cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
nipaluma-alangdis
balu (花)
idaw ku apuyuay nu angangan atu masulitay nu mitabuay tu papahan, adidiay a akaway nu tanayuhan 0.1~0.2 cong-fen, i ciit nu pabawan atu adidiay nu pasaydaay i hekalay asiciitd, hina silsil i mapulungay a nika cebalan nu baluan, itini i tatapangan nu pabawan masa kaput nu tabakiay, macebalay nu sadicem sanaay a baluan.
(kamu nu Hulam:有短梗及線形的小苞葉，小梗長 0.1~0.2 公分，在分枝的上端或小枝端偏向外側生長，常排成複總狀花序，並在莖上端組成大型、開展的圓錐花序. ）
macebalay nu baluan han langdawan sanglaca a kulitan, pulung nu caaya henay kacebal nu baluan han tulu~sepat a mahaliyud, putahay nu caaya kacebal, mamulmul atu satanayusa, hekal han kalalawlawan ku kulit, idaw ku langdaway a tebanay nu ukak, nai kubanuh, matabu ku lilis, teban, ilabuay matabutu satanayu sa kunika mulmulan, matabunamin.
(kamu nu Hulam:頭狀花綠白色；總苞片3~4 輪，外層總苞片草質，卵形或橢圓形，背面淡黃色，有綠色中肋，無毛，邊膜質，中、內層總苞片橢圓形，近膜質或膜質. ）
aadidi kunika cabal nu balu, sipucu, taynaan a balu han enem~pulu' a cacebalan, balu nu adiping han adidi atu masa dicem sananay, lilis han tusa ku mapelaay nu ngipen, balu nu cuked satanayusa, tahekal i balu nu adiping, nuayawan tusa kunika cacelitan, nika cacelitan madicem, masasu acawa ku balu tulu ~pitu a cacebalan, nai ku laliwawan, balu nu adiping miemic tu ciwlaw, balu sasi sapayuan a kulit, nuayawan madicem, masangkaku, tatapangan mamulmul, balu nu akaway apuyu, pabaw mahida kasuy, tusa kunika pelaan, caay ka pela'sa, caay kasi heci, sidemaay nu taynaan a balu, mahida u kabing, nuayawan adidi, angangangan tabaki.
(kamu nu Hulam:花序托小，凸起；雌花 6~10 朵，花冠狹管狀或狹圓錐狀，簷部具 2 裂齒，花柱細長，伸出花冠外，先端 2 叉，叉端尖銳；兩性花 3~7 朵，不孕育，花冠狹漏斗狀，花藥線形，先端附屬物尖，長三角形，基部圓鈍，花柱短，上端棒狀，2 裂，不叉開，退化子房極小；舌狀花雌性，瓶狀，先端狹窄，基部粗大. ）
heci (果實)
heci u pela' sananay, satanayusa kunika mulmul nu wayway, tanayuhan makaala tu 0.08 congfen, nai ku banuh.
(kamu nu Hulam:果實為蒴果，長橢圓形，長約 0.08 公分，無毛. ）
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p197
kakuniza:nipaluma kakuniza:Habayiing
salengacayay
(u kamu nu Hulam :白色的)
pihacengay micidekay milaliday bala' a imelang
kamu nu hulam：新型冠狀病毒肺炎
kamu nu Amilika：Coronavirus Disease 2019
kasatubangan
(kasatubangan:u kamu nu Hulam:被殖民、被奴隸
pasatubangan:讓他做奴隸)
Filipe Nyusi
thumb|Filipe Nyusi|alt=Filipe Nyusi cropped.png thumb|u hata nu Mozambique|alt=Flag of Mozambique.svg
u siwkay niza
2 bulad 9 demiad, Filipe Nyusi, u misingkiway. 1959 a mihca nalecuhan)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Mozambique ayza sa ci Filipe Nyusi, micakat a demiad sa i 2015 a mihca 1 bulad 15 demiad.
u ngangan niza
u ngangan ku kamu nu Portugal：Filipe Jacinto Nyusi
u ngangan ku kamu nu hulam：菲利佩·紐西
u ngangan ku kamu nu Sakizya：Byelipye．Nusi
sakaylikes
(u kamu nu hulan sa: 防蚊)
Wutai
Wutai a sakuwan ku Pingtung. kumud nu kalesakan, 304.67 km². （kalesakan nu linpanti 244.47 km², kalesakan nu pawliwti 58.03 km²）, u kasabinawlan, 3,314 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 1,058 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 3,247 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 98%(Rukai) ku kasabinawlan. u Rukai ku sakalaniyazu’.
nikasakuwakuwan
Wutai mala 6 a cuwen atu 8 ku niyazu’. kina 8 a niyazu’sa, Kabalelradhane（神山部落）, Kinulane（吉露部落）, Adiri（阿禮部落）, Wutai（霧臺部落）, Karamemedesane（佳暮部落）, Kudrengere（谷川部落）, Kucapungane（好茶部落）, Labuwan（大武部落）.
Wutai（霧臺部落）
i Pingtung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Wutai. u kasalumaluma’ nu Wutai sa, 224 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 758 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 747 ku tademaw, pakalatu 99%. 縮圖 u zuma sa, cay ku Ingcumin, 11 ku tademaw, pakalatu 1%.
u kasabinacadan, Rukai 92%, Paiwan 4%, Bunun 1%, Amis 1%, zumazuma 1%.
Wutai Township(霧臺鄉)（俗字流行於民間書寫作霧台鄉；魯凱語：Vudai）位於台灣屏東縣東北部，屬屏東縣的八個山地鄉之一，人口僅3.3千人，人口密度約12人/km²，為屏東縣人口最少、人口密度最低的鄉鎮，在高雄縣茂林鄉改制為高雄市茂林區後，成為臺灣本島人口最少的鄉. 境內居民以魯凱族為主，為屏東縣最大的魯凱族部落，亦為屏東縣唯一以魯凱族為主要居民的山地鄉.
Wutai Township (霧臺鄉) Rukai (魯凱) a kamu atu nisulitan sa u：Vudai. tini i Taywan Ping-tung-siang nuwalian nuamisan, nu ping-tungay a niyazu’n walu ku kasasiniyazu’ nu binacadan, u tademaw 3.3 malebut dada’, tademaw mi-tu izaw ku sabaw tusa a tademaw/km², u Pingtung County nanay katuudy a tdemaw, makasasaay a tademaw a sing-zen, i Kau-sung-siang a Mau-lin-siang, misabaluhay sikuzn tu u Kau-sung-siang Mau-lin-ciu, mala u Taywan a subal sakaadidi’ay katuuay a tademaw a siangg. lalabu a tademaw u Rukai a binacadan u kahenulan, u Ping-tung-siangg a satabakiay a Rukai a niyazu’, uyzasa Ping-tung-siangg u sacacayay nu Rukai a binacadan u kahenulanay a aenenanay a san-ti-sang.
hekal nu lala’(地理)
霧臺鄉位於屏東縣東北端，北鄰高雄市茂林區，東北與東接臺東縣延平鄉、卑南鄉，南端與臺東縣金峰鄉、泰武鄉相鄰，西南與西鄰瑪家鄉、三地門鄉，地處中央山脈之上，地勢高聳險峻，平均海拔在1000公尺以上，是全縣地理位置最高的鄉鎮，鄉內可耕地極少. 面積約279平方公里，略大於臺北市，排名屏東縣第二，僅次於獅子鄉.
Wutai Township(霧臺鄉) tini i nuwamisan nu Ping-tung-siang, nuwamisan macapi i Kau-sung-siang a Mauw-lin-siangg, nuwalian muamisan tu nuwalian matatules tu Ping-tung-siang Yan-ping a niyazu’an, Pey-nan a niyazu’, nutimulan atu Tay-tung-siang zin beng a nuyazu’’,Tay-u a nuyazu’ macacapi, nutipan nutimulan atu nutipan macapi tu Ma-cya a nuyazu’, San-ti men a niyazu’, u lala’ i tini i papaw nu Cung-yang-san-may, talakaw ku buyu’ katalawan, palalecad katalakaw nu buyu’ pakala tu 1,000 kung-ce katakakaw, hamin a siangg kakatizaan u satalkway a lala’ nu niyazu’,i labu nu niyazu’ malukay a lala’ caay kayadah, u hekal pakala tu 279 ping-bang-kung-li, satabakian ku Tay-pe-se, nipasilut tu ngangan sakatusa, uyni i Se-ze a niyazu’ dada.
mikawaway tu kawaw nu kanatal a kakitazaan kenis(行政區劃)
霧臺鄉下轄共六村（僅標示好茶村飛地，其餘村飛地未標示）：
Wutai a kasiniyazu’ pulung enem a niyazu’an “uynian pakatining dada’ sapakatineng tu asu’ay a uziy a niyazu’an bahel a kakitizaan, nuzumaan a niyayzu, nayay tu skapatineng.
大武村（Labuwan /Labuane），八八風災之後部分居民遷村至長治鄉長治百合部落.
Labuwan /Labuane a niyazu’, nuzikuzan walu walu a baliyus mabulaw tayni i Cayu-ce a niyazu’ Cay-ce-pay-he a niyazu’.
吉露村（Kinulane）原名去怒、去露，八八風災之後全體居民遷村至長治鄉長治百合部落.
Kinulane a nuyazu’, ayaway a ngangan u Cuy-nu, Cuy-lu, nuzikuzan nu walu walu a baliyus mabulaw tayni i Can-ze a niyazu’ Can-ze-pay-he a niyazu’.
Adiri a niyazu’, walu walu a baliyus maamin mabulaw tayza i Say-ce a niyazu’ Cay-ze-pay-he a niyazu’.
好茶村（Kucapungane），八八風災之後全體居民遷村至瑪家鄉禮納里部落，稱古茶布安（新新好茶）.
Pero Antić
Pero Antić 7 bulad 29 demiad, 1982 a mihca, Pero Antić, miunduay. thumb|PeroAntic66|alt=PeroAntic66.png
Wutai
hekal nu lala’(地理)
Kucapungane a niyazu’, walu walu ), nuzikuzan nu walu walu a baliyus mabulaw tayni i Ma-ciy a niyazu’ Li-na-li-a niyazu’, pangangan tu Ca-pu-an “Sin-sin kapahay a ucya.
patizeng
(u kamu nu hulan sa:使之站立)
Wutai
hekal nu lala’(地理)
佳暮村（Karamemedesane），八八風災之後部分居民遷村至長治鄉長治百合部落.
ngangan
(kamu nu hulam：名字)
Wutai
hekal nu lala’(地理)
Karamemedesane a niyazu’, nuzikuzan nu walu walu a baliyus mabulaw tayni i inayay ku caay kasa u zuma a binawlan mabulaw ku niyazu’ tayza’ i San-ce a niyazu Can-ce-pay-he a niyazuan.
ngangan
cima ku ngangan nu misu?
Wutai
hekal nu lala’(地理)
霧臺村（Vudai）為行政中心，又分為霧臺（Vudai）、神山（Kabalelradhane/Kabalelathane）、谷川/伊拉（Kudrengere/Ila）三部落
ngangan
請問你的名字？
Wutai
hekal nu lala’(地理)
Vudai a niyazu’, u kahenulan a sin-cen a kawaw, pasazuma aca u Vudai, Kabalelradhane/Kabalelathane, Kudrengere/Ila, tulu a niyazu’.
kapulungan a nisangaan(公共設施)
Ping-tung-siangg pataylingan Li-cang pataylingan(屏東縣警察局里港分局)
Wutai sakatusa a taylingan(霧臺分駐所)
cyawyu(教育)
nuwawaan(國民小學)
Ping-tung-siang Wutai Township Wutai a nuwawaan(屏東縣霧臺鄉霧臺國民小學)
sapikacaw(交通)
zazan(公路)
Taywan 24 a zazan(台24線)
Wutai-ku-cuan a sangaw(霧臺谷川大橋)
kasasingangan
(u kamu nu Hulam:被命名)
Wutai
sapikacaw(交通)
霧台谷川大橋是臺灣一座公路橋樑，位於屏東縣三地門鄉與霧台鄉交界處，橫跨荖濃溪支流隘寮溪的支流隘寮北溪，承載省道台24線，是霧台鄉民的唯一聯外橋梁，也是前往阿禮瀑布、谷川部落（Kudrengere，前稱伊拉部落，Ila） 、巴冷公主部落遺址、小鬼湖等觀光景點的必經道路，橋墩高達99公尺，超越68.1公尺高的國道6號國姓交流道高架橋，而成為目前台灣橋墩高度最高的橋樑.
Wutai-ku-cuan a sangaw(霧台谷川大橋) nu Taywanay saayaway sisangaway a zaza a sangaw, itiza i Ping-tung-siang San-ti-men-siang atu Wu-tay-siang kalalikeluhan(交界處), miawas tu Lau-nung a sauwac nuadidi’ay a sauwac kalikidan nu nanum(支流)u Ay-liau-bey a sauwac, mitupin tu (承載) Seng-taw-tay 24 a tulik(線), u Wutai Township (霧臺鄉) uyzadada’ (唯一) a sangaw caculilan nu binawlan, mahicatu uyzaan (也是) tayza i A-lia cascas, Ku-cuan a niyazu’, inaayaw a ngangan sa u I-la a niyazu’, Pa-len a limecedan nusubelidan nu babalaki a tuud(部落遺址), Siaw-kuy a banaw u papiidangan a picaliwayay a zazan, u kuku’ nu sangaw katalakaw 99 depah(公尺), malabas(超越) tu 68.1depah talakaway a Ku-taw sakaenem Ku-sin-ciaw-liw-taw a talakaway a zazan, nuayzaay tu nu tawya satalakaway a sapidama(橋墩) tu sangaw.
u singangay a kakitizaan(名勝)
adidi’ay a di’tu a banaw(小鬼湖)
pizatengan a pilis(相思崖)
kapahay a ucya(好茶舊社)
mabahelay a cascas(飛龍瀑布)
Ha-yu a sauwac(哈尤溪)
nipalumaan  tuud(特產)
habay(小米)
kubkub(玉米)
pakayniay aazihan a zedan(相關條目)
霧臺抗日事件，或稱霧台事件、魯凱族抗日事件，為1914年（大正3年）發生在台灣日治時期阿緱廳阿里港支廳轄區（現屏東縣政府警察局里港分局）的一起攻擊事件.
Wutai Kalipunan nungangayaw a kawaw, atu pangangan hantu Wutai nunganganyaw a kawaw, Rukai nungangayaw a kawaw, i 1914 a mihcaan, ta-cen tuluay a mihcaan, sikawaw i tini i Taywan kaLipunan a mihcaan A-hou-ting-a-li-kang-ce-ting a kenis, i tiniay nu Ping-tung-siang cenbu a Li-cang pataylingan mapulung a midepung mingayaw a kawaw.
u nikangangayaw a kawaw(事件背景)
霧台抗日事件與日本政府全面收繳槍枝有關，槍枝對男性排灣族人來說，不僅是生活上的基本工具(狩獵、防禦、獵首與ilavas奪取戰利品)，更存有精神文化的意義. 1914年當時抗拒繳械的有布農族、魯凱族與排灣族，事件背景還有自當年10月6日起至1915年3月8日為止的「南蕃事件」事件背景
Wutai Kalipunan nungangayaw a kawaw atu Lipun cenbu mamin u nu pisulut patahkal tu kuwang tu mahiniay a kawaw, u kuwang sakay tatama Bunun a tademawan hawsa, cayay ku sakauzip dada’ u angangan u dubu(工具) nu miadupay misebengay militangahay tu ilabas mialaw tu niadupan(狩獵、防禦、獵首與ilavas奪取戰利品), izaw tu masupet ku angil(精神) tu lalangawan a nisabalucu’an nizatengan(更存有精神文化的意義), 1914 a mihcaan izawya(當時) pacili patahekal tu kuwang izaw ku Bunun a binacadan, Rukai a binacadan atu Paiwan a binacadan, u nikangangayaw a kawaw izaway tu tawya a mihcaan sabaw cacay a mihcaan enem a demiad katukuh i 1915 a mihcaan tulu a bulad walu a demiad a nutimulan a binacadan a kawaw, u nikangangayaw a kawaw.
niyazu’ nu binacadan(山地鄉)
山地鄉是依據中華民國的《地方制度法》所設置之地方行政區，此一設置源於日治時期臺灣各地之蕃地，在戰後初期所改制. 根據《地方制度法》第五七條第二項規定，山地鄉境內以臺灣原住民族為主要居民，其鄉長須經過民選，且必須為原住民族籍者才可以擔任.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Sabak Nubu
Dominican republic
thumb|u hata nu Dominican republic (多明尼加)|alt=Flag of the Dominican Republic.svg
Dominican republic (多明尼加) 縮圖 u Dominican republic (多明尼加) sa i labu nu Congnanmeico, itiza i 19 00 N, 70 40 W, u ahebal nu lala’ mapulung sa izaw ku 48,670 km2
u ahebal nu lala'ay sa izaw ku 48,320 km2, u ahebal nu nanumay sa izaw ku 350 km2
hamin nu tademawan sa 10,606,865.
kakalukan umah sa 51.50%, kilakilangan umah sa 40.80%, zumaay henay umah sa 7.70%.
Dominican masakaputay a kanatal (Spain a kamu(西班牙語)：República Dominicana), pulung u Dominican (多明尼加), kakididaan sa i Caribbean sea (加勒比海) a subal kanatal, atu i satipan nu Haiti mapulung tu Spain a subal, u ahebal nu lala’ 48,670 km2, u tatanga  han atu satabakiay a tu-su i Santo Domingo (聖多明哥), u kamu nu tatapangan nu Spain a kamu, u sakalisiwan nu heni sa Dominican peso (多明尼加比索). sa ku amilika nu CIA (美國中央情報局) a niasipan, 2013 a mihcaan nu tademaw nipatahekal hamin nu sausi ( u micakayay ku sapiasip a asipan ) hakya 9700 $US.
多明尼加共和國（西班牙語：República Dominicana），通稱多明尼加，是位於加勒比海的島國，與西側的海地共處於西班牙島，陸地面積48,670平方公里，首都與最大都市為聖多明哥，官方語言為西班牙語，貨幣為多明尼加比索. 據美國中央情報局的統計，2013年人均生產總值（以購買力平價計算）約為9700美元.
Dominican (多明尼加) u Taíno a binacadan (泰諾族) nu Arawakay a tademaw (阿拉瓦克人) nu i tidaay tu muenen nu kakitidaan, ke-lun-pu i 1492 a mihcaan tayda tu i si-pan-ya a subal tu i nadikudan, aydaay u Dominican (多明尼加) kya dumaay makuwan tu tuluay a lasubu nu mihcaan, i 1795 a mihcaan katukuh i 1801 a mihcaan naw u France (法國) ku mikuwanay, ya itidaay tu muenen a binacadan nu malimatay i Spain (西班牙) atu itidaay tu muenen nu sapancahay malalamel tu ku iluciluc.
多明尼加原為泰諾族等阿拉瓦克人世居之地，哥倫布於1492年踏上西班牙島後，現今多明尼加的部分被西班牙統治了三百多年，並在1795年至1801年間被法國統治，當地主要種族為西班牙殖民者與當地原住民混血的後代. 1821 a mihcaan sabaw cacay bulad idaw ku tuluay a bataan a demiad, Dominican (多明尼加) miliyas tu Spain (西班牙) a nipikuwan, patahkal a masacacay; makasiwa henay a lalipayan, i 1822 a bulad maala nu hay-ti kya satipan a suba. nika caay kalecad ku nalaylayyan niya tusaayen u tiihen caay kaw dadayun makumud, Dominican (多明尼加) milabu a tademaw i 1844 a mihcaan misabaluhay muliyas tu hay-ti a nikuwan, ku uyni u aydaay nu Dominican (多明尼加) kalimulakan nu kanatal a demiad. 1865 a mihcaan, mademec ku Spain (西班牙) micumud. u aydaay a cung-tung ci Luis Rodolfo Abinader Corona (路易斯·阿比納迪爾).
1821年11月30日，多明尼加脫離西班牙統治，宣布獨立；才過了9星期，於1822年2月卻被島上西邊的海地吞併. 不過兩者的文明差異太大而難以聯合，多明尼加人於1844年重新脫離海地統治，再度宣布獨立，這也是現代多明尼加的國慶日. 1865年，擊退西班牙入侵. 現任總統是路易斯·阿比納迪爾.
malebu
(kamu nu hulam：千)
cacay a malebut.
Australia
thumb|u hata nu Australia (澳大利亞)|alt=Flag of Australia.svgAustralia (澳大利亞)
Kavid Sayiun
ngangan
ci Kavid Sayiun ku ngangan.
u etul
utatama.
u nalecuhan
1997.04.30
u minalu
ciwidian
u kakawaw
u micudadan.
midang
(u kamu nu hulan sa:在玩)
Don Anielak
Don Anielak nalecuhan i St. Louis, Missouri, nanu syubay kanas-mali miunduay nu Amilika NBA nisakaput. Don Anielak i 1954 a mihcan NBA sapapili’ mimaliay a kawaw, saka 3 ku uwac atu silsil 26, namapili’ tu nu New York Knicks putiput.
masamulmulay
(u kamu nu hulan sa :圓圓的)
Don Anielak
11 bulad 1 demiad, 1930 a mihca, Don Anielak, miunduay. (mapatay i 1995 a mihca)
pasatubangan
(u kamu nu Hulam:讓他做奴隸)
nidebungan
(u kamu nu Hulam:征服)
Dominican republic
tapang tusu nu kanatal (首都)
u tapang tusu nu kanatal sa u Santo Domingo (聖多明哥).
kakininan nu kanatal demiad (國家紀念日)
kakining nu kanatal demiad sa 27 bulad 2 demiad.
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Luis Abinader (luis．abinatiel 路易斯·阿比納迪爾), 1967 a mihca 7 a bulad 12 a demiad  nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Dominican kapulungan a kanatal ayza, micakat a demiad sa i 2020 a mihca 8 bulad 1 demiad.
Australia
u siwkay nu kanatal
u Australia sa i labu nu Tayangco, itiza i 27 00 S, 133 00 E. u ahebal nu lala’ mapulung sa 7,741,220 km2. u ahebal nu lala'ay sa 7,682,300 km2, u ahebal nu nanumay sa 58,920 km2. hamin nu tademaw sa 22,992,654. kakalukan umah sa 53.40%, kilakilangan umah sa 19.30%, zumaay henay umah sa 27.30%.
tapang tusu nu kanatal (首都)
thumb|Canberra u tapang tusu nu kanatal sa u Canberra (坎培拉).
kakininan nu kanatal demiad (國家紀念日)
kakining nu kanatal demiad sa 26 bulad 1 demiad.
tabakiay a tapang nu kanatal (元首)
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Elizabeth II, micakat a demiad sa i 1952 a mihca 2 bulad 6 demiad.
u cunli nu  Australia ayza sa ci Scott Morrison, micakat a demiad sa i 2018 a mihca 8 bulad 24 demiad.
u hata (國旗)
u kulit nu hata nu kanatal sa, situlu ku kulit. u sumilaway u sumanahay atu sangelacay.
澳洲聯邦，通稱澳洲，全國整體屬於大洋洲，是大洋洲面積最大、南半球面積第二大和全球面積第六大的國家. 澳洲國土囊括了整塊澳洲大陸、塔斯馬尼亞島及聖誕島等數個海外島嶼，國土總面積和美國本土的面積相近. 該國沒有陸上鄰國，所有近鄰國家均與其隔海相望.
sakaidaw nu ulic (詞源)
「澳洲」一詞源於拉丁語，意思為「未知的南方大陸」.
u "Australial" sakaidaw nu ulic sa, nu makay i kamu nu Latingngay a nakamuan, nikasaan sa u "sikaliyuhan nu timulay a katabakian a kakitidaan" sa.
Mario Abdo Benítez
Mario Abdo Benítez
u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) ayza sa ci Mario Abdo Benítez, 1971 a mihcaan 11 a bulad 10 a demiad nalecuhan. u tabakiay a tapang nu kanatal (congtung) nu Paraguay (巴拉圭) ayza, micakat a demiad sa i 2018 a mihcaan 8 bulad 15 demiad.
Dominican republic
Dominica (多明尼加)：Santo Domingo a kuhi (聖多明哥咖啡)多明尼加：聖多明哥咖啡
masaduma kubangsi a minanum; aabesaan tamelac sa, mabuceliceli ku kamulumulu, taneng sa ku cilemin, bangsi sa makasanek.
風味口感特徵：清新淡雅，顆粒飽滿，酸度極佳，香味怡人.
多明尼加共和國位於西印度群島中海地島的東部，西鄰海地共和國，北臨大西洋，南瀕加勒比海. 面積約有49000平方公里，人口710萬，多明尼加共和國與海地共和國共存於一個島上，與海地為鄰. 像它的鄰居一樣，多明尼加共和國也曾有過革命和貧窮的歷史，但現在已經實行了民主選舉，國家也相對穩定.
inaayaw i sabaw walu a ziday, ya kuhi namakay i Martinique a subal (馬提尼克島) patatni i Dominica (多明尼加), i Hibaou (希巴歐) midaykiw tu nu i saamisan a kakitidaanay atu  i Okayabani Santo Domingo (奧卡亞巴尼聖多明哥) tu nu i labuay nu makkatimul a kakitidaanay,  idaw amin ku nipalumaan tu kapahay a kuhi. u sakasa, Santo Domingo(聖多明哥) atu Barney (巴尼) idaw tu ku nipaluma’ tu kuhi, unu Domega a kuhi (多米加咖啡) ku sasakamuen kina ngangan, i kitaki u tatengian a singangan u sakapahay a kuhi. Santo Domingo(聖多明哥) a kuhi’, masadumaay ku bangsi nu takelal a saneken, mabucelcel ku heci, taneng sa ku kacilemin, miseme tu tademaw kya bangsi, sisa u matatudungay a tuud kuyni. Dominica (多明尼加) a kuhi’ sa u nu tademaw amin a nipilian mipili ku kawaw. mipili tu kuhi sa ya papilian mipili tu mabuceliay atu maluhacay a mibabenis, hakya malecadlecad tu sanay, kya sikaidaw ku nakababenisan. u sakamuan saansa, anu mabuceliay masadi ku heci nu kuhi sa kapah singaen. u nikabuceli nu heci a kuhi’ kiyu tanen palananumen kya a midayhiw tu udipay a kanatal ku kapah, u kasidaitanay  tu a kuhi’.
atu nu hay-ti nipalumaan a kuhi’ caay kalecad, Dominica (多明尼加) masakaputay kapulungn a kanatal ya nipaluma tu kuhi’ u nibanawan amin ku yadahay, u nisa u kapahay tu ku mahiniay a tuud. Dominica (多米尼加) a kuhi’ u nanum ku sapibanaw tu kuhi’an, u nihinian a nisinanud tu kuhi’ sangalep ku kapah. u nu nanumay a nisinanud mibanaw a kuhi sa, kikapahan ku niacakan tu kiyu mahida tu, ya bangsi misemel ku sanek sadensen.
與海地生產的咖啡不同，多明尼加共和 國種植的咖啡大多數都被洗過，這也是高品質的象徵. 多米尼加咖啡使用的是水洗法處理咖啡豆，這樣處理過的咖啡豆品質更有保證. 用水洗法處理的咖啡豆，比乾燥法保留了更多原味，香氣純正而柔和.
anu hidaen ku nipipili sadimel han, u kuhi’ nu Dominica (多明尼加) misakuhi’an u kapahayay, bengaw sa ku nikabangsi a masanek, misemel tu tademaw naminanum sabangsi sa mahida nu heciay ku sanek, sinadikudan ku bangsi, tesek sapi sa a nanumen.
按如此方法精心挑選，製作的多明尼加高品質咖啡，散發出淡淡的香味，喝來能讓人感到一種隱隱的果香味，餘味纏繞，柔滑順口.
kuhi nu Dominica (Caribbean a bayu) 多明尼加咖啡豆(加勒比海)
Dominica (多明尼加) a nipaluma tu kuhi’ i masaenalay a paluma atu i enal a paluma, caay kalecadlecad ku nanum. u masaenalay nipaluma sa kacicileminnan, nika kapah nanumnen; nu enalay sa caay kacilemin, sadisa a nanumnen. ayda tu nu mihcaan u nananuman tu ayda ku kuhi, siidaway ku Dominica (多明尼加) ya nipalumaan i umah u matatudung ku bangsisay niya kuhi amin, sadensen ku saneh, sinikatanengan tu ku cilemin, mikihida tu singangay nu Puerto Rico (波多黎哥) atu Jamaica (牙買加) kya kuhi, u tatanaman tu a minanum tinakuhian. Dominica (多明尼加) a kuhi taneng sa ku kacilemin atu saasusa nu heciay ku bangsi.
多明尼加的咖啡分高地種植及低地種植，口味上也略不相同. 高地種植的偏酸，但滋味豐富；低地的較不酸，口感較平順一些. 近年來精品咖啡盛行，一些多明尼加莊園所生產的高品質咖啡豆香氣濃郁，口感醇厚，帶有適度明亮的酸味，已和較負盛名的波多黎哥豆或牙買加豆相去不遠，也是值得品嘗的咖啡. 多明尼加咖啡豆酸度適中和並且有豐富的水果風味.
Hispaniola a subal nu satipan, nayibayuan ku nikatalakaw tu buyu’ay hatida 1500 m, mabuceliceli ku heci nu kuhi Dominica (多明尼加) masakaputay kapulung a kanatal (Dominican Republic) atu micapi tu Haiti (海地), kini tusaay sikaidaw amin tu Hispaniola a subal (伊斯帕尼奧拉島). u sakapahay sa katahkal i satipan nu timulay i Barahona (巴拉奧納) a kitidaan, nika Juncalito (洪卡力托) atu Ocoa (奧科亞) idaw ku nipalumaan tu kapahay a kuhi - Santo Domingo (聖多明哥) a kuhi, u masadumaay ku takelal nu bangsi, mabuceli amin kya heci, tanengay sa ku cilemin, mitesek ku bangsi i tademaw, sisa u kapahay malecad amin. atu nu Haitiay (海地的) a nipaluma’ tu kuhi caay kalecad, Dominica (多明尼加) masakaputay kapulungan a kanatal u nipaluma’ tu kuhi u nibanawan amin, u sikasaan sa u sakapahay a tuud kuyni.
伊斯帕尼奧拉島西部，海拔 1500米以上山區的收穫，顆粒飽滿的咖啡 多米尼亞共和國（Dominican Republic）與海地為鄰，二者擁有伊斯帕尼奧拉島(Hispaniola). 最好的生產地是西南部的巴拉奧納（Barahona）地區，但是洪卡力 托(Juncalito)和奧科亞(Ocoa)也出產一種上等的咖啡――聖多明哥(Santo Domingo)咖啡，其特點是清新淡雅、顆粒飽滿、酸度極佳、香味怡人，所以物有所值. 與海地生產的咖啡不同，多明尼加共和國種植的咖啡大多數都被洗過，這也是高品質的象徵.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:kanatal kakuniza:Hana Ating kakuniza:Lisin Kubung
Australia
sakay nu laylay (歷史)
澳洲在50,000年前已經有人類的蹤跡，如今澳洲原住民的祖先當時從東南亞移來[30]. 英國業餘學者加文·孟席斯稱鄭和率領的中國船隊於1422年抵達了澳洲. 但孟席斯的觀點沒有得到主流學術界認同.
u Australia sa i ayaw nu 50,000 nu bang a mihcaan sa, idaw tu ku tekiteki nu tademaw, i mahini sa u kakawsan nu yincumin sa namakay i walian kalatimulan namabulaw tayni. nu aydaay satusa u nu Australia a kakawsan u yin-cu-min hananay namakay i nu walian kalatimulan a kakitidaan mabulaw tayni. ya nu Igoay a kanatal mikingkiway tu sakay mahiniay a cudad, ci Gavin Menzies (Ciyawen-munsise 加文·孟席斯) hinisa ya u nu Hulamay mamikeliday tupabalungaay, a masakaputay ci Cenhe hananay, iti 1422 a mihcaan namakatukuh tu i Australia sa. nika u nakamuan atu nadatengan ni Munsise sa, nayay ku maylayapay nu sitatungusay sakay nu mitesekay i cacudadanay a paheci.
u mibuksingguay silubucay nu edu (拳擊袋鼠)
拳擊袋鼠的構思來自袋鼠這種動物的自衛本能——短小的前腿（「胳膊」）戴著拳擊手套，同時用粗壯的後腿踢、掃或掏對手. 這一姿勢使人感覺袋鼠在戴著拳擊手套「拳擊」.
mibuksingguay sialubucay nu edu sa namakay pidateng i sialubucay a aadupan nu edu, u sapietel tu ningayaw nu udip a piading a wayway, iayaway tusaay nu kuku sa apuyu’, sakalecad nu "batac nu lima" sisasisetul tu, kutusi sa sanu dikuday tabakiay a cepi' ku sapitukut, hidaen nu piasik atu misetul tu sangayaw tu ada. nikahinian a wayway sa mahida u sisasetul ku lima a "mibuksinggu".
拳擊袋鼠是澳洲的國家化身，常見於流行文化，尤其在澳洲運動員參與板球、網球和澳式足球等體育競賽，近年來亦伴隨澳洲國家足球隊屢次出現在世界盃足球賽以及亞洲盃足球賽等大型體育賽事中.
mibuksingguay sialubuay a edu sa u kalaliyunan tu udip nu kanatal, sanisani a sikadih i lalangawan a nikalalacal, micidek i pilatlatan nu kanatal sakay nu sapaday a mimali, atu ya sisalilay a mimali, atu saka nu Australiaay tatukudanay a mimali, kalacapian a mihcaan u sasakilulan a pacabay nu Australia tahekal a misasedsed,sakay nu kitakiday atu nu i Yacoay a kadademecan tu mitukuday a mali.
sakay sakatusa nu kitakitay a malalais sa, ina sialubucay a mibuksingguay a edu sa, masatatungusan nu Australiaay sakay nu tapukuan a hitay ya mamingayaw a hikuki, 1941 a mihcaan sa i Singapore (Sinciya-po 新加坡) atu ya Malaysia (Malay-siya 馬來西亞) sakay 21 a masakaputay udip nu hikuki i kakilian sipakuliten tu sialubuay nu edu, u sikatinengan tu nimanimaay a ngayaw hikuki. nikahinian sa kasenun sa malalit ku dumaay a masakaputay a kalahitayan, pasu ya Australiaay nu bayu’ balunga a hitay, malecad sipakulit tu nu sialubuay a edu ku udip nu balunga.
u nayiay ku kikul a tumay (無尾熊)
無尾熊，音譯考拉（英語：Koala），是澳洲的特有種有袋類動物，全世界僅分布在澳洲的東部昆士蘭省、新南威爾斯、南澳洲和維多利亞地區低海拔、不密集的尤加利樹林中.
nayiay ku kikul a tumay, nipangiha sa u Kaw-la "nu United Kingdom a kamu sa: u Koala" han, sakay nu Australia micidekay nikaidaw tu alubuan a tumay, i kitakit nikaidaw sa wida sa i walian ya Kunse-lan, baluhayay nutimu a ya Wie’lse, satimulanay a Australia atu ya Wituli-ya a kenis, makay bayu’ a kenis, nipakay sausian nu bayu’ sa caay amin katalakaw atu caay ka cebetcebetan a kilangkilangan nu yuciya-li hanany a kilamg.
關於「Koala」 是源自澳洲原住民的方言(gula)，意指「不喝水」. 中文音譯成「考拉」或「夸辣」.
sakay nu masakiketay nu "Koala" a kamu sa, namakay i nakamuan nu Australia i tidaay a yincumin u "gula", nipatudu a imin sa "caay pinanum" sananay. sakay nu Hulam a nipangiha sa, u "kawla" atu "kuw-la" sa.
nayiay ku kikul a tumay sa, u udip nida sa, makaala tu 70 hakya tu 80 a hunan katanaya, kabalakian sa nikabae’ket sa makaala tu walu hakya tu sabaw lima kungcin ku daduy, kaladamsayan ku balucu’, u wayway adihen sa masautunasi, misasengi ku bihed atu tumay, kalaidaw nu udip tu kibetulay dawmi aca nu makabanuh, u kulit sa kalaabuabuan apuyu, baluwan, u bili, atu nu kuku kaylabuan atu maylabu nu tangilaay a banges sa masa salengacay, tusa nu tangila sa tabaki, mabanu ku labu nu tangila, mapesek ku cihek i hekal, sikikul tu kinatumay, masa nu liwanay nu kulul a ukak, hakay idaw ku 3.5 a hunan katanayu, nikahini sa namakay tenes nu tatukian nisululan mueneng kakayda satu maeluc, matenesmatenes sa masa nu "ae’nengan tu", kyu taneng kina tumay i kilakilangan misaasu misailay matenes mue’neng.
它四肢粗壯，利爪長而彎曲，它的爪尖利，每隻五趾分為兩排，一排為二一排為三，善於攀樹，且多數時間待在高高的樹上，就連睡覺也不下來. 以尤加利樹葉和嫩枝為食，因為無尾熊從尤加利樹葉中得到了足夠的水分因此，一般很少飲水，所以當地人稱它「克瓦勒 意思就是「不喝水」.
tenciw
(u kamu nu hulan sa:天花板)
mamikuwan
(u kamu nu Hulam:管理)
Australia
u nayiay ku kikul a tumay (無尾熊)
u lima atu kuku sa tanuhtuh, masinan tanayu ku kanus malikaku aca,nu limaan a taludu sa tusa ku mapasilac, cacay nipasilac sa tusa ku taludu, nu duma sa tulu kutaludu a nipasilac, mitesekay a mikalic tu kilang, katenesan mu kalic i talakaway a kilang, alahicaan sa i kilakilangan tu mabi caay ka tasasa. u papah nu Eucalyptus (yuciya-li 尤加利) a kilang atu mangaduay henay nu ciid ku kaenen, kusaan namakay i papah nu yuciya-li kalaidaw nu nanum, sisa caay pinanum, kyu itidaay a tademaw sipanganga hantu "Kewale" u imin sa "caay pinanum sananay".
這和它的生活環境有關，它的棲息地土所居住的澳大利亞森林大多是尤加利樹所組成的，使得無尾熊可取得的食物僅限於尤加利樹樹葉.
kahidaan sa masakiket tu nikaudip i kakitidaan, u nina i tida a maudip sa, u nikayadahan tu kilangkilangan nu yuciya-li, u sakaudip nu nayiay ku kikul a tumay sa, uyda sa u papah nu yuciya-li a kilang.
由於，尤加利樹樹葉十分的粗糙，纖維相當堅硬，營養極少，因此，無尾熊每天都必須不停食用並咀嚼上百萬次才能攝取到足夠的營養. 成年無尾熊平均每天要吃400g樹葉，其體脂很低，需要不斷進食.
nikasaan, u papah nu yuciya-li sa calekah saan, maikes aca ku papah, ahebet atekak caay kau makemkem, adiding ku iyubung, kyu i paydemiadan sa caay pisatedep mukan, kaala tu lasubuan nu mang a maykemkem itawya taneng ku iyubung. balakiay nayiay kukikul a tumay sa, nitulakan i cacay a demiad mukan tu papah sa makaala tu 400g, nu simal sikala sa adiding, kyu a sademiad asa caay kasatedep mukan.
因為每天不停的咀嚼，無尾熊到了晚年會因為牙齒的磨損導致無法進食而餓死. 為消化尤加利樹樹葉中的毒素，無尾熊的消化道達6.5英寸（170公釐），佔整個消化系統的20%，也因為尤加利樹樹葉有毒，使無尾熊沒有爭食上的對手，剛出生的無尾熊因為沒有牙齒無法咀嚼尤加利樹樹葉，因此會吞食母親糞便直到牙齒長出來為止.
kusaan i paydemiad caay kasatedep mukemkem, ina nayiay ku kikul a tumay katukuhan tu nikabalakian sa, a sipakay caay pisengal a mukemkem kaelucan tu ku ngipen, cayay tu pakakaen kakayda satu a mapatay nu ngalay. sipilawpes tu kaidaw nu ledek nu papah sa, sasalawpes nu udip 6.5 ingci katabaki "170 a hunan", kaidaw nu sasalawpesan mamin a sausian idaw ku 20% nu palasubu, sikaidaw nu ledek i papah nu yuciya-li sa, nayay ku sikacacebis tu kakaenenan, mahkanilecu han a nayiay ku kikul a tumay sa, nayay henay ku ngipen caay pakakaen tu papah nu yuciya-li, kyu mukan tu nitepilan nu ulang, katukuh i sinicelakan tu ngipen itawya a masatedep mukan tu tayi.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:Miku Kumud kakuniza:Buting Nukay kakuniza:Australia
Padrangigrang
Padrangigrang
u sulit nu Hulam: 溫泉部落
台東縣太麻里鄉金崙村. 具備豐富的溫泉資源.
本社區的排灣人原為太麻里鄉上多良聚落(Jalujalon社)的住民，在日治時期，溫泉聚落所在地之金崙溪對岸(南岸之地)原為上多良人的生活領域，當時與原居於金崙溪北岸的住民借地而居，故日治以來，上多良與溫泉地區的住民即多有往來. 目前溫泉村分為上下聚落，上具落為原來巴拉義拉義社舊社之所在地，位於上方台地，日治末，舊社居民遷至山下金崙溪畔之金崙林道兩側，即今之下部落. 民62年，因颱風來襲，溪水暴漲，居民房舍多被大水沖走，因此部分居民再度遷回舊社重建聚落，改稱為仁愛新村.
資料來源：http://www.tipp.org.tw/tribe_detail3.asp?City_No=18&TA_No=9&T_ID=387
u siwkay nu niyazu'
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Padrangigrang. u kasalumaluma’ nu Padrangigrang sa, 108 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 318 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 304 ku tademaw, pakalatu 96%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 14 ku tademaw, pakalatu 4%.
u asip nu tademaw
u kasabinacadan, Paywan(Paiwan) 92%, Yuwatan(Bunun) 2%, Pangcah(Amis) 1%, Tayan(Tayal) 1%.
u Paywan (Paiwan) a niyazu'
u Paywan a niyazu' kuyni, katuud ku Paywan a tademaw itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
i Taitung a kuwan, caay katuud ku Sakizaya. inayi' ku Sakizaya a tademaw itini mueneng. izaw tu hakya, caayhenay pasumad tu ngangan nu cidekay.
u cidekay nu Taywan Yincumin
u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
tademaw nu Yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 4 a bulad
pulung sausi (561,327), Pangcah (209,430), Tayan (90,059), Paywan (100,689), Yuwatan (58,390), Rukay (13,314), Puyuma (14,140), Cou (6,635), Saysiat (6,607), Yami (4,606), Saw (785), Kabalan (1,465), Taluku (31,501), Sakizaya (929), Sejek (9,992), Laaluwa (399), Kanakanabu (334), zuma (12,052)
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
matatungusay
(u kamu nu hulan sa:正確的)
Naluwan
satangahan(主題):
Naluwan
Kaviyangan
i Pingtung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Kaviyangan. u kasalumaluma’ nu Kaviyangan sa, 185 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 761 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 721 ku tademaw, pakalatu 95%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 40 ku tademaw, pakalatu 5%.
u kasabinacadan, Paiwan 92%, Amis 1%, zumazuma 2%.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
Naluwan
u zuma a kamu(其他語言):
nu Hulam(中文):花蓮縣瑞穗鄉自強新村娜魯灣部落
u canan ku Naluwan(Naluwan是什麼?)ː
u niyazu' nu Sakizaya i Kuhkuh.
caykayadah ku tademaw i tini.
u namakay i Maibul a niyazu'.
malaalitin tu i hekalay atu zumaay a natinengan(外部連結)ː
花蓮縣瑞穗鄉自強新村娜魯灣部落臉書粉絲專業 kakuniza:niyazu'
tebatebanan
(u kamu nu Hulam:中間中間，很裡面)
mahiniay
(u kamu nu hulam sa: 這樣的)
nipabinawlan
(u kamu nu Hulam:公開、告訴大家)
tadaadidi'ay
(u kamu nu hulan sa:最小的)
Guanxi
thumb|Guanxi thumb|Guanxi
Guanxi (關西鎮)
Guanxi (關西鎮) a sakuwan ku Hsinchu. kumud nu kalesakan, 125.2 km². （kalesakan nu lin-pan-ti 3.89 km², kalesakan nu paw-liw-ti 2.37 km²）, u kasabinawlan, 468 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 177 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 267 ku yincumin a tademaw. u kasabinawlan, pakala tu 57% (Atayal) ku kasabinawlan. u tademaw ilabu nu siyang u paylang ku alumanay.
Guanxi (關西鎮)
關西鎮（臺灣客家語海陸腔：guanˋ siˋ zhinˊ；四縣腔：guanˊ xiˊ ziinˋ）為台灣新竹縣的一個鎮，位於新竹市之東北方，為牛欄河與鳳山溪匯流之處.
Guanxi (關西鎮)  “Taywan ngayngay a ngalngal han u halu a ngalngalan, guanˋ siˋ zhinˊ, sepat a kinngan nu ngalngalan, guanˊ xiˊ ziinˋ”u Taywan Sin-cu-kin nu cacay a niyadu'an”, itida i Sin-cu-se nu wali amisan, u Niwlan (牛欄河) sauwac atu fun-san (鳯山溪) sauwac nu kapulungan a kakaydaan nu nanum.
南鄰尖石鄉、橫山鄉，西南接芎林鄉，西北為新埔鎮，北為桃園市龍潭區，東臨桃園市復興區、大溪區，為新竹郊區面積最大者的平地鄉鎮，人口結構以客家人為大宗，約占九成，腔調以海陸及四縣為主.
timulan sibiyaw tu Jianshi (尖石鄉), hen-saa niyadu’ (橫山鄉), nutipan timulan militin tu Cun-lin-niyadu'an (芎林鄉), nutipan amisan u Sin-pu-niyaduan (新埔鎮), amis u Taw-yung-se Lung-tan niyadu’ (桃園市龍潭區), waliyan mililis tu Taw-yung-se Fusin-niyadu’an (桃園市復興區),Tasi-niyadu’(大溪區 ) u satabakiay nu lilis nu sicuku a masaenalay nu lalaan, tademaw han sayadahay nu ngayngayan, makaala tu sawa nu kilacan, ngalngal han u haylu atu sesin ku ngangangan.
過去曾為中華民國陸軍步兵第206師之重要陣地.
naayaw naw Cun-hua-mink-uo lukungu’(中華民國陸軍) a kitidaan nu sakatusa a lasubu idaw ku enem (206) a masakaputay nu angangangan a kakitidaan nu hitay.
關西鎮物產豐富，名產包括仙草、鹹菜、番茄、草莓、柑橘、茶等，其中以關西仙草最為出名，也是仙草之重要產地，其產量為全台灣總產量之60%. 每年亦會舉辦仙草節等活動.
Guanxi (關西鎮) sasi laculay nu tuudan, singanganay nu kakanen idaw ku sen-caw(仙草), nipacikahan tu kulang(鹹菜), kamulaw(番茄), kamacal(草莓), kama’(柑橘), ucia’sa (茶),micidek ku Guanxi (關西鎮) sencaw u sasasingangan, u papalumaan tu sencaw a kakitidaan, sakasilaculan han itini i Taywan u enem a bataan (60%) a kilac. tumihmihcaan idwa tu ku nipikasikawaw tu sencaw hananay a kawaw.
關西舊稱鹹菜甕，日治時期改名為關西街，係受到鹹菜棚的「鹹菜」(かんさい)之日語讀音與關西（Kansai）完全相同，所以被日本人改名至今.
Guanxi (關西) malumanay a ngangan han u nipacikahan tu kulang tedus han, kadipuna han sumad han tu Guanxi-niyadu’(關西街), malalit nu nipacika han tu kulang a dabek “nipacika han tu kulang”(かんさい) sanu dipunnen amiasip mahida u Kansai malecad a asipen, sisa sumad han nu dipu a tademaw katukuh ayda kuni kasi nganganan.
雖然鎮內以客家族群為主 ，但仍列為平地原住民鄉鎮，而原住民人口數佔關西鎮總人口數1.8%左右，主要在關西鎮東部山區錦山里有少數泰雅族原住民居住的部落（馬武督部落、戈尤浪(Qyulang)部落）.
amica ku nika ngayngay nami a binacadan, nika u piti yung-cu-min ku sausi tina niyaduan, u yungcumin a tademaw itida i Guanxi (關西鎮) pulung han makaala tu cacay tin walu (1.8%)a kilac, saanganganan itida i Guanxi (關西) waliyan a buyu nu niyaduan u Cinsan-li (錦山里) idaw ku pinaay nu muengngay a Tayalu itida  “Maudu niyadu’, Qyulang niyadu’”a niyaduan （馬武督部落、戈尤浪(Qyulang)部落）. .
kitidaan (地理)
關西鎮極東為錦山里鳥嘴山，極西為東平里老庚寮，極南為玉山里三重坑，極北為東平里南坑.
中心方位東經121.10度，北緯24.48度. 西面為帶狀平地，其餘東南北三面連峰，多為丘陵起伏之山坡地.
teban nu kitidaan wali kaydaan cacay a lasubu tusa a bataan idaw ku cacay. cacay a bataan a du (121.10), amis nu uidu’ han tusa a bataan idaw ku sebat sepat a walu a du (24.48). nutipan han u masa kubuay a enalan a lala’, dumasa wali timulan amis tulu a sasuayawan masababuy nu malalitinay a buyu', u yadahay nu ,masabauybauyay a buyu' nu masa likelunay a lala’.
東西長21公里，南北寬14.4公里. 全鎮面積125.5平方公里，屬新竹郊區鄉鎮中面積最大者. 鎮內最高峰為鳥嘴山，海拔1,790公尺.
wali nutipan tanayu’ makaala tu tusa a bataan idaw ku cacay (21) a kun-li, timulan amisan nu a hebal han cacay a bataan idaw ku sepat tin sepat (14.4) a kun-li. pulung nu kakitidaan makaala tu cacay a lasubu tusa a bataan idaw ku lima tin lima (125.5) a pin-bun-kun-li, nu Sin-cu-ku inaka satabakiay nu kakitidaan a niyadu'an. ilabu nu kitidaan satalakaway nu buyu han u wucuo a buyu, talakaw makaala tu cacay a malabut pitu a lasubu siwa a bataan (1790) a kunce.
本鎮主要的發展聚落位於牛欄河與鳳山溪交會的河階地，是新竹郊區東北山區，南北交通和東西交通的匯集點，過去是山地經濟重要的交換中心，曾與新竹市區、竹東鎮並列新竹地區三大城鎮區.
saka pulungan nu kasilaculan a niyadu' han itida i Niw-lan sawac atu Fun’-san sawac nu ni kalalitemuhan a masakayakaya’a sawac nu lala, u Sincu-ku inakaan a niyadu' wali amin nu buyuan, timulan amisan kakaydaan nu kadideng atu waliyan nutipan kalalitemuhan nu kadideng kasalu’imengan nu kadideng, tawya ka laliyunan tu sakaudip nu cancanan a papaliwalan tu tuud, naw atu Sincu-se kitidaan, Cutun-cen nu sakalecad tu Sincu kakitidaan nu tuluay a satabakiya nu niyaduan.
kapicidekan nu sakaudip ni palumaan (經濟特產農業)
關西鎮的仙草、草莓主要栽植於鳳山溪沖積平原，其中仙草栽種方式以「一年水稻，一年仙草」的水旱田輪作模式耕作，為全台第一大產區.
Guanxi (關西鎮) a san-caw, kamacal papalumaan nuheni itida i Fun-san sawac nu nikaydaan numasaenalay a lala’, papaluma' nu heni tu san-caw a kawaw han u “cacay a mihcaan ku tipus, cacay a mihcaan ku san-caw” u nanumay a tipus malaliyun palumaa. u satabakiay nu papalumaan nu Taywan a papalumaan a kakitidaan.
主要栽培於上林里、新力里、石光里及南和里等，栽培面積占全台灣45%；而草莓栽植季節於10月至隔年4月，為新竹縣第一大產區，栽培面積占全新竹縣83%.
tada’ papalumaan han itida i San-lin-li(上林里), Sin-li’-li(新力里), Se-kun-li(石光里) atu Na-he-li (南和里), papalumaan nuheni mikiahebal tu Taywan nu sepatay a bataan idaw ku lima (45%) a kilac, papalumaan tu kamacal han i cacay a bataan (10) a bulad katukuh i sakatusa a mihcaan tu sepatay (4), u Sin-cu-ku a satabakiay nu misatadasay a papalumaan, papalumaan a lala’ han mikikaka tu Sin-cu-kin tu walu a bataan idaw ku tulu (83%) a kakilacan.
茶葉種植主要於大旱坑及拱子溝等丘陵台階上，為北部茶區重要生產區，為生產商用罐裝茶飲之茶菁原料，為新竹縣第一大產區，栽培面積占全新竹縣42%.
柑橘類種植遍布於丘陵地及山區，以南和里、新力里、上林里、新富里、玉山里、金山里、錦山里等地區生產為主. 椴木香菇、咖啡主要栽植於金山里、錦山里及馬武督一帶，為當地客家人及原住民相互合作之重要產業.
Sin-cu-ku Guanxi (關西鎮) aidangan Mau-du (馬武督) kakiliman a kilangkilangan matumes nu bangsis nu kilangkilangan a ha hanhannan
新竹親子踏青好去處，夢幻的忘憂森林，避暑好地方!
Sin-cu-ku tataydaan nu payluma'an a midang, kapawanan tu ku ngelu’ a kilangkilangan, tataydaan tu lalud a sakapahay a midang.
新竹推薦景點，來馬武督森林步道輕鬆走，最美的柳杉林元氣步道和瀑布群果然是避暑勝地呀！
Sin-cu-ku sapakatineng tu tataydaan amidang, tayni i Ma-wu-du (馬武督) kilangkilangan a muculil ahemaw lihalay culilan, sabangcalay a hinukiyan i sasa’ nu lidunglidungan a muculil atu i cascassan u sakapahay a tataydaan tu laludlaludan amikilidung a aidangan.
來山上走走！馬武督探索森林會是不錯的選擇，保有原始森林樣貌，遊樂設施基本上沒有附加太多，可以放鬆的健行方式遊走在森林其中，好好享受芬多精帶來的療癒心情，最適合喜愛親近大自然的喔！►
馬武督探索森林前身是『錦仙森林遊樂區』，位於新竹縣關西鎮的馬武督部落，錦山里馬武督居的居民，大部分是客家人也有少部分的泰雅族人.
Ma-wu-du (馬武督) a kilangkilangan nu ayawan u “Cen-sin kilangkilangan aaidangan nu kakitidaan” itayda i Sin-cu-kin Guanxi (關西鎮) Ma-wu-du (馬武督) a niyaduan, Censan-li(錦山里) Ma-wu-du (馬武督) itidaay muenengay a tademaw, u ngayngay namin ku yadah cacaycacay ku muenengay nu Tayalu a tademaw.
總覺得帶著孩子們到戶外走走接觸大自然是最好的教學教室，都能給孩子不同的最原始視野…
miladay tu adiwawaw tayda itida a amisaculilculil salihalay a sakapahay nu papasubanaan a cacudadan tu taydaan nu cacudadan, sapabeli tu adiwawaw a sakacay kalecad nu aadihan a mata’.
馬武督探索森林園區佔地挺廣闊，大部分都是柳杉林，走入林間完全沒有熱呼呼的感覺挺適合夏天避暑健行～～～
Ma-wu-du (馬武督) kabahlinawan a kilingkilngan ahebal kya kakitidaan, u hinuki namin ku buyu', micumud i kilakilangan nai' ku calecaledes aca u sakapahay a tataydaan i lalud nu caculilan.
整片杉木森林園區可以讓我們很輕鬆的散步林間，享馬武督探索森林的步道都還保留比較原始，昆蟲植物也真的挺超豐富的.
kilangkilangan idaw ku limaay a tataydaan muculil, acaay kita kabiyalaw amapacilal, isasa namin kita i kilangkilangan. uyda sa acacay mihaymaw kita tu sumamaday anipisilsil tu ba’tu nikasilac, alahican masengec supenuc a kaydaan, kapah namin a culilan kya tataydaan.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Habayiing kakuniza:Iing Habay
hananay
(u kamu nu hulam sa: 如此這般)
eolgi
interstate
Dadowacen
thumb|Chenggong (Taitung)
Masuhuaz
u sulit nu Hulam
梅山部落
Dadowacen
Dadowacen
u sulit nu Hulam: 玉水橋部落
Masuhuaz
u siwkay nu niyazu'
i Kaohsiung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Masuhuaz. u kasalumaluma’ nu Masuhuaz sa, 101 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 306 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 291 ku tademaw, pakalatu 95%.
Dadowacen
Dadowacen
i Taitung a kuwan ku niyazu’ nu Dadowacen. u kasalumaluma’ nu Dadowacen sa, 122 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 276 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 194 ku tademaw, pakalatu 70%.
Masuhuaz
u siwkay nu niyazu'
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 15 ku tademaw, pakalatu 5%.
Dadowacen
Dadowacen
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 82 ku tademaw, pakalatu 30%. u kasabinacadan, Pangcah (Amis) 66%, Yuwatan (Bunun) 1%, zumazuma 2%.
Masuhuaz
u siwkay nu niyazu'
u kasabinacadan, Yuwatan(Bunun) 93%, Pangcah(Amis) 1%, Rukay(Rukai) 1%.
Dadowacen
Dadowacen
台東縣成功鎮忠孝里.
Masuhuaz
u niyazu’ nu Yuwatan(Bunun)
u niyazu’ nu Yuwatan(Bunun) kuyni, katuud ku Yuwatan(Bunun) itini mueneng. u zuma a tademaw sa u Rukay, u Pangcah. inayi' tu ku zuma a cidekay a tademaw.
Dadowacen
Dadowacen
為戰後自東河鄉的都蘭、長濱鄉的膽曼、關山鎮及成功鎮的重安、嘉平等地移來的阿美族組成的新部落. 和石雨傘部落一樣，皆是光復後才成立的部落.
Masuhuaz
u Sakizaya a tademaw
inay' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izaw tu, caay henay misumad ku cidekay a ngangan nu Sakizaya.
Dadowacen
u niyazu' nu Pangcah
tuud ku Pangcah (Amis) a tademaw itiniay a niyazu', inayay ku Sakizaya itini. u Pangcah a niyazu' kuyni. tuud ku Pangcah itini. u zuma a tademaw sa u Yuwatan.
Masuhuaz
u cidekay nu Taywan Yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
Dadowacen
u siwkay nu yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal.
Masuhuaz
u cidekay nu Taywan Yincumin
i Taywan Yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
Dadowacen
u siwkay nu yincumin
u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan.
Masuhuaz
u cidekay nu Taywan Yincumin
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
內政部戶政司全球資訊網
原住民族委員會全球資訊網統計資料
Dadowacen
u siwkay nu yincumin
silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
i Taywan yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw. satabakiaya a cidekay ku Pangcah(Amis), saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa.
u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
situlu ku kakuniza nu sapancahay (原住民族),sakacacay ku ibukelalay, sakatusa ku ibuyuay, sakatulu sa ku tangbulanay.
tademaw nu yincumin, pulung sausi katukuh 2018 a mihcan 3 a bulad
pulung sausi 560820 ku tademaw, Pangcah izaw 209203 ku tademaw, Tayan izaw 89958 ku tademaw,
Paywan izaw100591 ku tademaw, Rukay izaw 13303 ku tademaw, Puyuma izaw 14118 ku tademaw,
Cou izaw 6635 ku tademaw, Saysiat izaw 6601 ku tademaw, Yami izaw 4599 ku tademaw,
Saw izaw 780 ku tademaw, Kabalan izaw 1466 ku tademaw, Taluku izaw 31446 ku tademaw,
Sakizaya izaw 930 ku tademaw, Sejek izaw 9975 ku tademaw,
Laaluwa izaw 398 ku tademaw, Kanakanabu izaw 330 ku tademaw.
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
malawpes
malawpes tu kuya wacah i umah.
田中的煙已消失了.
nipaluma-syakucaw, syakocaw
syakucaw, syakocaw
夏枯草
(俗名：棒槌草、鐵色草、鐵包草、大頭花、夏枯頭、夏枯草、四牛鬥草、血見愁、筋骨草、六月乾、枯草穗)
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p179
kakuniza:nipaluma
Tuapuu
Tuapuu（u sulit nu Hulam: 大埔部落）
Naluto
sakacacay a pu
(sakacacay makatukuh tu tasa a bataan izaw ku pitu a zi), i ayaw nu cacay a bataan a mihcan, izaw ku la'cusay a yokay(妖怪), u jiu-uwe-yaw-hu (九尾妖狐：siwaay a kikul ku sikuyu), mitebung nida tu niyazu' nu ninja u "papah" (木葉), sakesepat a mukeliday nu niyazu' mapatay tu milulul tu ngangan i wawaan(Naluto) nida. masatedep satu. nika misawacu ku binawlan i Nalutoan, inayay ku cabay, pisinawid, nida, u masipuluay nida, aw aw aw. ma'dem ku cacay a bataan a mihcan, u kapah ku Naluto tayda i cacudadan nu ninja nu niyazu' a papah, malacabay nida ci Naluto aci Sasuke aci Sakula.
Tuapuu
u siwkay nu niyazu’
i Taitung a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Tuapuu. u kasalumaluma’ nu Tuapuu sa, 60 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 232 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 223 ku tademaw, pakalatu 96%.
Naluto
sakacacay a pu
Uciha Sasuke(Lihun a kamu:うちはサスケ，Uchiha Sasuke).
Tuapuu
u siwkay nu niyazu’
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 9 ku tademaw, pakalatu 4%.
Naluto
sakacacay a pu
Haluno Sakula ( Lihun a kamu:春野サクラ，Haruno Sakura).
Tuapuu
u siwkay nu niyazu’
廣原村本位於海端鄉東北，共包括廣原（大埔）、龍泉與錦屏三聚落. 其中廣原與龍泉兩部落屬龍泉溪流域，錦屏屬新武呂溪流域，日治以前分別為布農族丹那社與網綢社所居住. 大正四年（1915）日人在今廣原設大埔駐在所，並將散住的丹那社陸續集中自此，光復後取其原意改稱「廣原」.
Naluto
sakatusa a pu
(sakasabaw tusa a bataan izaw ku walu makatukuh tu pitu a bataan izaw ku tusa a zi)
Tuapuu
u siwkay nu niyazu’
資料來源：http://www.tipp.org.tw/tribe_detail3.asp?City_No=18&TA_No=4&T_ID=416
Naluto
sakatusa a pu
iayaw nu kungku musakamu nu nisakaput a "Syaw"(曉), i nuzikuzan nu kungku, u misamanman ni Uciha Madala (Lihun a kamu:うちはマダラ，Uchiha Madara), kakelitan nu kina nisakaput, malingatu ku sakasepat a nikapacaw nu kitakit a ninja.
i zikuzan, makatemec tu ci Naluto aci Sasuke, matemec kuheni tu Uciha Madala, mapulul tu paudipay nu malingatu a kitakit. nika, mapatay tu ku Uciha Opito (Lihun a kamu:うちはオビト Uchiha Obito), malakabutulay nida nu sakasepat a nikapacaw nu kitakit a ninja.
Tuapuu
u asip nu cidekay a tademaw
u kasabinacadan, Yuwatan(Bunun) 88%, Pangcah(Amis) 2%, zumazuma 6%.
Naluto
malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan
weykipayke-火影忍者
Tuapuu
u Yuwatan(Bunun) a niyazu’
u Yuwatan(Bunun) a niyazu’ kyuni, katuud ku Yuwatan(Bunun) a tademaw itini. u zuma a tademaw sa u Pangcah(Amis).
Naluto
malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan
weykipayke-岸本齊史
Tuapuu
u Sakizaya a tademaw
inayi' ku Sakizaya a tademaw itini, hakay izawtu ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, caay henay misumad ku ngangan nu cidekay.
Naluto
malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan
kakuniza:Padakaw Lami' kakuniza:saydan atu micudaday2018 kakuniza:nikulitan
Tuapuu
u cidekay nu Taywan yincumin
u Yincumin sananay, u saayaway a muenengay a tademaw itini, itini uyiniyan a subal. u sasubana'ay(學術) a kamu sa, Taywan Yincumin sa mikitinay "Timul Subal kamu cidekay(南島語族)" saan. u niyazu' sa, u luyaluy nu tademaw, pulung muengeneng, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. si kalilidan(Tumuk) saca babalaki mililid tu niyazu'.
ngangan nu Puyuma-Miaputr
ngangan
Miaputr
Tuapuu
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
kakuniza:niyazu'
ngangan nu Puyuma-Miaputr
u siwkay nu ngangan
tina ngangan sa, u petun a ngangan nu Puyuma a cidekay.
yadah ku ngangan nu Puyuma. namakay Yunminhuy a nangan sa, tatama 23, tatayna 23. namakay Ranchanruy sa, tatama 995, tatayna 868, petun 223. namakay Lipunan sa, tatama 5354, tatayna 4109. namakay Chengzhi Tabakiay Cacudadan sa, tatama 291, tatayna 784, petun 56.