sapicucuh hatidakayadah nu tuud.
(u kamu nu Hulam:法國餐館以其豪華的禮儀和風味著稱，世界各大城市中最豪華昂貴的餐館幾乎都是法國餐館. 法國是世界著名的飲食文化大國，在法國不同地區有不同的特色美食. 由於法國人相當地重視美食，所以吃法國菜時所需要的餐具也是非常多的. )
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan (外部連結)
kakuniza:kanatal kakuniza:Hana Ating kakuniza:Lisin Kubung
Malaloong
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 4 a bulad
pulung sausi (561,327), Pangcah (209,430), Tayan (90,059), Paywan (100,689), Yuwatan (58,390), Rukay (13,314), Puyuma (14,140), Cou (6,635), Saysiat (6,607), Yami (4,606), Saw (785), Kabalan (1,465), Taluku (31,501),
Sakizaya (929), Sejek (9,992), Laaluwa (399), Kanakanabu (334), zuma (12,052)
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin a kamu nu Sakizaya sananay, u ngiha' nu Hulam a kamu nu "原住民". u sakaizaay saan, u saayaway mueneng itiniay a tademaw sananay, itini uyiniyan a subal, tina subal(島嶼) a ngangan sa ku "Taywan", u Hulam a sulit sa ku 台灣. u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay(有關) "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan. u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday(相同) a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiayay a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis). situlu ku kakuniza nu Yincumincu, sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangabulanay(平埔族).
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu’ kakuniza:Kalingku kakuniza:Pangcah kakuniza:niyazu'
Japan
hekal a lala’ (地理)
Japan (日本) kanatal a lala' tini i Eurasia (歐亞大陸) i nuwalian, waliyu (太平洋) a satipan, u tuluay masatutu’ay a sacacacay a subal “Japan  kasasiluc a subal, Liw-ciw sacacacay a subal, I-tuw-siw-li-yen a sacacacay a subal” a nisakaput. tiniay Piye-hay-taw, Ciw-cou, atu sepatay a kanatal sepatay tabakiay a subal u hekal macalap tu ku kanatalay a lala’ tu 99,37%.
本通常被歸劃於東亞或東北亞的範疇，北與俄羅斯、西與北韓、南韓、西南與中國大陸東部及臺灣隔海相望、南與菲律賓隔海相望. 日本由6,852個島嶼組成，面積約37.8萬平方公里. 國土面積75%屬山地丘陵地帶，因此森林覆蓋率高，但卻不適合農耕，耕地面積僅佔日本國土的11.1％
Lipun mapakenis tungusay nu Walian Asia atu Wali-Amisan Asia liwliw, nuwamisan u Russia, satipan u Korea, north (北韓), Korea, south (南韓), satipan nutimulan u China Tabakiay a Lala' (中國大陸) nutimilan atu Taywan silaed tu bayu masasupauwang. nutimulan atu Philippines (菲律賓) silaed tu bayu masasupauwang. Japan u 6,851 a nikasapulung a subal, u hekal pakala tu 37.8 a mang pin-beng kungli. lala' nu kanatal u hekal 75% tungusay nu adidi'ay a buyu'an, sisa talakaw kunikatahpu nu kilakilangnan, nika caay katatungus kalukan, sakalukan alala' a ahekal micalap dada' tu nu Japan a lala'  tu 11.1%.
也因此日本的人口多集中在沿海地區，日本的人口密度在世界排名第37位. 日本國土狹長，南北總長3,800公里，與澳洲、馬達加斯加、美國相近.
satu u Lipun  a tademaw masanad ami i lilis nu bayu a kakitizaan, Lipun a tademaw u kakatuud nu tademaw i kitakit pasiluc tu ngangan saka 37. Japan katanaya' nu lala' ,nutimulan nuwamisan pulung nu tanaya' 3,800 km, u Australia (澳洲), Madagascar (馬達加斯加), macacapi tu Amilika (美國).
angangan a tuse (主要城市)
日本沒有法定首都，國家的行政中心位於東京都. 截至2012年，東京都區部（又稱為「東京23區」，即口語所稱的東京市區）人口中有900萬，全東京都的人口有1,323萬. 以東京都為中心，包括神奈川縣、埼玉縣、千葉縣的首都圏人口為3,670萬，是世界上最大的都市圈.