cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
nika sumadan nu maku
hang, nikasumadan nu maku sa, caay tu kabiyalaw kaku tu sazikucen a zikuc, payawan anu malutlut han ku zikuc sa caluk han nu maku. a sausian ku nu ihekalay lakapah haw.
petun ngangan nu Rukay-Galukli
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
布農族 魯凱族Rukay 鄒族Cou 卑南族Puyuma 賽夏族Saysit
Kenny Anderson
u canan ku NBA
kanatal kanas-mali putiput, Amilika: National Basketball Association, sapuyu’en NBA, u Amis-Amilika tatama syubay kanas-mali putiput. izaw 30 a mali cebang, mikitinay tusa a subal, sawaliyan atu satipan. cacay subal izaw tulu a cu, cacay a cu izaw lima a cebang, cacay cebang namakay Canada, u zama sa namakay Amilika. kya madademec "Amilika syubay kanas-mali nisakaput sasasedsed, acasa "Amilika kanas nisakaput sasasedsed", sapuyu’en "Amilika syubay kanas", acasa kakelul han NBA.
nika sumadan nu maku
hang, nikasumadan nu maku, misasusud (misainay) nu tademaw miliyas tu kaku, sapica saw ku mahiniay a maliyuh kuheni misatademaw i takuwaan.
petun ngangan nu Rukay-Galukli
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
太魯閣族Taluku 賽德克族Sejek 噶瑪蘭族Kabalan 邵族Saw
nika sumadan nu maku
hang, nikasumadan nu maku, mitaneng tu kaku i cabayan sa caay tu mipeci tu sakiket nu cabay, manay caay tu kaatekakay ku balucu’. mahiza ku katuuday mitela’tela’an sakapahay tu tadayday mi sanaulan.
petun ngangan nu Rukay-Galukli
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
雅美族Tau/Yami 卡那卡那富族Kanakanabu 拉阿魯哇族Laaluwa
nika sumadan nu maku
hang, nikasumadan nu maku, u sadimatanu maku ayzasa,a hicaan mi sakaku malipahak, u sanamuhan a kawaw palipahak tu sakaku.
izaw aca ku caay katenes miliyas i kakulian sa, mideku tu i padekuwan, ita sa misaculiculi han, nipadaesu kita mauzip, anu caay tu kaanup, payawan saw anu pakuyucay atu kakitaan, anu matineng tu mikukay, i tanungtu sa ku balucu’ a misayaw han tu ka lipahak han mauzip.u babalakiay tu ku miheca anu caay han kasumadsumad sa, mahiza misakuay sa kinapaday.
kakuniza:Lami' Kulang
masahelungay
(u kamu nu Hulam sa: 盆地)
nidebungan nu Hulam a takubuwan
u niyadz’ nu sakidaya tu takubuwan
tu niyazu’ nu sakidaya tu takubuwan, nau kapahay micidekay a niyadu’, nu caayay kaw mama. tuktuk a niyadu’, a hicann aca debungan nu Hulam kyu mamuliyas ku niyadu’, katukuh ayda hidahida satu mabuliyas caay kasaupu.
u labu nu niyazu’
yu caay henay ka laliwaliwah ku nyadu nu takubuwan sak, liuliuwen nu tungawen paluma ku nyadu’ nu takubuwan, decdec sa kulangaw nu tungawen inaynay’ ku buhang, si panan saan tusa ku caculilan a panan, cacay ku pakay labuay nu nanum a panan,
upay nanumay a panan sa u sapiabup atu sapi lais kuydaan a cacumudan, u duma apanan i nuwaliyan sakaluk i umaumahan
u panan nu niyazu’
kuydaan a panan. cacay a panan sa i nutimulan sa pidaduman kuydaan a panan, caan palemang. saan muculil ku binawlan, uydasa, u sakasaan anu patelac. ku culil u tabakiyay tu baci nu tademaw, kyu misamisi aca ku tademaw musausi, anu tumi’an
patelac kuculil mungabgaw sa apatebuc tu tuas sakalibutan sa,annu caay patebuc hakya maedis ku udip atu labu nuluma’,
makawali a panan sa, usaka taumah nu binawlan, i kasumamadan naytida amin ku umah nu nyadu’ i bilung kiu pakayni amin i tabakiyay a panan nu nyadu’ muculil, u saka tusa apanan i nutimulan nu nyaddu’ wyniyana panan sa u sapidadum sapibaca’ atu anu mililuc ku tademaw, pakayni amin tina adadan mu culil.
u cacekulan nu niyazu'
u picekulan nu nyadu tu tukal, limua kunipatideng nu babalaki i nyadu’ tu cacekulan, sademiad idaw ku misebengay, miadih tu
liuliu nunyadu’ anu idaw kumi sebengay, lihanaw annu sitayniyay tu midebung tunyadu’ kusananay kiu papisebeng,u duma uta tuktukan ni binawan i tida tu i pabaw mu padeng, anu taytayni tu kuada kasenun satu mu tuktuk tuta tuktukan, takalaw kuta
mikawaway tu aidangan
(u kamu nu Hulam sa: 旅遊業)
nidebungan nu Hulam a takubuwan
u cacekulan nu niyazu'
tuktukan kyusa ma tengil amin nu liuliu nu nyadu’.lima kunyadu’ lima tu ku tatuktukan a tukal,
ya lalimaay a nyadu’
saka cacay anyadu’ u takubuwan, i teban nu takubuwan kuida, saka tusa i nuwaliyan kuyda a nyadu’ micapi tu sangaw nu bacaywan, u sakatulu u ciwydiyan wyni anyadu’ i nu amisan nu cibawkan mi capi tu hacutinsiu, u sakasepat u cibalbalan makaamis tu anyadu’ mi capi tu kaliywan, sadikuday u sakul makatip kuyni anyadu’ i tini i“ 四維高中 “. mahida kunikasa
nyadu’ nu takubuwan hananay a nyadu’.
kakuniza:Nuwatan o Kumud kakuniza:saydan atu micudaday 2018
Ulay
Ulay（烏來部落）
i New Taipei City a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Ulay. u kasalumaluma’ nu Ulay sa, 871 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 2,734 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 1,130 ku tademaw, pakalatu 41%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 1,604 ku tademaw, pakalatu 59%.
u kasabinacadan, Tayal 37%, Amis 2%, Bunun 1%, Paiwan 1%.
thumb|Jianshi i Hsinchu a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Ulay. u kasalumaluma’ nu Ulay sa, 45 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 210 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 204 ku tademaw, pakalatu 97%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 6 ku tademaw, pakalatu 3%.
Ulay（清泉部落）
i Hsinchu a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Ulay. u kasalumaluma’ nu Ulay sa, 189 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 511 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 468 ku tademaw, pakalatu 92%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 43 ku tademaw, pakalatu 8%.
u kasabinacadan, Tayal 86%, SaySiyat 3%, zumazuma 2%.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
Uganda
thumb|u hata nu Uganda（烏干達）|alt=Flag of Uganda.svg
u Uganda sa i labu nu Feico, itiza i 1 00 N, 32 00 E, u ahebal nu lala’ mapulung sa 241,038 km2, u ahebal nu lala'ay sa 197,100 km2, u ahebal nu nanumay sa 43,938 km2, hamin nu tademaw sa 38,319,241. kakalukan umah sa 71.20%, kilakilangan umah sa 14.50%, zumaay henay umah sa 14.30%.
tapang tusu nu kanatal(首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Kampala (坎帕拉).
kakininan nu kanatal demiad(國家紀念日)
kakining nu kanatal demiad sa siwa bulad cacay bataan demiad.
tabakiay a tapang nu kanatal(元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Yoweri Museveni, micakat a demiad sa i 1986 a mihca cacay bulad tusa bataan izaw ku siwa demiad.
烏干達共和國， 通稱烏干達，是位於東非的內陸國家，橫越赤道，是一個沒有出海口的國家，形狀很像胃囊.
Uganda kapulungan nu binacadan a kanatal, u Uganda han nu sakay i hakalay, i tidaay i walianay a Africa maylabuay nu tukutukusan a kanatal, mibalad tiya teleklal, u masa nu nayiay a cacumudan atu kakaydaan a kanatal, u nikahida nu kitidaan sa mahida u bituka nu udip nu tademaw.
烏干達氣候宜人，土地肥沃，英國殖民時期曾被稱為「非洲明珠」.
境內山水相間，因此氣候並不太熱，平均氣溫約在攝氏15.6至26.7度之間，且雨量豐富，大部份地區的氣候終年有如舒適的歐洲夏季，雖然充滿了炎熱的陽光，但有涼爽的微風和陣雨；國內平均年雨量在1000公釐以上.
但境內有毒蛇猖獗，人畜不時會受到災害，因此也影響到整個國家的開發工作.
ina Uganda hananay a kanatal sa kangaayan ku demiad, kasidamek nu umah, i nipikuwan nu United Kingdom i mahida sa, na sipangangan tu ya (Africa a samelitmelitay a budawang han).
i labu nu kanatal a nikatatibay masabuyubuyu' atu nikasilsilan nu sauwac, kiyu u demiad sa kangaayan caay kacaledes, nikapalecadan a maysausi i nu mihcaan sa, idaw ku nikasapalan tu 15.6 katukuh 26.7 nu se'-se a tu(度), kasataneng nu nikaudad caay kakelah ku tangku nu badahung, nikayadahan nu kenis atu niyadu’an sasipakay tatangahan nu mihcaan katukuh i kikulay nu mihcaan sa, u sakangaayan nu nikasa a demiad sikalecad nu O-cuoay a lalud, kanahatu kaidengan nu cilal caledes saan, nika kalaidaw nu banihiway nu bali atu kasangsangan nu udad, i labu nu kanatal paymihcaan sa nisapalan a maudad sa, makaala tu cacay a malebut kayadah. nika i labu nu kakitidaan sa yadah ku siletekay a bau maysaungay katalawan sa nu makaadihay, u tademaw atu aadupan sanisani idaw ku makalatay, kiyu nikahini sa sikalawilaw nu sakacakat nu sasilacul, atu sakay nu kalisiway a palalekal nu sasikawawan.
laylay (歷史)
雖然人類在烏干達的活動遺跡可以追溯至公元前1000年，但對於在其他洲的人進入這片土地之前的記錄，人們現在知之甚少. 烏干達人直至1700年－2300年之前，尚是狩獵收集者（狩獵採集者是指生活在大部分或所有的食物都是通過覓食，採集野生植物和追捕野生動物的社會或群體中的人. ）
kanahatu u tademaw itini i Uganda kalaidaw nu nikaudip atu nipilatlat a tekiteki sa, taneng a sipakayda i  ayawan nu celahcan i cacayay a malebut a maytapal, nika sakay nu kiayawanay a nipicumud itini nu tademaw, mahica ku nikaudip mahica ku nisaungayan sa naynayi ku nacudadan, sakay nu lalaay a nipawacayan tu kalaidaw sapitapal, sakay nu aydaay a tademaw sa matinengay masausi tu. ina Ukanta hananay sa i nu ayawan nu  1000 katukuh i 2300 a mihcaan sa, nikaudip sa mamin u niadupan tu aadupan (miadup atu miala tu nu lahaday, nipatudu sa u sakaudip nu tademaw, sipakayda amin tu niadupan atu nilami'an tu nu lahaday sa, nikahinian a siyakay atu kapulungan a nikaudip.)
之後可能是來自於中非班圖語部族，來到了這個國家的南部定居，帶來了鐵器鑄造技術和新的社會和政治制度，並建立了Kitara國. Kitara國涵蓋了大部分的大湖地區，從維多利亞湖、坦噶尼喀湖、艾伯特湖，到基奧加湖. 當19世紀阿拉伯人和歐洲人來到的時候，這裡有好幾個國家，這些國家大約建立於16世紀. 其中最大且最重要的王國是布甘達（Buganda）.
satusa hakay idaw ku sipakay i kalatebanan ya Africa, u ya Pan-tu hananay a binacadan nikatayni, sikatukuh i satimulan nina kanatal maudip, u kasidikecan tu ya mukingay a sapisanga' atu nutineng, atu nu sikabaluhayay a sakay siyakayay a sikelec atu hulic, patideng tu ya Kitara a kanatal, kasaliyutan a liwliw nu kanatal sa kayadahan nu banaw a kakitidaan, namakay i Wi-tu-li-ya a banaw, atu Tang-ke-ni-ke a banaw atu Ay-po-te a banaw katukuh i Ci-aw-ciya a banaw. nikapicumad nu A-la-po atu nu O-cuoay a tatemaw i sabaw siwa nu seci sa, pinaay tu hakay ku namuenengay itini nu masakanatalay, kasakanatal sa i ayaw nu sabaw enem a seci amin a nipatideng. mapatidengay i kalaidaw sa u sakahenulan a masahungtiay a kanatal sa, u Pu-kan-ta (Buganda) han.
1888年英國將此地置於不列顛東非公司管轄下；1894年6月，英宣布布甘達為其「保護國」；1896年，英將「保護國」範圍擴展到烏干達全境，並於1907年在烏干達設總督. 1962年10月9日烏干達宣布脫離英國統治而獨立，烏干達雖然成為一個共和國，但保持大英國協成員的資格.
i 1888 a mihcaan sa u United kingdom a kanatal sa, sipala nu Britain ya Tung-huey a kusi ku mamikuwan, 1894 a mihcaan enemay ku bulad, u United kingdom pabinawlan tu i hekalay, pakatineng tu Pu-kan-ta u "sipuhpuh a kanatal" nu udip sa ku nipangiha tu tau, kiyu i 1896 a mihcaan sa, ya "sipuhpuh a kanatal" u nikaahebal nu kakuwanan sa mahamin sitatungus tina Ugandaan a liwliw, kiyu i 1907 a mihcaan sa patideng tu sakantukan a kakitidaan i Uganda. i 1962 a mihcaan cacay a bataan a bulad siwa a demiadan, pabinawlan ku Uganda muliyas tu United Kingdom kunida satu a malakanatal, ina Uganda sa kanahatu malanuudipay a kanatal, nika silaliwanen tu nu sakay u kapulangan a masacabay atu United kingdom a sakasitungus.
1971年1月15日，陸軍參謀長伊迪·阿敏發動軍事政變，奪取政權. 在他的獨裁統治下，大約30萬烏干達人喪生. 1979年，阿敏發動烏坦戰爭侵略鄰國坦尚尼亞，坦尚尼亞隨後的反攻結束了他的政權. 米爾頓·奧博特當政後，情況無大改觀，1985年他也被趕下台去；現任總統約韋里·穆塞韋尼於1986年開始執政.
1971 a mihcaan cacay a bulad sabaw lima a demiad, ya sakay nu muculilay a mamukeliday tu hitay a tapang ci I-ti-A-min mihaka tu sakay nu hitayay a mubelin tu cenhu, macebis nida ku sasitungus nu kanatal a pakutay tu kunida sananay a mala mamikuwanay, i ti nipikuwan nida sa hakay idaw ku tuluay a bataanay nu mang sikapatay nu binawlan. i 1979 a mihcaan sa, ci A-min hananay sa mihaka maydebung tu biyaw a kanatal ya Tanzania (坦尚尼亞), nanisaicelangan a paculi micukah sa, nudikudan mademec ku Uganda, kiyu kakayda satu ku nipikuwan nida tu kasianubay a nikala tu tatungusan. ya ci Mi-el-tun-aw-po-te malatapang sa malecad tu nayay ku nikangaayan, i 1985 a mihcaan sa sipibelin nu binawlan bahbah han kai'an a sipaales. aydaay a cung-tung sa ci Wi-li-mu-say-wi-ni han i 1986 a mihcaan kalingatuan a situngus a mamisinanud tu kanatal.
在2011年和2016年的總統選舉中，穆塞韋尼連續獲勝，繼續連任總統. 他的這兩次連任還招致了後來反對黨的批評和選舉舞弊的指控，首都坎帕拉市區還發生了一些遊行和騷亂.
i 2011 a mihcaan atu 2016 a mihcaan a nipisingkiwan tu cung-tung sa, ci Mu-say-wi-ni sikatatules a nikaala tu cung-tung, nikademecan nida tu pisingkiw sa, kainapan nu masaadaay nu masakaputay a mipuelac, atu sipatudu tu idaw ku nisabanaan tu la'cusay sa, ya tatangahan a tuse Kampala a nabakuan sa, kalaidaw nu mipangihaay a paculi tanutuwa sa a muculil atu kasasibutan a laliwniw.
u cence (政治)
現任總統既是國家元首又是政府首腦；總統任命一位總理協助其工作. 烏干達政府被透明國際評為世界上最腐敗的政府之一.
aydaay a cung-tung sa u tapang nu kanatal pasu u kasipunu'an nu mamikuwanay, u cung-tung sa sikelit tu i kawilian mayedap tu sakikawaw nu kanatal. ina Uganda hananay a kanatal sa, sipatinsu nu kitakitay kasabesucan a nipiliclic sa, u sangahulay nu nipikuwan a kanatal sa.
u pakalisiway (經濟)
農業：農耕方法還十分原始，國內82%的人民是直接或間接以農為生(1999年)，農業採小農制，田裡工作由婦女擔任，小米是烏干達人傳統的主食，比較肥沃的地區以羊角蕉為主食.
nu malukay: u sakay nu malukay sa masatedep henay i nu kasumamadan nu tineng, i paykanatal sa 82 palasubu nu binawlan, piida atu silaed nu malukay hida sa ku nikaudip (i 1999 a mihcaan), u sakasikaluk sa sipasaydaen tu kasaadidiay a nipadadan, sakay nu umahay sa u tatayna ku mamidimataay, u habay sa u sakaidaw nu tatungusan nu laylayay a kakaenen nu Uganda, u sakasidamek a umah sa u sipaduma tu kasengian nu sidi a pada, mala u nu sakaudipan a kakaenen nu Uganda i demidemiadan.
畜牧業：畜牧業也很發達，境內一些山地都是畜牧地帶.
u pahutingay: mahiniay a pahutingay a kawaw sa kalabangbangan, i pakanatal a buyubuyu'an kalaidaw nu papikaenay sa tu aadupan.
漁業：國內湖泊和河川中都有水產
mibutingay: i labu nu kanatal sa, u banaw atu sauwac kalaidaw nu canancanan nu buting atu tuudtuud.
礦業：礦藏豐富，但是大多數都還沒有開採，以銅最為重要.
sakasilacul nu ba’batuan sa: kasibekan ku kalaidaw, nika kasiyadah nu tuud caay henay a piteka a muala, u tung (銅) ku sakahenulan a sipasiwbay.
工業：工業已經獲得進展，棉花、咖啡、製糖和鋸木等工業日益現代化. 水力發電、水泥廠、鋼鐵、傢俱和釀酒等工業都亦在發展. 水電是烏干達工業發展的基礎.
sakay nu mukingnay a sakasilacul: idaw tu ku nikacakatan tu sakay nu mukingay, u kupa, kuhi, misawanengay atu nu musalusalusay a sasikawaw, haymaw sa kala nu aydaay a nikacakat. nu makay nanumay a sipadinkian, nu misaamutuay, mukingnay, atu nipisapalan a tuud nu sakay labu nu luma', sikalecad a idaw nu kasilekalan. u nanum atu dinki sa u sasalamitan nu Uganda tu sikaidaw nu muking a sapalekal.
Korea, south
縮圖|Korea, south (南韓, Nan-Han) 縮圖|Korea, south (南韓, Nan-Han) Korea, south (南韓, Nan-Han)
Korea, south (南韓, Nan-Han)
u Korea, south (南韓, Nan-Han) sa i labu nu Yaco, itiza i 37 00 N, 127 30 E.
u ahebal nu lala’ mapulung sa izaw ku 99,720 km2
u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 96,920 km2, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 2,800 km2
hamin nu tademawan sa 50,924,172.
kakalukan umah sa 18.10%, kilakilangan umah sa 63.90%, zumaay henay umah sa 18%.
Da-Han-Min-Kwo, taneng tu Han-kwo han pangangan, atu Nan-Han han pangangan, i waliay-Asiya Caw-seng-band-daw nu timulay a Kung-He-Ce Kwo, u kahenulan a tukay u Sual. u lala’ nu Han-kwo tuluan tatuzu’an i bayu, i etip-timul sa u Sihay, wali-timul lingig Da-Han Hay-Sea, i walian  lingig tu Han-Kwo Dung-Hay, i amisan silahad tu 38 san, milingig tu Caw-sen mincu cu-i zen-min kung-he-kwo, ahebal nu lala’ pulung han 10 emang Ping-hun kung-li, hadiya nu Han-kwoay 45% kahebal nu lala’. u tademaw sa, u 5170 a emang katuud.
(u kamu nu Hulam sa: 大韓民國（韓語：대한민국／大韓民國 Daehan Minguk），簡稱韓國（한국／韓國 Hanguk），亦稱南韓，是位於東亞朝鮮半島南部的共和制國家，首都為首爾. 韓國國土三面環海，西南瀕臨韓國西海（黃海），東南緊接大韓海峽（朝鮮海峽），東邊是韓國東海（日本海），北面隔著三八線（朝韓非軍事區），與朝鮮民主主義人民共和國相臨，總面積約10萬平方公里（約佔韓半島總面積45%），人口5170萬. )
tapang tusu nu kanatal (首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Seoul (首爾).
DaHan-minKwo hansa ku kamu a tatatayay kami nu panganganan, u Han-Kwo, na maka i sumamaday a san-han kina ngangan, ya Caw-Sen-Min-cu-cu-i-zan-min-Kung-he-Kwo, u Bey-han han pangangan,
(u kamu nu Hulam sa: 大韓民國聲稱其為朝鮮半島唯一合法政權，自稱「韓國」（한국／韓國），得名於古代的三韓，而將朝鮮民主主義人民共和國稱做「北韓」（북한／北韓）；朝鮮民主主義人民共和國亦聲稱其為朝鮮半島唯一合法的政權，自稱「朝鮮」（조선／朝鮮），而將大韓民國稱為「南朝鮮」（남조선／南朝鮮）. )
kakininan nu kanatal demiad (國家紀念日)
kakining nu kanatal demiad sa 15 bulad 8 demiad.
San a kanatal.
Nan Bea Han ayaw nu laliyas (南北韓分治前)
nu malusulit, matenes tu i sumamad izaw tu ku tademaw i Caw-San band-daw muengen. Pinzan Sanuyenceng he-u-li tu nazikuzan, Zun-cin-nan-daw kung-zu Se-Zang-Li atu Ma-Yan a nazikuzan, Zun-cin-be-daw Sam-se-li atu bu-ten-li a nazikuzan izaw tu ku azihay namaka Ciw-se-ci a ziday i Caw-san-band-daw,i timul atu i amis izaw ku tademaw itiza mauzip. i Caw-san-band-daw a likisi saayaway ci kuliay a kanatal sa ci Ku-caw-san.
(u kamu nu Hulam sa: 根據考古所得，早在遠古時期朝鮮半島就已有原始人類居住. 平壤祥原郡黑隅里遺址、忠清南道公州石壯里和馬岩里遺址、忠清北道上詩里和浦田裡遺址相繼發現表明舊石器時代朝鮮半島南北部都有人類生息. 朝鮮半島歷史最初的奴隸制國家是古朝鮮. )
Caw-San a ngangaan azih sa i Zun-kwoay katelang a cudad:sanhaycin haynecin, i labu nu Dun-Hay, i kalimucu nu Be-Hay, u Caw-San pangangaan a kitakit. San-su-da-zuam heni sa zaw-ze-sing-min a imi. ku sumamaday a Zaw-san mapatizen i tan-cin Zaw-san atu Ci-ze Zaw-san tusaay ku kamu.
nu maka nusulitan nu Ci-zeZaw-san patelatay, mi sapaazih a saplekal caay kataneng atu i timul i amis min-cu-cu-i tu papisatiidan.nu maka Ci-ze Zaw-San a kamu paculian nu mabaladay.
(u kamu nu Hulam sa: 「朝鮮」一詞最早見於中國古籍《山海經·海內經》：「東海之內，北海之隅，有國名朝鮮」. 《尚書大傳》對其含義的解釋為「朝日鮮明」. 對於古朝鮮的建國存在檀君朝鮮和箕子朝鮮兩種說法. 由於文獻中箕子朝鮮內容的矛盾，加之考古發現的不足和南北韓民族主義因素等原因，箕子朝鮮的說法已被南北韓主流所否定. )
izaw ku maheniay pizateng hansa u Ci-ze Zaw-san nu Han-se-cinay a Han-zen Hulam, a nu caay sa u nu zikuz a teluc pasaHulamay ku balucu’ nu tulik nu heni. i kung-yen 194 mihecaan nu ayaw, ci Wey-mam mihaka tu amibelin tu Ku-zaw-san mala sakakaay ciniza, tulisen niza ku ngangaan nu K-zaw-san, i Wey-man Zaw-san han. kun-yen nu ayaway 108 a mihecaan, ya W-mamZaw-san sakalawpes nu Si-han.
(u kamu nu Hulam sa: 有人甚至認為箕子朝鮮是漢四郡時期的漢人或是後世慕華者編造出來的. 公元前194年，衛滿發動政變推翻古朝鮮准王即位，但繼續沿用古朝鮮的國號，史「衛滿朝鮮」. 公元前108年，衛滿朝鮮被西漢所滅. )
katukuh tu i 4 se-ci nu zikuzan,Kaw-ku-li i Ya-li-cyang mapacakep tu, maka amisay  a niyacu’, kanatal sa cacay han mikuwan, sakalawpes tu Han-se-cin. itip-timul, Bay-ci sakalawpes tu Ma-Han 54 Kwo. i waliay-timul ci Cen-han 12ay a kanatal u Sin-luw. Zaw-san-ban-daw izaw ku Kaw-kuw-li, Sin-luw, Bay-ci tuluay a kanatal, i likisi San-kuw-se-tay.
i kung-yen7 se-ci ya Sen-luw macabay tu Tan-zaw palawpes tu Bay-ci, atu Kaw-ku-li. 676 a mihecaan Sin-luw atu Tan-zaw palcawaw nu zikuzan sa, u Sin-luw ku mikuwanay tu Zaw-sen-ban-daw Tatung-cyang nu timul. Tatung-cyaang nu amisan a Kaw-kuw-li  makuwan nu Tan-zaw Behay kanatal mamicaluk. i 10 se-ci nu ayawan, pasacacayay a Sin-luw mapela tu tuluay a kanatal, ciho-Kaw-li, ho-Bay-ci, Sin-luw.
(u kamu nu Hulam sa: 公元7世紀新羅聯合唐朝先後滅百濟和高句麗. 676年羅唐戰爭後，新羅統一朝鮮半島大同江以南. 大同江以北的高句麗故地被唐朝渤海國等繼承. 十世紀初，統一新羅分裂成為後三國（後高句麗、後百濟、新羅）. )
Kun-yen 918 mihecaan, u Kaw-Li ta-cyang ci Uwan-ceng masalawpesan ku Hau-San-kuw, ci Kaw-Li ku pangangaan. (Kaw-Li se-tay Alabul a sanzan-nu mietanay a tademaw) pahusu sa katukuh i uozu kitakit, manay izaw ku Koreya, Corea a kamu Kaw-Li.
(u kamu nu Hulam sa: 918年，高句麗大將王建統一後三國，改國號「高麗」（高麗時代阿拉伯商人將此名稱傳播到歐洲世界，英語或者歐洲語中「Korea」（Corea）的語源就是「高麗」）. )
i 1392 a mihecaan u Kaw-Li a ta-cyang ci Li-Teng-Key mihaka tu Kaw-Li mabelin niza sumaden tu Yen-ceng-kuw, i likisian Zaw-San-wang-zaw. ya Wang-zaw i zulu-cyaw a sapikuwan tu kanatal, lu-cyaw mikuday tu Budaay mala sakapahay a pikuwan tu kanatal. Se-cung-tay-wan han, u key-zay, lalangaw, nu hitayay gaga, sapalekal amin. mabulah ku yen-wen i labuay nu kanatal matineng tu lalangaw ku tademaw.
(u kamu nu Hulam sa: 1392年，高麗大將李成桂推翻高麗政權改元建國，史稱「朝鮮王朝」. 朝鮮王朝以儒教治國，儒家思想取代佛教成為國家統治理念. 世宗大王時期，王朝經濟、文化、軍事、科技等各方面都得到長足發展. 諺文的發明也為國內平民的文化普及提供了條件. )
i zikuzan nu 16 seci atu ayaway nu17seci,Zaw-san-wang-zaw mangayaw nu Hu-Cing atu Wel ,manay lekecen mupupu tu kanatal.19 seci malingatu tu tasasa. 11876 mihecaan,Min-ze-uy-sing izekuzan ku Nipun, micangzay tu nu sihungay a baluhay  a uci,pacici han ku Zaw-sena misulit tu cyang-hua-daw-tiaw-ye, maala nu Nipun kapah sakusa i Zaw-sen-band-daway a minatu, linsezapancen, mawyi a tadungus.
(u kamu nu Hulam sa: 16世紀末和17世紀初，朝鮮王朝由於遭到後金和倭的攻擊而採取閉關鎖國的政策. 19世紀後開始日益衰落. 1876年，明治維新後的日本，依靠西方先進武器迫使朝鮮簽訂《江華島條約》，取得自由勘測朝鮮半島海口、領事裁判權、貿易等權利. )
malaliyasay tu timul, amis (南北分治後)
nipahezek nu sakatusaay ngayaw nu kitakit i 1945 mihecaan i waluay a bulad a  asa, malusulit nuYalda lubang pisilsilan, nu midebung nu Nipun i Zaw-sen sa u Sulan atu U.S.A. kapulungan mikuwan,Su-Lang sumanahay a hetay atu  U.S.Aa hetay u Pey-balattu38tuay sapiliyas malatusa tu,timul atu amis a  Zaw-san madebung tu nu tusaay akanatal. hezasa sa  ya pan-daw pelaan tu nu mitebungay.
(u kamu nu Hulam sa: 1945年8月，第二次世界大戰結束後，根據年初雅爾達會議的安排，原日占朝鮮由蘇聯和美國共同代管，蘇聯紅軍和美軍以北緯38度線為界分別進駐朝鮮北部和南部. 此後朝鮮半島先後被劃分為南北兩塊勢力範圍)
i amsay sa u Su-lan nu hetay ku mikuwanay, i temulay sa u  U.S.A. nu hetay ku mikuwanay. tukuh i 1948 miheca sacacay cacay sa mi sateked. nu amisay Zaw-sen-min-cu-cu-i-zen-min-Kun-he-kuw, i timulan sa  Da-han-min-kuw han pangangan.i1950 miheca enemay nu bulat tusaay abataan izaw ku lima ademiad, mapalcaw tu ku Han-kuw. na caay pikabu micumud Su-len atu Dun-uway a kanatal, sisa idawya u U,S.A. liliden a makapuday a kanatal paina mihaka paayaway tu Han-kuw, ya makapuday a kanatal ahitay,atu mihantayay tu Amilikaay Cung-Hal-zan-min-kung-he-kuw tuni paayaway tu Zaw-sen i zikuzan sa misulit tu a caay tu kangangayaw i 1953 mihecaan pituay a bulad tusaay bataan izaw tu pitu a temiadan. sisa Zaw-sen-pang-daw i 38tu balattu lilis han mapela tu tusaay a kanatal.
pala' (地理)
Han-kuw i wali-amisan nu Ya-zu, i timulan nu Zaw-sen -pan-daw, musuayaw tu tuluay tatuzu’an a bayu, i amis sa malalitin tu Zaw-sen,i dip sa Cung-kuw si laad tu Si-hay nu Han-kuw masasuazih tu.i walian atu wali-timulay mulaad tu Nipung a malabelaway a kanatal, ahebal nu lala tu 10 wang ping-huang kung-li, makaalatu 45% kaahebal nu pand-daw.
(u kamu nu Hulam sa: 韓國地處東北亞的朝鮮半島南段，三面環海，北部與朝鮮接壤，西與中國隔著韓國西海（黃海）相望，東部和東南部與日本隔著韓國東海（日本海）相鄰，面積約10萬平方公里，約占半島面積的45%)
u pala’ nu Han-Kuw talakaw ku amisay isasaay ku timulay, talakaw ku waliay isasaay ku tipay, i labuay 60% ku buyubuyu’an. nu makaamis sa Hang-Lung buyu telek sa tu sadipasan nu waliay a Tay-bay-sanmay sa tanayuay a buyu’ nu Han-Kuw, 500km katanayu, palecad han makabayu  1000mi katalakaw, mala Pan-daway a kulul.micabiyas ku layin nu Dung-Hay  mabuhaw, mangay i waliay nu Tay-bay-san u dangkay atu ungcung a subal, i tip atu timul sulsul hennay, mala enal micapiay  ku yadahay tusubal atu minatu.
(u kamu nu Hulam sa: 韓國地勢北高南低，東高西低，其中三分之二是山地. 北起黃龍山縱貫東海岸的太白山脈是韓國最長的山脈，全長約500公里，平均海拔1000米，構成韓半島南部的脊樑. 由於東海波濤的侵蝕，太白山脈東坡是懸崖峭壁和岩石小島，西坡和南部較緩，形成平原和許多近海島嶼和小港灣.
i amisay nu Tay-bay-san a Siya-sen sa talakaway nu waliay nu Han-kuw a buyu’,1708 mi katalakaw, i pabaway nu buyu’ sa mihecaan izaw  ku lima, enem a bulad mapatahepu nu kuli azihan sanglac tu a ci ngangan, Tay-bay-san-may nu teban ila ku limaay a buyu’ masasengi azihan katalakaw pangangan han tu Wu-tay-san, u satalakaway Huy-lu-hung, 1563 mi katalakaw.
(u kamu nu Hulam sa: 位於太白山脈北部的雪岳山是韓國東部山地的最高峰，高達1708米，因山頂一年有五六個月被白雪覆蓋而得名. 太白山脈中部聳立著五座相似的高峰被稱為五台山，最高峰飛盧峰海拔1563米. )
Tay-bay-san-may pasatip-timul mabayacay a buyu’, SiyawBay-san-may, 350 km katanaya, izaw ku Ze-i-san 1915 mi, Su-li-san 1058 mi, De-ye-san 1614 mi, Ca-ye-san 1430 mi  ahenawlan a buyu’. namaka i Wu-tay-san malingatu pasayda i tip-timul bayac han katukuh i cung-cing-nan-daw a buyu’ sa Ze-lin-san-may  220 km katanaya. i tebanay nu Ci-zuw-daw a Han-nu-san u satalakaway nu Han-kuw a buyu’,1950 mi hatila katalakaw. u Han-nu-san, Cing-kang-san, Ze-i-san nu Dituay a buyu’.
(u kamu nu Hulam sa: 太白山脈向西南延伸的部分被稱作小白山脈，長約350公里，主要山峰有智異山（1915米）、俗離山（1058米）、德裕山（1614米）、伽倻山（1430米）等. 以五台山為始點向西南延伸到忠清南道的山脈是車嶺山脈，長約220公里. 位於濟州島中部的漢拏山是韓國的最高峰，海拔1950米. 漢拏山與金剛山和智異山被稱為三大神山. )
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:kanatal kakuniza:Padakaw Lami' kakuniza:Lami' Kulang
satekin
(u kamu nu Hulam sa: 火柴)
nipakulitan
(u kamu nu Hulam sa :給他顏色)
nikalekalan
(u kamu nu Hulam sa:起源)
Lubas-Mapalaway-nazipaan nu uzip-Zheng Xiao Tong
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考資料)
Lubas-Mapalaway-aazihen a cudad (nay20170924)
ngangan nu Pangcah-Firangan
u siwkay nu ngangan
tina ngangan sa, u tatama a ngangan nu Pangcah a cidekay.
yadah ku ngangan nu Pangcah. namakay Yunminhuy a nangan sa, tatama 77, tatayna 77. namakay Ranchanruy sa, tatama 6261, tatayna 5181, ngasaw 417. namakay Lipunan sa, tatama 7290, tatayna 5914. namakay Chengzhi Tabakiay Cacudadan sa, tatama 305, tatayna 150, petun 44.
tina ngangan sa namakay i Chengzhi Tabakiay Cacudadan a lacul.
nalinabuan
(u kamu nu Hulam sa:草原)
ngangan nu Pangcah-Firangan
u siwkay nu ngangan
u tademaw a nikayadah sa mangasiw 207715 (2017.9).
pulung nikayadah nu yancumin a tademaw sa mangasiw 557355 (2017.9)
u angangan nu ngangan
美濃氏，masakiket ku Toma-lalasunga, laaluwa a cidekay si Firangan a niyazu'.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會-原住民族傳統名字登記-原住民族人名譜, 政治大學原住民族研究中心編, 2014- p53
撒奇萊雅族Sakizaya 阿美族Pangcah 泰雅族Tayan 排灣族Paywan 布農族
卡那卡那富族Kanakanabu 拉阿魯哇族Laaluwa
kakuniza:ngangan
ulicay
(u kamu nu Hulam sa: 文章)
Mette Frederiksen
縮圖
Mette Frederiksen
nalecuhan ciniza i 11 a bulad 19 a demiad 1977 a mihcaan.
u cunli (總理 Prime Minister) nu Denmark (丹麥) ayza sa ci Mette Frederiksen, micakat a demiad sa i 2017 a mihcaan 12 bulad 13 demiad.
Ku shu shu
Ku shu shu
u sulit nu Hulam: 和平部落
u siwkay nu niyazu’
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Ku shu shu. u kasalumaluma’ nu Ku shu shu sa, 67 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 141 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 116 ku tademaw, pakalatu 82%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 25 ku tademaw, pakalatu 18%.
和平部落，有百年以上歷史的部落. 台東縣鹿野鄉鹿野村
舊稱為擺那擺或是擺仔擺社,為阿美族 parayapai 的譯音,意思為「雙手交換東西的動作」. 昔日此地阿美族以狩獵為主要生活,在海岸山脈狩獵,常與馬蘭阿美、北絲鬮社卑南人相遇，並交換東西以物易物,故以此名稱之. 據文獻記載,此地阿美族是清朝時期,由恆春阿美北遷所形成的聚落,還有當地耆老指出,原來是遷遷到馬蘭,於150年前和部分卑南阿美遷到此地定居. 另外根據調查,民國41年時,部分來自都蘭部落的卑南阿美族人,因發生火災而翻越海岸山脈遷居和平.
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Paywan (Paiwan) 74%, Pangcah (Amis) 2%, Tayan (Tayal) 1%, Puyuma 1%, Rukay (Rukai) 1%, zumazuma 1%.
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay (學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay (南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan (Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah (Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah (Amis).
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi 560820 ku tademaw, Pangcah izaw 209203 ku tademaw, Tayan izaw 89958 ku tademaw,
Paywan izaw100591 ku tademaw, Rukay izaw 13303 ku tademaw, Puyuma izaw 14118 ku tademaw,
Cou izaw 6635 ku tademaw, Saysiat izaw 6601 ku tademaw, Yami izaw 4599 ku tademaw,
Saw izaw 780 ku tademaw, Kabalan izaw 1466 ku tademaw, Taluku izaw 31446 ku tademaw,
Laaluwa izaw 398 ku tademaw, Kanakanabu izaw 330 ku tademaw.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
papapeluanay
(u kamu nu Hulam sa:講台、講壇)
kalalitinan
(u kamu nu Hulam sa:連著)
Central african republic
Central african republic(中非共和國)thumb|u hata nu Central african republic(中非共和國)|alt=Flag of the Central African Republic.svg
u siwkay nu kanatal(介紹國家)
u Central african republic sa i labu nu Africa, itiza i 7 00 N, 21 00 E,
hamin nu tademaw sa 5,507,257. kakalukan umah sa 8.10%, kilakilangan umah sa 36.20%, zumaay henay umah sa 55.70%
tapang tusu nu kanatal (首都)
thumb|Bangui u tapang tusu nu kanatal sa u Bangui (班基).thumb|Central African Republic
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Faustin-Archange Touadéra, micakat a demiad sa i 2016 a mihca 3 bulad 30 demiad.
u hata(國旗)
u kulit nu hata kina kanatal sa, silima ku kulit, u semilaway, u sangelacay, u landaway, u takuliway atu sumanahay. sibunac a kulit i kalimucu nu hata.
nikalingatu
(u kamu Hulan sa:剛開始)
Central african republic
u sulit nu zuma a kamu(各國稱呼)
u sulit nu Lipun: 中央アフリカ共和国
u sulit nu Amilik: Central African Republic
Central african republic(中非共和國)”Fa-yu(法語), République centrafricaine”, “Sang-ke-yu(桑戈語), Ködörösêse tî Bêafrîka”, singangan tu nu  Zung-bey(中非), Ban-ci(班基) u kahenulan a tuse nu Zung-bey(中非), i tini i tebang nu Zung-bey(中非) a kanatal,mala u lalabuay a tukus nu kanatal, Zung-bey(中非) namakaysatipan malingatu duduc tu nu piliyuc nu tuki a pasayzaan, pasazumaen tu Ke-may-lung(喀麥隆), Cha-de(查德), Su-tan(蘇丹), Nan-su-tan(南蘇丹), Democratic Republic of the Congo (剛果民主共和國) atu Congo, the republic of the(剛果共和國) matatules tulala’, Zung-bey(中非) palekal i 1958 a mihcaan 12 a bulad, namalingatu tu pangkiw a misakaku kunu cenhuay satu 1960 a mihcaan 8 a bulad 13 a demiad tatengaay tu manusakamu tu mamisateked, kahenulan a tuse a Ban-ci(班基) upabelin a kamu Ban-cy(班吉) han, i tini i U-ban-ci-he(烏班基河) mililis nu tukus i tapiingan nu tuse.
(u kamu nu Hulam sa: 中非共和國（法語：République centrafricaine；桑戈語：Ködörösêse tî Bêafrîka），通稱中非，班基（Bangui）- 中非共和國首都,是位於中部非洲的國家. 作為一內陸國家，中非從西邊起依順時針方向，分別與喀麥隆、查德、蘇丹、南蘇丹、剛果民主共和國和剛果共和國相接壤. 中非成立於1958年12月，初期為半自治的政府型態，後於1960年8月13日正式宣布獨立. 首都班基（Bangui，又譯班吉）位於烏班基河（Oubangui）沿岸的邊境城市. )
ayaw nu Zung-bey(中非) tungusay nu U-ban-ci-siya-li(烏班基-夏利)(Territoire d'Oubangui-Chari）a lala’, nu Fa-ku(法國) i tiniay i Fay-cow(非洲) nu micumutay, 1960 a mihcaan namisateked, Central african republic(中非共和國) mikilul tu nu hulic mikeliday a tademaw ku mikuwanay pasu nacacay mademec mitanam tu nu hung-ti a lice, 1993 a mihcaan, i kacakat nu ka cunusan tu demiad tanutuwa’  saku suni nu binawlan, Zung-bey(中非) kinacacay henay nu binawlan a pisingkiw ci An-ze-fay-li-ke-si-pa-ta-say(昂熱-菲利克斯•帕塔塞) ku mala cung-tungay, 2003 a mihcaan  Zung-bey(中非) masumat kukawaw nu hitay, ci Pa-ta-say-pa-fu-lang-suo-wa-bo-ci-ze(帕塔塞被弗朗索瓦•博齊澤) u sakakaay a hitay mapaales.
(u kamu nu Hulam sa: 中非前身為法屬烏班基-夏利領地（Territoire d'Oubangui-Chari），是法國位於非洲的殖民地之一. 1960年獨立後，中非共和國被一系列專制領導人所統治，包括一次失敗的君主制嘗試. 1993年，在日益高漲的民主呼聲下，中非迎來第一次民主選舉，昂熱-菲利克斯•帕塔塞當選為總統. 2003年，中非發生軍事政變，帕塔塞被弗朗索瓦•博齊澤將軍罷免. )
2004 a mihcaan mabuwah mangangaay ku lalabuay, anu mahicahica milihiza tu nu tatusa a ngangayaw i 2007 a mihcaan masasulit paketun tu masasukapah a tatelek(簽約), atu 2011 a mihcaan masasulit makaketun asa tu zumaay cacay a lice, a masasukapah a tateled, nika i 2012 a mihcaan masacukah aca, lalid satu mangangaay atu milihicaay a ngangayaw sikuwang sibakudang tuku sakaput katuud macunus tuku micalap tu mikuwanay tu tademaw a kawaw, mahiniay pakuniza milupu mitiik atu pikelec(限制) mikena tu sin-bun tu tumisakakuay mikawaw, uynian a kanatal katenes mahiza tu masasiput ku nipikuwan tu tademaw atu nisulitan tu mahiniay a kawaw.
(u kamu nu a Hulam sa: 2004年，中非爆發內戰，儘管參戰雙方於2007年簽訂了和平協議，以及在2011年又簽訂了另一項和平協議，但在2012年衝突再次爆發. 連綿不絕的戰爭，以及參與戰爭的各武裝團體普遍和日益增多的侵犯人權的行為（如任意囚禁、酷刑和限制新聞自由及行動自由等），導致該國長期保持糟糕的人權記錄. )
payawan Central african republic(中非共和國) a kayadah nu kuang-cang(礦藏) atu lalayan(自然) a kasilacul, mahiniay u You(鈾) nisupedan kayadah(儲量) simal(原油), u kimng(黃金), malikaday a ba’tu(鑽石), Cu(鈷) ,kasuy(木材), u nanum dingki atu kakalukan a lala’, mahiniay tu i kitakit u sapakuyucay saka cacay bataan ku cacay a kanatal, katukuh ayza i 2017 a mihcaan, Central african republic(中非共和國) a tademaw GDP ”u nipicakay u lecat nu aca aniasipan”(以購買力平價計算）i tini i kitakit u pasazikuzan a miasip u saayaway, 2019 a mihcaan, Central african republic(中非共和國) a tatemaw nipaalekalan a tinsu i tini i kitakit u pasazikuzan a miasip u sakatusa, i tini dada’ talakaw tu ni-rl(尼日) a kanatal, izaw patahkal  ku nigingkuwan(研究), Central african republic(中非共和國) i kitakitan u cayay ka tanektek a kanatal atu u cayay katatunus tu masakapahay a tademaw nu kanatal.
(u kamu nu Hulam sa: 儘管中非共和國擁有大量的礦藏和自然資源，如鈾儲量、原油、黃金、鑽石、鈷、木材、水電[4]以及大量的耕地等，其仍然是世界上最貧困的十個國家之一. 截止2017年，中非共和國的人均GDP（以購買力平價計算）位於世界倒數第一. [5]2019年，中非的人類發展指數位於世界倒數第二，僅高於尼日. [6]有研究表明，中非是世界上最不健康的國家[7]和最不適宜年輕人的國家. )
laylay歷史
ayaw pakala tu 10,000 a mihcaan, malakedakedalan tu umiadupay u mialaay tu misupeday a niyazu’ pasatimul mabulaw katukuh i Zung-bey(中非) nuwamisan a Sa-he-lel(薩赫勒) a kakitizaan, uynian a niyazu’  malinga’tu tu mananel(定居) malukay ku kawaw. kunian mala u baluhay ba’tuay a zi-tay palekal tu zumaay a ngangayaw.
kasumamadan tu pitu a mihcaan Zung-bey(中非) katuud tu ku muenengay itizi a tademaw, u heni u zuma makuwan nu pinay tu nu Ta-di-ku(大帝國) a kanatal, cunus tu Jiy-nie-mu--mu-po-nu(加涅姆-博努)（Kanem-Bornu）, Ua-da-iy(瓦達伊)（Ouaddai）,Pa-ci-rl-mi(巴吉爾米)（Baguirmi）atu tutuc tu papaway a Ni-lu(尼羅)（the Upper Nile）, Ca-de-hu(查德湖) u angangan nu Da-bu(達富)（Dafour）a niyazu’, namahiza satu zikuzan satu, katuuday a Su-dan(蘇丹) a kanatal pangiha musakamu izaway tu ayzaay a Zung-bey(中非), mala u makayniay ku kuli, mala u pacakayay tu lumeni’ay a kuli u caculilan a zazan.
(u kamu nu Hulam sa: 1875年，蘇丹國蘇丹Rabih az-Zubayr統治上烏班基. 1894年納入法屬剛果，1903年為法屬烏班基沙立領地（Territoire d'Oubangui-Chari），1910年屬法屬赤道非洲，1958年成立自治政府，之後成為半自治的中非共和國（Répulique Centrafricaine），巴泰勒米•波岡達為首任總理，1959年波岡達死於空難之中，大衛•達科（David Dacko）繼任為總理. )
1960 a mihcaan 8 a bulad 13 a mihcaan namiskaku kuCentral african republic(中非共和國)hawsa, ci Da-wey-da-ke(大衛•達科) mananunul(臨時) mala cung-dung(總統), caay katenes mala u tiniay a kanatal usaayaway mala cung-dung(總統), mikawaw tu cacayay a sakapu nu cenbu amiteked amicuean, 1965 a mihcaan 12 a bulad 31 a demiad tusansandeban, u sakakaay nu hitay, i hekalay a hitay tu sakakaay ci Pu-ksa'-sang-siaw(博卡薩上校) palekal pasazuma tu kawaw nu cenbu mibelin tu Da-ke-da-ka-sa(達科，博卡薩) i sakatusa a demiad sateked sa cung-dung(總統), ci Pu-ksa'-sang(博卡薩) tahekal amicuzuh amicukah a kawaw, mangelu’ ku tademaw 1976 a mihcaan 12 a bulad 4 a demiad, ci Pu-ksa'-sang(博卡薩) sakaku sa a mala hun-ti, pasumat tu ngangan nu kanatal Zung-bey(中非) hung-ti a kanatal saan, satu i tucilal a mihcaan 12 a bulad 4 a demiad mikawaw tu tabakiay a pacakat tu kawaw.
(u kamu nu Hulam sa: 1960年8月13日中非共和國獨立後，大衛•達科出任臨時總統，不久成為該國首任總統，實施一黨專政. 1965年12月31日晚上，陸軍參謀長博卡薩上校發動政變推翻達科，博卡薩在次日自立為總統. 博卡薩上台後推行暴政，人民苦不堪言. 1976年12月4日，博卡薩自封皇帝，改國名為中非帝國，並在次年12月4日舉行盛大的加冕禮. )
(u kamu nu Hulam sa: 1979年9月20日，前總統達科趁博卡薩出國訪問利比亞之際，在法國軍隊協助下發動政變推翻博卡薩，達科再次出任總統，並恢復國名為中非共和國. )
1981 a mihcaan 9 a bulad ci, An-de-liy-ke-lin-pa( 安德烈•科林巴) sakakaay nu hitay palekal misumat tu kawaw nu cen-ce,mipabelin ci Da-ce(達科), u sakakaay tu satalakaway a tabang nu kanatal, 1993 a mihcaan, Zung-bey(中非) mikawaw tu i laylayay u saayaway u binawlan ku misingkiway, ci An-ce-biy-li-ce-se-pa-da-say(昂熱-菲利克斯•帕塔塞) malaay mala cung-tung(總統), 2003 a mihcaan 3 a bulad ayaw nu sikuwanay sibakudangay (炸蛋), midebung tu kahenulan a tuse nu (班基)，u cenbu ni Pa-da-say(帕塔塞) pabelin, ci Pu-si-ce(博齊澤) sakaku sa patizeng mala cung-dung(總統), ci Pu-si-ce(博齊澤) i 2005 a mihcaan tu pisingkiwan pakatemec mala cung-dung(總統) tu, nami  mililabang (接待)tu milakalakay i Hay-di(海地) a cung-dung(總統) ci A-li-se-di-de(阿里斯蒂德).
(u kamu nu Hulam sa: 1981年9月，安德烈•科林巴將軍發動政變推翻達科，自任國家元首. 1993年，中非舉行歷史上首次民主選舉，昂熱-菲利克斯•帕塔塞當選總統. 2003年3月，前武裝部隊參謀長弗朗索瓦•博齊澤的部隊攻入首都班基，帕塔塞政府被推翻，博齊澤自立為總統. 博齊澤在2005年總統選舉中勝出. 曾經接待流亡的海地總統阿里斯蒂德. )
kakitizaan atu wayway nu lala’位置與地形
(u kamu nu Hulam sa: 中非共和國位置在北緯三度至十一度間，這個國家位在非洲大陸的中心，為南來北往、東西行走必經之路，戰略地位十分重要，全國總面積62萬5900平方公里. 中非東北和蘇丹接壤，東接南蘇丹，南界剛果民主共和國，西南鄰剛果，西接喀麥隆，北和查德毗連，距海約一千公里，是個沒有出海口的內陸國家. 境內地勢高亢，丘陵起伏，平均海拔約七百公尺，是非洲中南部的高原地帶. )
caculilan nanum水系
(u kamu nu Hulam sa: 中非境內河流縱橫，主要河流有烏班基河、沙利河、洛公河和曼波河（Mambere）等，河谷地勢較平，兩岸以外都是山地和高原. )
demiad氣候
Central african republic (中非共和國) atu nuwamisan tungusay i akudi’ay a nalinabuan a kakitizaan a bali, nutinulan uyza u akuti’ay a kilakilangan ku demiad, palalecad tunu akuti’ nu hekal, pakala tu se-se 27.8 du: hua-se82 du", nutimulanay u nikaudad katanayu’ katukuh i walu a buladan tabaki ku udada i satimulan pamihcaan tu udad pakala tu cacay malebud tusa lasubud haw-mi, u diheb a sauwac i capiay masemed (潮濕) aca tatungus tu sakalukan.
(u kamu nu Hulam sa: 中非共和國北部屬於熱帶莽原氣候，南部則為熱帶雨林氣候，平均氣溫約攝氏27.8度（華氏82度）. 南部一帶，雨季長達八個月，雨水豐富，最南部年雨量約一千兩百毫米，河谷附近地帶，也很潮濕，適於農耕. )
cen-ce政治
miciliway a hitay tu mikulinuway 2004 a mihcaan 12 a bulad 5 demiad mamin u binawlan ku paketunay maawas tu balyhay a hulic, lekec tu cung-tung mala u talakaway a tapang nu kanatal, u nikakelul nisingkiuwan ku a Cung-tung, lima a mihcaan ku kala Cung-tungan, taneng malalit kinacacay, cung-li u tapang nu cen-bu, u Cung-tung ku situngusay, baluhay a hulic malaheci hawsa saayaway lekec u cu-min-yi'-huy izaw ku 105 a giing, kakelul sanay tu ku pisingkuw lima a mihcaan pala Cung-tungan.
(u kamu nu Hulam sa: 叛軍游擊隊2004年12月5日的全民公決通過了新憲法，規定總統為國家元首，由直接選舉產生，任期5年，可連任一次. 總理為政府首腦，由總統任命. 新憲法生效後的第一屆國民議會有105位議員，由直接選舉產生，任期5年)
manamec (經濟)
Central african republic (中非共和國) i kitakit u saadidi’ay nipahalat u kaluk namisatekat cen-bu miida tu nutauwan a kanatal tu pipatang.
(u kamu nu Hulam sa: 中非共和國是世界最低度開發國家之一，經濟以農業為主. 自獨立以來，政府一直倚賴外國援助. )
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan(外部連結)
kakuniza:Sabak Nubu
itiza
(kamu nu hulam：在那裡)
itiza sitepaday matepa ku katalalan niza. 他的牛在岩壁那邊找到的.
tiza
(kamu nu hulam：那邊)
tiza i tapiingan nu kakabian mipazeng tu tuud. 東西放在床的那邊.
kaitizaan
(kamu nu hulam：住處)
niliyasan nu maku kiya kaitizaan ni Dungi ayza. 我離開Dungi現在住的地方.
kakitizaan
(kamu nu hulam：地方)
kakitizaan nu maku i tini i Maibul. 我住在馬立雲部落.
hatiza
(kamu nu hulam：那裡)
hatiza tu ku nipihezek ci Bunukan tu kawaw. 去 Bunuk 那還工的工作到此結束.
nikelidan
(u kamu nu Hulam sa: 攜帶)
milatlat
(u kamu nu Hulam sa: 動態,四處走動)
Portugal
Portugal（葡萄牙）
thumb|Flag of Portugal（葡萄牙）|alt=Flag of Portugal.svg
u Portugal sa ilabu nu Europe, i tiza i 39 30 N, 8 00 W, u ahebal nu lala’ mapulung sa 92,090 km2, u ahebal nu lala'ay sa 91,470 km2, u ahebal nu nanumay sa 620 km2 hamin nu tademaw sa 10,833,816. kakalukan umah sa 39.70%, kilakilangan umah sa 37.80%, zumaay henay umah sa 22.50%.
tapang tusu nu kanatal(首都)
tapang tusu nu kanatal(首都) u tapang tusu nu kanatal sa u Lisbon (里斯本).
kakininan nu kanatal demiad(國家紀念日)
kakininan nu kanatal demiad(國家紀念日) kakining nu kanatal demiad sa 10 bulad 6 demiad.
tabakiay a tapang nu kanatal(元首)
tabakiay a tapang nu kanatal(元首) u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Marcelo Rebelo de Sousa, micakat a demiad sa i 2016 a mihca 3 bulad 9 demiad.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan.
cunli (總理)
u cunli nu Portugal (葡萄牙) ayza sa ci António Costa (安東尼奧·科斯塔), micakat a demiad sa i 2015 a mihcaan 11 bulad 26 demiad.
Portugal (葡萄牙)
現今的葡萄牙曾是羅馬帝國版圖下的一員，曾遭西哥特人和蘇維匯人入侵，多方勢力相互角鬥.
aydaay a Putaw-ya (葡萄牙) Portugal nauw Loma-dikuo (羅馬帝國) a niyadu’an, nani sawawcuwan nu Sike-te' (西哥特) a tademaw atu Su-uye-huy (蘇維匯) atademaw midebung, katuuday nu tademaw masasuada.
8世紀時，摩爾人征服了伊比利亞半島的大部分地區，殘留在半島上的天主教國家隨即開啟了針對伊斯蘭教國家的收復失地運動.
walu a seci sa, Muo-el (摩爾) a tademaw maalaw nuheni ku E-pili-ya-pandaw (伊比利亞半島), mapecipeciay i pandaw nu tinsukiw a kanatal sawni mabuhat misuaaw tu Eselanciw (伊斯蘭教) a kanatal alan nuheni kuni kahedawan nu lala'an
1139年，葡萄牙王國成立，並由北而南逐步完成征服.
cacay a malebut caca a lasubu tulu a bataan idaw ku siwa (1139) a mihcan, Putaw-ya (葡萄牙) wankuo mapatideng, sipakayda i amis hamaw sa makatukuh i nutimulan amidebung.
葡萄牙是擁有發達經濟與高生活品質的已開發國家.
Putaw-ya (葡萄牙) idaw kuyu mapalekalay nu sakaudip atu sakapahay nu mapalekalay nu sakaudip a kanatal.
2016年和平指數為世界第5位，社會進步指數為世界第18位，領先於法國、西班牙和義大利.
tusa a malebut cacay a bataan idaw ku enem (2016) a mihcaan u sakangaay nuni kaudipan sa itini i kitakit han sakalima ku ngangan, sakay celak nu seykay han i kitakit u saka cacay a bataan idaw ku walu nika singangan, mikiayaw tu Fakuo (法國) Sipany (西班牙) atu Eita-li (義大利).
Putaw-ya (葡萄牙) u Bata-si-yang (北大西洋) kunea masakaputay atu Putaw-ya (葡萄牙) a kamu nu kanatal mapulung milingatuay a tademaw, u kapulungan nu kanatal,Ocuo (歐洲) lenmum atu nikabalud nu sakaudip atu palekalay tu kasakapud a tademaw.
Putaw-ya (葡萄牙) likisi葡萄牙歷史
根據多年來的考古發掘，證實最晚在舊石器時代中期，今葡萄牙境內已經有尼安德塔人活動和生息.
nika yadahan nu mihcaan anipikinkiwan tu nababalaki anika adihan, mapalu tatengan sautangan itini i Ciuse-ci (舊石器) a zitayan nu teban, aydaay nu Putaw-ya (葡萄牙) a labu idawtu ku Nian-deta (尼安德塔) a tademaw itida amaudip.
到了公元前1千年，已有凱爾特人在伊比利亞半島定居下來.
katukuh i kunyun nuayawan nu cacay a malebud a mihcaan, idawtu ku Kayel-te (凱爾特) a tademaw idawtu i Epili-ya (伊比利亞) pangkiw subal mueneng.
公元前140年前後，羅馬人征服了葡萄牙，並一直統治到公元5世紀日耳曼部落入侵.
kunyung nuayawan cacay a lasubu sepat a bataan (140) a mihcaan Luo-ma (羅馬) madebungtu ku Putaw-ya (葡萄牙), kuwansa katukuh tu kunyung limaay a seci Ze-el-man (日耳曼) niyadau midebung.
711年穆斯林入侵，僅葡萄牙北部還在天主教的手裡.
pitu a lasubu cacay a bataan idaw ku cacay (711) a mihcaan Muse-lin (穆斯林) midebung, u Putaw-ya (葡萄牙) amisan itida henay i tinsukiw.
1139年該地區成為葡萄牙王國，並隨著重新取回穆斯林所占據的部分而擴張起來.
cacay a malebut cacay a lasubu tulu a bataan idaw ku siwa (1139) a mihcan nina niyadu mala Putaw-ya (葡萄牙) wankuo, kilulsa malingantu pabaluhay tu Muse-lin (穆斯林) nialawan tu adidiay a niyaduan misaahebal  palekal.
1383年葡萄牙國王斐迪南一世死後沒有男性繼承人，其女婿卡斯蒂利亞國王胡安一世宣布繼位.
cacay a malebut tulu a lasubu walu a bataan idaw ku tulu (1383) a mihcan Putaw-ya (葡萄牙) kuowan ci Byedi-nan (斐迪南) ese mapatay satu inaya ku tatama mamilaylay, u kadabu ci Kase-dili-ya (卡斯蒂利亞) kuowan ci Huan (胡安) ise kumihapuay tu sapilaylay,
但是遭到了葡萄牙貴族與公眾的抵制，他們擁戴葡萄牙老國王佩德羅一世的私生子若昂一世繼位，並在阿勒祖巴洛特戰役中戰勝卡斯蒂利亞，從而保障了葡萄牙的獨立，同時也與卡斯蒂利亞處於緊張狀態，這迫使葡萄牙不得不向海上發展.
sipalawat
(u kamu nu Halam sa: 跨越)
Portugal
Putaw-ya (葡萄牙) likisi葡萄牙歷史
nika kaiyan nu Putaw-ya (葡萄牙) asiidaay atu katuuday amipulu', mangalay kunuheni tu Putaw-ya (葡萄牙) balakiyay a kuowan ci Paede-luo (佩德羅) ese a bucud nida a wawaan ci Zuo-an (若昂) ese kumilaylayay, idatu i A-lecu-paluo-ke' (阿勒祖巴洛特) tuni kalpacawan makata nuheni ci Kase-dili-ya (卡斯蒂利亞), namakayda siwatan satu ku Putaw-ya (葡萄牙) amisiteked, tawya namakayda atu ci Kase-dili-ya (卡斯蒂利亞) sakabalihenawansa ku kawaw, itini ahican kiyhaw nu Putaw-ya (葡萄牙) pasayda i bayubayuwan a palekal tu sakaudip.
cunli 總理
葡萄牙人民決心保衛國家獨立，捍衛公民基本權利，確立民主制度的根本原則，確保法治在民主國家中的最高地位，開闢走向社會主義社會的道路，以尊重人民的意志，建設一個更為自由、更加公正和更多友愛的國家.
Putaw-ya (葡萄牙) a tademaw pabalucu amidipud tu kanatal amisiteked, mamidipud tu madayumay a kawaw, palutatenga tu kakapah nuni kasiwantan a kawaw. sapalu tatenga nu kanatal a satalakaway a kawaw, pasayda i siakay nu siakay a dadan, kasikaden ku tademaw a icelang, patideng tu pakunida hanay, macunus kunika lucek atu namuh tu nutawan a kanatal.
總理是葡萄牙的政府首腦，負責領導政府工作，任期四年.
cunli sa u Putaw-ya (葡萄牙) a sifu nu sitangahay, situngas mililid tu kawaw nu sifu, sepad amihcaan ku pikuwan.
總理由總統根據立法選舉結果任命，一般為議會多數黨的黨魁.
cunli han naw cuntung saan u lipuing kumi singkiway apatideng, hucunu giing nu katuuday a dankuinami.
葡萄牙政府包括總理、副總理、各部部長以及正副國務卿，負責處理國內政治事務，是最高行政機關.
Putaw-ya (葡萄牙) sifu mapulung tu cunli, fucunli, nudumaan a puceng atu u sakakaay sakatusa a sakakaay nu kuowucin, situngus mikawaw tu kanatal a cence akawaw, u satalakaway nu kanatal a kakawawan.
政府擁有行政權，在自身運作領域、共和國議會通過的一般法律的具體細則領域，以及共和國議會承認的立法授權所覆蓋的領域擁有有限的立法權.
sifu idwku kakuwawen akawaw, inuudip tu kawaaw sa, Kunghe-kuo-ihua (共和國議會) midui tu hucunu a hulic a nuadidi'ay a kakawaw, atu Kunghe-kuo-ihua (共和國議會) palutatenga a lifa nipabeliyan anitahepuan a kitidaan idaw ku lifu a kinlian.
總理及各部部長組成部長會議，作為國家內閣.
cunli atu duma a puceng patideng tu puceng a nipikaygi, sanu kanatalan nu nake.
每屆政府必須將施政綱要交付共和國議會討論，倘若其方案未被議會以絕大多數多數否決，內閣成員便能繼續保有其職位.
mihcaan sifu kanca apatayniy tu kawaw sakasiwantan pabeli tu kuohua amatatengil, anu nina kawaw caay hicai nu katuuday a ihua, nuilabuway a mikuliya a tademaw taneng henay itda amikuli.