cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ililiya a tademaw
Ililiya a tademaw
nilaculan
Ililiya a tademaw i sumasumamadan nu Ucu tungusay nu Inu kamuay a kaput, masulitay i cudad i sumamaday KuSila a cudad masulitay, u Ililiya a tademaw aenengan nuheni i nutip amisan nu Sila ku aenengan nuheni, pasu aydaay a Ipilus,Yalpaniya, Mungteneykelu, Hesaykewina, Talmatiya nu timul tebananan, Ililiya han namin ku ngangan itini.
'''nika idaw ku caay kapinapinay a niyadu’ i tida nuwalian a pala nu Pangnuniya atu Yalpeys a buyubuyu'an mueneng. u Ililiya a tademaw namay kungKuwan a lalangawan a tahekal saan.'''
nika iti walian nu Ticunghay a lalangawan atu nu Ililiya a tademaw kalalidan itini idaw henay ku sasakamuan.
pahabayan atu maluk
i naa: yaw henay iti kasisuldasuldaan a mihcaan u Ililiya a tademaw, u sapiida nu keyday nuheni micapi tu buyu’u buyu’ay ku sakakudip, kasasidumaay a kitidaan masasiduma ku sakaudip, malatusa ku sakaudip, pahabay atu papikan, nipahabayan idaw ku katalalan, sizi, tulakuk, taduk, gaciw, atu maluk paluma tu kakanan nu lumaay.
iti ayaw 2000 katukuh 1000 nu mihcaan amica mababalic masumasumad ku mihcaan, nika nikaudipan nuheni pahabay atu papikan ku yadahay,nipahabayan izaw ku katalalan, sizi, tulakuk, taduk, gaciw ku kawaw.
iti nutipan nu Palkanpangtaw buyubuyu’an malecad ku sakaudip atu Ililiya a tademaw.
niyadu’ay atu luma’ay a kasaupu
ya muenengay i enaenalan a kitidaan, u angang nu keyday nuheni maluk ku sakaudip itini.
namakayda nipikutkut tu tatademan a kitidaan katinengan u tumuk ku mikuwanay tu kawaw nu niyadu’kyu ba’ket ku piazih nu binacadan tu tumuk.
'''sa tu Sila a lalangawan. wuya matekesay a tutuud mahida u salunganay a luma' lala'.'''
Ciaw-tu-paw
iti sakinacacay Ililiya kalalaisan (i ayaw 229 katukuh 228 a mihcaan),u Lu-ma hananay taneng kuheni i talmatiya a dadipasan patideng tina Ciaw-tu-paw.
'''iti sakinatusaay Ililiya kalalais (i ayaw 218 katukuh 201 a mihcaan),pangkiw ku nidebungan nu Lu-ma tu kitidaan nuIliliya. atu ayaw 168 a mihcaan, ya sadikuday a Kuwan Ililiya madakep pataydaen i Lumase.'''
Alpaniya a tademaw
sikamu aydaay a Alpaniya a tademaw namakaydaay i Ililiya a tademaw sa, nika idaw ku mahantay ku kamu, u Alpaniya a tademaw namakaydaay nu dumaay a kitidaan micumud saan, nika kadadadengan I-li-li-ya a tademaw u kakawsan nu Alpaniya tademaw.
laluma'anatu atu Nangselafu a tademaw
'''19 a Seyngi yadah ku nakamuan nu Nangslafu a tademaw u dutucdutuc nu Ililiya a tademaw kuheni saan. mangaleb ku pidadatengaw iti Keluisiyaatu Seluweyniya kina kamuan.'''
'''nika katukuh i 19 a Seyngi nayinayi tu ku musakamuay tuyni. ayda u dutucdutuc nu Ililiya a tademaw kuheni sa  ku Alpaniya a tademaw. kalingatuan nu 20 Seyngi Ililiya a tademaw u lalangawan nu Halsetat sa. isay aenengan nu Ililiya a tademaw namakay nuwalian nu Tung-utili-pu katukuh Sayl-wiya, Alpaniya atu nuamisan nu Sila kuheni.'''
Sakul
thumb|Hualien
Sakul
u sulit nu Hulam: 撒固兒部落
花蓮縣花蓮市國福里
u tanpang niyazu' nu Sakizaya ayza a demiad.
u siwkay nu niyazu'
u niyazu' nu Sakizaya atu Pangcah.
i Hualien a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Sakul. u kasalumaluma’ nu Sakul sa, 616 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 1,699 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 658 ku tademaw, pakalatu 39%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 1,041 ku tademaw, pakalatu 61%.
1 ku kyukay i Sakul niyzau’.
inayay ku pakincalan i Sakul niyazu’.
inayay ku pikuwanan i Sakul niyazu’.
inayay ku pacudacudadan i Sakul niyazu’.
inayay ku padekuan i Sakul niyazu’.
u asip nu cideaky a tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis) 25%, Sakizaya 8%, Yuwatan(Bunun)1%, Tayan(Tayal) 1%, Taluku(Truku) 3%, zumazuma 1%.
Pangcah(Amis) a niyazu' kuyni. u Pangcah(Amis) sananay, katalakaw ku uzip, matineng miadup  atu mibuting. u Incumin a tademaw tu, u Pangcah(Amis) a cidekay tuud ku tademaw. matineng mudadiw atu musalukiyaw ku Pangcah(Amis). izawtu ku Sakizaya itini, caayhen pasumad ku ngangan nu Sakizaya. u zuma a tademaw sa u Taluku atu Kabalan. tatenga tuud ku Sakizaya intini, namakay Cipawkan tayni. 1878 lais nu Takubuwan, mabulaw tayni ku Sakizaya, u Sakizaya a tademaw patizeng Ciwidiyan a niyazu'. sisabaw sepat tu ku tumuk kina niyazu', u sabaw cacay ku tumu u Sakizaya a tademaw. sakacacayay a tumuk ci Tiway Kalang. ci Tiway Kalang malatumuk tusa a bataan izaw ku enem a mihca ciniza.
u niyazu’ nu Pangcah(Amis) atu Sakizaya
u niyazu’ nu Pangcah(Amis) atu Sakizaya kuyni, katuud ku Pangcah(Amis) atu Sakizaya itini mueneng. u zuma a tademaw sa u Taluku(Truku). inayi' tu ku zuma cidekay a tademaw itini mueneng.
u siwkay nu yincumin
u yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
situlu ku kakuniza nu sapancahay (原住民族), sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu yincumin, pulung sausi katukuh 2017 a mihcan 12 a bulad
2 ku cacudadan i Sakur niyzau’.
1 ku kyukay i Sakur niyzau’.
1 ku pikuwanan i Sakur niyzau’.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu' kakuniza:Sakizaya kakuniza:Kalingku kakuniza:Yincumin
midicu
u midicu u kulit kuyda kakuniza:Miku Kumud
ciid
ciid (kamu nu Hulam: 樹枝)
lahad sa ku canacanan a kilang atu lutuk mulangaw tu ciid atu lamit i saayaway.
u iluc ku adidi'ay a ciid.
izaw ku sikulitay atu mulangaway a nazipa'an i paduh nu ciid. mitudung kina nazipa'an i ciid tu uzip nu kilang.
lacul
ciid atu iluc nu ciid, adidingay a ciid, adidiay a ciid, baluhayay a ciid, mangaduay a ciid, i tini lahad nu lutulutukan atu lahad nu kilakilangan a sasunanaman a cudad, nipatuduan siduma u mapatelekay ku angangan a kilang atu malikaku’ay nu ciid a kilang.
u ciid nu kilang a sikasibalu, u aadihan tu nikatanektek a sakahenulan piadihan, nika pelu’an nu pahpah sa u kadit疤痕 malecad tu u sakahenulan, u ciid nu banges nu kilang idaw ku pisulitan nu i hekalay a micidekay, caay ka u kulit sa atu kulebut, caay kalecad nu kilang atu sapakay caang atu pahpah picidekay a masadicem, u nu ciid nnu kilang amin.
u masaciiday nu heci maadih tu nikakibetul atu kasasiduma, atu idaway hakiya nalaadan區間 nikadukaan nikahidaan.
ciid nu kilang pahtatusaen, nu lutukay a ciid atu sikalahecian a ceka’. siceka’ay a nikalaheci sapacidekay nu ciid, sipakay tapiingan amin masaciid, nikatabaki apuyu’an atu haymaw sa mucelak, idaw ku mapasulitan i ciid nu kasumadan nikakimulu nikadukaan.
huan-kaw
u huan-kaw sa
ciid
namakay i zitinay a sulit
tanaya' tu ku ciid nu kilang.
樹的枝芽長長了.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan(參考文獻)
wiki-樹枝 kakuniza: LamiHung kakuniza:Miku Kumud
Shoufeng
thumb|ShoufengShoufeng（壽豐鄉）
siwkay
Shoufeng a sakuwan ku Hualien. kumud nu kalesakan, 206.4 km². （kalesakan nu linpanti 27.53 km², kalesakan nu pawliwti 19.03 km²）, u kasabinawlan, 17,884 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 6,803 ku luma’.
ilabu nu kasaniyazu’ nu siang sa, 5,671 ku Yingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 32% (Pangcah) ku kasabinawlan. u tademaw ilabu nu siang u paylang ku alumanay.
Koli Tunghua tabakiay a cacudadan itini tu, itiza i Chisie(志學村). u kapahay a cacudadan kuyni. katuud ku micudaday.
yadah ku 飯店 i Shoufeng siang, tinaku Yuanlay, Lisiang.
nikasakuwakuwan
Shoufeng mala 20 a cuwen atu 16 ku niyazu’.
tina 16 a niyazu’sa, Ciamengan（壽豐部落）, Kiku（溪口部落）, Banaw（池南部落）, Rinahem（光榮部落）, Ciwidiyan（水璉部落）, Telu´（豐坪部落）, Cealalupalantdlu（豐山部落）, Adetuman（平和部落）, Tdlu（豐裡部落）, Sawanengan（共和部落）, Taukak（樹湖部落）, Cihak（志學部落）, Cipuypuyan（米棧部落）, Tumay（鹽寮部落）, Sililasay（月眉/上部落）, Siapaluway（月眉/中部落）.
壽豐鄉（阿美語：Rinahem；撒奇萊雅語：Alupalan）位於臺灣花蓮縣東部中段，北臨吉安鄉，東濱太平洋，西鄰秀林鄉，西南連萬榮鄉，南接鳳林鎮、豐濱鄉.
u Shoufeng hananay a kenis sa, (kamu nu Pangcah sa u Rinahem, nu Sakizaya a kamu sa u Alupalan), u eneng sa u nu Taywanay Kalingku sawalian kalanutebanan, i nu amisan sa ya Ji’an(吉安鄉) hananay a kenis, sawalian sa mililis tu Taypingyang hananay a bayu, nutipan sa mitatepal tu ya Xiulin(秀林鄉) hananay a kenis, nutipan kalatimulan sa malalitin tu ya Wanrong(萬榮鄉) a kenis, nutimulan sa mitulis tu ya Fenglin(鳳林鎮) a kitidaan atu ya Fengbin(豐濱鄉).
u kakitidaan nu Alupalan sa kasasibutan ku kaini, i nutipan sa idaw ku ya Cung-yang(中央) hananay a buyubuyu’an, nu walian sa idaw ku Hay-an(海岸) a buyubuyu’an, sakateban sa u masadihepay nu enal, ilabu nu Alupalanay a kenis sa idaw kiya Beden hananay a sauwac, Ci-ya-kan(知亞干) a sauwac, atu ya Law-si hananay a sauwac malalikeluh i Talawadaw a masataku, u demiad sa masa nu kacaledesan a puu’ay kabalianay kasademiad.
沿海海岸地形秀麗奇特，被納入東部海岸國家風景區的一部分，近年來的新興觀光景點－國立東華大學校本部、遠雄海洋公園、鯉魚潭、立川漁場及雲山水就位於本鄉.
i liwliw nu bayu a dadipasan a kasatukus sa, micidek ku nikabangcalan, silayap nu mamikuwanay tu aidanganay sakay nu dadipasan sikalecad a aadihan, picapian tu i aydaay nu kabaluhayan a kasatedepan nu maycaliwayay miadih, ya masa nu kanatalay a cacudadan ya Tung-huwa(東華) hananay, atu ya Yensiyung hananay macapiay tu buyu’ a aidangan, atu ya Banaw hananay a pabalungaay, atu ya sasizimian i ikiikian a kitidaan, pasu ya Yin-san-suy hananay a aidangan, itida amin iti Shoufeng a kenis.
轄區內有兩所大專院校，分別為：國立東華大學與臺灣觀光學院. 地方通行語為阿美語與台灣客家語.
i kitidaan nu kenis sa idaw ku tusaay nu tabakiay a cacudadan, masasiduma ku ngangan u nu kanatal ku ya Tung-huwa hananay, u cacay sa ya Taywanay han ku tatangahan u miecaway tu sapapiidangay a cacudadan. i kitidaan nu niyadu’ sa sasitungus nu kamu sa,  nu Pangcahay atu nu Ngayngay a kamu ku nikalalacalan.
laylay (歷史)
壽豐鄉昔日為阿美族的活動範圍，最早的漢人根據記載約在明永曆年間來到此地，清領末期所築的南、中、北三路，改善了此地的對外交通. 日治時期，總督府鼓勵日本人移民東部，成立豐田村、林田村二移民村，建立了「壽役農莊」；於1920年設置「壽區」，復於1937年改設為「壽庄」，屬花蓮港廳花蓮郡管轄.
戰後取「壽」及「豐田」，易名為「壽豐」，設置花蓮縣壽豐鄉至今.
u Shoufeng a kenis i kasumamadan sa masa nu Pangcahay a sikaudipan a kakitidaan, matabalay nu layak a nikatayni i Taywan sa, masulitay i cudad sa hakay i Ming yung-li nu mihcaan i 16 a celahcan itini tu a mueneng, iti nudikudan nu Qieng(清) a nipikuwan sa, idaw kiya nipadadanan masa nu timulan, kalatebanan, kaamisan tulu ku nisanga’an kakaydaan nu sacaliwayan a dadan sakacaluway nu makaydaay. i kaDipunan a nipikuwan ya satalakaway a mamikuwanay, milunguc tu binawlan nu Dipun mabulaw a tayda i walian, idaw ku nipahedek tu ya Toyota atu Mulisaka hananay a niyadu’, mapatideng tu tiya (Shou-yi hananay a kakalukan a niyadu’), iti 1920 a mihcaan sa patideng aca tiya “Shou a kenis”, kiyu nudikudan sa sipasumad aca tu ya “Shou hananay a kakalukan”, sanu Kalingkuay a mamikuwanay. nadikudan nu kalalais sa sipasumad han tu ya “Shou” atu “Toyota”, nudikudan sa pala “Shoufeng”, namapatideng i Kalingku sa katukuh ayda kina Shoufeng.
sasikawaw nu masakaputay (行政組織)
壽豐鄉境內共分為15村落，分別如下：
i kenis nina Shoufeng hananay sa pulung han sa makaala tu sabaw lima kayadah ku kasaniyadu’ nikasidumaan sa mahini.
志學村、壽豐村、豐山村、溪口村、樹湖村、豐坪村、米棧村、豐裡村、光榮村、池南村、平和村、共和村、月眉村、水璉村及鹽寮村.
其中鹽寮村為壽豐鄉最北村莊、水璉村為壽豐鄉最南村莊.
sayaway sa ya Cihak hananay, kilul satusa u Shoufeng, Fong-san, Ki-ku, Su-hu, Fong-pin, Cilakayan, Fong-li, Linahem, Banaw, Ci’adetomay, Cihulu’ay, Dawlik, Ciwidian, Tomay, hananay nu niyadu’.
nikahida sa ya Tomay a niyadu’ ku sakaamisan nu Shoufeng, ya Ciwidian sakatimulan nu niyadu’ nu Shoufeng.
觀光旅遊-豐田神社 u aidangan nu tayniay nu labang- ya Telo’ hananay a biyu’
豐田神社是臺灣日治時期官營移民村—豐田村（今臺灣花蓮縣壽豐鄉豐裡、豐山、豐坪等三個村）的神社，落成於1915年，二次大戰後被改為碧蓮寺. 神社遺跡包括鳥居、石燈籠與狛犬等物，於2009年8月13日以「豐田神社參道與遺構（碧蓮寺之週邊設施）」的名義公告為花蓮縣歷史建築.
Telo’ hananay a biyu’ i Kadipunan a nipikuwan u mabulaway tayni i kakuwanay a kitidaan- Telo’ a niyadu’, (i aydaay kalingku Shoufeng ya Fong-li, Fong-san, atu Fong-pin tulu ku kasaniyadu’) a kasabiyu’an, iti 1915 a mihcaan madem a midipecu a cumudan mueneng, i nudikudan sakatusaay a nikalalais sa, sipasumad han tu ya u sakay zazizawan nu aidangan ya Pi-liyen hananay a pabiyu’an. ina sasalisinan a biyu’ a niliyasan a kitidaan sa mapakelit tu kiya sakalikeluh nu tademaw atu kakawsan a kakaliwayan a nipatideng atu masaba’tuay a sacilu, atu ya kasasengian tu bingniwking a wacu, iti 2009 a mihcaan walu a bulad sabaw tulu a demiad sanu “Telo’ a biyu’ misakapah a milisimet tu cacaliwayan nu sacumud atu pabaluhay tu liwaliwan nu nipatideng (i liwliwan nu kakitidaan)” u nipabinawlanay kuyni a pakatineng tu nu Kalingkuay sakay nu laylay nu nipatideng a kawaw.
KaDipunan a nipikuwan (日治時期)
豐田村為臺灣日治時期的日人移民村之一，豐田村在1913年開村後隔年，即由村內的代表上野二三、金子義敦、石內傳三郎和小松間太郎等人於1914年10月底向臺灣總督府申請設立豐田神社，作為豐田村大平、中里、森本、山下聚落的民眾所祭祀的神社. 豐田神社於大正三年（1914年）12月獲准興建，於隔年1月完成本殿、拜殿與鳥居，6月5日舉行鎮座式，例祭日亦定於這一天，但因此時為農忙期且天氣炎熱，於大正十一年（1922年）將例祭日改為10月25日. 豐田神社後於1937年6月5日舉行改建完工後的遷座式.
ina Telo’ a niyadu’ nu mabulaway tayni i Taywan a tademaw nu Dipun, ina niyadu’ sa na iti 1913 a mihcaan nikalingatuan a masaniyadu’ tu, dikudan nu mihcaan, pacudad ku itiniay a dayhiw, ci San-iye tusa tulu, ci kim-yi-tun, ci Isi-ney-cuwan-zilo, atu ci Koma-ce-zilo, iti 1914 a mihcaan cacay a bataan a bulad, misinsi tu satalakaway nu mamikuwanay sapatideng tina biyu’an, u sasalisinan nu itini i Telo’ a niyadu’ ya Ta-pin, Cung-li, Seng-pen, atu masaupuay i kasasaan nu buyu’ a binawlan. ina Telo’ a biyu’ sa iti Ta-ceng sakatulu a mihcaan Telo’ hananay a pabiyu’an, kasasulul tu i (1914 a mihcaan) a mupatideng, kiyu i pabaluhayan a mihcaan kalingatuan masanga’ tu kiya sasalisinan atu ya masadibuay a kitidaan, i enemay a bulad lima a demiadan pakacumelak tu nikasametek a sikawaw, i ayda a demiad ku salaluungan nu binawlan a milunguc tu sasalisinan, zayhan u malukay atu kalaludan caledes sa ku kasaini nu u tiih, i Ta-ceng sabaw cacay a mihcaan (1922) sipasumad han ku sasalisinan nu demiad i cacay a bataan a bulad tusa a bataan idaw ku lima a demiadan. ina Telo’ hananay a biyu’ sa i 1937 a mihcaan enemay a bulad lima a demiad, idaw ku napahedek tu kaliyasanay a sapatudud a lisin i mahida.
nudikudan a kalpacaw (戰後)
二次大戰後，豐田神社建築在民國三十五年（1946年）年底改供奉釋迦牟尼佛及不動明王，隔年暫定改稱「豐田碧蓮寺」，民國五十年（1961年）參考宜蘭縣羅東鎮東山寺新建大殿，次年3月落成並增祀五穀爺，正式定名為「豐田碧蓮寺」，不久又擴建地母娘宮、媽祖娘宮.
i nadikudan nu sakatusa a nikalalais sa, ina Telo’ a biyu’ nai 35 a mihcaan nu kaHulaman a nipatideng, i 1946 a mihcaan sipasumad han tu ya Se-ciya-mu-ni hananay a nu O-mi-to-huay ku sapatudud, atu ya i tebanay nu sakalalima nu piadingay nu kakawsan. i sakatusa a mihcaan sa hidaen henay a pasumad pangangan tu "Telo’ hananay a Pi-liyen a biyu’", i limaay a bataan nu mihcaan sa (1961 a mihcaan), mitudung tu nu Gi-lanay ya Lo-tung a kenis ya Tung-san a biyu’, pabaluhay a misanga’, satusa i nu dikudan a mihcaan tuluay a bulad, midipecu, sicunus tu sakiyadahay nu kalubic nikasibekan a kakawsan, tatenga’ay tu a nipangangan tu ya "Telo’ hananay a Pi-liyen a biyu’", caay katenes sa misaahebal aca tu nu lalaay masawinaay a kakawsan nu biyu’, atu ya sakatinengan a biyu’ kaladamsayay ci Ma-co’ hananay a kakawsan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:kakitizaan kakuniza:Buting Nukay kakuniza:Miku Kumud
atiladay nu Yin-du
u atiladay nu Yin-du
tamulak
tamulak(南瓜)
thumb|tamulak
tana'
縮圖|tana' tana'(刺蔥)
uzip
uzip 生命、身體
nu Taywanay ya masabalatay lumeniay a bayu
u bayu nu Taywan ( nipangangan Tayhay han: u ouco hananay sa i kasumamadan nipangangan u Huelmusa a bayu) nipatudu sa i tebanay nu Cungko Talu pasay walian atu timulannu Huciyen  atu Taywanay a nikahida a bayu.
pasu ya kitidaan nu subal nu Taywan pasay waliay atu timulan nu bayu, i nu Tunghay bayuay kakaydaan nu mi mawyiay
kasahenulan a bayu, itini i teban nu Yaco atu waliyu a bayu, kakayda satu mala nu aydaay sangayawan nu cenceay a kakitidaan.
idaw ku masulitay ya waliyu atu nutipan a waliyu ya taypinyan hananay sa, i Amisay nu Taywan Sinpiseay ya Santiyawciyaw
micaliway tu Tiyaw yi tahay a subal atu huwan liye yi atu i huciyen sennay i Pintan  a subal malalitin, makay timul sa mayni i
Pingtung a kakitidaan ya E’luwanpi atu Huciyen sennay ya Tungsan hananay a subal malalitin sakaybalad, nikatanayaan makay nutimulan katukuh i nu’tipan nikapulungan makaala tu 180 cacay a malebut a depah kuni ka ahebal, hakya hatida nika
ahebalan nu Taywan idaw ku enem tu cacay sa.
u sakasan sa awu nu Tayliwku masaatiladay, nikalabu sa makaala tu pituway a dipah. liwliw nu bayu a subal sa, idaw kya
micapiyay tu Huciyen a Talutaw hananay, duma sa idaw henay ku malalitinlitinay a Punghu a subal atu i hekalay nu Pintung
ya adidingay a okinawa hananay a subal.
ina Taywanay a bayu u salikecuay a baladsa itini nu Huciyen sen hananay ya Pintan a subal atu nu Singcuay sasiwbayan a minatu kunikahida, nikapatelekan a balad sa makaala tu 130 cacay a malebut a dipah kuni ka ahebal, u saahebalay sa i Pintungayay ya Mawpitu’ hananay katukuh i Huciyen Tungsan a subalay a Awuciyaw, nipatelekan a laed sa makaala tu 410
cacay a malebut a dipah. nika ahebalan nu bayu sa makaala tu 8000 a pihuwan kungli, nu Taywanay micapiyay satabakiay a
bayu.
laylay
i 16 a celahcan mayteban imahida, ya Putawya a binacadan pabalunga maycapi tu Taywanay a bayu micaliway, makaadih tuya langdaw sananay a subal nu Taywan, tanumata sa mapaengaw makadih tu nisalungan nu subal sa, pangiha tunu kamu nu heni [ ilha Fermosa ], ukamu nu Putawya sa [ salunganay a imin ( Formosa ) subal ( llha ) ]. sisa kasumamadan sa idaw
kya panganganay nu Ocuoay nu [ Hulmusa hananay a bayu han  ].
inaayaw kasumamadan sa ina Taywan hananay a bayu sipangangan tu [  lumeniay masabalatay a cilis han ]. ( zayhan idaw ku masalumeniay a balad mucaliway  ), sisa yadah kunu makayniyay i mim ye a mabulaway a binacadan milakec tu Taywanay a bayu sa, mapaelul mapalit nu balad, idaw ku kasumamadan a dadiw nu Holo* layak * atu nu ngayngay（  lakec tu Taywan kalaluman a dadiw ) paysakamu tu kalabadesan nu milakecay tu bayu tayni i Taywan i mahida sananay, nikapalit a mabelec a
Hibatullah Akhundzada
Hibatullah Akhundzada (海巴圖拉·阿洪扎達) thumb|Hibatullah Akhundzada (海巴圖拉·阿洪扎達) thumb|u hata nu Afghanistan
siwkay niza
tatama a tademaw, Hibatullah Akhundzada, u misingkiway. 1961 a mihcaan nalecuhan)
nu Taywanay ya masabalatay lumeniay a bayu
laylay
kakawawan, ( enem ku mabelecay tatulu ku munengay cacay ku pananukasay ), u sakusaan anu cacay a bataan a tademaw sa aenem ku mapatayay mapalid nu balat, tatulu ku samenmen sananay muneng i Taywan, cacay ku matalaway makayi milakuwit tiya lumeniay a balad nu bayu pahnanukas taluma i Tayliwku. u nikahida sa hina pacelcel ku miubiyay nu tawki a pabalungaay sisa mahida.
1949 a mihcaan enemey a bulad, cunghuwa mimku a cenhu micuduh tu sakacaay ka lalacal nu siwbay atu tuudtuud sisa
Hibatullah Akhundzada
siwkay niza
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Afghanistan ayza sa ci Hibatullah Akhundzada, micakat a demiad sa i 2021 a mihca 9 bulad 7 demiad.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:tademaw kakuniza:misingkiway kakuniza:tatama kakuniza:tapang nu kanatal
nu Taywanay ya masabalatay lumeniay a bayu
laylay
caay katenes sa kakayda satu malatusa tuku mamikuwan. 1950 a mihecaan enemay a bulad tusa a bataan idaw ku tusa ademiadan, ya kuliya hananay a kanatal malalais ku labuway nu sakacaay kalecad nu masakaputay, ya Amuhuwan nu bayuay
sakapituay a hitay taynien i Taywan a buyu micumud mipulu tu nipisubana nu Tayliwku a kanatalay a nuhitayay a balunga,
matalaw midebung tu Tawan. nipiidepan caay tu kalalacal sa i nu bayuwan nu Taywan, nu Tayliwku misiubayay pabalungaay a
kawaw sipakaydaen i nutimulan nutipan padadan, nu Tayliwku a tuud a sipicaliw tu nu dumaay a kanatal nu balunga sika lalacal a maysiubay tu nutaway a nipitupin.
Nipalatusaan a bayu
hekalay nu bayu a kakitidaan kalibutan sa kunikahida, maylabuway nu nanum yadah ku maysasaay tanudadipasan sa, masacilisay nu bayu ihekalay a ungcung,yadah henay ku cacumudan nu sauwac atu masalikakuay nu bayuay a dadipasan,
nikalalikeluhan nu makacuwacuwaay a nanum yadah, u babutingan atu sakaidaw nu buting masibek nikaala. sisa nu Taywanay a bayu sakatinengan nu makaydaay micidek katabaki ku laying atu bali sa, pasu nikabalad nu nanum kalamkam ku nipalid u sakatalawan nu pabalungaay maycaliway. kakuniza:Buting Nukay
bukebukelalan
bukebukelalan (kamu nu Hulam: 河床；曠野)
kakuniza: LamiHung
Zihing
thumb|Fuxing (Taoyuan)
Zihing
u sulit nu Hulam: 義興部落
i Taoyuan a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Zihing. u kasalumaluma’ nu Zihing sa, 76 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 256 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 242 ku tademaw, pakalatu 95%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 14 ku tademaw, pakalatu 5%.
u kasabinacadan, Tayal 91%, Amis 1%, zumazuma 1%.
u sulit nu Hulam: 爺亨部落
i Taoyuan a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Zihing. u kasalumaluma’ nu Zihing sa, 79 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 246 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 230 ku tademaw, pakalatu 93%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 16 ku tademaw, pakalatu 7%.
u kasabinacadan, Tayal 90%, Bunun 1%, zumazuma 2%.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
salengacay a isu’ nacudadan
縮圖 salengacay a isu’ nacudadan (kamu nu Hulam: 白鯨記)
《白鯨記》（Moby-Dick; or, The Whale）為赫爾曼·梅爾維爾發表於1851年的小說，被認為是美國最偉大的長篇小說之一. 《白鯨記》這個名字說的是一頭叫莫比·迪克（Moby Dick）的白色抹香鯨，並不是白鯨這個鯨魚物種.
kungku (概要)
全書有442頁，共分成135章，而節選版只有84章，因為篇幅過度冗長，曾一度認為不適合青少年讀者閱讀，在英國多次被退稿，1851年出版，讀者反應十分冷淡，第一年只賣出5本，一直到《白鯨記》出版了七十年（1920年）後，梅爾維爾在美國文學的地位才獲得重新評價（可惜梅爾維爾已在1891年9月28日去世，無法看到自己的成就）.
ina cudad sa pulung han sa idaw ku 442 kayadah nu babeliha, pulung han sa idaw ku 135 kayadah nu palasican a ngatu nu ulic, nipapilian tu sa siliwan tu 84 nu ngatuan a ulic, sakasaan tadatanayu tu ku aadihan, kyu kinapinaay sipitapal nu hekalay u caayay katatungus sapaadih tu masakapahay miasip sa, iti Inggu a kanatal sa kinapinaan a sipananukas tu nasulitan, iti 1851 a mihcaan nipacudad a patahkal i hekal, u katuuday sa cu’ded ku nipacekilan, sayaway a mihcaan sa lima ku mapacakayay, sikatukuh tu ina "salengacay isu’ nacudadan" mapamelaw i hekal sa, ina sipatahkal a cudad kaidawan tu ku 70 a mihcaan (1920) sa, ci Mey-el-uye-el iti Amilika sakay nu ulicay a nikasaditan tu kasibihit, itawya a mapabaluhay muliyaw a mitapal tu tineng, (kasatiman sa ci Mey-el-uye-el iti 1891 a mihcaan 9 a bulad 28 a demiadan mabelec tuway, kyu caay pakadih tu nu udipay a nikalekuan).
福克納說過：「看完《白鯨記》，第一個想法是希望這本書是我寫的. 」至今日，《白鯨記》已被視為美國文學史上最偉大的小說之一.
ci Hu-ke-na namusakamu tu: "namakadih tina "salengacay isu’ nacudadan" sa, sayaway a nidatengan sihedek tu nu makuay a nisulitan kina cudad a kungku sa." sikatukuh ayda sa, paadihen tu "salengacay isu’ nacudadan" ku nu Amilikaay nu paulicay, iti likisiay sa u sakasenengan a kungku nu ulic sa.
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
《白鯨記》是一部以海上捕鯨為題材的小說，一位名叫亞哈（Ahab）的「裴廓德號」（Pequod，IPA:ˈpikwɒt）捕鯨船船長帶領全體船員，追捕一條叫做「莫比·迪克」（Moby Dick）的大白鯨的歷險過程.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
縮圖 Li-aow-na-tow.Ta-wen-si(李奧納多·達文西)（義大利語：Leonardo da Vinci，意為「文西城的李奧納多」；儒略曆1452年4月15日－1519年5月2日），又譯達芬奇，全名李奧納多·迪·塞爾·皮耶羅·達文西（Leonardo di ser Piero da Vinci，意為「文西城皮耶羅先生之子李奧納多」），
salengacay a isu’ nacudadan
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
tina "salengacay isu’ nacudadan" u tabayuay mibutingay tu isu’ ku sasulitan a kungku, u mamukeliday nu balunga ci Ya-ha (Ahab) tu Fey-ko-te miisu’ay a balunga (Pequod，IPA:ˈpikwɒt) ladayen nida ku kaput, milalaba tiya cacayay a isu’, nipangangan nuheni sa "Mu-pi Ti-ke" (Moby Dick)tuya tabakiay salengacay a mo-sian isu’ nikacaliwayan a pitanam tu sakatalwan.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
ci Li-aw-na-to.Ta-wen-si “I-tali- a kamu” Leonardo da Vinci imi uyni “Wen-si-cen a Li-aw-na-to, ci Zu-lye-li i 1451 a micaan 4 a bilad 15 a demiad katukuh 1519 a mihcaan 5 a bulad 2 ademiad”, ci Ta-ben-ci han aca, hamin u ngangan ci Li-aw-na-to.Ti.Say-al.Pi-ye-low.Ta-en-si han “Leonardo di ser Piero da Vinci, uimi niza “Wen-si-cen-pi-ye-low u wawa niza ci Li-aw-na-to”,
salengacay a isu’ nacudadan
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
亞哈是一名意志堅定的船長，聰明、自大，他在海上四十年，有十分豐富的航海和捕鯨經驗，對各個大洋的海況和鯨魚的分布都非常熟悉. 在一次捕鯨過程中，亞哈被一條名叫莫比·迪克的抹香鯨咬斷了一條腿，從此決心一定要捕殺莫比·迪克. 他說：「不要對我不尊敬，就算是太陽得罪我，我也會出手痛擊. 」
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
是義大利文藝復興時期佛羅倫斯共和國的博學者：在繪畫、音樂、建築、數學、幾何學、解剖學、生理學、動物學、植物學、天文學、氣象學、地質學、地理學、物理學、光學、力學、發明、土木工程等領域都有顯著的成就.
salengacay a isu’ nacudadan
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
ci Ya-ha sa u ahebetay ku balucu’ mamupabalunga a tapang, sipunu, nayay ku kitabakian miadih, iti bayuan a nutineng sepatay nu bataan a mihcaan, idaw ku sikatumes nu kalubican nu sakabayu atu pidakep tu sanglacay tu isu’ a nipitanengan, tuya masadumaay a silsil nu bayu atu caculilan pisilsil nu isu’maltasem amin cinida. iti nacacayay pibutingan tu isu’ sa, ci Ya-ha makalat nu singanganay a isu’ ci Mu-pi Ti-ke hananay maputun ku cacay a kuku’ nida, pakayni satu pabalucu’ cinida a milalaba tu midakep tiya isu’an ci Mu-pi Ti-ke. u kamu nida sa: "maydih caay kasikad i takuwan sa, kanahatu u cilal ku siiluay i takuwan, sikalcad tu a palimaan aku a mingayaw sa."
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
I-tali nu nalimaan misulitay tu cudad u cumelakay a mihcaan Bow-low-lun-s masakaputay mapulungan a kanatal nu mitesekay ku tineng, i pikulit, dadiw misangay, miasipay, pinaay, micici’ay, migingkiway tu mauzipay, aadupan, mulangaway, migingkiw tu tahakay, migingkiw tu demiad, migingkiw tu
salengacay a isu’ nacudadan
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
「裴廓德號」出航時聘僱了來自紐約的以實瑪利（Ishmael）和科科伏柯島（南太平洋上的一個島嶼）上食人族的王子魁魁格（Queequeg），以實瑪利厭煩了陸上枯燥乏味的生活，於是決定到海上冒險，在旅店中，認識了標槍手魁魁格，兩人一見如故，成為很好的朋友，並一起登上了捕鯨船「裴廓德」號.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
lala’ay migikiway tu hekalay kakitizaan, migingkiw tu tahak, migikiway tu likat, migingkiway tu icelang, misabaluhay misanga’, misangaay patizengay a kawaw hatini kayadah, u liwliw nu pienengan mahapinang amin ku mapahezekay a nisanga’an.
salengacay a isu’ nacudadan
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
ya Fey-ko-te a balunga nikatahkalan nu tatukian idaw ku pitakus tu piedap a musakawaw i balungaan, namakay i Niw-yokay a tademaw ci I-se-ma-li (Ishmael）ku ngangan atu ya ci Ke-ke-hu-ke a subal (satimulan nu bayuay a subal) ya mukanay tu tademaw a binacadan u mamuculukay a hungti ci Kuy-kuy-ke (Queequeg) ku ngangan, nakamuan sa malibuten nayay ku sakalaluwah sikaudip sa ci I-se-ma-li tu nu tukusay, sipanutek a tabayu mitanam, iti pininangan, masasuadih tiya mipacingay a tademaw ci Kuykuyke, tatusa kuyuheni mahida u matenesay tu ku nikasasuadi han, mala u sakapahay a cabay, mapulung a mukacaw tiya mibutingay tu isu’ a balunga ya Fey-k-te hananay.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
這使他成為文藝復興時期人文主義的代表人物，也是歷史上最著名的藝術家之一，與米開朗基羅和拉斐爾並稱文藝復興三傑. 小行星3000為紀念達文西而被命名為「李奧納多」.
salengacay a isu’ nacudadan
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
對宗教、種族，以實瑪利有自己的認識，他說：「寧願與一個清醒的食人族土著同床，也不要與一個酗酒的基督徒交往. 」整個故事幾乎是用以實瑪利為第一人稱來描述，本書第一章第一句是：「叫我以實瑪利（Call me Ishmael）」，這了成為文學史上最為著名的開場白之一.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
ciniza mala u cumelakay nu nalimaan a misulitay tu cudad nu situngusay misitay tu lalangawan, i laylay u singanganay nu kucungay, aci Mi-kay-lang-ci-low atu ci La-piy-al malecad singanga ttu tulu nu matinengay cumelak nu nalimaan a misulitan. adidi’ay niyula a bunac 3000 u pikineng ci Ta-wen-sian a nipangangan han “ci Li-aw-na-to”
salengacay a isu’ nacudadan
u kungku nu kangtanay a maylatuh (故事簡述)
misuayaw tu nu kiwkayay, masadumaay a binacadan, masa nu I-se-ma-liay sikatinengaw tu udipay, kyu u kamu nida sa: "kaydihan atu masamataay mukanay tu tademaw a binacadan mabi i kakabian, makayi atu sademiaday a mabusuk misinguay tu ciwlu a tademaw malcabay sa". kahaminan nina kungku sa mahida u sitatungus ci I-se-ma-lian masa u sayaway a sapangangan a misiwkay, ina kungku nu cudad sa sayaway a nakamuwan: "kau I-se-ma-li (Call me Ishmael) muawaw sa", uyni sa masa ina likisiay nu ulic sakasinganga a pitekaan a nakamuwan.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
按照藝術史學者海倫·加德納（英語：Helen Gardner (art historian)）的說法，他的興趣到達了一個前所未有的範圍和深度，而且「他的思想和人格似乎是超出常人的，而他本身卻是神秘又疏遠.
salengacay a isu’ nacudadan
nipiisu’an a cudad (捕鯨的百科全書)
故事中有二分之一的篇幅是描寫捕鯨業的習俗，與鯨魚有關的文學、藝術，鯨魚的生理構造，例如鯨魚最大的弱點是無法止血，鯨魚的噴水有灼熱之虞等，以及水手如何屠宰鯨類獲取鯨油、龍涎香，藍鯨在《白鯨記》中被稱為硫磺底（Sulphur-bottom），因為硅藻附著在藍鯨的皮膚上，使得它們的下側呈現橘棕色或淡黃色. 《白鯨記》可以算是一部捕鯨的百科全書.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
duduc tu nalimaan migingkiway tu laylay ci Hay-lun.Cya-te-na “kamu nu A-me-lika, Helen Gardner (art historian)” han. tu kamu, u nabalucu’an niza katukuh tu i cayay ka izaway a liwliw atu katesek ka kailabu, saca “u nizateng niza atu tademaw mzahiza u malakuitaytu nu tademawan, ciniza u kaliyuhan u cayay ku cacapian aca.
salengacay a isu’ nacudadan
nipiisu’an a cudad (捕鯨的百科全書)
ina kungku kasilaculan idaw ku tusa tu cacay a sikadihan tu nu nipalilidan tu mahica ku pidakepan tu isu’ a nina’ nu lisin, atu sakay nu isu’ay a buting masakiketay nu ulic, nalimaan, atu nu udipay a saditan, tinaku u isu’ sakatabakiay a kahumingan sa u caay pakapuut tu pisilsilan nu idang, mahica ku nipipespesan nu isu’ kaakutian a sikabiyalawan, atu mahica ku pisenat nu mibutingay tu isu’an a miala tu simal, ngangay nu kabangsisan, u samilaway a isu’ iti "salengacay isu’ nacudadan" ilabu nu nipanganga tu liw-huwang han (Sulphur-bottom) zayhan u damay mudepit i banges nu udip nu isu’, masa kamakama’an ku makay sasa’ay caay sa misengi tu kalawlaway  a kulit. "salengacay isu’ nacudadan" taneng a masausi u sakay pibutingaw tu isu’ay a wikipitiyat a cacudadan.
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
Marco Rosci提出儘管現在已經有許多關於李奧納多·達文西的推測，他的世界觀卻是從本質上符合邏輯的而不是神秘的，他使用的經驗主義的手法在那個時期也是不尋常的.
Marco Rosci patahkal kanahatu ayza yadah tu pakayniay ci Li-aw-na-to.Ta-wen-si a pizayeng, u piazih niza tu kitakit tatenga’ maka nuyaanay a tineng tatungus tu nizatengan caay ku kakaliyuhan, micukaymas ciniza tu natenengan a misakaku tu nanimaan a kawaw itawya a mihcaan u micidekay tu.
salengacay a isu’ nacudadan
namakayiniay a nisulitan (參考資料)
中文維基網站-白鯨記：https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%99%BD%E9%AF%A8%E8%A8%98 kakuniza:Buting Nukay
Li-aow-na-tow.Ta-wen-si
達文西是公證員瑟皮耶羅·達文西和農民婦女卡特琳娜的非婚生子女，他在義大利佛羅倫斯中一個叫做文西的地方出生成長. 李奧納多從小在著名的佛羅倫斯畫家安德烈·德爾·委羅基奧的畫室受教育.
Ta-wen-si u kumuing ci Se-pi-ye-low.Ta-wen-si atu malukay a tatayna ci Ka-te-lin-na caay ka siacawa sibucud tu tatayna a wawaan, ciniza i I-ta-li-bow-low-lun-s-ancavay Wen-si a kaakitizaan lecuhan balaki. ci Li-aw-na-to naadidi’ i singanganay tu Bow-low-lun-s nu mitesekay nu mikuliay ci An-te-lye.Te-al.Wilow-ci-aw a pikulitan amipalangaw.
他的早期工作生涯都是為米蘭的盧多維科·斯福爾扎服務. 他後來在羅馬、波隆那和威尼斯工作，在法蘭索瓦一世授予他的法國的家中度過了人生中最後一年.
u saayawaya nikauzip a kawaw niza u sakay Miz-lan a Lu-to-wiy-ke.S-bu-al-ca ku kawaw. zikuz i Low-ma,Pow-lung-na atu Wiy-ni-s misakakawwa ciniza, i Ba-lan-sow-wa cacay a lasubu a mihcaan u pabeliay cinizaan a Ba-kow a luma’an mauzip tu sazikuzay tu a nikauzip a mihcaan.
達文西過去與現在都主要以畫家著稱，並以其畫作寫實性和極具影響力聞名. 在他的作品中，《蒙娜麗莎》是最負盛名且最常被模仿的肖像.
Ta-wen-si i kasumamadan atu ayzaay u angangan u mikulitay han a pangangan, u nikulitan nisulitan niza a kasingangan, “Mong-na-li-sa” tada u singanganay u hina matudungay tu nikulita a tademaw.
《最後的晚餐》被認為是所有時期中最多被複製的宗教繪畫，只有米開朗基羅的《創造亞當》的聲望能與之媲美. 李奧納多的繪畫《維特魯威人》也被認為是一個文化的象徵，他被複製在各種各樣的物品上，如歐元、教科書和T恤衫上.
“sazikuzaya nikalabi” nasa hamin nu kasa mihcaanay u sayadahay niliyawan a mitudung mikulit tu nu kiwkay, uyza dada’ ni Mi-kay-lang-ci-low “misanga’ tu Ye-tang” a singangan taneng tu salungan. Li-aw-na-to a nikulitan “Wiy-te-lu-wiy a tademaw” nasaca mahiza u lalangawan, namapatudung i canacanan a tuudadn, mahizaay u Ow a kalisiw sapasubana’ tu cudad atu zikucan.
他的繪畫中有15張遺留了下來，之所以數量這麼少，是因為他持續不斷地，頻繁地用新技術進行災難性的試驗以及他作畫時一貫的拖延.
u nikulitan niza izaw ku 15 a tatipelukan ku masubeliday, sikasa caay ka yadah, zayhan sa lalid sa ciniza caay ka putut, tatultultul sa miyung tu baluhay a nalimaan a tineng tu satebuc atu mikulit ciniza caay kadadawa.
anu mahicahica, u nisanga’an niza a tuud, uyza pasu tu kalamkam tu nisulitan niza, ke-sey bacu a pipaheci atu pakayniay nisabacuan tu nu limaay a nisulitan niza, mala u malecaday a zidayan uyza dada’ ci Mi-kay-lang-ci-low kya taneng a patahkal a u tatengilan, saakay iluciluc a kucungay a tabaki ku nikalilid tu kucungay. kakuniza:Sabak Tutuy
Siapaluway
u sulit nu Hulam
月眉（中部落）
u siwkay nu niyazu'
i Hualien a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Siapaluway. u kasalumaluma’ nu Siapaluway sa, 191 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 437 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 300 ku tademaw, pakalatu 69%.
u sausi nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Pangcah(Amis) 66%, Taluku(Truku) 1%, Tayan(Tayal) 3%, zumazuma 4%.
u Pangcah a niyazu'
u Pangcah a niyazu' kuyni, katuud ku Pangcah a tademaw itini.
uzuma a tademaw sa u Taluku(Truku) atu Tayan(Tayal), katuud ku Hulalm intini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
izawtu ku Sakizaya itini, caykatuud ku Sakizaya. caay henay misumad ku ngangan nu Sakizaya.
u siwkay nu Yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
situlu ku kakuniza nu Yincumincu,sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
tamayo’an
u sulit nu Hulam
大湳部落
u siwkay nu niyazu'
i Miaoli a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu tamayo’an. u kasalumaluma’ nu tamayo’an sa, 22 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 84 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 77 ku tademaw, pakalatu 92%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin,  7 ku tademaw, pakalatu 8%.
u kasabinacadan, Saysia(SaySiyat) 76%, Tayan(Tayal) 11%, Yuwatan(Bunun) 4%, Pangcha(Amis)1%.
u Saysia(SaySiyat) a niyazu'
u Saysia(SaySiyat) a niyazu' kuyni, katuud ku Saysia(SaySiyat) itini mueneng. u zuma a cidekay a tademaw sa u Tayan(Tayal), u Yuwatan(Bunun), u Pangcah(Amis), inayi' tu ku zuma a cidekay a tademaw itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
u cidekay nu Taywan Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw.
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
原住民族委員會全球資訊網統計資料
nipaluma-sakipuces, sakipoces
縮圖
masa kumaay a ngangan 各種名稱
【學名】 Tetrastigma dentatum (Hayata) Li
【mitesekay a ngangan】Tetrastigma dentatum (Hayata) Li
sapaiyu
sapaiyu (kamu nu Hulam: 藥)
nipaluma-sakipuces, sakipoces
masa kumaay a ngangan 各種名稱
【科名】 葡萄科(Vitaceae)
sapaiyu
u "iyu" ku "營養" nu kamu nu Hulam. inayay ku iyu nu uzip, imelang sa.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
masa kumaay a ngangan 各種名稱
【sapamataan a ngangan】Vitaceae
sapaiyu
anu imelang sa kanen ku sapaiyu.
kakuniza: LamiHung
nipaluma-sakipuces, sakipoces
masa kumaay a ngangan 各種名稱
【mikeliday tu ngangan】sakipuces a mikeliday
【俗名】 三葉崖爬藤 、三葉青、毒葡萄、三腳虎、三葉葡萄
【tada nagangan】tuluay nu papah a sakipuces, San-ye-qing, du-putao, San-jiao-hu, San-ye-putao
【英名】 Hemsley's Rockvine
【族語】 布農 Tungkalapat Tu Valu、撒奇萊雅 Sakipoces、雅美
Komalat、鄒 'Uici 'Itan、卑南 Pilr Na Marenum、魯凱 Vaedre、
排灣 Barsiada
【kamu nu binacadan】Bunun (布農) Tungkalapat Tu Valu、Sakidaya(撒奇萊雅) Sakipoces、Tau (雅美) Komalat、 Co (鄒) 'Uici 'Itan、Piwma (卑南) Pilr Na Marenum、 Lukay (魯凱) Vaedre、
【使用族群】 布農、撒奇萊雅、雅美、鄒、卑南、魯凱、排灣
【mitaduay nu binacadan】Bunun, Sakidaya, Tau, piwma, Lukay, Paywan
kaliwasak nu langaw (分布環境)
nui Taywan, Liuqiu, tada u Taywannay a langawan, hina adih kita i subal nu mililisay tu bayuan nu kilangkilangan atu enalan maadih ita ku langaw.
(kamu nu Hulam:原產於台灣、琉球，屬於台灣特有種的植株之一，常常可以在本島低海拔地區的灌木叢及平地發現其蹤跡. ）
sasapayuan (藥效)
ikakanen han, kala akeneken, cupelak, idaw kuni pakasiheci tuni ka dukaan numita, sisa sasapayuan tu sakayduka han.
(kamu nu Hulam:在性味方面，帶點苦、澀且性平，具有生肌斂瘡的功效，因此常常用來治療瘡傷. ）
milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
(kamu nu Hulam:崖爬藤為葡萄科崖爬藤屬的木質藤本植物，以卷鬚纏繞他物而爬升. ）
cacaya ku batac cacay ku papah, wayway nu papah duhepic atu nai ku banuh masingay nu salusalus kunika ngitungituan nu lilis mahida u ti’kuk ku wayway atu sa dicem sananay a wayway, tanayu han makaala tu lima a cong-fen, hekal nu papahan mahida u lacik kunika likat nu lumeni’ a langdaw, papah nu akaway han 0.4 cong-fen.
(kamu nu Hulam:單葉互生，葉片形狀呈略帶紙質或革質且鋸齒緣的卵形至披針形，長約5公分，葉面呈帶有臘光的深綠色，葉柄長約0.4公分. ）
kasibaluan han mahida u ziwzika ku nika langlangdawan ku kulit sepat ku adidiay a sasemaan nu bilbil, itaban kuma sa cacaya itunduh kuni kasibaluan, namaka sasatu ku akaway asibalu malatusa kuni ka tahkalan, nu cacaya a akawayan cacay ku macebalay nu baluan.
(kamu nu Hulam:開花期開出十字型的淡綠色4瓣小花，在中央的一朵頂生花，下面從花序梗頂生出二分枝，每枝頂上各生出一朵花. ）
mabadi’ satu ku balu malaheci u langdaway ku kulit mahida u badisusu’ ku heci si kabi, tanayu han makaala tu 0.5 cong-fen, maduhem satu hamaw sa malasumanah.
(kamu nu Hulam:開花後結出的果實為綠色的葡萄狀漿果，長約0.5公分，成熟後會漸漸變成紅色. ）
wayway (形態)
yadahay nu mihcaan a apuyuay nu lutukan a langawan. lamit han mahetikay kuni ka sutingan, yadah ku ngisngis nu lamitan, angangan nu tapang han malecad kuni kabi, talakaw han makaala tu sabaw tusa ~ tulu a bataan idaw ku lima a limi, idaw ku minabuya nu angangan, batac nai ku watan asilamit atu papah.
(kamu nu Hulam:多年年矮小草本. 根垂直直伸，生多數鬚根；莖基部平臥，高12-35厘米，有匍匐莖，節上生不定根與葉. ）
i tapangtu asipapah masilac mahida u lianzuo-zhuang, tanayu mamucuy sadicemsa ku wayway atu macuisay nu ti’kuk a papahan, lilis nu papahan idaw ku masingay nu salusalus katukuh tu nika pangkiw nu banuhan nika celitan atu ilabu nunika celitan nu papahan, lilis nika celitan han matatusa ~matatusa nu tuluay, idaw ku adidiay nu madicemay nu tangah.
(kamu nu Hulam:基生葉排列成蓮座狀，長橢圓狀披針形或倒卵形葉片，邊緣有鋸齒至羽狀半裂或深裂，側裂片1-3對，有小尖頭. ）
balu nu akawy idaw ku papah cacay~ tusa a papahan. itunduh ku nika cebalan nu balu, i angangan nu akaway nu tunduh idaw kunika silac nu macebalay nu balu.
(kamu nu Hulam:花莖上具葉1～2枚；頭狀花序，在莖枝頂端排成傘房花序. ）
sadingsing asi kalawlawan ku kulit nu sasemaan a adidiay nu baluan, makudusay nu heci maduhem satu kala sumasumanahan a cungse, idaw ku pulu’ nu talakaway madicem nu ukakan a sakubat, balu heci i tulu ~lima a bulatan.
(kamu nu Hulam:春季開黃色舌狀小花；瘦果熟時為紅棕色，有10條高起的尖翅肋；花果期3-5月. ）
kaliwasak (分布)
kaliwasa han i chao-xian, Riben atu zhongguo-dalu a Fujian,Guang-dung, He-bei, Dong-bei, Zhejiang, langasa i dadipasan nu cacay a malebut cacay a lasubu a mi katukuh tu cacay a malebut sepat a mi nu niyaduan, idadadanan sa numa sengetay atu lakuwan nu talingan asilangaw, nai ku palumaay nu tademaw ayda.
(kamu nu Hulam:分布於朝鮮、日本以及中國大陸的福建、廣東、河南、東北、浙江等地，生長於海拔1,100米至1,400米的地區，多生長於路邊潮濕地或田邊，目前尚未由人工引種栽培. ）
angangan (莖)
milaladay nu atekakay a langawan, tanayuhan makaala tu tulu ~lima a cong-chyy, yadah ku ciit, hamasa tabaki ku angangan malalalad, hekal idaw ku mabalatay nu masadicemay nu cilissan, lumeniay a hese atu abuabuan a hese, ciit mamulmul ku wayway, belihan kala sumasumanahan ku kulit a banuhan, singisngis milalat, ngisngis han u sapikayakat kya ngisngis.
(kamu nu Hulam:木質藤本，長 3~5 公尺，具有多數枝條，漸粗大的莖扁平形，表面有縱稜溝，黑褐色或灰褐色，枝圓柱形，被淡紅色毛；有鬚，可攀爬，鬚有固著的作用. ）
papah (葉)
papah tanayu’ ku akaway, tulu ku papah i akaway, macebal malasangkaku ku wayway, adidiay nu papahan apuyu ku akaway, mitunduh adidiay a papah satanayu’sa mamucuy kunika dicem, angangan han mamulmul, sadicemsa kunu ayawan, lilis nu adidiay a papahan mamucuy ku wayway, angangan makilay kunika mulmulan, madicem ku nuayawan.
upel
upel(小黑蚊、台灣鋏蠓)
nipaluma-sakipuces, sakipoces
papah (葉)
(kamu nu Hulam:葉具長柄，三出複葉，展開呈三角形，小葉具短柄，頂生小葉長橢圓狀披針形，基部圓形，先端銳尖，側生小葉卵狀長橢圓形，基部斜圓形，先端尖. ）
upel
台灣鋏蠓屬. 台灣鋏蠓俗稱小黑蚊、黑微仔、烏微仔、小金剛，一種蠓科鋏蠓屬吸血昆蟲，主要分布於台灣，中國廣東、福建低海拔地區，以及山東與秦嶺-淮河以南大部分省份.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
papah (葉)
malecad ku kaku nu papah, atu caaya ka adih nu malahaday nu masingay nu salusalus nu kakuan, tanayu’ han pitu ~siwa a cong-fen, ahebal han tusa ~sepat ku pangkiw a cong-fen, hekla nu paph micidek ku lumeni’ nu langdaw a kulitan, malikat, naiku banuh, papah nu akaway tulu ~enem a congfen, idaw ku masacilisay nu sasulitan, masadit nai kubanuh, adidiay a papah nu akaway tanayu’ han 0.2~0.4 cong-fen.
(kamu nu Hulam:均為全緣，或有不明顯疏鋸齒緣，長 7~9 公分，寬 2~4.5 公分；葉面深綠色，有臘光，革質；葉柄長 3~6 公分，有溝紋，光滑無毛；小葉柄長 0.2~0.4 公分. ）
upel
tungusay(屬) nu upel. u upel sa u miselipay tu izang a cilekay, itini i Tay-wan atu i Kwang-tung atu Fu-ciyan nu Chung-kwu i sasaay nu buyu', atu katimul nu sang-tong atu cing-ling a kakitizaan.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
balu (花)
yadah ku balu, adidiay, langdaw atu kala langlangdawan ku kulit, macelal sa 0.2~0.4 cong-fen, caay kaw masasu acawaau, caay kalecad ku akaway, isasa kunika cebalan nu kacebalan nu balu.
(kamu nu Hulam:花多數，小形，綠色或淡綠色，開放時徑 0.2~0.4 公分，單性，雌雄異株，呈腋生的繖房狀聚繖花序. ）
upel
(外觀)
體長約1～1.4 mm，好吸人血，被叮咬奇癢無比，嚴重時可能引起過敏反應.
u uzip niza sa 1～1.4 mm katanayu'haliselip tu izang nu tademaw, canglec sa makalat, bangaleb anu makaway ku uzip.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
balu (花)
nika silsil nu balu tanayu han makaala tu cacay ~cacay nu pangkiw a congfen, masadit nani’ ku banuh, balu nu akaway tanayu’ han 0.4~0.7 a cong-fen, mahida u tingsing ku adidi nu tanayu, kakicuh nu ayawan malecad ku kaku.
upel
(外觀)
雌成蟲好吸人血，做為哺育卵的營養補給品.
balaki tu ku ulang miselip tu izang nu tademaw, sapakan niza tu tiekuk niza.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
balu (花)
sepat ku sasemaan nu balu, mahida u ziwzika, masamuuy kunika sangkaku, tanayu han 0.2~0.25 a cong-fen, madicecm ku nuaywan, tamaan sepat ku sasemaan nu balu, mahida u keliw ku kaku, sepat ku salumaan nu tayna a baluan, masaupu ku balu apuyu atu inaiay nu nika upuan a sepat nika celitan.
upel
kakididaan (生長環境)
幼蟲喜歡生長在竹林或草皮、樹林有長藍綠藻的地方，常有觀念誤解其以青苔為糧食，事實上是由於苔蘚類植物常和藻菌共同生長，而台灣鋏蠓以藻類（如小球藻）為食.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
balu (花)
(kamu nu Hulam:花瓣 4 枚，呈十字型，三角狀長橢圓形，長 0.2~0.25 公分，先端銳尖；雄蕊 4 枚，花絲線形；雌花之子房 4 室，花柱短或無柱頭 4 裂. ）
upel
pakadaecus tu tademaw ku upal (小黑蚊對人類的為害)
小黑蚊成蟲主要在白天活動，特別喜歡吸食人血，為害人體腳部、手、脖子、臉部等裸露的部位，尤其以離地面較近的小腿最常受害.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
heci (果實)
usikabiay ku heci, mahida u mali, tanayu’ han 0.8~ 1 cong-fen, ahebal han 0.8~0.9 cong-fen, langdaw ku kulit masa baliling, mahida u badisusu, maduhem satu kala kama nu sumanah nu kulitan, idaw ku pa’nu’ ilabu tusa ~sepat.
upel
pakadaecus tu tademaw ku upal (小黑蚊對人類的為害)
u balakiay tu a upel demiad kuheni misaungay, micidek ku namuh miselip tu izang nu tademaw,  pakasidukak tu kuku' atu lima atu liel atu bihid nu tademaw. mangaleb ku micapiay tu lala' a batac nu kuku'tanu dukak satu.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
heci (果實)
(kamu nu Hulam:果實為漿果，球形，長 0.8~1 公分，寬 0.8~0.9 公分，綠色成串，如葡萄狀，成熟時呈橙紅色；內有種子 2~4 枚. ）
wayway (特徵)
(kamu nu Hulam:多年生木質藤本，有鬚，可攀爬，鬚有固著的作用.
upel
pakadaecus tu tademaw ku upal (小黑蚊對人類的為害)
小黑蚊必須吸食血液才能繁殖後代，就像蚊子一樣，只有雌成蟲才會吸食人血.
nipaluma-sakipuces, sakipoces
wayway (特徵)
nu mihcaan nanay a atekakay nimi lalatay a langawan, singisngis, makayakat, ngisngis u sapikalat nuda tu sakayakat.
(kamu nu Hulam:複葉三出，葉緣呈鋸齒狀，葉面有臘光，紙質至革質，卵形至披針形，先端銳尖至鈍，基部楔形至近圓形.