cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tunisia
I-li-ciye (伊利捷)
ina I-li-ciye i ti Ciya-tay-ci a hungtiay a kanatal a ziday sa mapatideng tu, nu Lo-maay henay a ziday sa, ya Ha-te-li-yang a hungti (117-138 AD) a nipikuwan haymaw sa malakakitaan, kiyu i celahcan tuluway a seci sa, sikaidaw tu kalabangbangan nu nikabuwah nu kaudip, i mahida sa sipatideng tu ya nu Lo-ma hananay a kadademecan a kakitidaan, i ti Lo-ma a ziday sa, ina I-li-ciye a dademecan a patuh makaala tu tusaay a malebut nu mihcaan a laylay, uyda sa sakatatulu a katabakian, kiadidingan ku nu Italiay aidangan ya Ka-pu-ya atu nu Lo-maay a dademecan a kakitidaan, masa nu i Africaay a masupeday kasawantan a kadademecan a patuh, kasinganganan i kitakitay sakay nu laylayay a naliwanan a zaysan.
u Si-ti-pu-say-te (西迪布賽德)
西迪布賽德座落於地中海濱的岬角，俯瞰著突尼斯海灣，素有藝術家天堂之美名，這裡是突尼西亞境內最美麗的地中海村落，白漆外牆佐著藍色圖騰設計鐵窗，精雕細琢的圓頂拱門以黑色釘飾排列成星星、月亮、花與幾何圖形綴著，這藍白小鎮的建築是融合安達魯西亞與傳統突尼西亞風格，走在石板街上，四周圍繞著燦爛的非洲鳳仙花，空氣中還能嗅出茉莉及含羞草的芳香，夕陽黃昏時，海天的奇幻變化與獨特的氛圍令旅人流連忘返.
ina Si-ti-pu-say-te kitidaan sa i Ti-cung-hay a sadipasan nu bayu, micekulan tiya Tunisia a masadicemay a dadipasan, sikaidaw nu masadumaay a nalimaan a kasingangan a tapukuan sa, itini sa u masa nu Tunisia sabangcalay a niyadu’ nu Ticunghay, nipingkian tu salengacay a kulit i cabeng atu sicamul tu sumilaway mapakulit kiya nu mukingnay a sasingalan, nikadimelan a nalimaan tu ya masakimuluay a sasaedep, u lumeni'ay ku nipipacek tu mapasilac nu sakabunac, bulad, balu atu nidatengan a sipakulit a sasicunus, ina sumilaway atu kala sangelacay a niyadu’, nipatidengan tu nisanga' sa sicamul tu nu tiya Antalu-siya atu nu laylay nu Tunisia a nipicidek. culil han i nu sapad nu dadan sa, i nu liwliwan sipasaliyut ku mata tu nikanguhitan nu Africa a masabalingatay a balu, kapihpihan nu bali sa kahiphipan tu kiya bangesis niya yuli atu hinasikaday a balu, kaceleman tu nu cilal i sansandepan sa, kasumad nu lawilaw kasinawalan, atu picidek nu kahidaan muwala tu sikapawan a mananukas a taluma’.
迦太基遺跡 Ciya-tay-ci kasiliwan nu kakitidaan
迦太基城為著名的迦太基遺跡及其博物館的所在地，西元前八世紀左右，腓尼基公主伊麗莎為逃避兄長追殺來到北非，機智的她與柏柏人首領求一張牛皮之地棲身，她將牛皮撕成極細的絲線連接圍起，而這一圈也就是古迦太基城的由來. 迦太基與羅馬一共經過三次戰爭，稱為「布匿戰爭The Punic War」，戰事中迦太基城遭大量的摧毀，加上年代久遠，如今迦太基遺跡只剩下斷壁殘垣，但仍可從她景存的牆柱外觀想像當年的富足繁華.
nipaluma-alsalap
alsalap
(俗名：地蜈蚣、過路蜈蚣、倒地蜈蚣、四角銅鐘、蜈蚣草)
Tunisia
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:Buting Nukay kakuniza:Miku Kumud
nipaluma-alsalap
masa dumaay a ngangan (各種名稱)
【學名】 Torenia concolor Lindl.
【mitesekay a ngangan】Torenia concolor Lindl.
【科名】 玄參科(Scrophulariaceae)
【sapamataan a ngangan】Scrophlariaceae
【屬名】 倒地蜈蚣屬
【mikelidan tu ngangan】dau-di-wu-gong
【俗名】 地娛蜙、過路蜈蜙、倒地蜈蜙、四角銅鐘、蜈蚣草、釘地蜈蚣、單色蝴蝶草、拉拉用、四角銅鑼.
【tada ngangan】di-wu-gong, quo-lu-wu-gong, dau-di-wu-gong, si-ciao-tong-cong, wu-gong-cao, ding-di-wu-gong, dan-se-hu-die-cao, la-la-yong, si-jiao-tong-luo.
【英名】 Formosan Torenia
palu'
「palu’」檳榔葉製成的環保飯包盒
(四)cibayi matingn pakucukucu misanga tu sasangan cangcang a sasalamaan ,i na 「palu’」a sasangaan ku sasangaan
nipaluma-alsalap
masa dumaay a ngangan (各種名稱)
【igu a ngangan】Formosan Torenia
【族語】布農 Takisia Dalah Tu Hahapis、雅美 Kadowanovalino'zikaralilipwan、鄒 Cuun 'Araripang 'Unai、撒奇萊雅 Alsalap
【kamu nu binacadan】Bunun 布農 Takisia Dalah Tu Hahapis、Tau雅美 Kadowanovalino'zikaralilipwan、Co鄒 Cuun 'Araripang 'Unai、Sakidaya撒奇萊雅 Alsalap
【使用族群】 布農、撒奇萊雅、雅美、鄒
【mitaduay nu binacadan】Bunun, Sakidaya, Tau, Co
kaliwasak nu langaw (分佈環境)
naw i Taywan, china, India i katalakawan nu dadipasan a kitidaan, tu mihmihcaan sibalutu, manamuh i kala sengesengetan nu kilakilangan amu langaw, tepadtepadan nu buyu, dadan.
(kamu nu Hulam:原產於台灣、中國、印度等中低海拔地區，終年都會開花，喜歡生長於潮濕的林緣、岩壁與產業道路上. ）
palu'
「palu’」檳榔葉製成的環保飯包盒
祖母會加以利用, 「palu’」很多用途可做
(五)
nipaluma-alsalap
sasapaiyuan (藥效)
(kamu nu Hulam:釘地蜈蚣具有清熱、消炎等療效，主要治療於痢疾、中暑、燙傷、腫痛與外傷腫痛等疾病. ）
Bacingul
u siwkay nu niyazu’
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Bacingul. u kasalumaluma’ nu Bacingul sa, izaw ku 67 a luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 274 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, izaw ku 263 a tademaw, pakalatu 96%.
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
alsalap u siuan-shen-ke, cacayay a mihcaan atu tusaay a mihcean nu hina pipi’ay nu langaw a lutukan, angangan aadidi’, masa sikaku ku wayway sadicemsa, tanayu han makaala tu sepatay a bataan a cong-fen nu talakaw.
namalalais
(u kamu nu hulan sa :戰爭)
Bacingul
u siwkay nu niyazu’
u zuma sa, cay ku Ingcumin, izaw ku 11 a tademaw, pakalatu 4%.
u asip nu cidekay a tademaw
thumb|布農族領袖拉荷阿雷 u kasabinacadan, Yuwatan(Bunun) 84%, Pangcah(Amis) 1%, Puyuma 1%, zumazuma 9%.
u Yuwatan a niyazu’
u Yuwatan(Bunun) a niyazu’ kyuni, katuud ku Yuwatan(Bunun) a tademaw itini mueneng. u zuma a tademaw sa u Pangcah(Amis) atu Puyuma. inayi' tu ku zuma cidekay a tademaw itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
thumb|u Yuwatan a niyazu' inayi' ku Sakizaya a tademaw itini, hakay izawtu ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, caay henay misumad ku ngangan nu cidekay.
u cidekay nu Taywan yincumin
u niyazu’ sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana’ kami, hina u lalumaay amin i niyazu’, caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu’. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu’, maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi’ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu’ sa, ku Tapalong, u niyazu’ nu Pangcah(Amis).
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:倒地蜈蚣屬於玄參科一年或二年生匍匐性草本植物，莖非常纖細，且方形有四稜，長可達40公分以上. ）
Bacingul
u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
tusaay a papah masasuayaw i cacaya a akawayan, mumulmul atu masa balucu ku wayway, idaw ku apuyuay nu akaway, papah nu lilis sinangipenan, papah nu ayawan masadicem.
Bacingul
u siwkay nu Yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:葉為對生，卵或心形，具有短柄，葉緣鋸齒狀，葉先端銳形. ）
Bacingul
u siwkay nu Yincumin
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
palu'
（1）玩具「u saselidan」:
a nu muwangc tu wawa pasaselian manamutu misalama, yuwawaan kaku u sasalamaan nu maku ki na 「palu’」
Bacingul
u siwkay nu Yincumin
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
palu'
（1）玩具「u saselidan」:
拉車玩具:小孩哭鬧不停,將小孩放上去,拉檳榔葉尾,往前拉有了速度,小孩高興就不哭了,也是我小時候的玩具.
（2）扇子「sapihpih」:
「環保」a sapihpih sa:pih:yu
「環保」扇子扇起來很涼快
（3）蒼蠅拍「i na sabeti」:
i na sabeti sakapahi a sasapedian tu lalangaw.
「環保」蒼蠅拍使用方便耐用
sakatusa
(u kamu nu hulam sa:第二)
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
sepat nu puu’ sibalutu, balu han tabaki kala sumilawan kiyukiyuwan ku kulit, mulangaw han i masa likelunay a lutulutukan, katinengan miadih ku langaw bangacal ku langaw.
palu'
（4）湯匙和湯鍋「ngelab」:
湯匙和湯鍋是一對寶
（5）面具,船「sapitahpu atu balungan」:
sasangaan tu sapitahpu tu bihid a nu mamabalakas tapuhan ku bihid, caaykatinengan , kapah:tu sasangaan tu  balunga , i na balunga patnghan i manumhan caaykacelem palisaan i baat.
面具遊戲,戴上面具猜一猜我是誰,也可以製成一艘船,這艘船有浮力決不會沉下去,流向遠方
（6）環保托鞋「misanga tu bakiya:katukuh han tu lalud」:
tayza i payu’payu’ nu ba’tu a kutisa culilen sisa sakucuhan kay palu nu ni sangaan a bakiya,caay tu ka akuti’ay a ba’tu, sakucuhan sapi’ sa muculil , a nu tiza I payu’ nu nanum mi kilim tu satipi atu lalacan u mikalang mibuting tu cana:cacan a kakanan , caay ka talah ku satipa’ nu kukuk , I bayu’ mi salama i bayu’ sa banihiwsaan.
(7)環保飯盒「malalala’ay a tabu nu palu」:
masisin ku cibai nu maku, 「malalala’ay a tabu nu palu」 bangsis ku tabu nu palu’ na makaluma’ tatacuwa a mikilin tu u canan:canan a aalaan a alaen a 「umaumahan a lami’」野菜ta za i sasa nu i Kalingku ku Pazik a buyu’ Paziki sauwacan(美崙溪) mi sizimi,kalahukn tu amalahuk , tangasa tu tabu nu palu’,bawahan bawahan bansisa kuhemay nu palu’nu hemay bawahan kina hemay ni palumaan niywama maku sisabansisa as:u
nipaluma-tacyacaw
pasubana i cacudadan a lacul
u cudad a ngangan:
palu'
(7)環保飯盒「malalala’ay a tabu nu palu」:
環保飯盒:想起小時候奶奶的味道,依稀還記得,檳榔環保飯盒的味道. 跟著奶奶從吉安火車站走路到美崙山忠烈祠橋底下,從檳榔樹掉下來後,截取要的部份去除,留軟軟的內層,左折右折上折下折,將熱飯放入這容器帶著,最期待中午,中午一到打開飯盒,好香的飯盒,裡面是爸爸種的稻子好甜好吃.
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
nika cabal nu balu han cacaya nu balu cacay ku akaway, makasasa ku sakatahekal atu tunduh nika cebalan, balu nu akaway han mikitanayu tu papah.
nipaluma-tacyacaw
pasubana i cacudadan a lacul
u sapamat a ngangan:
palu'
(7)環保飯盒「malalala’ay a tabu nu palu」:
「malalala’ay a palu」:nu ma kainyay i dadac nu ngngan u sasakamuan nu binacadan kina da’dac
sawalian
(u kamu nu hulam sa:東邊)
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:花序為總狀花序，腋出或頂生，花梗比葉還要長. ）
balu nu kakicuh masibuhang, lima ku mabalatay nu madicemay, balu nu adipin han mahida u sema’, pabaw, sasa asasemaan, yuma cebal  satu caay ka cebalsa..
Kayuwabis
matineng mukelid
u sadiput tu sakay tini inyadu’ sa, inayi’ ku makademecay i ci nidaan, namakay nika limulakan nu ingatuay, tu maliwmah katukuh i pisaliliu hacacay hanida muleku amin ku lisin nu nyadu’, caay pihibang pay mihmihcan, duducen nida ku nama kaniyay i tuas nu binacadan, anu mahica ku kawaw nu kasumamadan, hidan nida amudepah kinikadaan nu tuas, kyu manaul ku nyadu’ palatumuk i ci nidaan.
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:花萼呈筒狀，5條縱稜，花冠唇形，上、下唇經常半開半張. ）
nipaluma-tacyacaw
u zuma a cidekay a kamu
Pangcha:
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
alsalap nu hecian pela’ sananay, satanayu’sa kunika mulmulan nu heci, maduhem satu kuheci pela’ sa cinida, yadah ku ilabuay nupa’nu.
nipaluma-tacyacaw
u zuma a cidekay a kamu
Tayan:
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:倒地蜈蚣果實為蒴果，長橢圓形，果實成熟時會自動裂開，其種子多數. ）
Kayuwabis
inayi’ ku kakaliyuhan
uy canacanan a lisinan inayi’ ku kakliyuhan nida, yu kalcabi’an nu nyadu’sa, maluayaayaw tayda i kakaduba’an, amaluaya milcabi’ tu katuuday, anu pila’disanas, maluayaayaw muala tuliyaka a sapibuting, taluma’ tu ku selal milhida taluma’ ci nida. anu pibih misapunis caay kalikut mibihkac, musakamu amin ku babalaki nu nyadu’, ma’kek amin ku selal tu nikahida nu tumuk, wydatu kasenengan aku, yu tabuyu’ midungec ku nyadu‘ay, balaki tu kaku cay kasa, milhidahida tu tu katuuday mudungec, caay kademec nu selal ku nialaan tu dungec, apikiyadahan ku niselal a dungec.
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
alsalap u mucao-ke a langawan nu hudie-cao a lutukan nanay a lutukan nu langawan.
Kayuwabis
kabaliusan
yu maciyung ku nyadu’, haminen nida ku banti palcapu, mapulung milubang tu sapiedap muisid tu maluhay a luma’ nu binawlan, inayi’ ku maglikutay nu paylumaluma tahekal amin, tayda i kasaupuwan nu nyadu’, muhalhal tu nipibunpay nu tumuk tu sakakawawen, iniw tu amin sa haw malingatu tu hacacay hantu muisid ku maliyuhay nu luma’. u malenekay a luma’ sa paludikuden ku mahiniyay, mamin tu amin ku malebekay kya musalingatu tu misanga’ tu maluyuhay.
nipaluma-tacyacaw
u zuma a cidekay a kamu
Sejek:
Carl Austing
Carl Austing nalecuhan i Ohio, nanu syubay kanas-mali miunduay nu Amilika NBA nisakaput, pahanhanan tu kawaw ayza.
Kayuwabis
patideng tu malebekay
mamin tu haw ku maluyuhay muisid saan sa, u malelekay tu ku sanga’an nu katuuday, hacacay han tu maadad a mutastas, u tatayna sa mubalud tu lalami atu penan, u tatama sa, u situngusay mutastas, atu mumuki tu cuked a kilangan, mahamin musaungay inayi’ ku mudangay nu nyadu’ay a tademaw, milhida ku nikadangkic nu balucu’ nu nikalatumukan ni Kayu.Wabis a tumukan. u sakasaan nika idaan nu tumuk nu nyadu’ sa, u nikatinengan nu maku u sakapahay a tumuk ci nida a cacay ku mahiniyay kyai ku nika dikec nu nipidiput tu nyadu'ay nu binawlan.
nipaluma-tacyacaw
u zuma a cidekay a kamu
Paywan:
sulit
(kamu nu hulam：寫)
palu'
(7)環保飯盒「malalala’ay a tabu nu palu」:
檳榔鞘葉彎折成傳統環保食器,台灣這塊土地也有一個充滿環保意識順應自然大地以及原住民文化的檳榔樹故事
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:倒地蜈蚣，為母草科蝴蝶草屬的植物. ）
sulit
sulit tu sasuliten
Gotabaya Rajapaksa
Gotabaya Rajapaksa
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Gotabaya Rajapaksa, 1949 a mihcaan 6 a bulad 20 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Sri Lanka (斯里蘭卡) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihcaan 11 bulad 18 demiad.
sulit
寫作業.
palu'
(7)環保飯盒「malalala’ay a tabu nu palu」:
yi nakamuamin ma sinsim yu a didihen kaku, iyazu nu babalaki u sitangahay amin nu babalaki u mamikakelidan a aminaman tu patangasa tu maminanamay
以上這是我小時候的記憶,想想以前的老人還真有智慧,一級棒,都是我們要學習傳承文化學習對象.
kakuniza:Sabak Nubu
nipaluma-alsalap
milihida tu langw musakamu (生態形狀描述)
mahpipi’ay nu mihcaan nanay a lutukana nu langawan, nai ku tada lamit nika kapah ku langaw, hapipi’sa i lala’, caay katalaw tu bali atu udad, utiih kalukan.
(kamu nu Hulam:匍匐性多年生草本，不定根極為發達，會緊密貼合地面，抵抗強風大雨，而難以去除. ）
Carl Austing
siwkay niza
tatama, nalecuhan i 4 a bulad 25 a demiad, 1910 a mihca, Carl Austing, miunduay. (mapatay i 1992 a mihca)
nipaluma-tacyacaw
u zuma a cidekay a kamu
Taluku:
Yuwatan: katsia batu tu ismud ikit
Rukay:
Cou:
Kabalan:
Kanakanabu:
Laaluwa:
Saysia:
Carl Austing
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:tademaw kakuniza:NBA kakuniza:Amilika
nipaluma-tacyacaw
u zuma a cidekay a kamu
Saw:
Tau:
liyas
(kamu nu hulam：離開)
nipaluma-tacyacaw
u sulit nu Hulam
大甲草
nipaluma-alsalap
sasapayuan (藥用)
sasapayuan kala cu’cu’detan, sicedam cilemin adidi ku akenek. langaw han taneng tu mihcaan amisiwkac. upah ku sapihudhud atu su’ miciyan atu palamlameng tu cemed mihudhud.
liyas
liyas sa tu babalaki ci Amuy.
Amuy離開他的長輩.
Kim Boo-kyum
u siwkay niza(簡介)
u pilecuhan ni Kim Boo-kyum (金富谦)i Sangju (尚州市).
nipaluma-alsalap
sasapayuan (藥用)
(kamu nu Hulam:藥性性微寒，味甘酸微苦. 全草皆可使用且全年皆可口採收，以酒炙、醋炒或蜜炙後使用. ）
Kim Boo-kyum
u siwkay niza(簡介)
pahezekay niza i tabakiay a cacudadan nu Seoul (Seoul National University 國立首爾大學)
nipaluma-alsalap
sasapayuan (藥用)
nina lutuk milapes tu ledek, milawpes tu lebawam, pakaisi’ milawpes tu akuti’ nu udip.
Kim Boo-kyum
micakat (就職)
u cunli (總理 Prime Minister) nu South Korea (南韓) ayza sa ci Kim Boo-kyum (金富谦), micakat a demiad sa i 2021 a mihcaan 5 bulad 14 demiad.
nipaluma-alsalap
sasapayuan (藥用)
(kamu nu Hulam:全草具有消炎解毒、消腫退癀、利尿解熱的功效. ）
(kamu nu Hulam:主治受熱中暑、火燙傷、口腔炎、高血壓、流鼻血、肺炎、腸胃炎、痢疾、皮膚病、飛蛇瘡疽、甲邊疔、筋骨痛、各種腫瘡、傷風感冒、關節炎肌腱炎等. ）
wayway nu papah (葉的形態)
masasuala ku papah i cacaya nu akaway, aapuyu ku batac, papah nu wayway sawni masumad, mamulmul katukuh tu masa sangkakuay nuni ka mulmulan, tangah caay kakapah, kasenu’sa madicem, sadicemsa, angangan han kala putunputunan.
nipaluma-tacyacaw
saungay misapayu' a cidekay
Yuwatan, Sakizaya
sulul
sulul han kuheni.
就同意他們.
nipaluma-tacyacaw
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p21
花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
kakuniza:nipaluma
nipaluma-alsalap
wayway nu papah (葉的形態)
(kamu nu Hulam:單葉對生，具短柄，葉形變化大，卵形至三角狀卵形，端部鈍、急尖、銳尖，基部截形. ）
papah sadicemsa ku wayway katukuh tu hamaw sanaay a madiceman, papah nu lilis han kala ngitungituan, papah nu tanayu’ makaala tu cacay ~ lima a cong-fen, ahebal han makaala tu walu ~ tusa a bataan idaw ku lima a cong-li, hekal nu papah langdaway ku kulit, nu tusaay a bihid nu papah han sibanuh atu naiay ku banu.
(kamu nu Hulam:葉尖銳型至漸尖型，葉緣疏鋸齒，葉長一至五公分，寬八至二十五公釐，葉面綠色，兩面疏被毛茸或近無毛. ）
papah nu teban a sasulitan nu hekal masabuhang nikuda han idasw ku masapucu’ay, lilis nu sasulitan han idaw ku tulu~ lima nu sasulitan, papah nu laad a tanayu han tusa ~sabaw tu lima a cong-li.
(kamu nu Hulam:葉脈中肋於表面凹下而於背面隆起，側脈各三至五條，葉柄長二至十五公釐. ）
angangan (莖)
tatapangan aadidi, hepipi’ sananay i lala’, tanayu han makaala tu tulu a bataan ~ cacaay a lasubu a congfen, makatukuh tu lima a congchyy, sepat ku sadicem sananay, angangan yadah ku akaway nu ciit, ciit han tapabawen kuni kasi langawan atu patelek sananay kuni kasi langawan, adidiay a ciit nu tanayu’han pulu’ ~ tulu a bataan a congfen, ilaad tu asilamit.
(kamu nu Hulam:莖纖細，匍匐性，長三十至一百公分，可達五公尺，具四稜，莖多分枝，分枝上升或直立，小枝長十至三十公分，節上生根. ）
balu (花)
balu masa cacay, isasa nu kakilian, balu nu kakicuh han makimulmul, lima ku madicemay, balu nu adiping nu ayawan han tusa ku sasemaan, pabawhan nu sasemaan adidi kuni ka celitan, sasa nu sasemaan han tulu kunika cacelitan, balu nu angangan nunika sihecian sa kibetul.
balu nu sasemaan sepat, balu nu kulit han sumilaway kala kiyukiyuan ku kulit, alahican idaw ku sanglacay ku kulit, tanayu’ han tusa nu pangkiw ~sepat a cong-fen, takulaw han idaw ku kala kiyukiyuan nu kulitan a keliwan nu sasulitan, tamaan nu balu a ngisngis han sepat, tusa ku tanayuan tusa ku apuyuay, tusa ku icelangay nu ngisngisan nu tamaan.
(kamu nu Hulam:花瓣4，花色藍紫色，偶有白色，長2.5-4公分，喉部有淡紫色條紋，雄蕊四枚，二長二短，二強雄蕊. ）
nuayawan idaw ku balu adidiay isasa’ nu cacaya a kakelitan, yakakelitan han mahida u keliw, tanayu’ han tusa ~sepat a cong-li, balu nu lalumaan malalitin tu a tusa, malatusa’sa a maudip. tamaan nu tatangahan tusa kuma celitay. nikasi baluan han namaka sabaw tu tusa a bulatan katukuh tu sakatusa a mihcaan nu waluay a bulatan hatida ku tanayu nunika sibaluan.
(kamu nu Hulam:前方花絲底部具一枚附屬物，附屬物線形，長二至四公釐，花藥兩兩相聯，成對著生. 雌蕊柱頭2叉. 花期為12月到次年8月. ）
heci (果實)
sisulit kunika pelaan nu heci atu satanayu’ sa kunika mulmulan, ulabu tabuen nu kakicuh, tanayu’han 0.25~0.28 cong-fen, panu’ han mapela’, sasemaan nu balu han namaka tuban amalaliyas, pa’nu han itini i hekal katinengan kuni kasa pucuan.
(kamu nu Hulam:蒴果線形或長橢圓形，包被於花萼內，長 0.25~0.28 公分，胞間裂，瓣片由胎座軸上分離；種子多數表面具疣狀突起. ）
MayawKilang
u niyazu' nu Sakul, tatama a tademaw. mikawaw i pu'ukwan. miyenkyu to tademaw i 'ayaw.
nipaluma-alsalap
picidekan nu wayway (特性)
(kamu nu Hulam:釘地蜈蚣最大的特徵是『爬在地上』，全年開花. 大而明顯的藍紫色花朵，點綴在潮濕的斜坡草地上，非常可愛. ）
MayawKilang
tusa a wawa (tutuy), u acawana ci Valis, u Bunun cingra'. thumb|陳俊男 left|frameless|660x660px|Vampire skeleton of Sozopol in Sofia PD 2012 06 kakuniza:tademaw kakuniza:Sakizaya
nipaluma-alsalap
hahican (用途)
kapah kunika hepipi’ i lala’ maka dungdungtu makelahay nu lala’an, nai kucilekay micapiay, sisa kakilulkilul sa asibangcalay a babaluan, kangalayan nu cacudadan atu luma ni palumaan.
(kamu nu Hulam:匐地性極佳且耐貧瘠地，抗病蟲害，並能陸續開出鮮豔的小花，因此極適合於校園或庭園造園. ）
namakacuwaay ku sasingangan (名稱由來)
tatapangan nu akaway langaw sa tu lalangawan, akaway tahpipi’ satu i lala’an, saisa pangangan han tu “ alsalap” han.
(kamu nu Hulam:植株莖節會長出不定芽，把莖牢牢固定在地面，因此被稱作「釘地蜈蚣」. ）
sisa nu mala tusaay nu adidiay nu papahan langawsa i adidiay nu akawayan, mahepipi’ i lala’, mahida u yadahay nu kuku a alisalap, sisa pangangan hantu “alsalap”. duma satu balu nu adiping han masikaku adihan, sisa pangangan han tu “ sijiao-tongluo” .
(kamu nu Hulam:而因為一對對小葉著生在纖細的枝條上，平鋪於地面，就像百足類的蜈蚣一般，所以被叫做「倒地蜈蚣」. 此外，因為花冠看起來像四方型，而被稱作「四角銅鑼」. ）
malecad ku ngangan caay kalecad ku langaw (同名異物)
badukukan a langawan idaw ku cizhi a langawan nu badukukan nu dao-qilin sasa payuan u alsalaptu ku ngangan, nika yalangaw han nu maleapiay nu papahan a langawan, sibalu, picidekan miadih amisiduma.
(kamu nu Hulam:蕨類中七指蕨科的倒麒麟藥材也叫倒地蜈蚣，但本種為雙子葉植物，有花，可作為明顯的區別特徵. ）
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p199
kakuniza:nipaluma kakuniza:Habayiing
Daren
thumb|Daren
nilacul
Daren (Hulam a sulit: 達仁鄉) a sakuwan ku Taitung. kumud nu kalesakan, 320.55 km². (kalesakan nu linpanti 192.37 km², kalesakan nu pawliwti 87.57 km²), u kasabinawlan, 2,544 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 1,020 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 2,374 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 93%(Paiwan) ku kasabinawlan. u Paiwan ku sakalaniyazu’.
nikasakuwakuwan
Daren mala 6 a cuwen atu 10 ku niyazu’. kina 10 a niyazu’sa, Larepaq（拉里巴部落）, Tjuaqau（台坂部落）, Seljupetje（南田部落）, Aljungic（安朔部落）, Sinka（新化部落）, Mulinaga（森永部落）, Tjuabal（土坂部落）, Dralendren（新興部落）, Tjuavanaq（嘉發那部落）, Tjuamanges（加滿額斯部落）.
達仁鄉
ta-zen a kenis
達仁鄉（排灣語：Tadren）位於台灣臺東縣南端，北臨金峰鄉，東鄰大武鄉，東北連太麻里鄉，東南濱太平洋，西鄰屏東縣來義鄉、春日鄉及獅子鄉，南接屏東縣牡丹鄉. 境內人口約3.5千人，為臺東縣人口最少的鄉鎮.
ta-zen a kenis ( nu piywan a kamu: Tadren ) i Taywan i satimulan nu pusung, saamisan micapi tu cin-fun a kenis, sawalian  micapi tu ta-u a kenis, timul nu amisan malitin tu tay-ma-li a kenis. sawali nu timul micapi tu taypinyang, satipan micapi tu pin-tung-siyan lay-i’ a kenis, cun-ze a kenis atu se-ce a kenis, satimulan maliting tu pintung siyan mu-tan a kenis. labu ninakenis nu tademaw makaala tu 3.5 a balebutan, u puaung ku sanai’ayay nu tademaw a kakenisan.
地處中央山脈南段，大武山南麓，90%以上均為丘陵山坡地，平原極少，有大武溪、安朔溪、楓港溪等流經鄉境，氣候上屬熱帶季風氣候. 鄉內居民以台灣原住民排灣族為主，產業則以農業為主，地方通行語為排灣語[1].
kitidaan nu lala’ i cung-yang-san-may i satimulan, ta-u-san nan-lu, 90% namin u masaadiadiay nu buyu’buyu’an, nai’ ku masaenalay nu duyu’,  idaw ku ta-u a sawac, an-suo a sawac, hung-kang a sawac namin u kakaydaan micaliway tinakenisan, ya demiad u caldesay a demiad nu bali. i labu nu kenis i Taywan a yincumicu u paywa ku yadahay, nilaculan u malukay namin ku kawaw, u sasakamuan nu paywan a binacadan u pawanay a kamu.
歷史laylay
達仁鄉為排灣族原住民的活動範圍，在清朝時期為阿塱衛社的聚居地，其中以安朔村為最大，而「安朔」（阿朗壹 Aljungic）在排灣族語中便是指「最多人的社」.
u kitidaan nu yincumicu i ta-zen a kenis i liwliw u paywancu namin, yu kasumamadan henay sa u kaldabuan i tida i a-suo-wiy-se, sakay nu an-suo ku satabakiay, satu ‘’ u an-suo ‘’ (a-lang-i’ ALjungic ) i paywan a kamu sa u tatuduan ku ‘’ sayadahay nu tademaw i se ‘’
日治時期，日本將本鄉原住民劃分為土哇巴樂（土坂）、大板鹿（台坂）、大里力（森永）、就卡固來、阿塱衛（安朔）等五個社，先後劃歸台東廳大武支廳、台東郡管理，並在各社直接派駐警察處理行政、教育、衛生等日常政務. 戰後之初劃歸臺東縣大武鄉，1946年自大武鄉分治，當時官派之台東縣長建議鄉名為「大仁鄉」，可與大武鄉保持有淵源關係之意涵，但未被地方人士接納，認為「大」字難脫與大武鄉的臍帶關係，有無法獨立之感.
當時首任官派鄉長「葛良拜」徵詢上級與地方意見，將「大」改為「達」，經代表會決議後，轉呈台東縣政府核備. 也是台東縣5個山地原住民鄉之一.
namahida sa u sakakaay sinipatayda tu i kenis mala tapang ‘’ke-liyang-pay ‘’ mipalita tu a mitatengil tu sakakaay atu niyaduay, hican kina ‘’ta’ ’’ a misumad palu ‘’ta’’ han, hami nu kayki a pahecek sa, patababaw i pusung a kingsihu paadih sapalahci. widatu ya limaay a binacadan nu yincumin u paycacayay a kenis ku pusung.
大武山自然保留區
ta-u a buyu’ u nipaliwan a kenis u tahek
u li-u’ci i 1988 a mihcaan kinaitiniay a kenis u sapahanhan a kitidaan nu lekedaw, babemisen palu nu ta-u a buyu’ u nu tahakay a nipiliwanan kina kenis. u ahebal nu lalay’ makaala tu 47,000 a kubup, hamin nu Taywan a kanatal nu lala’ kaahbal 1,3%, namahida mikilul tiya u i’-san atu taluku tusaay a kanatal a piadihan tu aidangan, mamin nu Taywan u sakatuluay a tabaki nu aadingan a kenis. kina kenisan namakayda i amis katukuh i timul hamin nu li-ciya a sawac, ce-pen a sawac, tay-ma-li a sawac, cin-lung a sawac atu ta-cu a sawac nikasaupuan kina limaay a sasaupuan tu nanum a kenis, namakatelek nu talakaw hatida u 200-3,100 a ditek mabaad kya kitidaan, u caayay kahapinang a katukuhiy nu dadan a pabesutay i kung-lu kina kenisk a kakitidaan, u nikasaan satabajiay a lala’ nipiliwan, u sadatahakay a kilangkilanga masatatudungay a nipiliwan i buyu’.
土坂村
tu-pan a niyadu’
著名的「土坂村」又稱「毛蟹的故鄉」，過去大竹溪清澈的溪水，蘊育了富豐的魚蝦，春末時節，原是毛蟹產出季節，無奈八八風災的破壞，至今仍在封溪復溪. 土坂溫泉，水質屬無色無味的碳酸泉，不但可洗浴也可飲用，是土坂村除了毛蟹外的另一名產.
u sakatinenga a nganga kya ‘’ tu-pan ‘’ u nipanganga aca ‘’uki’ a niyadu’ ‘’, i naayaw sa u ta-cu a sawac tamelacay sa ku sawacay a nanum, u sakaidaw ku kaldabuan nu buting u kabus, i sadingsingan nikasasumad nu mihca, u nu ki’ a mihcaan tahkal, nika kabaliyus tu papa a baliyus sisa matastas, hanika ayda malangad henay ku sawacan misakapah tu sawac. tu-pan a ungsin, u nanum nai’ ku kulit nai’ ku sanek nu tan-suwan nu nemneman a nanum, kanca taneng mibanaw tanemililuc taneng tu nanumen, unu tu-pan a niyadu caay kaw u ki’ dada nu masadumaay a tuu’d.
南田海岸親水公園
na-tin dadipasan a nanum a piidangan
南田海岸親水公園在達仁鄉南田村的上南田部落與下南田部落之間，順著台9線轉台26線，再前行約200公尺，即可看到一望無際的太平洋，隨著天氣變化，可欣賞太平洋的多樣美景. 園區內有觀景平台與竹編步道. 而在親水公園旁的海岸，可以看到外表黑、有白色石英附著的南田石，外表相當光滑，是許多石頭收藏家尋寶的目標. 但是台東縣政府已公告，嚴禁帶走南田石.
na-tiyin a dadipasan a nanum tu piidangan i ta-zen a kenis nu nan-tiyin a niyadu’ atu makasasaay nu na-tiyin a niyadu’ a laed, duduc han ku dadan nu tay-ciw-sin paliyung tu dadan i 26 sin, taayawen aca ku culil tu tusa a lasubu nu titek, kanca makaadih tu takelalay a taypinyangan, mikilu tu demiatan nikasumad, taneng a miadih tu masadumaay ku bangcal nu taypinyang .labu nu pidangan sa idaw ku piadihan nu kitidaan atu u niapitan tu culay a caculilan. i tepal nu piidangan a nanum sa u dadipasan, maadih ku kalumenian, idaw ku salengacay masabunaway a ba’tu nu na-tiyin, sumelic sa ku hekal a takelal, u kakaydihan nu katuutay mikilin tu ba’tu a midimud sapisinga. nika pacudad tu ku sihu nu pusung, la’cus tu muwala’ tu ba’tu nu na-tiyin.
南田人文景觀觀景台
u cacekawan tu aadihab nu na-tiyin zen-un
nipaluma-tacin
pasubana i cacudadan a lacul
u cudad a ngangan:
u sapamat a ngangan:
Daren
nikasakuwakuwan
台東最南端的南田部落是排灣族的聚落，族人共同打造了「部落書屋」，作為吸收知識、增長智慧的場所，而書屋外觀有百步蛇、瓢蟲等圖騰，充滿了排灣族風情.
nipaluma-tacin
pasubana i cacudadan a lacul
u Amilika a ngangan:
Daren
nikasakuwakuwan
在觀景台旁，有一條達仁鄉人文景觀自行車道，單程500公尺，可以往上爬欣賞更遼闊的海景.
nipaluma-tacin
u zuma a cidekay a kamu
Pangcha: x
Daren
nikasakuwakuwan
cacekawan tu aadihab nu na-tiyin zen-un taneng i baad ku nipiadih tu na-tiyin a dadipasan u sinanumay a pidangang atu nan-tiyin a niyadu’. i pusung sadimulanay u nan-tiyin a niyadu’ sakacapuan nu paywan a binacadan, mapulung namin ku binacadan misanga tu ‘’ aadihan tu cudad nu niyadu’ ‘’, pacumud tu sakayadah i tineng, pacunus aca tu sakatinen a kitidaan, i panan nu piadian tu cudad idaw kya ludak, u piw-cong a kulit, u malemetay kina paywan  a binacadan. i tepal nu picekawan sa, idaw kya cacayay a pibatikalan a dadan nu zen-un tu aadihan i ta-zen a kenis, ya babatikalan idaw ku limaay a lasubu nu ditek, taneng henay a  tababaw miadih tu ahbalay nu piadiha ku bangcal nu bayu.
nipaluma-tacin
u zuma a cidekay a kamu
Tayan: x
Sejek: x
Taluku: x
Yuwatan: masanglav tu lisavdaing
Rukay: x
Cou: cuun takarura
Daren
nikasakuwakuwan
nu kalipuna henay a nipikuwan, u lipun benisan ku yincumin a kenis palu u tu-wa-pa-le ( tu-pan), ta-pan-lu ( tay-pan), ta-li-li ( sen-yung ), cuw-ka-ku-lay, a-lan-wiy,(an-su) namin kina limaay a kenis. sayawa a nikenisan u pusung a kenis kilusaan u ta-u a kakenisan, u pusung a kenis ku mikuwanay, hamin nu kenis idaw ku nipadeng tu taylin, picudadan, u kataisingan tu sakay demiaddemiad a mikawaw. nadikudan namalalais  tu sayaway mababenis han palu pusung a kenis i ta-u a kenis, 1946 a mihcaan namakayda i ta-u a kenis, namahuda satu idaw  ku tapang u sakakaay patayda i pusung a mitatengail tua nipangangan tu nganga u ‘’ ta-zen a kenis’’, kapah tu atu ta-u a kenis macacumudcumud malcabaycabay sakay i niyanuan, nika caay kanamuh ku sakakaay nu itidaay, u tatanga han malcacad u ta saniy, mahida tu unuta-u a kenisan ku nikasaan, nayi’ ku masacacay a nahulican.
nipaluma-tacin
u zuma a cidekay a kamu
Kanakanabu: x
Laaluwa: x
Saysia: x
nipaluma-tabayal
tabayal
姑婆芋(俗名：野芋、觀音蓮、山芋、海芋、天荷)
nipaluma-tacin
u zuma a cidekay a kamu
Puyuma: x
nipaluma-tabayal
tabayal
(kamu nu Hulam:姑婆芋（學名：Alocasia odora），屬於天南星科姑婆芋屬，分布於日本、臺灣、中南半島、阿薩姆邦、孟加拉國、婆羅洲. 姑婆芋在越南北部可入藥以治療感冒，名稱「雷」（Ray）
nipaluma-tacin
u zuma a cidekay a kamu
Saw: x
Tau: x
nipaluma-tabayal
tabayal
Tabayal, siey-ming (學名, mitesekay a pangangang): Alocasia odorau, mikitinnay i Tien-nang-sing a kaput nu tabayal a su (tang-nang-sing-ke-ku-pu-yi-su, 天南星科姑婆芋屬), u kalakalakan i Dipun (日本), Taywan(臺灣), i teban timulan nu Malayusaay a subal (Cung-nan-pangtaw, 中南半島), A-sa-mu-pang (阿薩姆邦), Mung-ciya-la-ku(孟加拉國), Pu-lu-cu (婆羅洲); tabayal sa, i nuamisan nu Yey-nang (越南) sapisanga’en nuheni tu sapaiyu nu masulali sa, pangangan han Liy.
nipaluma-tacin
u sulit nu Hulam
大青 taching
nipaluma-tabayal
duku (毒性)
nipaluma-adidiay tabayal i labu nu si-paw( 細胞) niza, idaw ku masadinumay mahida melimelitay a dinum( Cawsuan-kay-cingti(草酸鈣晶體), hu-seng-ce (後生質), niliwanan nu si-paw (細胞) a tuud.
nipaluma-tacin
saungay misapayu' a cidekay
Yuwatan, Sakizaya, Cou
nipaluma-tabayal
duku (毒性)
i Dipun husen lawtung seng(日本厚生勞動省) mihapiy pakatineng amana palemang mukan sa, ya u hekal nida milecad tu kakanen a tali, tinaku: cieng-niyeng-yu (千年芋), Ta-ey-yi (大野芋), yi-tu (芋頭), nika i Dipun, Taywan atu Tung-Ya (東亞) a kanatal, idaw ku mapatelac ku nikanan madukuay a  kawaw.
(kamu nu Hulam:姑婆芋植物細胞中含有針狀針晶（草酸鈣晶體，後生質)，細胞代謝作用之產物）. 日本厚生勞動省發布公告切勿誤食，因為它外觀類似於可食用的千年芋、大野芋或芋頭，但在日本、臺灣等東亞國家或地區，還是曾發生數起誤食而中毒的案例，）
anu mukan tu tabal (誤食姑婆芋)
anu caay pisunanit alaw makaen tu sidukuay a langaw nu tabal sa, wuya maciwdukay a wayway a tanungangay sa nayi tu kuwatan musakamu, adada’sipienuc’, atu adada’ ku bili’ a imilang, zayhan masasengiay ku tali tu tabayal, anu maydih kisu mukan tu tali, alaw u  tabayal ku kanen, sicacanan tu adada’ tu, mahiniay maciwdukay a kawaw, hina katengilan i cucuwa i Sing-bung.
(kamu nu Hulam:有些患者還會伴隨著流口水、口齒不清、吞嚥困難及腹痛等症狀)，特別是和「芋頭」相似的「姑婆芋」，時有所聞誤食姑婆芋的新聞事件不絕於耳. ）
nipaluma-tacin
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
nipaluma-tabayal
nu patahay atu nu tumunaway sapiaadih a nipaluma (庭園造景或室內植物)
u tabayal sa, laecus mukan, nika u talakaw nida makaala tusa a lasubu Kung-hun(公分) ku katalakaw niza, ina tabayal talakaw tanektek, bangcal ku langdaw a kulit nu papah, atu madayum mulangaw itidan i suemetay duuduu’day a kakitizaan, sisa kapah sapiaadihan, sapisahicahicaan i putah,atu sakay i lalabu nu tumunaw kina nipaluma-adidiay tabayal.
(kamu nu Hulam:姑婆芋雖不可食用，但高度可達兩米以上，高大翠綠、耐陰且容易種植，可作庭園造景或室內植物. ）
cica’ nu tabayal (姑婆芋的汁液)
nika simahizaay maudipay aheciday a tuud (seng-u-cian, 生物鹼) hananay a cica’ ku tabayal, anu matebing isu ku tabayal, calenget ku matebingan, imahini sa, anu mialad tu yi-suwang (蟻酸) nu Yaw-zeng-ku(咬人狗) atu (Yaw-zeng-maw, 咬人貓), palamlamen, miselep tu  calenget sa.
(kamu nu Hulam:不過因為姑婆芋的汁液含有生物鹼，因此可用於與咬人狗和咬人貓的蟻酸進行酸鹼中和. ）
nipaluma-tacin
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p24
nipaluma-tabayal
hicaen pasasiked ku tabayal atu tali (如何區分「姑婆芋」與「芋頭」)
u balngbangan kapahay a demiad, u tanengay maladay tu lalabu nu luma’ tahekal midang, tayda i umaumahan milami’, nika u i hekalay a lami’  akay idaw ku duku i langaw, a maciwduk tu. azihen ku nika  ciwdukan caay kalalecad, izaw ku ahemaway, izaw ku micidekay a wayway anu maciwduk, adada’ ku takulaw, hanalhal bulesen ku laway mahicaay kiya.
nipaluma-tacin
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
花序數位典藏國家型科技計畫/應用服務分項計畫
kakuniza:nipaluma
nipaluma-tabayal
hicaen pasasiked ku tabayal atu tali (如何區分「姑婆芋」與「芋頭」)
u tabayal atu tali u Tien-nang-sing-ke(天南星科)a kaput a nipaluma ku heni tatusa, malecad aca kuheni makay i angangan nu lamit patelek sa mulangaw tu tabakiay sumilaway a papah, atu makay sasa nu lalalala’an mulangaw tu tabakiay masaatiladay a lamit, anu caay ka sametek a miadih, utiih mulacal tuhenian, katinengan izaw amin kiya papah atu  isasaay a lamit.
(kamu nu Hulam:其實姑婆芋和芋頭都屬天南星科（Araceae）的植物，皆由根部直立生出大而綠的葉片，且具有地下膨大的塊莖，依據其外觀難以區分,但其葉及地下根存在著. ）
siteked nu wayway nu tabayal (姑婆芋的特徵)
nu tabayal a wayway micidekay u Ki-ce(革質) a papah, u tela’ nu nanum caay pisiket i papah caay pikabit mala budawan.
Daren
nikasakuwakuwan
南田人文景觀觀景台可俯瞰南田海岸親水公園及南田部落.
nipaluma-tabayal
siteked nu wayway nu tabayal (姑婆芋的特徵)
(kamu nu Hulam:姑婆芋特徵: 包含葉片是革質的，水滴無法在葉片上形成水珠凝結. ）
ya papah mahida u tieku ku udip nu papah, mahida aca u pahecek nu paya, u teban nida mahida u balucu’tu masadicem, ya sasa nu angangan ya lamit adidi’ tanayu’, mihida u takulahay ku kulit, u angangan batac a papah siduku amin, anu hidahan musalami caay kaselep ku duku.
(kamu nu Hulam:基部呈心狀箭形，其地下根細長，且偏黃色，根、莖、葉皆有毒性，一般的烹煮很難降低它的毒性. ）
siteked nu wayway nu tali (芋頭特徵)
siteked nu wayway nu tali: pasupapah u Zung-ce(絨質), u lesing mitalinged i papah mikabit ku lesing mahida u telatela’ budawan, azihen ku hekalay nu papah a wayway mahida u Tung-sing(盾形) mahizaay dikecan hananay nu tailing, ya ukak nu papah caay kasametek, u sasaay nulamit idaw ku adidiay mahida u kiyu’ ay ku kulit, wuya lamit, angangan, papah siduku amin, nika anu paynien i nisalami’ cacaken malawpes ku duku sa.
(kamu nu Hulam:芋頭特徵:包含葉片是絨質的，水滴可在葉片上形成水珠凝結，葉子為全緣、盾形、葉脈不明顯，地下根具有紫色斑點，根、莖、葉皆有毒性，透過烹煮可去除毒性. ）
Daren
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:kakitizaan kakuniza:Paywan kakuniza:Taitung kakuniza:Hana Ating
nipaluma-tabayal
makay lalayan a kakanen (大自然的糧食)
tabayal, u kamu nu Pay-wan-cu(排灣族) sa: makay lalayan a kakanen
(kamu nu Hulam:姑婆芋，排灣族人通稱是：「大自然的糧食」. ）
i Pay-wan-cu(排灣族) sa, kanahatu cacay kaw kakanen ku tabayal ,  nika madayum maala ku tabayal, u Pay-wan-cu(排灣族) a binacadan i buyu’ sipisanga’  han tu dabek a zayliw, salalimekan tu udad, caay tu kasienaw ku uzip yu maudad.
(kamu nu Hulam:對排灣族來說，姑婆芋雖然不能食用，是排灣族人山區躲雨最方便取得撘架造臨時屋的材料，可以避免自己在山區裡受寒. ）
azihen ku hekalay nu tabayal, mileca tu ya malukakananay nu Pay-wan-cu (排灣族) a cieng-niyeng-yu (千年芋), sisa anu patelac ku nipiala, milaecusay aca tu kakalukan nu malukay, sisa anu taydaay i buyu’buyu’an a binawlan pisinanu’t i.
(kamu nu Hulam:但是因為姑婆芋的長相，非常類似俗稱千年芋這種排灣族種植的食物，如果採錯了，反而破壞了族人的農作物，上山的民眾都必須要注意. ）
Pisirian
thumb|Chenggong (Taitung)
Pisirian
u sulit nu Hulam: 比西里岸部落
當一個地方有了名字，也就表示這塊地方開始對某群人有了意義.
nipaluma-tabayal
makay lalayan a kakanen (大自然的糧食)
(kamu nu Hulam:這qainguay(姑婆芋)生長在陰涼的地方，在河床地這種容易日晒的環境，看不到它的蹤跡，即便在河床生長，也長的不茂盛(姑婆芋)外觀看起來就像baljal(千年芋)的樣子. ）
Pisirian
Pisirian
比西里岸正是有著兩種語言地名呈現之處. 每個初來乍到的人都會疑惑於地圖上、甚至部落的公車站牌出現的不是比西里岸，反而是「白守蓮」三個大字. 回溯「白守蓮」這個稱呼，可以發現在1898~1904年間完成繪製的台灣堡圖中已經可以看見，但對於阿美族人來說，這裡叫做Pisirian（比西里岸），中間的字根siri是「羊」的意思，意為放羊的地方，是因部落以前附近的山坡有許多放養的羊群而來，「白守蓮」則是取其諧音做為漢名.
nipaluma-tabayal
makay lalayan a kakanen (大自然的糧食)
nika pakaynien i papah nu kasasizuma katinengan tu caay kalecad, caay ka mulangaw tu angang ku lamit nu tabayal, caay kalecad tu nu tali.
Pisirian
Pisirian
資料來源：http://e-info.org.tw/node/116687
nipaluma-tabayal
makay lalayan a kakanen (大自然的糧食)
(kamu nu Hulam:但是可以從葉子看出不一樣，還有姑婆芋的根不會生株，跟吃的芋頭不一樣. ）
satabakiay a epuc (姑婆芋的另外一個功能)
pakaynien i Yuancumin ina Tabayal hananay u satabakiay a epuc sa ,  itini i sapisanga’ tu dabek, yu tayza i buyu’, zuma sa anu makalad nu Yaw-zeng-ku(咬人狗), sipakapah tu nikalataan nu Yaw-zeng-ku(咬人狗) a nikautiih nu udip.
Pisirian
u siwkay nu niyzau'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 321 ku tademaw, pakalatu 30%.
nipaluma-tabayal
satabakiay a epuc (姑婆芋的另外一個功能)
(kamu nu Hulam:對原住民來說姑婆芋最大功能，就是用來搭建山中的臨時屋，以及治療咬人狗帶來的不適. ）
Pisirian
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis) 64%, Puyuma 1%, zumazuma 5%.
nipaluma-tabayal
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:nipaluma kakuniza:Mahitakassabak
Pisirian
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya. izaw ku malecaday a ngangan nu Sakizaya atu Tayan. maka cacay a bataan ku malecaday a ngangan.
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2017 a mihca 12 a bulad
2 ku cacudadan i Pisirian niyzau’.
1 ku kyukay i Pisirian niyzau’
1 ku pakincalan i Pisirian niyazu’
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
bataan
(u kamu nu Hulam sa: 十的倍數)
Chan Santokhi
縮圖|Chan Santokhi (昌·單多吉)
Chan Santokhi (昌·單多吉)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Chan Santokhi, 1959 a mihcaan 2 a bulad 3 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Suriname (蘇利南) ayza, micakat a demiad sa i 2020 a mihcaan 7 bulad 3 demiad.
taneng
u sulit nu hulam：試驗
Tjinavanavalj
i Pingtung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Tjinavanavalj. u kasalumaluma’ nu Tjinavanavalj sa, 62 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 195 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 191 ku tademaw, pakalatu 98%.
u kasabinacadan, Paiwan 89%, Amis 2%, Rukai 1%, zumazuma 7%.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
nipatideng
(u kamu nu Hulam sa: nipatizeng=nipatideng使之建立)
George Weah
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci George Weah (Ciyuci．Wiyeha 喬治·維阿), 1966 a mihca 10 a bulad 1 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Liberia (賴比瑞亞) ayza, micakat a demiad sa i 2018 a mihca 1 bulad 22 demiad.
Pisung pipatayzaan tu basaw hananay
pusung a niyazu'an pisupedan tu liwan a hemay atu lami'
kakiliman
mazih ayza cacay a demiad apakala tu sabaw lima’ kuntun, ayza mayza u kapahay tu alala’sa, nika itawya pisiwngacean yadah kuni u basaw pakalatu cacay malebut walu bataan a kuntun sa, yadah satu ku liwan malepi’tu kya mimelmelay a kikay, ayza yaliwan patayzaan i pilabungan tu tatuni’ u kamu nu kingnsehu izaw ku pihapiw itini i sepatay a bulad cacay a demiad malingatu, mahiniay a basaw lacustu a pakaen tu pabuy lihanaw tu libung nu pabuy, kyu u kamu nu itizaay nu huwnpawci yunian u basaw ahacica kunikaen hatisaentu ku kaen a makelul tu ku basaw sa,
nilaculan
hang isaw ipusung pipazengan tu liwan hawsa izikuz pacamul tuya kisuc’ hananay hawsa kalamkam yada masupet satu i panan, ayza azihan malepi’tu kya sapimelmel a kikay, zayhan sa mimelmel isaw tu misingace henay aliwan, azihan kuyni yaupu pakala tu cacay a lasubu walu bataan kungtun, uyni satu yakikay makusiw haca, kyu caytu piala tuyni a basaw, namapacamul makiwakiw ku ngelab atu batu.ayza i pusung liwan a basaw hawsa cacay a demiad mamelmellay pakalatu sabaw lima kungtun, ayza makusiw tu kya kikay hawsa,sakalamkam satu kuheni misakapah, a sapalalaen sa, uyni satu ya kusiy sakatuud satu ku tademaw misiwduk tu liwliw, i hawnpawci miawaw tu i cuwcuway a cinciyetuy mipadangn, yabasaw apatayzaen i pilabunga atu pituduhan a kusiy, nika lihanaw ku hawmpawci tuni kayadah nu liwan a izaw haca kuyni libung nu pabuy, uzuma liwan pakanen pataynian haca i pipazangan, nika i sepat a bulad cacay a demiad i pusung u hamin aliwan lacus tu pakan tu pabuy, uliwan tu cacay bataan a kungtun apatayzaen i mucang pakaen tu pabuy, tengil hansa a patayzaen henay i pipazengan sa, ahinisa a lihanaw aca yadahyadah haca ku masaupuay a basaw, hinisa ku hawmpawci mahini kayadah ku basaw, u cenbu aizaw saca kuni patizeng tu melecmelec, cacay a demiad kapah mamelmel ku tusa a bataan izaw kuwalu kungtun, uyni u baluhay a kusiy, nika sakalamkamay ayza a mihcaan enemay abulad kya sakapahay miyung i tini tu pasumana’ tu katuuday atu pikanan pikitizaan satungusen tu ku pikan sakapahen satungusen tu ku pisanga’ kya cay tu kayadah ku basaw.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Sabak Tutuy
Carl Bailey
Carl Bailey
nalecuhan i Birmingham, Alabama, nanu syubay kanas-mali miunduay nu Amilika NBA nisakaput, pahanhanan tu kawaw ayza. Carl Bailey i 1980 a mihcan NBA sapapili’ mimaliay a kawaw, saka 3 ku uwac atu silsil 66, namapili’ tu nu Seattle SuperSonics putiput.
ngangan nu Puyuma-Tarulribak
nganganː Tarulribak 達路兒里巴克
Carl Bailey
siwkay niza
tatama, 4 bulad 23 demiad, 1958 a mihca, Carl Bailey, miunduay.
ngangan nu Puyuma-Tarulribak
u siwkay nu ngangan
tina ngangan sa, u petun a ngangan nu Puyuma a cidekay.
Carl Bailey
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:tademaw kakuniza:NBA
ngangan nu Puyuma-Tarulribak
u siwkay nu ngangan
yadah ku ngangan nu Puyuma. namakay Yunminhuy a nangan sa, tatama 23, tatayna 23. namakay Ranchanruy sa, tatama 995, tatayna 868, petun 223. namakay Lipunan sa, tatama 5354, tatayna 4109. namakay Chengzhi Tabakiay Cacudadan sa, tatama 291, tatayna 784, petun 56.
u tademaw a nikayadah sa mangasiw 13992 (2017.9). u luma' nu Puyuma a cidekay
u angangan nu ngangan
cay katineng tu, cay kabana' tu.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
原住民族委員會-原住民族傳統名字登記-原住民族人名譜, 政治大學原住民族研究中心編, 2014- p82
kakuniza:ngangan kakuniza:Puyuma kakuniza:Yincumin
Egils Levits
縮圖|Egils Levits (拉脫維亞總統，埃吉爾斯·列維特斯) Egils Levits (拉脫維亞總統，埃吉爾斯·列維特斯)
Egils Levits (拉脫維亞總統，埃吉爾斯·列維特斯)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Egils Levits (Aycielse．Liyewiyetese 埃吉爾斯·列維特斯), 1955 a mihca 6 a bulad 30 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Latvia (拉脫維亞) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 8 demiad.
sakasingangan
(u kamu nu Hulam sa: 有名聲)
lihalay
(kamu nu hulam：安心)
pahezek tu ku kawaw lihalay tu kaku.
工作完成我輕鬆了.
Gitanas Nausėda
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Gitanas Nausėda (Citanase．Nawsayda 吉塔納斯·瑙塞達), 1964 a mihca 5 a bulad 19 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu  Lithuania (立陶宛) ayza, micakat a demiad sa i 2019 a mihca 7 bulad 12 demiad.
pangiluan
pangizuan(火車站)
thumb|pangiluan
Quincy Acy
Quincy Acy
u etul sa u tatama, u ngangan niza ci Quincy Acy. nalecuhan i 1990 a mihcaan 10 a bulad 6 a demiad. miunduay u kawaw niza, mimaliay, mimali i Amilika NBA.
u NBA sananay, u kanas mali a undu. anu amiazih kisu kya mali dademecay, amicakay kisu ku paya', matekes kya paya'. u mimaliay nu NBA, kayadah ku kalisiw nuheni.
Tjisaulem
i Pingtung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Tjisaulem. u kasalumaluma’ nu Tjisaulem sa, 59 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 166 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 157 ku tademaw, pakalatu 95%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin,  9 ku tademaw, pakalatu 5%.
u kasabinacadan, Paiwan 84%, Bunun 1%, Amis 1%, zumazuma 9%.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
pangcah mudadiway ci calaw pasiwali
kakiliman
Taywan Nabakuwan u wawa nu pangcah ci calaw pasiwali mudadiway ci Calaw milakui’t tu walibayu atu timulbayu