cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
sa pangangan nu i Taywanay a pinacadadan a saculil
sa pangangan nu i Taywanay a pinacadadan a saculil
namakay 1984 a mihcan i taywanay a pinacadan misakaput tu kingli a 促進會 sapangangan nu pinacadan ani culilan i labu nina sapi yukiu ani culilan sapi sumad tunu i aayaway nu kahulaman a 山地同胞 hananay a i hekalay a hulic. sapa sukas tunu nanutuasay a lalangawan atu sapa sukas tu ngangan nu niyadu`. sadikuday ani culilan i 1994 a mihcan waluway a bulad cacay a demiad. pakayni i nisanga`an nu 國民大會 tu kinpu pacunus tu hulic nu cudad u 山胞 sumad han mala 原住民. sapi nu satalakaway tuni culilan pangangan nu pinacadan. kyu i 2005 a mihcan enemay a bulad sabaw lima a demiad masanga` tu nu miulicay sapikining atu 節日實施條例, ani cudadan, pahecek hantu i waluway a bulad cacay a demiad u yincumin ad kuyniyan a demiad.
puu'
sakasabaw tusa ”pisaliwliwan”
sadikuday tu a bulad anu amalingatu tu misaliliu sa, ladayen nu tumuk ku selal tayda i panan nu nyadu’ mibetik, padungus tu talaayaw nu salal amiausim, mamin mibetik ku tu muksa, sataulu satatusa satu ku selal amaluyaluy taumah, malingatu mihkac, aluday pakabulad i umaumahan tya a taluma’. i umah mukan i umah ku bi’, sinikaalaan sa, i umah tu muid'id tu ayam, latus pataluma’ tu tatuhen a ayam, palisin sa ku babakaki, katukuhan tu ku cacayay a bulad, luyaluy luyaluy satu ku namiayamay tuluma’. katukuh inyadu kakelusa tayda i dabek padebu tu nikalaan, la'tus patuluy i luma’ nu udip tu kala, mamin satu ku namimihkacay patayda tu ayam i dabek sa, tu ataluma’ i luma’ nu udip. katukuh i luma’ ku namiayamay sa, malingatu tu ku misahemay sapatayda i dabek tu sakalabi nu binawlan, katukuhan ku kalabiyan malsupsup tu ku tademaw tayda i dabek, patulaka hantu nu selal ku binawlan tu nisalami’an tu ayam. tayasa malabi ku binawlan. hatida tu ku nikalabi tu liwliw hananay.
sa pangangan nu i Taywanay a pinacadadan a saculil
sa pangangan nu i Taywanay a pinacadadan a saculil
kakuniza:Miku Kumud
puu'
nayihekalay
yuniyanay a nasulitan sa, nasulitan ni Nuwatan o Kumud i 2019 a mihcaan
ray’in
u sulit nu Hulam
蓬萊部落
u siwkay nu niyazu'
i Miaoli a kuwan ku niyazu’ nu ray’in. u kasalumaluma’ nu ray’in sa, 148 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 352 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 143 ku tademaw, pakalatu 41%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 209 ku tademaw, pakalatu 59%.
u kasabinacadan, Saysia(SaySiyat) 37%, Tayan(Tayal) 2%, Paywan(Paiwan)1%, Pangcha(Amis) 1%.
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u cidekay nu Taywan Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
nipaluma-paybung, paybong
paybung, paybong
白鳳草(俗名：台灣三七仔、長柄橙黃菊、白菜、白擔當、白廣菜) thumb|paybung mauzip i bayubayu'an datipasan, sacahamin nu Taywan. caay kayadah ku cilekay. uzumaay a sapayu' nu Taywan. u paluma a sakaluk sa, pacucuken i lala' ku paputunay a kaway, ipabaw sipapah.
ray’in
u cidekay nu Taywan Yincumin
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
nipaluma-paybung, paybong
kagak kakuniza(科學分類)
salaedan(界)：植物界 Plantae
ray’in
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族委員會全球資訊網統計資料
nipaluma-paybung, paybong
kagak kakuniza(科學分類)
panan(門)：被子植物門 Magnoliophyta
ray’in
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
台灣原住民族資訊資源網
nipaluma-paybung, paybong
kagak kakuniza(科學分類)
upiz(綱)：雙子葉植物綱 Magnoliopsida
ray’in
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
nipaluma-paybung, paybong
kagak kakuniza(科學分類)
mata(目)：菊目 Asterales
sapamat(科)：菊科 Asteraceae
mikitinay(屬)：菊三七屬 Gynura
hicahicaay(種)：白鳳菜 G. formosana
u sulit nu zuma a kamu-Hulam atu Amilika
白鳳菜（學名：''Gynura divaricata subsp. formosana''），又名白紅菜，是菊科菊三七屬的藥用植物，為臺灣特有種植物，分布在臺灣濱海地區，偶見於低海拔山區. 在臺灣全年可生長，少有病蟲害，種植白鳳菜常用扦插法，將末端帶有數片嫩葉的莖，淺埋到土壤裡即可. 清熱利尿，活血化瘀，涼血止血，舒筋活絡，解毒消腫. 治感冒發熱，中暑腦炎，目赤腫痛，氣管炎，咳嗽，急性肝炎，慢性肝炎，肝硬化，肺癰，腎臟炎，腎盂炎，腸炎腹痛，高血壓，糖尿病，流鼻血，風濕骨痛. 外用治創傷出血，跌打損傷，毒蟲螫傷.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p94
昆明植物研究所. 白鳳菜. 《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
白鳳菜. 台灣野生植物資料庫. 特有生物研究保育中心.
《台灣蔬果實用百科第一輯》，薛聰賢 著，薛聰賢出版社，2001年，ISDN:957-97452-1-8
李小軍、覃歡、劉歡. 〈菊三七屬植物的民族藥用和食用價值〉. 《中南民族大學學報（自然科學版）》. [2016-11-14]. kakuniza:nipaluma
ruku daya
Ruku Daya, u sulit nu Hulam平和部落
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Yingcumin, ku tademaw, pakalatu.
u kasabinacadan sa, u Tayan(Tayal).
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini mueneng, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u siwkay nu Yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族委員會全球資訊網統計資料
sadim
sadim(魚藤)
thumb|sadim
nipaluma-paysu, payso
paysu, payso
錢幣草
(俗名：圓幣草、銅錢草、香菇草、香菇錢、蚶殼草)
在野外被蚊蟲叮咬，可以找錢幣草，把葉子揉爛，抹在被叮咬的地方，可以止癢.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p274
kakuniza:nipaluma
kya maizanga saw anu maduka
kya maizanga saw anu maduka thumb|maizang
ngatu cacay
anu mapulin(跌倒) sa, maduka(受傷) ku banges nu misu, saca masenat(割) ku taludu'(手指) nu misu, maizang tu.
kya maduka sa, tansul(立刻) sa maizang tu saw? malesusu'(緩緩流出) ku izang saw?
isasa' nu banges sa, yadah ku mahiniay a siekuan. sisa, anu maduka sa, malupisak(破裂) ku siekuan sa, malesusu' tu ku izang.
anu caay kaeneng(凝固), amahica saw? u izang ilabu' nu kidu sa, amalesusu' tahekal haw?
anu siduka ku banges nu mita, maeneng tu ku izang i duka nu mita, u kulit nu daka, mahiza ku lumeniay maacakay a tuud. u "cya(外來語:痂)" thumb|duka sananay.
mingaay(治療) tu duka isasa' nu cya ku kidu nu mita. masasa(恢復) ku duka nu mita.
kyu, anu madu kami, sicya kami sa, amana mipudac, anu mahadeng tu ku duka, mapecu' tu kya cya.
ngatu tusa
anu adidi'ay a siekuan atu adidi'ay a cingmay(外來語:靜脈) malakuitan(通透性) takalaw, u "malusa'ay a maizang(漏出性出血).
ahizan(依照) maizangay a kakitizaan(位置), tusa ku kakuniza(類別). sakacacay sa, "ilabu'ay a maizang(內出血)", ilabu' nu kidu maizang kuyni.
babaledaw
mibabaledaw
thumb|Skewered locusts 抓蝗蟲/ mibabaledaw kaku i umaumahan nacila.
kya maizanga saw anu maduka
ngatu tusa
sakatusa sa, u "ihekalay a maizang(外出血)", tahekal ku izang nay labu' nu kidu, malesusu' ihekal nu kidu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
維基百科，自由的百科全書-出血
babaledaw
u sulit nu Amilika
Locusts are certain species of short-horned grasshoppers in the family Acrididae that have a swarming phase. These insects are usually solitary, but under certain circumstances, become more abundant and change their behaviour and habits, becoming gregarious. No taxonomic distinction is made between locust and grasshopper species; the basis for the definition is whether a species forms swarms under intermittently suitable conditions.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族語詞典Sakizaya binacadan a sukudad(字典)
kya maizanga saw anu maduka
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
Blood Donation Information.
babaledaw
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會線上字詞典Yincumincu weiyuanhuy ipabaw nu calay a sukudad
kya maizanga saw anu maduka
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
nasulitan nay pabalucu'ay a kawaw nu subana'ay a pu 2018-1, nasulitan ni Tuku Sayun.
kakuniza:izang kakuniza:2018-cacay kakuniza:kagak
babaledaw
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:2018-cacay kakuniza:mauzipay kakuniza:kakaenan
azih
azih
thumb|mata miazih
sabak
nayihekalay
sabak ==
3:nakungkuwan nu Sakizaya:
inaa:yaw misanga’ay tu pulung nu tapuku Di’tu tu misalisin patahkal namakayza  I  lala’  tu cacay a tatama ci Butuc atu tatayna ci Sabak, balakikuheni malaacawa,katuud ku wawa nuheni  masabinacadan, malakakawsan tu nu Sakizaya.
azih
aazihan
thumb|maazih tu tusa a wawa sapuelac nu Hulam:樣本
sabak
3:nakungkuwan nu Sakizaya:
zayhan namakalala’ ku heni tatusa, kyu u Di’tu nu lala’ nu Sakizaya. zikuzay tu a wawa patatenga’ u namakayzaay i lala’ ku kakawsan ita sa, saicelang sa misebeng tu lala’, masikaz tu lala’, sa’tim tu lala’ u mipatizengay tu binacadan nu Sakizaya.
azih
aazihan
u aazihan tu nu katuuday ku nisanga'an niza.
sabak
3:nakungkuwan nu Sakizaya:
itini u micapiay tu bayu a enal, sikamu hakay u ayzaay a kakitizaan nu Kalinku Tuwapun, u kakawsan ita namin kahaminan nuheni mukan a lalacanan nibakahan itiza masabuyu’, kyu Nalalacanan han pangangan, nakamuan itini malangangan nu lalangawan nu Sakizaya.
azih
azihan
sapuelac nu Hulam:看過；讀過
ni azihan tu nu maku kina cudad.
sabak
3:nakungkuwan nu Sakizaya:
4:u wayway nipalumaan :
1:mitabi’:ca/ca’ken ku lala’ pananum mikwapi atu muwamu’
azih
azihen
sapuelac nu Hulam:看起來,要看(命令）；小心
sabak
3:nakungkuwan nu Sakizaya:
2:pasabul:sakapahay a Sabak sasabalangaw, ku mi biteliay a sabak ,sa tabun i bawti tulu a demida,sutat hantu anu si ngipen hilhillen henail pakatadaya tu ngipen, tadaya ku ngipen si papulsak hantu i umah mi sasapul, talakaw tu ku sapul kelut hantu tu sakelut si pabeli ci Sabakan is sabak tu misa na nulai panani
azih
azihen
azihen henay ku kazizeng tiya muculil!
azihi
sapuelac nu Hulam:看好
sabak
3:nakungkuwan nu Sakizaya:
(misananul :caay pakeliw mipaanip)
azih
azihi
azihi ku zazan anu muculil.
kasasukazih
sapuelac nu Hulam:時常見面
sabak
3:nakungkuwan nu Sakizaya:
kakuniza:sabak kakuniza:Sabak Nubu
azih
kasasukazih
kasasukazih kita u laluma'an tawya caay ka pawan.
maazih
sapuelac nu Hulam:看到
maazih tu.
nayi' henay maazih ayza.
maazih nu maku ku ni kasangulan nu bihid ni.
maazih nu maku ci Bineng misataling i laku.
maazihay
sapuelac nu Hulam:看得到
maazihay nu maku kiya biluwa' saculu' tu tipus.
makaazih1
sapuelac nu Hulam:遇到
makaazih kisu ci Selaan sa patudud han tu kina zikuc.
makaazih2
sapuelac nu Hulam:看得見
namamenu' ku mata ni Tubah sa makaazih tu ayza.
masasuazih
sapuelac nu Hulam:相約
tiza kita i sisakulay masasuazih.
masasukazih
sapuelac nu Hulam:相約見面
anu yaan tu kita a masasukazih?
masukazih
sapuelac nu Hulam:相見；相親
masukazih kami tu mamidang i tisyaba.
miazih
pacekcek miazih.
paazih
sapuelac nu Hulam:給（某人）看見
paazih ci ama nu maku i simpi.
paazih ku kaka aku tu nisanga'an a zikuc.
paazihay
sapuelac nu Hulam:給（某人）看見的；顯現者；展示者
naizau ku paazihay i nikabi nu maku.
ci Bunuk ku paazihay tu kasizikuc nu Sakizaya.
paazihen
sapuelac nu Hulam:給（某人）看
paazihen ku tau tu ni sanga'an a zikuc nu misu!
pazihen ku saydang tuyni a nisulitan nu misu!
pakaazih
sapuelac nu Hulam:見到
caay henay kaku pakaazih tu di'tu.
matenes tu kaku caay pakaazih ci Batuan.
pasasuwazih
sapuelac nu Hulam:相親
ladayen nu maku ci Edi' pasasuwazih ci Tuyan.
piazihi
sapuelac nu Hulam:小心
piazihi tu zazan muculil.
sapaazih
sapuelac nu Hulam:拿給（某人）看
u sapaazih nu maku tu saydang kina nisulitan.
taazihan1
sapuelac nu Hulam:好榜樣
u taazihan nu mita ku babalaki.
taazihan2
sapuelac nu Hulam:作樣品
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族字詞典 http://e-dictionary.apc.gov.tw/Index.htm
u tumuk ci Kumud Pazik ~ sakatinacay
uzasa u sapazatengaw tu adingu nu babalaki i nabakuwan a takubuwan nanay na mademecay mingayaw atu nipisamsam tu tumuk a tala’an tu cacay a malebut ku uzip sisa mapatay, ci Kumud Pazik, na mapangangan tu sa izaw tu ku pisabalucu’ nu katuuday, i paymihcaan nu cacayay bataan a bulad tu saka cacay a sakaenem demiad, kasaupuan nu binawlan u pipalamalan a demiad.
i siwa izaw ku tusa a mihca enemay a bulad sa, sacibalucu’ sa kaku a tayza i ciwidiyan, usakasa mabatad ku caculilen a zazan, saka imeimelangan tu kaku i zazan henay, pahanhan hantu nu maku ku kazizeng i zazan tawya a mumul, masawawaay henay a nizateng numaku maliyuh tu kasaetiman a kasaupu kuyni, azihan itawya sa u sitangahay amin a binacadan nu sakizaya, atu u micudaday henay nu migingkiway cacudadan ku milihizaay i labu misulit tu nakamuan.
uyni a saupu sa u sazikuzay ni tiway sayun u wama nu saydan a misaupuan. cayay ku katingengan nu mita ku pisilsil nu di’tu tu nasepiyan, cayay henay paka litemuh kaku. ya kataluma’an nu maku i nabakuan a mihca sa, kilul han nu maku ku wama nu saydan mikawaw tu kawaw niza, ya mazihay tu a tademaw amin i tawya sa, azihan i nuzikuzan a namapangangan kita ya misakakawaway, uyzaay tu amin ya mazihay milihizaay tu kawaw a tademaw. tatenga’ yadah ku izaw sa nanay, u kacekukan nanay, atu u mazatengay a kawaw, uzuma satu u sasakapahen tu a midimut tu sakacaay ka pawan, uzuma sa nuzikuzan nuyni malu sasakapahen a misilsil misinga’ amin.
katukuh kaku sa, leslessa ku lusa’ nu wama nu saydan a misakamu patahkal tu nu nay takubuwananay a kawaw, na sakakaay a tumuk ci Kumud Pazik sazikuzay itawya kitin hatu niza ku acawa ci icep kanasaw, atu ladayan amin ku malapadesay u madukaay a asaselalay tahkal a palima satu; i nuayawan nu lipun a pasaupuwan tu, i timulay sa u pangcah, cipawkan i nuamisan sa awawan ku taluku atu kabalan a binacadan tayza papiazih tu pisemsem misamsamay a misalawacu a kawaw. tatenga’ sazikuzay tusa pazih sa ci tumukan a mipenec tu acawana ni tumuk, a papiemekan piepian nu hulam sa mapesi’ tu ku punu’ a mapatay i labu nu nilatusaan mipela’ a angangan nu sakul, u tumuk sa nanu sananal katukuhan i labi ku pisatalatala’ a pasemsem mipades misalawacu tu uzip niza, katukuh i kacapiyan tu mapatay, siyasi’ satu ku izang i lala’, atu alaklak ku nuuzipay a titi nu tumuk, uyzasa cayay tengilen niza katukuhan i sazikuzay tu a hanhan ku pisaicelang niza. matineng ciniza dacus a kalamkam mapatay, zayhansa anu katukuhan tu pipalimaan demiad, tawya tanengay ku demiad nu i niyazu’ay a wawa atu babalaki amin, misalabii a milaliw miliyas tina mahizaay u nu di’tuan a niyazu’, sakamusa ku tumuk tu katuuday i bataden ku nipilaliw sa, tawya zahkez tu ku adingu nu maku anu mapatay sa.
nipaluma-kuliya,koliya
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p61
kakuniza:nipaluma
sabato
sabato(撒法度祭祀廣場)
kakilimaan
i kaliking sohong sapicumud i ci widiyan, sabawcacay ku bangu a dadan, namakaamis tayda i timus ikawanan nu dadan, iayaw nu ciwidiyan a cacudadan, idaw kuni patideng tu salisinan sabatu sapikining tu pituway a tumuk.
啟用儀式
Sabatu u salisinan nay i tusaay a malbud walu a mihcaan mahamin sangaan, sakidaya i tusa a malbud siway a mihcaan cacay a mulad samaw tu pitu a demiad, misalisin na panganga tusa tu amihcaan atu napatideng tu sasalisinan, uyda a demiad binawlan mipacuk tu tusay a pabu, pasimel tu titi, ina sasalisidan patideng hidan tunu cacay a malbud walu a lasubu pitu a bataan walu a mihcaan nu takumuwan a kawaw(kaliyawan a kawaw) u sakidaya masibek, papina-ay  mueneng i kilay a mukelal nu tipan satimulan a tudi, ci widiyan a binawlan maluyaluy milakuud tu sauwad nu ci kasuwan atu talawadaw, miduduc tu sadipasan maytimulan mulaliw, makatukuh satu i ciwidiyan. ci widiyan a niyadu, a mikining tu papituway a tumuk, patideng satu tu baetu a paya atu sasalisidan.
八顆巨石
Sabatu a sasalisidan walu ku ni patideng tu tatabakiyay a matu, mabali’, malamec, lecuhan, matuduh, kasikad, malaluk, madimel, kadihiyi, ina sapitulun nama kayda i buyuay tuluway a kalimucu nu pildac ani pasubana.
kakuniza:kakitizaan
babelbel, hikuki'
babelbel, hikuki'(飛機) thumb|u babelbel nu hitay
u tatangahan nu nipianin tu pala’ nu binacadan
i 1983 a mihcan pasaupun kami ni Icyang Palud (劉文雄) milubang matatengil, similhifaay (參加) 藍姆錄、揚文洋、李來旺、黃金文、蔡義昌、蔡中函, ci Palakaw 等 katuud mapawan tu tu ngangan, ina katuuday a adiwawasa u namicudaday amin i tabakiyay a cacudadan, malalum ku wawa nu binacadan tu nialawan nu talakaway (政府) i binacadan tu pala atu nipipenec (打壓) palawpes tu lalangawan tu kamu nu binacadan, matineng tu ku wawa nu mita tu amalawpes tu ku kamu nu mita sa ku nidateng nu wadiwawa nu mita sakiw, saicelang satu pasaupu tu namaka cueacueaay namicudaday i tabakiyay nu awawa, nu binacadan, maydih a pasaupu, tu maydihay milhifa tu muliwad tu kawaw, tu sapisuayaw micaculi (抗議) tu i tebanay (中央) a talakaway pasaupu matatengil tu kakawaw, sademidemiad satu matatengil tu kakawaw, mamin datu miulic pasaupu tu binawlan, amalingatu tu muculil micaculil  tu talakaway, mipapasukas tu umah nu mita, atu sapasukas tu ngangan nu binacadan, pasukasen ku nalinabuwan nu binawlan sananay.
salingatu pasaupu tu mamuculi paculi
salingatu sahenay kina tataluayaw tu kawaw sa, malecad tu miubiyay sakunuukunu sa lalihulihud saan ku mitakusay a pasaupu tu mamu culil a tademaw, u sakasaan matalaw a dakepen nu kincal（警察), kyu malecad tu miubiyay ku wayway
amin adihan, u waku tumaku sa u wama nu nyadu’ ku sausi, u aadihan nu binawlan kuni palawat tu kuku’, anu mihicahica sa u kakilulen nu binawlan kunipa lawat, kyu misamisimisi amisakakawaw, alahican sipacakay nu kaput i kincal cikatinetineng aca kyama tineng ku kincal a saca ku balucu’.
malingatu tu paculi (第一次抗議)
sayaway a nipaculi i talakaway, lalihulihud han kunika sasakamu malipasubana’ tu katuuday, kalimek hantu ku nikatayda i pangiduwan nuTaypak masaupu, i niwtu amin ku tademaw sa luyaluy satu tayda i pilubangan nu ku kudayhiu (國民大會), katukuh kami itida miuyuy tu i labuay a kumuing patahekal muwala tu nisulitan tu sasumad tu hulic a cudad, sapasukas i binacadan tu nawnu binacadan nanay tu atungus a ulic sananay, hatida ku niawaw tu kumuyng, icuwasaw caay paengil tu niawaw, cikatenes sa talculaculae satu ku kincal a mudakep tu katuuday, hacacay hatu muculu’ ku tademaw amin, pakacaw hantu i papululan a kazizeng, patayda i papululan mupulul amin, katukuh i teban nu labi sa hacacay hantu mi sayban atumi saliuuc, nanu kalahukan tah dalabi katukuh aca tu sananal, maminsatu misaliuuc sa paydang hantu kami pataluma’tu teban nu labi.
pakilul muliyaw tu sakinatusa
nanidakepan amin ku namipaculiyay a tademaw sa, inaynayi’ ku ni pacubelis tu cudad, inipa sinbung a kakawaw, dateng satu ku katuuday sa, anu caay paengil sa acaay kakinacacay paculi, tuni paculi a kakawaw satu amin, ku kamu nu katuuday, kyu salingatu satu muulic tu sa kinatusa aliyad, a misuayaw tu talakaway a paculi, tu sapasukas tu nanu mitaaytu u binacadan, a pala atu lalungucen nu katuuday, sisa a tayda aca i aayaw nu talakaway pangiha’. hatida ku tuwa’ nu binacada hatida kuni katabaki nu nipiangic tu talakaway sa, satu a paengil kya haw ku talakaway, satu a misikul i tita anan tu ngingih sa tn ngiha’ nu binawlan.
u misapunelay tu binacadan
hanca ma adih tu ku binacadan a pangilan, i talakaway tu kapahay a nipatukil, nika inayi’ ku tekiteki’ nu kamu tu nadikudan. sisa caay ka hademhem ku balucu’ nu katuuday, kyu malaluung aca musumad, tusa culil i dadanan, a tayda i aayaw nu talakaway. mu liyaw paculi mukilul, matatakutakus tu kukatuuday a matatengil tusaliyaw, ahican ku sapakilul a niculul kya a masumad tu kunipi tapal, nu talakaway tu kakawaw, nu binacadan satu ma sasakamu, nanutawya mangaleb tu kuni ta ngaleb tu, kunika tadadan nu binawlan, misaicelang amituktuk tu talakaway, asaicelang satu paculi.
taduma tu a talakaway paculi
dateng satu ku katuuday, caay a sumaden tu numita ku culil satu a masasa kamu, kyusa ma satedep henay kuni ka paculi.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
anipipaculi tu talakaway pasaupu
kakuniza:Nuwatan o Kumud
lalangawan nu pinacadan
u kakahemekan（最感動） numaku miadihsa,
這是我看過最感動的一次，
u tayniyay nulabang,來這裏的客人，
malekep ku itaywanay matineng,以及全國的族人都知道，
inay’ ku malikutay(沒有人不參與), pasu layak umisasingay（照相） atu pasinbungay(新聞),沒有人不參與，包括漢人、攝影師以及新聞記者，
idaw ku namaka hitu way tabakiyay a cacudadan numi cudaday,
也有從屏東大學來的學生，
他們搭巴士來到這裏參加火神祭，
mahida kunika nawul（興趣） amil hida tuni palamal nu nyadu’,
他們對於這個慶典非常有興趣並來到部落參與這次活動，
mangaleb tu anu mabalud kita u pinacadan,
u wacu ni bayi
ci ling coco ku nganga niya wacu ni bayi,u lumeni’ay ku kulit(顔色) niya wacu,u sanglacay a buyi ku kuku’ ,sanasananal muhalhal i panan(門口) ni bayi takuwan，
lalangawan nu pinacadan
如果我們團結就會讓人更加尊重，
u wacu ni bayi
manamuh ci coco muladay tayda i cacudadan nu nyadu’（部落教室） micuda atu ci kakana,ayaan adihan ci coco ma’kek mabulit i tapiingan,maydih puhpuhen ku tangah ni coco，ayaan u duma’ku kades ni coco milibabuy(吠叫)，kancay idaw ku caayay katingenan tayni i ci bayian,mamin libabuyan ni coco,i tini niyadu’ u satabakiyay a hayu(大明星) ci coco,inayi’ ku cayay katining ci cocoan a wacu.
lalangawan nu pinacadan
malaluk patinak patineng tu katuuday ama ngalebtu manawul kumi adihay,如果勤於宣傳以及族群團結就會有更多人尊重我們的文化，
acaaytu piuwac tayni paymihmihcan.這樣每年就不會有人缺席此活動.
kyu u limulak nu nyadu’ acaay patedu（隨便） sa apatideng（舉辦） tu palaw（表演）,
部落的慶典不能隨便舉辦，
a idaw kuni sa uliulic musilac sapa tahekal tu aadihan,
一定要有完整的計劃，
kya kakaybaungan(尊重) ku tapalan(感覺) nu labang（來賓/客人）,來賓才會感到被尊重
usapa lingling（吸引） tu katuuday hamaw caay kapawan,
要有吸引力才不會忘記，
hanipa sinding hantu nu nyadu’ay tu lalangawan nu pinacadan.
順便為族人宣傳部落文化.
來賓想看到好的表演，所以部落的慶典不能隨便舉辦，一定要有完整的計劃及準備，這樣來的來賓才會感到被尊重，而且要有吸引力才不會被忘記，順便為族人宣傳部落文化.
kakuniza:Lisin Kubung
sadingsing
sadingsing(春天、春季)
sapuelac
sakacacay a puu' nu cacay a mihcaan a puu', izaw sepat a puu' cacay a mihcaan. izaw tulu a bulad cacay a puu'. u sadingsinga a demiad sa, sienaw tuway, malingatu tu ku di'ku.
namakayniyan a nasulitan nasakamuwan atu natinengan
kakuniza:demiad
u uzip nu Sakizaya
ngatu-cacay
u Sakizaya hananay a tademaw, u Sakizaya hananay a tademaw, u matayalay tu demiad, caayay katalaw tu cilal atu udad, hiyuhuhayyan, micekiw sa i bayu’, mikalang i sa’wac, limulak tu lutuk ku Sakizaya.
u kabana’an atu kaulahan nu mita kinian a dadiw, nawhani mapu’lac niza a mapahapinang ku tatudung nu pinangan nu uzip ita u Sakizaya. bangcal a tengilen kina dadiw, tadamatumes nu lahekelay, lipahakay a balucu’ i sasibuan niza, tadamatalahkal haca nila ku micidekay a pinanagan ita u Sakizaya.
ngatu-tusa
tatenga’ matu wawa nu bayu’ atu buyu kita u Sakizayaay.Caay ka cangu’ut kita tu sakauzip atu kakaenen. anu malaluk a matayal i，yadah i bayu’ ku lami’, yadah i palapalaan ku sinabel, ucung ku buting i sa’wac, manga’ay haca a talalutuk a miadup, mitalakal. Wata：kita u misa Sakizayaay, u lami’ tu kita ku mamauzip itini i hekal a tapalen. kalimlaaw ita ku lami’ nu laylay nu babalaki ita, pauzipaw ita ku makapahay a suwal nu mita u Sakizaya.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
u sakamu nu niyza'
babelbel
babelbel
thumb|P-51 Mustang edit1 飛機 thumb|Collection of military aircraft makababelbel　1.搭飛機 makababelbel kita tayza i Taypak.
siwkay nu babaungen
babelbel sa, u zuma a kamu nu Sakizaya sa , u hikuki. u hikuki sa, namakay Lipun a kami. mabahel i tapukuay a kikay, mahiza ku ayam. sisakubat, caay pisaungay a sakubat. kalamkam ku babelbel, besuc sa katukuh tu patusukan.
u sulit nu Hulam atu Amilika
固定翼飛機（Fixed-wing aeroplane）簡稱定翼機，常被再簡稱為飛機（英文：aeroplane, airplane），是指由動力裝置產生前進的推力或拉力，由機身的固定機翼產生升力，在大氣層內飛行的重於空氣的航空器. 它是固定翼航空器的一種，也是最常見的一種，另一種固定翼航空器是滑翔機. 飛機按照其使用的發動機類型又可被分為噴氣飛機和螺旋槳飛機.
saedipan
saedipan 沿岸
babelbel
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族語詞典
原住民族委員會線上字詞典
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakalulu
i 1878 a mihcaan, mabudbud ku sakizaya atu kabalan a binawlan. uyni kiya kaliyawan ya takubuwan hanay a mingayaw a kawaw. uyni a ka ngangayaw caysepi sa maala tu limaay malebut ku tadewmaw nu mapatayay a niyazu’ay, na tusaay a binacadan nayay tu ku lala’. katuud ku mapatayay nayi tu ku icelang. tabaki ku ni kasemel.
atikak
縮圖 atikak(蚯蚓)
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakalulu
na mapahezek ku kangayaw kaliyawan (takubuwan) misamamaw aca ku hitay nu hulam tu sapidebungan, liayawan nuheni mizakep ku tumak nu sakizaya ci Kumud Ppazik, baludan i pabaw nu tabakiyay a kilang samsaman misalawacu a makala tu cacayay a malebut na pitala’. u acawana nu tumuk sa emican tu nipela’an a kilang nu katang iteban. katuuday a hitay nu hulam mulalebud i pabaw a mipipi kupi’ sa tuway. tawya satu awawan nu hulam a pacici' ku i timulay a pangcah atu cipawkanay amin a binawlan papiazih tu pisalawacu nuhni.
atikak
蚯蚓是對環節動物門環帶綱寡毛類動物的通稱. 在過往的科學分類中，它們屬於單向蚓目；但根據現時台灣生物多樣性資訊入口網（TaiBIF）的紀錄，蚯蚓物種分布於環帶綱之下的三個目，即：單向蚓目（Haplotaxida）、鏈胃蚓目（Moniligastrida）及顫蚓目（Tubificida）. 身體細長，兩側對稱，由很多環節組成，每節外形都很相似. 沒有骨骼，在體表覆蓋一層具有色素的薄角質層. 蛋白質含量達70%，其餘有微量元素，如磷、鈣、鐵、鉀、鋅、銅以及多種維生素. 除了身體前兩節之外，其餘各節均具有剛毛. 屬雌雄同體，異體受精，生殖時藉由環帶產生卵繭，繁殖下一代. 目前已知的蚯蚓有3000多種，其中生活在澳大利亞的吉普斯蘭大蚯蚓體長可達3米.
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakalulu
na i kapadesananay mu’neng a tusaay binacadan sa, sibaicu’ ci wukuangliyang tu sapipaculiyaw palimaden niza ku kabalan atu sakizaya a binawlan a mabulaw tayza i nuwaliyan atu i masaenalay a lala’. uzuma a niyazu’ay tayza tu mueneng i pangpangcahan, nanu tawya sa nayay tu matengil ku nangiha’ na tusa’ay a pinacadan mala milakalakay tu ku nikauzip.
atikak
u atikak sa kasibatacan ku udip a aadupan, i udip sa masaliyut ku adidingay nu banuh kakayda hantu a sipangangan nu paulicay, iayaw nu napasaduma nu gakaay a sabalad sa, u sanu masacacayay ku lihat a akikak sa ku kalalekal, nika makay sipalamitan nu aydaay i Taywan kayadahan nu kasasumadan nu satebul a nipainian tu wanlu sa (TaiBif) a cebang, ina atikak hananay a nikasasumad sa laliwasak sa i masakimuluay nu tulu ku nikalalitinan, tu ya cacayay ku kasadit nu udip (Haplotaxida), atu ya masacingay ku bituka nu kasadit (Monilingasrida) atu ya masakimuluay ku udip yadah ku batacay a atikak (Tubificda). tanayu sa ku udip malcalecad ku kasatusa nu tapiingan, yadah kya lalitilitin sananay a masakimuluay a masadit nu udip. nayay ku ukak, i hekal nu udip sa idaw ku mamitabuay tu kulit a simal. u ya kasiiyubungan sa makaala tu 70% pasentu, siliwan sa kaidawan tu adidingay a su’, mahida ya linh, kay, muking, ciya, sing, tung, atu sumaay a iyubung. uyda adada cikasa idaw henay ku sikatineng tu sakay nu atikakay a kasasiduma tu 3000 a lihat, i labu sa maudipay tu i Australia a kanatal ya Ci-pu-se-lanay a atikak sa nikatabakian makaala tu tuluay a myeta katanayu.
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakalulu
katukuhan satu ayza sa, maala tu cacay a lasubu tulu a bataan a mihcaan tu kangayaw itawya i kaliyawan (takubuwan). kyu saicelang satu na tasa’ay a binacadan namahiza sa matabesiway tu ku pina tu a mihcaan a misaicelang adasay mapangangan tu.
atikak
wayway (習性)
在大雨過後，常見蚯蚓爬出洞口遭太陽曬死，目前學界對此仍無定論，應該不是怕水的原因（蚯蚓可在水中存活），可能原因包含生病、地底氧氣不足、二氧化碳過多.
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakalulu
uyzasa, u laylay nu binacadan katukuh ayza nayay tu ku tungusay a kawaw. cayay ku dadayumen ku sapalekal a kawaw hannanay. uzasa sakay binawlan. atu katuuday, u sapatinengaw tu katuuday nu 130 a mihcaan a kawaw tu nilawacuan nu hulam atu nayay ku pahzekan a lapades. a panukasen henay kunu naayaway ka izaw pasaupu ku tusa’ay a cidekay, masasukamu, sapisalisin tu babalaki, misaiga’an, sapatahkal a cudad, sapatahkal a iga, mizungaan, palaw nu babalaki, patahkaltu nisanga’an, atu sumamaday ngangayawan, a patahkalen amin na tusaay cidekay. atu a malaccay ku kawaw maydih sibalucu’ ayza. pasaupu tu na tusa’ay cidekay mala icelang. tu sakapulekal na tusa’ay cedekay a laylay patizengen. pangiha’ i katuuday - miwadwad tu likisi cayay ku nipaculi kuyni. u sakacaaw tu ka patatiku na lapades a kawaw.
u tunbasan a lutuk
u tunbasan a lutuk
kakiliman(摘要)
i nalutuk u tunbasan u akenekay a lutuk cinida mahida u kilang kulangaw nika sacacay sa kunikatalakaw kina tunbasan caay katalakaw ku caang nida masakimumulay ku angangan masa takuliyaway ku papah hantusa adiadi' ku balu,u kasilangaw maudip sa adidi aca ku papah masakimulmul, masadicem ay satanayu sa ku langaw tuluay kumatac  satanayu silsil sa masacacay sa ku nikasibalu nu balu nida, u heci masacacay tu mahida u lihum sacacacay san a bataan ku i labuay heci nikasiheci,  yasapalumasa nu cacay a haci pitu sa ku sapaluma u balu atu heci I sadingsing tangasa i lalut kunilangaw, i nabakuwan atu maka i cuwacuwaay idaw aca ku langaw nina tunbasan u akenekay a lutuk’.
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakalulu
azihan katukuh ayzasa. mabiyalaw tu ku balucu’! namazihay ayza cayay ku nizatengan kuyni a kawaw. u nika pades nu nika uzip nu tademaw a maazih tuyni a mizungaan. alaci’ mahini tu ku kakesem malalum ku balucu’ nu wama nu saydan. u ka adadaan nu balucu’ niza katukuh ayza sa u nika laliwasak nu niyazu’tu kabulaw a tatimul, taamis. saka taneng mabulaw nu niyazu’ sa u nika bakahan nu tumuk tu uzip niza. nika a dada nu balucu’ ni tumuk sa cayay ku nika dukaan nu uzip. uyza u nika liwasak nu luma’ amin.
atikak
wayway (習性)
iti nadikudan nu nikatabakian a maudad sa, sanisani makaadih tu nikatahkal nu atikak i buhabuhangan mapacilal a mapatay, sikatukuh ayda sa nayay henay ku mitesekay a idaw ku nipikingkiiw tu kahinian nu kamu, caay kya haw a nikatalawan tu nanum (u atikak sa taneng i nanum a maudip), u kaidawan nu lalekalan sa, hakya sinu cilekay, i sasa nu lala sa caay kataneng ku hahanhanan, ya nisibakahan a nahanhanan tadayadah kyu uyda ku sikabelecan sa.
u tunbasan a lutuk
nilacul(內容)
nicumin a nikan sa simantahan mukan kapasananum u lami’ hatu kenkenhan munanum tu sapingaay tu i melangay yalami’ satu sa sengelen tu epah tu cacayay a bulat sa tane tu malasapaiyun anu kalaten nulikes atu bawu kapah sipasipen i  nikalatan i natunbasan a lami’ idaw ku akenekay a 鹼(amtrme c15 H24 On2) tu saki nu 1-2/0. Ina tunbasan a akenekay idaw ku ni sakakapah tu caay katahekal ku aisian atu u lacusay a cilekay atu 阿趴眼蟲 a nu madih kya sananumun u lacusay nu manges sa kapah sipasip I banges atu kalananum han I na tanbasan nu akenekay a lutuk kapatu sakay i ulatulatdan tu nu mabulesengay atu muuhuhhay a nu adada ku baluwang atu nikabeluh han anu mabelemawa tu bili nu a dada sa udu nu lebawa u na mabeluh mika a satanang han ku nikan tu cacay idaw ku pakiw a kupu tu tuluway a na sulitan a sangasipen salananum acay belecen malaapuk sa sapaiyun tu nikadukan a pasipasi’ lacus palanlan tu hicahicaan a lutuk kina tunbasan nu akenekay a lutuk, u kasumamadan nu babalaki u mahidahen sa nai’ kupaisian matinen tu nu lutuk nisa paiyu tu udip a nisakapah matinen aca hican a maudip caay kadadauman yu sumamad u sitangahay tu kubabalaki u mahitahen sisa u nananum nu idaay ku kawaw nuheni u sakasenekan ku ni kaudip nu mahidahen.
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakalulu
matabesiw tu ku cacay a lasubu tulu a bataan izaw ku tusa a mihcaan sa. paynihan nu wama nu saydan i pizunga’ niza tu kakawaw itawyaay. katukuhan kitanan, anuyaan a izaw hakiya ku nu mita mahiniay tuyni kasenenan nu taw a kawaw tu nika lapades malawacuay a nika uzip mapazeng i balucu’ nu tademaw?
atikak
lalangawan (文化)
蚯蚓在中藥裡叫地龍（開邊地龍、廣地龍），《本草綱目》稱之為具有清熱、息風、平喘、通絡、利尿等作用. 古代還有以蚯蚓水治療中邪的記載.
ina atikak haw sa iti sipacakayan nu kampuyakuay a sapaiyu nipangangan sa u nu lalaay a liuyng (開邊地龍、廣地龍) han, "u sakay nu lutuklutukay a kasaditan nu sapalumata" (《本草綱目》) mapangangan tu kaidawan nu saselepan tu kahemhem nu udip atu maydada tu sakabesuan, sipiselep tu kacahiwan, paculil tu idang atu sakakapah nu piisi a sapakapah. i kasumamadan sa idaw henay ku masulitay tu atikak a napangaayan tu nu nananuman sapipulu tu nikatawitan atu mapaatimela sa.
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakatinulu
i 1875 a mihcaan, itawya sa paynin nu hulamay a syibu ku asasungaay tu yincumin a tayni, a patizengen ku nu hitayay a taenengan. miuhuh tu paylang a tayza mipatadas maluk tu buyu’ anu iazw ku paculiay a binacadan nu yincumin sa a patayen nu hitay. malapades ku nika uzip nu binacadan a yincumin a nayay tu ku naayaway a kaitizaan.
atikak
nasakay nu hekalay a wayway (外形特徵)
nipici’cian a atikak piadih sa u nika tanayu a udip nida sa. 60mm-120mm, nika ba’ketan sa makaala tu 0.7-4 ke sa,u satabakiay a nikaba’ket sa 1.5kg. u nikasadit nu udip sa masakimulu tanaya, kalalutiman ku kulit nu udip, masausiay sa hakya idaw 100 ku nikasibatac nu udip. nu ayawan piadih sa masadicem, nu dikudan sa masakimulu, i nu ayawan idaw ku masacacayay a batac caay kasawatan a melawan a masakaus. u bili nida sa caay ka mucelem ku kulit, kiyadahay a atikak sa i nu batacan kalatebanan idaw ku atekekay nu banuh, iti pisaselic a munabuy taayaw a muculil sa u sapacukat nida tu sapiedap tu nipihuciwan a lalatlatan.
u tunbasan a lutuk
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考資料)
kakuniza:Hana Ating
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakatinulu
na cayay henay picumud ku hulam i nabakuwan、i pusung sa, mapades ku kabalan binacadan tu pisalawacu nu halam atu paylang, i 1840 a mihcaan, mabahbah mabulaw tayza i gilan tayza i masaenalay un kilay a patizeng tu kaitizaan nu lumaluma’ - kaliyawan niyazu’han (i nu waliyananay a kaitizan nu masabelaway un yincumin, kacaluwayan miawaw tu kabalan hananay sa u kalicaywan han. ) u saicelangay nu i amisay a enalay nu kilay a binacadan, i nu amisan nu binacadan nu kaliyawan , nu tipan izaw ku nu taluku a kasa binacadan , i nu timutimulan sa izaw ku cipawkan a kasa binacadan ; i nu timulan sa izaw ku misatimulay nu amis a kasa binacadan atu nu sakizaya a kasa binacadan, anu mahinihini sa, izaw ku nu kabalan a binacadan a midiputay tu niyazu’ u sisakapetay a hituy. itawya sa izaw aca ku cacayay a sitatungusay mamikuwan tu nu lala’an kaitizaan.
babeku
babeku
thumb|Coix lacryma-jobi ja02 薏苡 kapah sapisanga'en tu udu' ku babeku.
siwkay nu babeku
babeku sa, u paenu nu nipaluma. pasangaan tu cael, manamuh ku mapalaway tu babeku. adidi' ku babeku, mahiza u kalitang a heci. atekak i hekal. sisa sangaen tu cael ku ayaway a tademaw. sakamuan sa, matalaw ku dietu tu babeku.
u sulit nu Hulam atu Amilika
薏苡（學名：Coix lacryma-jobi），別名：草黍子（東北），六穀子（四川），菩提珠（江蘇），草珠子（山東），薏米（福建），紅薏苡（臺灣），薏仁米，溝子米. 屬禾本科薏苡屬. 中國大陸分布較廣，日本亦產.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
撒奇萊雅族語詞典
u tumuk ci Kumud Ppazik ~ sakatinulu
ya kaitizan nu hulam i“ciyacaypu”( i tepalay nu tahan a cacudadan) mitepalay tu kaliyawan a binacadan, tayza milawlaw tu kaizaw nu kawaw nu niyazu’. i 1878 a mihcaan tulu atu sepatay a bulad, ya nuwaliyan nu bacaywan a kaliyawan binacadan masabana’ nu hitay. izaw aca kiya cacay a upu. mipahengad tu paysu’ nu kabalan a tademaw; atu paciciyan nu hitay micakay ku lala’ misamsan tu tatayna amin, cayay tu ku hahemhemen kina kawaw tuyni, tatenga’ ya sitatungusay midiput tu niyazu’ a kabalanay binacadan a hitay sakapulung sa a tayza milunguc, a micumud tu kaitizaan nu hitay, milepi’tu tebunay a nanum, atu mingayaw tu hitay amin, tuni a kawaw amin sa mahiza u mamingayaw azihen nu hulam. kyu saicelang satu ku kaliyawan amin tuyni a kabiyalawan a kawaw.
tawya, kiliman tu nu kabalan ku sakizaya a binawlan amin a misaupu tu sapingayawaw tu hitay nu hulam, azihan sa cayay ku mamademec nu hitay nu hulam kuyni tusaay a binacadan, zayhan uyza dada’ pisaupu nu hulam tu hitay tayza i nabakuwan tawya sa na u balunga ku sapi culu’ tu hitay tayni a mingayaw. u kabalan a binawlan ku sabalucu’an nu hulam a mingayaw i tawya, uyzasa ladayan nu sakakaay hitay atu papinapina tayza i bacaywan a buyu’miyazih tu lala’ sakay dihaw tu kaliyawan a binacadan, kyu midebung mingayaw tu sakizaya a binacadan.
atikak
nasakay nu hekalay a wayway (外形特徵)
在11節體節後，各節背部背線處有背孔，有利於呼吸，保持身體濕潤. 蚯蚓是通過肌肉收縮和剛毛的配合向前移動的，具有避強光，趨弱光的特點. 頭部不明顯，由圍口節（peristomium）及其前的口前葉（prostomium）組成.
iti nu dikudanay i sabawcacay a batac nu udip sa, i ti paybatacan nida sa idaw ku buhang i kulul, u sakacaluway nida a pahanhan, u sabalatan nda a pasenget tu udip. u atikak sa sipakay nu hecian nu udip a misukut minayat ku aidaan atu ya atekakay a banuh ku sakataayaw, kaidawan tu sapiideng tu kalikatan, atu kalawlawpesan tu likat a picidekan. u tangah nida sa caay kasiwatan a piadih, masa nu kasaliyutan a batac nida (peristomium) atu i ayaway nu laway a bilbil (prostomium) nikasaditan ku tangah.
循環系統為封閉式循環系統，消化管為一由前至後延伸的管狀構造，排泄則經由肛門或腎管進行，喜食腐質的有機廢棄物. 以皮膚呼吸，會從背孔分泌黏液以保持皮膚的濕潤. 古人誤以為蚯蚓出土時會發出聲音.
kasasaliyut sananay a kalaidepanay a sikaudip sa, u sakay nu pilawpes tu nikanan a pinayatan sa makay ayaw silsil han ku masahusu’ay nu udip a celcelen a patadikud palawpes, u sipibakah tu tayi’ sa sipakay i mena’h caay sa ya buwa ku sapibakah, ina atikak sa hinakan tu mangahulay tu nayi’ay ku ledek a nibakahanay a tuud. u banges ku sapahanhan, matineng henay sipakay buhang nu kulul a pasilsil tu midepitay a ngangay atu sasibakah sakasenget nu banges. kasumamaday a tademaw sa mamuciliw ku pitapal tu atikak hakay anu culal sa ku atikak tahkal i lala sa idaw ku kasunian sa.
kasaditan nu ti’kuk nu atikak (蚯蚓的卵繭)
蚯蚓是雌雄同體，異體受精. 性成熟個體，第14－16體節色暗腫脹，無節間溝，無剛毛（Pheretima hupeiensis腹面有剛毛），如戒指狀，稱為生殖帶或環帶（clitellum）. 生殖帶的形態和位置，因屬不同而異. 生殖帶的上皮為腺質上皮，其分泌物在生殖時期可形成卵繭（cocoon）.
nipaluma-paywi
paywi
白薇
(俗名：三百根、牛角膽草、苦膽草、羊奶子、山煙、百盪草、台灣杯冠騰、羊角細辛、上天梯、大向砂、九根角、大白砂、雙角果、婆婆針線包、台灣牛皮消、台灣白薇、老龍角)
atikak
kasaditan nu ti’kuk nu atikak (蚯蚓的卵繭)
u atikak sa masatayna nasatama tu ku udip a nikalecadan, masaduma ku pasapasalang tu tel. anu katukuhan tu ku sapatakis nu udip sa, ya sabaw sepa atu sabaw enem a batac ya kulit nida sa kaladuutduutan kalebawaan, nayay ku tatulisan nu batac a masalebungan, nayay ku banuh nu i batacay (Pheretima hupeiensis idaw kya atekakay a banuh i bili), mahida u tatamus nu taludu, nipangangan sa u salecuhanay a kasaliyut a kaus (clitllum). u salecuhan a nikasadit atu nika pasiketan sa, masa nu cayay kalecad. ya tatakisan i pabaway a banges u sasilsil tu tel a salang, i pisibilian a tatukian masa u ti’kukan a bunluh.
nipaluma-paywi
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
atikak
kasaditan nu ti’kuk nu atikak (蚯蚓的卵繭)
在適宜的條件下，性成熟的蚯蚓能每月繁殖一次. 剛產下的卵透明，呈橢圓或紡錘形，最初呈乳黃色，7天左右即變成紅色，再經7天左右，即可孵化成小蚯蚓. 小蚯蚓至60～70日齡，就性成熟.
i katanengan a salayapanay a pikelec sa, masangaduay tu a atikak i paybulad sa kinacacay a mulecuh tu wawa. nilecuhan a ti’kuk sa tamelac sa, masacukana ku kasadit caay sa mahida u nicuyacuyan, kalaayawan nu kulit sa misengi tu kalawlaway, i sakapapitu a demiadan sa masumad a mala sumanahay, micaliway aca tu pituay a demiadan sa, kapelaan tu nu ti’kuk tahkal tu ku wawa nu ti’kuk. u adidingay a atikak sa katukuhan tu nikaudip tu enemay sidunus tu pituay a bataan nu demiadan sa, taneng tu a patakis musabili a pawawa.
atipal
sakanamuhan a tengilan ku suni nu atipal.
atikak
u nina’ (習性)
蚯蚓具有負趨光性的行為，生活在潮濕、疏鬆和肥沃的土壤中，主要以腐爛葉子為食. 大部分的蚯蚓每天可以進食相當於自己體重的食物. 它把土吃進體內，將微生物吸收，然後把不能消化的沙土排放出來.
nipaluma-paywi
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p96
atipal
耳羽後部有一白斑，此白環與白斑在黑，形成一白色枕環. 白色的頭部均極為醒目，老鳥的枕羽(後頭部)更潔白，所以又叫「白頭翁」.
atikak
u nina’ (習性)
u atikak sa kaidawan tu sikainayiay tu edil taneng a mulatlaat sikaudip, mananam tu i masengetay a kitidaan maudip, atu i nguhanguhay sidamekay a lala’, u tatungusan nu heni a mukan sa ya mangahulay tu a papah. kiyadahay a atikak i cacayay a demiadan ku nikana sa hatida u nu udip katabaki. sita’mud nida ku lala’ i bili, cepcepan nu udip ku iyubung, kilul satu sa sipibakah nu udip ku ya nayay ku iyubung a lala’ patahkal.
nipaluma-paywi
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma
atipal
pangagnang (命名)
【學名】Pycnonotus sinensis
atikak
nikanayatan a maudip (壽命)
蚯蚓各個種類的壽命長短有所差異. 環毛蚓屬壽命大多為1年，如普通環毛蚓、希珍環毛蚓，受精卵在土中的蚓繭內越冬，於翌年3～4月孵化，6～7月長為成蚓，9～10月交配，11月間死亡.
atipal
pangagnang (命名)
【mitesekay a ngangan】Pycnonotus sinensis
atikak
nikanayatan a maudip (壽命)
masadumaay nu atikak sa caay tu kalecad ku nikaudipan nu tatukian. u kasibanuhanay a atikak sa nikaudipan satenesay makaala tu cacayay a mihcaan, sikalecad niya maadihay tu a siliyutan nu banuh a atikak, ya siceng hananay a atikak, iti kahaminan tu maylayap tiya telan sa i lala’ a sibungluh musadiku a milakuwit tu kasi’nawan, iti pabaluhayan a mihcaan i tuluay katukuh i sepatay a bulad kapelaan nu ti’kuk, iti enemay katukuh i pituay a bulad masatanektek tu ku udip, i siwaay katukuh i cacayay a bataan a bulad taneng tu a mapapatakis, iti sabaw cacayay a bulad kademan tu ku sikaudip a mapatay.
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【學名】Pycnonotus sinensis hainanus （Swinhoe 1897）. 海南（兩廣）亞種
atikak
i lala’ay a atikak (泥土中的蚯蚓)
蚯蚓在1837年被生物學家達爾文稱之為地球上最有價值的動物.
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【mitesakay a ngangan】Pycnonotus sinensis hainanus （Swinhoe 1897）
atikak
i lala’ay a atikak (泥土中的蚯蚓)
ina atikak hananay sa iti 1837 a mihcaan mapatudu niya kasenengan a mitesekay a mamikingkiway tu kalatlatan nu lahaday a tademaw ci Ta’lun, satu u atikak sa iti kitakit sakaidawan nu kasiaca a aadupan sa.
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
Hai-nan (liang-guang) sakatusa a kasasidumaan
atikak
i lala’ay a atikak (泥土中的蚯蚓)
蚯蚓的運動和排泄物對改善土壤的品質非常有益，可使土壤的透氣性保持良好，使土壤保持健康狀態，對農業有非常重要的作用，被看做是「世界上的基礎生物之一」. 蚯蚓也是很多高等生物的食物來源. 蚯蚓糞富含氮、磷、鉀等養分及微生物，是最天然的肥料. 因為蚯蚓對大多數農業和除草劑有反應，透過觀察蚯蚓可以判斷土壤的品質和毒性.
nipilatlatan nu atikak atu nipibakahan tu tayi’ sa, u mamisakapah tu lala’ kaidawan a mamiedap, taneng a pabaluhay tu sahanhan nu lala’ hida saan a kasaliyutan ku puu’, masakumced ku lala’ nanihidaan nu atikak, kaidawan nu malukay tu sakahenulanay a aidaan, niadih nu hekalay sa "u nu kitakitay a nisalamitan a lihat nu aadupan" sa, ina atikak sa masa nu kiyadahayay tu a aalaan mukan nikaidaw. u tayi’ nu atikak sa siladay tu ya tan, lin, ciya, a iyubung atu saadidingay a lihat, u masa lahadayay a sapadamek. zayhan ina atikak sa idaw ku nipacekilan tu nu malukayay a nipasiwdukuan, maytapal tu lala’ a nikakapah sa adihen ku nipatukil a pawayway nu atikak sa, sikatinengan tu ku kaidawan nu ledek.
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【學名】Pycnonotus sinensis formosae (Hartert, 1910）
atikak
nipahabayan (飼養)
常見的飼養蚯蚓的方法有器具飼養法、土池飼養法和臥床飼養法. 飼養蚯蚓的場地應夏涼避光，冬季避風向陽，並防止螞蟻、蟑螂、蛙類或鼠類的侵襲，要防止農藥、煙霧等的污染，每平方米可養3萬條蚯蚓. 此外還要控制空氣與土壤的濕度和溫度，保持飼養場的安靜. 蚯蚓愛吃的飼料是飼養土，由樹葉、稻草、雜草、蛋殼、動物屍體、禽畜糞便、製糖等工業下腳料，以及污泥等組成. 要注意飼料中產生的甲烷、氨、硫化氫等有毒氣體會令蚯蚓中毒而死. 要將大的蚯蚓和小的蚯蚓即時分離.
sanisani sikadih nu mita ku nipahabayan a atikak a nipadadanan, atu aenengan nu salacul tu atikak a pahabay, u nu lala’ay a nipahabay atu salibunganay a nipahabay apadadan. u sipahabayan a kitidaan sa pilungucan sa a iti sasapianay nayi’ay ku edil, i kasienawan sa a muliyas tu kasibalian pasaydaen i katahkal nu cilal ku sapatuduan, a mupulu tu puduh, dadipis, balaud, atu edu’ a nipidebung, a mitena henay tu pisiwdukuan,wacah a nipauningan, i paytatamian kaahebalan sa taneng a sipahabay tu tuluay nu mang nu atikak. sakasaan sa a misakelec henay tu nu baliyan atu lala’ay a nikasengetan atu nikaakutian, sabalaten ku satedepan nu kitidaan sapahabay. u sakanamuhan nu atikak a kakanan sa u baluhay a lala’, ya u nu papah, lalami, lutuk, pudac nu ti’kuk, u nibakahan a kidu nu aadupan, u tayi’ nu mabahelay, nisangaan tu waneng atu nikayi’an a tuudtuud, atu mauningay a lanu ku nikasaupuan. nika a misamata tu tina sapakan kaidawan nu ciyawan,an,liwhuwacing, idaway ku ledek a baliyu, u sikapatay nu atikak anu maapiyan. a waniken ku tabakiay atu adidingay a atikak milangad.
atipal
sakatusa a kasasidumaan (亞種)
【mitesekay a ngangan】Pycnonotus sinensis formosae (Hartert, 1910）
atikak
namakayniay a nasulitan (參考文獻)
thumb|atikak
kakuniza:Buting Nukay
lalangawan
lalangawan (kamu nu Hulam: 文化)
kakiliman
lalangawan sa, napulungen tusa a sulit, lala' atu ngawan. kuizaway sa, anu malengawan i lala'ay a tuutuud, u lalangawan. sakamu sa ku babalaki. tina sulit nu lalangawan, nasanga'an ni Tiway Sayun.
sapuelac nu lalangawan
thumb|u sulit sa u lalangawan nu Hulam u lalangawan hananay namakayni i sinmung tu tapukuway sayaway nu luma patizeng tu Lating a cudadan (拉丁文) ci Sicaylu, u sakasa pasikul tu adingu nika uzipan a punu' atu nikayzaan, kya mananam tu sakay hekal, mapulung nika uzipan a punu’ atu nikayzaan, kya mananam tu sakay hekal, mapulung mauzip itini i kapulungan a hekal atu sapisanga’ tu kalisiw anikayzaan u zuma a nikasasawalan tu hekahekal a wayway. thumb|u luma nu Tukuman cidekay, u lalangawan nay mukilul u sazikec sakay "lalangawan" idaw ku nika sazumazumaay, u zuma a heci sa "masasunanam tu tadaheciyay anizatengan atu wayway nu tademaw kya salungan"; u tahap nu lalangawan mamin sa u cudad, u kamu, u pisaluma’, u kakanen, u gicu, u napunu’an, u nanam, atu nalimaan. pakaynihan i wayway nu nikauzip nu pinacadan ku sapangangan tu lalangawan.
ini nanaman kasumamadan (考古學) a "lalangawan" hananay sa unisubelidan nunuyzaan a mihecaan a nazipa’an, u pulung nisubelid tu tuutuud. malecad tu sapisanga', u sadikec, misanga' tu gicu sa malecaday a lalangawan. u lalangawan atu nikacakat a lahican zikecen sa inay’ ku wantan.
anu i layak tu u lalangawan hananay u ameday a kamu "a sapasubana’ nu tademaw". u aayaw sa kya izaw ku tademaw saka izaw ku nu lalangawan, u sakasa u syanac nu syakay tu sakasakamu nu tademaw; u "cudad" sa u angangan atu sazikec, pasukamu atu cudad; "sapasubana'" han nanay sa u ngangan nina kamu tuyniyan: u tada ngangan nina "sapasubana'" sa u ingay nu tademaw tu sasa ungay atu nu tuuday a kawaw aka pulungan mucuduh（malecad mududucen kina ingay a kawaw atu nu tuud a kawaw tu mamelaway tu a tada heci) u mukeliday tu a "sapasubana'" hananay sapalecad mududuc tu sasanga', sapakutay、sapatinak atu sakakilulan pakelid a kawaw.
lalangawan hananay pasudubu "nu tuud a lalangawan", ulic, ulic a lalangawan atu nadatengan, "ingay a lalangawan" tuluway kya, pulung han pasukamu, cudad, u nanam, u sadateng, icelang nu kanatal mapulung, kalazateng han musakamu u lalangawan kapulungan aca nu syakay.