cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ulic-patizeng ku ngangan nu Sakizaya-wawa nu kilay-2-micumud tayza i kilay a enal
pecu' nu lacul
caay kau lecuh balaki imelang patay a dada’  haw, namizateng tu kisu, izaw henay ku mitesekay a sakauzip？ thumb|Hamay Baki sa, u laylay nu Sakizaya. 長者賜福是撒奇萊雅族特有的習俗
ngatu
(1)   i umaumahan nu kalinku, zazan路 sakatabuyu’ u pinanaman nu tatuluay a wawa aku ci kilay, ci Bayah Huisin muculil itiza, kakatekuhan nu zazan sa u enal nu kilay, inakilay usinganganay i tawya a niyazu’ takubuwan hananay, ayaw nu pinapina malebut a mihca itiza mauzip ku sakizaya a tademaw.
(2)   itizaay a lala’ tusa bataan mihca mitutuy a pauzip i takuwan, imahiza masakapah heney kaku, laliw han naku milalaba’ ku nizateng, mahini misamula’ henay ku masakapahay a nizateng, caay pizateng tu babalaki, nayi’ tu ku wantan a mauzip, itawya a mazateng ku babalaki, zikuz tunu cacay bataan izaw ku lima mihca muliyaw a taluma’ ku nieneng, micapi tu niyazu’ sikaz sa ku nizateng, caay katinengan ku kabalic nu maku, maliyas離開 tu nu maku ku nu Taypak a sakauzip, mitamuzung扛 tu nu binacadan ita a kawaw, misuayaw henay tu mata nu tau, laluma’an, cabay mikuli a piazih, mahiza sa u mungangaway迷失 tu ku nizateng aku, zayhan cima kaku, malatalaw kaku, mapacekil驚醒 kaku nu katalawan a sinpi, mangelu’ ku wawa kabi’ satu, zateng sa kaku a pabaliw懷疑 u mahiniay ku kakaydihan想要的 niyam ？
(3)   ayaw nuyni, milecad tu katuuday kaku, uzuma itiza sa i kalimucumucu’an, suayaw tu kacaay kasasikul nu tademaw angic sa talalusa’ 掉淚, wiza u sakakapah nu uzip kuhan a dada’, caay katineng tu u mahicaay ku buyu’ mahicaay ku bayu nu niyazu’.
(4)   niay ku hicanan a kawaw linges sa lihalaw sa, uzuma beluh sa ku balucu’ mibulibul sa, lupay sa ku balucu’.
(5)   kita uyza lucuh出生 balaki imelang patay adada’ haw, namizateng kisu ucanan ku mitesekay深入 a sakauzip？
(6)   izaw ku cecay a demiad, sakamu sa ku wawa nu maku.
(7)   cecay a lekad ku uzip nu mita, ucanan ku mazakepay抓到的, caay kazakep ku itawyaay, lubang老 sa tu, zikuz tu sa inayinayi’ ku hahul結果.
(8) 「katuuday matinengay sitangahay a tademaw matabihkud羈絆 ku canan a kawaw sakanayay tu ku wantan tu nikauip, uzuma sa anu kapah tu ku nikauip aku『anu kakitaan tu kaku』yu mauzip henay nayay ku nazikuzan tu kasenengan羨慕.」
(9)   tengil聽 tu kamu niza mahiza nayay ku angil精神, maydih kaku misakamu nika caay katahal ku sasakamuen naku.
(10) u lalum tu kainayay nu wama pasayzaen niza i katineng manamuh madihi可憐 tu tademademaw, mahiniay a kawaw caay ku mamadayum, wini u lalid hananay a midapu madihi tu binacadan, nanu itawyatawyaay a taneng, u mitebingay觸摸者 mibuhat tu nu zikuz a kawaw, wini sa u nipacekil pabalucu’ ni ama niza ci misaydang.
(11) caay kapapina ku mauzipay i balucu’ nu wawa a babalaki, ci ama niza mauzip i balucu’ niza, halukaku.. mahiza.
(12) bahal mazateng nu maku, nabalucu’an naku sikul han mipaengaw望, micekul望 tu namikitinan itawya a mihca a wawa, nayay ku talaw misadubaduba’ 跑來跑去 matatawa itini i enal nu kilay, u luma’ niyam kuyni. thumb|u sazikzay a uzip nu Tiway Sayiun misaydang. 帝瓦伊撒耘校長最後的身影 (13) enal nu kilay sepat bataan izaw ku tusa a naniyazuan nu pangcah, itini a milihiza參與 caay pangiha’ caay pangangan正名 ku sakizaya, cecay lasubu izaw ku piapina a mihca madadapu互相照顧 maaedap互相幫忙 a siluma’ i tini, payniyazu’ katinengan ku pilakalak遊蕩 nu sakizaya a tademaw, pilihiza nu maku tu misaydang mitengil tu laylay nu payniyazu’, matapal nu maku ku hatizaay a tenes labades苦難 a mangelu’ku uzip a milihiza tu zuma a binacadan,
(14) malecad sa u kacacubelis相會 nu itawyaay a tademaw ayza a mauzip, matineng tu kaku tu imataay nu misaydang a binacadan ita, ibalucu’ niza sasaetim很可惜 sa a madihi tu kakawaw nu takubuan itawya, midungdung在忍受 tu adada makelap剮 ku heci肉 nu uzip misamsam凌遲 tu tumuk ci kumud pazikan, yu mahiza mulaliw逃離 tu ku binacadan ita malupisak分數 mikilim尋找 tu sakauip, sademiamiad sa tu mizateng tu kilay……
(15) sakalecalecadan sa u matengilay nu maku ku ngiha’ nu nababalaki.
(16) 「itiniay a bali, militemuh迎接 tu saayaway a hanhan nubaki, itini a padungus送走 tu sazikuzay a hanhan.
(17) itiniay a suni nu nanum caay katabaki, nika u kamu niza sa u ngiha’ tu nu nababalaki.
(18) itiniay a lala’ u kasatezepan nu hahan nu babalaki, u pilecuhan henay nu wawa……..luma’ aku i tini, nika maliyuh kaku, u laylay nu mita kiya i tini a mabahbahan驅離？」
(19) nau kakitizaan nuheni i tini, izaw itiza ci malataw（saayaway a milikec tu niyazu’ ）, mazangpawpaw （saayaway a mapalaw）, kumud pazik （tumuk nu takubuan）u kakitaan nu mita kuheni, kinapatay sananay misebeng守護 madihung遮蔽 tu niyazu’ kuheni.
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
u Hulam a sulit, nasulitan ni Lisin Cudad, u Sakizaya a sulit sa, nasulitan ni Imi 、Bunuk atu ci Tuku Sayiun
u masatekeday a sulit(單字)
1 tatuluay第三個, zazan路
2 mazateng想到, katinengan了解, maliyas離開, mitamuzung扛, mungangaway迷失, mapacekil驚醒, pabaliw懷疑, kakaydihan想要的, katuuday眾人, talalusa’ 掉淚, mahicaay怎樣的
4 linges生氣, beluh怒, mibulibul鬧
5 lucuh出生, mitesekay深入, sakauzip生活
7 mazakepay抓到的, kazakep抓, lubang老, inayinayi’ 完全沒有, hahul結果
8 matabihkud羈絆, kasenengan羨慕
10 madihi可憐, mahiniay這樣的, mitebingay觸摸者
11 halukaku連我都
12 mipaengaw望, misadubaduba’ 跑來跑去
13 milihiza參與, caay pangiha’ 出聲 , pangangan正名, madadapu互相照顧 , maaedap互相幫忙 , pilakalak遊蕩, labades苦難
14 kacacubelis相會, sasaetim很可惜 , midungdung在忍受 , makelap剮 , misamsam凌遲 , mulaliw逃離
15 nababalaki祖先
16 militemuh迎接, padungus送走
18 pilecuhan出生地
19 kakitizaan住所, misebeng守護 , madihung遮蔽
banuh
縮圖|banuh nu ayam banuh (kamu nu Hulam: 羽毛，植物纖毛)
u banuh nu belih i kilang atu lutuk.
u banuh nu sapibahelan i ayam.
kakuniza: LamiHung
ulikisi nu Taywan-nubayu pabalungay milakuwitay a ziday
kasumamadan 十五 十六 a sekitakitay (世紀）a tenes sa i Ocuo(歐州)hananay a binacadan idaw tuway malalitinlitinay a tahkalay milakuwit tu ba’yu pabalunga maydih matineng tunu ihekalay a kitakit mitahaw sipacapi hantu kunu waliay atu nuetipan icuwacuwaay cayay kalecad a kitakitan a tademaw makay nu cacayay a tabakiyay a balunga sika siduma tu nikaudip atu tuudtuud nika tatulesan a lalangawan macamul tuku sadayday sa nu likisian sakay sumad nu tademaw.
celahcan (西元) 1486 a mihcaan idaw kya Putawyaay (葡萄牙）u mitesekay pabalunga i ba’yu ci Taciyama (達迦馬）hananay ku ngangan makay i （非州）saka nutimulan sikadih nida kya subal Hawwangciyaw (好望角) hananay nadikudan satu makaadih aca kya putawyaay a tademaw ci (哥倫布）hananay tu i Amuhuwan (美州）saka ahebalay a subal 1521 a mihcaan yataw ci Maycelun (麥哲倫）hananay a tademaw madem nida musaliyut tina kitakitan. u Ocuo a kenis atu nika adihan baluhay a nudumaay a nitahawan a kakatidaan sika laheci satu nu tademaway a saka taayaw tu sacakat nu ba’yuway nikatinengan a ziday.
ci Maycelun hananay sa u putawyaay a tademaw nayi masakapah henay cinida sa niyaduan a pabalunga musakawaw namahida satu idaw ku tuluway a bataan cunus tu tuluway a mihcaan idawya idaw kuni dakecan nida tu saka edem nu balucu tu sakangay hantu sisa miliyas taydaan i sipanya. imahida sa u putawya idaw kuni kaadih sikataydaan i nu walian a makay baluhayay a cacaliwan a may lakuwit mala i bayuway balatenay a saicelangay a kitakit ci Maycelun hananay sa pasakamuan nida kya hunti nu Sipanya ci Cahli (查理一世）padepucen nida. a mapaadih kya baluhay nu walian a caliwayan milakuwit nu balunga a kakaydaan i taneng sikatukuh waliay a Intulnisiya (印度尼西亞) hananay a kasaupuwan nu subal taneng itida misiwbay tu bangesisay a tuudtuud. ci (Cahli 一世)hangen saan palilit paayaw tu nadatengan ni maycelun (麥哲倫) mitahaw a nipabalucu’an kyu paucul satu maka idawya tuluay a lasubu a tademaw mikacaw tu limaay a balunga yamihcaan imahida sa 1519 nu calahcan (西元) hananay imahida lilidan ni Maycelun malinga tu.
nikalingatu nuheni sa nayiay ku papatuduan sakatalacuwa hakya kuni pabalunga matenes i ba’yu nayay ku matinengay sakatukuhan a kakitidaan sisa yadah ku i balungaay a tademaw caay tu pakadungdung pasu amahamin tu kakaenen lacul he naca ku demiad lihalaw tu mamin ku katuuday makayi tu tanuayawan paculil tu balunga. sisa nika lingatu katukuh i cacayay a mihcaan sa idaw ku mubelihay ku balucu’ maltiyik paculi tu mikeliday nika ci Maycelun kasenun han nida mupenec ku maydihay mibelin kinacacay aca pabalucu’ malingad paynu ayawan namahida satu ya katuuday iti 1521 a mihcaan sa makatukuh i Huylipin（菲律賓）hananay a kitakit u sikahetek maybalucu’an tawaliyan a nikatepaan a sinpi.
kakuniza:Buting Nukay
tangisngisay
tangisngisay (kamu a Hulam: 天牛)
kakuniza: LamiHung
pawalil ni Pancilelming
pawalil ni Pancilelming
nipaluma-lakun, lakon
縮圖|lakun, lakon 老鸛草
pawalil ni Pancilelming
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Lisin Kubung
nipaluma-lakun, lakon
masadumaay a ngangan (各種名稱)
【mitesekay a ngangan】Geranium wilfordii Maxim
【科名】 牻牛兒苗科(Geraniaceae)
【sapamataan a ngangan】Geraniaceae
【屬名】 老鸛草屬
【mikeliday tu ngangan】lakon a mikeliday
【俗名】 五葉草、老官草、鴨腳草、老鴰嘴
【tada nagngan】wuye-cao, lao-guan-cao, ya-jiao-cao, laonua-zui
【族語】 布農 Madaingaz Tu Ismud、撒奇萊雅 Lakon、鄒 Cuun Tangngo
【kamu nu binacadan】Bunun (布農) Madaingaz Tu Ismud、 Sakidaya (撒奇萊雅) Lakon、 Co (鄒) Cuun Tangngo
【使用族群】 布農、撒奇萊雅、鄒
【mitaduay nu binacadan】Bunun, Sakidaya, Co
kaliwasak nu langaw (分佈環境)
lakon ahebal ku langw nida, itini i sasanubuyu dadadadanan, talutaludan, kilakilangan.
(kamu nu Hulam:老鸛草分佈廣，低海拔產業道路、荒涼地、樹叢中都有分佈. ）
kasilangawan (生境)
sasa nu buyu, lutuklutukan atu dadadanan.
(kamu nu Hulam:生於山坡、草地及路旁. ）
kanatal nika liwasak (國內分布)
kaliwasak nu langaw i Dongbei, Huabei, Huadung, Huacong, xiaxi, Gansu atu Sichuan, Guizhou, Yunnan a kitidaan.
(kamu nu Hulam:分布於東北，華北，華東，華中，陝西，甘肅和四川、貴州、雲南等地. ）
nutaw a kanatal (國外分布)
Eluosi-yuandung, Chao-xian atu Riben idaw kuni kaliwasakan a langawan.
sasapayuan (藥效)
lakon a langawan kala akeakenekan, micuduh tu ulad nu udip, milawpes tu lebawa.
(kamu nu Hulam:老鸛草味苦性平，具有通經絡、消腫之療效. ）
milihida tu langaw musakamu (生態形狀描述)
lakon u mang-niu-ey-miao-ke yadahay nu mihcaan nanay a latukan, angangan sibanuh. ibatac masasuayaw ku papah, mamulmullay ku wayway, idaw ku tusa a adidiay nu papah, ikaw ku tulu ~ lima kunika ilabu nunika celitan nu papahan, tanayu’ ku akaway nu papah.
(kamu nu Hulam:老鸛草牻牛兒苗科多年生草本，莖有毛. 單葉對生，為圓形，具2托葉，具有3-5深裂，有長柄. ）
balu u masasuacawaay mapulungay ku langaw, maleca kunika tahekal, micapi tu tunduh, sasemaan nu balu han lima ku cacebalan, limatu ku kakicu.
(kamu nu Hulam:花為兩性簇生，且呈放射對稱，近頂生；花瓣有5片；萼片5個. ）
cacay a bataan ku tamaan nu ngisngis, ngisngis atu angangan mapulun ku langaw, lima ku sateb. u heci nu lakon pela’ sananay kuheci nida, lima ku salalumaan, kakilulkulul sa mapela’, sipakay sasa kuni ka pelana tapabawsa amakulebut.
(kamu nu Hulam:有10個雄蕊，花絲與基部合生，心皮有5. 老鸛草果實為蒴果，具5瓣，每瓣都會裂開，裂片由下往上反捲. ）
wayway nu langan (形態)
yadahay nu mihcaan nanay a langaw nu lutukan, talakaw han tulu a bataan idaw ku lima~ walu a bataan a limi, angnagan numi laladay atu kalakilitan, yadah ku ciit.
(kamu nu Hulam:多年生草本，高35～80厘米. 莖伏臥或略傾斜，多分枝. ）
masasuala tu batac asipapah, tanayu nu papahan 1.5~4 limi, malecad kunika kulebut nu banuhan, papahan tulu ~ lima kunika ilabu nuni celitan, micapi tu lima a kalimucu’, angangan mahida u balucu’ ku wayway, nikacelitan micapitu sadicem sananay a waywayan, nuayawan kala diceman atu adidi kunika sapucu nu dicem, lilisa han malecad kuna singangan nu ngipenan, pabawhan langdaway ku kulit, mabiay ku banuh, sasa’han kala langlangdawan ku kulit,mililis tu teban nu sasulitan belih han idaw ku banuh.
(kamu nu Hulam:葉對生，葉柄長1.5～4厘米，具平伏捲曲的柔毛，葉片 3～5深裂，近五角形，基部略呈心形，裂片近菱形，先端鈍或突尖，邊緣具整齊的鋸齒，上面綠色，具伏毛，下面淡綠色，沿葉脈被柔毛. ）
adidi ku balu, tapang cacay a limi, nu cacaya a akawayan tusa ku balu, isasa nu kakilian, satanayu’ sa adidi ku akaway nu balu, kakicuhan lima, masati’kuk atu sademem sananay a ti’kukan, malahat tanayu ku banuh, sadicemsa kunu ayawan, lima ku sasemaan nu baluan, macacuis kunika hida u ti’kuk, sanglacay atu kala sumasumanahan a kulitan, lumeni’ kunika sumanah nu kulitan mabalad ku sasulitan nu papah.
(kamu nu Hulam:花小，徑約1厘米，每 1花梗2朵，腋生，花梗細長；花萼5，卵形或卵狀披針形，疏生長柔毛，先端有芒；花瓣5，倒卵形，白色或淡紅色，具深紅色縱脈. ）
cacay a bataan ku ngisngis, u sasapayuan namin, lima kunika celitan nu akaway, masatanayu’ atu heci nu akaway malalitinay nu sangucud.
(kamu nu Hulam:雄蕊10，全具花藥：花柱 5裂，延長並與果柄連合成喙. ）
nika Pela’ nu hecian nuayawan idaw ku tanayu’ sananay nu  sangucud, maduhem satu mapela, sangucud sipakay sasa tapabawsa makulebut.
(kamu nu Hulam:蒴果先端長喙狀，成熟時裂開，喙部由下而上捲曲. ）
Pa’nu nida satanayusa mamulmul, lumeni hese ku kulit. kasi baluan han lim ~ enem a bulatan. kasihecian han enem ~pitu a bulat.
(kamu nu Hulam: 種子長圓形，黑褐色. 花期5～6月. 果期6～7月. ）
tadawayway nu langaw (原形態)
cacaya a mihcaan nanay a langawan nu lutukan, tanayu han 1~1.5 mi, aadidi ku angangan, milalat atu makilit kuni ka tapabawsa, kala kiyukiyuan sumanah ku kulit, caay kaw madicemay, idawa ku sanglacay nu ma ebalay a banuhan, katinengan ku batac.
mamenuay
mamenuay(瞎眼的人)
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
(kamu nu Hulam:①一年生草本，長1～1.5米. 莖纖弱，平鋪或斜上，淡紫紅色，具鈍棱，有白色開展長毛，節明顯. ）
Shizi
Shizi a sakuwan ku Pingtung. kumud nu kalesakan, 313.35 km². （kalesakan nu linpanti 156.87 km², kalesakan nu pawliwti 140.63 km²）, u kasabinawlan, 4,481 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 1,421 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 4,292 ku ingcumin a tademaw. u kasabinawlan, Pakalatu 96%(Paiwan) ku kasabinawlan. u Paiwan ku sakalaniyazu’.
Sakizaya
Sakizaya 是台灣原住民的一個族群，世居於花蓮奇萊平原. 台灣清治時期，因巡撫沈葆禎開山撫蕃政策，與清朝軍隊發生衝突，在加禮宛事件中，撒奇萊雅族遭大舉屠殺，倖存者擔心遭致追殺便隱姓埋名躲藏於阿美族部落. 當時因故身藏阿美族部落，日治時代日本政府因此無從辨識其族群，將其列為阿美族的一支. 1990年起經過17年正名運動，終於在2007年1月17日由中華民國政府官方合法承認其為台灣原住民族.
u siwkay niza (簡介)
300px|thumb|撒奇萊雅族原居地為圖右側紫色地區北部約五分之一的區域，即標示有Sakizaya撒奇萊雅的地區.
Shizi
nikasakuwakuwan
Shizi mala 7 a cuwen atu 14 ku niyazu’. kina 14 a niyazu’sa, Lemiyau（伊屯部落）, Kaidi（楓林部落）, Nansiku（南世部落）, Yungkilu（新路部落）, Tjinavanavalj（橋東部落）, Kuangka（橋西部落）, Puljekuwan（下草埔部落）, Tjisaulem（雙流部落）, Tjacekes（上丹路部落）, Pasumaq（下丹路部落）, Tjuruguai（竹坑部落）, Qaljecim（和平部落）, Tjusinlung（中心崙部落）, Kacedas（內獅部落）.
Sakizaya
u siwkay niza (簡介)
撒奇萊雅族世居於花蓮奇萊平原（即花蓮平原），勢力範圍約在立霧溪以南，木瓜溪以北，曾為花蓮平原上最大的原住民族群. 目前有五個主要部落分佈在花蓮，分別是位在花蓮市國福里及德安里、新城鄉北埔部落、瑞穗鄉馬力雲社以及豐濱鄉磯崎部落. 主要根據地在今日四維高中附近，稱作「達固湖灣」（Takubuwan），清代時稱為「竹窩宛」.
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
ibatac kuni kasasuayaw nu papah, tusa nu papahan madicem i batac mamin macelit, nikacelitan lima~ siwa, angangan nu sasa, sipapah aca tu adidiay nu sadicem sananay anika celitan, tanayu nu paph han 4~5 li-mi, amilecad tu ahebal, adidiay nika celitan satanayu’sa caay kalecad kunika siludan, idaw ku tada mangituay nu tanayuay, pabawahan micapitu kainaian nu banuh, sasahan mililis tu teban nu sasulitan idaw ku banuh.
(kamu nu Hulam:葉對生；2回羽狀全裂，裂片5～9，基部下延，再成羽狀分裂，全葉長4～5厘米，寬幾相等，小裂片狹長不整齊，具缺刻狀長齒，上面近於無毛，下面沿葉脈有軟毛. ）
Sakizaya
Sipanya (西班牙統治時期)
1636年，在西班牙統治的文獻紀錄上已有撒奇萊雅族. 當時，西班牙統治臺灣北部及東北部，在此區域劃分三省，其中即包含了撒奇萊雅族居住地.
u wawa nu kukung
u wawa nu kukung
u tanayu’ay a buyi ni Pipi
u tanayu’ay a buyi ni Pipi
kaleseman a tademaw
kaleseman（了不起） a tademaw了不起的人物
tali
u zuma a kamu:
nu Hulam:芋頭
kaleseman a tademaw
從日劇時代Sakul部落就居住在原本的地方，
tali
u zuma a kamu:
nu Amilika:Colocasia esculenta
u wawa nu kukung
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Lisin Kubung
tali
u zuma a kamu:
nu Lipun:サトイモthumb|大甲芋頭 thumb|tali
Sakizaya
Helan (荷蘭統治時期)
1638年荷蘭東印度公司探險隊於東部探金，東印度公司派兵進逼，並教訓懲治不配合之部落，撒奇萊雅族包含其中.
Shitan
縮圖|Shitan（獅潭鄉） Shitan（獅潭鄉）
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
(kamu nu Hulam:基生葉的柄長達10餘厘米，莖生葉的柄較短，均被白色長毛；托葉三角狀披針形，長達1厘米，質薄有毛. ）
Shitan
Shitan（獅潭鄉） a sakuwan ku Miaoli. kumud nu kalesakan, 79.39 km². （kalesakan nu linpanti 10.36 km², kalesakan nu paw-liw-ti 2.57 km²）, u kasabinawlan, 387 ku tademaw. u kasalumaluma’ sa, 156 ku luma’. ilabu nu kasaniyazu’ nu siyang sa, 123 ku yin-cu-min a tademaw. u kasabinawlan, pakalatu 32% (Saysiyat) ku kasabinawlan. u tademaw ilabu nu siyang u paylang ku.
Sakizaya
Hungti Kuapin (清朝統治時期)
撒奇萊雅族在這段時期取得奇萊平原領導地位. 但為了保衛既有領域，與清軍發生多次大規模武裝衝突.
Shitan
alumanay. https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%8D%85%E6%BD%AD%E9%84%89
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
balu tusa~lima ku macebalay nu masilsilay a baluan, itunduh atu isasa nu papah, tanayu nu akaway nu balu han 6~10 limi, belih han sanglacay a lima, pulun nu salumaan han enem ~ pitu, sadicemsa ku wayway, lilis han sibanuh.
Sakizaya
Takubuwan ngangayawan (達固部灣戰役、加禮宛事件)
1878年，清帝國對台灣開山撫番，在台灣東部遭遇撒奇萊雅族強烈抵抗，為剿滅撒奇萊雅族，清軍火攻部落，稱為「加禮宛事件」（達固湖灣事件）. 激戰後，撒奇萊雅族大頭目古穆‧巴力克（Komod Pazik）及其妻伊婕‧卡娜蕭（Icep Kanasaw）慘遭清軍凌遲處死以殺雞儆猴. 倖存的族人為了躲避追殺，隱藏自己的文化和語言融入阿美族的生活中.
Shizi
nikasakuwakuwan
獅子鄉（排灣語：Sisigu）位於臺灣屏東縣東南方，北臨春日鄉，東鄰臺東縣達仁鄉，西鄰枋山鄉，西南連車城鄉，南接牡丹鄉，是全縣面積最大的鄉鎮，1875年的獅頭社事件即發生於此.
u tanayu’ay a buyi ni Pipi
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Lisin Kubung
kaleseman a tademaw
cacay ku wawa nu nyadu’ ita lecuhan i Sakul,
Sakizaya
Lipun (日本統治時期)
因撒奇萊雅族人鑑於對昔日衝突事件受創的記憶刻骨銘心，選擇隱姓埋名，日本對臺灣原住民進行民族分類，而被歸為阿美族，依地理歸類而稱為奇萊阿美.
Shizi
nikasakuwakuwan
Si-ze-syang. ( nu Paywan a kamu sa u Sisigu hananay), eneng i Taywan Ping-tung-saing wali-timul, i amisay milalitin tu Tun-ze-hauing, i waliay militin tu nu Taytung-syang Da-ze-syang, i edip mibelaw tu Hung-san-syang, i edip-timulan militin tu Ze-zen-syang, nu timulan militin tu Mu-dan-syang, nu Ping-tung-syang sa ahebalay a lala’, 1875 a mihecaan a Si-tul-se paculiay a kawaw i tiniay mahaka.
本鄉地處恆春半島，地質上屬中央山脈的一部分，地勢險峻，多山少平地，鄉境內有楓港溪、枋山溪流經. 氣候上屬熱帶季風氣候，每年冬春兩季均有強勁的落山風吹襲，居民則以臺灣原住民排灣族為主.
kaleseman a tademaw
有一個小孩在Sakul出生了，
Shizi
likisi/nadipa’an(歷史)
獅子鄉是台灣政府所規範之行政區域，此地實為大龜文群（排灣語：Tjakuvukuvulj）與射不力（排灣語：Sapediq）等群之傳統領域. 據當地的耆老稱在獅子村有巨大岩石，形狀很像獅子頭，因而命名為「獅子頭山」，村落也被稱之為「獅子頭社」. 日治時期屬於高雄州潮州郡的蕃地，各社均設有警察官駐在所，掌理一切行政、教育、治安等工作. 中華民國來台初期成立公所，並定名為「獅子鄉」，原劃歸高雄縣管轄，1950年改隸屏東縣至今.
Sakizaya
Hulam Kuapin (中華民國在台灣時期)
1990年7月，撒奇萊雅族長老帝瓦伊·撒耘校長（漢名：李來旺，1931年10月13日-2003年9月24日 ，生平曾以40多年時間蒐集撒奇萊雅語及撒奇萊雅史料 ），於花蓮恢復舉辦祭祖大典. 帝瓦伊·撒耘於2003年於慈濟醫院過世，刺激族人決心重建自己的文化.
kaleseman a tademaw
balaki（長大） satu malakaleseman a tademaw,
Shizi
likisi/nadipa’an(歷史)
i na Se-ze-haing nu Taywan-ceng-hu kuyi-heanay a cing-ceng ciy-yi, i tiniay sa Da-kuyi-ung-cing (kamu nu (nu Paywanay a kamu: Tjakuvukuvulj) atu i Se-pu-li (nu Paywanay a kamu: Sapedig) cing nu padutus a patadas a lala’ nu babalaki. nu maka kalas a kamu itiza Se-ze-hcuing na izaw ku tabakiay a ba’etu (u uncung), mahiza u tangah nu lain, mangay pangangan hantu (Se-ze-tul-san), i tizaay a niyazu’ pangangan tu  (Se-ze-tul-se). i kalipunan sa nu Kaw-chun-zeu Ceaw-zu-ceng a hung-ti, may-se izaw ku nu kingcalan a sakakawawan, mikuwan tu cing-ceng, u papasubana’an, mikuwanay tu maenapay a kakawaw. kataynian nu hulam i saayaw sa napatizeng tu yakuba, pangangan tu Se-ze-haung, patungusan i Kaw-chung-saing ku mikuwangay, 1950 a mihecaan sumaden malaPing-tung-saing ku mikuwanay katukuh ayza.
Sakizaya
Hulam Kuapin (中華民國在台灣時期)
2004年7月10日開始民族正名運動. 並於2005年10月13日向行政院原住民族委員會正式申請. 根據原住民族委員會委由國立政治大學民族學系進行研究調查認為撒奇萊雅族為單一民族，其語言與阿美語無法溝通，文化和生命哲學都與阿美族不同，同時族群區別明確，未被阿美化或漢化.
Shitan
獅潭鄉（臺灣客家語四縣腔：siiˊ tamˇ hiongˊ；賽夏語：Sawi'），是台灣苗栗縣的一個鄉，位於苗栗縣地理中心，地處苗栗縣大湖地區.
Shizi
卡悠峰瀑布
大門坑瀑布又有內獅瀑布之稱，為枋山溪上游阿士文溪的源頭，高約四十公尺，在豐水期期間可以看到水流如扇形開展後流洩而下，四周捲起陣陣水氣，正好在陽光的照攝下形成重重彩虹，可能是目前枋寮以南最雄偉壯麗的瀑布.
Sakizaya
Hulam Kuapin (中華民國在台灣時期)
2007年1月17日獲得中華民國政府的官方承認，成為第13個臺灣原住民族.
lalangawan (文化)
thumb|440x440px|mibetik tu nababalaki (2007/01/17)
Shitan
Shitan（獅潭鄉） “Taywan nu ngayngay a ngalngal sepat a ngalngalan, siiˊ tamˇ hiongˊ, Saisiyat (賽夏語) Sawi'”u Tawan Miawli-kin (苗栗縣) nu cacaya a niyaduan, itida i Miawli-kin(苗栗縣) teban nu kitidaan, kitidaan han i Miawli-kin (苗栗縣) Tafu (大湖) kitidaan.
Sakizaya
kamu (語言)
撒奇萊雅語為台灣撒奇萊雅族人所使用的語言，為台灣南島語言之一種，屬於南島語系的次語群. 亦歸類為台灣南島語第6群，與阿美語、以及噶瑪蘭語並列. 目前台灣原住民撒奇萊雅語認證考試只有一類語群「撒奇萊雅語」.
Shitan
北接三灣鄉，東邊北、南段分別與南庄鄉、泰安鄉相鄰，南鄰大湖鄉，西臨公館鄉、頭屋鄉，西北端一小段與造橋鄉相鄰.
Sakizaya
kamu (語言)
2017年1月2日撒奇萊雅語成為維基孵育場中的活耀語言.
Shitan
amisan mitules tu Sanwan (三灣鄉) niyadu’, wali tepal amis, timulan a benis atu Na-cun(南庄鄉) niyadu’, Tai’an (泰安鄉) mababiyaw, timulan sibiyaw tu Tafu (大湖鄉) niyadu’, nutipan militin tu Kunken (公館鄉) niyadu’,Tuowu (頭屋鄉) niyadu’, nutipan amisan apuyu atu Cawciw (造橋鄉) niyadu’ mababiyaw.
Sakizaya
mitway (播粟祭)
播粟祭共舉辦7天：
Shitan
氣候屬於副熱帶季風氣候，溫和多雨，雨季主要在5月至9月. 人口4,162人，為苗栗縣人口最少且唯一未滿5千人的行政區，結構上以客家族群為主，約占93.6%.
demiad u cayayay ka caledesay nu puu’ kasibaliyan a demiad, diheku atu yadah ku udad, kaudadan han i limaay a bulad katukuh i siwaay a bulad. tademaw han sepat a malebut cacay a lasubu enem a bataan idaw ku tusa (4162) ku tademaw, u Miawli-kin (苗栗縣) a tademaw saadidi'ay nu caayay kaedem tu lima a malebut nu sincen kitidaan, pasaupu han u ngayngay ku anganganan nu yadahay a tademaw, kya muenengay han siwa a bataan idaw ku tulu. enem (93.6) a kilac.
獅潭鄉，苗栗縣中部，介於仙山、八卦力山與八角棟山脈之間的狹長縱谷，傳說獅潭鄉北端的百壽與永興村交界.
Shizi
卡悠峰瀑布
Ta-mem-keng cascas i labuay nu Se-ze cascas, namaka i Hung-san-si a sauwac a pabaway a A-se-ung-si nu lingatu, 40 kung-ce katalakaw, i masibek ku nanum sa makaazih ku nanum mahiza u sapihpih makai talakaway habelut sa tasasa, i capiay mahiza na malutlutay ku nanum, matiya i sasa nu cilal sa sasing han yadah azihan ku bihekac ni edek, na cascas sa padahalay nu Hung-liaw sa timulan kina cascas nayi tu ku pitabakiay.
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
(kamu nu Hulam:花2～5朵成傘形排列，頂生或腋生，總花梗長6～10厘米，被白手；總苞6～7片，披針形，具緣毛. ）
Sakizaya
misaselal (成年祭)
頭目、長老及青年幹部開會決定每一個新年齡階級的組成，然後用雞、迪瓦斯器（diwas，一種祭祀用陶器）和酒向瑪拉濤神（Malataw）祭祀，最後正式成立新的階級.
mangayaw (馘首祭)
早年撒奇萊雅族有馘首（mangayaw）習俗，但主要意義在於復仇. 因為太魯閣族領域就在撒奇萊雅族居住地北邊，撒奇萊雅人時常被太魯閣人殺害並取下頭顱. 所以，為了報復，撒奇萊雅族會組成獵首隊北上太魯閣族勢力範圍內獵人，並取回人頭獻給頭目. 頭目會舉行獵首祭典，向瑪拉濤神（Malataw）祭祀. 在祭祀完後，將獵得的人頭拿到部落外埋藏.
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
adididiay a balu nu akaway tanayu han tusa~ tulu a li-mi, u belih sibanuh, balu nu tapan han cacay a li-mi, kakicuh nu balu lima, mamucuy kunika mulmul, sadicemsa kunu ayawan, belih han idaw ku sanglacay nu tanayuay a banuh, lima ku sasemaan nu balu, sumilaw kiyuan ku kulit, mucuis kuni kasa ti’kukan.
Sakizaya
Palamal (巴拉瑪火神祭)
2006年7月1日，撒奇萊雅族在停辦火神祭（Palamal）128年後，在花蓮市國福部落恢復舉辦. 火神祭之前祭「歲時祭儀」訂於每年十月的第一個週五為慶祝日，當日會進行部落年齡階級訓練以及繞境儀式.
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
(kamu nu Hulam:小花梗長2～3厘米，被毛：花徑約1厘米；花萼5，卵狀橢圓形，先端具長芒，背面被白色長毛；花瓣5，藍紫色，倒卵形. ）
Shizi
獅頭社之役
獅頭社之役（內外獅頭社之役、獅頭社戰役），發生於1875年，為台灣清治時期的大龜文王國與大清帝國之戰役，地點是屏東縣獅子鄉一帶，被視為沈葆楨在台期間規模最大的戰爭. 此戰役發生的遠因是長久以來存在的漢清朝對原住民政權的侵擾，近因則是同治13年秋獅頭社人民被刺桐腳莊民殺害，雙方交惡，且又臨日軍侵犯原住民，及獅頭社逮捕入侵部落之莊民和王開俊麾下營夫，以致清朝將領王開俊率領官兵數千名進犯，但為排灣軍所阻，後王開俊中伏而亡，且隨後全軍覆沒，是以引戰.
Sakizaya
Palamal (巴拉瑪火神祭)
巴拉瑪火神祭與傳統豐年祭不同，為撒奇來雅族後人對祖先的追思祭典. 祭典中共有七道法禮，並以紅、綠、藍、白、黑五色使者祈福. 紅色使者以紅花在額頭開啟靈魂之眼，迎接火神，傳承智慧； 綠色使者以刺竹除穢，藉由刺竹拍打，去除厄運及晦氣； 藍色使者以酒解除族人心靈與智慧的鳩渴； 白色使者代表火神光照，透過點燃火把，表示祖先交付的薪傳，並為族人點燃光明的未來； 黑色使者則以炭塗黑表示隱身，讓惡靈、厄運無法靠近. 儀式中祝禱司為族人以酒沫蕉葉表示護身，而族人持火把巡禮繞圈，體驗及追緬先民落難情境. 在祈福儀式後，舉行火葬儀式燃燒火神太花棺，祈求火神的靈魂能與族人一起浴火重生.
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
cacay a bataan ku ngisngis nu tamaan, hekal han lima ku naiay nu sasapayuan, ilabu han lima ku kalawlawan a kulitan nu sasapayuan nu sasapayuan, sasa nu ngisngis tabakisa, sasicedamay nu salumaan han lima, katinengan, balu nu akaway lima, madadecdec u belih apuyuay ku banuhan.
Sakizaya
社會組織
撒奇萊雅族與阿美族有相似的年齡階級（selal），每五年進階一次. 男子從嬰兒到15歲為幼年級（wawa）；15歲到23歲為預備階級（masateluc），開始離家住宿在青年集會所（dabek），服從上一個年齡階級指揮並接受訓練；最後成為成年級（telut），授予年齡階級. 此時，親友都會來祝賀. 依傳統慣例，新加入年齡階級者須服勞役鋪修部落道路. 同時為訓練人格意志，新加入者必須到山中學習獨立生活，自行在野外取得食物，至固定才召回部落. 而且須以賽跑方式返回部落，落後者，長老們會使用雞爪、薑葉、咬人鳥或咬人雞處罰他.
Shizi
獅頭社之役
清國欽差大臣沈葆楨在牡丹社事件後開始「開山撫番」的政策，計畫打通往恆春和後山之路，遂於1875年（光緒元年）2月為強行開闢道路，藉口保護莊民，發動淮軍攻擊內獅頭社、外獅頭社、竹坑社、本武社和草山社，並發生清軍屠殺原住民之事，戰事約持續3個月，出兵數萬人，清軍最後雖勝，但損失慘重，殘兵所剩無幾.
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
(kamu nu Hulam:雄蕊10，外輪5枚無藥，內輪5枚具黃色花藥，花絲下部膨大，蜜腺5，顯著；花柱5，均密被短柔毛. ）
Shizi
獅頭社之役
ya cing-cay-da-cen Sen-paw-ceng nu Mu-dan a kawaw nu zikuzan i tiya malingatu tu (mipatadas  mipayhay tu hun) a tatuzuan, pabalucu’ a pazazan tuHen-chung atu i zekuzanay  nu buyu a zazan, i 1875 a mihecaan ( Kung-si-yun-nen) 2 a bulad debungen nu heni misanga’ tu zazan, sa asu’ sa ku kamu a miadiinng tu binawlan. mihaka tu Hay-cing ngayaw tu i labuay a Se-tul-se, i hekalay a Se-tul-se, Cu-ken-se, Ben-wu-se, Caw-san-se, i tawya u hitay nu Da-cing yadah ku mipacukan tu yincumim a kawaw, tulu a bulad matuling kina ngayaw katenes, patahekal tu hitay pinaay a emeng, katukuh i zikuzan, mademec ku cing-ceng, pihaceng ku malasawaday nu  heni, liwan sa caay tu ku pinapina.
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
pela’ sananay kuheci, nuayawan tanayu’ ku masangucuday, tanayu han tulu ~lima a li-mi, lima ku salumaan, nu cacaya a salumaan cacay ku pa’nu, maduhem satu lima ku mapapelaay nu heci i teban nu akaway mababenis, salumaan nu sangucud mahida uculen amalukud, labu nu belih sisanglacay nu banuhan.
kaleseman a tademaw
長大成爲了不起的人物，
nipaluma-lakun, lakon
tadawayway nu langaw (原形態)
(kamu nu Hulam:蒴果，先端長喙狀，長約3～5厘米，5室，每室具種子1粒，熟時5果瓣與中柱分離，果瓣的喙部螺旋狀捲曲，內側被白毛. ）
pa’nu satanayusa mamucuy ku wayway, hese a kulitan, tanayu han 2~2.5 how-mi.
lakon (老鸛草) 分佈
(kamu nu Hulam:分布遼寧、吉林、黑龍江、河北、江蘇、安徽、浙江、湖南、四川、貴州、雲南等地.
kaliwasah nu langaw han i Lioning, jilin, Heilongjiang, Hebei, Jiangsu, Anhui, Hunan, Sichuan, Guizhou, Yunnan a kitidaan.
Nibo-er (尼泊爾老鸛草)
yadahay nu mihcaan nanay a langawan nu lutuk, wayway mahida u langaw nu lakon, nika apuyu kina langaw, talakaw han 30~45 li-mi, micuis ku banuh.
(kamu nu Hulam:多年生草本，形態與上種相近，但植物較矮小，高30～45厘米，逆生平伏毛. ）
papah tulu~lima kunika ilabu nu celit, celitan nu papah adidi, satanayu’ sa kunika mucuy nu dicem atu sadicem sananay nu waywayan, nuayawan caay kaw madicemay, caay kalecad ku lilis a nangipenan. akaway nu balu han 1 limi, sanglacay ku kulit, kala sumasumanahan ku kulit atu kiyukiyuan ku kulit. kasi baluan han i enemay a bulad. kasihecian sa i pituay a bulad.
(kamu nu Hulam:葉3～5深裂，裂片小，卵狀披針形或狹卵形，先端鈍尖，緣具不整齊粗齒. 花徑約1厘米，白色、淡紅色或紫色. 花期6月. 果期7月. ）
Shitan
Shitan（獅潭鄉）, Miaw-li-kin (苗栗縣) teban, teban silaad tu San-san (仙山), Pa-kuwaw-lisan (八卦力山) atu Pa-caw-tun buyu'(八角棟山) nu laad a satanayu'ay nu masa wahelulay a diheb nu sauwac, nakamuan u Shitan (獅潭鄉) nu amisan a Paysu’ (百壽) atu Wiun-sin niyadu'an (永與村) ani kalalitemuhan.
kaleseman a tademaw
inay’ ku makasapenay cinidaan,
Shitan
橫亙著一座山脈，遠望彷如一頭伏踞的獅子，而獅頭隨著地勢伸入一潭如獅飲水，地方居民稱那座潭為獅潭.
kaleseman a tademaw
他沒有makasapenay, 沒有人比他還有能力，
Shitan
idaw ku mabalatay a cacaya nu buyu, bataden miadih mahida u cacaya a patusuday nu muenengay a tula, tangah nu tula milihida tu lala’ pasayda i nanum mahida minanumay kya tula, pangangan han nu niyaduay atademaw u tula a banaw han.
Shizi
獅頭社之役
na mangangayaw nu. zikuzan ku  Se-tul-se, ci Sen-paw-ceng  masulitay i bacuan, ci niza sa paCu-ken-se sumaden mmalaYun-pinn-se, Pen-wu-se masumad. malaYun-hu-se, Caw-san sumaden mala Yun-un-se, i labuay, i pudahay Se-tul-se sumaden tu mala  i labuay i pudahay. a Yun-ha-se.
nipaluma-lakun, lakon
Nibo-er (尼泊爾老鸛草)
i talutaludan atu tepal nu dadan ku langaw. Kaliwasak nu langaw han i Fujian, Guangxi, Hunan, Sichuan, Guizhou, Yunnan a kitidaan.
Shitan
據說，當時每逢初一、十五前後，居民可聽到潭邊傳來鑼鼓聲，後來中豐公路開闢後，斷了此脈，便不再有此聽聞了.
nipaluma-lakun, lakon
Nibo-er (尼泊爾老鸛草)
(kamu nu Hulam:生於山野草叢或路旁. 分布福建、廣西、湖南、四川、貴州、雲南等地. ）
Shitan
sakukamu sa, tawya tu paybulad tu cacaya, sabaw tu lima a demiad nu ayawan nikudan, niyaduay a tademaw makatengil tu namaka banaway nipituktukan tu mituktukay a suni, nikudan satu mikaykun tu Cun-fun (中豐) a dadan, maputun kya buyu, hidasatu caay tu pakatengil suniyan.
nipaluma-lakun, lakon
西伯利亞老鸛草又名：鼠掌草
Xiboliya lakon singangan naca tu Hhu-zhang-cao.
Shitan
「獅潭」隨著舊潭名一直沿用至今成為鄉名. 清同治年間，獅潭仍是原住民居地，直到光緒年間黃南球率客家移民入墾才開始為漢籍居住地.
“Shitan (獅潭)” kilul satu malumanay a ngangan katukuh ayda uydatu mala aydaay a niyaduay a ngangan. kahulaman a mihcaan, Shitan (獅潭) u yungcumin a muenengay tina niyaduan, katukuh i kunsiu a mihcaan ci Hun-na-ciw (黃南球) mililid tu ngayngay mabulaw tayda mikaykun kya malingatu a idaw ku layak tayda itida mueneng.
nipaluma-lakun, lakon
西伯利亞老鸛草又名：鼠掌草
kaliwasak initu a kanatalan nu Dongbei, xinjiang kitidaan. sisa idaw henay ku malecaday nu langawan tu lakon, situbahay a lakon atu mahicaay a nu buyuay a situbahay nu lakonsa nu langawan malecad taneng asapayuan.
Shizi
獅頭社之役
《恆春縣志》：「光緒十年，丁參將映昇建白骨塔，在縣北七十里南勢湖. 」
Shitan
台灣清治時期末期至日治初期，獅潭地區為一街庄，稱為「獅潭庄」，隸屬於苗栗一堡. 1901年11月，全台設置二十廳，該莊隸屬於苗栗廳.
nipaluma-lakun, lakon
西伯利亞老鸛草又名：鼠掌草
(俗名：五葉草、老官草、鴨腳草、老鴰嘴)
Shizi
獅頭社之役
就實際成效而言：番學大多荒廢，招墾事務弊端亦多. 表面上，番目與代管者協助官方，以維護部落治安，但事實上，當地生活習俗依舊，除了改變部落傳統的經濟結構外，並未真正動搖大龜文群的內在基礎. 是故，獅頭社之役結束後，清廷在台灣南部所實施的開山撫番政策成效是有限的.
Shitan
Tawan Cin-ce (清治) a zitay nikudan tu katukuh i kadipunan nu aayaw, Shitan (獅潭) a niyaduan u masa cacaya a niyaduan, pangangan han tu “ Shitan niyadu’(獅潭庄) ＿”,u Miaw-li (苗栗) nu masa niyaduay. cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku cacay (1901) a mihcaan sabaw tu cacay (11) a bulad, hamin nu Tawan patideng tu tusaay a bataan nu patideng tu luma’, nina niyadu’ han u Miaw-li (苗栗廳).
nipaluma-lakun, lakon
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
《中國高等植物資料庫全庫》. 中國科學院微生物研究所. [2009-02-24].
kaleseman a tademaw
-sapen超越
nipaluma-lakun, lakon
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
行政院原住民族委員會-原住民族藥用植物2009-p111
https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%80%81%E9%B8%9B%E8%8D%89%E5%B1%AC
kakuniza:nipaluma kakuniza:Habayiing
Shizi
獅頭社之役
Heng-chung-saing-ze: “Kung-si 10 a mihecaan, Tin-yin-sun ziang cing a patizeng tu papazenan. tu ukak a luma’, i amis 70 kung-li Nann-se-hu.” nu patahekal paheci azihan sa: hung-sia makelal, mabadi tu, u sapipatadas a kawaw yadah ku. lacusay a kawaw. mitapal sa, hung-mu atu pikuwanay miedap tu mikuwanay, masasimaw tu niyazu’ay sa, tatenga sa u tizaay a nina’ mahiza tu nu ayaway, sumaden ku nu niyazuay a padutus a key-zay sa, caay kapasumad tu Da-kuy-ung-ceng a tatudungan. sisa ngayaw nu zikuzan sa, ya Cing-ting i timul nu Taywan u patadas a kawaw mipahay tu hung-mim a di’di’ sihezek ku tanengay.
在屏鵝公路南下獅子鄉南世村前路旁的王太帥鎮安宮，為祭祀王開俊，旁邊還有一座三層白塔. 匾額是前枋寮地區農會總幹事李增隆1985年所立.
kaleseman a tademaw
uduma ku tanektek(强壯/穩重) nu kidu（身材）,
Shizi
獅頭社之役
i tiza i Ping-ue-kung-lu pasatimulan i Se-ze-sahang Nan-se-chung ayaway a zazan nu tapiingan sa Wan-tay-seay, Zen-un-kung, misalising ci Wan-kay-cingan, i tapiingan izaw ku tuluay tadungluhan a salengacay a luma’. nu panganganay sa i ayaway nu hung-lyaw a kenisay nun-huay-cung-kan-se ci Li-zen-lung i 1985 a mihecaan ptizengan.
kaleseman a tademaw
穩重的身材， 他有强壯的體魄，
malecad（一樣） tu tama nu katalalan siluud ku ailucan,
他後頸部的肌肉像公牛一樣，
-luud 肌肉 -ailucan後頸部
Shitan
1909年10月，合併二十廳為十二廳，該庄改隸屬於新竹廳.
Sakuhan
u sulit nu Hulam
細道邦部落 (Si-taw-pang niyazu')
u siwkay nu niyazu'
i Miaoli a kuwan nu Kalinku ku niyazu’ nu Sakuhan. u kasalumaluma’ nu Sakuhan sa, 119 ku luma’. kumud nu kasabinawlan sa, 368 ku tademawan. kasabinawlan nu Ingcumin sa, 266 ku tademaw, pakalatu 72%.
u zuma sa, cay ku Ingcumin, 102 ku tademaw, pakalatu 28%.
u Tayan a niyazu'
u Tayan a niyazu' kuyni, katuud ku Tayan a tademaw itini. u zuma a tademaw sa u Pangcah, u Yuwatan, u Taluku, inayi' tu ku zuma a cidakay itini mueneng.
u Sakizaya a tademaw
caykaw u niyazu' nu Sakizaya, sisa inayi' ku Sakizaya a tademaw mueneng itini, hakay izawtu ku Sakizaya a tademaw, caay henay misumad tu cidekay a ngangan nu Sakizaya, maydih kalamkamen pasumad tu ngangan nu cidekay, kyu cunusen tu tademaw nu Sakizaya.
u cidekay nu Taywan Incumin
u niyazu' sa, luyaluy ku tademaw pulung muengeneng i melacaday a kakitizaan, u kabana' kami, hina u lalumaay amin i niyazu', caay kayadah ku ihekalay a tademaw. silecaday a lalangawan, lisin, kamu, atu kabanaan. izaw tu ku kalilidan(Tumuk) asaca babalaki mililid tu niyazu'. i Taywan yincumin, izaw ku 16 cidekay puluung sa 748 a niyazu', maka 55 a mang a tademaw ayza. satabakiaya a cidekay ku Pangcah, saadidi'ay a cidekay ku Laaluwa. u tabakiaya a niyazu' sa, ku Tapalong, u niyazu' nu Pangcah(Amis).
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
Paykanatalay a pu Lumaluma'an a se kitakit kalunasulitan atu palatuh wang-can內政部戶政司全球資訊網
pancahay (原住民族委員會) kitakit nalunasulitan atu palatuh wang-can pulung sausi nalunasulitan原住民族委員會全球資訊網統計資料
Shitan
cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku siwa (1909) a mihcaan cacay a bataan (10) a bulad, pulungen tu naw tusa a bataan a lalumaan mala sabaw tusa a luma' ,nina kakitidaan u sumad han tu u Sincu (新竹廳) han.
Sakuhan
malalitin tu ihekalay atu zumaay a natinengan
Taywan sapangcahay nalunasulitan atu palatuh calay zazan laculaculan wang-can台灣原住民族資訊資源網 kakuniza:niyazu'
Shitan
1920年，廢十二廳改設五州二廳，隸屬於新竹州大湖郡，下有獅潭、八角林、桂竹林大字. 戰後獅潭庄改制為獅潭鄉，隸屬於新竹縣. 1950年桃、竹、苗分治，獅潭鄉改隸屬於苗栗縣.
kakawawen tu sakaudip (產業經濟)
早年鄉內農作以稻作及香茅為主，後來因稻米供過於求、香茅經濟利益不再，再加上觀光的興起，南三村改以草苺為經濟作物，道路沿途可見草苺園及販售草苺的商家.
yamahida niyadu'ay a tademaw u malukay ku kawaw u tipus atu kusuy ku angnganan, nikudan satu tada yadah tu kuni palumaan tu tipus, kusuy caay tu kakapah ku aca, macunus nuni palekala tu tataydaan amidang, Nasan-niydu’(南三村) u kamacal ku papalumaan tu sakaudip nuheni, caculilan nuheni maadih kunipalumaan tu kamacal atu pacakaya tu kamacal a pacakaya nu lama'lumaan.
北四村經濟作物為水果及茶葉，尤以「仙山茶」為知名，在新店村靠近永興村的中豐公路旁設有獅潭茶街推展觀光.
Pase niyadu'(北四村) nu sakaudip anipalumaan u heci nu kakanen atu ucia, u “San-sin a uciaan (仙山茶)” ku sakasingangan, itini i Sin-tan niyadu' (新店) micapiay tu Iun-sin-niyadu’ (永興村) a Cun-fun (中豐) a dadan itepal idaw kuni patiden tu Setan a uciyaan (獅潭茶) nu patiyamay anipicuduh tu aaidangan nu aadihan.
patiyamay malahad (市街發展)
Wan-suy patiyamay (汶水街), Wan-suy (汶水) lihalay ku kitidaan, u cacumudan sakatahkal u Ta-fu (大湖), Shi-tan (獅潭), Cen-suy (錦水) nu tuluay a kakaydaan nu dadanan, u sakay saluemengan nu lihalay a kitidaan, u Shi-tan (獅潭鄉) labu sumamad idaw ku patiyamay nu kapulungan a kakaydaan nu dadan.
1909年舖設的苗栗至南湖的輕便鐵道在汶水設有站點，1960年代是汶水極盛時期，轉運功能在此時達到高峰，然而發展受限於街道狹小的因素，部分機能由汶水溪對岸大湖鄉水尾取代.
kaleseman a tademaw
adih sa ku babalaki nu nyadu’ay,
看著部落的老人家，老人家一看，
awcaay kawmamasapen anubalaki,
看了認爲這個人將來是頂尖人物，
u micidekay(族群) a tademaw ku tatidengan（建立） maudip（活著） saan, Kuni pitapal（去觀察） nu katuuday（大家）.
族人感覺他將來建立的位置會是特別的.
tatenga’ yu (確實)masakapah kuudip, tulu apawti kuni tamudung nida tu tipus,
Shitan
patiyamay malahad (市街發展)
cacay a malebut siwa a lasubu idaw ku siwa (1909) a mihcaan nipasaksak nu Miaw-li (苗栗) katukuh i Na-fu (南湖) nu ahemaway a dadan nu silamalay itida i Win-suy (汶水) idaw kunipatideng tu kakacawan nu tisiabu’, cacay a malebut siwa a lasubu enem a bataan (1960) a mihcaan u sakapahay nu Win-suy (汶水) a mihcaan, kasaluimengan nu kadideng cacelakan a mihcaan tawya, namahida satu tada’ adidi’ makecu tu ku dadan, sisa idaw ku duma namakayda i Win-suy (汶水) a sauwac nu nuayawan Tafu (大湖鄉) Sauy-wai (水尾) kumiyalaay tu tina kawawan.
Sin-tan laylay a patiyamay (新店老街)
新店街道,從獅潭庄役場設立後開始有市區的發展，當年的市區是現今獅潭國小至大東勢口.
kaleseman a tademaw
- tamudung扛
ma`kek（目瞪口呆） amin（大家） ku katuuday tu icelang（力量） nu patelaw（二頭肌） nya masakapahay（年輕人）.
所有的人看到恐武有力的年輕人，目瞪口呆.
Shitan
Sin-tan laylay a patiyamay (新店老街)
cacay a malebut siwa a lasubu sepat a bataan idaw ku enem a mihcaan (1946) itini i niyadu’ patideng tu kakuliyan nu sifu’ mapatideng satu sa, patiyamay kya pasayda i Shi-tan nu (獅潭戲) wawaan (獅潭國小) a cacudadan atu niyadu' likisi nu pu-wu-kun (村史博物館) nu laadan. Shi-tan a kakacuduan patideng i aydaay a I-min (義民廟) biyuwan a putahan, maadih numita ku tawyaay a Sin-tan-se (新店) anika celakan nu tawyaay a kawaw.
kaleseman a tademaw
看到這個年輕人的力量,大家非常驚訝
cika tenes（沒多久） matineng（知道/瞭解） tu ku sakakaay（長官） nu dipun（日本）, ala hantu papinanam misemu（相撲）.
Shitan
laliwkuan (旅遊)
汶水老街,位於省道台6線、台72線、台3線旁，附近有位於大湖鄉的雪霸國家公園管理處暨汶水遊客中心及法雲禪寺.
kaleseman a tademaw
日本是瞭解相撲最久的地方.
沒有多久后日本長官就知道了，便帶他去練習相撲.
Shitan
laliwkuan (旅遊)
Win-suy (汶水) naaywan a patiyamay, itida i sen-taw’-tay enem a dadanan, tay pitu a bataan idaw ku tusa (72) a dadanan, tay tulu (3) a dadanan nu tepal, micapi idaw ku Ta-fu nu (大湖) niyadu'an a Sia-pa’-kuo-ciw-kun-yung mamikuwanay (雪霸國家公園) nu Win-suy (汶水) aaidangan nu aadihan atu Fa-win biyu(法雲禪寺).
kaleseman a tademaw
malinga tu tu misemu ku kawaw nida,
他開始專門練習相撲，
Shitan
laliwkuan (旅遊)
“itida i Miawl-i-kin (苗栗縣) Taf-u (大湖鄉) niyadu’ u tai sakatulu a dadan pasayda i timulan nu kawanan milakuuyd tu Ta-fu sauwac (大湖溪) a “Pian kayakay彼岸橋”, kya makatukuh i Fa-wun a biyuwan(法雲禪寺). Fa-wun a biyu (法雲禪寺) batadeng miadih bangcal sa adihen u tada kasinganganan kya biyu.
kaleseman a tademaw
nama hida sakatineng nu binawlan,
Shitan
laliwkuan (旅遊)
南港溪中、下遊河段水質之污染狀況較嚴重，水質已明顯惡化，水色經常呈現青綠色或偶爾呈現深黃色或橘黃色，而水質亦不佳，久為沿岸居民所詬病.
kaleseman a tademaw
從那時候開始，部落的族人都知道了，
Shitan
laliwkuan (旅遊)
Na-kun sauwac sa, isasa nu nanum micidek ku sakacikiyan maibukay a nanum, angtul sa kuyu nanum, nanum han hina langdaw ku kulit alahican adihen mala takuliyaway a kulit atu kamakamaan a kulit, caay henay kakapah ku nanum, kalingesan nu dadipasan nu lilisa a sawacan nu niyadu'ay a tademaw.
主要是受到中、下遊河段沿岸之工廠排放之大量工業廢水與少部份的畜牧廢水，長期污染後所導致的混濁溪水顏色. 此中、下遊河段，同時也是三灣鄉和造橋鄉，頭份市和造橋鄉間的天然界河.
kaleseman a tademaw
lingud（開始） hantu nu kaying nu nyadu`ay,
Shitan
laliwkuan (旅遊)
tada mapabelun nu teban, sasaay nu mililisay tu mikuliay miubi’ apalikid tu ni sakakawawan nu maibukay a la’cusay nu nanum atu adidi'ay nu papahabayan tu babakahan tu la’cusay a maibukay a nanum, hatidaay tu ka tanayu'an nuni pibakahan tu maibukay a nanum nu sikulitay a nanum. nina teban, isasaay, u San-wan (三灣鄉) niyadu'an atu Caw-ciaw niyadu'an (造橋鄉), Tuo-fun’-se (頭份巿) atu Caw-ciw (造橋鄉) niyadu'an nu sakalihalay nu lalalitimuhan a sasawacan.
kaleseman a tademaw
部落小姐們開始愛慕他，
Katuud（很多） ku namakacuwacuway a kaying,
Shitan
nikasakuwakuwan
Shi-tan mala 7 a cuuwen atu 1 ku niyazu’. kina cacay a niyazu’sa, Sawi（百壽部落）.
kaleseman a tademaw
很多各個部落的小姐都來到這裏，
milingling maydih（想要） a makadih（看見） tu pising nida.
Shitan
namakayniay a nasulitan nasakamuan atu natinengan
kakuniza:Habayiing kakuniza:Iing Habay
kaleseman a tademaw
陰魂不散的待在這裏想要看見他.
katukuhan kuni papisetset(比賽) nu kanatal nu dipun,
去日本比賽的時候，到了日本全囯比賽的那一天，
alan cinida papisetset,長官就帶他去比賽，
mausaw habelut（衝撞） hannida ku katuuday（人群）, mademec（輸了） amin（全部） ku wawa nu dipun,
他衝撞人群，全部的孩子都輸給了日本，
他輕而易舉的贏得比賽，全日本的孩子都輸給他，
sadikuday（最后的） cacay ku makademecay icinidaan,
而他是最後一個輸的， 最後只有一個能贏他，
因爲他是全日本第二名，
matineng satu ku itaywanay a sakakaay nu dipun,
臺灣長官知道后，
milasul tu （準備）papinanam papisalakyaw tu kaying nu nyadu` u sapilikeluh（迎接） cinidaan taluma’,
部落的婦女準備舞蹈迎接他回來，
namaka minatu（港口） katukuh i sakul a nyadu` kunipa likeluh nu sakakaay nu dipun,日本長官從奇萊港口陪他回到Sakul部落，
katukuh i sakul sipipacuk（殺） nu tumuk nu nyadu` tu katalalan palikeluh.
頭目用殺牛的方式歡迎他回來.
nanutawyay malakaka leseman tu ku sakul a nyadu` atu cinida mala kaleseman tu a tademaw nu nyadu`.
'''從那時候Sakul部落和他成爲了不起的人事物. '''
kakuniza:Lisin Kubung
maltiik ku alikakay
maltiik ku alikakay 《maltiik ku alikakay》（kamu nu Lipun：進撃の巨人）(kamu nu amilika: attack on titan) u mikulitay a tademaw ci Isayama Hajime a nikulitan, u saka cacay a tatulus han ku nikulitan nida. patalulus i 2009 a mihcan 10 a bulad (malingatu a pango), Kodansha kina nikulitan. u kungku nu maltiik nu tadamaw atu alikakay, maudip  i niyazu' nu  talakawawy a cabeng, malapacaw kuheni tu mukanay tu tademaw a alikakay.
cacay a cudad ku nikulitan napacakay pasaupu tu 7600 a 'mang ku saka 26 a cudad i 2018 a mihcan 8 a bulad. malaheciyay kya《maltiik ku alikakay》, kina nikulitan namisabaluhay tu canancanan, sakanamuhan i Yulup atu i Asia. namaala tu sakapahay a nululitan atu saka pituwaya a nikulitan ku tilibi tu SUGOI JAPAN Award 2015 maydih tanutawan pasiwkay tu lalangawan.
kungku
patetek: i ayaw nu 100 a lasubu' a mihcan, tabakiay a tademaw, u "alikakay ", cay katineng kuheni mukan tu tademaw hakya, tademaw nu maliwan misanga tu tuluway tu musiluy a cabeng, saayaway u " Malia a lilin"（ウォール・マリア）, i teban u "Luse a lilin"（ウォール・ローゼ）, lalabuwan u "Sena a lilin"（ウォール・シーナ）. mauzip kuheni i lalabuwan nu lilin tu makalasubu' tu tenes, katuuday nalecuhan, makauzip i lalabuwan nu lilin, caay pakaazih tu alikakay kuheni.
nika, cacay a demiad, cacay a satabakiay a alikakay tayda tukuden nida tu lilin, mapuhang tu ku lilin nu niyazu'. izaw ku cacay a alikakay, si'keng cinida, mipeci' tu sasa'deb nu niyazu'. katuud ku alikakay micumut i niyazu' mukan tu tademaw. maales tu lala' nu Malia a lilin atu Sena a lilin ku tademaw, miliyas ku tademaw tu lalabuwan, sikacacececel ku tademaw, malawlaw tu, kangalayan tu ku niyazu.
daduducen a kungku
《maltiik ku alikakay》a kungku nu Alen· Yeka aci Mikasa·Akaman aci Alumin·Aluleto tuluway a tademaw. Malia a lilin nu niyazu' nu heni mapapuhang ni tabakiay a alikakay aci si'keng a alikakay. namaazihazih ci Alen tu nikan tu alikakay tu ina nida. haminen mupatay ku alikakay sa cinida, tuluway kuheni milaliw i lilin a Luse, anayaan a demiad amalahitay kuheni.
malalitin tu ihekaay atu zumaay a natinengan
wikipayke-諫山創
wikipayke-進擊的巨人 kakuniza:Padakaw Lami' kakuniza:mikulitan kakuniza:nikulitan kakuniza:saydan atu micudaday 2018
Papulacu
Paporacu巴布拉族
Cen-ha Tatu’ a basaan nu suo-han. 彰化縣大肚等社熟番
Paypu’-lazen拍瀑拉人
pulung nu tademaw caay ka tinengi 總人口 不明
kakenihan nu kitidaan 分佈地區
Taywan cuopu’ Ta-cuon Ta-tu’, Ta-cia, Sa-lu’, Lun-cen, Wu-ci,Cen-suy, Wu-zen atu Nan-tun nu dadipasan a enaalan, atu Nan-tuo Pu-li a niyaduan.
台灣中部臺中大肚、大甲、沙鹿、龍井、梧棲、清水、烏日和南屯一帶的海岸平原，以及南投埔里地區.
Kamu 語言
Papu’-layi “malawpes tu” 巴布拉語（已滅絕）
Layak “ kamu nu Taywan, kamun nu hulam” 漢語（臺灣閩南語、中華民國國語）
Taywan yuncumin-cu palutatengan, tuas a palutatengaan 臺灣原住民族泛靈信仰、祖靈信仰
kalecad nu binacadan atu nutaw “ Taywan yuncumin” u “ Taywan Nandaw-mincu”.
atu subal Tuon-nan-ya, Heh-cuo Mata-ciase- ciadaw, atu Tayun-cuo Mi’ke’-luoni-siya, Mia-la Ni-siya, Puoli Nisi-ya a “ Nandaw-mincu” tu sakalecad. Papu’-la “Papora、Vupuran、Bopalat、Basagar、Babusagar, palecad han tu Paypu’-lacu” u Taywan yun-cu-min, u tangabulan hank u sausi, kamu han namakayda i Tadu’-se’-zen tu sananay cinida pangangan tu Papula “ micapi tina ngihaan tu papu-la”.
相關族群和其他「台灣原住民」都屬於「台灣南島民族」和島嶼東南亞、非洲馬達加斯加島、以及大洋洲密克羅尼西亞、美拉尼西亞、波里尼西亞的「南島民族」相關, 巴布拉（Papora、Vupuran、Bopalat、Basagar、Babusagar，亦作拍瀑拉族）為台灣原住民，平埔族群之一，詞源來自大肚社人之自稱Papula（音近巴布拉）.
sumamad namakakenih tu nu aydaay a Taycu Tatu’ niyadu’an, Tacia niyadu’an, Salu niyadu’an, Luncen niyadu’an, Wuci niyadu’an, Nantun niyadu’an, atu Cinsuy niyaduan a masaenalay nu dadipasan. Papu’-lacu patideng tu Tatu’-wankuo nu angangangan nu binacadan, itini i Helan, Min-cen-he cence’ seci idaw kunipidebungan a kilukan.
早期曾分布於今臺中市大肚區、大甲區、沙鹿區、龍井區、梧棲區、南屯區和清水區一帶的海岸平原. 巴布拉族為建立構成大肚王國最主要的民族之一，在荷蘭、明鄭和清治時期都有被討伐的記錄.