cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Botryodiplodia fraxini
Botryodiplodia fraxini je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Elias Fries, a terŏźnõ nazwã doł mu Pier Andrea Saccardo 1884. Botryodiplodia fraxini nŏleży do zorty Botryodiplodia, rzyndu Diaporthales, klasy Sordariomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Ľubochňa
Kategoryjo:Gminy Słowacyji
Botryodiplodia fraxini
Kategoryjo:Ascomycota fraxini
Phyllachora polemonii
Phyllachora polemonii je grzib, co go ôpisoł Harkn. 1887. Phyllachora polemonii nŏleży do zorty Phyllachora i familije Phyllachoraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota polemonii
Periconia shyamala
Periconia shyamala je grzib, co go ôpisoł A.K. Roy 1965. Periconia shyamala nŏleży do zorty Periconia, rzyndu Pleosporales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota shyamala
Cochliobolus ovariicola
Cochliobolus ovariicola je grzib, co go ôpisoł Alcorn 1990. Cochliobolus ovariicola nŏleży do zorty Cochliobolus i familije Pleosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota ovariicola
Myelosperma gigasporum
Myelosperma gigasporum je grzib, co go ôpisoł Aptroot 1998. Myelosperma gigasporum nŏleży do zorty Myelosperma i familije Myelospermataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Xylariales gigasporum
Septoria geranii
Septoria geranii je grzib, co go ôpisoł Roberge ex Desm. 1853. Septoria geranii nŏleży do zorty Septoria i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota geranii
Smittium morbosum
Smittium morbosum je grzib. Smittium morbosum nŏleży do zorty Smittium i familije Legeriomycetaceae.
Underarter
Arten delas in i följande underarter:
Kategoryjo:Zygomycota morbosum
Macrophoma oleandrina
Macrophoma oleandrina je grzib, co go ôpisoł Curzi & Barbaini 1927. Macrophoma oleandrina nŏleży do zorty Macrophoma i familije Botryosphaeriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota oleandrina
Cochliobolus akaii
Kategoryjo:Ascomycota akaii
Oberhausen
Oberhausen – mjasto na prowach krysu we Mjymcach, we landźe Nadryńijo Půłnocno-Westfalijo.
Kategoryjo:Mjasta Půłnocnyj Nadryńije-Westfalije‎
Trichurus dendrocephalus
Trichurus dendrocephalus je grzib, co go ôpisoł Udagawa, Y. Horie & Abdullah 1985. Trichurus dendrocephalus nŏleży do zorty Trichurus i familije Microascaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota dendrocephalus
Hypocrea spinulosa
Kategoryjo:Svampdynor spinulosa
Błażowa
Błażowa - mjasto we Polsce, we podkarpackim wojewůdztwje, we rzeszowskim kryśe,śedźiba mjejsko-wjejskigo gminu Błażowa.
Kategoryjo:Mjasta podkarpackigo wojewůdztwa Kategoryjo:Gmin Błażowo
Pleostigma quercinum
Pleostigma quercinum je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Narcisse Theophile Patouillard, a terŏźnõ nazwã doł mu Wilhelm Kirschstein 1939. Pleostigma quercinum nŏleży do zorty Pleostigma, rzyndu Dothideales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Stare Okniny
Stare Okniny - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we śedleckim kryśe, we gmińe Wiśńew.
Pleostigma quercinum
Kategoryjo:Ascomycota quercinum
Stare Okniny
We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoła do śedleckigo wojewůdztwa.
Kategoryjo:Gmin Wiśńew
Jēkabpils
Jēkabpils - mjasto na Łotwje, stolica uokryngu Jēkabpils.
Kategoryjo:Mjasta Łotwy
Peroschaeta artocarpi
Peroschaeta artocarpi je grzib, co go ôpisoł Bat. & A.F. Vital 1957. Peroschaeta artocarpi nŏleży do zorty Peroschaeta, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota artocarpi
Daleki Weschōd
Daleki Weschōd to je miano pasowane na ôkryślynie terynu weschodnij Azyje, co sie ciōngnie wzduż wybrzyżōw Pacyfiku. Nojczyńścij do tego regiōnu zaliczŏ sie Japōnijõ, Połedniowõ Koryjõ, Pōłnocnõ Koryjõ, Republikã Chińskõ (Tajwan) a tyż weschodnie teryny Chińskij Ludowyj Republiki. Włōnczŏ sie tyż Mōngolijõ, krŏje Połedniowo-Weschodnij Azyje, weschodnie teryny Rusyje a rzŏdko Tybet.
Daleki Weschōd je najludniejszym regiōnym świata: na przestrzyństwie 5 mln km² zamiyszkuje blisko 2,1 mld ôsōb (2012).
Kategoryjo:Geografijo Azyji
Przechodzisko
Kategoryjo:Gmin Drelůw
Saltpond
Ssltpond - mjasto we Ghańe, we regijůńe Cyntralnym, śedźiba mjejskigo uokryngu Mfantseman.
Kategoryjo:Mjasta Ghany
Myelosperma alata
Myelosperma alata je grzib, co go ôpisoł K.D. Hyde & S.W. Wong 1999. Myelosperma alata nŏleży do zorty Myelosperma i familije Myelospermataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Xylariales alata
Verny
Verny – gmin we Francyji, we regijůńe Lotaryngijo, we departamyńće Moselle. Mo 3,9 km² wjyrchu a podug danych ze 2012 roku půmjyszkiwało sam 1925 ludźi.
Źródło
Kategoryjo:Gminy we departamyńće Moselle
Dendryphiopsis atra
Dendryphiopsis atra je grzib, co go nojprzōd ôpisoł August Karl Joseph Corda, a terŏźnõ nazwã doł mu S. Hughes 1953. Dendryphiopsis atra nŏleży do zorty Dendryphiopsis, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Pseudocercospora timorensis
Pseudocercospora timorensis je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Mordecai Cubitt Cooke, a terŏźnõ nazwã doł mu Deighton 1976. Pseudocercospora timorensis nŏleży do zorty Pseudocercospora i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Januszówka (mazowjecke wojewůdztwo)
We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoło do śedleckigo wojewůdztwa.
Kategoryjo:Gmin Zbuczyn
Pseudocercospora timorensis
Kategoryjo:Ascomycota timorensis
Wjerzbica (radůmski krys)
Wjerzbica (pol.: Wierzbica) - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we radůmskim kryśe, śedźiba gminu Wjerzbica. We lotach 1469-1870 mjasto.
Kategoryjo:Gmin Wjerzbica (radůmski krys)
Cochliobolus akaiiensis
Cochliobolus akaiiensis je grzib, co go ôpisoł Sivan. 1987. Cochliobolus akaiiensis nŏleży do zorty Cochliobolus i familije Pleosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota akaiiensis
Andiżan
Andiżan (uzbecko godka: Andijon/Андижон, rus. Андижан) - mjasto we Uzbekistańe, stolica andiżańskigo wilajetu. Uostrzodek industryji, nauki a kultury.
Kategoryjo:Mjasta Uzbekistůnu
Phyllachora leopoldensis
Phyllachora leopoldensis je grzib, co go ôpisoł Theiss. & Syd. 1915. Phyllachora leopoldensis nŏleży do zorty Phyllachora i familije Phyllachoraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota leopoldensis
Septoria holci
Septoria holci je grzib, co go ôpisoł Pass. 1879. Septoria holci nŏleży do zorty Septoria i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota holci
Bamberg
Bamberg – mjasto na prowach krysu we Mjymcach, we landźe Bajery, nade rzykům Regnitz. Spůminane we 902 roku. Uostrzodek indystryji. Uod mjana Bamberg pochodźi mjano Bambry, kerygo używajům Poloki na mjymjeckich uosadńikůw we Wjelgopolsce.
Kategoryjo:Mjasta Bajerůw
Lophiostoma anaxaeum
Lophiostoma anaxaeum je grzib, co go ôpisoł Sacc. Lophiostoma anaxaeum nŏleży do zorty Lophiostoma i familije Lophiostomataceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota anaxaeum
Lubbock
Lubbock - mjasto we USA, we sztaće Teksas, śedźiba hrabstwa Lubbock. Uostrzodek nauki.
Kategoryjo:Mjasta we sztaće Teksas
Botryodiplodia excelsa
Botryodiplodia excelsa je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Petter Adolf Karsten, a terŏźnõ nazwã doł mu Petr. & Syd. 1927. Botryodiplodia excelsa nŏleży do zorty Botryodiplodia, rzyndu Diaporthales, klasy Sordariomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota excelsa
Pterula simplex
Pterula simplex je grzib, co go ôpisoł Sacc. & Paol. 1888. Pterula simplex nŏleży do zorty Pterula i familije Pterulaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Pterulaceae Kategoryjo:Pterula
Hamza Namira
Hamza Namira (Ar.: حمزة نمرة‎ ; geburt 1980 we Arabiy Saudyjskiyj) - egipski piŏsynkŏrz, szkyrflŏrz piōsnek a prodycynt muzyki. Miŏł geburt a wychŏwywŏł siye we Arabiy Saudyjskiyj do 12 rŏku kej jegŏ rŏdziyce zdycydŏwŏli siye na pŏwrŏt do Egiptu.
Necowe ôdwołania
Kategoryjo:Egipske pjosynkorze
Zelandyjŏ (mikrokōntynynt)
Zelandyjŏ to je mikrokōntynynt, co leży na weschōd ôd Australiji, kerego kole 94% wiyrchnie je pod wodōm. Jego lōndy stanowiōm przede wszyjskim archipelag Nowŏ Zelandyjŏ i Nowŏ Kaledōnijŏ społym z przibrzyżnymi wyspami (m.in. Wyspy Lojalności, Île des Pins, Wyspy Chesterfield), ôkrōm nich myńsze wyspy jak Norfolk i Lord Howe. We 2017 roku grupa wyuczōnych postulowała, coby uznać go za ôsobny kōntynynt. Podle takigo podejściŏ stanowiōłby nojmyńszy pod wzglyndym srogości kōntynynt.
Ôdrymbność Zelandyje przipuszczalnie napoczła sie ôd subdukcyje platy Phoenix pod platã antarktycznõ w tamtyjszyj weschodnij Gōndwanie. Ôwdy regiōn tyn ulegnōł wypiyntrzeniu, a potym, skuli dalszych ruchōw tektōnicznych, ôdtarganiu ôd bazowego kōntynyntu.
Kategoryjo:Kůntynynty
Macrophoma theicola
Macrophoma theicola je grzib, co go ôpisoł Petch 1917. Macrophoma theicola nŏleży do zorty Macrophoma i familije Botryosphaeriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota theicola
Hypocrea splendens
Hypocrea splendens je grzib, co go ôpisoł W. Phillips & Plowr. 1885. Hypocrea splendens nŏleży do zorty (grzib)dynor i familije Hypocreaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Svampdynor splendens
Phyllachora leeae
Phyllachora leeae je grzib, co go ôpisoł Koord. 1907. Phyllachora leeae nŏleży do zorty Phyllachora i familije Phyllachoraceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Røros
Røros - mjasto a gmin we Norwygiji, we regijůńe Sør-Trøndelag. Do 1972 uostrzodek bergmůństwa mjedźi, skiż tygo wpisane na Lista Śwjatowyj Erbizny UNESCO.
Kategoryjo:Mjasta Norwygiji
Rochester (New Hampshire)
Rochester – mjasto we USA, we sztaće New Hampshire, we hrabstwje Strafford.
Kategoryjo:Mjasta we sztaće New Hampshire
Trichurus cylindricus
Trichurus cylindricus je grzib, co go ôpisoł Clem. & Shear 1896. Trichurus cylindricus nŏleży do zorty Trichurus i familije Microascaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Pterula laxa
Pterula laxa je grzib, co go ôpisoł Pat. 1902. Pterula laxa nŏleży do zorty Pterula i familije Pterulaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Trichurus cylindricus
Kategoryjo:Ascomycota cylindricus
Daćbogi (mazowjecke wojewůdztwo)
Daćbogi - wjeś we Polsce, we mazowjeckim wojewůdztwje, we śedleckim kryśe, we gmińe Wiśńew.
Septoria hippocastani
Septoria hippocastani je grzib, co go ôpisoł Berk. & Broome 1850. Septoria hippocastani nŏleży do zorty Septoria i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Życie
Życie we biologiji mŏ dwie, zwiōnzane ze sobōm definicyje: W czasie cołkij historyje powstała moc teoryji, co ôdwołujōm sie do życiŏ, m.in. materializm, hilymorfizm i witalizm. Mimo to, zdefiniowanie życiŏ tyż terŏźnie je problymym dlŏ uczōnych i filozofōw.
Septoria hippocastani
Kategoryjo:Ascomycota hippocastani
Daćbogi (mazowjecke wojewůdztwo)
We lotach 1975-1998 wjeś admińistracyjńy noleżoło do śedleckigo wojewůdztwa.
Życie
Nojmyńszŏ jednostka życiŏ to je ôrganizm. Ôrganizmy mogōm skłŏdać sie z jednyj abo wiyncyj kōmōrek, przechodzōm metabolizm, utrzimujōm homeostazã, mogōm rōść, ryagujōm na zachynty, rozmnŏżajōm sie (płciowo abo bezpłciowo), jak tyż, drōgōm ewolucyje, dopasowujōm sie do strzodowiska, co je ôbtŏczŏ w czasie dalszych gyneracyji. We biosferze Ziymie idzie znojś moc roztōmajtych ôrganizmōw, co jejich życie ôpiyrŏ sie na wōnglu jak tyż wodzie. Ôrganizmy dzielōm sie m.in. na rośliny, zwiyrzynta, grziby, protisty, archeōny i bakteryje. Kryteria życiŏ w niykerych przipadkach bywajōm niyjednoznaczne, beztōż, w zależnie ôd zdrzōdła, stworzynia take jak wirusy, wirojidy abo sztuczne życie sōm niezaliczane do ôrganizmōw żywych.
Abiogyneza to naturalny proces żywobyciowy, co zachodzi we materyji, co niy żyje, bp. we zwiōnzkach ôrganicznych. Wiek Ziymie wynosi kol. 4,54 mld lŏt, jednak nojstarsze formy życiŏ ziymskigo powstały aby 3,5 mld lŏt tymu   w eoarchajiku, jak twardniała szkorupa ziymskŏ. Nojstarszym fizycznym świŏdectwym istniyniŏ życiŏ na Ziymi je biogynny grafit pobrany ze skoł metaôsadowych, co powstały 3,7 mld lŏt tymu w zachodnij Grynlandyji jak tyż skamiyniałości maty drobnoustrojowyj (ang. microbial mat) znojdziōnyj we piŏskowcu w zachodnij Australiji. Moc teoryji, takich jak bp. Wielke Bōmbardyrowanie, sugeruje, iże życie na Ziymi mogło być jeszcze wcześnij. Jak ôdwołować sie do podszukowań z 2015 roku, życie na Ziymi mogło być 4,1 mld lŏt tymu ; przi ôdwołowaniu sie jednak do inkszych podszukowań, mogło być już 4,25 mld lŏt tymu, abo nawet 4,4 mld lŏt tymu. Podle jednego z badŏczy, „jeźli życie na Ziymi powstało za doś wartko, to może ôno być powszechne we wszechświecie”.
Daćbogi (mazowjecke wojewůdztwo)
Kategoryjo:Gmin Wiśńew
Życie
Mechanizm, co dziynki niymu powstało życie na Ziymi, ôstŏwŏ niyznōmy, chociŏż powstała moc hipotez, co go tykajōm. Życie, ôd czasu jego postaniŏ, rozwinyło sie w wielu formach, co ôstały sklasyfikowane i podzielōne na jednoski zwane taksōnami. Ôrganizmy żywe mogōm żyć i prosperować w wielu warōnkach. Mimo to, rachuje sie, iże spostrzōd 5 mld zortōw, co zamiyszkowały Ziymiã w czasie cołkij jeji historyje, wymarło kol. 99% zortōw. Rachuje sie, iże liczba zortōw, co terŏźnie żyjōm na Ziymi to 10–14 mln, z czego do tyj pory ôstało udokumyntowanych 1,9 mln.
Jak ôdwołać sie do hipotezy panspermije, życie mikroskopijne – rozkludzane ôd meteorytōw, planetojidōw i inkszych małych ciał Układu Słōnecznego – może być tyż w inkszych miyjscach we Wszechświecie. Chociŏż znōme je nōm jyno życie, co istniyje na Ziymi, je możliwe, iże je tyż życie pozaziymske. Projekty naukowe, take jak SETI, poszukujōm sygnałōw radyjowych w przestrzyni kosmicznyj, co mogły ôstać wysłane ôd pozaziymskich cywilizacyji.
Pterula laxa
Kategoryjo:Pterulaceae Kategoryjo:Pterula
Brjuchowyczi
Brjuchowyczi (ukr. Брюховичі) - uośedle mjejskij zorty na Ukrajińe, we lymberskim uobwodźe, we szewczenkywśkim rejůńe. Na 2018 rok půmjyszkiwało sam 6315 ludźi.
Kategoryjo:Uośedla mjejskij zorty na Ukrajińe
Życie
Definicyjŏ
Prōby ôkryślyniŏ, czym je życie, bōły podjynte, bo definicyjŏ życiŏ je przidajnŏ w podszukowaniach nad powstaniym życiŏ i w rozwŏżaniach nad ewyntualnym życiym pozaziymskim (w egzobiologiji).
Dendryphiopsis arbuscula
Dendryphiopsis arbuscula je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Berk. & M.A. Curtis, a terŏźnõ nazwã doł mu S. Hughes 1958. Dendryphiopsis arbuscula nŏleży do zorty Dendryphiopsis, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Życie
Definicyjŏ
Klarowne zdefiniowanie życiŏ to je wyzwanie dlŏ uczōnych i filozofōw. Je to ciynżke, bo po czyńści życie je proces, a niy czystŏ substancyjŏ. Definicyjŏ życiŏ musi być tak ôgōlnŏ, coby ôbyjmować tak wszyjske znane nōm formy życiŏ, jak i pozaziymske formy życiŏ, inksze ôd tych, co zamiyszkujōm Ziymiã.
Dendryphiopsis arbuscula
Kategoryjo:Ascomycota arbuscula
Życie
Cechy życiŏ
Terŏźne rozumiynie życiŏ je blank ôpisowe, bo niy je klarownŏ definicyjŏ życiŏ. Życie je uwŏżane za znak czegoś, co wykazuje wszyjske abo czyńść takich znakōw:.
Te słożōne procesy zwane sōm funkcyjami fizjologicznymi.
Iodosphaeria ripogoni
Iodosphaeria ripogoni je grzib, co go ôpisoł Samuels, E. Müll. & Petrini 1987. Iodosphaeria ripogoni nŏleży do zorty Iodosphaeria i familije Iodosphaeriaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Życie
Ôziym znakōw życiŏ Tibora Gánti
Tibor Gánti zapropōnowoł taki zbiōr warōnkōw, kere winiyn społniać systym, by uznać go za ôrganizm żywy:
Iodosphaeria ripogoni
Kategoryjo:Xylariales ripogoni
Życie
Znaki potyncjalne
Cechy, co niy sōm kōnieczne, by systym uznać za żywy, ale kōnieczne, by zachodziōł proces życiŏ na srogszõ skalã:
Cechy kōnieczne definiujōm ôrganizm żywy za autōnōmicznõ strukturã, cechy potyncjalne za to ôdpadajōm redukcjonistycznyj definicyji życiŏ, tykajōm tōż procesu życiŏ.
Alternatywy
Coby ôddać minimalnõ liczbã przidajnych zjawisk, zapropōnowanych bōło moc inkszych biologicznych definicyji życiŏ, z kerych mocka ôpiyrŏ sie na układach chymicznych. Biofizycy spozorowali, iże istoty żywe polygajōm na negyntropiji (negatywnyj yntropiji). To znaczy procesy żywobyciowe mogōm być widziane za „ôpōźniynie” spōntanicznyj dyfuzyje abo dyspersyje wnyntrznyj ynergije tajleczek biologicznych. Barzij szczegōłowo, jak ôdwołać sie fizykōw takich jak John Desmond Bernal, Erwin Schrödinger, Eugene Wigner abo John Scales Avery, życie nŏleży do grupy zjawisk, co sōm układami ôtwartymi abo ciōngłymi, co poradzōm zmyńszać swojã wnyntrznõ yntropijõ bez stratã substancyji abo ynergije swobodnyj pobiyranyj ze strzodowiska, co ôna na kōńcu ôstŏwŏ ôdciepniyntŏ we rozłożōnyj formie. Na wyższym szteblu, istoty żywe sōm układami termodynamicznymi co posiadajōm zôrganizowanõ strukturã molekularnõ. To ôznaczŏ, iże życie je materyjōm, kerŏ może sie rozmnŏżać i ewoluować ku cylu przetrwaniŏ. Stōnd życie to je samostykajōncy ukłŏd chymiczny, co funkcjōnuje tak, jak ôpisuje to teoryjŏ Darwina.
Inksi przijmujōm pōnkt widzyniŏ, co niy do kōńca je zależny ôd chymije molekularnyj. Jedna z definicyji życiŏ prawi, iże istoty żywe sōm samozôrganizowane i autopojetyczne (take, co sie same wytwŏrzajōm). Jednã z wersyji tyj definicyji je wersyjŏ ôd Stuarta Kaffmana, co gŏdŏ ô autōnōmicznym agyńcie abo systymie wieloagyntowym co poradzi kopiować siebie abo inkszych i wykōnać aby jedyn ôbiyg termodynamiczny.
Berkleasmium concinnum
Berkleasmium concinnum je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Miles Joseph Berkeley, a terŏźnõ nazwã doł mu S. Hughes 1958. Berkleasmium concinnum nŏleży do zorty Berkleasmium, rzyndu Pleosporales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Życie
Definicyje życiŏ jako zjawiska
Nojważniyjszym znakym życiŏ je ciōngłŏ przemiana materyje i ynergije miyndzy żywym ôrganizmym a jego ôbtoczyniym, ze utrzimowaniym homeostazy, jak tyż talynt do replikacyje, powielaniŏ sie, abo tyż rozmnŏżaniŏ i erbowaniŏ cech. Do podtrzimowaniŏ przemiany ynergije z ôbtoczyniym potrzebny je stały wkłŏd roboty ze strōny ôrganizmu. Tōż życie to: zespōł procesōw metabolicznych, co sie wzajymnie podtrzimujōm, i co zachodzōm we ôrganiźmie żywym abo jego ôsobnych tajlach. Ważnōm cechōm życiŏ, co ôna wywodzi sie z natury procesōw metabolicznych, je zdolność ôrganizmōw żywych do utrzimaniŏ wyższego poziōmu uporzōndkowaniŏ, tōż niższyj yntropije aniżeli ôbtoczynie, kosztym spotrzebowaniŏ ynergije.
Berkleasmium concinnum
Kategoryjo:Ascomycota concinnum
Życie
Definicyje życiŏ jako zjawiska
Podzioł definicyji w zależności ôd poziōmu: nojwyższy (definiowanie życiŏ za globalny fynōmyn), niższy (definiowanie jednostki żywyj); jak tyż nojniższy (rozrōżniynie miyndzy jednostkōm żywōm a umartōm) ôstoł tyż zapropōnowany i ôdpednio sformułowany za kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje dlŏ życiŏ jako zjawiska, ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje dlŏ ôrganizmu żywego, jak tyż funkcjōnalny, ôsobny elymynt kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje dlŏ rozrōżniynia miyndzy życiym i śmierciōm.
Redukcjōnistycznŏ
Życie to systym abo zbiōr elymyntōw zdolnych do ewolucyje w synsie biologicznym.
Legeriomyces aenigmaticus
Legeriomyces aenigmaticus je grzib, co go ôpisoł Lichtw. & M.C. Williams 1983. Legeriomyces aenigmaticus nŏleży do zorty Legeriomyces i familije Legeriomycetaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Życie
Redukcjōnistycznŏ
Ta definicyjŏ je faworyzowana ôd niykerych badŏczōw sztucznego życiŏ i niykerych redukcjōnistōw (bp. Richard Dawkins). Krytykuje sie ja ale, iże je za szyrokŏ. Ôbyjmuje bp. Program kōmputrowy programy kōmputrowe, co sie same replikujōm (patrz systym Tierra).
Prōbōm zawynżyniŏ je definicyjŏ we formie: życie to zbiōr autōnōmicznych replikatorōw zdolnych do ewolucyje.
Legeriomyces aenigmaticus
Kategoryjo:Zygomycota aenigmaticus
Życie
Redukcjōnistycznŏ
W przipadku życiŏ na Ziymi rolã autōnōmicznych replikatorōw społniajōm ôrganizmy żywe, a podlygajōm ewolucyji dziynki niydoskōnałyj replikacyji.
Ta definicyjŏ jednak w realnie niy rozwiōnzuje problymōw ôrtodoksyjnych biologōw, bo programy z systymu Tierra sōm autōnōmicznymi replikatorami (co zasiedlajōm systym Tierra, tak jak ôrganizmy żywe synsu stricto zasiedlajōm naszã planetã). Coby ich usatysfakcjōnować, nŏleżałoby wkludzić do definicyje warōnek materialności replikatorōw. Durch ale problymym ôstanie wtynczŏs uznanie za żywõ masziny zdolnyj do wykōnaniŏ swojij zglyndnie akuratnyj kopije.
Botryodiplodia gallae
Botryodiplodia gallae je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Ludwig David von Schweinitz, a terŏźnõ nazwã doł mu Petr. & Syd. 1926. Botryodiplodia gallae nŏleży do zorty Botryodiplodia, rzyndu Diaporthales, klasy Sordariomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Kategoryjo:Ascomycota gallae
Pleostigma xenochaeta
Pleostigma xenochaeta je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Penz. & Sacc., a terŏźnõ nazwã doł mu Wilhelm Kirschstein 1939. Pleostigma xenochaeta nŏleży do zorty Pleostigma, rzyndu Dothideales, klasy Dothideomycetes, grōmady Ascomycota i krōlestwa grzibōw. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Lophiostoma arundinis
Lophiostoma arundinis je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Christiaan Hendrik Persoon, a terŏźnõ nazwã doł mu Ces. & De Not. 1863. Lophiostoma arundinis nŏleży do zorty Lophiostoma i familije Lophiostomataceae.
Pleostigma xenochaeta
Kategoryjo:Ascomycota xenochaeta
Życie
Redukcjōnistycznŏ
Za to niykerzi badŏcze sztucznego życiŏ używajōm kapkã akuratniyjszyj definicyje: Życie to dynamiczne, samoôrganizujōnce sie struktury, zdolne do samopowielaniŏ sie i ewolucyje. Rōżnica polygŏ na wkludzyniu musu dynamicznego samopowielaniŏ sie struktury. Ôdbiyrŏ to wiynkszości z ôbiektōw baczyń badŏczy sztucznego życiŏ (jak algorytmy ewolucyjne abo roztōmajte ôdmiany Game of Life) status żywych.
Pseudocercospora trichophila
Pseudocercospora trichophila je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Frank Lincoln Stevens, a terŏźnõ nazwã doł mu Deighton 1976. Pseudocercospora trichophila nŏleży do zorty Pseudocercospora i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Lophiostoma arundinis
Kategoryjo:Ascomycota arundinis
Pseudocercospora trichophila
Kategoryjo:Ascomycota trichophila
Życie
Cybernetycznŏ
Życie to systym sprzynżyń zwrotnych ujymnych podporzōndkowanych nadrzyndnymu sprzynżyniu zwrotnymu dodatniymu. Takŏ cybernetycznŏ definicyjŏ życiŏ ôstała zapropōnowanŏ ôd Bernarda Korzeniewskigo.
Termodynamicznŏ
Życie to słożōnŏ struktura dyssypatywnŏ, co mŏ zdolność miyjscowego ôdwrŏcaniŏ wzrōstu yntropije.
Amerykōński fizyk teoretyczny Lee Smolin, zdefiniowoł w kategoryjach termodynamicznych życie za samoôrganizujōncy systym niyrōwnowŏgowy, co jego procesami reskyruje program, przechowowany we formie symbolicznyj (informacyjŏ gynetycznŏ), zdolny do reprodukcyje, społym z tym programym.
Z pōnktu widzyniŏ teoryje informacyje
Życie to kōntinuum samopodtrzimujōncyj sie informacyje. Podle tyj definicyje jednostki (ôrganizmy) żywe majōm cechy swojistego systymu, kerowanego ôd informacyje, i co przetwŏrzŏ informacyjõ, spotrzebowowaniŏ i przekazowaniŏ zawartyj w nim informacyje symantycznyj.
Fanerozoik
Fanerozoik to eōn, co trwŏ ôd 541 ±1,0 milijōnōw lŏt do dzisiej. Na fanerozoik skłŏdajōm sie trzi ery: paleozoik, mezozoik i kynozoik. Tyn eōn cechuje sie srogim wzrōstym rozmajtości biologicznyj, co zaczōn sie ôd eksplozyje kambryjskij.
Era paleozoicznŏ
We erze paleozoicznyj doszło do pŏru ważnych zdarzyń zwiōnzanych ze życiym – idzie do nich zaliczyć m.in. ewolucyjõ słożōnych formōw życiowych, bez kerõ ôrganizmy, co zamiyszkowały suchy lōnd wziōnły używać tlyn za musowy produkt wymŏgany do dychaniŏ. Paleozoik dzieli sie na sześ ôkresōw: kambr, ôrdowik, sylur, dewōn, karbōn i perm.
W paleozoiku miały miyjsce sroge zmiany geologiczne, klimatyczne i ewolucyjne. W ôkresie kambru zdarziła sie nojwartszŏ i nojszyrszŏ dywersyfikacyjŏ życiŏ we historyji Ziymie, znanŏ za eksplozyjõ kambryjskõ. W tym czasie rozwinyła sie srogŏ tajla zortōw, co terŏźnie żyjōm, m.in. ryby, stawonogi, płazy, gady i synapsydy. Przōdzij te stworzynia zamiyszkowały ôceany, ale w kōńcu tajla z nich przeniosła sie na stały lōnd. W niyskorniyjszyj fazie paleozoiku lōnd ôstoł zdominowany ôd roztōmajtyj zorty formōw życiowych. Kōntynynta ôstały pokryte ôgrōmnymi lasami prymitywnych roślin, co jejich srogŏ tajla przekształciyła sie w pokłady wōnglŏ kamiynnego, co terŏźnie je w Europie i wschodnij czyńści Ameryki Pōłnocnyj. We kōńcowyj fazie epoki ôrganizmami, co zdōminowały życie, stały sie sroge i wysoko rozrośniynte zorty gadōw, rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny, co żyjōm do dzisiej – jegliczne.
Era paleozoicznŏ skōńczyła sie nojsrogszym masowym wymiyraniym we historyji Ziymie, znōmym za wymiyranie permske. Zjawisko bōło na tela dotkliwe, iże życie na lōńdzie ôżywiało sie bez dalsze 30 milijōnōw lŏt; tyn ôkres mōg być ale krōtszy w przipadku życiŏ we morzach.
Kambr
Ôkres kambru trwoł ôd 541 ±1,0 do 485,4 ±1,9 milijōnōw lŏt tymu. Je piyrszym z sześciu ôkresōw ery paleozoicznyj. W ôkresie kambru zapoczła sie eksplozyjŏ kambryjskŏ, co cechuje sie pokŏzaniym sie nojsrogszyj liczby nowych ôrganizmōw w czasie jednego ôkresu. W tym czasie wykształciyła sie srogŏ liczba glōnōw, chociŏż stawonogi stanowiyły w wodzie srogszõ tajla populacyje. Doszło tyż do wykształcyniŏ hned wszyjskich wodnych zortōw, co żyjōm. W kambrze napoczōn sie rozpad superkōntynyntu Rodinia, co z niego srogszy part stoł sie tajlōm superkōntynyntu Gōndwana.
Ôrdowik
Ôrdowik trwoł ôd kol. 485,4 ±1,9 do 443,8 ±1,5 milijōnōw lŏt tymu. W tym ôkresie we srogij liczbie wykształcały sie do dzisioj powszechne zorty ôrganizmōw, m.in. prymitywne ryby, gowonogi i korale. Powszechnymi formami życiŏ bōły ale trylobity, ślimŏki i szkorupiŏki. Co ważniyjsze, w ôkresie ôrdowiku doszło do zakolōnizowaniŏ Gōndwany ôd piyrszych stawonogōw. W kōńcowyj fazie ôrdowiku Gōndwana bōła na przestrzyni koła podbiegunowego, a Ameryka Pōłnocnŏ połōnczyła sie z Europōm, czym zawarły Ôcean Atlantycki. Zlodowacynie Afryki dokludziyło do srogigo ôbniżyniŏ poziōmu morza. W wyniku zlodowacyniŏ Ziymia doimyntnie (abo bezma doimyntnie) ôstała pokrytŏ lōndolodym, a to dokludziyło do wymiyraniŏ ôrdowickigo, co w czasie niego pōmarło kol. 60% wodnych bezkryngowcōw i 25% familiji; to wymiyranie je uwŏżane za nojwcześniyjsze masowe wymiyranie i druge nojsrogsze we historyji Ziymie.
Sylur
Sylur trwoł ôd kol. 443,8 ±1,5 do 419,2 ±3,2 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie skōńczyło sie zlodowacynie, co trwało ôd ordowiku, dziynki czymu powstały lepsze warōnki dlŏ życiŏ na Ziymi. Rozwinyła sie wielkŏ liczba ryb, m.in. żuchwowcōw, bezżuchwowcōw jak tyż piyrszych ryb słodkowodnych. Nojrozliczniyjszōm grupōm drŏpieżnikōw ôstŏwały stawonogi, m.in. wielkoraki. Rozwinyły sie tyż stworzynia,co żyły jyny na lōndzie, take jak grziby, pajynczŏki i pareczniki. Rozrost roślin nŏczyniowych przizwolōł roztopiyrzić sie na stałym lōndzie inkszym zortōm roślin, co stały sie prekursorami roślinnego życiŏ, co zamiyszkuje powiyrchniã kuli ziymskij. W ôkresie syluru Ziymia dzielyła sie na sztyry kōntynynta: Gondwanã (Afryka, Ameryka Połedniowŏ, Australijŏ, Antarktyda, Syberyjŏ), Lauryncyjõ (Ameryka Pōłnocnŏ), Bałtykã (Pōłnocnŏ Europa) i Awalōnijõ (Zachodniŏ Europa). Dźwigniyńcie poziōmu morza dokludziyło do roztopiyrzyniŏ sie mocy nowych zort ôrganizmōw wodnych.
Dewōn
Dewōn trwoł ôd kol. 419,2 ±3,2 do 358,9 ±0,4 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie srogōm roztōmajtościōm ryb, co ôbyjmuje ôpancerzōne Dunkleosteus jak tyż ryby, co z nich ewoluowały piyrsze sztworonogi. Na lōńdzie, w wyniku eksplozyje dewōńskij, doszło do srogigo urozmajcyniŏ zortōw roślin – rozwinyły sie piyrsze strōmy i nasiōna. W wyniku tego zdarzyniŏ doszło tyż do urozmajcyniŏ stawonogōw. Dewōn cechuje sie tyż ukŏzaniym sie piyrszych płazōw jak tyż wchodym ryb na wiyrch raje pokormowyj. W kōńcowyj fazie dewōnu, w wyniku wymiyraniŏ dewōńskigo, pōmarło 70% zortōw, co ôznaczŏ, iże to zdarzynie bōło drugim nojsrogszym wymiyraniym we historyji Ziymie.
Karbōn
Karbōn trwoł ôd kol. 358,9 ±0,4 do 298,9 ±0,15 milijōnōw lŏt tymu. We wczesnyj fazie karbōnu postrzedniŏ tymperatura na Ziymi wynosiyła 20 °C, ale w jego postrzodkowyj fazie postrzedniŏ tymperatura spadła do kol. 10 °C. Srogŏ tajla powiyrchnie Ziymie bōła pokrytŏ tropikalnymi barzołami, a ze strōmōw, co żyły w tym czasie, powstoł używany terŏźnie wōngel kamiynny. Nojpewnij nojsrogszōm ewolucyjōm w tym czasie bōł rozrost jajec ôwodniowych, co przizwolyło płazōm przeniyś sie w głōmb lōndu i stać sie dōminujōncōm grōmadōm podtypu kryngowcōw. Ôkrōm tego, na barzołach karbōnu rozwinyły sie piyrsze gady i synapsydy. W ôkresie karbōnu utramyntnie ôchłōdzoł sie klimat, co na przełōmie permu i karbōnu dokludziyło do zlodowacyniŏ Gōndwany, co jeji niymałŏ tajla w tym czasie bōła na kole podbiegunowym.
Era mezozojicznŏ
Znany tyż pod mianym „era dinozaurōw”, mezozojik cechuje sie wzrōstym liczby gadōw, bez co zdominowały ône tak morza, jak i lōnd i luft.
Termin „mezozojik” („życie postrzodkowe”) je z greckigo jynzyka – skłŏdŏ sie z prefiksu meso-/μεσο („miyndzy”), jak tyż zoon/ζῷον („zwiyrz”, „istota żywŏ”). Je jednōm z trzech er geologicznych eōnu fanerozoicznego, co nastōmpiyła po erze paleozojicznyj („życie pradawne”) jak tyż przed erōm kynozojicznōm („nowe życie”).
Era poczynŏ sie w zaczōntkowyj fazie wymiyraniŏ permskigo, nojsrogszego dobrze udokumyntowanego tyj zorty zdarzyniŏ na Ziymi. Era mezozojicznŏ skōńczyła sie w czasie wymiyraniŏ kryjdowego, co wyrōżniało sie wymarciym niyptŏsich dinozaurōw jak tyż czyńści zortōw zwiyrzōnt i roślin. W erze mezozoiku trefiyła sie srogŏ aktywność tektōnicznŏ, klimatycznŏ i ewolucyjnŏ. Jednym z ważniyjszych zdarzyń ery bōł stopniowy rozpŏd superkōntynyntu Pangea na myńsze kōntynynta, co stopniowo przemiyszczały sie w rychtōnku jejich terŏźnych miyjsc położyniŏ. Klimat w mezozojiku bōł rozmajty – nastympowały naprzemiynnie ôkresy ciepła i zimna. Jednak tymperatura na Ziymi w tamtym czasie bōła wyższŏ aniżeli terŏz. W triasie niyskorym ukŏzały sie niyptŏsie dinozaury, co we ôkresie jury zdōminowały lōndy i zajmowały tã pozycyjõ bez kole 135 milijōnōw lŏt, po czym w kōńcowyj fazie kryjdy doszło do jejich wymarciŏ. Piyrsze ptŏki ukŏzały sie we jurze; ewoluowały z teropodōw. W mezozojiku rozwinyły sie tyż piyrsze cycacze, jednak bōły doś małe – przed zaczyńciym sie ôkresu kryjdy jejich wŏga wynosiyła mynij jak 15 kg.
Springville (Kaliforńijo)
Springville - census-designated place we USA, we sztaće Kaliforńijo, we hrabstwje Tulare. Na 2010 rok půmjyszkiwało sam 934 ludźi.
Kategoryjo:Census-designated places we USA
Życie
Trias
Trias trwoł ôd kol. 252,17 ±0,06 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie prōznotōm, co pokŏzała sie skuli wymiyraniŏ permskigo. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: trias wczesny, trias postrzodkowy i trias niyskory.
Septoria triseti
Septoria triseti je grzib, co go ôpisoł Speg. 1888. Septoria triseti nŏleży do zorty Septoria i familije Mycosphaerellaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Życie
Trias
Trias wczesny trwoł ôd 252,17 ±0,06 do 247,2 milijōnōw lŏt tymu. Landszaft ze tamtego czasu na Ziymi bōł zdōminowany ôd prōznot Pangei. Nojroztoliczniyjsze stworzynia to bōły lystrozaury, labiryntodōnty, euparkerie i inksze ôrganizmy, co poradziyły przeżyć wymiyranie. W tym czasie rozwinyły sie temnospondyle, co dōminowały we srogij czyńści triasu. Trias postrzodkowy trwoł ôd 247,2 do kol. 237 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie zaczōn sie rozpŏd Pangei i powstoł ôcean Tetyda. Ekosystym ôżywiōł sie po ôprōzniyniu, co dokōnało sie po „wielkim wymiyraniu”. Do życiŏ wrōciyły m.in. fitoplanktōny, korale i szkorupiŏki, a stworzynia, co nŏleżōm do gadōw, zaczły być corŏz srogsze. Rozwinyły sie nowe zorty wodnych gadōw, m.in. notozaury i ichtiozaury. Za to na lōńdzie zakwitły lasy sosnowe, co przizwŏlyło na rozrostu kopruchōw i muszek ôwocowych. Pokŏzały sie tyż piyrsze krokodyle, co stały sie kōnkuryncyjōm dlŏ srogich płazōw, stworzyń słodkowodnych, co dotynczŏs dōminowały.
Trias niyskory trwoł ôd kol. 237 do 201,3 ±0,2 milijōnōw lŏt tymu. Ôkres tyn cechuje sie czynstymi welami wŏrōw jak tyż umiarkowanymi ôpadami. Ocieplenie klimatu dokludziyło do godnego rozrostu gadōw lōndowych, w tym piyrszych prawych dinozaurōw, m.in. pterozaurōw. Skutkym pōmiany klimatu bōło wymieranie triasowe, w wyniku kerego wygineły archozaury (z wyjōntkym krokodyli), synapsydy, 34% stworzyń wodnych jak tyż bezma wszyjske zorty srogich płŏzōw. Wymieranie triasowe bōło sztwŏrtym pod wzglyndym skale tyj zorty trefiyniym w historyji Ziymie - jego prziczyna ôstŏwŏ spōrnŏ.
Septoria triseti
Kategoryjo:Ascomycota triseti
Życie
Jura
Jura trwała ôd 201,3 ±0,2 do kol. 145 milijōnōw lŏt tymu. Dzieli sie na trzi głōwne epoki: jurã wczesnõ, jurã postrzodkowõ i jurã niyskorõ.
Jura wczesnŏ trwała ôd 201,3 ±0,2 do 174,1 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu. Klimat, co wtynczŏs panowoł, bōł moc barzij wilgły aniżeli w ôkresie triasu i bez to bōł ôn zaôbycz tropikalny. Stworzynia, co dōminowały we ôceanach, bōły plezjozaury, ichtiozaury i amōnity, za to na lōńdzie dōminowały dinozaury i inksze gady – jednymi z nojliczniyjszych zortōw bōły dilofozaury. Rozwinyły sie piyrsze prŏwdziwe krokodyle, co bezma dokludziyło do wyginiyńciŏ srogich płazōw; dalszy rozrost gadōw dokludziōł do jejich zapanowaniŏ na Ziymi. W tym samym czasie rozwinyły sie piyrsze cycacze.
Jura postrzodkowŏ trwała ôd 174,1 ±1,0 do 163,5 ±1,0 milijōnōw lŏt tymu. W czasie tyj epoki zaczły powstŏwać sroge stada zauropodōw, m.in. brachiozaurōw i diplodokōw, co zamiyszkowały tamtyjsze preryje pokryte paprociami. Rozwinyły sie tyż roztōmajte zorty drŏpieżnikōw, m.in. allozaury. Postrzodkowojurajske lasy z wiynksza skłŏdały sie ze strōmōw jeglicznych. Jednymi z liczniyjszych stworzyń ôceanicznych bōły plezjozaury i ichtiozaury. Cechōm charakterystycznōm epoki je szczytowa forma, w jakij bōły gady.
Kryjda
Kryjda (znōmŏ tyż za „erã dinozaurōw”) je nojdugszym ôkresym, ze wszyjskich, co skłŏdajōm sie na erã mezozoicznõ. Dzieli sie na dwie epoki: kryjdã wczesnõ i kryjdã niyskorõ. Kryjda wczesnŏ trwała ôd kol. 145 do 100,5 milijōnōw lŏt tymu. W tym czasie dochodziyło do powiynkszaniŏ sie cieśnin morskich, co dokludziyło do czyńściowego wymarciŏ zauropodōw – przeżyli ino jejich przedstawiciele w Ameryce Połedniowyj. Powstała siyła płytkich połaci wodnych, co bōło powodym wymarciŏ ichtiozaurōw. Na jejich miyjscu ukŏzały sie mozazaury i zastōmpiyły je za głōwne stworzynia morske. Rozwinyły sie tyż eustreptospōndyle, co zamiyszkowały wybrzeża jak tyż małe wyspy Europy. Dalsze stworzynia, m.in. karcharodōntozaury i spinozaury, zamiyszkały prōzne przestrzynie, jake ôstały po wymiyraniu jurajsko-kryjdowym. Jednymi z nojpowszechniyjszych zortōw, jake rozwinyły sie w tym czasie, bōły iguanodōny, co roztopiyrziły sie na wszyjskich kōntynyntach. Zaś doł sie dojzdrzeć podzioł na pory roku – tymperatura luftu na kołach podbiegunowych spadała we ôkresie zimowym. Niy bōło to ale problymym dlŏ lielynazaurōw, co zamiyszkowały tamtejsze lasy. Inksze zorty dinozaurōw, m.in. mutaburazaury, migrowały w te rejōny w ôkresie latowym. Klimat, co panowoł na kołach podbiegunowych, niy sprzijoł krokodylōm, dziynki czymu mogły miyszkać sam płazy, m.in. kulazuchy, co zamiyszkujōm dzisiyjszõ połedniowõ Australijõ, co bōła wtynczŏs na połedniowym kole podbiegunowym. W niyskorniyjszyj fazie epoki wykształciyły sie nowe zorty pterozaurōw, co cechowały sie srogościōm, m.in. ôrnitocheiry, co jejich rozpiyntość krzideł dochodziyła do 12 metrōw. Do ważniyjszych cech epoki idzie zaliczyć rozrost piyrszych prŏwdziwych ptŏkōw. Jejich ewolucyjŏ dokludziyła do poczōntku rywalizacyje z pterozaurami.
Kryjda niyskorŏ trwała ôd 100,5 do 66 milijōnōw lŏt tymu. Cechowała sie stałōm zniżkōm tymperatury luftu, co dzioła sie tyż we erze kynozojicznyj, bez co przestrzyń tropikōw, co leżała podle rōwnika, zwynżyła sie. Inksze przestrzynie na Ziymi cechowały sie srogimi zmianami klimatu miyndzy porami roku. Rozwinyły sie nowe zorty dinozaurōw, co zdōminowały nec kustowõ, m.in. tyranozaury, ankylozaury, triceratopsy i hadrozaury. Epoka cechuje sie tyż stałym zmyńszaniym sie populacyje pterozaurōw skuli kōnkuryncyje ptŏkōw; ôstatniōm wymartōm zortōm pterozaurōw bōł kecalkoatl. Ukŏzały sie tyż piyrsze taszowce, co były padlinożercami, co miyszkały we lasach jeglicznych. Nojliczniyjszymi stworzyniami wodnymi stały sie mozazaury – wcześnij były niymi ichtiozaury. Rozwinyły sie tyż sroge zorty plezjozaurōw, m.in. elasmozaury. Rozwinyły sie tyż piyrsze rośliny ôkrytonasiynne. W kōńcowyj fazie kryjdy ziymskŏ atmosfera była zaniyczyszczanŏ ôd erupcyji wulkanicznych, co dzioły sie m.in. w Trapach Dekanu. Uwŏżŏ sie, iże w tym samym czasie doszło do upadku meteoru na Ziymiã, co stworziło krater Chicxulub i dokludziyło do masowego wymiyraniŏ znōmego za wymiyranie kryjdowe. To było piōnte i ôstatnie tyj zorty zdarzynie – w jego wyniku wymarło kole 75% stworzyń, m.in. niyptŏsie dinozaury. Ôkrōm nich wymarły tyż wszyjske inksze ôrganizmy, co jejich wŏga przekrŏczała 10 kilogramōw. Tym samym skōńczyła sie era dinozaurōw.
Era kynozojicznŏ
Jednōm z cech kynozojiku je rozrōst cycaczy, co dokludziōł do jejich dōminacyje na lōńdzie. Era dzieli sie na trzi epoki: paleogyn, neogyn i sztwŏrtorzynd.
Kynozojik je znōmy tyż za „erã cycaczy”, co wymarcie wielu zortōw ôrganizmōw przizwolyło im na srogi rozrōst.
We wczesnyj fazie kynozojiku, po kōńcu wymiyraniŏ kryjdowego, planeta była zdōminowanŏ ôd doś niywielkich przedstawicieli fauny, m.in. niywielke cycacze, ptŏki, gady jak tyż płazy. Z geologicznego pōnktu widzyniŏ, ptŏki i cycacze urozmajciyły sie we krōtkim czasie, przede wszyjskim skuli niyôbecności gadōw, co zdōminowały planetã w mezozojiku. Niykerzi przedstawiciele ptŏkōw niylotōw ôsiōngali srogsze miary aniżeli postrzednij srogości czowiek. Cycacze zdōminowały bezma kożdõ niszã ekologicznõ (tak morskõ, jak i lōndowõ) i niykej ôsiōngały miary srogsze aniżeli te, co żyjōm terŏz.
Paleogyn
Paleogyn trwoł ôd 66 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu. Dzieli sie na trzi epoki: paleocyn, eocyn i oligocyn.
Eocyn trwoł ôd 56 do 33,9 milijōnōw lŏt tymu. Masa stworzyń, co żyły we wczesnym eocynie, ôstŏwała takŏ sama. Do tych stworzyń nŏleżały m.in. prymaty, wieloryby, kōnie i inksze cycacze. Na wiyrchu raje kustowyj były ptŏki ô srogich miarach, take jak Gastornis. Eocyn to jedynŏ epoka, co w nij ptŏki dōminowały (z pōminiyńciym jejich praôjcōw, to znaczy dinozaurōw). Tymperatura w tym czasie wynosiyła kole 30 °C (we rejōnach kolebiegunowych wystympowały niywielke jeji chwiania). W eocynie postrzodkowym, miyndzy Australijōm i Antarktydōm, uformowoł sie Sztrōm Wiatrōw Zachodnich – jego powstanie zdezorganizowało ukłŏd sztrōmōw morskich, co prziniosło ôchłōdzynie klimatu. Dokludziyło to do zmyńszyniŏ sie przestrzyni porośniyntych lasami tropikalnymi. Zmiana klimatu przizwolyła cycaczōm ôsiōngnōńć moc srogsze miary, m.in. wielorybōm. W tym czasie na wiyrchu raje kustowyj były stworzynia take jak Andrewsarchus, a we wodach dōminowały wieloryby, m.in. bazylozaury. W niyskorym eocynie zaś ukŏzoł sie podzioł na pory roku, co prziniosło rozszyrzynie sie przestrzyni pokrytych sawannami i ewolucyjõ trŏw.
Ôligocyn trwoł 33,9 do 23,03 milijōnōw lŏt tymu. Jednōm z cech epoki było roztopiyrzanie sie trŏwy, co dokludziyło do rozwiniyńciŏ sie dalszych zortōw zwiyrzōnt, co z nich srogi part żyje do dzisiej – sōm to m.in. elefanty, koty, psy i taszowce. Pokŏzało sie tyż dużo nowych zortōw roślin, m.in. rośliny wiecznie zielōne. Durch trwoł efekt chłōdzyniŏ i podzioł na pory deszczowe jak tyż suche. Porzōnd powiynkszały sie cycacze. We zdarzyniu znōmym za Grande Coupure rozwinōł sie tyż Paraceratherium, nojsrogszy cycacz lōndowy w historyji Ziymie, jak tyż niypŏrzistokopytne.
Neogyn
Neogyn trwoł ôd 23,03 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu, i je to tyż nojkrōtszy ôkres fanerozojiku. Dzieli sie na dwie epoki: miocyn i pliocyn.
Pliocyn trwoł ôd 5,333 do 2,58 milijōnōw lŏt tymu. Tyn ôkres cechuje sie dramatycznymi zmianami klimatycznymi, co w kōńcu dokludziyły do wyewoluowaniŏ terŏźnych roślin i zwiyrzōnt. Do nojważniyjszych zdarzyń epoki zaliczajōm sie: ukształtowanie Panamy, akumulacyjŏ lodu naôbkoło biegunōw (co było powodym prziszłego masowego wymiyraniŏ), kolizyjŏ dzisiejszego Pōłwyspu Indyjskigo z kōntynyntym azjatyckim (skirz keryj powstały Himalaje), uformowanie sie Appalachōw i Gōr Skŏlitych jak tyż wyschniyńcie Morza Strzōdziymnego na pŏrã milijōnōw lŏt. Rozwinyły sie tyż australopiteki, nojstarsi praôjcowie czowieka. Ze pōmocōm Przesmyku Panamskigo zwiyrzynta poradziyły ymigrować miyndzy Amerykōm Pōłnocnōm, a Amerykōm Połedniowōm, co dokludziyło do spustoszyniŏ w lokalnym strzodowisku ekologicznym. Zmiany klimatu dokludziyły do roztopiyrzyniŏ sie sawann, co dzieje sie tyż terŏz. Kōntynynta i morza w kōńcu przibrały terŏźnõ formã, dokōnały sie przi tym niywielke zmiany pod zglyndym jejich położyniŏ.
Szwŏrtorzynd
Szwŏrtorzynd trwŏ ôd 2,58 milijōnōw lŏt i je nojmodszym ôkresym ery kynozojicznyj. Jego nojważniyjszymi cechami je ôbecność terŏźnych zwiyrzōnt i sroge zmiany klimatyczne. Dzieli sie na dwie epoki: plejstocyn i holocyn. Plejstocyn trwoł ôd 2,58 milijōnōw do 11 700 lŏt tymu. W tym czasie dziejōm sie epoki lodowe, co sōm skutkym globalnego ôchłōdzyniŏ, co zaczło sie w postrzodkowym eocynie. W czasie jak lōd stopniowo rozrŏstoł sie w strōnã rōwnika, na przestrzyniach na pōłnoc i na połednie ôd stref tropikalnych trefiały sie intynsywne zimy, co pojawiały sie na zmianã z lekimi latami. W tym samym czasie Afryka zmŏgała sie z suchotami, co dokludziyły do powstaniŏ pustyń Sahara, Namib i Kalahari. W czasie epoki rozwinyły sie ale nowe zorty cycaczy, m.in. mamuty, megaterium, Canis dirus jak tyż czowiek rozumny. Kole 100 000 lŏt tymu skōńczyły sie nojsrogsze suchoty we historyji Afryki; prziszła tyż ekspansyjŏ prymitywnych ludzi na nowe przestrzynie. W kōńcowyj fazie plejstocynu wydarziło sie jedno z nojsrogszych masowych wymiyrań w historyji Ziymie, co w nim wymarła moc przedstawicieli ziymskij megafauny jak tyż wszyjske zorty z familije czowiekowatych (ôkrōm czowieka rozumnego). Miało to srogi wpływ na wszyjske kōntynynta, myńszy w przipadku Afryki.
Cochliobolus heterostrophus
Cochliobolus heterostrophus je grzib, co go nojprzōd ôpisoł Drechsler, a terŏźnõ nazwã doł mu Drechsler 1934. Cochliobolus heterostrophus nŏleży do zorty Cochliobolus i familije Pleosporaceae. Żŏdne podgatōnki niy sōm wymianowane we Catalogue of Life.
Życie
Teoryje systymōw żywych
Idyjõ, co gŏdŏ, iże Ziymia je żywŏ, idzie znojś we wielu dziełach filozoficznych i religijnych, jednak do piyrszyj naukowyj dyskusyje na tyn tymat doszło społym ze szkockim uczōnym Jamesym Huttonym. W 1786 roku stwiyrdziōł, iże Ziymia to superôrganizm, i że jeji richtich naukōm winna być fizjologijŏ. Hutton je uwŏżany za ôjca geologije, atoli jego idyjŏ żywyj Ziymie ôstała zapōmnianŏ w XIX s., kej panowały poglōndy redukcjōnizmu. Hipoteza Gaje, zapropōnowanŏ w latach 60. XX s. ôd uczōnego Jamesa Lovelocka, sugeruje, iże życie na Ziymi funkcjōnuje jak jedyn ôrganizm, co ôkryślŏ i utrzimuje warōnki strzodowiskowe przidajne do przetrwaniŏ na nij.
Cochliobolus heterostrophus
Kategoryjo:Ascomycota heterostrophus
Życie
Teoryje systymōw żywych
Do piyrszyj prōby wytuplikowaniŏ natury życiŏ bez ôgōlnõ teoryjõ systymōw żywych (ang. general living systems theory) doszło w 1978 roku za sprawōm amerykōńskigo biologa Jamesa Griera Millera. Ta teoryjŏ, przi wychodzyniu z nauk ekologicznych i biologicznych, może prōbować ôpisać ôgōlne prawidła, co tykajōm sie tego, jak fungujōm wszyjske systymy żywobyciowe. Zamiast podszukować zjawiska, co zachodzōm, bez dzielynie ôbiektōw na czyńści składowe, ôgōlnŏ teoryjŏ systymōw żywych ôbserwuje zjawiska pod wzglyndym dynamicznych szymlōw na relacyjŏ ôrganizmōw z jejich strzodowiskym. W 1991 roku amerykōński biolog Robert Rosen rozwinōł jã swojim zdefiniowaniym systymu kōmpōnyntowego za „jednostkã ôrganizacyje; tajla, co posiadŏ funkcyjõ (tzn. ôkryślōne powiōnzanie miyndzy tajlōm a cołkościōm)”. Ze pōmocōm tyj i inkszych definicyji Rosen ukształtowoł „relacyjnõ teoryjõ systymōw”, co jeji cylym je wyklarowanie ôsobliwych włŏsności życiŏ. Ôkryślōł „niepodzielność składowych ôrganizmu” za głōwnõ rōżnicã miyndzy systymami żywymi a „maszinami biologicznymi”.
Systymowy poglōnd życiŏ (ang. systems view of life) ôdnosi sie do strzodowiskowych i biologicznych strumiyni pola jako do „wzajymności wpływań”. Wzajymne relacyje ze strzodowiskym sōm snŏdź tak ważne do zrozumiyniŏ życiŏ, jak w przipadku zrozumiyniŏ ekosystymōw. W 1992 roku amerykōński biofizyk Harold Morowitz wytuplikowoł, iże życie je cechōm ekosystymu, a niy pojedynczym ôrganizmym abo zortōm. Ekleruje, iże ekosystymowŏ definicyjŏ życiŏ je lepszŏ aniżeli jeji biochymicznŏ, jak tyż fizycznŏ wersyjŏ. Robert Ulanowicz w 2009 roku nazwoł mutualizm kluczym do zrozumiyniŏ zachowaniŏ życiŏ i ekosystymōw.
Biologijŏ systymōw słożōnych (ang. complex systems biology, CSB) to dōmyna nauki, co podszukuje słożōność ôrganizmōw z pōnktu widzyniŏ teoryje układōw dynamicznych. Ta ôstatniŏ czynsto je nazywanŏ tyż biologijōm systymowōm, co jeji cylym je zrozumiynie nojbarzij podstawowych aspektōw życiŏ. Biologijŏ relacyjnŏ, blank zwiōnzanŏ z biologijōm systymōw słożōnych, jak tyż biologijōm systymowōm, skupiŏ sie zaôbycz na zrozumiyniu procesōw żywobyciowych z pōnktu widzyniŏ nojważniyjszych relacyji i kategoryji takich relacyji, co zachodzōm postrzōd ważnych funkcjonalnych czyńści ôrganizmu.
Powstanie życiŏ na Ziymi
Wiek Ziymie to kole 4,54 mld lŏt. Podszukowania sugerujōm, iże życie na Ziymi istniyje ôd kole 3,5 mld lŏt, przi czym rachowany wiek nojstarszych fizycznych śladōw życiŏ wynosi 3,7 mld lŏt. Wszyjske znōme formy życiŏ ukazujōm bazowe mechanizmy molekularne, czym pokazujōm swoje pochodzynie; hipotezy pochodzyniŏ życiŏ, co ôpiyrajōm sie na tych podszukowaniach, starajōm sie znojś mechanizm, co klaruje proces formacyje ôstatnigo uniwersalnego spōlnego praôjca ôd ajnfachowych zwiōnzkōw ôrganicznych, bez hipotetyczne życie przedkōmōrkowe, do protokōmōrek jak tyż metabolizmu.
Niy ma terŏźnie żŏdnego kōnsynsusu naukowego co do tego, jak powstało życie, chociŏż powstała moc zaakceptowanych modelōw naukowych, co ôpiyrajōm sie na takich podszukowaniach:
Kedy bōło ôdkryto, iże tak gyny, jak i biołka, potrzebujōm siebie wzajym do wyprodukowaniŏ inkszych gynōw i biōłtek, uczyni zaczli zastanŏwiać sie, kere z nich powstało piyrsze. Skirz tego uczyni przijōnli hipotezã, iże z tego powodu je mało prŏwdopodobne, coby gyny i biōłtka powstŏwały niyzależnie.