Huta_Malapana
Huta pod forsztandym Wyższego Hajerskigo Amtu
Huta Malapana (jak tyż inksze ślōnske huty we Prusach we tym czasie podug reformy ministra von Heynitza) przelazła 16 czyrwnia 1780 roku ze forsztandu Wojynno-Dōminalnyj Izby pod forsztand Wyższego Hajerskigo Amtu, akuratnie direkt forsztand Departamyntu Hajerki a Hutnictwa (Bergwerks und Hüttendepartament). 22 kwietnia 1780 roku kōmisaryczny forsztand nad Hutōm Malapana przejōn niyskorniyjszy grŏf Friedrich Wilhelm von Reden, kery doł tyż ajnfal coby Huta Malapana bōła pod direkt forsztandym Departamyntu Hajerki a Hutnictwa Wyższego Hajerskigo Amtu. Cuzamyn ze nowym forsztandym, we hucie wkludzōno nowe mōndury dlŏ beamterōw a huciŏrzōw podug krōlewskigo dekretu ze 23 września 1780 roku na muster restu werkōw pod nowym forsztandym Wyższego Hajerskigo Amtu. Na antrag Wyższego Hajerskigo Amtu we 1782 roku ôstoł utworzōny samodzielny Hutniczy Amt we Ôzimku. Pod forsztand Hutniczego Amtu we Ôzimku ôstały wkludzōne huty: Malapana, Krasiejōw a Jedlice. We nastympnych latach, produkcyjŏ a jakość we Hucie Malapana zwiynkszyły sie, a we samyj hucie zaczynto uczyć hutnictwa a zapoznŏwać ze modernymi technologijami robotnikōw ze gōrnoślōnskich prywatnych hut, jak tyż perzōny ze cołkij Ojropy (cum bajszpil zdobywoł sam szprymy Heinrich Paul). Kedy we 1783 roku kanōny produkowane we ôdlewniach wele Küstrina ôkazały sie złyj jakości, krōl Fridrich II. Wielgi przekludziōł jejich produkcyjõ do Huty Malapana, kaj już na lato ôstały ôdlane piyrsze trzifōntowe kanōny (niyskorzij, we drugij pole XIX. stoleciŏ kej wystawiōny ôstoł badyhaus, to prawie te piyrsze wyprodukowane sam kanōny ôstały ustawiōne wele dynkmalu na przileżytość dwudziestoleciŏ huty, ale wczaśnij stały ône przi wchodzie do hutniczego zōmku). Ôd 1784 we Hucie Malapana produkowano tyż sześciofōntowe a dwunastofōntowe kanōny skuli słabyj jakości kanōn produkowanych we inkszych tajlach Krōlestwa Prus, nale mimo lepszyj jakości kanōn z Huty Malapana pruskŏ armijŏ ôbsztalowała we nij ino 84 kanōny. Pod forsztandym Wyższego Hajerskigo Amtu ôstała tyż utworzōnŏ piyrszŏ szula dlŏ bajtlōw ôd huciŏrzōw, gynau we 1781 roku przi skrojcowaniu cesty ze Łazōw a Antōniowa, kaj tyż znojdowała sie ôna aże do 1819 roku kedy to zaczynto stawiać nowõ szulã. Piyrszŏ szula dlŏ bajtlōw ôd huciŏrzōw we Hucie Malapana nojprzōd bildowała ino na podstawowym poziōmie, nale we 1785 zaczynto we nij bilodwać na hutniczych fachmanōw. We 1784 roku Wyższy Hajerski Amt doł zwolã na uwolniynie chopōw ze ôkolic huty ze frōnarbajtu podug antragu ôd Huty Malapana. Chopy kere ôstały uwolniōne ze frōnarbajtu musiały jednak robić we hucie, przi wyrymbie holcu abo przi wypŏlaniu holckouli. Ôstoł sam zainsztalowany mot do produkcyje blachy we 1786 roku. We 1786 roku po rŏz piyrszy użyto koksu we wielgich piycach do wytapianiŏ żelazła miŏst holckouli, co bōło ajnfalym ôd grŏfa von Redena. Piyrsze prōby wytopu przi użyciu koksu zakōńczyły sie niypowodzyniym, dziepiyro kej skludzōno sam ôdpednie masziny ze Wielgij Brytanije podarziło sie ze wytapianiym przi użyciu koksu, kery to wlŏz rajn do masowego użyciŏ we 1789. Koks niy bōł tōni ale, a transzport kamiōnnego wōngla do huty bōł problymatyczny, tōż aże do 1865 roku durch używano tyż holckouli przi wytapianiu żelazła. Kej zaczynto używać koksu do wytopu żelazła (bezma po rŏz piyrszy we cołkij kōntynyntalnyj Ojropie), hutōm forsztandowoł za wyższego hutniczego inszpektora (Oberhütteninspektor) Ephraim Ludwig Gottfried Abt, kery to mioł już wczaśnijsze szprymy we hajerce. Abt mianowoł Hutã Malapanã muter ślōnskich hut. We latach 90. XVIII. stoleciŏ przekludzōne ôstały tukej roztōmajte modernizacyje, podug ôbserwacyji ze brytyjskich hut, kerych dokōnali Friedrich Wilhelm von Reden a Johann Friedrich Wedding we czasie swojich rajz po Wielgij Brytaniji. Skludzili ôni do Huty Malapana nowe techniki ôdlewōw, knify tworzyniŏ roztōmajtych dobr (cum bajszpil tajlōw do damfmaszin, ketōw a mostōw) a tyż dwōch fachmanōw ôd hutnictwa: Johna Wilkinsona a Johna Baildona. Podug pruskigo ministra von Heynitza jakość produktōw Huty Malapana po rajzach von Redena a Weddinga dorōwnowała produktōm brytyjskich hut. 18 sierpnia 1789 hutã nawiydziōł krōl Fridrich II. Wielgi, kery to ōngyfer 40 lŏt nazŏd wydoł rozporzōndzynie ô wystawiyniu Huty Malapana a ekstra zwolniōł robiōncych sam robotnikōw a beamterōw ze sztojerōw na armijõ. We czasie swojigo byzuchu, Fridrich II. Wielgi nawiydzioł wszyjske stawiynia huty, we tym znōme we cołkich Prusach wielge piyce Huty Malapana. Pytoł sie tyż ôn ô technologiczne rōżnice we wytopie ôcylu miyndzy hutami Wielgij Brytanije a Hutōm Malapana, ôsobliwości procesu wytopu żelazła a inksze rzeczy zwiōnzane ze produkcyjōm we tyj hucie. Ôkrōm stawiyń, zwiydzoł ôn teryny rzyki Malapana, dōm chirurga a szulã. Jak sōm padoł, bōł barzo rŏd skuli tukejszego byzuchu. Skuli byzuchu Fridricha II. wystawiōno we hucie pamiōntkowõ tabulã. We 1793 roku ôstały zbulōne ôstatnie stawiynia po młynie Ozimka, a na jejich placu wystawiōno mechanicznõ werksztelã. Rok niyskorzij ôstała wyprodukowanŏ sam piyrszŏ damfmaszina, blank słożōnŏ ze tajlōw wyprodukowanych we Hucie Malapana. We latach 1794–1796 ôstoł sam ôdlōny piyrszy most, kery ustawiōno na rzyce Strzegōmka we Łażanach. Dwa lata niyskorzij ôdlano sam most dlŏ Berlina – bōł to anfang dugij seryje mostōw ôdlanych we Ôzimku, ze kerych to huta bōła znōmŏ we Prusach a cołkij Ojropie. We Hucie Malapana pod kōniec XIX. stoleciŏ szprymy zdobywało moc wŏżnych a znōmch perzōnōw jak Johann Friedrich Krigar (tworziciel piyrszyj pruskij damfmasziny), Ottomar Schulze (niyskorniyjszy kerownik glywickij ôdlewni, kery stworzōł ze nij nojnowocześnijszõ ôdlewniã anfangu XIX. stoleciŏ), Wilhelm August Stilarsky (niyskorniyjszy tworziciel roztōmajtych projektōw tworzōnych we krōlewskich hutach Prus) a Franz Moritz (mioł niyskorzij udzioł we stawianiu krōlewskich hut we Glywicach, Berlinie a Sayn). Franz Moritz stworzōł moc projektōw wykōnanych ôd Huty Malapana, realizowoł stworzynie pŏru mostōw (jedyn z nich trefiōł do Petersburga, tedy haupsztadu Rusyje), zôrganizowoł produkcyjõ giwer a tyż utworzōł hutniczy park na ôzimieckij inzli Rehdanza.