cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Życie
Powstanie życiŏ na Ziymi
Francis Crick, angelski biolog molekularny i noblista, zasugerowoł, iże nojprzōd życie ôpiyrało sie na RNA, co posiadało podobie jak w przipadku DNA cechy take jak przechowowanie informacyji i katalityczne włŏsności niykerych biołek. Te hipoteza je znanŏ za „świat RNA” i spiyrŏ jã ôbserwacyjõ, co padŏ, iże dużo spostrzōd nojbarzij krytycznych elymyntōw składowych kōmōrek (tych, co ewoluowały pōmału) skłŏdŏ sie z wiynksza abo cołke z RNA. Srogŏ tajla krytycznych kofaktorōw (Adenozyno-5′-trifosforan, acetyl-CoA, dinukleotyd nikotynoamidoadyninowy itp.) je abo nukleotydym, abo substancyjōm z nim zwiōnzanōm. Katalityczne włŏsności RNA niy ôstały zademōnstrowane w tym samym czasie jak zapropōnowanŏ hipoteza, jednak ôstały potwiyrdzōne ôd Thomasa Cecha w 1986 roku.
Z hipotezōm świata RNA wiōnże sie problym, co polygŏ na tym, iże synteza RNA ajnfachowych niyorganicznych protoplastōw je ciynżyjszŏ aniżeli w przipadku ôrganicznych tajleczek. Jednym z tego powodōw je to, iże prekursory DNA sōm barzo sztabilne i reagujōm z kożdym inkszym barzo pōmału we warōnkach, co panujōm; zapropōnowano bōła hipoteza, iże przed RNA ôrganizmy żywe skłŏdały sie z inkszych tajleczek. Mimo to podarziło sie wykōnać syntezã ôbsztalowanych tajleczek RNA w warōnkach, co wystympowały na Ziymi przed nastōniym życiŏ, przi przidŏwaniu w ôkryślōnym porzōndku alternatywne prekursory, a w tym samym czasie przi przidŏwaniu w czasie tyj reakcyje prekursōr fosforanu. Dziynki tymu podszukowaniu hipoteza świata RNA stŏwŏ sie barzij wiarygodnŏ.
Znaleziska geologiczne ôdnojdziōne w 2013 roku pokazujōm, iże reaktywne zwiōnzki fosforowe (bp. fosforany) wystympowały roztolicznie w ôceanach kol. 3,5 mld lŏt tymu, jak tyż iże schreibersyty snadnie reagowały z wodnym glicerolym, coby wygynerować fosforany jak tyż glicerolo-3-fosforany. Przijyntŏ bōła hipoteza, iże meteoryty, co posiadały schreibersyt, stworzōne we Wielkim Bōmbardyrowaniu, mogły lifrować zredukowany fosfōr, co mōg reagować z prebiotycznymi tajleczkami i tworzić fosforylowane biotajleczki, jak RNA.
W 2009 roku miały miyjsce eksperymynta, co dymōnstrowały ewolucyjõ Darwina, co zachodziyła w dwukōmpōnyntowym systymie ynzymōw RNA (rybozymōw) in vitro. Podszukowania bōły przekludzōne w laboratorium Geralda Joyce'a, co stwiyrdziōł, iże „je to piyrszy przikłŏd (poza przestrzyniōm nauk biologicznych) ewolucyjnyj adaptacyje układu gynetycznego tajleczek”
San Giovanni Bianco
San Giovanni Bianco - gmin we Italiji, we regijůńe Lůmbardyjo, we prowincyji Bergamo. Mo 31,03 km² wjyrchu a podug danych ze 2017 roku půmjyszkiwało sam 4828 ludźi.
Życie
Powstanie życiŏ na Ziymi
Zwiōnzki prebiotyczne mogły mieć pozaziymski zaczōntek. Wnioski NASA z 2011 roku, co ôpiyrajōm sie na podszukowaniach zwiōnzanych z meteorytami znojdziōnymi na Ziymi, sugerujōm iże składowe DNA i RNA (adynina, guanina jak tyż zwiōnzane z niymi tajleczki ôrganiczne) mogły powstać w przestrzyni kosmicznyj.
W marcu 2015 roku uczyni NASA podali informacyjõ, iże po piyrszy rŏz ôstały uformowane słożōne zwiōnzki ôrganiczne DNA i RNA, m.in. uracyl, cytozyna i tymina. bōło to dokōnano we laboratorium we warōnkach, co sōm we przestrzyni kosmicznyj, jak tyż użyto bōła m.in. pirymidyna znojdziōnŏ w meteorytach. Pirymidyna, tak jak wielopiestrzyniowe wōnglowodory arōmatyczne, zebrane w wōngel zwiōnzki chymiczne znojdziōne we Wszechświecie, podle uczōnych może powstŏwać we wybuchach czerwōnych gigantōw jak tyż we sztaubach kosmicznych i chmurach gazowych.
San Giovanni Bianco
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Gminy we regijůńe Lůmbardyjo
Życie
Warōnki strzodowiska
Roztōmajtość życiŏ na Ziymi to je rezultat wzajymnyj zależności miyndzy gynetykōm, talyntami metabolicznymi, wyzwaniami strzodowiskowymi i symbiozōm. Strzodowisko miyszkalne Ziymie bez wiynkszość swojigo istniyniŏ bōło zdōminowane ôd mikroôrganizmōw i poddane jejich metabolizmowi i ewolucyji. We kōnsekwyncyji tych czynności mikrobowych, fizyczno-chymiczne strzodowisko Ziymie zmiyniało sie w geologicznyj skali czasu, tym samym wyznaczyło drōgã ewolucyje dalszego życiŏ. Dlŏ przikładu, uwolniynie tlynu tajleczkowego bez sinice jako produkt uboczny fotosyntezy dokludziyło do globalnych zmian we strzodowisku Ziymie. Tlyn bōł toksyczny dlŏ wiynkszości ôrganizmōw, co wtynczŏs żyły na Ziymi, beztōż pokŏzały sie nowe wyzwania ewolucyjne. W kōńcu dokludziyło to do powstaniŏ głōwnych zortōw zwiyrzōnt i roślin na Ziymi. Tyn zwiōnzek miyndzy ôrganizmami i strzodowiskym to permanyntnŏ cecha systymōw żywobyciowych.
Zakres tolerancyje
Zdatnymi dlŏ życiŏ skłŏdnikami ekosystymu sōm: ynergijŏ (światło słōneczne jak tyż ynergijŏ chymicznŏ), woda, tymperatura, atmosfera, grawitacyjŏ, skłŏdniki ôdżywcze jak tyż ôchrōna przed prōmiyniowaniym ultrafioletowym. W wielu ekosystymach warōnki zmiyniajōm sie w czasie dnia, a tyż w czasie zmiany pory roku. Coby żyć w tych ekosystymach, ôrganizmy muszōm poradzić przetrwać moc warōnkōw, co panujōm w danym ekosystymie, zwanym „zakresym tolerancyje”. Poza tymi ekosystymami, kaj sōm „strefy fizjologicznego stresu”, warōnki do przeżyciŏ i rozmnŏżaniŏ sōm możliwe, atoli niy sōm optymalne. Poza tymi strefami sōm „strefy niytolerancyje”, kaj przeżycie i rozmnŏżanie ôrganizmōw je niymożliwe abo mało prŏwdopodobne. Ôrganizmy, co posiadajōm srogi zakres tolerancyje, sōm szyrzyj rozkludzōne aniżeli ôrganizmy z ciasnym zakresym tolerancyje. Coby przeżyć, ôbrane mikroôrganizmy mogōm przijmować formy, co dozwolōm im poradzić sie ze przemrożyniym, imyntnymu ôdwodniyniu, wysokimu ryzyku radiacyjnymu jak tyż inkszym wyzwaniōm chymicznym i fizycznym. Te ôrganizmy mogōm przeżyć w tych warōnkach tydnie, miesiōnce, lata, a nawet cołke stolecia. Ekstrymofile to mikrobiologiczne formy życiŏ, co prosperujōm poza zakresami warōnkōw, w kerych formy życiŏ sōm powszechne. W czasie jak wszyjske ôrganizmy skłŏdajōm sie z hned idyntycznych tajleczek, ewolucyjŏ dozwolyła tym mikrobōm przipasować sie do ciynżkich warōnkōw. Permamynt trwŏ proces tworzyniŏ ôpisu struktury i roztōmajtości metabolicznyj społeczności mikrobiologicznych, co żyjōm w tych ekstrymalnych strzodowiskach
Mikrobowe formy żywobyciowe żyjōm tyż w Przikopie Mariańskim, nojgłymbszym przikopie ôceanicznym na Ziymi, jak tyż we postrzodku skoł, co sōm nawet do 580 m pod grōntym morza, na głymbokości 2600 m pod poziōmym morza.
Podszukowania niyustympliwości i wielofunkcyjności życiŏ na Ziymi jak tyż zrozumiynie układōw tajleczkowych spotrzebowowanych ôd niykerych ôrganizmōw ku cylu przeżyciŏ to jedne z ważniyjszych faktorōw, co wpływajōm na szukanie życiŏ pozaziymskigo. Bez przikłŏd porosty mogōm przeżyć miesiōnc w imitowanym marsjańskim strzodowisku.
Forma i funkcyjŏ
Kōmōrka to bazowŏ jednotka struktury kożdego żywego ôrganizmu. Kożdŏ kōmōrka powstŏwŏ w wyniku podziału wcześniyjszyj kōmōrki. Teoryjŏ kōmōrkowŏ ôstała sformułowanŏ we wczesnym XIX stoleciu ôd Henriego Dutrocheta, Theodora Schwanna, Rudolfa Virchowa i inkszych uczōnych. Hned po jeji utworzyniu teoryjŏ bōła szyroko zaakceptowanŏ. Aktywność ôrganizmu je zależnŏ ôd cołkij aktywności jego kōmōrek, społym ze przepływym ynergije, co sie dzieje we postrzodku i miyndzy niymi. Kōmōrki zawiyrajōm erbowe informacyje przenoszōne we formie kodu gynetycznego w czasie jejich podziału.
Sōm dwie bazowe zorty kōmōrek. Prokariōnty niy posiadajōm jōnder kōmōrkowych jak tyż ôrganelli kōmōrkowych, atoli posiadajōm koliste DNA i rybosōmy. Na prokarionty skłŏdajōm sie dwie dōmyny: bakteryje i archeōny. Inkszōm bazowōm zortōm kōmōrek sōm eukariōnty, co posiadajōm ôsobne jōndra kōmōrkowe ôbtoczōne błōnōm kōmōrkowōm jak tyż ôrganelle (m.in. mitochōndria, chloroplasty, lizosomy, retikulum yndoplazmatyczne jak tyż wakuole). Ôkrōm tego, posiadajōm zôrganizowane chrōmosōmy, co przechowujōm materyjõ gynetycznõ. Wszyjske zorty, co na nie skłŏdajōm sie sroge, słożōne ôrganizmy, to eukarionty – to sōm zwiyrzynta, rośliny i grziby, chociŏż moc zortōw eukariotōw to protisty, co sōm mikroôrganizmami. Formalny model tuplikuje, iże eukariōnty ewoluowały z prokariōntōw, społym z bazowymi ôrganellami eukariotōw stworzōnych w czasie yndosymbiozy miyndzy bakteryjami, a prekursorowymi kōmōrkami eukariotycznymi.
Mechanizmy molekularne biologije kōmōrkowyj ôpiyrajōm sie na biołkach. Z wiynksza sōm syntezowane ôd rybosōmōw w procesie biosyntezy biołka. W kōmōrkach eukariotycznych biołka mogōm być transportowane i przetwŏrzane w aparacie Golgiego, co w tyn spusōb rychtuje je do wysłaniŏ ich do placu przeznaczyniŏ.
Kōmōrki rozmnŏżajōm sie w procesie podziału kōmōrek, co w nim kōmōrka ôjcowskŏ dzieli sie na dwie abo wiyncyj kōmōrek potōmnych. U prokariōntōw podzioł kōmōrek zachodzi w procesie schizogōnije, w kerym DNA je replikowane. Potym dwie kopije DNA sōm dołōnczane do fragmyntōw błōny kōmōrkowyj. W przipadku eukariōntōw zachodzi barzij słożōny proces mitozy. Jego kōńcowy rezultat je jednak taki sōm; nowo stworzōne kopije kōmōrek sōm idyntyczne tak z kōmōrkōm ôjcowskōm, jak i z kożdōm inkszōm kōmōrkōm (z wyjōntkym mutacyje). W przipadku kożdyj z nich dochodzi do dalszego podziału.
Je możliwość, iże ôrganizmy wielokōmōrkowe ewoluowały z kolōnije, co skłŏdały sie z takich kōmōrek. Kōmōrki te w wyniku adhezyje mogōm tworzić grupy ôrganizmōw. Czōnkowie kolōnije mogōm przeżyć przed siebie, a stworzynia, co nŏleżōm do prŏwdziwego wielokōmōrkowego ôrganizmu posiadajōm specjalizacyje, co powodujōm, iże te stworzynia sōm zależne ôd inszych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd tego ôrganizmu, bez kerych niy mogłyby przeżyć. W styczniu 2016 roku uczyni podali informacyjõ, iże kole 800 mln lŏt tymu w pojedynczyj tajleczce doszło do niywielkich pōmian gynetycznych, co im bōło nadano miano GK-PID. Mogły ône przizwolić ôrganizmōm przejś z ôrganizmu jednokōmōrkowego do ôrganizmu wielokōmōrkowego.
Klasyfikacyjŏ ôrganizmōw
Piyrszõ znōmõ prōbã klasyfikacyje ôrganizmōw przekludziōł grecki filozof Arystoteles, co podzielōł wszyjske ôrganizmy, co wtynczŏs żyły, na zwiyrzynta i rośliny, przi ôparciu sie z rubsza na jejich talyńcie poruszaniŏ sie. Podzielōł tyż zwiyrzynta na take, co posiadajōm krew i co jij niy posiadajōm (abo co niy posiadajōm czerwōnyj krwie). Tyn podzioł idzie dopasować do podziału na kryngowce i bezkryngowce. Arystoteles podzielōł zwiyrzynta, co posiadajōm krew, na piyńć grup: żyworodne sztworonogi (cycacze), jajorodne sztworonogi (gady i płazy), ptŏki, ryby jak tyż walynie. Zwiyrzynta, co niy posiadały krwie, tyż ôstały podzielōne na piyńć grup: gowonogi, szkorupiŏki, ôwady (zaliczały sie do nich tyż pajōnki, skorpiōny i pareczniki), take, co posiadały szkorupã (zaliczała sie do nich wiynkszość miynczŏkōw i szkarłupni) jak tyż zwiyrzokrze. Choć robota Arystotelesa posiadała felery, to bōła to nojsrogszŏ biologicznŏ synteza, jakŏ do tego czasu powstała – bōła używanŏ w czasie dalszych stoleci po jego śmierci.
Eksploracyjŏ Ameryki prziczyniyła sie do ôdkryciŏ ôgrōmnyj wielości nowych zortōw roślin i zwiyrzōnt, co wymŏgały ôpisu i sklasyfikowaniŏ. Pod kōniec XVI i na poczōntku XVII stoleciŏ dzioły sie szczegōłowe podszukowania nad zwiyrzyntami, co miały posużyć za baza dlŏ systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Pod kōniec lŏt 40. XVIII stoleciŏ Karol Linneusz wkludziōł swōj systym binominalnego nazewnictwa zortōw, co je tajlōm systymu klasyfikacyjnego ôrganizmōw. Linneusz prōbowoł udoskonalić to dzieło i zmyńszyć dugość wcześnij używanych wielowyrazowych mian bez sniesiynie niyprzidajnyj retoryki, wkludzynie nowych ôpisowych terminōw jak tyż akuratne zdefiniowanie jejich znaczyń. Kōnsekwyntnie bez użycie tego systymu, Linneusz ôddzielōł nazewnictwo ôd taksōnōmije.
Przōdzij grziby bōły zaliczane do roślin. Bez krōtki czas Linneusz zaliczoł je do zwiyrzyncego taksōnu Vermes, niyskorzij ale zaś zaliczōł je do roślin. Herbert Faulkner Copeland zaliczōł grziby do stworzōnego ôd siebie krōlestwa Protoctista, tym spusobym po czyńści uniknōł problymu, jednak mimo to nadoł im ekstra status. Problym bōł w kōńcu rozwiōnzany ôd Roberta Whittakera, co we swojim systymie sklasyfikowoł grziby za ôsobne krōlestwo. Historyjŏ życiŏ na Ziymi pokazuje, iże grziby sōm barzij zbliżōne do zwiyrzōnt aniżeli do roślin.
Nowe ôdkrycia, co pozwolyły barzij detajlowe podszukowania nad kōmōrkami i mikroôrganizmami, prziczyniyły sie ôdkryciŏ nowych formōw życiŏ i powstaniŏ nowych dōmyn biologije – Biologijŏ kōmōrkowŏ biologije kōmōrkowyj jak tyż mikrobiologije. Nowo ôdkryte ôrganizmy przōdzij bōły zaliczane do pierwotniŏkōw za zwiyrzynta, jak tyż do plechowcōw za rośliny, ale niyskorzij ôstały połōnczōne w krōlestwo protistōw ôd Ernsta Haeckela; w dalszym ôkresie Prokariōnty bōły przeklasyfikowane na krōlestwo Monera, co niyskorzij bōło podzielōne na dwie ôsobne grupy – bakteryje i archeōny. Dokludziyło to do nastōniŏ nowego systymu, co skłŏdoł sie z sześciu krōlestw, jak tyż w kōńcu do nastōniŏ trzidōmynowego systymu ôpartego ô relacyje ewolucyjne. Klasyfikacyjŏ eukariotōw, a nojbarzij protistōw, ôstŏwŏ ale spōrnŏ,
W czasie rozrostu mikrobiologije, biologije molekularnyj jak tyż wirusologije ôdkryte bōły niykōmōrkowe agynty, co niymi sōm m.in. wirusy i wirojidy. Chociŏż sōm uwŏżane za żywe, w przeszłości trwała dyskusyjŏ nad tym, eli te ôrganizmy sōm richtich ôrganizmami żywymi; wirusy niy posiadajōm czyńści cech żywobyciowych, m.in. posiadaniŏ błōny kōmōrkowyj, przechodzyniŏ procesu metabolizmu, talyntu rozrostu i reagowaniŏ na strzodowisko naôbkoło. Jak ôprzić sie na gynetyce i biologiji, wirusy mogōm być klasyfikowane za zorty, jednak moc aspektōw jejich klasyfikacyje je spōrnŏ,.
W latach 60. XX s. powstała metoda klasyfikacyje zwanŏ kladystykōm, co polygŏ na przedstawianiu kladōw we strōmie filogynetycznym.
Życie pozaziemskie
Ziymia to je jedynŏ znōmŏ planeta, co je siedliskym życiŏ. Inkszymi placami we Wszechświecie, co mogōm być zamiyszkane ôd mikroôrganizmōw, je postrzodek Marsa, atmosfera Wynus jak tyż ôceany we postrzodku niykerych naturalnych satelitōw i gazowych ôlbrzimōw. Żeby ôkryślić, w jakich warōnkach w systymach słōnecznych może być cywilizacyjŏ, używŏ sie rōwnaniŏ Drake’a.
Przestrzyń podle cugu bazowego gwiŏzdy, co może być użyteczny dlŏ życiŏ, co zamiyszkuje planety, co posiadajōm warōnki podobne do Ziymie, je zwany ekosferōm. Wnyntrzne i zewnyntrzne prōmiynie ekosfery rōżniōm sie miyndzy sobōm jasnościōm ymitowanōm ôd gwiŏzdy. Gwiŏzdy masywniyjsze aniżeli Słōńce posiadajōm srogszŏ ekosferã, jednak ôstŏwajōm w głōwnym cugu we krōtszym ôdstympie czasowym. W przipadku czyrwōnych karłōw dochodzi do inkszego problymu – jejich ekosfera je myńszŏ, bez co je przedmiotym srogszyj aktywności słōnecznyj i efektōw ôbrotu synchrōnicznego pobliskich ôrbit. Bez to postrzōd gwiŏzd ô postrzednij masie (bp. Słōńce) je srogsze prŏwdopodobiyństwo rozrostu form żywobyciowych podobnych do tych, co zamiyszkujōm Ziymiã. Położynie gwiŏzdy w galaktyce tyż może mieć wpływ na srogość prŏwdopodobiyństwa wystympowaniŏ formōw żywobyciowych. Gwiŏzdy w regiōnach ôbfitych w elymynta ciynżke, z kerych mogōm powstŏwać planety, w zestawiyniu z niskim spōłczynnikym wystympowaniŏ supernowych, co mogōm niszczyć siedliska życiŏ, sōm uwŏżane za take, co posiadajōm srogsze prŏwdopodobiyństwo wystympowaniŏ naôbkoło nich planet zamiyszkanych ôd słożōnych formōw żywobyciowych.
Śmierć
Śmierć to permanyntne wygaśniyńcie wszyjskich czynności żywobyciowych i procesōw żywobyciowych w ôrganiźmie abo kōmōrce. Może ôna wystōmpić w wyniku wypadku, katastrofy, niymocy, zależności miyndzygatōnkowych, niydożywiyniŏ, zatruciŏ, starzyniŏ sie abo samobōjstwa. Po śmierci ôrganizmu, jego kōnski wchodzōm w skłŏd raje biogeochymicznyj. Ôrganizm może być zjedzōny ôd drŏpieżnika abo padlinożercy – materyjŏ ôrganicznŏ, co ôstŏwŏ, może potym ôstać szyrzyj rozłożōnŏ ôd detrytusożercōw (ôrganizmy, co przetwŏżajōm detrytus), co swrŏcajōm go strzodowisku na pōnowny użytek w Raji kustowyj.
Jednym z problymōw we zdefiniowaniu śmierci je rozdzioł miyndzy śmierciōm a życiym. Śmierć wydŏwŏ sie ôdwołować tak do mōmyntu, w kerym kōńczy sie życie, jak i do mōmyntu, w kerym poczynŏ sie sztand, co nastympuje po kōńcu życiŏ. Ôbsztalowanie, kedy nastympuje śmierć, wymŏgŏ ôkryślyniŏ kōnceptualnyj granice miyndzy życiym a śmierciōm. Je to problymatyczne, bo niy ma zgody w przedmiocie tego, jak zdefiniować życie. Natura śmierci bez tysiōnclecia bōła zdrzōdłym niypokoju tradycyji religijnych jak tyż dochodzyń filozoficznych. Postrzōd wielu religiji je wiara w życie pozagrobowe, reinkarnacyjõ dusze abo zmartwychstōnie ciała.
Wymiyranie to proces, w kerym umiyrŏ grupa taksōnōw abo zortōw, co zmyńszŏ biorozmajtość. Mōmynt wymarciŏ zorty porzōnd je uznŏwany za mōmynt, w kerym umiyrŏ ôstatni jego przedstawiciel. Ôbsztalowanie tego mōmyntu je ciynżke, co zasiyng wystympowaniŏ danyj zorty może być moc srogi, bez co wykōnuje sie je po ôkryślōnym czasie jego niyôbecności. Zorty mogōm wymiyrać w wyniku braku talyntu do przeżyciŏ siedlisku, co sie zmiyniŏ abo zmiyniyło, abo skuli przegraniŏ z kōnkuryncyjōm. We cołkij historyji Ziymie wymarło kole 99% zortōw, co jã zamiyszkowały. Możliwe ale, iże masowe wymiyrania mogōm wpływać na wartkość, z jakōm dochodzi do ewolucyje życiŏ, a to tworzi szanse dlŏ nowych grup ôrganizmōw do rozrostu i ewoluowaniŏ.
Skamiyniałości to zachowane kōnski abo ślady zwiyrzōnt, roślin i inkszych ôrganizmōw, co sōm z dalekij przeszłości. Cołkość skamieniałości, tak ôdnojdziōnych jak i niyôdnojdziōnych, jak tyż jejich rozłożynie we formacyjach skalnych i pokładach ôsadowych (warstwach), je nazywany zŏpisym kopalnym. Zachowane prōbki sōm ôkryślane skamiyniałościami, jeźli wiyncyj jak 10 tysiyncy lŏt stare. Beztōż nojmodsze skamiyniałości sōm z poczōntku epoki holocynu, za to nojstarsze z eōnu archajiku, do 3,4 milijarda lŏt.
Sztuczne życie
Sztuczne życie to dōmyna nauki, co pŏrŏ sie podszukowaniym systymōw, co ôdnoszōm sie do życiŏ, jego procesōw, jak tyż jego ewolucyje ze pōmocōm symulacyji wykōnowanych przi użyciu symulacyji kōmputrowych, robotyki i biochymije. Podszukowania sztucznego życiŏ imitujōm tradycyjnõ biologijõ przi ôdtwŏrzaniu niykerych aspektōw zjawisk biologicznych. Uczyni podszukujōm logikã systymōw żywobyciowych bez tworzynie sztucznych strzodowisk – tym spusobym starajōm sie zrozumieć słożōne przetwŏrzanie informacyji, co ôkryślajōm te systymy.
Biologijŏ syntytycznŏ to dzioł biotechnologije, kery stanowi połōnczynie nauki i bioinżynieryje. Jeji cyl to projektowanie i tworzynie nowych funkcyji biologicznych i systymōw, co ich niy ma w przirodzie. Biologijŏ syntytycznŏ ôbyjmuje redefinicyjõ jak tyż rozrost biotechnologije, społym z cylami takimi jak bycie talyntnym do projektowaniŏ i tworzyniŏ biologicznych systymōw inżynieryjnych, co przetwŏrzajōm informacyje, wytwŏrzajōm materyje i struktury, produkujōm ynergijõ, lifrujōm pożywioł jak tyż utrzimujōm i zmŏcniajōm ludzke zdrowie i strzodowisko.
Poglōndy na istotã życiŏ
Postrzōd poglōndōw na istotã życiŏ idzie wyrōżnić take teoryje  :
Materializm
Jednym z nojstarszych poglōndōw je materializm, podle kerego wszyjsko skłŏdŏ sie z materyje, a życie je jyno jeji słożōnōm formōm. Empedokles argumyntowoł, iże kożdy ôbiekt we Wszechświecie skłŏdŏ sie z kōmbinacyje sztyrech żywiołōw abo korzyni: ziymie, wody, luftu i ôgnia – ône klarujōm wszyjske zmiany, co sie dziejōm. Wszyjske formy życiŏ, jak tyż jejich roztōmajtość, powstały bez miszōng tych żywiołōw.
Demokryt uwŏżoł, iże bazowōm cechōm życiŏ je posiadanie dusze (psyche). Tak jak w przipadku inkszych antycznych pisŏrzi, Demokryt prōbowoł wyklarować, co sprawiŏ, iże danŏ istota je żywŏ. Eklerowoł, iże ôgniste atōmy społym tworzōm duszã, gynau tym samym spusobym, jakim atōmy i prōznota tworzōm kożdy inkszy ôbiekt. Demokryt padoł ô ôgniu skuli widzialnego zwiōnzku miyndzy życiym a ciepłym, jak tyż skuli ruchu ôgnia.
Materializm mechanistyczny, co powstoł w antycznyj Grecyji, ôstoł ôdrodzōny jak tyż skorygowany ôd francuskigo filozofa Kartezjusza, co prawiōł, iże zwiyrzynta i ludzie byli grupōm czyńści, kere razym funkcjōnowały jak maszina. Teoryjŏ ewolucyje, stworzōnŏ w 1859 roku ôd Charlesa Darwina, je mechanistycznym wyklarowaniym powstŏwaniŏ zortōw ze pōmocōm doboru naturalnego.
Hilymorfizm
Hilymorfizm to teoryjŏ stworzōnŏ ôd Arystotelesa, podle keryj kożdy byt je kōmbinacyjōm formy i materyje. Jednym z bazowych zainteresowań Arystotelesa bōła biologijŏ – kole 1/4 jego Corpus Aristotelicum to dzieła biologiczne. Jedno z nich tuplikuje, iże kożdy byt we materyjnym Wszechświecie skłŏdŏ sie z materyje i formy, a formōm bytu, co żyje, je dusza. Sōm trzi zorty dusz: dusza wegetatywnŏ (u roślin; dziynki nij rosnōm, przekwitajōm i ôdżywiajōm sie, jednak niy powodujōm u nij ruchu jak tyż uczuć), dusza zwiyrzyncŏ (dziynki nij zwiyrzynta poruszajōm sie i posiadajōm uczucia) jak tyż dusza rozumnŏ (zdrzōdło świadōmości i rozumowaniŏ, kere (podle Arystotelesa) posiadŏ ino czowiek). Kożdŏ wyższŏ dusza posiadŏ cechy niższyj dusze. Arystoteles uwŏżoł, iże jeźli materyjŏ niy może istnieć bez formy, tak forma niy może istnieć bez materyje, bez to dusza niy może istnieć bez ciała.
Arystotelesowa teoryjŏ je spōjnŏ z teleologicznymi wyklarowaniami życiŏ, co tuplikujōm zjawiska w kategoryjach cylu i ukerunkowaniŏ na cyl - bez to bp. biyl, co pokrywŏ pelc biołego niedźwiedzia, je tuplikowanŏ pod wzglyndym cylowości jego kamuflażu. Rychtōnek prziczynowości (ôd przeszłości do prziszłości) zaprzeczŏ naukowymu dowodowi naturalnyj selekcyje, co klaruje kōnsekwyncyjõ z pōnktu widzyniŏ poprzednij prziczyny. Cechy biologiczne niy sōm ôpisowane bez ôpisanie jeji ôptymalnego rezultatu, atoli bez ôpisanie historyje ewolucyje zorcie, co dokludziyło do naturalnyj selekcyje znakōw, ô kerych mŏwa.
Witalizm
Witalizm to hipoteza stworzōnŏ ôd Georga Ernsta Stahla, co podle nij prawidło żywobyciowe je niymaterialne. Witalizm bōł uznŏwany do połowy XX s. ôd m.in. filozofōw Henriego Bergsona, Friedricha Nietzsche, Wilhelma Diltheya, anatōma Marie François Xaviera Bichata jak tyż chymika Justusa von Liebiga. Do witalizmu zaliczajōm sie tyż myśl, iże istniyje srogi rozdzioł miyndzy materyjōm ôrganicznōm a niyorganicznōm, jak tyż przekōnanie, iże materyjŏ ôrganicznŏ może być jyny ôd istot żywych. To przekōnanie ôstało ôbalōne w 1826 roku, kedy Friedrich Wöhler stworzōł mocznik z materyje niyôrganicznyj. Ta synteza Wöhlera je uwŏżanŏ za poczōntek modernyj chymije ôrganicznyj. Te synteza mŏ historyczne znaczynie, bo po piyrszy rŏz zwiōnzek ôrganiczny ôstoł stworzōny w reakcyjach niyôrganicznych.
W latach 50. XIX s. Hermann von Helmholtz zadymōnstrowoł, iże w czasie ruchu miynśni niy traci sie ynergijŏ, i zasugerowoł, iże do poruszaniŏ miynśniami niy sōm przidajne żŏdne siyły witalne. Te wyniki dokludziyły do pociepniyńciŏ naukowych zainteresowań teoryjami witalistycznymi, chociŏż durch sōm uznŏwane teoryje pseudonaukowe take jak hōmeopatyjŏ, co interpretuje niymoce za sprawiōne zaburzyniami siył witalnych i żywobyciowych.
Istoty żywe blank rōżniōm sie ôd ciał niyôżywiōnych i podlygajōm fungowaniu swojistych praw, niyzależnych ôd praw fizyki i chymije; procesy żywobyciowe zależōm ôd swojistyj siyły żywobyciowyj (vis vitalis), rozumianyj przirodniczo abo pozaprzyrodniczo (yntelechijŏ Arystotelesa, élan vital Bergsona) - tyn poglōnd terŏźnie niyma ofyn prezyntowany w nauce.
Mechanicyzm (redukcjōnizm)
Wszyjske zjawiska zwiōnzane z życiym idzie skludzić (zredukować) do tych samych praw fizyki i chymije, co reskyrujōm materyjōm niyôżywiōnōm (zob. chemoton).
Z redukcjōnizmym je zwiōnzane tm. podejście substratowe, co wiōnże zjawisko życiŏ ze swojistymi zortami zwiōnzkōw chymicznych, co stanowiōm podstawã (substrat) procesōw żywobyciowych :
Kōmplymytaryzm (ymergyntyzm)
Układy fizyczne mogōm wystympować na roztōmajtych poziōmach ôrganizacyje; na wyższych poziōmach reskyrujōm niymi, ôkrōm praw włŏściwych dlŏ poziōmōw niższych, prawa, co je dopołniajōm, swojiste dlŏ danego poziōmu (kōmplymyntarne); w ôdniesiyniu do układōw żywych, na wyższych poziōmach ôrganizacyje życiŏ, ôbowiōnzujōm, ôkrōm praw fizycznych i chymicznych, swojiste prawa biologiczne, a ôkrōm zmian fizycznych i reakcyji chymicznych, zachodzōm swojiste procesy (zjawiska) biologiczne.
Z ymergyntyzmym je zwiōnzane podejście systymowe, ôparte na założyniu, iże włŏsności układu jako cołkości sōm wynikym niy ino włŏsności jego elymyntōw, ale struktury układu (bp. chemoton):
Poziōmy ôrganizacyje układōw zwiōnzanych z życiym
Biologijŏ tradycyjnie wyrōżniŏ pŏrã poziōmōw ôrganizacyje układōw zwiōnzanych ze zjawiskym życiŏ. Wiōnżōm sie z niymi rozmajte nauki biologiczne, co sie rōżniōm przedmiotym podszukowań i metodologijōm. Porzōnd wyrōżniŏ sie take poziōmy ôrganizacyje i nauki biologiczne, co im ôdpadajōm:
Termin „życie” może ôdnosić sie do zespołu procesōw abo włŏsności na poziōmie kōmōrki, ôrganizmu (stworzyniŏ) - „życie zwiyrzyńcia, rośliny”, jak i na poziōmie nadôsobniczym, aż do biosfery społyn z niōm - „życie na Ziymi”.
Przerwanie procesōw żywobyciowych jednostek morfologiczno-funkcjonalnyj (integrōnu) danego poziōmu, niy przerywŏ bezpostrzednio procesōw żywobyciowych na inkszych poziōmach. Bp. śmierć ôrganizmu wielokōmōrkowego (rozpŏd integrōnu) niy ôznaczŏ wartkij śmierci ôrganōw (je możliwe przeszczep), a rozpad funkcjonalny (śmierć) ôrganu, co dō niego dochodzi po czasie, niy ôznaczŏ śmierci kōmōrek, co wchodzōm w jego skłŏd (możliwŏ je chowanie tkanek). Śmierć istych kōmōrek, co wchodzōm w skłŏd ôrganizmu wielokōmōrkowego niy musi ôznaczać jego śmierci, śmierć istych ôrganizmōw niy musi ôznaczać śmierci populacyje.
Trzi systymy
Ôrganizmy żywe sōm bez wyjōntku słożōne z trzech wzajymnie powiōnzanych podsystymōw:
Trzi poziōmy ôrganizacyje
Te podsystymy mogymy wyrōżnić na trzech poziōmach ôrganizacyjnych zwiōnzanych z życiym:
Niykere formy życiŏ wystympujōm ino na piyrszym poziōmie (ôrganizmy jednokōmōrkowe), niykere na piyrszym i drugim poziōmie (ôrganizmy wielokōmōrkowe), a niykere na wszyjskich trzech poziōmach (wielokōmōrkowe ôrganizmy ôbywatelske).
Bazowym poziōmym ôrganizacyje życiŏ je poziōm kōmōrkowy.
Wirusy
Ôdpowiydź na pytanie sōm wirusy żywe? zależy ôd przijyntyj definicyje życiŏ. Podle powyższych definicyji wirusy, jak je rozumieć za indywidualne stworzynia, niy sōm ôżywiōne. Wirusy podlygajōm ale procesowi ewolucyje, majōm talynt do namnŏżania sie i zmiynności, bez to stanowiōm tajla procesu życiŏ na Ziymi.
Wirusy czyńścij sōm widziane za replikatory aniżeli za formy życiŏ. Sōm czynsto ôpisowane za „ôrganizmy na rańcie życiŏ”, bo posiadajōm gyny, ewoluujōm bez selekcyjõ naturalnõ jak tyż replikujōm sie bez wielokrotne kopiyrowanie samych siebie dziynki samoôrganizacyji. A dyć wirusy niy metabolizujōm i potrzebujōm kōmōrkã gospodŏrza do tworzyniŏ nowych produktōw. Samowystarczalny wirus w kōmōrce gospodŏrza posiadŏ implikacyje w podszukowaniach nad pochodzyniym życiŏ, beztōż je hipoteza, iże życie powstało jako samozôrganizowanŏ tajleczka ôrganicznŏ.
Bibliografijŏ
Kategoryjo:Bjologijo
Biała Niżna
Biała Niżna - wjeś we Polsce, we małopolskim wojewůdztwje, we nowosůndeckim kryśe, we gmińe Grybůw.
Dublany (mjasto)
Dublany (ukr. Дубляни) - mjasto na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we żůłkewskim rejůńe.
Biała Niżna
Kategoryjo:Gmin Grybůw
Rumson
Rumson – mjasto we USA, we sztaće New Jersey, we hrabstwje Monmouth.
Kategoryjo:Mjasta we sztaće New Jersey
Macrophoma mangiferae
Macrophoma mangiferae je grzib, co go ôpisoł Hing. & O.P. Sharma 1957. Macrophoma mangiferae nŏleży do zorty Macrophoma i familije Botryosphaeriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota mangiferae
Uodesa
Uodesa (ukr. Одеса, Odesa, rus. Одесса, Odjessa) – mjasto na połedńu Ukrajiny, nad Czornym Morzym, stolica uod uodeskigo uobwodu (одеська область). We starożytnośći grecko kůlůńijo Olbja (grecko kůlůńijo grecko). Uod XIV stolećo warowńa we Krymskim Chanaće, ńyskorzi zdobyto bez Uosmańske Imperyjům, a we 1789 bez Rusyjo. We 1794 uoficyjalńy lokowano sam mjasto. Uod 1991 we ńypodległyj Ukrajińe.
!
Melanezyjŏ
Melanezyjŏ to je zachodniŏ tajla Ôceanije. Wyspy Melanezyje sōm zaôbycz wulkaniczne, rzŏdzij korŏlowe, przi czym Nowŏ Gwinyjŏ to kōntynyntalnŏ wyspa. Jejich łōncznŏ wiyrchnia wynosi 925 tys. km², a zamiyszkuje je blisko 6,7 mln ôsōb.
Wyspy Melanezyje
Kategoryjo:Geografijo Australiji a Uoceańiji
Awakening Records
Awakening Records - arabskŏ wytfōrniyjŏ platowŏ nowyj Islamskiyj muzyki. Wytfŏrniyjŏ pŏwstałŏ we 2000 roku.
Cululú
Kategoryjo:Gminy Argyntyny
Nymburk
Nymburk – mjasto we Czeskij Republice, we strzodkowoczeskim kreju, we kryśe Nymburk nade rzykům Łaba. Mjejske prowa 1275.
Kategoryjo:Mjasta Czeskij Republiki
Trichurus gorgonifer
Trichurus gorgonifer je grzib, co go ôpisoł Bainier 1907. Trichurus gorgonifer nŏleży do zorty Trichurus i familije Microascaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota gorgonifer
Berkleasmium nigroapicale
Berkleasmium nigroapicale je grzib, co go ôpisoł Bussaban, Lumyong, P. Lumyong, McKenzie & K.D. Hyde 2001. Berkleasmium nigroapicale nŏleży do zorty Berkleasmium, rzyndu Pleosporales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota nigroapicale
Guéthary
Guéthary - gmin we Francyji, we regijůńe Nowo Akwitańijo, we departamyńće Pyrénées-Atlantiques. Mo 1,4 km² wjyrchu a podug danych ze 2018 roku půmjyszkiwało sam 1329 ludźi.
Kategoryjo:Gminy we departamyńće Pyrénées-Atlantiques
Legeriomyces ramosus.
Legeriomyces ramosus. je grzib, co go nojprzōd ôpisoł L. Léger & M. Gauthier, a terŏźnõ nazwã doł mu Zdeněk Pouzar 1972. Legeriomyces ramosus. nŏleży do zorty Legeriomyces i familije Legeriomycetaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Zygomycota
Neoflageoletia bambusina
Neoflageoletia bambusina je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Hans Sydow, a terŏźnõ nazwã doł mu J. Reid & C. Booth 1966. Neoflageoletia bambusina nŏleży do zorty Neoflageoletia i familije Hyponectriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Xylariales bambusina
Neoflageoletia bambusina
Langnau im Emmental
Langnau im Emmental - gmin we Szwajcaryji, we kantůńe Berno, we kryśe Emmental. Mo 48,5 km² wjyrchu a podug danych ze 21015 roku půmjyszkiwało sam 9154 ludxůw.
Cochliobolus stenospilus
Kategoryjo:Ascomycota stenospilus
Berkleasmium taishanense
Berkleasmium taishanense je grzib Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota taishanense
Camarosporula persoonii
Camarosporula persoonii je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Henn., a terŏźnõ nazwã doł mu Franz Petrak 1954. Camarosporula persoonii nŏleży do zorty Camarosporula, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota persoonii
Botryodiplodia hypodermia
Kategoryjo:Ascomycota hypodermia
Pterula plumosa
Pterula plumosa je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Ludwig David von Schweinitz,, a terŏźnõ nazwã doł mu Elias Fries 1830. Pterula plumosa nŏleży do zorty Pterula i familije Pterulaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Pterulaceae Kategoryjo:Pterula
Pseudocercospora triumfettae
Pseudocercospora triumfettae je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Hans Sydow, a terŏźnõ nazwã doł mu Deighton 1976. Pseudocercospora triumfettae nŏleży do zorty Pseudocercospora i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Berkleasmium cordeanum
Berkleasmium cordeanum je grzib, co go ôpisoł Zobel 1854. Berkleasmium cordeanum nŏleży do zorty Berkleasmium, rzyndu Pleosporales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Pseudocercospora triumfettae
Kategoryjo:Ascomycota triumfettae
Septoria hederae
Septoria hederae je grzib, co go ôpisoł Desm. 1843. Septoria hederae nŏleży do zorty Septoria i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Berkleasmium cordeanum
Kategoryjo:Ascomycota cordeanum
Septoria hederae
Kategoryjo:Ascomycota hederae
Pitagoras
Pitagoras (gr. Πυθαγόρας, Pythagoras, (rodz. ůng. 582 na Samos, um. ůng. 493 p.n.e. we Metaponće (pouedńowo Italijo)) to bůu grecki matymatyk, filozof a mistyk, nojbaři znajůmy s twyjrdzyńo Pitagorasa.
We 529 p.n.e. zouožůu uůn we Crotone šula pitagoryjčykůw, kero kole zajmowańo śe matymatykům a filozofijům bůua tyž uorgańizacyjům religijnům a mistyčnům. We 509 p.n.e. we Metaponće zouožůu grupa uo programje zbližůnym do sekt uorfickich. Guośiu uůn, co podstawům wšelkigo bytu sům ličby.
Phyllachora pusilla
Phyllachora pusilla je grzib, co go ôpisoł Syd. & P. Syd. 1904. Phyllachora pusilla nŏleży do zorty Phyllachora i familije Phyllachoraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota pusilla
Hypocrea vinosa
Hypocrea vinosa je grzib, co go ôpisoł Cooke 1879. Hypocrea vinosa nŏleży do zorty (grzib)dynor i familije Hypocreaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Szahada
Szahada (arab. شهادة, šahāda) – u muzułmůnůw wyznańy wjary, kere je jednym ze pjyńću powinnośći kożdygo muzułmůna. Je to kuplůng pjyńću słůw we arabskij godce: لا إله إلا الله ومحمد رسول الله (czyt. lā ilāha illa-llāh wa muḥammad rasūlu-llāh), co uoznaczo "Ńy ma Boga krům Allaha, a Mahůmet je uůnygo prorokem". Coby przijůńć islam, trza to pedźeć przi śwjodkach trzi razy. Ńym śe wypowje szahada, trza pjyrw zrobjyć ghusl (rytualno ablucyjo). Szahada je to jedyn ze pjyńću uobowjůnzkůw kożdygo muzułmůna. Szahada je na roztomajtych fanach, ntp. Saudyjskij Arabiji.
Babimost
Babimost (mjym.: Bomst) - mjasto we Polsce, we lubuskim wojewůdztwje, we źylůnogůrskim kryśe, śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Babimost.
Kategoryjo:Mjasta lubuskigo wojewůdztwa Kategoryjo:Gmin Babimost
Manebrio
Manebrio - gmin we Italiji, we regijůńe Lůmbardyjo, we prowincyji Brescia. Mo 27,88 km² wjyrchu a podug danych ze 2021 roku půmjyszkiwało sam 15 248 ludźi.
Kategoryjo:Gminy we regijůńe Lůmbardyjo
Kirgistan
{{Państwo infobox |mjano_oryginalne      = Кыргыз Республикасы Кыргызская Республика |nazwa_ślůnsko          = Republika Kirgistanu |fana_uobroz           = Flag_of_Kyrgyzstan.svg |goduo_uobroz           = Emblem of Kyrgyzstan.svg |nazwa_dopeuńač      = Kirgistanu |dewiza                = |dewiza_godka          = |dewiza_ślůnsko         = |lokalizacja_uobruz     = LocationKyrgyzstan.png |kůnstytucyjo           = |państwo               = |zaležne_uod = |godka uřyndowo        = kirgisko godka, rusko godka |godka užywano         = |stolica               = Biškek |ustrůj polityčny     = republika |typ_państwa           = |guowa_państwa         = Sadyr Żaparow (Садыр Жапаров) |guowa_państwa_uopis    = prezydent |status_terytorium     = |zaležne_uod}           = |guowa_terytorium      = |guowa_terytorium_uopis = |we_imjyńu_tekst       = |we_imjyńu_uřůnd       = |we_imjyńu             = |szef_řůndu            = Akylbek Żaparow (Акылбек Жапаров) |szef_řůndu_uopis       = prymjer |we_imjyńu_tekst2      = |we_imjyńu_uřůnd2      = |we_imjyńu2            = |plac          = 198 500 |plac_wůd      = 3,6% |plac_mjejsce  = 84 |ludźi               = 6 586 600 |gynstość               = 27,4 |gynstość_mjejsce       = |ludźi_rok           = 2020 |narodowości           = |ludźi_mjejsce       = 110 |utwořynie_sposůb     = Utwořyńy |uod_kogo               = Ńypodlyguość uod SSSR |utwořyńe_data       = 31 śyrpńo 1991 |likwidacjo_sposůb     = |bez_kogo            = |likwidacjo_data       = |religja_dominujůnco    = |waluta_nazwa          = som |waluta_symbol         = KGS |UTC                   = +6 |hymn                  = Ak möngülüü aska |hymn_nazwa_ślůnsko     = |kod_ISO               = KG |domyna                 = .kg |kod_samochodowy       = KS |numer_kerunkowy       = +996 |terytoria_zaležne     = |terytorja_autůnůmične = |mapa_uobroz            = |uwagi                 = }} Kirgistan, Republika Kirgisko (kirg. Кыргызстан, Кыргыз Республикасы trl. a trb. Kyrgyzstan, Kyrgyz Respublikasy; rus. Кыргызстан, Кыргызская Республика trl. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Respublika, trb. Kyrgyzstan, Kyrgyzskaja Rjespublika) – państwo we střodkowyj Azyji, grańica mo s Chinůma, Kazachstanym, Tadžykistanym a Ůzbekistanym. Ńy mo dostympu do mořa, a 93% jygo powjeřchńe zajmujům gůry, s kerych nojwyžšy je Ščyt Zwyćynstwa we paśmje Tjen-šan, wysoki na 7439 m n.p.m. Je sam tyž druge na śwjeće pod wzglyndym placu jeźoro gůrske, Issyk-Kul (6236 km², guymbokość do 669 m). Klimat sam je kůntynyntalny suchy, idźe trefić place kaj je wječno zmarzlina.
We gospodarce důminuje bauerstwo, uprawjano je źymja we dolinach. Do tygo wydobywo śe zuoto, żywe strzybło a urůn, guůwńy na eksport.
!
Dothiorella zeae
Dothiorella zeae je grzib, co go ôpisoł É.E. Foëx & P. Berthault 1912. Dothiorella zeae nŏleży do zorty Dothiorella i familije Botryosphaeriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota zeae
Damaszek
Damaszek (arab. دمشق) — stolica Syryi, druge po Aleppo podug wjelośći ludźi mjasto kreju. Uostrzodek industryji a nauki.
Camden (Nowy Jork)
Camden – mjasto we USA, we sztaće Nowy Jork, we hrabstwje Oneida.
Kategoryjo:Mjasta we sztaće Nowy Jork
Legeriomyces rarus
Legeriomyces rarus je grzib, co go ôpisoł M.C. Williams & Lichtw. 1993. Legeriomyces rarus nŏleży do zorty Legeriomyces i familije Legeriomycetaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Zygomycota rarus
Mesing
Mesing to je stop kupra z cynkym, kery mŏ w składzie do 40% cynku. Je ôn ôbstōny na korozyjõ a snadnie sie go ôdlewŏ. Może mieć krōm cynku inksze przidŏwki, na bajszpil żelazło, chrōm, blaj, cyna, alminum abo krzymik. Je ôn używany zaôbycz tam, kaj metal mŏ kōntakt z wodōm - do kokotkōw i inkszyj armatury, szrōb szifowych, nale tyż kej elymynt patrōnōw a we inkszych zastosowaniach. Mesingi ze przidŏwkym cyny mianuje sie „złoto mainnheimske” a używŏ do produktu sztucznyj biżuteryje (80–90% Cu, 7–20% Zn, do 9% Sn).
Kategoryjo:Stopy
Trichurus spiralis
Trichurus spiralis je grzib, co go ôpisoł Hasselbr. 1900. Trichurus spiralis nŏleży do zorty Trichurus i familije Microascaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Dziewule
Dziewule - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we śedleckim kryśe, we gmińe Zbuczyn.
Udine
Udine (frj. Udin, słow. Videm) - mjasto a gmin we Italiji, we regijůńe Frjuli-Julijsko Wynecyjo, stolica prowincyji Udine. Fůnguje sam fusbalklub Udinese Calcio.
Dziewule
We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoło do śedleckigo wojewůdztwa.
Udine
Kategoryjo:Mjasta we regijůńe Frjuli-Julijsko Wynecyjo Kategoryjo:Gminy we regijůńe Frjuli-Julijsko Wynecyjo
Dziewule
Kategoryjo:Gmin Zbuczyn
Berkleasmium atrovirens
Berkleasmium atrovirens je grzib Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota atrovirens
Brooksia tropicalis
Brooksia tropicalis je grzib, co go ôpisoł Hansf. 1956. Brooksia tropicalis nŏleży do zorty Brooksia, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota tropicalis
Berkleasmium leonense
Berkleasmium leonense je grzib, co go ôpisoł M.B. Ellis 1976. Berkleasmium leonense nŏleży do zorty Berkleasmium, rzyndu Pleosporales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota leonense
Lusernetta
Lusernetta – gmin we Italiji, we regijůńe Pjymůnt, we prowincyji Turyn. Mo 7,04 km² wjyrchu a podug danych ze 2010 roku půmjyszkiwało sam 531 ludźi.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Gminy we regijůńe Pjymůnt
Lophiostoma vagabundum
Lophiostoma vagabundum je grzib, co go ôpisoł Sacc. 1875. Lophiostoma vagabundum nŏleży do zorty Lophiostoma i familije Lophiostomataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
I den svenska databasen Dyntaxa zamiast tego nazywany Lophiotrema vagabundum na tyn sōm taksōn.
12-godźinny zygor
12-godźinny zygor – kńif na szrajbowańe czasu, we kerym doba je tajlowano na dwje tajle: do połedńa (łać. ante meridiem, skrůt AM) a po połedńu (łać.  post meridiem, skrůt PM). Mimo aże mjana sům ze łaćińskij godki, tako systyma je używano uobyczńe we anglosaskich krejach.
Kategoryjo:Zygory
Linux (kernel)
Kernel Linux – nojwożńijsza tajla systym familiji Linux. Uostoł zbajstlowany we 1991 roku bez Linusa Torvaldsa. Terozki je rychtowany uod uochotńikůw ze cołkigo welta, na licencyji GNU GPL.
Auskuplůngi
K
Chrestiwka
Chrestiwka (ukr. Хрестівка, do maja 2016 Kirowśke) - mjasto na Ukrajińe, we důńeckim uobwodźe.
Kategoryjo:Mjasta we důńeckim uobwodźe
Colensoniella torulispora
Colensoniella torulispora je grzib, co go nojprzōd ôpisoł William Phillips, a terŏźnõ nazwã doł mu Hafellner 1979. Colensoniella torulispora nŏleży do zorty Colensoniella, rzyndu Dothideales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota torulispora
Cochliobolus miyabeanus
Cochliobolus miyabeanus je grzib, co go nojprzōd ôpisoł S. Ito & Kurib., a terŏźnõ nazwã doł mu Drechsler ex Dastur 1942. Cochliobolus miyabeanus nŏleży do zorty Cochliobolus i familije Pleosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Anisostomula areola
Kategoryjo:Xylariales areola
Cochliobolus miyabeanus
Kategoryjo:Ascomycota miyabeanus
Pterula taxiformis
Pterula taxiformis je grzib, co go ôpisoł Mont. 1856. Pterula taxiformis nŏleży do zorty Pterula i familije Pterulaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Pterulaceae Kategoryjo:Pterula
Phyllachora laurinearum
Phyllachora laurinearum je grzib, co go ôpisoł Racib. 1900. Phyllachora laurinearum nŏleży do zorty Phyllachora i familije Phyllachoraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota laurinearum
Łaba
Łaba (cz. Labe, mjym. Elbe) – rzyka we strzodkowyj Ojropje, kero płyńy bez Czesko Republika a Mjymcy. Je na 1165 km dugo (we tym 370 km we Czeskij Republice) a wjyrch śćekańo mo 144 055 km² (we tym we Czeskij Republice 51 394 km²). Zdrzůdła mo we Gůrach Uolbrzimich na wyżce 1387 m n.p.m. Ujśće mo ku Helgolandzkij Zatoki Půłnocnygo Morza we Cuxhaven.
Lexington (Kentucky)
Lexington - mjasto we USA, we sztaće Kentucky, śedźiba hrabstwa Fayette.
Kategoryjo:Mjasta we sztaće Kentucky
Šiprage
Weblink
Kategoryjo:Mjejscowośći Bośńi a Hercegowiny
Lake Hughes
Lake Hughes - census-designated place we USA, we sztaće Kaliforńijo, we hrabstwje Los Angeles. Na 2010 rok půmjyszkiwalo sam 649 ludźi.
Kategoryjo:Census-designated places we USA
Jüchen
Kategoryjo:Mjasta Půłnocnyj Nadryńije-Westfalije‎
Dothiorella populina
Dothiorella populina je grzib, co go ôpisoł P. Karst. 1890. Dothiorella populina nŏleży do zorty Dothiorella i familije Botryosphaeriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota populina
Septoria unedonis
Septoria unedonis je grzib, co go ôpisoł Roberge ex Desm. 1847. Septoria unedonis nŏleży do zorty Septoria i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota unedonis
Radio Veronika
'Radio Veronika (bg.Радио Вероника) - bułgarskiye radiŏ załŏżōne bez Communicorp, firmã kierŏ pŏsiadŏ Radio 1, BG Radio, Radio NRJ, Radio Nova, Retro Radio, Radio City, City TV. Radiŏ puszczŏ muzykã pop-folk ze coukiyegŏ świŏta.
Necŏwe Ôdwŏłaniya
Kategoryjo:Radyjowe stacyje
Botryodiplodia juniperina
Botryodiplodia juniperina je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Peck, a terŏźnõ nazwã doł mu Petr. & Syd. 1927. Botryodiplodia juniperina nŏleży do zorty Botryodiplodia, rzyndu Diaporthales, klasy Sordariomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota juniperina
La Couture (Pas-de-Calais)
La Couture – gmin we Francyji, we regijůńe Nord-Pas-de-Calais, we departamyńće Pas-de-Calais. Mo 13,52 km² wjyrchu a podug danych ze 2012 roku půmjyszkiwało sam 2712 ludźi.
Lophiostoma aquaticum
Lophiostoma aquaticum je grzib, co go nojprzōd ôpisoł J. Webster, a terŏźnõ nazwã doł mu Aptroot & K.D. Hyde 2002. Lophiostoma aquaticum nŏleży do zorty Lophiostoma i familije Lophiostomataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
La Couture (Pas-de-Calais)
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Gminy we departamyńće Pas-de-Calais
Lophiostoma aquaticum
Kategoryjo:Ascomycota aquaticum
Septoria malvicola
Septoria malvicola je grzib, co go ôpisoł Ellis & G. Martin 1887. Septoria malvicola nŏleży do zorty Septoria i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota malvicola
Hypocrea semiorbis
Hypocrea semiorbis je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Miles Joseph Berkeley, a terŏźnõ nazwã doł mu Pier Andrea Saccardo 1883. Hypocrea semiorbis nŏleży do zorty (grzib)dynor i familije Hypocreaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Svampdynor semiorbis
Martha Grimes
Martha Grimes (rodz. 2 maja 1931 we Pittsburghu) to je amerikańsko autorka kryminalnych růmanůw. Pisorski debjut mjała we 1981.
Thryptospora singularis
Thryptospora singularis je grzib, co go ôpisoł Petr. 1947. Thryptospora singularis nŏleży do zorty Thryptospora, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Martha Grimes
Kśůnżki
S Richardym Jury
Thryptospora singularis
Kategoryjo:Ascomycota singularis
Thryptospora singularis
Martha Grimes
Kśůnżki
S Andi Olivierym
Lagarto
Lagarto - gmin we Brazyliji, we sztaće Sergipe. Mo 969,226 km² wjyrchu a podug danych ze 2014 roku půmjyszkiwało sam 101 305 ludźi.
Martha Grimes
Kśůnżki
S Emmům Graham
Lagarto
Necowe uodwolańa
Kategoryjo:Gminy Brazyliji
Jamno (łowicki krys)
Jamno - wjeś we Polsce, we łůdzkim wojewůdztwje, we łowickim kryśe, śedźiba gmińe Łowicz.
We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoła do skerńewickigo wojewůdztwa.
Kategoryjo:Gmin Łowicz
Martha Grimes
Kśůnżki
Inksze
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Amerikańske pisorze Kategoryjo:Rodzyńi we 1931
Cochliobolus sativus
Cochliobolus sativus je grzib, co go nojprzōd ôpisoł S. Ito & Kurib., a terŏźnõ nazwã doł mu Drechsler ex Dastur 1942. Cochliobolus sativus nŏleży do zorty Cochliobolus i familije Pleosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota sativus
Physalospora rhododendri
Physalospora rhododendri je porost, co go nojprzōd ôpisoł De Not., a terŏźnõ nazwã doł mu Rehm 1907. Physalospora rhododendri nŏleży do zorty Physalospora i familije Hyponectriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Pop-folk
Pop-folk - muzyka łōnczōnca pop s folkiym narŏdzōnyj we Bałkanach, Wschŏdniyj Ojropiye a krajach Morzã Strzŏdźymnegŏ.
Kategoryjo:Muzyczne gatůnki
Physalospora rhododendri
Kategoryjo:Xylariales rhododendri
Legeriomyces dolabrae
Legeriomyces dolabrae je grzib, co go ôpisoł L.G. Valle 2007. Legeriomyces dolabrae nŏleży do zorty Legeriomyces i familije Legeriomycetaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.