cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ôsobisty kōmputer
10) tastatura]] Ôsobisty kōmputer (PC, personal computer) – kōmputer ôgōlnego przeznaczyniŏ kerŏ miara, możebności a cyna predysponujōm go do indywidualnego użytku . Kōmputry ôsobiste sōm ôbsugowane dyrekt bez używŏcza kōńcowego, a niy bez technika abo inkszego szpecyjalisty. Ajnfachowo je używany bez jednã ôsobã. Prawidło te ôdrōżniŏ go ôd srogich kōmputrōw zorty mainframe abo minikōmputerōw, kaj mocka ôsōb używŏ z masziny w tym samym czasie.
Historyjŏ
We latach 70. XX stoleciŏ we Zjednoczōnych Sztatach ukŏzały sie piyrsze systymy bazujōnce na mikroprocesōrach, kerych cyna dozwolała sprŏwōnek bez ôsoby prywatne abo myńsze fyrmy. Do tego mōmyntu na rynku krōlowały masziny zorty mainframe, kerych używŏczami były sroge korporacyje a agyncyje regyrōnkowe.
We styczniu 1975 roku we amerykōńskim czasopiśmie dlŏ elektroników Popular Electronics ukŏzoł sie ôpis systymu kōmputrowego Altair 8800, bazujōncego na procesōrze Intel 8080. Był to gysztel fyrmy MITS, kere ôdpadało tyż za produkcyjõ a dystrybucyjõ. Drōgōm wysyłkowōm idzie było nabyć go za zestŏw do samodzielnego mōntażu abo słożōny. We wersyji bazowyj niy posiadoł żŏdnyj masowyj spamiyńci, tastatury ani mōnitora. Program wkludzoł sie za pōmocōm szaltrōw, a efekt fungowaniŏ programu widzialny bōł na diodach LED. Wszeôbecnie uznŏwŏ sie Altair 8800 za piyrszy ôsobisty kōmputer. Dziynki ôdewrzōnyj architekturze, ukŏzały sie masziny peryferyjne, produkowane bez fyrmy trzicie. Ukŏzało sie tyż dedykowane software, m.in. gŏdka programowaniŏ BASIC, kery bōł piyrszym produktym fyrmy Microsoft. Idzie było kupić gotowe programy, a niy pisać jy samymu, co było tedy wszeôbecnõ praktykōm. Szrynga danych S–100 zastosowanŏ w Altair 8800 stała sie de-facto sztandardym a była używanŏ we inkszych kōmputrach ze tego ôkresu, w tym piyrszego klona – IMSAI 8800.
Kategoryjo:Informatyka
Bůnclok
Bůnclok to je zorta gorczka, kery je robjůny ze kamjůnki. Jygo mjano wźyno śe uod mjasta Bunzlau (terozki Bolesławjec), kaj uůne bůły robjůne. We bůncloku trzimje śe zauobycz tuste abo yjla.
Kategoryjo:Kuchyń
Therapy?
Therapy to je muzyczno skupina ze Půłnocnyj Irlandyji, zołożůno we 1989 roku uod Andy Cairnsa a Fyfe Ewinga. Gro uůna heavy metal s ajnflusem indje roka.
Ryga
Ryga (łot. Rīga, mjym. Riga) – stolica Łotwy, mjasto rozlygowane nad rzykům Dźwinům ńydaleko uod jeji ujśćo do Bałtyckigo Morza. Jedne s nojsrogszych we Ojropje kuplůngůw secesyjnygo baukunsztu. Uostrzodek nauki a industryje. Założůno we 1201 roku. We loatch 1919-1940 a uod 1991 stolica ńypodległyj Łotwy.
Therapy?
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Brytyjske muzyczne skupiny Kategoryjo:Hewimetal (muzyczne skupiny)
Fana Ślōnska
Fana Ślōnska – dwufarbowŏ, strzybrno-złotŏ fana. Reprezyntuje cołki Ślōnsk jak tyż Dolny Ślōnsk.
Wyglōnd
Fana skłŏdŏ sie ze dwōch poziōmych paskōw. Farby fany nawiōnzujōm do wapyna Ślōnska. Zgodnie ze prawidłami heraldyki, wiyrchni pasek je strzybrnyj (biołyj) farby, za to spodni pasek je złotyj (żōłtyj) farby. Na postrzodku fany może ôstać wrażōny wapyn Ślōnska.
Adaptacyjŏ
Społym ze wapynym Ślōnska, fany używano za jedyn ze symbolōw miymieckiej Prowincyje Ślōnsk (1882–1920) a Prowincyje Dolny Ślōnsk (1920–1935).
Paragrŏf 4 Artkułu 2 Kōnstytucyje Swobodnego Krŏju Saksōnijŏ uznŏwŏ fanã Ślōnska za rōwnõ fanie Saksōniji.
Na fanie Ślōnska wzorowana je fana polskigo dolnoślōnskigo wojywōdztwa a czeskigo morawsko-ślōnskigo krŏju.
Zobŏcz tyż
Kategoryjo:Ślůnsk
Iłanskij
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Mjasta we Krasnojarskim Kreju
DOSBox
DOSBox to je swobodny, darmowy kůmputrowy program, kery poradźi ymulować uoperacyjne systymy DOS we roztomajtych inkszych systymach: Microsoft Windows, Linux, Mac OS X, BeOS a t.p. Je uůn używany zauobycz do szpilańo we stare kůmputrowe szpile, kerych ńy idźe inakszy uruchůmić na nowych kůmputrach. Program je na licyncyji GNU GPL.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Ymulacyjo
Problyma kůńa
Problyma kůńa to je matymatyczno problyma, we keryj trza znůńś kńif na uoblyźyńe wszyjskich polůw na szachowńicy kůńym podug reglůw szpilańo we szachmaty, nale tak, coby na kożdym polu stanůn uůn yno roz. Jeźli przi tymu uokůńczůł trasa na polu, ze kerygo szachuje pole, uod kerego zaczůn, godo śe, co jego trasa je zawarto, inakszy je uůna uodymkńynto. Rozwjůnzańy lo problymy pjyrszy znod H. C. Warnsdorff we 1823 roku.
Kategoryjo:Szachmaty Kategoryjo:Teoryjo grafůw
Pawelekville
Pawelekville – zidlōng Ślōnzŏkōw we USA, we połedniowyj tajli sztatu Teksas, założōny bez ymigrantōw ze Gōrnego Ślōnska ze placu Panna Maria.
Historyjŏ
Miano zidlōngu je ôd miana familije Pawelek. Przed 1947 nosiyła miano Carvajal Crossing skuli bliske położynie tyj przeprawy podle Cibolo Creek.
Ymigranciŏ ze Ślōnska do Ameryki czynsto we rubryce „krŏj byciŏ” podŏwali „Poland”, krōm iże Polski niy było na kartach skirz rozbiorōw, a Ślōnsk znŏd sie we granicach Polski dopiyro we XX stoleciŏ.
Zobŏcz tyż
Kategoryjo:Wśe we USA Kategoryjo:Wśe Ślůnska
Gasmaska
Gasmaska to je urzůndzyńe uosobistego użytku, kere uoblyko śe na gowa, przilego uůne do twarzy a robjůne je ze gůminu a we nowszych wzorach ze silikůnu. Mo za cweka chrůńyńe uoddechowych drogůw, ślypjůw a skůry twarzy uod bojowych trujůncych strzodkůw, radyjoaktywnych pyłůw a tyż uod bakteryji a wirusůw. Je stosowano we armiji, fojerwerze, chymicznyj industryji, medycyńe a inkszych.
Kategoryjo:Uochrůnno brůń
Albert Barillé
Albert Barillé (rodz. 1920 abo 1921, um. 11 lutygo 2009 we Neuilly-sur-Seine) – francuski telewizyjny producynt, scynarzista a karykaturzista, zołożyćel filmowygo sztudja Procidis.
AZS Silesia Rebels
AZS Silesia Rebels to je ślůnski klub amerikańskigo fusbalu, kero gro we Polskij Lidze Amerikańskigo Fusbalu. Zołożůny 8 kwjetńa 2006. Zdobł tytuła wicemajstra Polski we 2007 roku. We 2009 wygroł ze Warsaw Eagles we půłfinale a we szpilu uo tytuła majstra Polski 17 paźdźerńika 2009 wygroł ze The Crew Wrocław a zdobůł tytuł majstra Polski. Uod styczńa 2012 po fuzyji ze Warriors Ruda Śląska klub mo mjano AZS Silesia Rebels (dowńij Silesia Miners).
Albert Barillé
Bůł tworzićelym ańimowanygo filma Colargol a seryje Il était une fois... (śl. Bůło śe...):
Kategoryjo:Francuske scenarzisty Kategoryjo:Rodzyńi we XX stoleću Kategoryjo:Umarći we 2009
AZS Silesia Rebels
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Szport we Katowicach Kategoryjo:Amerikański fusbal we Polsce
Tropje
Tropje (pol.: Tropie) to je mjano dwůch wśi we Polsce:
Hayrabolu
Hayrabolu - mjasto we ojropejskij tajli Turcyji, we prowincyji Tekirdağ.
Schönebeck (Elbe)
Schönebeck (Elbe) – mjasto we Mjymcach, we landźe Saksůńijo-Anhalt, we kryśe Salzand. Mo 85,77 km² wjyrchu a podug danych ze 2007 roku půmjyszkowało sam 35 238 ludźi. Do 1 lipńa 2007 bůło stolicům krysu Schönebeck, kery skuplowano ze nowo tworzůnym krysym Salzland.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Mjasta Saksůńiji-Anhaltu
Bobrowńiki (Tarnowske Gůry)
Bobrowńiki (pol.: Bobrowniki Śląskie, mjym.: Bobrownik) – dźelńica Tarnowskich Gůr. Mjyndzy rokym 1945 a 1954 bůła śedźibům gminy Bobrowńiki.
Kategoryjo:Tarnowske Gůry
Głogůw
Głogůw (pol.: Głogów, mjym.: Glogau, śl-mjym.: Glauge ) – mjasto położůne we połedńowo-zachodńij Polsce, we Dolnym Ślůnsku, we wojewůdztwje dolnoślůnskym, nad rzykům Uodrům. Je śedźibům głogowskigo krysu, grodzkim krysym a śedźibům wjejskij gminy Głogůw.
Kategoryjo:Mjasta dolnoślůnskigo wojewůdztwa Kategoryjo:Mjasta Ślůnska Kategoryjo:Głogowski krys
Kůnfucyjus
Uůnygo filozofijo dowała druk na ludzko a państwowo moralność, prawość relacyjůw ludźi, sprawjedliwość a szczyrość. Te werty nadwyrosły przez inksze filozofije we Chinach, take kej legalizmus eli taojizmus we czas dynastyje Han (206 p.Kr. – 220). Myśl Kůnfucyjusa rozwijały śe we systym filozofije znůmy jako kůnfucjańizmus (儒家). Bůł uůn wprowadzůny do Ojropy uod italskigo jezujity Matteo Ricci, kery bůł pjyrszy, co uůn przetumaczůł mjano filozofa jako "Confucius".
Kategoryjo:Rodzyńi we 551 p.Kr. Kategoryjo:Umarći we 479 p.Kr. Kategoryjo:Chińske filozofy
Cestohowa
Cestohowa – zidlōng Ślōnzŏkōw we USA, we połedniowyj tajli sztatu Teksas, na połedniowy weschōd ôd San Antonio, założōny we 1873 bez ymigrantōw ze Gōrnego Ślōnska ze ôddalōnego ô 4 km placu Panna Maria.
Historyjŏ
Miano placu to fōnetyczny szkryft klangu miana polskigo miasta Czynstochowy we teksaskiej ôdmianie ślōnskij gŏdki.
We bliżu Cestohowy bōł szpanijski fort Presidio Fuerte de Santa Cruz del Cibolo, zbudowany we 1734.
Ymigranciŏ ze Ślōnska do Ameryki czynsto we rubryce „krŏj byciŏ” podŏwali „Poland”, krōm iże Polski niy było na kartach skirz rozbiorōw, a Ślōnsk znŏd sie we granicach Polski dopiyro we XX stoleciŏ.
Zobŏcz tyż
Kategoryjo:Wśe we USA
Tropje (podkarpacke wojewůdztwo)
Tropje (pol. Tropie) je wjeś we podkarpackim wojewůdztwje, we strziżowskim kryśe, we gmińe Strziżůw. Rozlygowano na půłnocny zachůd uod Strziżowa we pagůrkowatym teryńe (do 382 m n.p.m.). Tropje je wzmjankowane we dokůmyńće ze 1419 roku.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Gmina Strziżůw
Wilijo
Wilijo je uroczysto wjeczyrza kero uodbywo śe we kożde Gody, 24 grudńa. Ślůnzoki jedzům na ńi nojczyńśći: grzibjůnka (ńykerzi rybno zupa), moczka, kůmpot ze suszůnych śliwkůw, ryba (nojczyńśći kapra), kapusta ze grochym a na sům kůńec makůwki. Tradycyjo nakozuje, iże po zakůńczůnyj wiliji cołko familijo ćiśńe do kośćoła na tradycyjno pastyrka kero nojczyńśći zaczyno śe uo 12 we nocy.
Kategoryjo:Gody
Jul
Arsenal F.C.
Arsenal Football Club je ynglicki fusbalklub ze Lůndůnu, kery gro we Premier League. Uůnygo stadjůn je Emirates Stadium we sztadźe Lůndůn, na kery wlyźe 60 432 ludźi.
Klub założyli we 1886 a mjanowoł śe uůn wuůnczas Dial Square. We sezůńe 2018/2019 trynerym Arsenalu je Unai Emery
Farby klubu sům bjoło-czyrwjůno-czorne.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Lůndyn Kategoryjo:Ynglandzke fusbalkluby
Rathaus we Prudniku
Rathaus we Prudniku – zabytkowy rathaus we Prudniku zbudowany we 1782 roku we sznicie barokowo–klasycystycznym. Mieści sie na postrzodku Rynku, we cyntralnyj czynści Starego Miasta.
Historyjŏ
Piyrszy rathaus we Prudniku, zbudowany ze holcu ôstoł spŏlōny bez Szwedōw we 1627 roku. Dalszy budōnek mioł barokowy charaktyr a bōł niszczōny we latach 1650, 1653, 1735 a 1779. Ôdbudowoł go architekt Thomas ze Świdnicy we 1782 roku. We latach 1840–1842 ôstoł przebudowony we klasycystycznym sznicie a we tym sznicie zachowoł sie do dzisiej.
Architektura
Rathaus rachuje trzi kōndygnacyje a pawlacz a je niyblank podpiwniczony. Ôd pōłnocnyj zajty nad budōnkym dōminuje przilygajōncŏ do niego klasycystycznŏ, wieloczłonowŏ wieża, zwiyńczonŏ hełmōm a iglicōm. Wieża mierzi 63 metry wysokości.
Przed budōnkym stoji fōntanna ze 1696 roku.
Kategoryjo:Prudńik
Lordi
Lordi – fińsko muzyczno skupina kero gro hewimetal, zołożůno we 1996 roku. We 2006 roku skupina wygrała 51. Kůnkurs Śpjywki Ojrowizyje, grała wuůnczas śpjywka "Hard Rock Hallelujah".
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Fińske muzyczne skupiny Kategoryjo:Hewimetal (muzyczne skupiny)
Repty
Kategoryjo:Tarnowske Gůry
Vidreres
Vidreres (szp. Vidreras) - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Katalůńijo, we prowincyji Girona. Mo 48,69 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkiwało sam 7951 ludźi.
Kategoryjo:Gminy Szpańiji
Czułůw
Czułůw (pol. Czułów) – půłnocno dźelńica Tychůw, je sam papjyrńa kero fůnguje durch uod 1887 roku.
Kategoryjo:Tychy
Rzyczka
Rzyczka je mały wodny strůmjyń ze gibkim bjegym, kery płyńe bez teryn uo srogich dyńiwelacyjach, czynsto tyż mjyndzy skałůma. We kożdyj rzyczce woda sztyjc ślatuje mjyndzy roztomajtymi poźůmůma źymje, mo tyż wartki bjyg. Grůntym rzyczkůw sům nojczyńśći kamjyńe, a we dolnym bjegu pjosek a muł.
Skoczki
Skoczki to je raja chrobokůw ze podgrůmady krzidlatych chrobokůw. Je uůnych ůng. 1500 gatůnkůw. Majům uůne fest duge nogi, kere jejim dowajům możebność dugigo skokańo. Słepjům uůne krew uod stałoćeplnych cyckaczůw.
Rzyczka
Kategoryjo:Rzyki
Skoczki
!
Panna Maria
Historyjŏ
Miyszkańcōw nynkały wynże, polne ferdŏczki, malaria, powodzie a suchoty jak tyż kōndyse. Skirz ciynżkich warōnkōw życiŏ populacyjŏ Panna Maria zmyńszyła sie ze 120 familiji we 1858 do 80 we 1909. Terŏźnie we zidlōngu miyszkŏ kole 100 ôsōb. Ksiōndz Moczygemba, kery pod dymbym kludziōł piyrszõ mszõ we wilijõ 1854, pŏrã lŏt potym musioł uciykać przed ściykłymi parafianami, chcōncymi go na tym samym dymbie powiesić. Ôstatek życiŏ przepyndziōł na pōłnocach USA, kaj we 1879 założōł Syminarium św. Cyryla a Metodego we Orchard Lake (Detroit). Niywielgŏ grupa wyjechała do Bandery. Miyszkańcy Panny Marii założyli we niyskorniyjszych latach pobliske zidlōngi Cestohowa a Pawelekville.
Potōmni miyszkańcōw nawiōnzali kōntakty ze ôpolskim wojywōdztwym we kōńcu XX stoleciŏ. Miana miyszkańcōw to m.in. Moczygemba, Kowolik, Polok, Jainta (Yanta), Piegza, Korus, Korzekwa, Dziok (Dziuk), Jarzombek. Zachowali ślōnskõ gŏdkã, tworzōnc teksaskõ gwarã, wyrōżniajōncõ sie przede wszyjskim myńszym wpływym miymieckij gŏdki.
Ymigranciŏ ze Ślōnska do Ameryki czynsto we rubryce „krŏj byciŏ” podŏwali „Poland”, krōm iże Polski niy było na kartach skirz rozbiorōw, a Ślōnsk znŏd sie we granicach Polski dopiyro we XX stoleciŏ.
Za nojstarszŏ ze wszyjskich zidlōngōw założōnych bez Ślōnzŏkōw a Polŏkōw we Ameryce, Panna Maria czynsto prziciōngŏ licznych turystōw ze przileżytości mocka rocznicowych festōw. Tak było ôsobliwie na ôbchodach tysiōncleciŏ krześcijōństwa a polskij państwowości we 1966, kedy we mszy a grillu wziōnło udzioł 10 000 ôsōb. Ze tyj przileżytości prezydynt Lyndon B. Johnson przekŏzoł gyszynk dlŏ miyjscowego kościoła – mozaikã ze Matkã Boskõ Czynstochowskõ wykōnanõ bez polskigo artysty Jana E. Krantza ze kole 12 000 kamolkōw.
Linki zewnyntrzne
Kategoryjo:Wśe we USA
Csorna
Kategoryjo:Mjasta Madźarůw
Gmin Ślymjyń
Gmin Ślymjyń (pol. Gmina Ślemień) – wjejsko gmina we ślůnskim wojewůdztwje, we żywjeckim kryśe, rozlygowano mjyndzy Żywcym a Suchům Beskidzkům, tajluje śe na szołtystwa: Kocůń, Las a Ślymjyń. Położůno je půmjyndzy Makowskim Beskidym a Małym Beskidym, kole Ślymjyńa je blank srogi wjyrch Małygo: Mlado Hora na keryj boku je jaskińa mjanowano Grotům Kůmůńickigo. Gmina Ślymjyń mo 45,87 km² wjyrchu a mjyszko sam 3453 ludźi (dane ze 2004 roku).
!
Pńowjec
Pńowjec (pol.: Pniowiec, mjym.: Pniowitz) – dźelńica Tarnowskich Gůr. Mo ůng. 1160 mjyszkańcůw. Gynstość wynośi 63 ludźe/km²
Historyjo
Pńowjec bůł już we 1415. We rokach 1975-1999 mjejscowość bůła położůno we katowickim wojewůdztwje. We roku 1926 mjyszkało sam 1085 ludźi we 143 chałpach.
Uobocz tyż
Kategoryjo:Tarnowske Gůry
Kalyty
Kalyty (Kalety, Stahlhammer) – mjasto we Polsce, we ślůnskim wojewůdztwje, we tarnogůrskim kryśe, nad rzykům Malapana půmjyndzy gminůma Koszyńćin, Woźniki, Mjasteczko, a Tworůg. Przůdźi należała do czynstochowskigo wojewůdztwa. Kalyty tajlujům śe na 9 zidlůngůw - Cyntrům (inakszy: Zowodźe, Jyndrysek, Drutarńa, Luboc, Truszczica, Kuc, Mjotek, Mokrus a Źelůno). Mjasto to je położůne ino 40 km we prosty lyńiji uod GIU, a trefjůmy tam cołkym inkszy landszaft.
Kalyty sům skuplowane ze inkszymi tajlami Ślůnska znamjyńńy banům. Ze Kalytůw do śe dojechać do Kluczborka, Lubjyńca, Herbůw, Katowicůw a Gůrůw. We uostatńim czaśe we Kalytach jeźdźi bus na sztrece Kalyty Drutarńa - Gůry. We kalytach je tyż staro fabrika papjůru a celuloze we likwidacyji, inakszyj KZCP uod słůw "Kaletańske Zakłady Celulozowo-Papiernicze".
Kategoryjo:Tarnogůrski krys Kategoryjo:Mjasta Ślůnska Kategoryjo:Mjasta ślůnskigo wojewůdztwa
Neil Armstrong
Neil Armrstrong (rodz. 5 śyrpńa 1930 we Wakaponeta, um. 25 śyrpńa 2012 we Columbus) – amerikański astrůnauta, dowůdca misji Apollo 11. Bůł pjyrw ciwilnym pilotym, potym sużůł we wojynnyj marynarce. 21 lipca 1969 jako pjyrszy czowjek postawjůł noga na Mjeśůnczku.
Głuszec
Głuszec (Schwarzer See ) – słodkowodny jeźdźůr rozlygowany we Leśnym Arkońskim Parku, we Sztetińe. Wody uůnymu przidowajům rzyczki Żabiniec, Zielonka a Kijanka. Leży blisko uod jeźdźora Goplany.
Głuszec powstoł bez uobńiżyńy śe poźůmu wjyrchńich wůd, kere bůło mjyndzy XIX a XX stolećym. Cołki proces rozwinył śe dźynka gospodarskim a meljoracyjnym dźołańům. Terozki jeźdźůr fůnguje jako retyncyjne zbjyrowisko.
Zwiōnzek Dŏwnych Powstōńcōw na rzecz Gōrnoślōnskigo Samostanowiynia
Działalność
Zwiōnzek Dŏwnych Powstōńcōw na rzecz Gōrnoślōnskigo Samostanowiynia (miym. Bund der ehemäligen Insurgenten für oberschlesische Selbständigkeit) ôstoł założōny 5 siyrpnia 1921 roku bez Franciszka Merika – byłego frontowego kōmandyra ze Ôpolŏ, kery we czasie III powstōnia bōł jednym ze tych kōmandyrōw, kerzi dopōminali sie ôd Wojciecha Korfantego proklamacyji „suwerennego ślōnskigo państwa”. Ôrganizacyjŏ spotrzebowała fakt, iże Polske Wojsko a Reichswehra niy zajōnły jeszcze potajlowanego absztimōngowego terytorium. Kolportowała ulotki nawołujōnce do przewrotu a uzdaniŏ niyzawisłości Gōrnego Ślōnska. Inicjatywã tã storpedowali stronnicy Korfantego. Skupina ta poszła szlakami tyż stworzōnego bez powstōńcōw Polskigo Zwiōnzku Gōrnoślōnskich Autonomistōw – Alojzego Pronobisa.
17 marca 1922 roku Jan Kustos utworzōł Ślōnske Strōnnictwo Dymokratyczno-Postympowe, za kerego pōmocōm chcioł sie dostać we glidy Naczelnyj Rady Ludowyj Gōrnego Ślōnska. Zgodnie ze relacyjōm „Rzeczpospolitej” ô tytule Przygotowania do zamachu na Górnym Śląsku (śl. Narychtowaniŏ do zamachu na Gōrnym Ślōnsku), ŏpartej na relacyji Wyglendy, kej Janowi Kustosowi niy podarziło sie legalnie dostać do NRL, uzdoł ôpanować jã drukym. Stanowisko Józefa Rymera miało być przeznaczōne mjr Ludwikowi Hupce, ślōnskimu dyktatorowi wojskowymu. Lider Zwiōnzku Dŏwnych Powstōńcōw na rzecz Gōrnoślōnskigo Samostanowiynia – Franciszek Merik mioł zapewnić przidajne zbrojne ŏddziały. Po ôpanowaniu gmachu Naczelnyj Rady Ludowyj Gōrnego Ślōnska, zamachowcy mieli wszyjskich niy-Gōrnoślōnzŏkōw ŏdstawić do granicy a postawić władze Polskij Republiki przed dokōnanym faktym. Idyjŏ ta zyskała sporõ hyrskość postrzōd powstōńcōw, niyradych ze corŏz srogszych wpływōw na Gōrnym Ślōnsku, ôsiōnganych bez gyszefciŏrzy, byamtrōw a wojskowych, bydōncych ze Polski. Inicjatywa Franciszka Merika ôstała jednak skutecznie storpedowana bez ôbōz Korfantego, ze kerego nakŏzaniŏ zgrōmadzynie Zwiōnzek Dŏwnych Powstōńcōw na rzecz Gōrnoślōnskigo Samostanowiynia ôstało roztrzaśniynte bez wierny Polsce ŏddział powstōńcōw ze Pszczyny pod kōmyndōm Stanisława Krzyżowskiego.
Fungowaniŏ Jana Kustosa a Franciszka Merika miała koordynować, stworzōnŏ beze szyrokõ rzeszã byłych powstōńcōw (m.in. Polski Zwiōnzek Gōrnoślōnskich Autonomistōw – Alojzego Pronobisa i katowski ŏddział Zwiōnzek Dŏwnych Powstōńcōw – Walentego Fojkisa) a działŏczy polskigo ôboza, Liga Ôbrōny Gōrnego Ślōnska (Liga zum Schutz Oberschlesiens). Jeji lidery powołali do życiŏ włŏsnõ 40-ôsobowõ Chopskõ Radã, kerŏ prōbowała przeforsować nadanie cołkimu absztimōngowemu terytorium na Gōrnym Ślōnsku barzo szyrokij autōnōmije politycznyj, ekōnōmicznyj a kulturowyj. Niy determinowała ôna przi tym, eli mŏ sie sam urzeczywistnić we rōmach zwiōnzku, ze kerymś ze dwōm rywalizujōncych państw, eli tyż we formie „imyntnyj autōnōmije” (samostanowiyniy) pod protektoratem aliantōw. Wojciech Korfanty zarŏz zlikwidowoł rozłam we polskim ôbozie, ôdecinajōnc Chopskõ Radã ôd funduszy. Dōnżyniŏ Franciszka Merika do przewrotu sōm niywōntpliwym faktym, za to Jan Kustos a mjr Ludwik Hupka protestowali przeciwko relacyjōm Wyglendy. Józef Rymer chwŏlōł Wyglendę za udaremnienie przewrotu, jednak niy wiadōmo wiela prŏwdy było we jego doniesieniach.
Zwiōnzek Dŏwnych Powstōńcōw na rzecz Gōrnoślōnskigo Samostanowiynia skerowoł do kludzōncego izbetnyj kōnferyncyje de Facty protestacyjne pismo przeciwko „polskij działalności terrorystycznyj na Gōrnym Ślōnsku”. Za to jego lider Franciszek Merik niy doł za wygranõ, przi zmiynianiu ôpcyjõ ze samostanowiynia na autōnōmijõ, ôpedzioł sie za pōmianōm rozsōndzyniŏ ze Genève, publicznie przi poświadczaniu, „iże cołke byłe terytorium absztimōngowe musi dostać połnõ autōnōmijõ we federacyjnym państwowym zwiōnzku ze Miymcami”. 22 czyrwnia 1922 roku Polske Wojsko a Reichswehra ôbjōnły potajlowane terytorium absztimōngowe. Ślōnske wojywōdztwo we rōmach Polskij Republiki, zgodnie ze szkryftami Ôrganicznego Statutu, przijyntego we czasie absztimōngowej kampanijõ 20 lipnia 1920 roku dostało szyrokõ autōnōmijõ ekōnōmicznõ a fiskalnõ (Ślōnski Szac) jak tyż ôgraniczōnõ (wojywoda ze nōminacyje prezydynta Polski) politycznõ autōnōmijõ ze włŏsnym parlamyntym (Ślōnskim Syjmym). Przedmiot autōnōmije Gōrnoślōnskij Prowincyje we rōmach Miymieckij Rzeszy (Weimarskiej Republiki) miało usōndzić absztimōng zôrganizowane we dniu 22 września 1922 roku.
18 września na sjeździe we Prudniku lidery Katholische Volkspartei pod przewodnictwem Carla Ulitzki, ôsprawiajōncy sie dotynczŏs za przekształcyniym Gōrnoślōnskij Prowincyje we autōnōmiczne zwiōnzkowe państwo Miymieckij Rzeszy, stwiyrdziyli iże skirz podzielynia absztimōngowego terytorium jak tyż ugody ze władzami Prus, ôkrojona „Gōrnoślōnska Prowincyjŏ winna ôstać we pruskim państwowym zwiōnzku”. 6 września 1922 roku poglōndy Carla Ulitzki potajlowoł tyż kludzōncy Zwiōnzku Dŏwnych Powstōńcōw na rzecz Gōrnoślōnskigo Samostanowiynia – Franciszek Merik we wykazie do pruskigo ministra wnyntrznych spraw Carla Severinga napisoł:
Hned Franciszek Merik wydoł ôdezwōm do swojich landsmanōw:
Taki lity frōnt sprawiōł, iże w czasie absztimōngu 91% Gōrnoślōnzŏkōw ôpedziało sie przeciwko zastawiyniu Gōrnoślōnskij Prowincyje ze Prus a przekształcyniu jeji w ôsobny krŏj zwiōnzkowy Rzeszy.
Bibliografijŏ
Kategoryjo:Ślůnske uorgańizacyje Kategoryjo:Historyjo Ślůnska
Łůnczne kwjotki
Łůnczne kwjotki je skupinowe mjano wszyskich kwjotůw, lo kerych typowym placym wystympowańo je łůnka lebo czynsto idźe je tam widźeć rosnůńć. Ze regijůna na regijůn jejich dobrańy moge śe mjyndzy sobům uozrůżńać, atoli we klimje, co we ńi leży Ślůnsk, czynsto do śe trefić bez tyn przikłod kraśikůń, polny mak lebo bagyńoka.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Źeliny
Pennergame
Pennergame to je kůmputrowy szpil ze zorty przeglůndarkowych szpili. Sztartnůł uůn we 2007 roku we mjymjeckij godkowyj wersyji. Terozki mo tyż angelsko (jako Dossergame), polsko (jako Menelgame), francusko (jako Clodogame) a szpańelsko (jako Mendigogame) godkowe wersyje. Wydawcům szpila je Farbflut Entertainment. We szpilu zaczyno śe jako menel a trza zbjyrać flaszki (we polskij wersyji - biksy), żebrać uo dowki abo grać na jakim muzycznym insztrumyńće. Idźe tyż prać śe ze inkszymi menelůma, a fto wygro zależy uod dośwjadczyńo, tryńingu a tego jako mo śe gadźina. We Mjymcach bůł to nojbarźi popularny szpil we 2008 roku. We planach sům inksze godkowe wersyje, we tym rusko.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Przeglůndarkowe szpile
Dessighofen
Dessighofen to je gmina we Mjymcach, we landźe Nadryńijo-Palatynat, we kryśe Rhein-Lahn. Mo 3,57 km² wjyrchu a podug danych ze 2006 roku půmjyszkiwało sam 181 ludźi.
Kategoryjo:Gminy Nadryńiji-Palatynatu‎
Letńi czas
Letńi czas to je lokalny czas, kery jaki krej przijmuje na jaki uokres we roku, zauobycz růżńi śe uůn uo godźina uod sztandardowego czasu gyograficznygo. Wkludzyńe czasu letńigo mo za cweka coby szporobliwjej korzistać ze słůnecznygo śwotła a dopasować czas do godźinůw aktywnośći czowjeka. We angelskij godce mjanuje śe go DST uod Daylight Saving Time – „czas szporowańo słůnecznygo śwjotła”.
Kategoryjo:Czas
Kamasutra
Kamasutra, Kama Sutra, Kama (we sanskryće: कामसूत्र) to je indyjski traktat uo seksualnośći czowjeka a seksualnych zachowańach. Połny jygo titel to vātsyāyana kāma sūtra, beztůż je przijmowane, co jygo autorym je Watsjajana. Kamasutra bůła napisano mjyndzy I a VI stolećym. Krům srogigo zbjoru roztomajtych sztelůngůw, Kamasutra mo tyż uodńeśyńo do tradycyje a kultury Indyjůw, uopisuje małżyńske tradycyje, we tym poślubno noc, a kńify lo babůw coby lepi poradźůły chopům dogodzać.
Kamasutra mo 7 tajlůw, 36 podtajlůw a 1250 rzůndkůw.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Seksualność czowjeka Kategoryjo:Indyjske literacke utwory
Noceda del Bierzo
Noceda del Bierzo - gmin we Szpańiji, we autůnůmicznyj spůlnoće Kastylijo a León, we prowincyji León. Mo 72,14 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkiwało sam 640 ludźi.
Kategoryjo:Gminy Szpańiji
Ślůnski ślabikorz
Ślůnski ślabikorz (polske połne mjano projektu: Śląski elementarz - Przez oświatę do kultury regionalnej ) je starůnek uo napisańy szpecjalnygo porynczńika lo ślůnskich dźeckůw, ze kerygo bydům śe uůne ślůnskij godki uczyć. Liderym we roboće je Pro Loquela Silesiana, wespůłprocuje ś ńům Tôwarzistwo Piastowaniô Ślónskiyj Môwy "Danga". Nad cołkům robotům regjyruje profesůr Jolanta Tambor, dyrechtůr Szkoły Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Śląskiego. Ślabikorz bydźe mjoł sześćsztyrdźeśći lekcyjůw a mo ukozać śe 2000 egzymplarzůw. Zakůńczyńy roboty planuje śe na drugo połowa 2010 roku.
Rasławice
Rasławice, przōdzij tyż Miymiecke Racławice (pol. Racławice Śląskie, miym. Deutsch Rasselwitz) – wieś we połedniowo-zachodnij Polsce, na Gōrnym Ślōnsku, we ôpolskim wojywōdztwie, we prudnickim krysie, we gminie Gogōwek. Położōne we Postrzodkowyj Ojropie, na Ślōnskij Nizinie, nad rzykōm Ôsobogōm.
Podle danych na 2011 wieś była zamiyszkanŏ bez 1458 ôsōb.
Źdźyszowicy
Nojwjynkszům industryjům je koksowńa "Źdźyszowice" (Koksownia Zdzieszowice), kero dźało uod 1932. Je to tyż nojwjynkszo a nojnowocześńejszo koksowńa we Ojropje.
Rasławice
Historyjŏ
Piyrszŏ spōminka ô istniyniu wsi je ze 1252 roku ze dokumyntu ôlmickiego biskupa Bruna ze Schauenburga. Kościōł piyrszy rŏz spōmniany bōł we 1371.
Źdźyszowicy
Pjyrszy spůmńyńy je ze 1405, nale mjejske prawa Źdźyszowice dostały dźepjyro we 1962.
Kategoryjo:Mjasta Ślůnska Kategoryjo:Mjasta uopolskigo wojewůdztwa Kategoryjo:Gmin Zdźeszowicy
Rasławice
Historyjŏ
We 1876 we Rasławicach ôstała ôdewrzōnŏ sztela banowŏ bydōncŏ na sztrece Prudnik–Gubczycy. Piyrszy kamiynny most banowy we Rasławicach zbudowany we 1875 swalił sie 28 lŏt niyskorzij, we wyniku potopu we 1903. Terŏźnŏ, ôcylowy gysztel, ôstała wykōnanŏ we 1904.
Absztimōng na Gōrnym Ślōnsku zakōńczōł sie we Rasławicach zwyciynstwym miymieckij zajty – za ôstaniym we granicach Miymiec welowoło 2476 ôsōb, za prziłōnczyniym do Polski 15 ôsōb.
We nocy 3 mŏja 1921 roku, na zaczōntku III ślōnskigo powstōnia we rōmach akcyje „mosty” przekludzōnyj bez grupã Wawelberga piyńcioôsobowy zespōł powstōńczy pod kōmyndōm pchor. Józefa Sibera podyjmnōł prōbã wysadzenia banowego mostu we Rasławicach. Wybuchowŏ materyja wrażōna bez powstōńców eksplodyrowoła, ale gysztel niy zawalił sie. Tajla party ôstała po incydyncie chycōnŏ, ale ze braku wykazōw wypuszczōno jejich.
We latach 1945–1954 wieś była siydzibōm gminu Rasławice.
Zabytki
Podle regestu Nŏrodnego Instytutu Erbowizny na wykŏz zabytkōw wpisane sōm :
Kategoryjo:Gmin Gogůwek Kategoryjo:Wśe Ślůnska
R.E.M.
R.E.M. to je amerikańsko muzyczno skupina kero gro rok, założůno we 1980 roku we Athens. Jejich muzyka je postrzedńo mjyndzy punk rokym a alternatywnym rokym. Ńyskorzi tyn styl przipasowano pod zorta college rock.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Amerikańske rokowe skupiny
Buonconvento
Buonconvento - gmin we Italiji, we regijůńe Toskańijo, we prowincyji Siena. Mo 64,84 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkiwało sam 3082 ludźi.
Kategoryjo:Gminy we regijůńe Toskańijo
Janówka (gmin Piszczac)
Janówka - wjeś we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we bjalskim kryśe, we gmińe Piszczac.
Kategoryjo:Gmin Piszczac
Porthleven
Porthleven - mjasto w Wjelgij Brytańiji, we Ynglandźe, we hrabstwje Cornwall.
Kategoryjo:Mjasta we hrabstwje Cornwall
Kościōł świyntego Michała Archanioła we Prudniku
Historyjŏ
Piyrszy znany ôbrŏz kościoła je ze XVIII stoleciŏ, a pisymnŏ spōminka ze 1321 roku. Dŏwnieć kole bōł farny smyntŏrz przeniesiōny we XVI stoleciŏskirz braku placu. Snŏdź we 1420 chrōm ôstoł spŏlōny we ôgniu. We 1612 zaczynto przebudowe kościoła na renesansowy sznit. Trwały ône do 1627 roku kedy miasto padło ôfiarōm ôgnia. Spŏlyły sie: wieża, ôrgany, zwōny a dach. Ôdbudowano go we 1638. We 1722 kościōł posiadoł już szejś bocznych ôłtŏrzōw; Zbawiciela, św. Sebastiana, św. Krziża, św. Henryka, św. Jozefa. 28 lutego 1779 miasto ôstało napadniynte bez austryjŏcke wojskaai kościōł ôstoł zaś poprzniōny. Dopiyro we 1860 roku we rōmach przekludzōnego rymōntu ôbiekt zyskoł nowy dach ze blachy. We 1898 we powiynkszōnych wczaśnij ôtworach ôkiennych prezbiterium wrażōno na piykne witraże ze binami ze starego Testamyntu. Kościōł we 1917 straciōł zwōny na potrzeby wojynne atoli, zyskoł gryfniyjsze we 1929. Rok 1945 niy bōł szczynsny dlŏ kościoła pōniywŏż, kedy na pōłnocny przedsiōnek śleciała bōmba flugowŏ. We 1946 farã przejōnli dominikanie, kerzi założyli sam swōj klŏsztōr, i kerzi przebywali we Prudniku aże do 1999 roku, kedy to przekŏzali wiernych pod flyjgã dyjecezyjŏlnych ksiynży.
Sebuwacz
Sebuwacz to je narzyńdźe kere dopomogo we zakłodańu abo śćepywańu strzewikůw a zapobjygo jachrańu brzygůw strzewika. Zauobycz je zrobjůny ze kůnska stali, idźe tyż trefić zorta we keryj je tyż dugi kij, coby szło śćepać strzewiki bez schylańo. Cołkem downo sebuwacze bůły robjůne ze rogůw uod gadźiny, a je tego ślad terozki we angelskij godce, we keryj mjanuje śe je "shoehorns" - rogi do strzewikůw.
Kategoryjo:Kożdodźynne żywobyće
FIAT
FIAT, mjano je akrůńimym uod Fabrica Italiana di Automobili Torino (śl.: Italsko Fabrika Autokůw we Torino), to je italski motoryzacyjny kůncern ze śedźibům we Torino. Założůny 11 lipńa 1899. Znůmy nojbarzi jako producynt uosobowych a dostowczych autokůw. Krům Italije, FIAT mo tyż fabriki we Brazyliji, Polsce (FIAT Auto Poland). Marki Ferrari, Lancia, Maserati, Irisbus a Iveco tyż przinoleżům do kůncernu FIAT. Kůncern FIAT produkuje tyż fligry we werku FIAT Aviazione.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Italske producynty autokůw Kategoryjo:Marki autokůw
Teltow
Teltow - mjasto we Mjymcach, we landźe Brandynburgijo, we kryśe Potsdam-Mittelmark.
Kategoryjo:Mjasta Brandynburgiji
Ajsszrank
Ajsszrank to je szrank we kerym tymperatura je uobńiżůno a je niższo kej we uotoczyńu. Idźe do ńygo wraźić aże poraset litrůw. Nojważńyjszo tajla ajsszranku to je chłodźarka, kero fůnguje skiż sprynżańo abo absorpcyje. Ajsszrankůw używo śe do trzimańo jodła a napitkůw. Pjyrszy ajsszrank na sztrům powstoł we 1914 roku, a do kożdodźynnygo użytku zaczły uůne wlazować we 30. lotach XX stolećo.
Kategoryjo:Chłodńictwo Kategoryjo:Urzůndzyńa na sztrům
Sudawski djalekt
Sudawski djalekt bůł djalektym pruskij godki, kerygo poużywali Sudawy, kerzi mjyszkali we Suwalszczyźńe aże po Bjebrza a teryny teroźńij Litwy po Ńymyn.
Kategoryjo:Djalekty Kategoryjo:Bałtycke godki
Magdeburg
Magdeburg – mjasto we Mjymcach, stolica landu Saksůńijo-Anhalt, nad Elbům. Je mjastym na prawach krysu. We 1035 Magdeburg dostoł patynt na handel a trefy, jygo zapisy ńyskorzi wlozły do mjymjyckigo mjejskigo prawa a bůły szyroko używane we cołkij strzodkowyj Ojropje. We XIII stoleću Magdeburg wloz do Hanzy. Uod XVI stolećo postrzodek protestantyzmu.
Huta Malapana
Huta Malapana (pol. Huta Małapanew, niy. Hütte Malapane, dŏwne amtowe miano Preußisch-Königliche Hütte Malapane) – huta znojdujōncŏ sie we sztadzie Ôzimek na Gōrnym Ślōnsku. Ôstała ôna wystawiōnŏ we roku 1754 na rozporzōndzynie ôd pruskigo krōla Fridricha II. Wielgigo, podug ajnfalu ôd lokalnego fersztera ô gradusie Oberforstmeistera Johanna Georga Rehdanza.
Magdeburg
Kategoryjo:Mjasta Saksůńiji-Anhaltu
Huta Malapana
Anfang huty
We latach 50. XVIII. stoleciŏ postrzōd pruskigo regiyrōnku ukŏzoł sie ajnfal podug kerego powinno sie powiynkszyć gōrnoślōnske hutnictwo skuli tego co niydŏwno przejynte we wyniku piyrszyj ślōnskij wojny (zakōńczōnyj we 1742) landy bōły moc zabrane we industryjalne sztofy. Akuratnie ajnfal na wystawiynie huty nad rzykōm Malapana ôstoł ôbmyślōny ôd lokalnego fersztera (a tyż huciŏrza) Johanna Georga Rehdanza. Rehdanz znŏd wele Ôpolŏ nad rzykōm Malapana gut plac na hutã skuli tego co bōł ôn gut kōmunikacyjnie (dalekość ôd wŏżnyj do kōmunikacyje Ôdry to ino ōngyfer 20 kilōmyjtrōw), lasy wele placu bōły zabrane we wŏżny tedy do industryjōw holc a tyż skuli tego co Malapana mogła dać moc ynergije. Tedy znojdowoł sie tam młyn, kerego posiedzicielym bōł młynŏrz Ozimek. Nastympnie, to je 4 stycznia 1753 roku Rehdanz poinformowoł wrŏcłōwskõ Wojynno-Dōminalnõ Izbã ô możebności wystawiyniŏ huty wele Ôpolŏ, gynau nad rzykōm Malapana. Yntlich 1 marca 1753 roku krōl Fridrich II. wydoł rozporzōndzynie ô wystawiyniu huty nad rzykōm Malapana. Teryny młyna sprawiōł sie pruski sztat, kery ôkrōm geldu doł młynŏrzowi dziołek a bauerske stawiynia we Schodni, kaj tyż postawiōł ôn swōj nowy młyn a sie przekludziōł. Realizacyjõ wystawiyniŏ huty kludziōł sōm Rehdanz, kery mioł szprymy we hutnictwie a hajerce. Na anfangu ôstoł wystawiōny piyrszy wielgi piyc. Krōlewski Oberforstmeister samymu rozplanowoł place na stawiynia, wyznaczōł plac na hutniczy kanar, postawiōł fōndamynta a kōntrolowoł tesŏrske roboty. We paździyrniku zaczynto stawiać nastympny wielgi piyc, kery sztartnōł robotã we 1755. Miesiōnc niyskorzij anfang miało stawianie dwōch piycōw do fryszowaniŏ żelazła. We hucie zaczynto tyż stawiać "zōmek", we kerym znojdowała sie wanielickŏ kapla a pōmiyszkanie Rehdanza. Stawianie zōmku trwało bez cołki czas siedmioletnij wojny, a zakōńczyło sie dziepiyro po śmierci Rehdanza. Huta Malapana przed trzeciōm ślōnskōm wojnōm durch bōła we gut sytuacyji skuli tego co krōl Fridrich II. przikładoł wielgõ wŏgã do rozwoju hutnictwa na Gōrnym Ślōnsku a ôsobliwie do rozwoju huty nad Malapanōm – wydoł ôn ekstra dokumynt dlŏ Huty Malapana podug kerego robotniki a beamtry we hucie niy musiały calować sztojerōw na armijõ. 10 kwietnia 1755 huta ôstała zwolniōnŏ ze wymogu produkcyje ino na potrzeby armije. Tedy tyż zaczynto produkować sam piyrsze bauerske werkcojgi.
Trzeciŏ ślōnskŏ wojna
Skuli trzecij ślōnskij wojny na anfangu roku 1759 chybowało ôbsztalowań dlŏ huty. We grudniu 1759 roku ôstały sam skludzōne rajn wojska ze dolnoślōnskigo Brzygu cwekym ôbrōny huty, nale we marcu 1760 Austryjŏkōm podarziło sie zajōńć hutã. We czasie krōtkigo regiyrowaniŏ Austryjŏkōw nad Malapanōm wielge piyce niy fungowały, robiyły tedy ino piyce do fryszowaniŏ. We czasie pŏru miesiyncy austryjŏckij ôkupacyje wywiyziōno ze Huty Malapana żelazne antaby ô wercie 1222 talarōw. Niyskorzij pruskŏ armijŏ przikludziyła hutã nazŏd pod pruske regiyry. We 1761 roku chopy ze ôkolic huty zaczły protestować prociw ciynżkim robotōm przi zbiyraniu holcu do produkcyje holckouli dlŏ huty a sztopli dostŏwy ercu ze Tarnowskich Gōr a Wielgigo Kamynia do Huty Malapana. Dziepiyro pruske wojŏki ze Brzygu sztopły te protesty. Tworziciel ajnfalu na hutã nad rzykōm Malapana Rehdanz forsztandowoł hutōm bez cołki czas ôd stawianiŏ huty aże do swojij śmierci, we 1761 roku skuli niymocy a ôbskarzyń ô niynŏleżne forsztandowanie hutōm zastōmpiōł go wojynny doradzŏcz Moritz Plümicke ale. Mimo zastōmpiyniŏ bez Plümicke, Rehdanz do szlusu żywobyciŏ nōminalnie mioł kōntrolã nad hutōm.
Wystawiynie piyrszego hutniczego zidlōngu
Kej we 1762 roku sytuacyjŏ na trzecij ślōnskij wojnie przelazła na korziść Krōlestwa Prus, dolazło do stabilizacyje wnōntrznyj sytuacyje kreju. Skuli stabilizacyje we Prusach a chybowaniŏ robotnikōw do huty we 1762 roku zaczynto stawiać hutniczy zidlōng ô mianie Hüttendorf (śl. Łaze). Anfang zidlōngu Hüttendorf je tyż prawym anfangiym sztadu Ôzimek – mimo że huta bōła już tam ôd praje dwudziestu lŏt, to piyrszy zidlōng do huciŏrzōw powstoł dziepiyro tedy. Niy wiadōmo kedy gynau powstoł zidlōng Łaze. We 1762 zaczynto stawiać cołki zidlōng, piyrszŏ ale spōminka ô pōmiyszkańcach Łazōw je ze dziepiyro 1767 roku. We 1769 Bohymijŏk Wenzel Grigar ôtwar sam szynk Hüttendorf Krigar, kery bōł kludzōny ôd czōnkōw jego familije aże do 1945 roku.
Dalszy rozwōj zidlōngōw wele huty
Mimo ciynżkich sytuacyji we produkcyji huty, po wystawiyniu zidlōngu Łaze durch powstŏwały nastympne: Königliche Carmerau (1764), Tempelhof (1770), Münchhausen (1773), Derschau (1773), Kreutzhal (1776). We roku 1777 pruski grŏf Friedrich Wilhelm von Reden ukŏzoł Fridrichowi II. ajnfal na srogi zidlōng Colonia Antonia, kery ôstatecznie ôstoł wystawiōny we 1781 pod mianym Antonia.
Huta po trzecij ślōnskij wojnie
Po szlusie trzecij ślōnskij wojny we 1763 na anfangu roku huta pōniosła wielgõ stratã. Założyciel, baumajster a piyrszŏ perzōna forsztandujōncŏ hutōm Johann Georg Rehdanz umrziła we 1766 (abo 1765, akuratnŏ data niyma zicher) roku, niy miało to wielgigo ajnflusu na dalszy rozwōj huty ale. Zōmek we hucie, nad kerym robotã zaczynto już we 1753 ôstoł yntlich wystawiōny we 1768 roku. We hutniczym zōmku znojdowała sie tedy sztyjc wanielickŏ kapla a tyż ferwaltōng huty (przed śmierciōm Rehdanza we zōmku kery niy bōł jeszcze tedy blank fertich znojdowało sie jego pōmiyszkanie). Skuli religijnych potrzeb wanielickich robotnikōw a beamterōw huty, 7 siyrpnia 1768 (abo 1767, akuratnŏ data niyma zicher) skludzōny ôstoł sam wanielicki kŏzatel Johann Christian Richter. Richter ôkrōm funkcyje farŏrza, wykōnowoł funkcyjõ rechtora we niyskorniyjszyj piyrszyj szuli dlŏ bajtlōw ôd robotnikōw we hucie. We 1771 roku zatrudniōno sam piyrszego chirurga ô nazwisku Freutzel (ô titlu Hütten:Chirurg), zastōmpiōł go ale we 1788 diplōmowany chirurg ô nazwisku Eckmann kery mioł titel Knappschafts:Chyrurgus. Aże do 1789 roku wszyjske hutnicze chirurgi niy miały włŏsnego pōmiyszkaniŏ na terynie huty, skuli tego tyż pōmiyszkiwały we Dambskij Kuźni – dziepiyro we 1789 ôstoł wystawiōny ekstra dōm chirurga, kaj znojdowało sie pōmiyszkanie a kabinet chirurga. Na landkarcie huty ze 1809 roku dōm chirurga mianowany bōł lazarytym, ôstoł ale bezma pōmiyniōny we dōm dŏchtora we ōngyfer 1867 roku. Hutniczy chirurg kludziōł tyż przedej a rychtowanie medykamyntōw na terynie huty skuli tego co nojbliższe aptyki bōły dziepiyro we Ôpolu a Dobrodziyniu. Rok 1776 prziniōs hucie dynkmal skuli festu na przileżytość dwudziestoleciŏ powstaniŏ huty (dwadzieścia lŏt rachowane ôd piyrszych wykŏzōw stawiyń we hucie, to je szlusu piyrszyj tajle stawianiŏ huty). Dynkmal bōł we formie żelaznego boku ustawiōnego na gusowyj kolōnie na zŏklu ze cegłōw. Na wiyrchnyj tajli bōła data 1755 a szkryft L. W – bezma tedy wykōnano tyn dynkmal, a jego tworzicielym bōł bezma majster wytopu Ludwig Webchowski, niżyj bōła data 1775, ôd festu na przileżytość dwudziestoleciŏ istniyniŏ huty. Ôstoł ôn ustawiōny po lewyj zajcie hutniczego kanaru, miyndzy wielgimi piycami a hutniczym zōmkiym a stoł tam aże do drugij poły XIX. stoleciŏ – tedy ôstoł przestawiōny we inkszy plac, we direkt sōmsiedztwie ôd dŏwnego placu, skuli decyzyje ô wystawiyniu hutniczego badyhausu. Wele dynkmalu stały stare kanōny a moździyry, kere wyprodukowano sam we XVIII. stoleciu. Skuli powiynkszaniŏ huty we latach 30. XX. stoleciŏ, dynkmal mit ze kanōnami a moździyrami ôstoł przeniesiōny do Glywic we 1938 roku, kaj tyż mioł sie znojś we planowanym muzyjōm hutnictwa. Muzyjōm ôstatecznie niy ôstało utworzōne a sōm dynkmal bezma zaginōł abo tyż ôstoł zniszczōny – podarziło sie znojś ino dwie kanōny kere bōły wele dynkmalu.
Kryzy XIX. stoleciŏ
We latach 1859-1861 bōła kryza we gōrnoślōnskim hutnictwie. Produkcyjŏ fest zmyńszyła sie. Wielość hut na Gōrnym Ślōnsku w latach 1858-1861 śleciała ze 65 do 50. We roku 1859 Huta Malapana miała 8850 talarōw deficytu na kōniec roku. Ôzimske piyce do fryszowaniŏ żelazła zawarto we 1866 roku. Ôstatni wysoki piyc na holckoulã we Ôzimku zagaszōno we 1871 roku. Ciynżko bōło tyż z transportym ercu do huty. Bez kryzã we latach 70. XIX wieku, trza bōło zawrzić wszyjske wysoke piyce w Ôzimku.
Piyrszŏ światowŏ wojna
We czasie anfangu piyrszyj światowyj wojny, hutã zawarto na ōngyfer 3 tydnie, skuli rychtowaniŏ sie do zniszczyniŏ werkōw na Gōrnym Ślōnsku, coby nie dostały sie w rynce Ruskigo Imperyjum, wygranŏ Paula von Hindenburga ale we bataliji pod Tannenbergym, sprawiyła iże do zniszczyniŏ Huty Malapana niy dolazło. We czasie pyrszyj światowyj wojny produkowano sam granaty a tajle do podwodnych szifōw.
Drugŏ światowŏ wojna
We czasie drugij światowyj wojny, gynau we 1940 roku do przimusowych robōt przikludzōno sam piyrsze grupy robotnikōw. Przimusowe robotniki bōły nojczyńścij ze Polski. We 1941 roku przikludzōno tyż grupy sowieckich robotnikōw sebranych ze Stalagu VIIIB - R 530 a R 700, we wielości keluset perzōn.
Bibliografijŏ
Kategoryjo:Uoźimek
Katar
Srogszo tajla wjyrchu zajmuje sam pustyńa, woda do pićo je uodsolano ze morskij wody. Ńyma lůndowych wodůw, jeźorůw a rzykůw. Wele wybrzeżo koralowe rafy.
Uod XVIII stolećo władza sam sprawuje růd Al-Thani, krům rokůw, we kerych Katar bůł zależny uod Turcyje (1872 - 1916) a Wjelgij Brytańije (1916-1971).
Katar je tyż znůmy skiż tego, co mo sam śedźiba arabsko telewizyjo Al-Dżazira.
!
Slawistyczne fůnetyczne abecadło
Slawistyczne fůnetyczne abecadło – systym fůnetycznyj transkrypcyje przipasowany do pisańo we słowjańskich godkach, tyż we ślůnskij godce. Na uodwyrtka do Mjyndzynorodowygo Fůnetycznygo Abecadła (IPA), bjere pod uwoga zapisowańy zwarto-szczelinowych spůłgłoskůw jako włosne znoki.
Necowe uodwołańa
F Kategoryjo:Fůnetyka a fůnologijo
Prusko godka
Prusko godka (Prūsiskan, Prūsiskai Bilā) je umarto godka ze bałtyckich godkůw, poużywano aże do XVIII stolećo, podwjela wojny ze Szwedyjům a zaraza uodludńůły pruske dźydźiny, co przińesło slawizacyjo tych źymjůw. Dźynka podszukowańu zdrzůdłowych tekstůw, ajnflusu pruszczyzny na inksze godki a akuratne prawidła kůnstrukcyje nowych słůw, roztoliczne pokolyńa badaczůw poradźůły uodtworzić prusko godka we uostatńij dekadźe XX stolećo.
Terozki je uůn używany we małych społeczyństwach, je to dlů ńich ale godka sztuczńy prziswojůno. Po prusku powstaje ańi poezyjo - we tyj godce tworzi bez tyn przikłod Prancis Arellis.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Bałtycke godki Kategoryjo:Umarte godki
Praprusoj
Mjyndzynorodowy Dźyń Rodńij Godki
Mjyndzynorodowy Dźyń Rodńij Godki (Dźyń Rodńij Mowy ) to je fajer, co przipodo 21 lutego a bůł ustanowjůny uod UNESCO 17 listopada 1999. Jego data upamjyntńo wydarzyńa we Bangladeszu, kaj poginůło 5 sztudyntůw, co domagali śe, coby byngalskij godce dać sztatus urzyndowyj godki. Podug UNESCO bezma połowa ze 6 tyś. godek śwjata je zagrożůnych wymarćym za 2-3 pokolyńa. Mjyndzynorodowy Dźyń Rodńi Godki mo dopůmagać we jejich chrůńyńu jako godkowyj erbizny.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Godkoznawstwo Kategoryjo:Śwjynta
Polokwane
Polokwane to je mjasto we Republice Połedńowyj Afriki, stolica prowincyji Limpopo. Podug danych ze 2003 roku, mjoło przez 440 tyś. mjyszkańcůw. Je uůne uostrzodkem fedrowańo djamyntůw. Założůne uod Burůw we 1886 roku pode mjanym Pietersburg, uod generała Piet Jouberta. W czas burskich wojnůw bůło uůne stolicům Transwalu. Teroźńe mjano mjasto dostoło we 2003 roku, wroz ze inkszymi mjastůma, kerych mjana bůły kojarzůne ze poliykům apertheidu. We 2010 roku we Polokwane bydům grane szpile Mistrzostw Śwjata we Fusbalu.
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Mjasta Republiki Połedńowyj Afriki
Demi Moore
Demi Moore, po prowdźe Demi Gene Guynes (rodz. 11 listopada 1962 we Roswell) – amerikańsko filmowo szauszpilerka. Karjyra zaczła kej bůła 19 lot staro uod seryjalu General Hospital.
Rōżanogōrske powstōnie
Rōżanogōrske powstōnie – piyrsze zbrojne wystōmpiynie Ślōnzŏkōw przeciwko Miymcōm, zôrganizowane we ôkolicach Rōżanyj Gōry nocōm 7/8 czyrwnia 1919 roku, poprzedzajōnce ślōnske powstōnia.
Historyjŏ
We nocy ze 7 na 8 czyrwnia 1919 roku powstōńcy pod kōmyndōm Walentyna Sojki, mulŏrza ze Rōżanyj Gōry Franciszka Grobelnego a fabrykŏrza ze Zymbowic Augustyna Koja, sebrali kole 200–300 niyuzbrojōnych powstōńców we lasach miyndzy Łowoszowem, bydōncym kole 5 km na zŏchōd ôd Rōżanyj Gōry, a Wachowem. Wydolōno przerwać łōnczność telefōnicznõ miyndzy Rōżanõ Gōrōm a inkszymi placami jak tyż zaminować most pod Sowczycami. Grupa uzbrojōnŏ we gywery, pistōule a hangranaty kerowanŏ bez bratōw Karola a Franciszka Maroniōw trzasnyła na leśniczōwkã we Łowoszowie. Powstōńcy dostali sie do leśniczōwki, jednak niy znŏdli w nij spodziywanego składu brōni. Wezniynto ino dwie myśliwiecke fuzyje. Przi braku dostatecznyj wielości brōni, zaniychano atak na artyleryje bateryjõ we Wojciechowie. Ludzi skōncyntrowanych we lasach rozpuszczōno. We ôpaczności do przewidowań ôrganizatorōw, fungowań niy spōmōgły polske wojska zza rzyki Prosny.
1. HFK Olomouc
1. HFK Olomouc to je klub ze Czeskij Republiki, kery gro we Olmicu, we 2. lidze. Powstoł we 1932 roku, a jego mjano tedy bůło FK Holice 1932. Swoje szpile gro na FK Holice stadion, na kery wlyźe 3 030 ludźi.
Rōżanogōrske powstōnie
Historyjŏ
Po ataku na leśniczōwkã rōżanogōrski landrat a prezydynt rejyncyje we Ôpolu ściōngli wojskowõ pōmoc. We wyniku podszukōnku, rewizyji a ôbław heresztowano bez 60 ôsōb. We lipniu 1919 roku przed niyôpedzianym wojskowym gyrichtym we Ôpolu stanyło 17 powstōńōów ôbskarżōnych ô wyzdradã stanu. Rozsōndek zapadł 7 lipnia: Stanisław Węgier ze Rōżanyj Gōry a Franciszek Maroń ze Łowoszowa skŏzani ôstali na 5 lŏt ciynżkigo wiynziynia, ôstali dostali kŏry ôd 3 miesiyncy do 3 lŏt wiynziyniŏ. Rōżanogōrskŏ POW uległa dekōnspiracyje, ôdrodziyła sie dopiyro we marcu 1920 roku pod kōmyndōm Franciszka Grobelnego.
1. HFK Olomouc
Necowe uodwołańa
Kategoryjo:Fusbalkluby Kategoryjo:Olmic
Rōżanogōrske powstōnie
Historyjŏ
Kategoryjo:Historyjo Ślůnska Kategoryjo:Historyjo Mjymcůw
Abzedzzejga
Abzedzzejga je typ uod pjyły, keryj uostrze je 600-700 milimyjtrůw duge. Je uůna używano do ćyńćo drzewa, zauobycz we důmowych celach. Ćyńćy abzedzzejgi charakteryzuje śe rownym a gładkim przekrojym uod drzewowych włůkynkůw. Uostrze mo zauobycz zůmbki stojůnce na sztorc.
Kategoryjo:Norzyńdźa
Mazelůnka
Mazelůnka to bůła jaka noszůno zauobycz uod babůw. Mazelůnka stanowjůła elymynt uod ślůnskigo uobleczyńo. Terozki je już wcale ńyuobecno, ańi Reinhold Olesch we swojim Słowńiku Gwary Polskij spod Śwjyntyj Anny wspůmino, ize je uůna już downo ńy znůmo pojstrzůd modych Ślůnzoczek.
Kategoryjo:Ślůnske uobleczyńy
Claude Lévi-Strauss
Claude Lévi-Strauss (rodz. 28 listopada 1908 we Brukseli, um. 1 listopada 2009 we Paryżu) – francuski antropolog, twůrca strukturalizmu we kulturowyj antropologiji.
Ńykere publikacyje
Kategoryjo:Francuske antropologi Kategoryjo:Francuske socjologi Kategoryjo:Rodzyńi we 1908 Kategoryjo:Umarći we 2009
Żużela
Żużela (Żużela, Zuzella, mjyndzy rokym 1936 a 1945 Schlacken) je wjeś we Polsce, rozlygowano we uopolskim wojewůdztwje, we chrapkowickim kryśe, we gmińe Chrapkowice, bliżno uode sztreki ze Chrapkowic do Kańdźerzina-Koźla a Raćiborza.
Kategoryjo:Gmin Chrapkowice
Vittoria
Vittoria - gmin we Italiji, we regijůńe Sycylijo, we prowincyji Ragusa. Mo 182,48 km² wjyrchu a podug danych ze 2020 roku půmjyszkiwało sam 62 486 ludźi.
Kategoryjo:Gminy we regijůńe Sycylijo
Haźlowo byszta
Haźlowo byszta to je byszta kero je używano do pucowańo haźla. Zauobycz używo śe uůnyj ze wybjelaczym abo inkszym strzodkym do pucowańo. Teroźne haźlowe byszty sům zrobjůne ze plastiku a do kůmpleta wlazuje byszta a pojymńik na ńa.