cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Douglas MacArthur
u sikaalesan ni Douglas MacArthur a kawaw
ya nipapeluan nisulitan i cudad hini saan “katukuh han tu a ma’deng tu ku limaay a bataan idaw ku tusaay a mihcaan nu hitayay a nipalamitan nikalahitayan nu maku sa. na i nu ayawan nu sabaw siwaay a se-ci (世紀) nikalingatu nu mihcaan. uyni sa nu masawawaay henay sakaydihan atu nasimpian a pacukatan. namakay ya (西點) hananay nu hitayay a cacudadan sa, nisabalucu’an i nakitakit kinapinaay tu idaw ku nikasumad, zayhan u idih nu maku atu nasimpian inaayaw tu mamalawpes nika idaw henay kuni katinengan cayay kapawan, ya cacay a sakanamuhan nu imahida nu hitayay a dadiw, sakasenengan nu hitay sa cinida, cayay kau nikabelec nu tuas nu hitay. nika haymaw sananay mabadi a dada (老兵不死，只會慢慢的凋零而已).
Alya Stak
laluma'an
saba: Plan Stak
Douglas MacArthur
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Butin Nukay i 2019 a mihcaan.
Alya Stak
laluma'an
saba: Likun Stak
Janez Janša
縮圖
Alya Stak
nikapatayan a kawaw
situgusay ci Alya tu kuydaan a nikapatayan ga kawaw hananay:
Douglas MacArthur
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Buting Nukay kakuniza:tademaw kakuniza:hitay
Janez Janša
u siwkay niza(簡介)
u pilecuhan ni Janez Janša (亞內茲·楊薩) i Grosuplje (格羅蘇普列) nu Slovenia (斯洛維尼亞).
Alya Stak
malalitin tu ihekaay atu zumaay a nikatinengan
fan club
Janez Janša
u siwkay niza(簡介)
nalecuhan ciniza i 9 a bulad 17 a demiad 1958 a mihcaan.
Alya Stak
malalitin tu ihekaay atu zumaay a nikatinengan
kakuniza:Padakaw Lami' kakuniza:saydan atu micudaday 2018 kakuniza:dadiw nu sulda atu lamal
Janez Janša
u siwkay niza(簡介)
pahezekay niza i tabakiay a cacudadan nu Ljubljana (University of Ljubljana 盧布爾雅那大學).
ngangan nu Puyuma-Sapayan
u siwkay nu ngangan
tina ngangan sa, u petun a ngangan nu Puyuma a cidekay.
Janez Janša
micakat (就職)
u cunli (總理 Prime Minister) nu Slovenia (斯洛維尼亞) ayza sa ci Janez Janša (亞內茲·楊薩), micakat a demiad sa i 2020 a mihcaan 3 bulad 3 demiad.
ngangan nu Puyuma-Sapayan
u siwkay nu ngangan
u Puyuma a niyazu' sa itiza i Pusun. cacay a bataan nu niyazu' ku Puyuma.
u tademaw a nikayadah sa mangasiw 13992 (2017.9). u luma' nu Puyuma a cidekay
u angangan nu ngangan
cay katineng tu, cay kabana' tu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會-原住民族傳統名字登記-原住民族人名譜, 政治大學原住民族研究中心編, 2014- p82
撒奇萊雅族Sakizaya 阿美族Pangcah 泰雅族Tayan 排灣族Paywan 布農族
魯凱族Rukay 鄒族Cou 卑南族Puyuma 賽夏族Saysit 太魯閣族Taluku
賽德克族Sejek 噶瑪蘭族Kabalan 邵族Saw 雅美族Tau/Yami
卡那卡那富族Kanakanabu 拉阿魯哇族Laaluwa
kakuniza:ngangan
nani'
nani’ (貓)thumb|nani' (貓)
kakaliman(摘要)
salaedan(界)：動物界 Animalia (aadupen nu salaedan)
kulus(門)：脊索動物門 Chordata (kulus nu aadupen)
udip(綱)：哺乳綱 Mammalia (micucuay a udip)
mata(目)：食肉目 Carnivora
mikeliday(屬)：貓屬 Felis (pazazan muladay tu nani’)
malecaday(種)：貓 F. catus (malecaday tu nani’)
nani’, u nipahabayan nu luma’ a nani’. u nani’ hananay sa a uzip. anu pakayni tuni u mialaay tukakawaw nu sumamad a mihca kya pahabay kita tu nani’, kasumamadan a wayway nu paylumaluma’ milunguc tu nu sumamad a kawawa (追溯) 3600 a mihcaan i ayaw, maydih apapimiadup tu edu’ imatiyahen pakatal ku edu’ mican tu caycaynan nu tuud nu lalabu nu luma’, sisa pahabay tu nani’ kalacabay han tu nu mita.
(u kamu nu Hulam: 通常指家貓，為小型貓科動物. 根據遺傳學及考古學分析，人類養貓的紀錄可追溯至10,000年前的新月沃土地區，古埃及人飼養貓的紀錄可追溯至3,600年前，目的可能為捕鼠及其他齧齒目動物，以防止牠們吃掉榖物，也可能基於愛的出發點，養貓與人相伴. ) 縮圖
nilaculan (內容)
現在，貓成為世界上最為廣泛的寵物之一，飼養率僅次於犬（或稱狗）.
ayda satu ini u kitakit palawawaen (寵物) tu ku nani’ sisa pahabay tu nani’, pahabay u kakaydihan nu pahabayay ayda tu sibahuhay a wawa sakacacay sa wacu sakatusa u nani’.
更直接的風險是因狩獵而感染野外病菌的貓，會引入例如狂犬病等進入人類生活圈，因此對飼主知識技術與社會責任要求也較高，先進國家的公衛系統普遍會針對野貓進行抓捕絕育，管理意義即在於此.
ayda satu uyni nizatengan nu tademaw sacaay tu kalecad tunu sumamaday a kakawaw, sisa u matalaw tu nu cacaan a libung tahekal milalit tu tademaw, sisa matalaw tu apahabay ayda.
長期飼育的貓平均壽命為12年以上，歷史上最長壽的貓則達38歲. 部分地方文化亦有食用貓肉的習俗，如越南、中國廣東等地.
yu imadiyahenay sa u nikaudip nu nani’ sabaw tusa a mihcaan, anu duducen u kamu nu sumamaday sa makaala tu tuluay a bataan izaw ku walu nu mihcaan u nu kausip nu nani’, nuka sa u nitaw a kakitizaan mukaen tu heci nu nani’ atu wacu, mahuda ayza u Yuy-nan(越南) Cong-kuw-kung-dung(中國廣東) a kakitizaaan.
laylay (歷史)
肉齒類動物軀體長、四肢短、足有爪、有44顆牙、大腦不發達.
mukanay tu titi’ a nani’ tanaya’ ku udip apuyu ku kuku sikanus yadah u ngipen (44), caay kasitangah.
在始新世時，肉齒類衰弱，取而代之的物種是較進化物種小古貓
sumamad mukanay tu titi’ dawmi’ ku udip, huyu (野貓)
nilecuhan(生產)
uyna nu nani’ yu musabili yadah kunikan tycanacana micunus tu sakaytini i cucu’ nu wawa, yumusabili ku nani’ yu cacay tu a bataan a demiad amulecuh tu tabaki tu cucu’ sumanah tu.
通常貓咪會找個安靜的地方自行生產，此時的母貓會因為陣痛而焦燥不安，某些會拉出軟便，接下來，分娩就會開始.
yu amulecuh ku nani’ mikilim aca cinida tu inai’ay u tademaw a kakitizaan mulecuh, yu inuayawan amulecuh sa adada ku bili sa tunu ungal sa mulaling tu adada nu bili.
營養補充足夠的貓可以自行將幼貓清理乾凈並餵奶.
anu maydih a yadah ku cucu nu wawa sa misaicelang a miadup tu kakanen tu ayadah ku salang nu cucu ku yuna nu nani’,
wawa nu nani’ (幼貓期)
剛出生的幼貓既瞎且聾，無法自行取暖，母貓會用舌頭刺激幼貓肛門，幫助幼貓排泄.
yu mahkanilecuh a wawa nu nani’ sa nai’ hen ku icelang caay hen pakaazih ku mata caay hen pakatengil ku tangila sisa minac han nuyna u udipudipan nu wawa, misakalamkan apakaicelang a mucelak (才有力量早一點長大) u tayi’ nu wawa uyna’ ku mibakahay.
貓的鼻子到三週大時發育完全，但貓一出生就能分辨媽媽的味道. 幼貓睡眠時間極長，如果鳴叫，通常因為太冷、身體不舒服或肚子餓.
u wawa nu nani’ malakui ku tuluway a lipay tu mabawah tu ku cihek tu matineng tu misanek tu silec tu uyna’, anu muwangic ku wawa sa anucaay kasienaw sa u mangalayay cinida.
u nani’ sa u balakiay tu ku sausi (成貓期)
貓一般出生滿一歲即為成貓，但是根據貓的品種和生活環境，也會有所不同，一般認為大型品種（如波斯貓和布偶貓）會比較晚熟.
Yu cacay tu a mihcaan u nani’ sa u balakiay tu ku sausi. nikasa u nani’ yadah ku mahicahicaay a lalutusan a nani’ sisa caay kalcacad anu mahida tu uyni bo-se-maw atu bu-ou-maw maapac (比較晚) a balaki.
Sa mutani’ kuheni (排泄)
貓在排泄後會掩埋其排泄物.
labungan aca ku tani’ nu heni,
這是一種為了掩藏自己氣息的做法，因為在野外貓並不是很高級的獵食者，需要把自己藏起來不被天敵發現.
metalaw katinengan nu taw u kakitizaan nuheni sisa milibek tu ada.
mabi’ (睡眠)
在英文中，「cat nap」（打盹）即為指能夠像貓一樣快速入睡. 牠們常在晚間活動，但並不表示他們是夜行性動物.
kya matenes ku bi’ nu nani’ sademiad sa mabi’, sakahida nuheni sa u labi’ amiadup kuheni sisa u demiad u kakabian atu tuki nuheni, u labi u piadupan nuheni tu sakaudip.
mibalakas (遊戲)
幼貓常會藉與其他家貓遊戲以訓練自己捕捉獵物，由人類豢養的貓大多會用人造的逗貓棒予貓玩,讓猫頭腦反應能力強.
u adidi’ kay a nani’, uyminanam cinida a miadup sa sicabay cinida tu nu tau a nani’, u nipahabayay nu luma’ a nani’ sa a idaw ku hicahicaan a ni sanga’an nu tademaw a sapibalakas tiya nani’an, sakaydih nu pahabayay tu sakakapah nu tangah a kalawkaw ku yawyaw niya nani’.
u ilabuay nu luma’ anipahabayan a nani’ sa, u balakas a kakawaw u tatudung nu nipilaylay tu udip, alahican sa malecad tu sasacabayan tu nu pahapayay tiya nani’an. anu u itilibiyay a talidawa sa (卡通), tahekal ku sibanuhay a keluw a nisanga’an a sasalamaan, nika sa aydaay a nikaudip sa alahican mukan kiya(這個東西) nani’ tiya (指那個毛線) sibanuhay a keliw, sisa siimelang ku nipahabayan a nani’ tu adada’ nu bituka’, idaw ku kakanamuhan niya nani’ tu mali a sassalamaan.
u heci’ nu kamu (肢體語言)
貓有時會豎起尾巴，這不僅代表小貓希望母貓舔拭屁股，也是撒嬌. 貓咪在撒嬌時你撫摸她頭脖子身體腹部都會發出嘟呼嘟呼的鼾聲這是幸福表現.
貓心情好時眼睛會半瞇，耳朵微傾並放鬆，尾巴輕擺，腳掌上下地輕輕搓揉，不特別凝視任何東西. 在吃到喜歡吃的或者很久沒嘗到的食物時也可能會發出咕嚕咕嚕的鼾聲.
u nani’ anu mutikel ku kikul sa, u milimulaay cinida tu uyna nida maydih cinida a ninacan ku menah nida. anu milimulak tu pahapayay tiya nani’an a tademaw sa likecan nu pahabayay ku tangah atu liel nika masuni ku bili kulukulu sa ku suni u mahiniay a kawaw sa u sakalemed nida. anu manamuh kya nani’ sa matiya u makemetay ku mata a azihan, u tangila sa mabedek tu adidi’ u kikul sa haymaw sa musaungay, u kuku’ nida sa haymaw sa pasasudsud (搓揉), caypisaadiadih tu hicahica, yu makamelaw cinida tu kakaydihan a kakanen atu matenesay tu a caay kakanen nida a kakanen sa akay (可能) kulukulu sa ku ngalngal tahekal matengil.
被信任的人抱到膝上時，緩慢地擺動尾巴表示牠完全處於輕鬆無慮的狀態下，當貓花長時間清理自己身體時，也是同樣意思.
中國還有人認為貓可以預知天氣當它舔前爪往頭上抹（洗臉）時表示天氣會轉變.
u kanamuhan niya nani’ a tademaw miabibi cinidaan sa, haymaw sa mingiwangiw ku kikul u pakatineng tu nika a hemaw tu ku lihalay nu niya nani’, yu misadimel cinida tu banuh nida sa, malecad tu kalihalay niya nani’, cung-cow idaw ku pabaliway tu nani’ anu mininac cinida tu sakalus pakatukuh i tangah sa idaw ku pabaliw tu amasumad ku demiad.
若貓在地上翻滾或躺下，最脆弱的腹部朝上時，表示信賴周遭的人. 但不應隨便摸牠的肚子.
malcabayay atu wacu (與狗的關係)
一般認為貓與狗互相討厭，如狗會咬貓，而許多貓本能上也害怕狗；常見野貓站在高處，狗則在地上吠叫不停.
u adih nu mitapalay (大眾觀看)u nani’ atu wacu cacay kasungaay masuada kuheni a malalidemuh u dumasa mukalad ku wacu tu nani’ sa, u nani’ cinida matalaway tu wacu, yu ipabw nu kilang kiya nani’ sa mudang a milibabiy kiya wacu casatu kasatecep ku mipilibabuy sakacangalan sa.
但是，貓狗之間的敵對關係既不是先天基因決定的，也不是任何生物因素造成的. 一般情況下，當一方的領地受到外來入侵時，它們自然會變得富有攻擊性. 經過訓練及適應，貓和狗有可能理解同一種「語言」並和睦相處.
nika sa u nani’ atu wacu nika tahekal nu heni sa caay kaw masuadaay cacay kawni kautuudtuud kumilaheci’ay, u mikitapal (一般) yu midebung ku ihekalay a wacu, macakenuh tiya nani’ a maydih a mikalad. u mananamay tu ani kungningan a nani’ atu wacu matineng tu a masungaay (語言) kapah kunikalcabay.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (外部連結)
[1]中文維基-貓： https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%8C%AB kakuniza:aadupan kakuniza:mauzipay kakuniza:Sabak Nubu kakuniza:Kinbu u Watan
ya La-mei a subal hananay a kakawaw
ina La- mei hananay a subal sa, nai 1636 a mihcaan nu hekalay nu bayu nu Taywan ( imahidasa nipanganga sa ya La- mei a subal han caay sa ya Cing-se a subal han ) muenengay itida a binawlan sa debungen nu Hu-lang ya tung-ingtu a kusiay mipatay, caay sa palusakalungen ( 奴役 ）mamin malawpes ku yincumin a kawaw.
nikalingatu nu kawaw i 1622 a mihcaan i cacayay a bulad, ya Tung - ingtu hananay a kusi, pabalunga tiya nu Lu- tehtan masakingmay a kulit a balunga, makalikeluh tu mapacukasay tabakiay a bali, masatedep i subal niya Siyaw liwciu hananay a subal, pahanhan satu miculcul tu tademaw i labu nu subal amidadum, nika nayay ku pananukasay nu midadumay, imahida sa tabakitabaki tuku bali, caay pakahalhal tu nikataluma nu midadumay kunida sa muliyay laliwan, nadikudan sa itawya sikatineng nu nikapatay nu taydaay midadumay a tademaw mahmin, sisa kakayda hantu sipangangan kya subal nuheni u Sikingmay masaliyungay a subal sa.
nikalcadan a mihcaan 11 a bulad sepst a demiad, ya mikeliday ci Claes - Bruny hananay miladay tu tusaay sidubaay nu balunga, atu sepatay nu - Zuke’ hananay a balunga mingayaw, imahida sa i Siyaw liwciu hananay a subalay, cacayay a niyadu’ mahamin tuduhan, nipahabayan a pabuy sa hamin han mipacuk, muenengay i niyadu’ a tademaw sa milaliw taydaen i buhang nu babatuan. uydatu a bulad sabaw siwa a demiadan namamin malahuk, ya mikeliday tu hitay ci Claes- Bruyn ladayen nida kya Uylingken Haw atu ya nuliwanay adidiay a balunga pananukas namakay Kim - liyung a subal katukuh i Zelan - zeceng, ya Fuwike hau i teban nu bayu’ sa sikalitemuh tu tabakiay a bali mabelin kya. nayi maadih ku nikataluma sisa sayaway nipingayaw sa u caayay kalaheci ku sausi.
sakatusaan nipingayaw ya malasakakaay nu tatapangan ya cungtu ci Hendrick- Brouwer kinapina tu a mayculcul tu hitay nida a sakasaken kyaking- liyungaya a subal sa a pasakamu. 1635 a mihcaan sabaw cacay a bulad taydaan nu hitay i Matu’ mingayaw, nudikudan sa maydih a pacebu tu ya La- mei a subal a balucu nu mukeliday, masakalah mayketun tu nikacaay kalaheci, sisa katukuh i 1636 a mihcaan i sepatay a bulad lima a demiad, ya ci Hansi- Puteman hananay atu nu Taywanay a sasalubangan ay a nikasaketun, a ya nu kiwkayay a simbu ci Lupo atu mamikeliday nu hitayay a tademaw ladayen nuheni ku sabaw lima kya nu hitay, misacabay tu nu ya （放索社）a tademaw kapulungen nu heni a mingayaw tu nu La- meiay a subal a binacadan.katukuh i sepatay a bulad sabaw cacay a demiadan i sansandeban sa pannanukas tu ca Lupo pakatineng tu nikataydaan nuheni. imahida sa sikatenengan ku masakapah ku nikalalacalan nuheni, u kamu sa malcadcad, nika ya 放索社 hananay a tademaw sa naynayi ku matinengay tu uncung hananay a buhangay a tademaw.
mahida satu ya bulad tu pakakilul hantu kya ( Johan Jeuraensz. Van Linga ) malatatapangan mikelit tu lasubuay nu hitay pasu u pabalungaay,
micunus henay tu nu biyaway a niyadu idaw kya ku pitu ancaay sa idaw ku waluay a bataan nu tademaw nu binacadan, luyaluy sa mukacaw tu tuluway a balunga taydaen mingayaw,nabuladan tusaay idaw ku cacay a demiadan, makatukuh tu i ( 金獅島 ）hanany a subal kuwangen bakudangen nuheni kya subalay munengay a binacadan, simapatayay tatulu madakepay sa makaala tu tusa a bataan, nika ya 金獅島 nayay
caay kataneng ku nanum pasu makalikuluh tu baliyus, muliyas aca nika i 26 a demiadan mapulung atu 放索社人 atu nu 新港社人, malaluung makakilul tayda i 金獅島, imahida sa u 新港社人 atu 放索社人 ku mikilimay tu dadebuan nu La- mei a subalay a tademaw, matepa nuheni kya masaungcungay a buhang, itida mamin milimek ku binacadan, nu aydaay nipanganga sa ya Ukuy- Tong han, imahidasa ya hitay nu Hulam sa siuculen tu sepatay a bataan nu hitay mamisebeng, cebesan aca ku kakaenanan atu nanum puutan ku sakatahkal nu kakaydaan, u wacah ku nipapihpih patalabu maydih anu caay pakadungdung sa tahkal satu sananay, hang tatenga caay pakatukuh tu tuluway a demiadan, sayaway caayay pakadungdung a tademaw culal sa makaala tu sepatay a bataan idaw ku tusa, walu ku tatama u dumaay sa u tatayna amin pasu wawa. nudikudan satu i limaay a bulad kakilukilul sa idaw ku madakepay, matenesmatenes naynayi satu ku makay buhangay a suni matengil
sisa cumudan tunu hitay nu Hulan mididaw mahicatu ku tekiteki nulabuway nasa, kyu sikatawit nu miazihay, kadihyan sa u mabelecay nu tademaw sa makaala tu tuluway a lasubu nu tademaw kuni kayadah. uyda hantu ya madakepay a tademaw sa, pulung han sa makaala tu 323 ku nikayadah, ilabu sa u tatama makaala tu 53, u liwan sa u tatayna makaala tu 125 kuni kayadah, u liwan satu wawa amin makaala tu 145 kuni kayadahan, nika makaadih aca ku hitay nu Hulan nu dumaay a ungcung idaw ku milimekay a binacadan i labu, cacacay tuku nipingayaw tu hitay nu Hulan.
ya mihcaan sa ya hitay ci ( Van Daellen ) atu u ca ulculan nida atu nu dumaay a minanamay henay a hitay nu pabalungaay, itini i 金獅島 tabatan nu i subalay a binacadan. sisa i pabaluhay nu bulad a demiad sa hamin han nu Hulan ku icapiyay a niyaduay a tademaw kinacacay aca taydaen i 金獅島 a subal misinanud a mayngayaw, mamisibek mamin sipalamal tuduhen ku subal, maydihpatahkal tu milimekay i buhabuhangan a tademaw, caay tu pakadungdung ku binacadan nu La- meiay a binacadan sa tahkalan mulaliw, mausaw saw nu hitay mupatay, masausiay nu mapatayay sa idaw ku tuluway kuni kapulungen, u madakepay sa nikapulungan makaala tu limaay a lasubu idaw ku sepat nu tademaw.
nikalawpesan nu La-mei hananay a subal u madakepay nu tatamaan sa sipatadaen i Tyiun( 大員 ）musapaya maluk, u tatayna atu wawa sa sipatayda i 新港社 a niyadu . imahida sa muenengay tu i tidaay a singbu ci 尤羅伯 hinadihdih, pasakamu pangiha ci ( Hanse - putemanan ),
pananukasen tu i La- mei a subal sa ku kamu, nika caay sulul kya tatapangan nu Hulan, nudikudan satu kinapina ku hitay nu Hulam tayda i subal muliyaw milidu tu kay idaw henay sa tu liwan nu mulcisay, katukuh i 1644 a mihcaan idaw henay ku sabaw lima nu tademaw nu munengay itida. ya Hulan papiebawen nu heni ku Taywanay a mamidakepay, caay katenes sa mamin tu madakep sipataydaen i 大員, sisa sipakaulah han tu malacacay a lasubu nu 西班牙 a kalisiw,nudikudan sa sadikuday tu nu liwan tatusa sa madakep tu, nikahiniyan sa kakayda satu ku La-mei a subalay nu laylayay a likisi sikalawpes tu, sikatineng nu mita sa u lusa adada tu ku sipacabay tina nikaydaan a nadipaa. ya ci Yulupo hananay sa i 1647 a mihcaan mikusu' tiya 東印度 a kusi東印度 a kusi. tu nipisawacu mamin mapalawpes ku tademaw.tada malakuwit tu kunipatebuc sa.
kakuniza:Buting Nukay
Hali Butul
kakuniza: Padakaw Lami' 縮圖 Hali Camu Butul (Amilika a kamu: Harry James Potter; ci 哈利 詹姆 波特 ku hulam a kamu)
u cay katatenga a tademaw a nisanga'an nu nikakilukilul a cudad, u "Hali Butul" a nikakilukilul a cudad nu misulitay ci JK Luling hananay. u cudacudad nu nisatahatahaw ni Hali Butul, mukilim cinida tu nikatinengan i cinidaan sa, u mapalaway ci Hali Butul, maydih malasakapahayay a mapalaway ci nida, u cudad nu nitanetanengan micudad nida i cacudadan u Hu-ke-wa-ce (Amilika a kamu: Hogwarts School of Witchcraft and Wizardry) sa,
hikahetek ni Hali
nanilecuh i 1980 a mihecaan 7 a bulled 31 a demoed, u wawa nu mapalaway ci Camu Butul(Amilika a kamu: ) atu Makoay a mapalaway ci Lili Butul, u masacacayay a wawa a tademaw, (masipulu'ay a wawa 獨生子)
naspiyan 命運
aadihan nida
i lalabu nu cudad, u masasibud tu butes ci Hali, mahida tu ci wama nida, u langdaway a kulit ku mata nida, mahida tu ci ina nida; i daw( izaw) ku cacayay a pildac (疤) nu duka, mahida u pirat-piyat i zais nida. makudus ku bihid ni Hali,
malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan
kakuniza:Hali Butul kakuniza:Lami' Kulang
sumad
kamu nu hulam：改變
sumad hantu ku wayway isu. 你的行為該改變了.
silacul
(u kamu nu Hulam sa:產業)
kenis
u sulit nu hulam：界線，鱗片
Irfaan Ali
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Irfaan Ali (Yielban．Ali 伊爾凡·阿里), 1980 a mihca 4 a bulad 25 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Guyana (蓋亞那) ayza, micakat a demiad sa i 2020 a mihca 8 bulad 2 demiad.
kenis
Ji’an/Yusinu(吉安鄉) a kenis hekal a lala pakala tu 15%.
nipaluma-kabutulay, kabotolay
masadumaay a ngangan (各種名稱)
【學名】 Nephrolepis auriculata (L.) Trimen
kenis
吉安鄉山地面積佔15%
nipaluma-kabutulay, kabotolay
masadumaay a ngangan (各種名稱)
【mitesekay a ngangan】Nephrolepis auriculata (L.) Trimen
【科名】 蓧蕨科(Oleandraceae)
masatezep
(kamu nu hulam：停止)
nipaluma-kabutulay, kabotolay
masadumaay a ngangan (各種名稱)
【sapamataan a ngangan】Oleandraceae
【屬名】 腎蕨屬
【mikeliday tu ngangan】butul a langawan
【俗名】 腎蕨、鳳凰蛋、山豬腎子、山雞蛋、羊齒、鐵雞蛋、山豬蘭弗、天鵝抱蛋、雉雞蛋、鹽雞蛋、山檳榔、玉羊齒、圓羊齒、蜈蚣草、篦子草、石黃皮、野雞蛋、石蛋果、蛇蛋參、馬騮卵，球蕨、腎鱗蕨、夜明吐珠、山豬仔卵核、耳基假石葦
【tada ngangan】butul, Feng-huang-dan, kiwma nu buwa’, shan-jidan, ngipen nu sidi’, Tie-jidan, kiwma nu buwa’, Tiane-bao-dan, ti’kuk nu tikulac, Yan-jidan, da’dac, jade-fern, Yuan-yang-chi, Yuan-yang-chi, wugong-cao, Bi-zi-cao, Shi-huang-pi, Ye-jidan, Shi-dan-guo, She-dancan, Ma-liu-luan, butul, Shen-lin-jue, Ye-ming-tu-zhu, Shan-zhu-zai-luan-he, Er-ji-jia-shi-wei
【族語】布農 Mahazumu Tu Lili、撒奇萊雅 Kabotolay、鄒 Tariri 'Iciuru、piwma (卑南) Triyatriyaran、 Amis (阿美) Bu Dor Nu E Du、Lukay (魯凱) Kavuvuthuru
【kamu nu binacadan】Bunun (布農) Mahazumu Tu Lili、Sakidaya (撒奇萊雅) Kabotolay、Co (鄒) Tariri 'Iciuru、卑南 Triyatriyaran、阿美 Bu Dor Nu E Du、魯凱 Kavuvuthuru
【使用族群】 布農、撒奇萊雅、鄒、卑南、阿美、魯凱
【mitaduay nu binacadan】Bunun, Sakidaya, Co, piwma, Amis, Lukay
kaliwasak nu langaw (分布環境)
屬於台灣原生種的植株之一，常常可以在山林下的石隙中或溪旁發現其蹤跡. 台灣全島全境平地至海拔 2000 公尺之山野及海岸砂地. 蘭嶼綠島亦有分布.
tada Taywan nu langawan, hina adih kita i sasanu buyu a ba’ba’tuan atu lilis nu sawacan. Taywan nu subalan nu enal katukuh tu dadipasan a makaala tu tusaay a malebut a congcayy nu buyuan atu dadipasan nu likenlikenan. Lani’ sanasay idaw ku nika liwasak nu langaw.
sasapayuan (藥效)
在性味方面，帶點甘、淡、澀且性涼，無毒，具有清熱利濕、解毒消腫、止咳消積、清涼止渴的功用.
isanek nu kakanen han, kala sicedaman, abesa’, cupelak sapi’, nai ku ledek, patahekal tu akuti’ tangan nu udip, mihepec tu lebawa, sakacay u’hu’h, sakay ngaluh a kakanen.
主要用來治療多種疾病，包括咳嗽、痢疾、腎炎、高血壓、乳腺炎、小便不利、跌打內傷、泌尿系統感染、刀傷、眼病、蜈蚣咬傷、頸部慢性淋巴結炎、疝氣、黃疸、乳房腫痛...等.
sapingay tu imelang han, u u’hu’h, banic, buwa’, gao-xieya, cucu’, caay ka tahekal nu aisian, duka, sakaycebu, madingac, mata, kalatan nu alisalap, bangen, adada nu bili, huang-dan, lebawa nu cucu sa.
milihida tu langaw mu sakamu (生態形狀描述)
球蕨為骨碎補科的多年生附生及土生植物，株高約35-55公分，下部有葡匐莖向四方橫展呈粗鐵絲狀，而上面生有無數卵狀球形的半透明塊莖，外被黃棕色絨毛.
Butul u gu-sui-bu-ke nu mihcaan nanay mikabitay tu lalana a lutukan
nu langawan, talakaw nu langaw han makaala tu tulu a bataan idaw ku lima~ lima a bataan idaw ku lima a congfen, sasa’ idaw ku mibalatay nu milaladay nu tapang mahida u tabakiay nu telayanm, pabaw idaw ku pinaay nu mahida u ti’kuk nu malian ku wayway a pangkiw nu hecian a butulan, belih nu papah idaw ku kalawlawan nu cunse a banuhan.
葉片呈簇狀長出地面，葉片形狀呈光滑且圓齒狀的披針形，長約1-3公分，寬約0.5公分，葉柄長約5-10公分，葉面無毛. 群圓形的孢子囊群著生於邊緣內小脈的頂端，沿著中脈兩旁各有1行，具有圓腎形的苞膜.
papah masakaput namakalala’ tu amulangaw, masadid ku papah mamulmul sinangipenan nu madicemay nu papahan, tanayu’ han cacay ~ tulu a congfen, ahebal han 0.5 congfen, papah nu akaway tanayu’ han makaala tu lima ~ pulu’ a congfen, hekal nu papah nai ku banuh. maki mulmullay nu sasapalan itida i lilis nu labuan adidiay a sasulitan nu tunduh, mililis tu tebnay nu sasulitan idaw ku cacaya a caculilan nu papahan, idaw ku mamulmulay nu isasaay a papahan nu sasapalan.
picidekan (特性)
多年生草本，根莖短小，根下有塊莖呈球形，肉質. 腎蕨株高約30公分，葉羽狀深切裂，密生而稍皺，色濃綠，根鐵絲狀，耐蔭性極廣，適合盆裁作為室內擺飾.
nu yadahay nu mihcaan nanay a lutukan nu langawan, lamit angangan aapuyu adidi, sasa nu lamit idsaw ku masa maliay nu angangan nu wayway, siheci. butul nu langawan han makaala tu tulu a bataan a congfenm, papah masabanuh kunika ilabu nuni ka celitan, madadecdec makubit, kala lumenian ku langdaw nu kulit, lamit han mahida u adidiay nu telay, manamuh i lidulidungan maudip, kapah palumaan i kabing sakay lumaan aadihan,
腎蕨繁殖可用孢子播種或分株，自生能力強，若栽培成株幾株，栽植地適合生長，來年之後周遭自可長出無數株.
mangalay mibuwan tu butulan aw sasapalan ku sabulesak atu nipecaan a paluma’, udip sananay cinida, anu namibuwahtu sa apina tu ku langaw mabuwahay, anu kapah ku lalangawan nu kakitidaan, mihmihcaan idawtu ku lalangaw.
腎蕨在馬來西亞、菲律賓、琉球和台灣都是常見的蕨類.
butul han itini i malaysiya, faliubin,liuqiu atu Taywan hina adih kita tu langaw nu butul.
kaliwasak nu langawan nida han i sasa nu kilakilanga lidulidungan, dadan, lilis nu cilicilisan, mihmihcaan idawtu ku aalan.
食用方式採地下飽滿之球莖，先將絨毛搓除、洗淨就可生食.
anumukan aw sasaay nu lamitan a masaheciay nu Malian, abihbihan mibanaw ku banuh, kapahtu kuni banawan sa semsemhan a mukan.
silangaw siheci ku lamit nu butul tu mahidaay u mamulmulay nu angangan a hecian, mahida u linkin ku tabaki, paduh nu angangan nu heci u hese si banuh, u sakapahay nu tayda i hekal nu nananuman a langawan.
在所有的蕨類植物中，也只有腎蕨有此種特殊貯藏莖的構造，在適宜的生存環境下，腎蕨是蕨類中最易辨認的.
micapi
(u kamu nu hulam sa:很近)
micidek
(u kamu nu Hulam sa: 特別)
nipaluma-kabutulay, kabotolay
picidekan (特性)
nina lukuktan a langawan, u batul kumi cidekay nu silaculay nu hecian, ikanamuhan nida kasilangawan han, butu a langawan paadihhan kita matineng tu kita tu langaw nida.
Guðni Th. Jóhannesson
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Guðni Th. Jóhannesson (Kudeni．Yuhannye 古德尼·約翰內森), 1968 a mihca 6 a bulad 26 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Iceland (冰島) ayza, micakat a demiad sa i 2016 a mihca 8 bulad 1 demiad.
nipaluma-kabutulay, kabotolay
picidekan (特性)
且在野外到處都可看見它的蹤影,其數量十分龐大，腎蕨的葉片可當插花，捧花及花籃很好的素材，也可將它栽植於盆中是非常好的室內綠化植物不會開花.
ihekal hinaadih kita tu langaw nu butul, laklaksa asilangaw, papah nu butul han taneng sipahcek tuni sangaan numita tu baluan, u sakapahay nu kakapetan atu sakay salaam nu sasangaan, taneng a palumaan I kabing u sakapahay nu sakay luma’ nu aadihan a langdaway nu langawan caaya kasi balu.
食用腎蕨時只需揉除外表褐色的絨毛，就可做為取水植物直接生食，雖有少許的澀味，卻在外找不到水源時的最佳解渴的替代品，腎蕨全草有清熱消腫及解毒的藥效，也是過去常將其嫩葉搗敷外用，可治刀傷及消除腫痛.
mukan tu heci nu butul han pasipasipen ku hese nu banuhan, usa semseman nu nananuman numita, amica kunika cepelakan, ihekal anunai ku nanum u butul nu heci ku alan numita aminanum, namukan tu butul han milawpes tu lebawa’ atu ledek, yumahida miala kitatu mangaduay a papah pekpeken sipaduhepic i banges, tunika dingacan atu lebawa.
tada kitidaan (原產地)
熱帶亞洲、非洲
kacaledesan nu Yazhou, Feizhou
sapihica (用途)
1. 是重要的取水植物，於野外可補充水份.
tadamahicaay tu a nananuman nu langawan, sakay hekla nu sapicunus tu nananuman.
2. 嫩芽及球莖可食：腎蕨可食用的部位是嫩葉及球形的貯水器，具有止渴、解飢、除熱的效果.
mangaduay nu papah atu heci nubutul ku kakanen, heci nu butul a kakanen han u mangaduay nu papah atu mahidaay u heciyan, sakay ngaluh, mangalay, patahekal tu akuti’ nu udip.
3. 插花常用的花材：是良好的插花材料，俗稱羊齒.
sapahecek tu sasangan tu balu, u sakapahay nu sapahcekan nu sasangan, tada nagngan han u sidi nu ngipen.
4.藥用：全草均可做用
sasapayuan, hamin nu langaw ku sasapayuen.
tatapangan (莖)
腎蕨株高約30公分餘，根莖短，具光澤，被鱗片，莖有三種，
短莖為葉柄覆蓋.
langaw nu butul u talakaw han makaala tu tulu a bataan a pina nu congfen, lamit tatapangan apuyu, masadit, sikines, tulu ku tatapangan nu langawan, apuyuay a tatapangan u papah nu akaway kumi tahabay.
葡匐莖，向四方蔓延，莖上有許多小芽，能長出前述短莖，故本種皆成群出現；圓球形塊莖，長於地下，富含汁液，為密被金黃色鱗片的貯水器，俗稱為『金雞蛋』或『鳳凰蛋』.
milaladay ku tatapangan, iliyu’ tu milalad, angangan yadah ku adidiay nu langawan, apuyuan ku langaw, sisa masakaput ku langaw nida,
papah (葉)
一回羽狀複葉，叢生；葉柄長 6~25 公分，幼嫩時密被赤褐色毛狀鱗片，鱗片全緣，窄線形，葉軸具縱溝，上部被鱗片.
malecaday i batacan ku papah, masakapu a maudip, papah nu akaway tanayu han makaala tu enem ~tusa a bataan idaw ku lima a congfen, mangduay nu sapal han madadecdec ku langaw u belih han hese’ nu sibanuhay a kinesan, kines han malecad ku kaku, macacelcel ku keliwan a wayway, papah nu angangan mabalat ku ilabuay nu sasulitan, pabaw nu belih sikines.
葉片長 25~65 公分，寬 2~6 公分，羽狀裂，羽片無柄，羽軸有節，羽片長 1~4 公分，寬 1~2 公分，基部不等形，葉耳銳尖，上下表面近乎光滑，下部羽片鈍形，通常較短，上部羽片著生孢子囊堆，長約 3~4 公分，略尖銳，邊緣細鋸齒至細鈍鋸齒.
tanayu nu papah han tusa a bataan idaw ku lima ~enem a bataan idaw ku limam a congfen, ahebal han makaala tu tusa ~ enem a congfen, macelitay nu banuhan, banuhan nai ku akaway nu papahan, teban nu akaway nu papahan sibatac, banuhan nu akawayan han makaala tu cacay ~sepat a congfen, ahebal han makaala tu ceci ~tusa a congfen, angangan han caay kalecad ku wayway, papah nu tangilaan masadicem, nika babelihan nu papaha masadit, sasa nu banuhan caay ka mulmul ku wayway, apuyu, pabawan nu banuhan yadah ku sasapalan numaupuay, tanayu’ han makaala tu tulu ~sepat a cong, kala dicemdiceman, lilis nu papahan idaw ku masingangay a salualusan a adidiay nu ngangipenan nu papahan.
balu (花)
果實孢子囊堆圓形，著生細脈末端近緣處；因其孢子囊群的孢膜裂口展開，呈腎臟形，故名為腎蕨.
heci nu sasapalan mapulung mamulmul, mikabit i teban nu papahn a
nikudan nu lilisan, maupuay nu sasapalan pela’sa, mahida u buwa’ ku wayway, sisa pangangan han tu butul.
u siwkay nu nipaluma
(俗名：鳳凰蛋、山豬腎子、山雞蛋、羊齒、鐵雞蛋、山豬蘭弗、天鵝抱蛋、雉雞蛋、鹽雞蛋、山檳榔、玉羊齒、圓羊齒、蜈蚣草、篦子草、石黃皮、石蛋果、蛇蛋參、馬騮卵、腎蕨)
台灣原生種之一. 山林中的石隙中或溪旁.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p208
kakuniza:nipaluma kakuniza:Habayiing
nilaculan
(u kamu nu hulan sa:產業)
zikuzan
(kamu nu hulam：後面；之後)
nu zikuzan nu lima' ku buyu'. nu zikuzan nu lima' ku buyu'.
家的後面是山.
nu zikuzan nu lima' masanek ku cilis. nu zikuzan nu lima' masanek ku cilis.
家後面的水溝很臭.
Babau
Babau
u sulit nu Hulam: 中奎輝部落
u siwkay nu niyazu’
thumb|Fuxing (Taoyuan) i Taoyuan a kuwan nu niyazu’ nu Babau. u kasalumaluma’ nu Babau sa, izaw ku 58 a luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 222 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, izaw ku 213 a tademaw, pakalatu 96%.
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Tayal 91%, Amis 1%, Bunun 1%, Truku 1%, zumazuma 1%.
u Tayan a niyazu'
caay kaduut ku tademaw itini, u Tayan(Tayal) a tademaw itini mueneng. u Taoyuan sa i amis nu Taywan, duut ku Tayan atu Pangcah i Taoyuan.
tuud ku Tayan a tademaw itini, u zuma a tademaw sa u Pangcah u Yuwatan atu Taluku.
u Sakizaya a tademaw
inay ku Sakizaya a tademaw itini.
nipalumaan
(u kamu nu hulan sa:所種的)
Babau
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
Qphay
thumb|Fuxing (Taoyuan)Qphay (u sulit nu Hulam: 下巴陵部落)
Babau
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Paywan izaw100591 ku tademaw, Rukay izaw 13303 ku tademaw, Puyuma izaw 14118 ku tademaw,
Qphay
u siwkay nu niyazu'
i Taoyuan a kuwan ku niyazu’ nu Qphay. u kasalumaluma’ nu Qphay sa, 30 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 92 ku tademawan. kasabinawlan nu yincumin sa, 59 ku tademaw, pakalatu 64%.
Babau
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Cou izaw 6635 ku tademaw, Saysiat izaw 6601 ku tademaw, Yami izaw 4599 ku tademaw,
Qphay
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 33 ku tademaw, pakalatu 36%.
Babau
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Saw izaw 780 ku tademaw, Kabalan izaw 1466 ku tademaw, Taluku izaw 31446 ku tademaw,
Qphay
u siwkay nu niyazu'
u kasabinacadan, Tayan(Tayal) 63%, zumazuma 1%.
u Tayan(Tayal) a niyazu'
u Tayan(Tayal) a niyazu' kuyni, katuud ku Tayan(Tayal) a tademaw itini. u zuma a tademaw sa u Pangcah(Amis), u Yuwatan(Bunun), u Taluku(Truku), inayi' tu ku zuma a cidakay itini mueneng.
Babau
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
Laaluwa izaw 398 ku tademaw, Kanakanabu izaw 330 ku tademaw.
Qphay
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
Babau
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
Qphay
u siwkay nu yincumin
u yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal. u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
tademaw nu yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi 560820 ku tademaw, Pangcah izaw 209203 ku tademaw, Tayan izaw 89958 ku tademaw,
Paywan izaw100591 ku tademaw, Rukay izaw 13303 ku tademaw, Puyuma izaw 14118 ku tademaw,
Cou izaw 6635 ku tademaw, Saysiat izaw 6601 ku tademaw, Yami izaw 4599 ku tademaw,
Saw izaw 780 ku tademaw, Kabalan izaw 1466 ku tademaw, Taluku izaw 31446 ku tademaw,
Sakizaya izaw 930 ku tademaw, Sejek izaw 9975 ku tademaw,
Laaluwa izaw 398 ku tademaw, Kanakanabu izaw 330 ku tademaw.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網 paykanatalay (內政部) lumaluma'an a se (戶政司) kitakit kalunasulitan atu palatuh wang-can
原住民族委員會全球資訊網統計資料 pancahay (原住民族委員會) kitakit nalunasulitan atu palatuh wang-can pulung sausi nalunasulitan
台灣原住民族資訊資源網Taywan sapancahay (原住民族) nalunasulitan atu palatuh calay zazan laculaculan wang-can kakuniza:Taoyuan kakuniza:niyazu'
Hualien
thumb|Hualien/Kalingku(花蓮市) Hualien (u sulit nu Hulam: 花蓮市)
a sakuwan ku Hualien(花蓮縣).
u siwkay
Hualien a sakuwan ku Hualien.kumud nu kalesakan, 29.31 km². （kalesakan nu linpanti 0 km², kalesakan nu pawliwti 0.22 km²）, u kasabinawlan, 53,601 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 21,389 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 13,788 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 26%(Pangcah, Sakizaya) ku kasabinawlan. u tademaw ilabu nu siyang u paylang ku alumanay. u tapang nu Hualien city sa(2017) ,ci Weijiasian (Hulam: 魏嘉賢), siyancumin a izang ciniza.
tapang nu Hualien city
魏嘉賢，台灣政治人物，中國國民黨籍，現任花蓮市市長，曾任三屆花蓮縣縣議員. 2016年代表國民黨參與因時任花蓮市長田智宣逝世而舉行的市長補選，以五成四得票率擊敗民進黨提名的田智宣遺孀張美慧而當選.
nikasakuwakuwan
縮圖 Hualien mala 45 a cuwen atu 12 ku niyazu’.
kina 12 a niyazu’sa, Cibarbaran（主農部落）, Cipawkan（德安部落）, Cikep（幾可普部落）, Tuwapun（華東部落）, Singsiya（新夏部落）, Kenuy（根努夷部落）, Ciku（磯固部落）， Sakul（撒固兒部落）, Takubuwan Sakul（達固部灣撒固兒部落）, Lasutan（拉署旦部落）, Kanian（嘎尼按部落）, Tasutasunan（達蘇達蘇湳部落）
Lubas-Mapalaway-nazipaan nu uzip-Li xiao Han
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考資料)
napatizeng ni Tiway Sayiun kalisiw putiput(帝瓦伊撒耘基金會)
Hualien
u Sakizaya a niyazu’
katuud ku Sakizaya a tademaw itini, yadah ku niyazu'. u Sakizaya a niyazu' sa ,u Sakul, u Takubuwan Sakul, u Tasutasuna, u Lasutan, u Tuapun atu Singsiya.
Lubas-Mapalaway-nazipaan nu uzip-Li xiao Han
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考資料)
Lubas-Mapalaway-aazihen a cudad (nay20170924)
Hualien
u Sakizaya a niyazu’
Hualien/Kalingku(花蓮市), Taywan a kamu：Hua-lian-chhī, Taywan a sakuwan ngayngay a se-kamu, ；臺灣客家語四縣腔：faˊ lienˇ sii，ngayngay nubayu’ay a hekal a ngiha, faˋ lien shi+, Sakizaya a kamu, Nabakuwan, Amis a kamu, Kalingko, u Kaingku dada’ ku mikuwanay kukenis a niyazu’, tini i Kalingku nuwalian tu satipan a kenis, Kalingku a sahelung(縱谷) tu pasamisan tu sacumudan, nuwamisan mitules tu Masikasik(新城鄉), a sakuwan, nutimulan micapi tu Usinu(吉安鄉), satipan u belaw u Siu-lin-siang, micapi tu nuwalian a bayu, Fey-lu-bin a bayu, hamin tuse a sakuwan sepat bataan izaw ku sepat a kasasiniyazu’, pulung han enem ku pulung nu kasasiniyazu’(里).
面積為29.4095平方公里，與毗臨的新城鄉皆為全縣面積最小的鄉鎮；人口約為10.2萬人，為宜花東地區的人口第二大城（僅次於臺東市），人口密度則為花東第一；在全國所有縣轄市之中，是全國面積次小、人口第三密集的縣轄市. Hualien(花蓮市)與毗鄰的吉安與新城兩鄉共組成的微型都會區，粗估約20萬人口，在台灣都會區中則排在第8位.
u hekal 29.4095 pin-bang-kung-li, micapi tu Masikasik a kenis pulung sakuwan a hekal u sa adidi’ay a nuyzu’, tademaw pakalatu 10.2 mang, i Kalingku a kakitizaan sakatusa tabakiay a niyazu’ a tademaw, sakatusa Pusung a kuwan, u sakatuuday i tini i Kalingku, i Kalingku hamin i sakuwan a tuse, u saadidi’ay sakatusa  a didi’y a hekal nu hamin nu kanatal, u sakatulu a sakuwan a niyazu’ a tademaw, Hualien/Kalingku(花蓮市) atu biyaw tuYusinu atu Masikasik tusa a kasiniyazu’an pulung tu sakasaniyazu’an tu kakitizan, u piasip tu tademaw pakala tu tusa bataan mang, i Taywan a tuse a kakitizaan pasilut(排在)tu ngangan u sakawalu kakatuud nu tademaw.
laylay歷史
花蓮古稱「奇萊」，是阿美族稱其為「Sakiraya」取「kiray」的音譯，1909年花蓮地區脫離台東獨立設治. 本市前身為鯉浪港，位於美崙溪口. 亦稱新港，此名係與花蓮溪口的花蓮港舊港（南濱仔）相對.
Hualien/Kalingku(花蓮市) sasumamadan Kilay han pangangan, “Sakiraya”  han nu Amis,  “kiray” han a pakungiha, 1909 a mihcaan Hualien/Kalingku(花蓮市) a kakitizaan malaliyas tu Pusung sakaku a patizeng a mikuwan, uynian a tuse i ayaw u Li-lang a minatu, i tini i Pazek sacumut sauwac, Sin-kang han ku ngangan uynin a sakasingangn atu Kalingku sacumut nu sauwac u Kalingku a minatu(港) atu malumanay a minatu “ Nan-bin-zay” masasuayaw.
hekal a lala’(地理)
亦有部分人認為，花蓮和加拿大第三大城溫哥華有幾分相似，如：在地形結構(兩城皆位於太平洋兩端板塊的斷層帶上，以致地震頻仍)、坐落位置(兩城皆為單面毗山、單面傍海，其餘兩面接內陸平原)、水文(兩城皆位於大河下游的沖積平原上)以及東、西經度呈對比(東、西經120度)洋流(兩城皆有暖流流經，分別為黑潮和阿拉斯加暖流，冬暖夏涼).
hizasa hawsa iza henay ku zumaay a tademaw, Hualien/Kalingku(花蓮市) atu Ciya-na-ta sakatusa tabakiay a tuse tu Wen-ke-hua masasengi (相似), mahiniay(如) kunikasa lala’an ” tusaay a tuse i tini i wali bayu tusaay a kasaba’tu, hina ninelay, kakitizaan i tini i tusaay a tuse tu atu micapi tu buyu’ misuayaw tapiingan misuayaw tu bayu, u zuma tusa a nu ayawan matadulas  tu enal a tukus, caculilan nu nanum tusaay a tuse i tini i talawadaw i sasa’ay tu kalikidan kasaupu kasaenalan(沖積平原) i tini i nuwalian satipan  tele’ tu 120 du, u culil nu bayu, tusa izaw ku lababay(暖流) tatelek culil nu nanum, pasazuma’ u salikiday nanum nu bayu atu A-la-se-ciya  tu a babaay a likit nu nanum kasienawan akuti’ saepi tu lalut.
在降水方面，兩城之乾、濕季較不明顯，花蓮夏季降雨量略多於冬季，溫哥華則反之. 除上述之外，公共工程相似點尚有臨港優勢(兩城皆有國際港)、機場坐落(皆不在兩市的行政區劃內，而是坐落於毗鄰的行政區)等因素.
liwliw nu lala’(地形)
Hualien(花蓮市)地形全境多為沖積平原地形，約佔了全市的九成. 僅西側的國福里與秀林鄉水源村交界處和市中心的美崙山有不足100公尺的丘陵，約占全市面積一成左右.
Hualien/Kalingku(花蓮市) liwliw a kakitizaan hamin u macebesay ku enal nu liwliw, macalepay pakala tu waliay a kaahebal nu hamin nu tuse, uynian u satipan tu Sakul atu Siw-lin-siang a kenis Suy-yuan a niyazu’ cacaluwayay atu angangan nu tuse u Pazik u buyu’ caay katumes tu cacay lasubu a depah  mahamin u hekal nu tuse pakala tu cacay a takatakaw.
Hualien(花蓮市)主要的水分別為吉安溪(荳蘭溪)跟美崙溪. 吉安溪位於台灣東部，又稱荳蘭溪，為一縣市管河川，幹流長度11.40公里，流域面積42.16平方公里，七腳川溪為主要支流，分布於花蓮縣中北部，主要位於Hualien(花蓮市)南端及吉安鄉北部.
主流發源於標高1,321公尺之秀林鄉吉安山東側，向東南東流經慶豐、勝安、宜昌等村後，成為分隔吉安與花蓮的界溪，吉安溪橋為最靠近出海口的橋樑，於南濱公園附近注入太平洋.
u culil nu sauwac a lalengawan a katalakaw nu nanum 1,321 kung-ce a depah tu Siw-lin  a kenis nutumulan nu Yusinu, pasayza i nuwalian nutimulan nuwalian malikit micaliway tu Cing-bung, Sen-an, Yi-cang a kasaniyazu’ mala u masalaep tu Yusinu atu kacacakiwayay a sauwac nu Kalinku, Yusinu a sauwac a sangaw u micapiay tu sangaw nu sacumud tu bayu i Nan-ping a aidangan micapi sacumud nu walibayu.
美崙溪舊稱「砂婆礑」，流程全長19.58公里，集水區面積72.54平方公里，流貫Hualien(花蓮市)，水源來自沙婆礑山，位於花蓮縣秀林鄉水源村，海拔1,120公尺，Hualien(花蓮市)為美崙溪沖積扇平原，其沖積扇扇端逼近吉安、Hualien(花蓮市)、嘉里一線，美崙溪最後於花蓮港南側注入太平洋.
Pazik a sauwac malumanay a ngangan Sa-pu-dang  han, u saculil hamin katanaya’ 19.58 kung-li, pisubedan tu nanum u heka l72.54 ping-bang-kung-li, matusul tu Hualien/Kalingku(花蓮市), u nanum namakay sa Sa-pu-dang ngay a buyu’, tini i Kalingku Siw-ling-sang Suay-yuan a niyazu’, katalakaw 1,120 depah, Hualien/Kalingku(花蓮市) nu Pazik a sauwac kalikit  kasaupu a masaenal, nu zuma malikid masacebal macapi tu Yusinu Hualien/ Kalinku Kaliyawan a kasazazan, Pazik a sauwac, sazikuzay tini i Kalinku minatu u satimulan micumud tu walibayu.
美崙溪自上游挾帶的礫岩，在經過溪水不斷沖刷後，形成細小的砂質，隨著盛行風向及洋流(黑潮)，在北濱公園一帶形成天然沙灘，可供旅客及居民遊憩.
Pazik a sauwac namakay i papaw mikelid tu balas a ba’tu, micliway tu nanum nu sauwac lalid sa malikid hawsa malau a didi’ay a liken(砂質) kilul tu nikabangbang(盛行) pasayza i likid nu bayu “ tu salikiday a bayu”, Bey-bey a aidangan mala u lahaday a likelikenan, pawapen tu miidangay  misalamaay a labang a tademaw.
nu demiad(氣候)
依中央氣象局自民國80年至109年間之資料統計分析結果，本市全年平均最高氣溫為27.1℃，平均最低氣溫為21.0℃，屬熱帶季風氣候. 本市平均年降水量達1,844公厘，平均降雨日數為133天，主要降雨月份為7月至10月間. 受颱風或午後西南風所產生的熱對流影響所致，Hualien(花蓮市)年平均相對濕度為77.8%.
i cung-yang-zy-sing-cuy namakay pitu bataan a mihcaan katukuh cacay lasubu izaw ku siwa amihcaan i lahecian pulung tu nisulatan, uyni a tuse paymihcaan palalecad satalakaway a kuti’ 27.1℃, plalecad saadidi’ay a aakuti’ 21.0℃, tungusay caledesay a bali nu demiad. uynian a tuse palalecd kaudad nu paymihcaan katukuh 1,844 kung-li, palalecad tu kaudad nu demiad 133 a demiad, angangan kaudad nu demiad pituay a bulad katukuh cacay bataan a demiadan, mamapaliyus tu mamin malahu hawsa palilid nu satipan nutimulan akuti’ nu bli, Hualien/ Kaliku (花蓮市)nu tuse paymihcaan palalecad tu suemed(相對濕度) 77.8%.
binacadan(族群)
目前Hualien(花蓮市)的族群組成有漢族、平埔原住民族、阿美族、太魯閣族、賽德克族、撒奇萊雅族及少數外籍人士等. 根據Hualien(花蓮市)戶政事務所統計，就107年全年原住民總人口數而言，設籍於Hualien(花蓮市)的原住民總人數為12,539人，約佔全市的一成之多.
imahini(目前) Hualien/Kalingku(花蓮市) a binacadan uyni saupu izaw ku layak a tademawan Ping-pu a yuan-cu-mi-cu, Amis binacadan, Ta-lu-ku binacadan, Say-te-ce’ a binacadan, Sakizaya a binacadan atu caay katuud nutaway kanatal a tademaw, duduc(根據) tu Hualien/Kalingku(花蓮市) hukusiw(戶政事務所) u mipulung niasipan, tini i cacay lasubu a mihcaan paymihcacan yincumin pulung nu tademaw i tiniay a Hualien/Kalingku(花蓮市) a kika nu  yincumin pulung nu tademaw 12,539 ku tademaw, macalap u pulung nu tuse 10% a kakatuud(約佔全市的一成之多).
sakalukan(農業)
Hualien(花蓮市)首重振興工商，故農業發展並不及縣內其他鄉鎮發達，市內的第一級產業用地多位於西北側的國強里、國慶里及國福里一帶. 主要以栽植花蓮薯、玉米、青辣椒、稻米、紅藜、柑橘等經濟作物為主，及少數的魚塭.
Hualien/Kalingku(花蓮市) saayaway a palekal tu malukay atu misiwbayay, uyni u malukay palahad caay pakaletep(並不及) tu nu zumaay a kenis kacakat, labu nu tuse saayaway nilaculan tu nikalukn a lala’ i tini yamin i satipan nuamisan tu uynian tiniay Kuo-cang-li, Kuo-cen-li, Kuo-bu-li. angangan paluma tu tubah nu Kalinku  kuhkuh landuway a daydam tipus usal(紅藜), mami uangangan sa uyni u palumaan a sakikalisiw, atu caay kayadah ku nipahapayan tu butung.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Sabak Nubu
Manasseh Sogavare
u siwkay niza(簡介)
u pilecuhan ni Manasseh Sogavare (梅納西·蘇嘉瓦瑞) i Popondetta (波蓬德塔).
nalecuhan ciniza i 1 a bulad 17 a demiad 1955 a mihcaan.
micakat (就職)
u cunli (總理 Prime Minister) nu Solomon Islands (索羅門群島) ayza sa ci Manasseh Sogavare (梅納西·蘇嘉瓦瑞), micakat a demiad sa i 2019 a mihcaan 4 bulad 29 demiad.
Ram Nath Kovind
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Ram Nath Kovind (Lamu．Nate．Kewende 拉姆·納特·科溫德), 1945 a mihca 10 a bulad 1 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu India (印度) ayza, micakat a demiad sa i 2017 a mihca 7 bulad 25 demiad.
Tjavatjavang
i Pingtung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Tjavatjavang. u kasalumaluma’ nu Tjavatjavang sa, 132 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 404 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 393 ku tademaw, pakalatu 97%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 11 ku tademaw, pakalatu 3%.
u kasabinacadan, Paiwan 88%, Rukai 3%, Bunun 1%, Tayal 1%, zumazuma 3%.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
paliwanan tu binacadan a lala'
tatangahan
上稿編輯： RayPeng整理：彭瑞祥（環境資訊中心記者）https://e-info.org.tw/node/203394
paui' uyza nu hulic ku misumad tu tuluay ni dulitan, "paliwanan tu binacadan a lala' " mahula' tu ku lekec.
山坡地保育利用條例修法三讀 原住民保留地https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=D0060026規定鬆綁
kakiliman
santi paui' uyza nu hulic ku misumad tu tuluay ni dulitan, "paliwanan tu binacadan a lala' " (山坡地保育利用條例)https://law.moj.gov.tw/LawClass/LawAll.aspx?pcode=M0110006
nalaculan
mahula' tu ku lekec. paulicay tusa bataan izaw ku walu ademiad maawas tu kuni sumadan tuluay ni sutitan, "nu buyu' a lala' a hulic", saka tulu bataan izaw ku pitu a sulit, masipu tuni panutekan nu ayzaay ni palekalan tu limaay a mihecaan palalid sa a maluk hawsa amakelec kuni piala tu tantuwa, mahiniay a kamu hawsa, yincumin miala tunu tuas nisubelidan alala', acacay tu patengan, tu situngnas a lala', tungus tuni kalukan atu tungus mluk pahabayay madem ku limaay a mihecaan hawsa, kya taneng maala ku tantuwa.
nauyaan a sulitan tu"nu buyu' a lala' "hananay, pazumanen tu" paliwanan tu binacadan a lala' ", ayza nu buyu' a lala' paui' uyza misaulic saka tulu izaw ku pitu tu pilekec, i lalabi liwliw nu buyu' a lala', tu binacadan a lala', pasubaa' tu yincumin patadasen kya a maala ku tungus sakaluk, tungua a lala' atu tungus micaliway tu lala'.
uzuma satu tungus tu sakalu, tungusay tu lala' palalid maluk madem ku lima a mihcaan hawsa, nai' ku aca pabeli hantu, nauyzaan ni panukekan nu Cenhu kuw uyzaan tu, anu milimad sa u yincum dada', u zuma patada mikuwanay, u satalakaway ku patengay.
mincintang liwiy ci Cening sakamu sa, ayza a demiad sa u yincumin " panukasen ku lala'kaku" cacay nisulitan tu sapilaylay tu laylay, iayaw yincumin miala tu nu yincuminay a lala', a kanca makelec' tu cacay a mihcaan, kya kapah miala tu tatuwa, wini mahapinang izaw kini "misawacu tu binacadan, misakinih tu binacadan" a lekec.
Cening liwi micunus saheci sa,ayzaay alekec, "paliwanan tu binacadan a lala' " misinsisi tu ni paliwan a lala', kanca namakay i 1988 a mihecaan, tusa bulad cacay a demiad, namikaluk katukuh ayza cay pialesntuya lala', kya tatungus ku ni sulit a kawaw, sananay a kamu,anu lalid makaluk
Tjatjigel
Tjatjigel
u sulit nu Hulam: 喳其格勒部落
台東縣太麻里排灣村
u siwkay nu niyazu'
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Tjatjigel. u kasalumaluma’ nu Tjatjigel sa, 354 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 780 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 616 ku tademaw, pakalatu 79%.
u asip nu tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis) 11%, Paywan(Paiwan) 66%, Puyuma 1%, zumazuma 1%.