cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lithuania
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza: Padakaw Lami' kakuniza:Lami' Kulang
nipaluma-banuh nu wacu, baboh no waco
kagak kakuniza(科學分類)
sapamat(科)：松葉蕨科 Psilotaceae
mikitinay(屬)：松葉蕨屬 Psilotum
hicahicaay(種)：
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
Psilotaceae is a family of Pteridophyta (in order Psilotales) consisting of two genera, Psilotum and Tmesipteris with a dozen species.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p132
Smith, Alan R.; Kathleen M. Pryer, Eric Schuettpelz, Petra Korall, Harald Schneider, & Paul G. Wolf. A classification for extant ferns (PDF). Taxon. 2006, 55 (3): 705–731.
nipaluma-binglay
binglay
紫蘇
(俗名：蘇草、紅紫蘇、赤蘇、香蘇、桂蘇、水蘇、桂荏、山魚蘇、白魚蘇)
喜歡生長在溫暖濕潤陽光充足的環境之下，全省均有分布.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p230
kakuniza:nipaluma
saayaway a belih
<div id="mp-topbanner" style="clear:both; position:relative; box-sizing:border-box; width:100%; min-width:20em; border:1px solid #ddd; background-color:#f9f9f9; color:#000; white-space:nowrap;">
<ul style="position:absolute; left:15em; top:25%; margin-top:-3em; width:38%; min-width:55em; font-size:100%; text-align:center;"> Sakizaya Wikipitiya mahicatu, iniwtu kita haw? katayni mapulung kita misulit ku wikipitiya katinengan. kukay! </ul>
<ul style="position:absolute; right:-1em; top:70%; margin-top:-3em; width:38%; min-width:55em; font-size:100%; text-align:center;"> <li style="position:absolute; left:30.5%; top:5em;">hamin nu kasabelih</li> <li style="position:absolute; left:54.5%; top:5em;">kakuniza a kasabelih</li> </ul>
daduducan a sapacelilan bacu
sabeleng a nitudu nipiazih
izawaytu ku Special:Statistics nu ulic niyam. hamin nu kasabelih kakuniza a kasabelih
kakuniza:Sabak Tutuy kakuniza:Sakizaya kakuniza:Sabak Tutuy
nipuluma-balu nu lukut, balu no lokot
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p73
nipaluma-basaway
basaway
冷飯藤
冷飯藤是一種很好用的轉骨藥材，小朋友到了青春期，可促進生長發育
kakuniza nu mauzipay
salaedan(cie)：Plantae(Amilika a kamu)
panan(men)：Angiosperms(Amilika a kamu)
mata(mu)： Austrobaileyales(Amilika a kamu)
sapamat(ke)：Schisandraceae(Amilika a kamu)
mikitinay(su)：Kadsura(Amilika a kamu)
hicahicaay(cong)：K. oblongifolia(Amilika a kamu)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p116
http://plant.tesri.gov.tw/plant100/WebPlantDetail.aspx?tno=520012010 冷飯藤
應紹舜 台灣高等植物彩色圖誌 第六卷 1.冷飯藤 p595
邱年永 原色臺灣藥用植物圖鑑(2) 162 紫藤丹 p184 台北南天書局
鄭武燦 台灣植物圖鑑 下冊 2728冷飯藤p1364 國立編譯館主編
http://subject.forest.gov.tw/species/twtrees/book5/123.htm 白水木
中國植物誌 第 64(2) 卷 031 頁  PDF 台灣紫丹
臺灣藥用植物資源名錄 行政院衛生署中醫藥委員會 編 紫藤丹 385頁 92年10月
kakuniza:nipaluma
nu kitakitay nikadademec matatukuday tu mali
sayadahay sakalimulakan nu kitakitan a tademaw miadih tu nikadademec maytukud tu mali. masabeleng ku miadihay sikaliyuhan tu kuni kangalay palumata i tilibian. anu caay henay sikatinengan ku nikadademec sa caay piliyas misaungay. kakuniza:Buting Nukay
nisabaluhayan tu cacudadan nu yincumin
kakiliman
a palekal tu cacudadan nu udip a pasubana' tu wawa nu niyadu’ ku babalaki, ayda pabalucu' tu ku yincumin tu lalangawan, misayadah tu baluhay nu lalangawan a kawaw tu picudadan, ya satalakaway mamikuwanay tu misabaluhay tu nipalaylay i cacudadan tu sakakawawan nu mita sa, a itini i siwaay a bulad idaw tu cacay a demiad a nipalangaw tu nipisabaluhay tu nu makaylabuay nu lalangawan tu subal atu sakay itini nu laylayan, nipisabaluhan nu yincumin tu cacudadan pahecek tu kawaw sa, sakacacay palabangbanga tu micuduh a nisanga'an tu nu niyadu’ tu yincumin a cacudan tu nu niyadu’ palekal tu nisanga', a nitatenga' miawaw tu babalaki atu saydan tu micudaday mapulung masasakamu tu binacan, a nikaudip tu paydemiad tu lalangawan muawaw tu misanga'ay atu sapisanga' nu zayliw misanga' tu zazung nu dabek nu cacudadan a paydemiadan. sakatusa sa: mikilim tu tanengay tu situngusay nu misanga' tu nakamuan nu babalaki atu saydan, micudaday tu nikatatengil tu nikasasakamu sa, a misanga' tu satabakiay a cacudadan.
u cacudadan kanca muawaw tu niyadu'ay nu kalas a pasubana' tu micudaday a papisanga' tu dabek tu nanaman, a malinga' tu hanipisanga' u micudaday maladaladay sa milihida, nu nalimaan a nipisanga' tuni nanaman a dabek, kina dabek a sahidan nu sakidaya a dika nu tatudud.
nu ditu'an a bulad
nu di'tuan a bulad
nilacul
(一) ayza a bulad u ka sidi'tuan a bulad hansa likaten namu cacay a tinghuy, kya a mapalemed tu mihmihcaan.
在鬼月時段為您們點上了一盞平安燈,願大家都四秀平安
(二) balaki tu sa, cayay katalaw tu ditu', u sakatalawan uynian u mihecaan.
有了年紀不怕鬼月,最怕的應該是歳月,鬼月一定不會傷人
(三) nika mihecaan cayay pisulul tu tademaw.
歳月一定不饒人
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan ni Sabak Nubu i 2019 a mihcaan kakuniza:Sabak Nubu
putut
putut(竹節容器)
pusung
pusung(台灣台東縣)
thumb|pusung
nu masasukaydihan『alibungbung』
(一)cacay alasubu izaw ku pitu a mihecaan, cacay a bataan a bulad izaw ku sabaw pitu ademiad ayza. 107年10月17日
(二)u sapisanga tu a libunbun nu palingt a papah ku sabisangah, u papah sicekamitulishan ku cekah kya malingtu miabit
(三)a nu miabit tu a libunhun caykadayuw a minanam a ca kiya a matin lingtusa sebatiy ku papah a miapit sasualasabiapit kya malahci ku alihunhun
(四)hamian atu a misengl tu belac a sapacumu yi a libunbunan ku belac, sisa a patelah ni ngaaysa
kakuniza:Sabak Nubu
nu masasukaydihan『alibungbung』情人餐包
nu masasukaydihan『alibungbung』情人餐包
(一)cacay alasubu izaw ku pitu a mihecaan,cacay a bataan a bulad izaw ku sabaw pitu ademiad ayza. 107年10月17日
(二)u sapisanga tu a libunbun nu palingt a papah ku  sabisangah, u papah sicekamitulishan ku cekah kya malingtu miabit
(三)a nu miabit tu a libunhun caykadayuw a minanam a ca kiya a matin lingtusa sebatiy ku papah a miapit sasualasabiapit kya malahci ku alihunhun
(四)hamian atu a misengl tu belac a sapacumu yi a libunbunan ku belac, sisa a patelah ni ngaaysa
nipuluma-bidakelung, bidakelong
bidakelung, bidakelong
thumb|bidakelung atu balu|400x400px 台灣百合
nu icelang ku musepi, nu palabang ku punu'
nu icelang ku musepi, nu palabang ku punu'
nucilalmabi'u tanggah pasayza i wali
patizeng tu luma'a pisalisin, izaw ku pikilim tu kapahay lala'a lisin, miteka tu kawaw a lisin, pamuya a lisin, atu micumud tu luma'a lisin. nika miletek tu kilang sa, pataliayawen misalisin.
nipuluma-bidakelung, bidakelong
bidakelung, bidakelong
bidakelung mauzip i bayubayu'an katukuh 3000m a buyu. maazih tu i Taywan subal. sisa ku ngangan nu "Taywan bidakelung". taneng misapayu' pahadeng ku walak atu malihen. maydih miazih ku tademaw, kapah paazihan. izaw tu pacakayay i tisiaba. izaw ki sepat a naayaway a bidakelung a kakunaza i Taywan. anu izaw ku pulungay mauzipay a bidakelung, kya balu amatenes katukuh cacay a bulad.
nu icelang ku musepi, nu palabang ku punu'
buhci tu kamu
u icelang sa, masadeap ku tademaw, malaluk ku tademaw. u musepi sa, u kapahay a uzip atu sepi sanay. u palabang sa, tala ihekal, katuud ku cabay icuwacuwa, tayza mizizaw tu cabay ihekal. u punu' sa, u tangah nu tademaw, ilabu' nu tangah, u zateng nu tangah nu tademaw.
saka minanam tu lalangawan ,nalimaan ,malukay a kawaw, atu niyazu' a kawaw, izaw ku "palabang" sananay a aluday i niyazu'. mahiniay palabangay a putiput tayza nutaway a niyazu' sa, mizizaw tu nutaway a niyazu', malacabay, masasukazih, palekal tu binawlan a kawaw. mahiza sa, katuud tu ku cabay nu mita, teneng kami minanam tu kapahay a laylay. pacunus tu ku nazatengan nu binawlan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
u laylay nu tuas ni Pangcah aut Sakizaya Cikasuan, sulitan ni Tiway sayun.
nipuluma-bidakelung, bidakelong
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
台灣百合（學名：Lilium formosanum）為百合屬多年生的被子植物，為台灣特有的百合品種，因而以「福爾摩沙」作為種名，屬於四種台灣原生百合之一；另外有小葉台灣百合（Lilium formosanum var. microphyllum），為其小葉種的變種. 台灣百合的花冠呈現六角形喇叭狀，葉子呈線狀披針形排列，莖細長直挺且少有分枝，鱗莖深植於土壤中，單株通常只開2朵或數朵的花朵，有的會開數十朵，少數也有多達百朵，生長高度從10公分到120公分都有. 野生開花時間平均為4月到9月，而且隨著生長地不同花期也不一樣，大至上單朵花瓣可開放7到10天，當一大群百合花花群聚生長可長達1個月. 因為適應性強，可生長在差異大的生態環境之特性，故在台灣分布極廣，南從屏東，北至東北角風景區沿海及各小島，如蘭嶼、綠島，地點從海岸邊到海拔3000多公尺的高山上都可發現到它們的蹤跡，為了適應其各地生長環境，具有多種不同差異的族群生長形態.
Lilium formosanum, also known as the Formosa lily or Taiwanese lily (simplified Chinese:  台湾百合 ; traditional Chinese:  台灣百合 ; pinyin: Táiwān bǎihé), is a plant species in the lily family, endemic to Taiwan. It is closely related to the Easter lily found in the Ryukyu Islands of Japan, eastern and northern Taiwan. Both species are cultivated for their showy, trumpet-shaped flowers. Lilium formosanum has become naturalized in scattered locations in Africa, Australia, and the Americas.
nucilalmabi'u tanggah pasayza i wali
kakuniza:Yuku Tipus Sayun.
nu icelang ku musepi, nu palabang ku punu'
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
人的幸運與這會來自努力和遊歷
nipaluma-zakes
pasubana i cacudadan a lacul
u cudad a ngangan:
nu icelang ku musepi, nu palabang ku punu'
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:2018-tusa kakuniza:Tuku Sayun kakuniza:sakasitangah
nipaluma-zakes
pasubana i cacudadan a lacul
u sapamat a ngangan:
u Amilika a ngangan:
u zuma a cidekay a kamu
Pangcha:
Tayan:
Sejek:
nipiazih tu taenengan
nipiazih tu taenengan (Hulam a sulit: 方位觀)
nipaluma-zakes
u zuma a cidekay a kamu
Paywan:
nipiazih tu taenengan
Ciwidian a niyazu’ nu Sakizaya miazih aca tu taenengan atu pipazengan tu tuud i labu nu luma’, kanca simayza ku panan i nuwaliyan, nika nayi’ ku tanusuk tu pipatizengan a i cuwa, uyzasa sisausi tu papazengan atu paysin.
maazih i nika tatengilan nu mapalaway ku nababalakian, i pipatududan demiad sa miazih a simay, nuwaliyan ci Kabit a Di’tu, u mikuwanay tu bali udad, demiad, tapuku atu bayu a Di’tu. tengilan sasani mabalic ku balucu’ niza, sani damsay, sani maedes, sisa ci Kabit ku kasikazan nu Sakizaya a tademaw; uyza i nu waliyanay a Di’tu ci Malataw sa, u mikuwanay tu kalu kilakilang atu nipalumaan a tutud; u timulay sa u Kakawsan; u amisay sa ci tungusay tu patay, talaacawaan atu nisabian a adiwawa a Silingan a Di’tu.
nipaluma-zakes
u zuma a cidekay a kamu
Rukay:
Cou: 'unai cakusu
Kabalan:
Kanakanabu:
Laaluwa:
Saysia:
Puyuma: 'imus
Saw:
Tau: mangnem do aep
nipuluma-bidakelung, bidakelong
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
nipaluma-zakes
u sulit nu Hulam
土樟
nipuluma-bidakelung, bidakelong
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p77
nipaluma-zakes
saungay misapayu' a cidekay
Yuwatan, Sakizaya, Rukay, paywan, Cou, Puyuma
nipuluma-bidakelung, bidakelong
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
台灣特有植物藥用發展之評估研究，天然藥物研究所
nipaluma-zakes
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
nipuluma-bidakelung, bidakelong
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma
nipaluma-zakes
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
kakuniza:nipaluma
pungyu
pungyu (Hulam a sulit: 小黑鬼)
Cidungecay
i nu sasaan nya Sipiledacay buyu’ sa, izaw kya sidungecay hananay kaitizaan, u pilisinan nu Sakizaya i tawya henay, u kasasualiwan nu pabaway atu sasaay i tiza, saka icelang nu mapalaway itiza misalisin, sisa u mapalaway atu tumuk a dada’ ku tanengay talabu i tiza, lacus sizumaay sa ku cimacima talabu, u saka lacus saka uzip.
sumamad i tiza ku mapalaway misalisin, milunguc misaudad, atu milunguc tu saka kapah nu demiaday a lisin, i tini ku pasalisin tu kalu kawakawaw nu niyazu’ a kapah ku kalecapu nu i niyazu’ay, tatikedasa i sasa nya sipidacay kya Cidungecay a kaitizaan.
hinisa ku tumuk nu Sakul ci U cin san(吳清三), i tawya izaw kya masabelengay lumeni’ay ku banges, punelay didi’tu tu azihen misimaw na lala’ i tini(Cidungecay), sipangngan han kina di’tu sa pungyu han, damsay nika mapadakiyay sa, caay picapi tu tademaw, kidem sa i batad miazih, misa culiculil.
nu Sakul acaculilan adadan-2
姑婆芋、筆筒樹向絡繹不絕的旅客彎腰致敬
u tabayal, u atupal saluulung sa tukatuuday alabang
高聳的樟木和擎天的楓樹則傲然為我們撐傘
talakaw nu dakes mutukunay I tapuku akilang tanektek palidung I tamiyan
驕傲的山蘇隨著蜿蜒的小徑舖匐而去
Paseneng ku kedukedu nabuysa ta dadan
烏頭翁和五色鳥忙著傳遞山神的訊息
Pitaku atu bulakay a ayam sasekel sa pa lasit tu paudipay
山黃麻如羅漢的軀幹
U buwa nu buyu` malecad tu ni tiding nu sulu
溪水順著石頭的細縫而下
也叨不盡一天的樂音與繁華
Sa demiadsa bu datuk pa laluwah
I tini idaw kuni culilan nu tuas ita
還有水鹿、山豬和飛鼠
Idaw ku ngabul、u pabuy atu lapic
不虞匱乏的新枝綠葉忙著清理凡塵的一切
Cayka adaaw pa ciid tu papah ma bilil mu silemud tu tapud
過度曝光的水光山色總是適時的擦亮我們迷濛的雙眼
Tada mapa inging ku liked nu nanum pa cudekat tu ma belahay a mata niyam
這寧靜的撒固兒
I nay` ku tekiteki` a sakul
有著我們祖先的話語
Idawtu ku kamu nu kakaw san
請靜靜聆聽
那溫柔、祈求平安之聲
Ya a pekay、sa lunguc tu ngayay a ngiha`
正向著你  迎面而來
pasayni mi likeluh tisuwan
nu Sakul acaculilan adadan-1
1878年以前
ayaw cacay walu pitu walu a mihcan
這兒曾經是撒奇萊雅休憩的地方
nu aidangan nu sakidaya kuyniyan
被巍峨的七腳外山
ya talakaway nu cikasuwan a buyu`
和碧綠的美崙溪
atu langlang dawayan a sauwac nu bilung
擁抱和疼愛著的人間仙境
takec sa miyamaw tadamanay a kakitidan
以藍天為畫布
sumilaw ku tahpu nu demiad
白雲的筆觸為墨綠的山頭點綴
u salengac nuladem tebing mala cuung I langdaway Nu tungdud nu buyu`
這裡就是 撒固兒
u sakul kuy nayan
撒奇萊雅的美麗之鄉
u salungannay a nyadu` nu sakidaya
族人敬畏天地
tadiecsa ku pinacadan kaybaung tu paudipay
神祇依著人們的願望畫下了山的稜線
Si pakelid paudipay kungalar nu tademaw ulicsa I kulus nu buyu`
mi siwatid sadawdawbi`sa malecad tu mu dadiWay nu lalicay
層層巒峰就像一頂頂農夫的草帽
unika tatungtungdud nu dicem malecad tu duku nu malukay
山的手指輕輕的彿過
山色竟成了永恆的旅人
kuli nubuyu`malatenesay nu midangay
永遠相依在初始的諾言
Hay sadikud kasinuung ma hida u na kamuwan
蜿蜒的步道邊形成多層次的綠籬
kasa lupiku nu dadan u tatungdud malalangdaway mala Langat I tap
atimesi
atimesi　（龍葵）
thumb|nu Pangcah a kamu sa u "tatukem"
pababelbelan nu ciyasan a kawaw
縮圖 pababelbelan nu ciyasan a kawaw (Hulam a sulit: 佳山基地事件)
nipaluma-bila'nongay
bila'nungay
u siwkay nu nipaluma
pababelbelan nu ciyasan a kawaw
1984 a mihcaan, patizen ku syifu i Katangka a niyazu’ tu kaitizaan nu hitay atu babelbel, paangic miala nai niling katukuh nanaling a lala’ nu Katangka, atu 秀林鄉大山村, sisa wini tusaay niyazu’ Katangka a "ciya" atu 大山村 a "san", "ciyasan" han kiza pababelbelan i tiza. sapisebeng tu kanatal, wini a dada’ ku i buhangay. nu buyu’ a pababelbelan, 3800 ku ditek nu takalaw nu buyu’ malusaading ku buyu’, kapahay a pikiadingan. nika makayza i lalangawan nu binacadan, sakala’cus nu laylay nu Sakizaya.
nipaluma-bila'nongay
bila'nungay
pasubana i cacudadan a lacul
pababelbelan nu ciyasan a kawaw
影響
ayaw nu 19 seci, saicelangay ku Sakizaya a binacadan i enal nu Kilay, nazikuzan kalalais i Kaliwan, masazuma tu ku pikawanan tu kawaw nu niyazu’, nau satabakiay a niyazu’ nu Sakizaya ku Takubuan mademec nu Hulam, namalupisak tu ku tademaw palecapuen henay nu Hulam i baluhay a niyazu’, sipangangan han tu Sakul, uzuma satu a tademaw malimad tatimul taamis ku culil siniyazu’ i Ciwidian, Cilakayan; katuuday a tademaw lihiza satu i Pangpangcahan.
nipaluma-bila'nongay
bila'nungay
u cudad a ngangan:
pababelbelan nu ciyasan a kawaw
影響
niyazu nu Katanka malukakitizaan tu nu pababelbelan nu hitay, paangican nu Cenfu miala palawpes ku niyazu’, mahiza u nisupetu’an ku tademaw nu Katanka a tademaw miliyas tu kabalakian a niyazu’, maduka ku balucu’ nu Sakizaya, tizaay a Sakizaya caay ku mamalawpes ku duka nu balucu’.
nipaluma-bila'nongay
bila'nungay
u sapamat a ngangan:
u Amilika a ngangan:
u zuma a cidekay a kamu
Pangcha:
Tayan:
Sejek:
Paywan:
Taluku:
Yuwatan: balivun tu valu
Cou: 'uici kunavan
Kabalan:
Laaluwa:
Saysia:
Puyuma:
Saw:
Tau: mangnem do aep
u sulit nu zuma a kamu
u sulit nu Hulam
u sulit nu Lipun
u sulit nu Amilika
saungay misapayu' a cidekay
Yuwatan, Sakizaya, Rukay, Cou
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物p17
花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
kakuniza:nipaluma
kuwa'
kuwa'(木瓜)
kusuy
縮圖|kusuy
nu lalangawan a kungku
nu lalangawan a kungku(起源傳說)
kusuy
kusuy(香茅)
u kapahay sasimalen ku kusuy.
nu lalangawan a kungku
ngatu cacay
i Kalingku, kya pazik a buyu’, nu waliwaliyan nya kalimucu’(海角) nu dadipasan(海邊), izaw ku cacay tatama ci Butung atu tatayna ci Sabak i tiza a lecuhen. uyzasa caay ka i biliay nu ina a nilecuhan, u nisabiliyan nu lala’ atu aheciday nu bayu nipasabilian nu i pabaway, nama hiza sa nay lala’ay mucelak a lecuhen. ina tatusaay sa kakawsan nu Sakizaya, uyza sa nama ka lalaay kuhni a tayni,sisa mala sasalisinen ku lala’ nu Sakizaya, kasatim tu lala’, pakayzay i lala’ ku balucu’.
ngatu tusa
u kakawsan nu Sakizaya sa i bayuay ku kakanen’ nakanan nu heni a lalacan sa, i nalecuhan nu kakawsan mahiza tu u buyu’ ku nakanan, sisa Nalalacanan hatu ku pangangan,u lalangawan tu nu Sakizaya itini.
ngatu tulu
pala tatenga’ ku Sakizaya u cidekay a lala’ sa u sakauzip sa, u ina nu Sakizaya namulecuh tu adiwawa sa, u minalu’ atu puna sa sipitadem i putah nu luma’ niza, u cidekay palu tatenga’ tu mahiniyay madiput nu i bili nu ina, pahabay tu sabili nu minalu(胎盤) atu puna(肚臍), labungan han i lala’ anu ayaw malu, malalid midiput tu adiwawa i nikabalaki katukuh i nipahezek nu uzip. iyu masatezep ku hanhan nu adiwawa, u minlu atu puna nu ina sa malu midiputay, a mami tabu tu adingu nu adiwawa, mami lilid i cinizaan amin tayza i lala’ nu nababalakian.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
sakasitangah nu Sakizaya
nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1
kakuniza:kungku kakuniza:2018-cacay kakuniza:sakasitangah kakuniza:Sakizaya
kupa
u zuma a kamu:
nu Hulam: 棉花
nu Amilika: cotton
sapihica ku kupaː
(待翻譯)棉花是當今世界上使用最廣泛的纖維. 它的流行源於它生產較容易及其在紡織產品領域的廣泛適用性. 棉紗價格強烈地依賴於勞動力成本，因此，在已開發國家，由於勞動力昂貴，棉紗價格相對較高.
u kupa sa yadah ku sapisanga u canancanan.
nipaluma-panlanken
panlanken
板藍根
(俗名：北板藍根、藍根、板根、大靛、山藍、土龍根、大藍根、藍龍根、馬藍)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p131
kakuniza:nipaluma
Madagascar
thumb|u hata nu Madagascar|alt=Flag of Madagascar.svg
u Madagascar (馬達加斯加) sa i labu nu Africa (非洲), itiza i 20 00 S, 47 00 E. u ahebal nu lala' mapulung sa izaw ku 587,041 km2. u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 581,540 km2, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 5,501 km2. hamin nu tademawan sa 24,430,325. kakalukan umah sa 71.10%, kilakilangan umah sa 21.50%,  zumaay henay umah sa 7.40%.
馬達加斯加島的面積稍略大於美國加利福尼亞州(Califomia),是世界第四大島,僅次於格陵蘭(Greenland),新幾內亞(New Guinea)和婆羅洲(Bomeo). 馬達加斯加島位於印度洋(the Indian Ocean)西部,行程距離美國(the United States)西海岸相當遙遠.
Madagascar (馬達加斯加) subal a kitidaan mikitabaki tu Amilika California (Ca-Li-For-Ni-Ya 加利福尼亞州), u satabakiay nu sakasepat a kitakit nu subal, mikilu tu Greenland (格裬蘭), New Guinea (Sin-Ci-Ney-Ya 新幾內亞) atu Puo-Luo-Cuo (Bomeo)(婆羅洲). Madagascar a subal (馬達加斯加島) idai India a bayu (the Indian Ocean)(印度洋) nuatipan, u culil tu laad nu Amilika (the United States)(美國) nutipan a dadipasan nu bayu mibatad.
自美國西岸舊金山(Sna Francisco)到馬達加斯加首都,安塔那那利佛(Antananarivo),飛程約17,700公里(11,000英里),而至少需23小時的飛行時.
namakay nutipan a San Francisco (舊金山) katukuh i Madagascar (馬達加斯加)a tusu, An-Ta-Na-Na-Li’-Fuo (Antananarivo)(安塔那那利佛), sawusi nuni bahelan nu hikuki han makaala tu 17,700 km (11,000英里), makaala tu tusa a bataan idaw ku tulu a tatukian mikacaw tu hikuki mabahel.
tapang tusu nu kanatal (首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Antananarivo (安塔那那利佛).
kakingingan nu kanatal demiad (國家紀念日)
kakinging nu kanatal demiad sa 26 bulad 6 demiad.
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Andry Rajoelina (Andeli．Laciyawlina 安德里·拉喬利納), 1974 a mihca 5 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu  Madagascar (馬達加斯加) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 1 bulad 19 demiad.
cunli (總理)
u cunli nu Madagascar (馬達加斯加) ayza sa ci Christian Ntsay (克里斯蒂安·恩蔡), micakat a demiad sa i 2018 a mihcaan 6 bulad 6 demiad.
kakitidaan a sapupu (地理環境)
馬達加斯加可分為五個地形區域:東部沿海,北部察拉塔納納山地(the Tsaratanana Massif),中部高地,西部沿海及西南部地區.
Madagascar (馬達加斯加) lima kuni ka babenisan tu kitidaan: inuwalian a dadipasan ,amis a (Cai-La-Ta-Na-Na 察拉塔納納) a buyu' (the Tsaratanana Massif), inutebanan a talakaway a buyu', inutipan a bayu nu dadipasan atu nutipan timulan a kitidaan.
中央高原地區,南北長綿延島嶼,且海拔為800〜1,800公尺的高原地形. 察拉塔納納山地位於島嶼北端,擁有全島最高的山峰.
馬達加斯加因遍佈著紅土壤,常稱為「大紅島」(the Great Red Island),紅土普遍對農耕貧瘠. 馬達加斯加西部和北部也有一些特別的石灰岩構造地形.
Madagascar (馬達加斯加) u sumanahay namim kuyu lala' sisa pangangan han tu "tabakiyay nu sumanahay a subal" han (the Great Red Island), sumanahay a lala' milaecus tu nipaluma' tu tuudtuud. Madagascar (馬達加斯加) nutipan atu amisan idaw ku micidekay a nu ba'tuan se-huy-yan (石灰岩結構).
著名的欽吉自然保護區(Tsingy de Bemaraha National Park),經年的雨水侵蝕作用,而形成這些獨特的石灰岩台地.
sasi nganganay a Cin-Ci (欽吉) dadiputan a kitidaan (Tsingy de Bemaraha National Park) (清吉自然保護區). mihmihcaan numapaudad a makan, sisa mala micidakay nu se-huy-yan tai-ti (石灰岩台地 Limestone Mesa) sa.
demiad (氣候)
由於地形環境因素，馬達加斯加的氣候變化差異顯著. 馬達加斯加大致可分兩個季節：從11月到第二年4月的溼熱雨季，以及5月到10月較涼爽的旱季.
u wayway tu nu lala'an a kitidaan, Madagascar (馬達加斯加) a demiad katinengan kunika sasumad nu demiadan. Madagascar (馬達加斯加 ) taneng malatusa ku demiad nuheni, namakayda i sabaw cacayay a bulad katukuh tu saka tusa a mihcan nu sepatay a bulad a nikasengetan caledes nu udadan a demiad, atu lima a bulad katukuh i pulu’a bulad sinika sapi’an tu a nidakedal nu demiad.
島國的東海岸是最潮濕的區域，且因而有一脈熱帶雨林的生長地區.
此外，這區域會遭遇到季節性強烈熱帶風暴和颶風.
中央高原地區相較涼爽和乾燥，且馬達加斯加大多的農業區位於此處，尤其為稻米.
tebanan nu talakaway a buyu nu kitidaan (高原) kala sapi'sapi'an atu kala acakacakan nu demiad, u Madagascar (馬達加斯加) hatidaaytu nu kaliwmaah itini i niyaduan ku kakalukan, sangaleben ku tipus ni paluma'an.
西部海岸是乾燥落葉林的生長地區. 旱季期有6至8個月，為樹葉落盡的落葉林.
nutipan a dadipasan han u kakedalan nu lalangawan nu mahetikay a papah nu mulangawaay a kitidaan. kakedalan hantu i enemay a bulad katukuh tu waluway a bulad, u kahetikan nu papah a kilakilangan.
當雨季再來臨時，森林鮮綠的葉子艷映著海色. 馬達加斯加島最乾燥的氣候於島嶼的西南部.
katayniyan satu nu udad sa, nika langdaw nu papah mapaadin i bayu bangacal sa adihan. Madagascar (馬達加斯加) a subal saacakay nu demiad a subal sa i nutipan timulan a kitidaan.
因為少有降雨，此地區的部分區域則為沙漠.
caay ka hina udad sisa, nina kitidaan hantu u adidi nu likelikenan a niyadu'.
aadupan (野生動物)
馬達加斯加有一些地球上最高生物多樣性的生態.
Madagascar idaw ku masahicahicay itini i kitakit nu satalakaway nu yadahay a aadihan tu aadupan atu kilakilangan.
在馬達加斯加已發現大約200,000種的物種中，約有150,000種是當地特有的物種--表示著特有的物種為地球上其他地方所沒生長的珍貴物種.
itini i Madagascar (馬達加斯加) maadih kiya 200,000 a tuudan nu lalangawan (物種), kiya idaw ku 150,000 nu niyadu'ay a cancanan nu aadihan a lalangawan, u micidekay nu cancanan a lalangawan nu kitakitay dumaan a kitidaan inai ku langaw u sakaetiman nu lalangawan.
島上獨特生物，包括超過50種的狐猴，99％馬達加斯加的蛙類，和36種的鳥類.
subal idaw ku micidekay a cilakay, pulung han makaala tu lima a bataan nu mahidaay u kapulusay a salu (狐猴, Lemuridae), siwa a bataan idaw ku siwa a kilac (99%) nu Madagascar (馬達加斯加) a balaut, atu tulu a bataan idaw ku enem nu mabahelay a ayam.
馬達加斯加為特有生物們的家園，地球上100%狐猴的種類，變色龍總類的半數，以及6％特有的青蛙種類（但是沒有任何蟾蜍）都生長在島上.
Madagascar (馬達加斯加) u micidekay nu cilekayan a niyadu'an, itini i kitakit han cacay a lasubu a kilac (100%) nu mahidaay u kapulus nu salu (狐猴, Lemuridae), hina sumaday nu kakitil palung nu pangkiwan nuheni, atu enem a kilacan (6%) numi cidekay nu balaut (nika i nai ku kakunas) itida nami i subal amaudip.
有些在馬達加斯加發現的物種，其近親是生長在南太平洋（the South Pacific）和南美洲（South America），而不是在非洲（Africa）.
tademaw (人民)
關於最早於馬達加斯加定居的居民有一些爭論.
sakay sayaway i Madagascar (馬達加斯加) nu muenengay silumaay itida nu cinglaw.
一些人類學家認為二千年前最初定居於馬達加斯加的居民是印尼人（Indonesians），而不是非洲黑人（black Africans），稍後才有居民自非洲大陸移到馬達加斯加.
mikinkiway tu tademaw a tademawan han saan i tusa a malebud nu sayaway muenengay i Madagascar (馬達加斯加) a tademaw u Indonesia a tademaw (印尼人, Indonesians）caay kaw Fa-cuo lumeniay a tademaw (非洲黑人, black Africans) sa, kilul satu ida ku namaka Fa-cuo-ta-lu (非洲大陸) tayda mabulaw katuku i  Madagascar (馬達加斯加).
idaw ku pabaliyuway tu Madagascar (馬達加斯加) a tademaw, nababalaki nuheni mahka maka tuku i subal sa, u Indonesia a tademaw (印尼人, Indonesians）atu Africa (非洲) a tedemaw (Africans, 非洲人) umalamelay nu miduducay a tademaw sa.
無論如何，多數專家認為，馬達加斯加為近期才有居民居住（在馬達加斯加，沒有石器時代的證據），後繼而來其他族群的移民者（如阿拉伯人[Arabs]和印度人[Indians]）再與當地人民融合混血.
anuhicasa, katuuday numikikiway a tademaw saan, Madagascar (馬達加斯加) u aydaay henay nu patidenga asiluma nu muenengay (itini i Madagascar (馬達加斯加), inai henay ku secisetay a nisulitan nu ba'tuay a mihecaan [石器時代]), numikilulay satu nu dumaan a binacadan a mabulaw sa（tinaku sa A-la-puo a tademaw (阿拉伯人 [Arabs]) atu Indu' (印度人[Indians]) malalamel aca tu i niyaduay a tademaw.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza: Habayiing kakuniza:Iing Habay
Ron Brewer
Ron Brewer
tatama ciniza, nalecuhan i 9 a bulad 16 a demiad, 1955 a mihcan, Ron Brewer, miunduay.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:tademaw kakuniza:miunduay
u nu binacadan a kamu nu kitakid ayza a demiad 世界母語日
u nu binacadan a kamu nu kitakid ayza a demiad 世界母語日
nilacul
thumb|Shaheed Minar (1)baymihecaan tusa a bulad tusa a bataan izaw ku cacay ayza.u nu binacadan a kamu nu kitakid ayza a demiad, kanca a musakamu tu nu uzipay nu banacadan a kamu
(2)ayza musakamu kaku tu kamu nu Sakizaya
(3)musakamu tu kisu tu binacadan haw?
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
wikipayke-國際母語日
kuyumi
kuyumi(月曆)
kungku ni Lali' Nanip
kungku ni Lali' Nanip
u mapalaway nu Pangcah i Lidaw niyazu', isasa'ay a sulit, nasakamuan ni Lali' Nanip.
lacul
sakalingatu kaku i 1997 a mihcaan 9 a bulad 26 a demiad, mala mapalaway kaku.
makaalatu tulu a mihecaan nikappatay nya ina. imelangtu ku tangah aku isaw.
1997 a mihcaan, micumudtu kaku. ahican kita sa kaku, mabimabi' sa kaku, tayza padekuwan kaku, caay kangaay.
tayza satu kaku ci ina Kamayaan. "aha! ya" satu kya ina. "mahica saw kaku?" hanaku kya ina.
ahicaen satu kaku saw? anu muculiltu i zazan, mudadiwtu kaku tu dadiw nu mapalaway.
sakamu sa ku acawama aku tu simpi'(夢) aku: "culculen aku kisu, azih sa."
mahiza misapudahay, pasusun isaw. maydih kaku miwait satu.
"anu caay pisulul kisu papicumud, amaapa amaungang aku."
napahanhan ci ina aku, maapa tuway. sisimpi' kaku ci ina aku, hicanan ku kasizikuc: haw sa i simpi; kya ina aku, nipaiya isaw n u ina aku.
sisa cumud satu kaku. saka tulu a mihca micumud kaku, sisimpi' ciinaan.
lumeniay a zikuc niza, ya makawa sa pasayza i wali tatelungsa.
i panan nu luma' adidik kya pulad, u keliw, sangelacay. pazengen niza isaw, midundun satu tu zazan kya keliw.
"ina aw! ina!" hanaku. azih han aku ku zazan, mabuwak ku nanum.
makayza isasa' katukuhtu nu Pingsiang(冰箱). miawza nu maku kya ina, icuwa saw ku nipacu'ub.
pacekil satu kaku. katukuh ayza sa, tusa a mihca tu mala mapalaway.
nitadasan nu babalaki a lala'
tatangahan
"nitadasan nu babalaki a lala' " 原住民保留地
kungku ni Lali' Nanip
lacul
sasepat ku mihca, kaku matinengtu, sa ci Kamaya misalemed ku mahiniay sa.
nitadasan nu babalaki a lala'
tatangahan
上稿編輯： RayPeng整理：彭瑞祥（環境資訊中心記者）
kungku ni Lali' Nanip
lacul
itiya katuud kya mapalaway, 14 a tademaw itiza.
nitadasan nu babalaki a lala'
tatangahan
山坡地保育利用條例修法三讀 原住民保留地規定鬆綁
kungku ni Lali' Nanip
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
nasulitan nay paybalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun
nitadasan nu babalaki a lala'
kakiliman
santi paui' uyza nu hulic ku misumad tu tuluay ni dulitan, "nitadasan nu babalaki a lala' " (山坡地保育利用條例)
kungku ni Lali' Nanip
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
tina kungku namakay cudad ni Panay Mulu
nitadasan nu babalaki a lala'
kakiliman
mahula' tu ku lekec. paulicay tusa bataan izaw ku walu ademiad maawas tu kuni sumadan tuluay ni sutitan, "nu buyu' a lala' a hulic", saka tulu bataan izaw ku pitu a sulit, masipu tuni panutekan nu ayzaay ni palekalan tu limaay a mihecaan palalid sa a maluk hawsa amakelec kuni piala tu tantuwa, mahiniay a kamu hawsa, yincumin miala tunu tuas nisubelidan alala', acacay tu patengan, tu situngnas a lala', tungus tuni kalukan atu tungus mluk pahabayay madem ku limaay a mihecaan hawsa, kya taneng maala ku tantuwa.
kungku ni Lali' Nanip
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
kakuniza:kungku kakuniza:mapalaway kakuniza:2018-cacay
nitadasan nu babalaki a lala'
kakiliman
uzuma satu tungus tu sakalu, tungusay tu lala' palalid maluk madem ku lima a mihcaan hawsa, nai' ku aca pabeli hantu, nauyzaan ni panukekan nu Cenhu kuw uyzaan tu, anu milimad sa u yincum dada', u zuma patada mikuwanay, u satalakaway ku patengay.
mincintang liwiy ci Cening sakamu sa, ayza a demiad sa u yincumin "panukasen ku lala'kaku" cacay nisulitan tu sapilaylay tu laylay, iayaw yincumin miala tu nu yincuminay a lala', a kanca makelec' tu cacay a mihcaan, kya kapah miala tu tatuwa, wini mahapinang izaw kini "misawacu tu binacadan, misakinih tu binacadan" a lekec.
Cening liwi micunus saheci sa,ayzaay alekec, "nitadasan nu babalaki a lala' " misinsisi tu ni paliwan a lala', kanca namakay i 1988 a mihecaan, tusa bulad cacay a demiad, namikaluk katukuh ayza cay pialesntuya lala', kya tatungus ku ni sulit a kawaw, sananay a kamu,anu lalid makaluk tabesiw tu tulu bataan a mihcaan hawsa,kya kapah makaawas tuni nitadasan ami sinsiy nu "nitadasan nu babalaki a lala' ",nika maawas kuni sinsiyan hawsa a lacus henay pakala tu tantuwa, uyzasaca nau izaway "nitadasan nu babalaki a lala' " mita cacay u binacadan ku situngusay, matulin maluk madem tu lima a mihcaan, kya a taneng a izaw ku tantuwa, katukuh ayza, uyni limaay a mihecaan "misuzikusay tu hulic tu nisulitan" muliyaw patizengn tunu paulicay masiputu tuluay nisulitan.
pakalisiw a sinbun pakatineng, kumintang liwiy ci SuFin Siluko,ci Sra Kacaw liwiy, ci rosi Taku liwiy, mincing tang liwiy, ci Asunai Daliyarep, setay liyang liwiy ci kawlo lyon pacidal, utang liwiy ci Ciwas Ali, mapabaliw ku henimin, yincumin nikalukan a lala' nanutuas min a lala', i ayawtu "sanputi pawi' pahulican tu misulit" ayaw tu.
musakamu misanga',ayzasatu nilekac a misalunguc aca tu yincumin huntu a ayaw miala tungus tu sakaluk atu tungus tunu lala' madem tu lima a mihecaan, kya kapah maala ku tantuwa,tangasa ayza duducan tu, tada cay katatungus, kyu paayaw a misumad tu tuni sulitan.
sakamu satu ci SnFin Siliko, micuduh tuynian nisumadan pinaay tu a mihcaan, ayzasatu taneng makaawas tu tuluay ni sulitan,u kakeseman nu balucu', usakahenulan sa "pakaawas". Ci Sela Kcaw sakamu sa, nauyaan ni sulitan u "cay ku tatengaay, caay ka tatungus" a sadaduducan. zikuzan ni sumadan, tineng aca mapatadu ku yincumin misanga' tu nungpaw, a mala nunghuy a huyyen, atu zay kakapah ku ni kalukan hawsa kapah misinsi tu sadap.
paayam
kakiliman
pay ayam hananay namakacuwacuway caay tu kayadah ku ayam tusaay tu nisulid u midikuway nilecuhan.
ku udip (uzip) satu sa idaw tu ku mamanuh nu sayawan sa u sakubat. saateka satu sa, idaw ku masadumadumay tu canacanan a kulid nu banuh niya sakubad, idaw ku balakiya tu, idaw ku caay tu pakabahelay sa taneng satu i dadan muculil atu mulenenay tu sikululay a aadupen nu iday a ayam sa namakay i kakausan kiyu siiluc nika idahen tu sa kina ayam, idaw tu ku 2021 tu pay ayaman tu nasulian tu.
nipaluma-umima, omima
縮圖|umima, omima 烏面馬
masa dumaay a ngangan (各種名稱)
【學名】Plumbago zeylanica L.
【mitesekay a ngangan】Plumbago zeylanica L.
【科名】藍雪科(Plumbaginaceae)
【ngangan nu langaw】lan-yu langaw
【屬名】烏面馬屬
【mikeliday tu ngangan】umima a langawan
【俗名】白花丹、白花藤、白雪花、白皂藥、山波苓、照藥根子、一見消、烏面馬、火靈丹、假茉莉、猛老虎、白花岩陀、錫蘭藍雪、小雞髻
【tada ngangan】payhua-dan, payhua-ten, paysei-hua, paycaw-yaw, sangpuo-lin, cawyaw-ken-tzyy, ecan-siaw, umima, fuolin-dan, ciawmuo-li, payhua-yentuo, silan-lansia, saiuci-ci.
【英名】Ceylon Leadword
【igu a ngangan】Ceylon Leadword
【族語】布農 Tasasikis Tu Dahis、撒奇萊雅 Omima、鄒 Karavung Capai Tan'a'a
【kamu nu binacadan】Bunun布農 Tasasikis Tu Dahis、Sakidaya撒
奇萊雅 Omima、Co鄒 Karavung Capai Tan'a'a
【使用族群】布農、撒奇萊雅、鄒
kaliwasak nu langaw (分布環境)
itini i Taywan a subalan nu dadipasan apuyuay a langawan atu lutuklutukan maadih numita ku umima.
(kamu nu Hulam:在台灣全島低海拔的灌叢及草原中發現其蹤跡. ）
sasapayuan (藥效)
lamit atu langaw. isaneng han, kala aledahan, adidi ku akenek, idaw ku luwak, patahekal misaluimeng tu adada, milawpes tunika lebawaw, paculil tu idang, mipatay tu cilekay, angangan nu sapayuan sakay kansicu’, caay ka bulad, adada ku bituka, malebawaw ku atay buwa’, duka’, babenaan’, tibeni, mapiled maduka sa.
(kamu nu Hulam:根或全草. 在性味方面，帶點辛、苦且性微溫，帶有小毒，具有祛風止痛、活血散瘀、通經殺蟲之功效，主要用來治療風濕性關節炎、經閉、心胃氣痛、肝脾腫大；跌打損傷、惡毒腫瘡、疥癬、扭挫傷...等症狀. ）
milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
umima a langawan u lan-yu a langaw nu mihmihcaan nanay nu apuyuay nu milalatay a langwan, talakaw nu langaw han tusa – sepat a kun-chyy, langawan han nai ku banuh, yadah ku ciit masa dicem, u batac kala sumasumanahan.
(kamu nu Hulam:烏面馬屬於藍雪科家族成員之一，為多年生的半蔓性亞灌木，株高約2-4公尺，全株整體光滑無毛，其分枝多具有細稜，節呈紅色 . ）
(kamu nu Hulam:單葉互生，葉片形狀呈略帶紙質且全緣或微波狀而無毛的矩圓狀卵形至卵形，長約5-11公分，寬約2-4公分. ）
i lalud kasi baluan, baluhan naiku akaway, masilsil i naiay a akawayan, tanayu’ han makaala tu 0.8 cong-fen nu kakicuhan lima ku masadicemay nu sasemaan, tamaan lima ku sasemaan. sadingsing kasienawan han asiheci duhepic ku heci masa tanayu’sa ku nika kimulmul.
(kamu nu Hulam:花期在夏季，花多數無柄，排列於一不分枝的主軸上，長約0.8公分的管狀花萼具5稜，雄蕊具有5枚. 秋冬兩季結出的果實為膜質的長橢圓. ）
kitidaan (原產地)
Ing-du’, seli-lanka, cacay a malebut lima a lasubu sepat a bataan idaw ku lima a mihcaan Her-lan a tademaw pataynien i Taywan
(kamu nu Hulam:印度、斯里蘭卡，1645 年荷蘭人引入台灣. ）
【sapihica】kakanen nu wawaw nu adipapang, umima a cawin u kakanen nu adipapang.
【aadihan】mahida u muoli-huwa, apuyuay a langawan, palumaan nu tademaw, aadihan.
(kamu nu Hulam:【觀賞用】像茉莉花，半蔓性，常被種為庭園植栽，作觀賞用. ）
【sasapayuen】sanenk, kala alealedahan, akenek, diheku, siletek.
(kamu nu Hulam:【藥用】性味：辛、苦、溫，有毒. ）
【papah】sakay hekal, nika pulin a lebawa, mapiled balec, tamusi.
(kamu nu Hulam:【葉】外用：治跌打腫痛，扭挫傷，體癬. ）
【angangan】akaway yadah ku ciit, idaw ku adidiay a madicemay, batac kala sumasumanahan, masadit nai ku banuh, talakaaw han tusa – tulu a cung-chyy.
(kamu nu Hulam:【莖】莖多分枝，有細稜，節上帶紅色，光滑無毛，高 2~3 公尺. ）
papah (葉)
papah masa suala, papah nu akaway masa ahebal mitabu tu akaway, papah duhepic mahida u tatipeluk, kakitucan mala tusa hetik sananay mahda u tangila’.
nuayawan a papah masadicem a puyu, akaway saadidisa, papahan masa babuybauy, nai ku banuh.
balu (花)
mahida u tipus kuni ka silac i tunduh nu balu, tanayu han lima –tusa a bataan idaw ku lima a congfen, sibuhun ku kakicuh, tanayu han cacay a congfen, lima ku masa dicemay nu sasemaan, madadecdec ku tanayuay nu ha hanhanan nu balu, cupenat ku kakaydaan nu ha hanhanan, cupanad.
(kamu nu Hulam:穗狀花序頂生，長 5~25 公分；花萼管狀，長約 1 公分，具 5 稜，密被長腺毛，具黏性腺體，有粘性. ）
balu talakaw sikuku mahida adipapang, sanglacay atu sanglac kala landawan ku kulit, balu nu kakicuh mamuni, lima kuni kapapela’ nu kakicuh, masa ahebal, tamaan nu adipin lima a sasemaan, atu balu nu adipin maladiyas.
(kamu nu Hulam:花冠高腳碟狀，白色或白而略帶藍色，花冠管纖弱，裂片 5，廣展；雄蕊 5，與花冠分離. ）
heci (果)
pasu paduh sa mapela ku heci, matahpu nu heci kunika pela, masa tanayu ku kimulmul. Papah lamid siletek, lalud asibalu, kasihecian sa i sadingsing katuku i kasienawan. manamuh tu dihkuay atu kala sengedsengedan a kitidaan, matalaw tu suleda’.
(kamu nu Hulam:蒴果膜質，蓋裂，呈長橢圓形. 葉根有毒，夏季開花，果期秋至冬間. 喜溫暖和陰濕環境，怕霜凍. ）
lanyu a langawan u huadan a langawan, pasu tusa a bataan idaw ku sepat makaala tu walu a lasubuwan ku langaw, mahamin ku kitaki asi langaw, manamuh i aheciday akitidaan adu lanulanuan atu kayci a lalaan, itini i Taywan tusa kina lalangawan.
(kamu nu Hulam:藍雪科也叫白花丹科，包括24屬約800餘種，廣泛分布在全世界各地，尤其適合生長在鹽鹼地、沼澤和鈣基土壤上，在台灣有2屬. ）
nina umima nu mihmihcaan nanay a langawan, idaw ku pina nu adidiay a kilangan idaw ku milaladay a kilanga, idaw ku siakawaway atu i naiay a akawaw, masasuala tu akaway asipapah atu matatuntunduhay akaway nu papah, masasu acawa ku balu, mapacilalay kuheni, adipin nu balu mapulungay, sihusuay. hatidaay tu nu langawan u aadihen namin ku yadahay.
(kamu nu Hulam:本科植物多數為多年生草本植物，有少數為小灌木或藤本，有的有莖或沒有莖；單葉互生或旋疊狀；花兩性，輻射對稱，花冠通常合瓣，管狀. 其中許多品種用做栽培觀賞花卉. ）
sasaan nu dadipasan a buyuan i Taywan a senan （Pourthiaea lucida Decaisne）kilangkilangan, idaw ku sibaluay tu sanglacay nu adidiay a lutuk, lima ku bunac a sanglacay a baluan, samuhmuhsa mutideng, atu liklik nu lalangawan maudip.
umima a langawan han 這種植物名稱－烏面馬
umima a langawan, langawan caay ka adih ku lumeniay nu akawayan, itini i Taywan han u payhua-dan han, apuyuay a kilangan nu siciitay a milalatay han u payhuaterng han
(kamu nu Hulam:說是「烏面馬」，全株上下倒是找不到一絲墨黑，在台灣民間有把它叫做「白花丹」的，它半蔓性的莖枝稱為「白花藤」. ）
itini i nalutukan han, u lanyu a langawan.
(kamu nu Hulam:植物學上，把這種植物歸屬在「藍雪科」中. ）
(kamu nu Hulam:「藍雪科」在台灣並不多，原生種類只有2屬3種，其中只有「烏面馬」算是常見的植物，台灣全島低海拔灌叢及草原都可以看見，外島的澎湖、金門也都可看見. ）
itini i cinmin niyaduan, maadihita ku masa lakuay nu langaw nikaiyan a luma, icelang a maudip kina umima.
(kamu nu Hulam:在金門的聚落裡，常可見它整片生長在頹圮荒廢的老宅中，是適應力很強的植物. ）
nakamuan tuni kilukan, umima han namaka sabaw tu pitua secian kilul sananay tu Helan (荷蘭) a tademawan misasapal.
u nitasepian a kakitizaan ni Alice
thumb|u nitasepian a kakitizaan ni Alice (1965)
nipaluma-umima, omima
umima a langawan han 這種植物名稱－烏面馬
(kamu nu Hulam:根據文獻記載，「烏面馬」可能是十七世紀時隨著荷蘭人的拓植，無意地引進到台灣. ）
manamuh tu dihekuay a dimiadan, sisa aydaay nu Taywan nu langawan i timul ku angangan, kilul satu pasayda i teban atu amisan a niyaduan tuni ka ahebal nuni kasi langawan.
u nitasepian a kakitizaan ni Alice
u nitasepian a kakitizaan ni Alice (Alice's Adventures in Wonderland).
nipaluma-umima, omima
umima a langawan han 這種植物名稱－烏面馬
(kamu nu Hulam:它喜歡溫暖的特性，所以目前台灣的分布以南部為主，但也逐漸往中部及北部擴張. ）
u nitasepian a kakitizaan ni Alice
kakiliman
《u nitasepian a kakitizaan ni Alice》（Amuhuwan：Alice’s Adventures in Wonderland, muselit tu sasulitan Alice in Wonderland）atu u nitasepian a kakitizaan ni Alice, u Amuhuwan nu nitesekay tu misausi a tatemaw ci 查爾斯·路特維奇·道奇森 angangan ci 路易斯·卡羅 nu wawa aasipan a cudad. kina kungkuan ni Alice a kungku, namakayza i puhan kya pawalil mahetik malatatemaw a aadupan a kakitizaan, makatepal tu matinengay amin musakamu a aadupan. u sikulitay a cudad nu wawa i 1865 mihcaan mulekal, yadah ku manamuhay miadih kina kungkuan. 《u nitasepian a kakitizaan ni Alice》yadah ku nitangan tu canancananan a sasulitan nu tangah, u sakasenengan nu misulitay tu kulit nu wawa ciniza. izaw tu ku nipacuyakuan a cudad tu 174 a kamu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Lisin Kubung
nipaluma-umima, omima
umima a langawan han 這種植物名稱－烏面馬
umima a baluan, adihen mahida u muoli-hua, kapah a palumaan, makimulmulay a kakicuh nu baluan, nina kakicuh si miduhepicay a banuh, anu kaydaan nu tademaw miduhepic i dikucdikucan numita nuni kahidaan sisa buwah satu ku langaw.
(kamu nu Hulam:烏面馬的花，看起來像茉莉花，而且栽培容易，是它橢圓形的胞果上有宿存性的花萼，這些花萼表面上密生著黏毛，當人們從它的植株旁邊經過實，這些黏毛會把果實黏在人們的衣物上，隨著人類的活動就跟著播遷，擴大分布的領域. ）
(俗名：白花丹、白花藤、(kamu nu Hulam:白雪花、白皂藥、白花岩陀、山波苓、照藥根子、一見消、火靈丹、假茉莉、猛老虎、錫蘭藍雪、小雞髻)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].