cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lahu Ali
nikaudipan(生平)
nikapulungan tu nikangayaw tu Dipun namakay i 1915 a mihcaan katukuh i 1933 a mihcaan sepatay bulad tusa a bataan idaw ku tusa a demiadan, nikatenesan nipilawlaan tu tayling nu Dipun, katukuh sa dikudan caay tu pakadungdung ku Taywanay a satalakaway mamikuwanay sulul sa tu nikaydihan ni Lahu Ali, i mahida kalingkuay a minatu(碼頭) ya taylingay a ku-ciw(課長) midayliay tu (蓬田吉兵衛警部), nipangiha misanga’ay saketunan ya limecedan nu Bunun ci Va-lis(華利斯) (kamu nu Hulam：顏涼娘) a palaacawaen tu sakatusa a tatama a wawa ci Si-ta(西達) ni Lahu Ali. i Takaway a (州廳) masaungaay a kawaw, u kamu nu Dipun sa misululay tu i tamiyan sananay ku nikahida, i mahida mapabaluhay nanipikuwan nu Dipun tu yincumin malasayaway misadawmi’, sisa kakayda satu mahedek ku sabaw walu a mihcaan nikatenesan a paculil tu nipikuwan nu Dipun.
nalamitan a sulit nu (理蕃之友) ya sakatulu a cudad, ci Lahu Ali nikabelecan a demiadan i 1941 a mihcaan, nikaudipan nida makaala tu 72 a mihcaan.
nicaliwayan a kawaw(軼事)
u kamu nu Dipun pangiha i sadikudan sulul sananay a kawaw kuyni.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(參考文獻)
拉荷·阿雷 kakuniza:Miku Kumud
Bajram Begaj
Bajram Begaj (巴伊拉姆·貝加伊) thumb|u hata nu Albania
siwkay niza
tatama a tademaw, nalecuhan i 3 a bulad 20 a demiad, Bajram Begaj, u misingkiway. 1967 a mihcaan nalecuhan)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Albania ayza sa ci Bajram Begaj, micakat a demiad sa i 2022 a mihca 7 bulad 24 demiad.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:tademaw kakuniza:misingkiway kakuniza:tatama kakuniza:tapang nu kanatal
101 damsayay a wacu’
kungku (劇情)
ci sakakaay nu hitay Sang-siaw (Colonel), cacay nu Ing-kow nu mukasiay a midiputay tu size a wacu’ atu caculculan niza ci Sakakaay a hitay Sang-wey (Captain), cacay a subayu, ci Ti-pu-se u mikeliday tu hitay” (Sergeant Tibbs), cacay a nani’ misebeng tu inakaay a kakitizaan. maala tu nu heni ku namakayzaay i Lun-tun a nipatakus hawsa, tayza tu i capiay cacay nisanga’ay a luma’ (uyzaan u aenengan ni Ku-yi-la) tayza mikilim. itiza, maazih tu nu heni ci Lou-cye atu ci An-ni-ta ya makidemay tu sabaw lima adidi’ay a wacu’ atu zumaay namakay cuwcuwaay a nicakayan ni Ku-yi-la tu sikulitay a wacu’, mapulung siwa a bataan izaw ku siwa a wacuan. maazih haca nu heni, ci Ku-yi-la sibalucu’ uyni adidi’ay a wacu’ mipatay amikelit tu banges sapisanang tu zikuc nu wacu’ay abanges.
於是，上校就快速的將訊息傳回了倫敦，而彭哥和白佩蒂接到了消息後，也立刻前往那裡. 當彭哥和白佩蒂抵達庫伊拉的住處時，賈斯柏和霍瑞斯正準備要殺掉那些小狗. 正當兩隻狗在對付那兩個男人時，上校和提布斯中士就趁機將小狗們帶離了房子.
satu, ci Sakakaay nu hitay Sang-siaw dadawa a patayza i Lun-tun tu satakus, ci Pong-ke atu ci Pay-pye-ti Malala tu ku satakus hawsa, kasenun sa tayza itiza. yu ci Pong-ke atu ci Pay-pey-ti katukuh i puenengan ni Ku-yi-la hawsa, ci Cya-s-pow atu ci How-luy-s milasul a mipatay tuyza adidi’ay a wacu’. yu tusaay a wacu’ micuay tuyza tusaay a tatama hawasa, ci Sakakaay a hitay Sang-siaw atu ci Tiy-pu-se a hitay sabalucu’ mikelid tya adidi’ay a wacu’ miliyas tya luma’.
在彭哥與白佩蒂和自己的小狗們團聚之後，驚訝的發現還有另外84隻小狗，同時也知道了庫伊拉邪惡的計畫. 於是，彭哥就決定收養這些剩下的幼犬，畢竟牠認為羅傑和安妮塔是不會拒絕牠們的. 之後，小狗們就展開了返回倫敦的旅程，途中受到了不少善良動物的幫忙，也面臨著庫伊拉、賈斯柏和霍瑞斯的威脅.
ci Pong-ke atu ci Pay-pey-ti atu nu uzipay a adidi’ay a wacu’ amin mapulung hawsa, matawid maazih izaw hena ku zumaay 84 ku adidi’ay a wacu’, mahiza sa matineng tu ci Ku-yi-la tu lekakawaw nu misatalay. satusa, ci Pong-ke paketun sa a pahabay tuyza liwan a tutuy, zazikuzay a hica sa ciniza ci Lu-cye atu ci A-ni-ta caay pikai tuhenian. zikuz, adidi’ay wacu’ amin malingatu tu a panukas ta sakataluma’ i Lun-tun, teban nu zazan maedap tu nu damsayay aadupan, a pakatalawan ni Ku-yi la, Cya-s-pow atu ci How-luy-s.
在一個小鎮中，小狗們將煤灰抹在自己身上，讓自己看起來像黑色的拉布拉多狗以躲過庫伊拉他們的搜尋. 後來，小狗們就跑上了一台正準備前往倫敦的搬家大貨車，但正當牠們跑上貨車時，融雪從屋簷上掉了下來，導致小狗們的行蹤被庫伊拉發現. 貨車開走後，庫伊拉也就開著車窮追不捨.
而另一方面，賈斯柏和霍瑞斯的車同時也正想從另外一個路口趕上貨車，但到了岔路口時，他們卻撞上庫伊拉的車，兩輛車都掉到了河谷中，兩車全毀，人全沒事，庫伊拉氣憤地責備霍瑞斯和賈斯柏，且失望地哭泣.
zuma satu, ci Cya-s-pow atu ci How-luy-s a kazizeng malecad a maydah pakay nu zumaan a cacay a sacumud maletep kya tulaku, nika katukuh tu i caciwian a sacumud hawsa, masetul tu nu heni ku kazizeng ni Kow-yi-la, tusaay a kazizeng mahetik tu i helungay nu sauwac, mapeci’ tu kya tusaay a kazizeng, caay ka hica ku tademaw, ci Ku-yi-la linges satu miluluh ci How-luy-san atu ci Cya-s-Powan, salahedaw sa ku balucu’ amuangic.
在倫敦，羅傑和安妮塔正準備慶祝聖誕節和羅傑發行的第一首歌《庫伊拉·德維爾》（Cruella De Vil）， 但是他們仍然想念自己的小狗，所以過得並不是很開心. 不過，突然門外聽到了一陣小狗的叫聲，在他們的僕人蘭妮打開門後，101隻小黑狗就衝了進來. 在把牠們身上的煤灰掃掉後，羅傑和安妮塔才發現自己的小狗們回來了，同時還帶著另外的84隻狗. 於是，他們決定將羅傑新歌所賺到的錢拿去購買鄉下的一個大房子，來收容這些小狗.
i Lun-tun, ci Low-cye atu ci An-ni-ta yu milasul tu sapadaesu tu kelismas atu ci Low-cye patahkal tu saayaway a adadiw "Kuw-yi-la Te-wi-l" (Cruella De Vil), nika mabulah ku heni tu nu uzipay a adidid’ay a wacu, sisa caay kalipahak ku nikauzip. nika, bahal sa matengil ku i putahay a piawaw nu adidi’ a wacu’, i mikeliday nu heni ci Lan-ni wawah sa tu panan hawsa, 101 adidi’ay lumeni’ay a wacu’ melut sa micumud. i uzipay a celah a abu nu heni matihtih tu sa, ci Low-cye atu ci An-ni-ta kya a maazih ku nu uzipay a adidi’ay a wacu’ amin taluma’ tu, namahiza miladay tu zumaay a wacu 84 a wacuan. ngay, paketun sa ku heni baluhay a dadiw nitanan ni Low-cye a kalisiw mialaen sapicakay tu cacay tabakiay a luma’, amipahabay tuynian adidi’ay a wacu’.
namakayiniay a nisulitan (參考資料)
中文維基網站-101忠狗： https://zh.wikipedia.org/wiki/101%E7%9C%9F%E7%8B%97 kakuniza:Sabak Tutuy
binacadan a demiad
pinacadan a ademiad (一)原住民族日在1984年8月1日,強調原住民族 unu 原住民ademiad iniay 1984 a mihcaan waluway abulad cacay ademiad ani patideng告知u pinacadan a angangan sayaway mueneng i tayni a tademaw, u sapakatineng tu itiniay a tademaw kiyu iwaluway bulad
(二)所以要族人知道,要站起來,為8月1日是原住民日 cacay ademiad nu pinacadan patideng tu numita ku原住民日akawaw sakaku ,
sisa katieng ku pinacadan
kakuniza:Sabak Nubu
tanan
tanan (汗水)
San-te-low.Po-ti-cye-li桑德羅·波提切利
桑德羅·波提切利（Sandro Botticelli；Alessandro Filipepi，1445年3月1日—1510年5月17日）是15世紀末佛羅倫薩的著名畫家，歐洲文藝復興早期佛羅倫薩畫派的最後一位畫家. 受尼德蘭肖像畫的影響，波提切利又是意大利肖像畫的先驅者. 著名代表作是《春》和《維納斯的誕生》.
San-te-low.Po-ti-cye-li “Sandro Botticelli；Alessandro Filipepi, 1445 a mihcaan 3 a bulad 1 a demiad katukuh 1510 a mihcaan 5 a bulad 17 a demiad” u 15 a lasubu a mihcaan tu sazikuzay ci Bow-low-lun-sa u singanganay nu mikulitay, Ow-cow u cumelakay nu nalimaan a misulitay  saayaway a ziday ni Bow-low-lun-sa u zazikuzayay tu nu mikulitay a tademaw. malilid ni Ni-te-lan a nikulita tu nu tademaway, ci Pow-ti-cye-li nu I-ta-liay nu mapatayay a nikuliday tu nu tademaw. u singanganay nu situngusay a nikulitan “lalud” atu “kalecuhan ni Wiy-na-s”. 縮圖
milawat tu nikauzipan 生平經歷
San-te-low.Po-ti-cye-li, nau ngangan Alessandro Filipepi “Ya-li-san-te-low.Bey-li-pey-piy” “Po-ti-cye-li u pacimi a ngangan niza, zuma a ngangan, u imim “adidi’ay a bakici. Po-ti-cye-li nilecuhan i I-Ta-li Bow-low-lun-sa hanu limaan misangaay a kusi tu cayay katalakaw ku nilaculan nu labuay a luma’.先是和馬索·非尼古埃拉一起學習，製造金銀首飾，後又成為菲力浦·利皮的學生，作為對利皮的報答，他培養了利柏的兒子菲力浦·諾. 波提切利經常受僱於美第奇家族和他們的朋友們.
saayaway aci Ma-suo.Bey-ni-ku-ay-la maladay minanam, misanga’ tu kim ging a gazali, zikuz mala ni Bey-li-pu.Li-pi nu micudaday, u sakay pacuayay ni Li-pi, pahabay ciniza tu tatamaan a wawa ni Li-pu ci Pow-pi-li-po.nuo. Po-ti cye-li hina madiput ni Mey-ti-ci a lalumaan atu cabay nu heni amin.這些與政治和文化的聯繫使他創作題材非常廣泛. 在1481年，波提切利應招到羅馬畫壁畫，這是他唯一一次離開佛羅倫薩到外面作畫. 據説波提切利從15世紀90年代起追隨“沙瓦耐羅拉”風格，這在他後期所作的宗教畫中得到體現，他的晚期作品少了些裝飾風味，卻多了些對宗教的虔誠.
uyni kalalitin tu cence atu lalangawan u sasangaan sasilitan niza u ahebalay. i 1481 a mihcaan, Pow-ti-cye-li matakus tayza i Lu-ma mikuli tu cabengay a kuli, uyni dada’ ku  sapiliyas niza tu Bow-low-sa taza i hekal mikulit. sakukamu ci Pow-ti-cye-li namakay 15 a lasubu a mihcaan 90 a zidayan a malingatu mikilul tu wayway “ni Sa-wa-nay-low-la”, i sazikuzay niza a mihcaan ni kulitan tu nu tinsikiway a matineng, u sazikuzay a nikulitan niza nayay ku nipakazali a waway, naka mutesek ku pikilul tu nu kiwkay.i 15 lasubu a mihcaan 80 a ziday atu 90 a zidayan, ci Pow-ti-vy nu Bow-low-lun-sa nu singanganay tu kucungay. mahapinang ku nu kiwkayay sibalucu’ay tu nu tademaw, matumes ku nu tademaway a angil. zazikuzay nu mihcaan nikulitan yadah macunus  ku nu kasumamaday a nakamuan a kungku mala u sasulitan, tada mialaay tu nu kasumamadan nu Si-la atu Low-ma tu nakamuan nu babalaki a sasulitan. kapah ku waway, salungan, damsay kahemekan.
特別是他大量採用教會反對的異教題材，大膽地畫全裸的人物，對以後繪畫的影響很大. 《春》和《維納斯的誕生》是最能體現他繪畫風格的代表性作品. 他是歐洲文藝復興早期佛羅倫薩畫派的最後一位畫家.
u micidekay sa yadah ku piyung niza tu nu kiwkayay mabidang tu ku zumaay a kiwkay a sasulitan, sibalucu’ sa amikulit tu nayay ku zikuz a tademaw, sakay anuaya a nikulitan tabaki ku nikalilid tu ‘”lalud” atu “kalecuhan ni Wi-na-s” u tanengay amaazih ku wayway nu nikulitan tu tungusa nikulitan niza. ciniza sa nu Ow-cow nu saayaway nu kacumelakan nu nalimaan a nisulitan u wayway ci Boe-low-lun-sa nu nikulitay tu sazikuzayay tu nu mikulitay a tademaw.1470年，他自立門户，開設個人繪畫工作室，很快就受到美第奇家族的賞識，向他訂購了大量的畫作. 與強大的美第奇家族保持着良好的關係也使畫家獲得政治上的保護，並享有有利的繪畫條件. 此外也是通過這一層關係，波提切利得以接觸到佛羅倫薩上流社會和文藝界名流，接觸各方面多種的知識，開拓了視野，併為他的藝術打下精雕細琢、富麗堂皇、華美多采的貴族印記.
1470 a mihcaan, sakaku satu ciniza, patizeng tu pisakakawawan tu nu uzaip a pikulitan, dadawaw a saka namuhan nu lumaay ni Mey-ti-ci, yadah ku piciwmung cinizaan tu nikulitan. atu icelangay nu lumaay ni Mey-ti-ci mahiza tu kapah ku kacacayat u mikulitay madiput tu nu cence, a siaca ku nikulitan. namahini miawas tu kacacayat nuynian, ci Pow-ti-cye-te makatiyung tu Bow-low-lun-sa nu kakitaan a syakay atu singanganay nu nalimaan misulitay, mitiyung tu mahicahcaay a tineng, padas tu aazihan, mala u kucungay niza u micidakay kapahay ku nalimaan, mukelatay tabaki tanektek, salungan mukelat kulikulitan u bacu nu kakitaan. kakuniza:Sabak Tutuy
bihkac
bihkac
thumb|nu aadupen a bihkac
u sulit nu Hulam
thumb|tabakiay a bihkac
捕獸器(捕獸陷阱)
u sulit nu Lipun
罠（わな）またはトラップ
u sulit nu Amilka
Animal trapping, or simply trappingthumb|nu tumay a bihkac
u canan a aadupen ku mazikep
uyniay a bihkac, maala ku caket、 sizi、kiyuma、ngabul, caykaala ku tumay, tatabaki ku tumay.
u canan a cidekay matineng misanga atu miadup
u miadupay a ingcumin, matinengtu sapibihekac, matinengtu misanga. ayzasa caytu misanga ku miadupay, cakayhan i tishiba, izawtu ku pacakayay.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%8B%A9%E7%8D%B5%E9%99%B7%E9%98%B1
https://en.wikipedia.org/wiki/Trapping
https://ja.wikipedia.org/wiki/%E7%BD%A0thumb|nu edu a bihkac
tumuk
tumuk (kamu nu Hulam: 部落領袖)
kakuniza: LamiHung
Haiti a kanatal
縮圖|Haiti a kanatal (u kamu nu Hulam:海地國家)Haiti a kanatal (u kamu nu Hulam:海地國家)
kakiliman
Republique d’Haiti；u “Repulik Ayiti han pangangan ku Haiti, u kitizaan i Caribbean Sea a subal a kanatal. mamini i Caribbean Sea sakatusa tabakiay a subal Hispaniola a subal “Haiti” hanca, i satip atu timulan, nuwalian malalitin tu Dominican Republic. Haiti a tademaw nau Arwak a tademawan, nani debungan nu Spain haw sa u yincumin kalamkam satu mawada katukuh ayza malawpes tu, u midebungay a tademaw a micunus tu mikawaway satu katuud ku nipacumud tu Africa lumeniay a kuli, Haiti namakayza mala u lemeniay tu a tademaw nu kanatal, Palekal tu sakaluk kalisiw. u Haiti i kanatal u saayaway cayay kau lumeniay a tademaw, u kuli ku palekalay misanga’ay tu kanatal, atu Calibbean Sea a kakitizaan u saayaway masacacayay a kakitizaan. i 2012 a mihcaan, Haiti sakamu sa sibalucu’ a mikilim tu i African Union misiluc tu tatizengan nu sakaput a tademaw.Haiti u America uyza dada’ u lumeniay a tademaw ku paayaway nu binacadan
pakala tu 90% ku Republic. satuway, uynian a kanatal atu belaway Latino ku tapang u Dominican sapalahad sa masazuma caay kalecad, Haiti a Amilika‎ u sapakuyuca a kanatal, 2015 a mihcaan tademaw paymihcaan nilaculan a kalisiw 804, u saadidi’ay nisulitan tu nipalahadan nu tademaw, i titakit u saadidiay nipatadasan a kanatal a cacay. 2019 a mihacaan, Haiti a tademaw palalecad tu kabalaki niuzip a mihcaan 64 ku mihcaan.
udadan nu balaki haymaw sa
udadan nu balaki haymaw sa 在漸漸變老的路上
amana katawal sakapahen ku udip
請別忘了善待自己.
patinaku satu cayay katineng tu udip a tademaw, katineng misakapah tu udip nu udip, matinengay tu udip niculil u kapahay tu.
相比於那些不懂善待自己的人，懂得善待自己的人過得更舒心，懂得善待自己的人也走得更順遂.
人活著，就是應該多為自己著想，連你自己都不善待你，又有誰會在意你呢？
katineng, ukalisiw caykaham aetanan, ukawaw caay kahamin, mabaluduh tu mahinaay, upisinanut tu udip ku kapahay.
Pisakapahi tu udip, kanaha tu maedem ku nikaydih, kapah henay misumad tu kaudip, wicakuyca.
對自己好一點，不僅能夠滿足內心需求，還能改善生活質量，何樂而不為呢？
anu mangelu’ ku nikaudip amana kapawan tu udip, hatida ku nayinu lawad pahanhanni tu.
日子再難，也別忘了善待自己；工作再忙，也別忘了停下來歇歇.
minana misakapah tu udip, nikaudip sa lihalay.
學會善待自己，人生才更美滿.
nikaudipan, katineng “ maudip caay alayi mapatay caay kelidi” tatenga kunakawaw, payawan anu cacanan sadikuday sa naynayi ku niyala.
人活一世，要明白「生不帶來，死不帶去」的道理，不管你得到了什麼，最終都帶不走.
caykaala ku cacanan, nikabalakian a dadan, sakapah hank u udip.
帶不走的一切，就在變老的過程中，盡情去享用吧.
你不享用，你一生的努力就都白費了.
amankasa balakitu kiya misakapah tu udip, tatenga balakitu, yadatu ku sapisaasu a eking.
不要總想著等老了再來享受，等你老了，你早已沒有了享受的精力.
sizi
縮圖 sizi/sidi (kamu nu Hulam: 羊)
羊，即是羊族，為羊亞科下的一個族（學名：Caprini），中國古代稱羶根、珍郎、卷婁、獨筍子. 羊亞科羊族下包括綿羊、山羊、大角羊、白大角羊等.
u sidi sa, masa sidiay a binacadan, u sanu sidiay a tatungus kasabinacadanay (kasingangan nu i cudad sa u Caprini) i kasumamadan nu Cung-ko a nipangangan sakacacay sa ya san-ken han, sakatusa sa ya cen-lang, sakatulu sa ya ciyenlo han sakasepat sa ya tu-sun-ce han. nu sidiay a kasabinacadan sa kaidawan tu ya masamulmulay a sida, nu buyu’ay a sidi, tabakiay nu ngawa' a sidi, atu ya salengacay a sidi kayadah.
sakay nu kakawsanay a kungku atu nu binawlanay a lisin (神話與民俗學)
縮圖|古希臘紅繪公羊角形杯，約460-450 BC. 從亞納菲索斯. 國家考古博物館，雅典. i kasumamaday nu Greece a sumanahayay a pisasengian tu hinoki ku ngawa nu ya sidi kasadit niya kupu, katabaki sa 460-450 BC. makay i Ya-na-huy-su-se sa. nu kanatalay a papadengan tu mukasiay a tuudtuud a kakitida sa. i Ya-tian.
羊在中國文化中是吉祥的動物，中國造字時屬善屬義屬美的字都是採羊字頭，吉祥的『祥』字亦少不了一個羊字，其道理在此. 羊在中國的傳統裝飾中應用亦很多. 古人把羊與祥通用，大吉羊即為大吉祥.
iti Cung-ko ina sidi sa u sidi sa masanu lalangawanay a kalemetan a aadupan sa, itini i Cung-ko misadit tu sulit sa kaladamsayan atu salunganay a sulit sa, u sidi amin ku sisatangahan a paayaw, ya kaladasayan a sulit ya "祥" (siyang) sa sikalecad tuya "祥" (siyang) hananay la’cus a nayay ku sulit tiya sidian, u sapakatineng sa itini ku nilacul tu imin. u sidi hananay sa i Cung-ko a sapadutuc sa masa nu laylayykaidaw nu sacunus tu kalamelitan, i kasumamadan sa u nikatabakian a kalemetan nu "羊" (yiyang) sa u sakalemetanay sa tina sulitan "大吉祥" (ta-ci-siyang) han.
用羊作裝飾的圖案中就有吉利、祥瑞的意義，吉祥寓意三陽開泰. 羊姓在中國並不是一個常見的姓氏，但也是中國較為古老的姓氏之一. 在《百家姓》中排第202位. 羊在中國傳統的十二生肖中排名第八位，對應的地支是未. 而在西方，十二星座中也設白羊座和摩羯座（山羊座），並排名第一位跟第十一位. 山羊在西方文化中象徵不屈，綿羊象徵軟弱；猶太文化則視山羊為叛逆，綿羊為順服.
u nu sidiay a nisangaan tu sapabacu tuya kulit nu dikuc sa idaway tu ku sapatineng tu kalemetan, ya cili atu ya siyangzuye hananay a imi, ya cisiyang hananay sa u kanikalan nu cilal palatuluen a tatukian ku sikalekal nu cilal, u sikalemet nu tawya a tatukian. u masa nu sidiay a tatangahanay a nipangangan sa caay kakatuud, nika masa nu Cung-koay satuasay a tatangahan a ngangan, iti（lasubuanay sakay nu kasingangan sa）nikapasilatan tu saka 202 a mapasilac, u sidi hananay sa itini i dadutucan nu pilecuhan nu aadupan a nipasilac sa sakay walu, sasasuayawan a satektek sa u sadikuday. nika iti nutipanay a kakitidaan sa, nu bunac a nipasilac tu kakilulan nu sabaw tusaay idaw aca kya salengacay a sidi, atu ya mo-ciye (buyu’ay a sidi) nipasilac sa u sayaway atu sabaw cacay, u sidi nu buyu’ sa i nutipanay a binacadan sakay nu lalangawan a tatungusan sa u cayay kademec nu kangeluan atu caay kapenec sananay, u sibanuhay mamumuay ku udip a sidi sa mapusiay sa ku sasitungus, kyu ya iyutay hananay a binacadan sa nipimelaw tu lalangawan tu sakay buyu’ay a sidi sa u mubelihay tu binacadan, u mamumuay ku banuh a sidi sa u misululay ku balucu' tu binacadan sananay.
pilihida nu lalangawan
在英國的一個小鎮，每年也會舉行一年一度賽綿羊大賽，不僅讓當地人著迷，更風靡整個英倫三島. 這一項傳統比賽始於1989年，當時人們在一次晚宴上提出這個新奇的建議，不過直到1992年，綿羊賽跑大賽才正式在一座農場誕生.
iti England a masaadidiay a kenis sa, i paymihcaan idaw ku nipalekalan tu kadademec tu mamumuay a banuh nu sidi, caay kau nu itidaay a dada ku mapacepcepay ku mata, pasu u belaway tuluay a subal i amin kanatal kakayda satu makangkang ku pilihida. ina mahiniay masa nu laylayay a kawaw nikadademecad sa, na i 1989 a mihcaan ku kalingatuan, kutusisa u kasaupuan nu katuuday pacuyaku a miuyuy tu picidekan a matatengil tina kawawan, nika katukuh i 1992 a mihcaan sa, ina kadademecan tu a misayit tu banuh itida i pahutingan tu sidi a kakitidaan a malingatu.
sakay nu kalisiway a sapadadan (經濟用途)
羊有許多經濟用途，例如羊乳（以及其延伸產品，如奶酪）、羊毛、羊肉和羊毛脂. 還有羊皮紙在東方的紙傳入之前，一直長時間扮演重要的角色. 綿羊在一些國家如澳大利亞、紐西蘭、烏拉圭、阿根廷等都占相當重要的經濟地位，如澳大利亞被稱作「騎在羊背上的國家」.
u sidi sa yadah ku kasasiduma nu sakay kalisiway tu sasahicaan, tinaku ya buling nu sidi (atu u pinayatan tu a tuudtuud a pisangaan, sikalecad niya salangay a elaw), u banuh, u titi atu ya simal nu sidi. kaidaw niya banges nu sidi palutatipeluken i ayaw nu kainayian nu tatipeluk a mihcaan sa, katensan a miida tu sakahenulan sakay hekal. malamumuay a sidi iti masadumaay a kanatal sa tinaku ya Australia, New Zealand, Uruguay, Argentina, kayadah nu kanatal sakaidaw nu sakahenulanay tu sakay u silacul nu sakalisiwan, sikalecad nu Austalia sipatuduen nu tau tu kasingangan tu ya "mukacaway i kulul nu sidi a kanatal" han.
u siukakiay a aadupan kahaymawan a kasumad (偶蹄動物的進化)
偶蹄目動物由古新世的踝節目動物進化而來. 基本上從始新世開始分化. 中新世和上新世是其進化的重要時期.
siukakiay a aadupan sa namakay i kasumamadan picapian tuya baluhayay tu a ziday (古新世), masanu siciiday nu sadipa a aadupan haymaw sananay a kasumadan kasahinian. kasilamitan a masumad sa namakay i pitekaan tu nu baluhay a ziday (始新世) haymaw sa kapeluan. iti kalatebanan a ziday (中新世) atu kaayawanay a ziday (上新世) sa, u sakahenulan a tatukian ku nikasumadan i mahida.
外形上，早期的偶蹄動物類似今天的鼷鹿（Tragulidae）：小巧，短腿，以葉子為食. 始新世晚期（4600萬年前），三個現代亞目已開始分化：豬形亞目、胼足亞目和反芻亞目. 然而偶蹄目並沒有占據生態主導地位，當時是奇蹄目的繁盛時期. 偶蹄動物只能占據一些邊緣生態位艱難維生. 但是同時它們也在這個時候開始了複雜的消化系統的進化，從而能夠以低級食料為生.
piadih nu hekalan sa, iayaway a siukakiay a aadupan misasengi tuya aydaay a sinina’ay i sasauwacanay a ngabul (Tragulidae); kalawkaw, apuyu ku kuku, u papah ku tatungus a mukan. kalingatuan nu baluhayay a celahcan iti kikukikulan tu nu mihcaan (4600 a mang kya i ayawan nu mihcaan) masaadaayay tulu a nikasaditan nu sidi muteka tu a idaw ku kasasumadan, masapabuyay a sidi sakay nu yacoay, atu ya malapiay ku kuku a sidi atu ya masatabakiay mukanay tu lutuk a sidi. nika ya siukakiay a sidi sa nayay ku kademec i lihat nu sidiay a mamukeliday tu sakaudip, imahida sa u micidekay ku kaki a sidi ku kalabangbangan a tatukian. ina siukakiay a sidi sa itida sananay i tapiingan mulatlat kangeluan ku sikaudip. nika imahini sa kakayda satu ku nu heni a macakat ku kasasibutan nu bituka a palawpes tu nikanan, sini susutan tu a taneng a mukan tu mahidaay nayay ku iyubung a canacanan u sapicunus tu nikanayatan a maudip ku nikasumadan.
始新世開始出現草. 中新世的時候全球氣候變乾燥少雨，大量雨林枯亡，草原開始發育，並向全球蔓延開來. 草本身是一種非常難以消化的食物，而唯有擁有複雜消化系統的偶蹄動物能有效地利用這種粗糙、低營養的食物. 很快偶蹄動物就取代了奇蹄動物的生態位，成為了食草動物的主導.
kalingatuan nu baluhay a zitay (始新世) sa itawya a mucelak ku lutulutuk, katukuh tu i tebatebanan a celahcan sa ina kitakitayba demiad sa kasumadan tu, alahicaan sa maacak ku demiad nayay ku nikaudad, u sakaahebalay nu kilalilangan atu lahaday a tuudtuud mamin maacak a mapatay ku langaw, uyda satu ya lutuk muteka tu a mulatlat silangaw, pilatlatan sa talacuwacuwa tu a mubitelak. u lutuk hananay sa u sasalacusay a muyaen a kakanen, uyda sa kaidawan tu micidekay a pimulmul nu bituka ku makalawpesay, tinaku u sidi idway ku ukaki hananay kanamuhan nunuheni a mukan ku lutuk,caay pipili tu tanuakaway saan atu kainayian tu iyubung. kalamkam sa kutayan tu nu siukakiay a aadupan kya siubilay adada a aadupan i lahaday a maudip, mala u sitatungusay tu lutukay ku kakanan a mamukeliday i enaenalan.
namakayniay a nisulitan (參考文獻)
[1]中文維基-羊： https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%BE%8A
[2]中文維基-偶蹄目： https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%81%B6%E8%B9%84%E7%9B%AE kakuniza:Buting Nukay
kacudu
singangan aca u iga sa. kakuniza:LamiHung
mata
mata(眼睛), miazih ku aadupan atu tademaw tu tuud. u canancanan nu kulit. thumb|mata nu tademaw
mataa'
mataa'(牙齒-暴牙)
Salinliw
Salinliw (u sulit nu Hulam: 山領榴部落)
u siwkay nu niyazu'
i Taitung a kuwan nu Pusung ku niyazu’ nu Salinliw. u kasalumaluma’ nu Salinliw sa, 162 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 407 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 214 ku tademaw, pakalatu 53%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 193 ku tademaw, pakalatu 47%.
tangila
tangila(耳朵)
Salinliw
u siwkay nu niyazu'
山嶺榴（永隆部落）是阿美族語，意指植物「黃荊」. 2015/11/3出版《山嶺榴部落誌》. 花東首本阿美族部落誌. 資料來源：http://www.chinatimes.com/newspapers/20151104000601-260107
Salinliw sa u Pangcah a kamu, sakuizaway sa u huangcing sananay. maazih ilabu nu cudad nu Salinliw niyayzu' nasulitan.
u asip nu tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis)16%, zumazuma 2%.
u niyazu’ nu Pangcah(Amis)
katuud ku Pangcah(Amis) a tademaw itiniay a niyazu'. u Pangcah(Amis) a niyazu' kuyni. katuud ku Pangcah(Amis) itini mueneng. inayi' tu ku zuma a Yincumincuay a cidekay tademaw itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
snuwing
u sulit nu Hulam
史努櫻部落
Salinliw
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
snuwing
u siwkay nu niyazu'
i Nantou a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu snuwing. u kasalumaluma’ nu snuwing sa, 364 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 1,246 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 1,156 ku tademaw, pakalatu 93%.
Salinliw
u siwkay nu Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
u cana ku daesu.
u cana ku daesu. 什麼是幸福
Salinliw
u siwkay nu Yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
snuwing
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 90 ku tademaw, pakalatu 7%.
u cana ku daesu.
u cayay tu kataluma "paengaw tu niyadu'", u cayay katukuh u "nisepiyan a niyadu'" alahican ahekal misaculiculil u "niyadu han'"...
Salinliw
u siwkay nu Yincumin
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u cana ku daesu.
回不去的叫“望鄉“，到不了的地方叫“夢鄉“，偶而可以去走走的是‘故鄉’  ………………
snuwing
u siwkay nu niyazu'
u kasabinacadan, Sejek(Seediq)76%, Tayan(Tayal)13%, Yuwatan(Bunun)2%, Pangcha(Amis)1%.
Salinliw
u siwkay nu Yincumin
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
snuwing
u siwkay nu niyazu'
2 ku cacudadan i Alang Snuwing niyzau’.
u cana ku daesu.
mangalay tu, idaw ku cacay a piyang, isu ku daesu takuwan, nika pakilacan naku kisu tu pangkiw,
Salinliw
u siwkay nu Yincumin
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
snuwing
u siwkay nu niyazu'
1 ku kyukay i Alang Snuwing niyzau’.
u cana ku daesu.
餓了，你有一塊餅，你比我幸福，但會分一半給你的，
Salinliw
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu' kakuniza:Pangcah
snuwing
u siwkay nu niyazu'
inayay ku pikuwanan i Alang Snuwing niyazu’.
inayay ku pacudacudadan i Alang Snuwing niyazu’.
u cana ku daesu.
winisa, "calkakaan "palatuluen idaw ku tusa hamisun, winisa nu "masasumidangay" hamin han naku pabitisuwn, widasa u wiynaysu atu wama.
snuwing
u siwkay nu niyazu'
1 ku padekuan i Alang Snuwing niyazu’.
u cana ku daesu.
這叫“兄弟“；分三分之二給你的，這是“情侶“；全部給你的，這是你“父母“.
snuwing
u niyazu’ nu Sejek(Seediq)
u niyazu’ nu Sejek(Seediq) kuyni, katuud ku Sejek(Seediq) itini mueneng. u zuma a tademaw sa u Yuwatan(Bunun), u Tayan, u Pangcah. inayi' tu ku zuma cidekay a tademaw mueneng itini.
u cana ku daesu.
nika singaen ku piyang, sakamusa mangalay kaku, winisa u siyakau".
但把餅藏起來，說他也餓了，這是“社會“.
snuwing
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u cana ku daesu.
cabay sa u gaytu, anu kapah ku demaad caay kadateng, kaudadan sa pacabay tu.
snuwing
u cidekay nu Taywan Yincumin
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
u cana ku daesu.
朋友是“雨衣“，就算晴天時想不起，雨季也會陪伴你；
snuwing
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
u cana ku daesu.
Kaput mikulisa u dikuc nu sapi sakuwahi’ kanahatu sadikucan misakuwahi, mimin tusa ahulaken tu.
snuwing
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
原住民族委員會全球資訊網統計資料
u cana ku daesu.
同事是“戲服“，就算臺上穿得再入戲，台下也要脫下去；
snuwing
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
台灣原住民族資訊資源網 kakuniza:niyazu'
kalpacaway a binacadan ya Pawciya-liya hananay a tademaw
u Pawciya-liya hananay a tademaw sa. itini i ocoway kalitimulan a subalay a kanatal. pisengian tu nu Selahuay a binacadan. i 1878 a mihcaan itawya a palahecian a mala kunida sananay a kanatal. inuwalian sa misuayaw tu kalumenian a bayu'.idaw ku masangatuay a sakatahkal nu cacumudan. nikaahebalan nu lala' sa makaala tu 110910 sabaw cacay a mang idaw ku cacay a malebut nu depah. u satabakiay a kalangbangan nu kanatal a kenis sa. ya kasinganganan kasumamadanay a kenis Su-hui-ya hananay. maylabu nu kakitidaan sa makasasa' masaungcung atu buyubuyu'an malatulu ku nikalalecad. nilaculan sulidaw nayay ku yubung. nikahini nu kakitidaan. demiadan sa. sikaidaw i kitakitay nu Lusa'ay a balu sayadahay nu nipalumaan. sisa idaw ku nipangangan nu masadumaay nu kanatalay u " Lusa a kanatal " sa ku sakasingangan.
ina hinakalpacawan a kanatal kanahatu u masaadidiay a kanatal. u Lusa' a nikaidaway a kasasingangan. zayhan inakanatal a likisi sa u sakasi icelangay masaahebetay ku wayway. namakay i 1878 a mihcaan nipatideng sa. taneng a sasakamuan tu nuhenian macalud i nika lalaisan ku nadipaan nunuheni.nipacukedan a sakaudipaw nu binacadan sa ya nadatungan nu lalaluungan tu nu binacadan ku sakaidaw. nikahedekan tu sakasamata sa malasanu likisiay u satabakiay nu nikaahebal a tatidengan.pasu mahamin ku nu Tunaw-he hananay a sauwac atu ya Pa'lkan hananay a buyubuyuan inu e'nalan. atu nutimul nicamul tu amis ya Pu-lu-ciya. Su-hui-ya Pilo-te'. Hola-nei. amisay a kulit ya Lei-se. nu walian a kulit ya Lei-se nikaidaw a kenisay. atu ya Maci-tun hananay a kenis. mamaydih a maysaketung tu nidatengan sa. tuwa i 1912 a mihecaan mihaka tu sayaway a nikalalais tiya sakasenengan singanganay ya Pa'lkan nikalpacawan.u Pawciya-liya malcabay atu ya Say-e'l-wi-ya. lumeniay a buyu' atu ya Sila' kapulungan nuheni a mibahbah tiya Ause-man Tul-cyi a kanatal. mapabahbah itini i Pa'lkan mamapelaay a kakitidaan. u nikasaicelangan nu Pawciya-liya sa u sayadahay. sisa nikaala tu nikawawadaan tu kenis sa u satabakiay. matiyung ku balucu' nu dumaay nikalcabayan. sikacaay ka ngaay nu balucu'. kakayda satu nikalingatu tu sakatusaay a nikalpacawan tu ya Pa'lkan hananay a nikalalais. ya Pawciya-liya iti sayaway a nikalalais sa. u sakatuuday a ku hitay a misaicelang tu singayaw. sisa caay henay a siangil ku nikalawpesan tu sakasamata nu hitay. inakalalais nikalingatu sa. u sepatay a nikapulung mibekbek tu ya Pawciya-liyaan. lauphan nu katuuday malawacu a nikahida. kyu ya Pawciya-liya mausaw kasenun sa mademec.pacicihan a papisulul milayap tu tiya Puciya-le'-sete' hananay a lalalimecan tu sakanuneng a nipilungc. imahini sa kelapan tu ku pangkiway nu kanatalay a lala'. mala u nu Pa'lkan hananay a nikalalais u malasatabakiay a
u cana ku daesu.
Masasumidangay sa u dikuc nu sakabi’ kanca caay kabangcal tahina asidikuc tahekal.
情人是絲綢“睡衣“，就算再華麗，也不常穿出去；
kalpacaway a binacadan ya Pawciya-liya hananay a tademaw
nikademecan a labades.
u cana ku daesu.
malaacawaay sa u dawa a kidudung, kanahatu caay kabangcal mataneng tu salidungan mipulu’ tu bali’.
夫妻是“粗布衣“，就算不美麗，也能遮風擋寒；
uwawa sa, u sakalabu adikuc tanenghaw kapahhaw udip ku matinengay.
kalpacaway a binacadan ya Pawciya-liya hananay a tademaw
katukah satu i sayaway nu kitakitay a nikalalais. maydih kina pawciya-liya hananay a kanatal a mingayaw tu nipisawacu nu nipacenaan iayaw sa. micapu tu nikapulungan tu masakaputay mingayaw tiya Say-'lwiya a kanatal. nudikutan sa misuayaw tu Loma-niya. Italiya a malalais. saliyut taydaan inu timulan paylalaisan a kalpacawan. piadihi uynisa u sapamataan nu sika tawidan nu binacadan a nipaengawan. imahida sa u tademaw nu Pawciya-liya nikapulungan sa hakay idaw ku sepat a lasubu nu mang sicunus tu tuluay nu bataan kayadah. masausi ku nu kanatalayay a tatama mapulung idaw ku tusa a lasubu nu mang sicunus tu micapi tu limaay nu bataan kayada. anu selepen ku babalaki atu siimelangay atu caay kangaay nu udip. masausiay sa makaala tu cacay a lasubu nu mang. namilihida malalais sa i nu ayawan kapangkiwan nu bulad. nipisaupuan tu binawlan muawaw. makaala tu micapi tu enemay idaw ku tusaay nu bangan. nu kanatalay a nadatengan. u nikapulungan a mingayaw. nikahida hina mamalais sa. mikiyadah tu nu u unayi ku dipay a nadatengan. kakuniza:Buting Nukay
u cana ku daesu.
兒女是“貼身內衣“，舒服不舒服，自己心裡知曉；
Babalaki sa u kabung, mahicaykiya a adihan nika u sadihekuay.
父母是“老棉襖“，雖不時尚甚至粗笨，但卻最護體最溫暖……
u cana ku daesu.
什麼是幸福？
u balucu’ nayay ku pacikaway, udipsa nayay ku imelang sa u daesu kuyda.
心上無事是幸，身上無病是福.
Nikaudipan hanikangwlu’ sa, alaw han maadih ku tatengaay a daesu atu lihalay, caay kaw macacengagay tu kingly widasa nayay ku i melang nu udip nayay ku ibalucu’ay.
人一輩子，忙到最後，會發現，真正的幸福和逍遙，不是擁有富貴權勢，而是身體沒病，心裡沒事.
sakamusa “nayay ku imelang walesay sa ku udip,” nu naimelangay a tademaw sa matineng tu mahinaay a kawaw.
俗話說：「無病一身輕. 」生過一場大病的人都有體會.
mangelu’ kunikaudip a tademaw sa u balucu’ makai tu kawaw,mangaleb ku ngelu’ ayda milacul tu anucilaay a kawaw, nayay ku sapaiyu pakakapah tu mahiniay a tademaw, laculsa tu cayay kaw hica a kawaw.
活得累的人，心裡裝著不喜歡的事；更累的人，是今天裝了明天的事；無可救藥的人，裝了好多不該裝的事.
u tademaw, u anub ku malawpesay a daesu, nikangeluan nayay ku eking, hinapabaliw caay tu kasasukapah, sawsawni palatikih kiyu nayay t uku cabay.
人，往往在貪欲中失去幸福；在忙碌中失去健康；在懷疑中失去信任；在計較中失去友情.
tamedaw anu cacay picalilaw, lihalay ku udip.
人不爭，一身輕鬆；
事不比，一路暢通；
Ubalucu’ pakunidaha, masadepa kunikaudip
心不求，一生平靜.
nikaudip apuyu’ belasa ku mata yadatu, amana paliwan tu kapahay inudikudan, saetimsaetimsa naynayi t uku maalaay.
一輩子很短，眨眼就過完，不要把好東西留到最後，省來省去，什麼都得不到.
amana kapisaetim nayay kulaheci, amana kabalucu’ paydang hank u udip, amanapi laecusa tu balucu’.
別和小人計較，別和家人生氣，別和自己過不去，別讓心情不美麗.
maudip cacay a demaad, manamuh cacay a demiad, malakuwit ku cacay ademiad cacay a demiad ku lipahak laecusay a kawaw amana ibalucu’i tusa nu tangil amana pi tungil tu alasias
活一天，就開心一天，過一天，就舒服一天，破事不放心裡，兩耳不聽碎語.
subal
subal(島) thumb|adidi'day a subal
u cana ku daesu.
udaesu caykautiih utiih sa nuudip tu nabalucu’an
幸福不難，難在自己的心不定.
ucana ku daesu asuay atengilan a dadiw maladay kitita palasit tu kapah.
“幸福是啥米” 好聽的歌， 與各位一起分享.
softball
softball nu Amuhuwan a kamu, u leciw nu Sakizaya a kamu.
kakiliman
mali (Anmuhuan a kamu: softball), nama kadaay kina pangciw, masasengiay tu. kina mali i 1996 mihcaan aolinpike nu mikaduba’an kina lingatu, nu tatayna a nipimali；nika 2008 mihcaan aolinpike tu nika duba’an tu nadikudan sa lawbesan. . nu kitaki a mali tu mikelitay atu kitaki nu mipangciway a mikelitay pakumuden nu heni kina mali atu pangciw masacacay ku mamaliyan, a i 2020 mihcaan nu aoyun. nama 2014 mihcaan na izaw kya yayun nu pangciw atu mali masacacayay a nipimali. IOC tu 2011 mihcaan tu pituay a bulad izaw ku limaay a demiad misapinang kina pangciw atu mali mala 2020 mihcaan nu aoyun u papilian a sapimali. kina mali hananay caay kaw matenesay a nipimali, sisa caay kalalucek a mimali.
ukilul tu lalangawaw
ukilul tu lalangawaw 跟著蒼蠅走
“mukilul tu lalangaw, makatepat tu angtulay a cilis,
mukilul tu wadu’ sa makatepa kisu tu balu,
跟著蜜蜂走，你會找到花朵
calenget
calenget (kamu nu Hulam: 癢)
ukilul tu lalangawaw
mukilul tu adipapang sa masanek ku balu nu bangsis”
calenget
yadah ku sazumaay a calenget. calenget ku nikalatan nu atimela, likes, puduh atu lutuk (mahiza u lidateng atu sedeng).
ukilul tu lalangawaw
跟著蝴蝶走，你會聞到花香. 」
calenget
uynan a calenget nu banges.
atimela
kakuniza: LamiHung
calenget
izaw ku calenget nay sen-cing (神經) atu naybalucu'.
kakuniza: LamiHung
ukilul tu lalangawaw
很多時候，接近什麼樣的人，和哪些人相處，
hida sa malalid nu calilaw kita.
都會在潛移默化中影響著我們.
sicabay tu nayay ku laheci a tademaw sa, masumad kisu inayay ku laheci.
和負能量的人在一起，你會變得渾身戾氣；
anu sicabay tu kapahay a tademaw sa, masumad kisu kanamuhan.
和正能量的人在一起，你會變得樂觀積極.
anu sicabay tu dedep sananay haw, malalid makasic.
和安逸的人在一起，你會變得頹廢慵懶；
sicabay tu kasenengan a tademaw, masumad kisu malaluk misaicelang.
和優秀的人在一起，你會變得更加努力.
sisa, macapi ku sumanahay, micapi ku lumeni’ay.
bitunay
bitunay(刺竹)
siceka ku tapangay a caang nu bitunay, caay ka talaw tu kedal ku bitunay, takalaw, macebeday, caay kadebung a miauk. sisa, palumaen nu Sakizaya liklik nu niyazu’ malulangat nu niyazu’. ayza sa paluma tu lilies nu luma’ ku Sakizaya a tademaw salangatan.
用途
satilamal, sakasuyan, sapisaluma’ ku bitunay, taka:law ku bitunay, sisa, sipacaitay tu tatipeluk, u dawa, u tepi nu auk i teluc niza, balatebat sa pabalien, satakus tu milakalakay a tademaw atu pibaong tu dietu. sisa, u bitunay ku sabalbal tu udu a mipuhpuh, pasepi ku langdaway a sadongi. u zuma sa, salami’en ku tebu’, maikesay sa sanga’en tu cael. i caluk nu tatuasan sitakuliyaway a misamis, u bitunay ku sapisanga’, siteked tu roma a binacadan. cemakat ku cacay a sela nu Sakizaya, palima tu bitunay palilis tu niyazu’.
刺竹圈
itawyaay a niyazu’ nu Takubuwan, pakalima a miheca, anucaay walu a miheca, pacakat ku Sakizaya tu cacay a saselalan, keliden nu kalas a paluma tu bitunay palilis tu niyazu’ ku baluhay a selal, tangasa pibulawan nu kuwapin, maalatu ku 200 kungce nu kaahebal i lilies salangatan nu niyazu’. tasa ku sacomod i tebun nu niyazu’. caay ku mamadebung nu lais. sisa, malecad tu bitunay ku pisimaw tu kasaselal nu Sakizaya i niyazu’.
muliwliw paluma’ i liwliw nu niyazu’ tu bitunay.(在部落周圍種刺竹)
yu mahiza henay u niyazu' nu mita sa. paliwliwen kiyami tu tungawen ku luma' niyan u niyazu' nu mita u mahiza henay. u niyan u selal nu niyazu' yu mahiza henay muliwliw tu a paluma tu liwliw tuyniyan. u tungawen itini i liwliw nu niyazu' nu mita yu mahiza henay. han naku kiniyan haw kiw masakimulu kiniyan u niyazu' nu mita. maliwliw nu niyan u tungawen. u niyan u niyazu' nu mita i takubuwan sa masakimulu kuni u niyazu' nu mita haw liwliwen nu tungawen haw. u tungawen hananay nu mita sa yu mahiza henay u selal. kina cacay masaselal kiniyan u niyazu' nu mita. paluma tu tiniyan u tungawen haw u tungawen u niyazu' nu mita yu mahiza henay. hanaku kuniyan kiw masakimulu ku niyazu' nu mita.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
uyniyan a kamu sa namakayni ci baki Tiway Sayiun.(帝瓦伊.撒耘口述)
Zhuoxi
縮圖 Zhuoxi（卓溪鄉）
Zhuoxi a sakuwan ku Hualien. kumud nu kalesakan, 1,011.71 km². （kalesakan nu linpanti 921.78 km², kalesakan nu pawliwti  65.08 km²）, u kasabinawlan, 6,040 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 1,512 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 5,768 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 95%(Bunun, Seediq, Truku) ku kasabinawlan. u Bunun atu Seediq atu Truku ku sakalaniyazu’.
nikasakuwakuwan
Zhuoxi mala 6 a cuwen atu 17 ku niyazu’. kina 17 a niyazu’sa, Hunhungaz（古楓部落）, Silupatun（白端部落）, Sikihiki（石平部落）, Siulang（秀巒部落）, Izukan（崙天部落）, Nakahila（中平部落）, Valau（中興部落）, Dauqpusan（崙山部落）, Tavila（太平部落）, Taluk（卓樂部落）, Lamuan（南安部落）, Saiku（清水部落）, Tausa（山里部落）, Swasal（古村部落）, Bgurah branaw（三笠山部落）, Sinkam（中正部落）, Panital（卓溪部落）.
卓溪鄉（布農語：Takkei），位於臺灣花蓮縣西南部，為花蓮縣山地原住民鄉之一. 面積約1,021平方公里（佔全縣總面積約22%），是花蓮縣面積次大、人口密度最低的鄉鎮.
ina Zhuoxi a kenis (kamu nu Bunun: Takkei), iti Taywan Kalingku nutipanay kalatimulan, u Kalingkuay i buyubuyu’anay a kenis sikapulung a kaidaw. u nikaahebalan sa 1,021 ping-huwan kung-li (sikaidaw nu Kalingkuay a kitidaan kaahebal sa 22% ku kitidaan), itini i Kalingku sakatusa nu nikaahebal, u sikaidaw nu tademaw sa itini i Kalingku nudikudan sakainayi.
地處中央山脈之上，鄉境內有95%以上的土地均為山地，地勢甚為崎嶇陡峭，許多河流均發源於此，僅在中央山脈東麓有少許河谷平原，氣候則隨地勢高低而有所差異. 鄉內居民以台灣原住民布農族為主，亦有部份泰雅族、太魯閣族、賽德克族，產業以農業為主.
地方通行語為布農語.
i kakitidaan sa u nu Bunun a kamu ku sakalalacal.
laylay (歷史)
相傳卓溪鄉舊名「乾溪」（Takkei），係因本地溪流，除大雨滂沱外，終年無水，因而得名. 卓溪鄉在日本時代，為花蓮港廳玉里郡直轄的臺灣原住民蕃地.
nikalalihud sa ina Zhuoxi hananay a kenis sa, kasumamaday a ngangan u (Takkei) han, nau itiniay a sauwac nakasilsilan tu nanum, kalalekalan sa anu caay kaudad sa samihca sa nayay ku pisilsil nu nanum nikasingangan. u Zhuoxi hananay sa na i kaDipunan a ziday, masa nu Kalingkuay Puseku a makuwan, sa nu Taywanay yincumin a kakitidaan.
ina Zhuoxi a kenis sa masa nu Bununay a binacadan i 18 a celahcan, i teban nu kacaliwayan nu mihcaan itawya sikatayni i Zhuoxi a palekal mueneng, iti kaDipunan sa pulung hananay ku nidateng tu sakay nu yincumin a cedang, kiyu i 1933 a mihcaan sa pabulawen ku nu Patongguanay lilis han mibahbah katukuh i Ta-hun atu nu Ta-lu-na-suay a niyadu'ay a binacadan, sipatayni a mueneng, u Dipun ku mikuwanay nikasaniyadu’, mamin nu tayling a pulung han mikuwan. i aydaay a nikasaniyadu’ sa, enem ku masausiay ya Panital, Tay-pin, Lun-san, Li-san, Zhu-cing, Ku-hung, nu makay kasumamadan tu a nikatayni malimad.
戰後初期曾將卓溪鄉分別劃入玉里鎮、富里鄉管轄，1946年才在此地設置花蓮縣太平鄉，當時因與台中縣太平鄉（今太平區）以及宜蘭縣太平鄉（隨後也改名為大同鄉）同名，於1950年易名為「卓溪鄉」.
nikademan a malalais sa sipataydaen i Puseku atu ya Fuli ku Zhuoxi mamikuwanay, i 1946 a mihcaan sikasumad hantu a patayda i Taypin a kenis a pasiket tu nipangangan, i mahida sa pisengian tu nu Tay-cungay a Taypin atu nu Gi-lanay a Taypin a kenis, kiyu i 1950 a mihcaan sipasumad han tu aydaay a ngangan u Zhuoxi han mahini ku nikalalekalan.
kaidaw nu micidekay masabauay a ba’tu (特產-蛇紋岩)
蛇紋岩產於卓溪鄉清水溪一帶，屬玉里帶黑色片岩之構造地塊，岩內常見輝長岩及花岡岩等侵入.
u Zhuoxi hananay a niyadu’ (卓溪村)
由於卓溪村地勢的關係，自然有利成為黑熊的天然棲息地，因而擁有「黑熊部落」的別稱. 卓溪村也是鄉內的行政中心，是鄉民洽公、就醫的地方，本村以布農族為主，靠務農為生.
niyadu' nu Zhuoxi kasacebetan yadah ku dihep, kiyu sikaydihan nu tumay a micumud mulatlat tayni a masaupu, sisa kasidakecan nu nipangangan nu i hekalay, u niyadu’ nu tumay han. u niyadu’ nu Zhuoxi sa masanu kenisay kapulungan a sasikawaw atu papaisingan a kitidaan, u malukay amin ku sasitungus atu sikaudip.
u sikaidaw nu Zhuoxi a niyadu’ nakamuan nu kalas (卓溪村由來-耆老口述史)
據說巒社群和郡社群來自一個叫做sui-sui的地方 (並不確知現在是在什麼地方，但可確定是在南投境內). 由於人口愈來愈多，而農作物和獵物卻漸不足，於是為了尋找新的獵場和耕地，有一部分的人離開了，其中有一支來到了郡大溪流域，故稱為郡社群，即Is-bubukun. 而另一支則停在巒大溪流域，所以稱做巒社群，即Takbanauz. 而現在居住在卓溪村部落的布農族人絕大部分屬巒社群，也就是從Asan-banauz遷徒下來的.
u Tay-pin hananay a niyadu’ (太平村)
太平村轄內有國民小學一所、衛生室一所、派出所二所，本村以布農族為主，靠務農為生.
i tini i Tay-pin a niyadu' sa idaw ku cacayay adidingay a cacudadan, atu pakakumecedan a sasaisingan, tusa ku kitidaan nu tayling sakuwan, kapulungan kasaniyadu’ sa u Bunun ku kasasitungus, u nikaluk ku sakaudip.
u sikaidaw nu Tay-pin a niyadu’ nakamuan nu kalas (太平村由來-耆老口述史)
kaidawan nina niyadu’ sa, u nakamuwan nu kalas ina Bunun a laylay namakay i Cu-san Tu-liw a kakitidaan, kacaluwayan maluk atu miadup, sisa pasaydaen i Nan-tou a kenis maysaupu a maudip, nudikudan sa lilis sa tu ya sauwac nu Cu-suwiy hananay a sauwac, haymaw sa tapabaw i cung-yang a buyubuu’an muliyas.
i 1935 a mihcaan kaDipunan tu ku mamikuwan kiyu pasilac han tu masaaydaay nu limaay a kasaniyadu', mahini ya (Taki Tobo),(Tabibakaha), (Takibatan), (Takibanuad), (Isibukun). masa Tay-pin hananay sa u Takibanaud. ina ngangan sa (Tapila) u padakuwan sa, zayhan yadah ku kasaupu nu padakuwan i tini misadibu maudip, nikahida sa pasumad han nu Dipun a pangangan u Tay-pin han, kaahebalan a enal sananay, mademec ku Dipun tu nikalalais sa pasumad hantu u Tay-pin han.
u Lun-san hananay a niyadu’ (崙山村)
崙山村位於花蓮縣卓溪鄉最北的村落. 崙山村另有「黃金苦茶油之鄉」的美名，村里住民的居家院子及山坡上隨處可見苦茶樹，每當秋分與寒冬之際，將綻放出白色高雅的苦茶花，嫻雅清香令人陶醉.
ina niyadu’ sa sakaamisan nu Zhuoxi, sikaidaw nu masakimay nu akenekay a kulud hananay a simal a kenis han kasingangan, i liwliw nu luma’ sa kalacebetan ku nipaluma tu kakulud, i picapian tu kasinawan sa bangcal sa ku nikasibalu nu kakulud salengac adihen, mabusuk ku balucu’ nu kasanekan.
u sikaidaw nu Lun-san a niyadu’ nakamuan nu kalas (崙山村由來-耆老口述史)
從前，到崙山這一帶來訪的人都會說，我們到馬諾布山的部落去拜訪，因為，住在那一帶的人，都很少分家，家只有愈蓋愈長，因此，別人都這樣稱呼這裡的布農族，日本人來此興建聚落及蕃童教育所 ，也都延用此名稱，稱之為崙布山. 日本人投降以後，國民政府不知何故，竟將此有意義的名稱，改稱崙山，實在看不出有任何意義，實在有些可惜.
u Li-san hananay a niyadu’ (立山村)
立山村村民以賽德克族和太魯閣族為主，以織布技術表現超群為名，因此有「編織部落」的美譽，特別的編織紋路與蒼鬱林野交相呼應，展現脫俗的山林之美.
kasaupuan nu Seediq atu Truku kina niyadu’, mitenun tu dikuc ku sikaseneng nu itiniay, kiyu sikaidaw nu tabakiay a ngangan i hekal u "mitenunay a niyadu’" han, nikaadihan sa u kulikulit nu nalimaan mahida u kuliyul nu kakulebud kacebecebetan nu kilakilangan a maauyuy, mapaadih tu kahelungan nu salungan a kasalahad.
u Zhu-cing hananay a niyadu’ (卓清村)
本村以布農族為主，靠務農為生；在村內的教堂兩旁聳立著兩棵巨大的樟樹，因此又有「老樟樹部落」之稱.
ina niyadu’ sa u Bunun tu ku kasasitungus nu binacadan, u nikalukan ku sakaudip, ilabu nu niyadu’ sa, kaidawan nu tusaay tabakiay zakes a kilang, i tapiingan nu kiwkay a mapatideng, kiyu sikaidaw nu "tuasay a zakes a niyadu’ han" a nipangangan.
【卓清村由來】耆老口述史
卓清村分為二個部落：清水部落，卓樂部落及南安. 卓樂部落一般俗稱Talu乃是日本所取的名稱，而卓樂真正的名稱眾說紛云，有謂Mamahau或者Mamul，為何稱為Mamul，是因為河流的水流到平原而溢出來的水而稱之. 清水部落一般俗稱Sisuai乃是日本所取的名字，據長輩表示：青水真正的名稱乃是Saiku，是為水田，以前清水部落都是水，沿著山下溪流彎曲而流的.
u Ku-hung hananay a niyadu’ (古風村)
本村以布農族為主，靠務農為生；古風村是本鄉最早自主推動八部合音的文化村莊，因此有「原音部落」之稱.
ina niyadu’ sa u Bunun tu ku sasitungus nu muenengay i niyadu’, malecad tu u malukay ku aidaan tu sakaudip, itini sa u malasayaway a maypalekal tu kawaluan nu mapulung pangiha a mudadiw nu sakay lalangawan, kiyu idaw ku kasenengan a ngangan i hekal u "nu kasainakaay a ludihang han a niyadu’) kasingangan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Buting Nukay kakuniza:Miku Kumud
likes
likes (kamu nu Hulam: 蚊子) 縮圖|u laang nu likes nu ay-ci-ban-wen (埃及斑蚊). u nipangangan nu matesekay (學名): Aedes aegypti
kakuniza: LamiHung
kahiw
kahiw (kamu nu Hulam: 果子貍), sipangangan aca pei-bi-sin (kamu nu Hulam: 白鼻心).
kahiw misasengiay tu nani’ pacucuway a adup.
kagak kakuniza (科學分類)
salaedan(界)：動物界 Animalia (kamu nu Amuhuwan)
panan(門)：脊索動物門 Chordata (kamu nu Amuhuwan)
upiz(綱)：哺乳綱 Mammalia (kamu nu Amuhuwan)
mata(目)：食肉目 Carnivora (kamu nu Amuhuwan)
sapamat(科)：靈貓科 Viverridae (kamu nu Amuhuwan)
mikitinay(屬)：果子貍屬 Paguma Gray, 1831 (kamu nu Amuhuwan)
hicahicaay(種)：果子貍 P. larvata (nu Amuhuwan)
micidekay (特徵)
u kahiw sa makupi tanayu aca ku udip, sepatay a kuku’ apuyu nika masakibetul, anu mucelak ya udip nida makaala tu 45 aca sa 65 a hunan, nikaba’ket makaala tu sepat a malebut idaw ku lima a labusu katukuh i waluway a malebut a (公克). u kanus nu kahiw masinang(鋒利) masatanayu ku bihid, u cihek nida sa masapucu taayawan, u a iluc nida sa pasuayaw nida sa masakibetul, u mata nida tabaki masakimulu, tusaay niya tangila adiding, i pabaw nu kulul masatusaay idaw ku tusa a bataan masalumeni’ay atu sanglacay mapasilac, pasu idaw aca ku bani nu nisnis, i tangah idaw ku pituway masasidumaay lumeniay a banuh atu sanglacay masilacay a babulatak(斑塊), sisa pangangan sa masabaluway ku bihid a kahiw.
sakaliwasak (分布)
kahiw sa i tini aca i Ya-co(亞洲) caledesay a kakitidaan atu siakuti’ay nikatalakawan makaala tu 200 katukuh 2200 a depah a buyubuyu’an, i tida i nu (中國大陸) i (華南) a kenis ku sayadahay.
nina' (習性)
u kaen nu kahiw micidek aca, u nikan u lutuk atu pahpah nu kilang, sangaleb manamuh mukan tu heci, nikasasiduma tu dumaay a aadupan caay kalecad.
u kakanan tu aadupan, u liwaliwan tu a mukan. u edu sa u sakanamuhan nu kahiw a kakanan, mukan aca tu bau, ayam, balaut, atikak atu tuudtuud.
nikasasidumaan (分類)
果子貍有17個亞種，包括：
ya kahiw atu ya SARS hananay a imelang idaw ku pihacengay a liheng a nipahanhanan (果子貍與嚴重急性呼吸道綜合徵 (SARS))
i tida i (廣東) mamupenecay mitesekay pabinawlan a tademaw i tini i (廣東) milaliday caay kau tatenga’ay nu bala’ay a imelang(SARS) mikingkiw, i tini i mitesekay a nikalahecian pawacay tu nikalalubangan, i na kahiw sa sakaidaw nu SARS a udip. nika i na kahiw i tebanay a dada a palaliday, u sakatatangahan nikaidaw sa ya (中華菊頭蝠) ya pedaduki, sisa ya kahiw nu malaliday tu.
u pahabayay tu kahiw (果子貍的養殖)
u tademaway nipahabayan namak i 1980 a mihcaan ku nikalingat, i mahiza nipiacawan tiya kahiw, alamihcaan(經常) sa makalikeluh aca tu mabanicay, caay kangalay masikata’ aca atu nu letekay nu sawada‘ay(腸) a imelang.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan (參考文獻)
wikipayke果子狸 kakuniza:Miku Kumud
bidadiki
縮圖 bidadiki (蝙蝠), masadumaay a pangihaan: padadukii, pedaduki aca.
(演化)
u ngangan sa “Chiroptera” namakayza i kasumamadan nu Si-la a kamu sa “χείρ”, La-din a sulit maliyun sa u “cheir” atu “πτερόν”.
蝙蝠又名蟙䘃（音同「職墨」），是對翼手目（學名：Chiroptera）動物的通稱，是哺乳動物中僅次於齧齒目動物的第二大類群，現生種共有19科185屬962種. 是哺乳動物中唯一具有飛行能力的類群.