cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emma Goldman
Imani
Aliamini kwamba watu wanapaswa wawe na maisha yao wenyewe, hivyo kila mtu atakuwa sawa na mwenziwe. Pia alikuwa mstari wa mbele katika kutaka haki sawa kwa wakinamama na alikuwa mtu wa kwanza kulilia haki za mashoga. Goldman pia alikuwa Mkanaji Mungu.
Singida Vijijini
thumb|250px|Mahali pa Singida Vijijini (kijani) katika [[mkoa wa Singida.]] Wilaya ya Singida Vijijini ni wilaya moja ya Mkoa wa Singida (Tanzania) yenye msimbo wa posta 43200. Katika sensa ya mwaka 2002, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 401,850.
Emma Goldman
Imani
Goldman alikuwa akitetea sana mambo ya kutumia ubavu kwa ya imani ya kuleta mapinduzi halisi katika jamii, lakini baadaye alibadilisha kauli hiyo na kudai kwamba ubavu utatumikia katika kujilinda mwenyewe na si vinginevyo.
Singida Vijijini
Marejeo
wilaya ya singida vijijini ina vijiji 279
Emma Goldman
Historia
Mwanzo kabisa alikuwa akifanya kazi katika kampuni ya kutengeneza nguo na akabahatika kuolewa na mfanyakazi mwenziye Bw. Jacob Kersner. Lakini ndoa yao haikudumu sana na Bi. Emma akaelekea zake mjini New York ambako huko ndiko alikokuja kuwa mmoja wa wafuasi wa utawala huria.
Pia akaja kuwa rafiki mkubwa wa Bw. Alexander Berkman (naye ni mfuasi wa utawala huria) na akamsaidia kupanga mpango wa kumwua Bw. Henry Clay Frick, tajiri anayesemekana kuwanyanyasa wafanyakazi wake. Lakini Bw. Berkman hakufanikiwa katika mpango huo badala yake akatumikia kifungo cha miaka kumi na minne jela, lakini Goldman hakupatiwa adhabu yoyote ile.
Goldman amekumbana na matatizo kibao ya kisheria. Mnamo mwaka wa 1893, alihukumiwa kwa kosa la kuanzisha mzozo na akatumikia kifungo cha mwaka mmoja jela. Kunako mwaka wa 1901, Emma alitiwa nguvuni kwa tuhuma za kuhusishwa na njama za kuuawa kwa rais wa 25 wa Marekani Bw. William McKinley, lakini akakutanika kuwa hana kosa na tuhuma hizo.
Emma na Berkman waliondoka nchini Urusi baada ya miaka miwili na Goldman akawa anaishi katika sehemu nyingi za nchi za Ulaya, ikiwemo Uingereza na Ufaransa. Mnamo mwaka wa 1936 alielekea zake nchini Hispania kwenda kuwasaidia wanautawala huria wenziye dhidi ya utawala wa kimabavu wakati ule wa Vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Hispani.
Emma alifariki dunia mnamo tarehe 14 ya mwezi wa Mei katika mwaka wa 1940, kwa ugonjwa wa kupooza. Alizikwa karibu kidogo na mji wa Chicago.
Kipwita
Vipwita ni ndege wa jenasi Phalaropus katika familia ya Scolopacidae. Ndege hawa wana rangi ya nyeupe na kijivu. Wakati wa majiri ya kuzaa hupata rangi ya nyekundu angalau kwa ukosi wao (kipwita mwekundu ni mwekundu kwa mwili wote). Wanaweza kuogelea sana kwa sababu vidole vyao vina ndewe. Jike ana rangi kali kuliko dume na huanzisha ubembelezi. Dume huatamia na hutunza makinda. Mayai hutagwa tundrani kwa kanda za akitiki au mbugani kwa Amerika Kaskazini (Wilson’s phalarope). Nje ya majiri ya kuzaa hupisha wakati wao takriban wote kwa bahari kuu. Huonekana pia mara kwa mara kwa maziwa ya chumvi. Hula wadudu na gegereka.
Kiciwogai
Kiciwogai ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Waciwogai. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiciwogai imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiciwogai iko katika kundi la Kichadiki.
Buger
alt=Arusha|thumb|Mkoa wa Arusha ilipo wilaya karatu Buger ni kata ya Wilaya ya Karatu katika Mkoa wa Arusha, Tanzania yenye postikodi namba 23606. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,919 walioishi humo.
ANC
thumb|300px|Nembo la ANC African National Congress, kwa kifupi "ANC", ni chama cha kisiasa kinachotawala nchini Afrika Kusini. Mwenyekiti wake tangu Desemba 2017 ni Cyril Ramaphosa aliyemshinda mtangulizi wake Jacob Zuma ambaye alikuwa rais wa Afrika Kusini hadi 2018.
Kuanzishwa kwa ANC
ANC ilianzishwa mjini Bloemfontein tar. 8 Januari 1912 kwa jina la "South African Native National Congress". Jina la "Congress" lilichaguliwa kufuatana na mfano wa chama cha Kinhindi cha "Indian National Congress" ilikuwa chama cha kwanza katika koloni za Uingereza kilichodai mabadiliko ya ukoloni kwa njia ya kisiasa. Madai ya ANC yalikuwa hasa haki kwa ajili ya wakazi asilia katika nchi mpya ya Umoja wa Afrika Kusini. Mwaka 1924 jina likabadilishwa kuwa "African National Congress".
Chama kilidai haki sawa kwa wakazi wote bila kujali rangi yao. Mwendo huu uliunganisha Waafrika kutoka pande mbalimbali kama vile wasomi, machifu, viongozi wa kanisa na wengine. Wanawake walikubaliwa tangu 1931 na 1943 wakapewa haki zote za uanachama.
Kipindi cha Apartheid (ubaguzi wa rangi wa kisheria)
Ushindi wa National Party katika uchaguzi wa raia weupe pekee mwaka 1948 ulileta mwanzo wa siasa ya Apartheid iliyolenga kuwaondoa Waafrika kabisa katika siasa ya Afrika Kusini hata katika eneo lake isipokuwa kwa wafanyakazi waliotakiwa kukaa kwa muda tu na uhamisho wa Waafrika wote katika mikoa ya Bantustan.
ANC marufuku
Harakati ya wanafunzi Waafrika wa Afrika Kusini walioanza kupigana na polisi tangu 1976 imekua bila kuathiriwa sana na ANC. Upinzani huu uliendelea pamoja na migomo ya wafanyakazi kwenye migodi.
Mwisho wa Apartheid
Hadi mwisho wa miaka ya 1980 serikali ya Makaburu iliona ugumu kuendelea na siasa ya Apartheid jinsi ilivyokuwa. Gharama za ukandamizaji wa upinzani zilikua na pamoja na mwisho wa "vita baridi" siasa ya nchi zilizowahi kusaidia serikali ya Apartheid ikaanza kubadilika kwa kudai kuongeza haki za Waafrika.
Katika hali hiyo viongozi Makaburu walianza majadiliano kwa siri na Nelson Mandela na pia na viongozi wa ANC nje.
Tar. 2 Februari 1990 Rais F.W. de Klerk alitangaza ya kuwa ANC si marufuku tena. Baada ya tangazo hili Nelson Mandela alikubali kuondoka gerezani. Sheria za Apartheid zikafutwa.
Katika uchaguzi huru wa kwanza wa Afrika Kusini ANC ikapata asilimia 62 ya kura. Mandela akawa rais pamaoja na makamu wawili De Klerk na Thabo Mbeki.
Lunguya
Lunguya ni kata ya Wilaya ya Kahama Vijijini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 19,307 waishio humo.
ANC
Mwisho wa Apartheid
Mwaka 2005 chama cha New National Party (iliyoendeleza kazi ya National Party ya awali) ikajiunga na ANC.
Lunguya
Kata hii inapatikana na kata za Segese, Bugarama na Chela.Kabla ya uhuru Kata hii ilikuwa chini ya Mtemi Kelela. Katika karne ya 20 Kijiji hiki kilikuwa na Malenga maarufu aliyejulikana kwa jina la WANDELA. Wandela alizaliwa mnamo mwaka 1922 na kufariki tarehe 05 Novemba 2005.
Simbamangu
Simbamangu (Caracal caracal) ni mnyama mbuai wa nusufamilia Felinae katika familia Felidae.
Richard Kuhn
left|80px thumbnail|right|200px|Richard Kuhn Richard Kuhn (3 Desemba 1900 – 1 Agosti 1967) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza vitamini. Mwaka wa 1938 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.
WK
WK au wk ni kifupi cha:
Nutley, New Jersey
thumbnail|right|250px|Barabara ya Ukumbusho huko Nutley, New Jersey
thumb|right|260px|Mahali pa mji wa Nutley katika Essex County na [[New Jersey]] Nutley ni mji wa Marekani katika jimbo la New Jersey. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, mji una wakazi wapatao 26,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 18 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 8.9 km².
San Antonio, Texas
thumbnail|right|280px|Mji wa San Antonio, Texas
Kirindo cha Warangi
Kirindo cha Warangi ni aina ya ghala ya nafaka. Kwa Kirangi huitwa "kɨome". Chombo hicho kilikuwa hutengenezwa na magome ya miti, na kilitumika hasa kuhifadhi nafaka na mazao mengineyo.
San Antonio, Texas
thumb|right|260px|Ramani San Antonio (yaani "Mtakatifu Antoni") ni mji wa Marekani katika jimbo la Texas. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, mji una wakazi wapatao milioni 2 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 198 kutoka juu ya usawa wa bahari.
Jina lake la Kihispania na la Kifransisko linadokeza asili ya mji huo kama misheni ya Ndugu Wadogo iliyoanzishwa kwa heshima ya Antoni wa Padua.
Koleta Boylet
thumb|right|[[Sanamu ya Mt. Koleta huko Corbie; ilitengenezwa na Albert Roze (1925).]] Nicolette Boylet alizaliwa Corbie (Ufaransa) tarehe 13 Januari 1381 katika familia duni.
Ni maarufu kwa kuanzisha urekebisho wa matawi mbalimbali ya Wafransisko ambao walioufuata wanaitwa kwa heshima yake Wakoleta.
Kisha kuishi utawani sehemu mbalimbali, akichukia ulegevu uliotawala huko, alijifungia upwekeni katika nyumba ndogo karibu na kanisa (1402-1406), halafu akajiunga na Wafransisko akakubaliwa na antipapa Benedikto XIII ruhusa ya kurekebisha na kuanzisha monasteri ili zifuate upya ufukara na toba kama walivyofanya na kutaka Fransisko wa Asizi na Klara wa Asizi.
Alifariki tarehe 6 Machi 1447 huko Gand (leo Ubelgiji), katika moja ya monasteri 17 za Waklara alizozianzisha.
Alitangazwa na Papa Klementi XII kuwa mwenye heri tarehe 23 Januari 1740, halafu Papa Pius VII alimtaja kuwa mtakatifu tarehe 24 Mei 1807.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Machi.
Phnom Aural
thumbnail|right|200px|Mlima Phnom Aural ni mlima wenye kimo cha m 1,813 juu ya usawa wa bahari.
Ndio mrefu kuliko yote ya Kamboja, nchi ya Indochina.
1883
Makala hii inahusu mwaka 1883 BK (Baada ya Kristo).
Mpito wa Zuhura
thumb|350px|Mahali pa Dunia, Jua na Zuhura wakati wa mpito wa Zuhura. thumb|Msitari ya mpito wa Zuhura jinsi ilivyoonekana mwaka 1769 kwa mtazamaji huko [[Tahiti (nyekundu) na Vardø - Norwei (buluu). Kwa mtazamaji wa Tahiti Zuhura ilikuwa na njia fupi na kupita jua haraka zaidi. Tofauti kati ya vipimo mbalimbali iliruhusu kukadiria umbali wa Zuhura.]] Mpito wa Zuhura mbele ya jua (kwa Kiingereza transit of Venus) unatokea wakati sayari Zuhura (Venus) inapita katika mstari baina ya jua na dunia.
Hii inalingana na kupatwa kwa jua kiasi. Ilihali Zuhura iko mbali inaonekana ndogo na kufunika sehemu ndogo ya jua tu kwa mtazamaji duniani.
Sayari ya Zuhura wakati huu inaonekana kama duara dogo jeusi linalopita polepole kwenye jua. Kwa kawaida mpito mmoja hudumu masaa kadhaa.
Mpito uliopita ulitokea mwaka 2012, na kabla yake mwaka 2004. Mipito ijayo itatokea Disemba 2117 na Disemba 2125. Mpito wa mwaka 2012 ulitazamwa na kurekodiwa kwenye intaneti.
Mipito ya Zuhura inarudia kwa kufuata mfumo wa jozi mipito miwili kwa tofauti ya miaka minane; majozi hayo yana tofauti ya miaka 121.5 na miaka 105.5. Baada ya miaka 243 yote yanarudia.
Mtaalamu wa kwanza aliyetabiri mpito wa Zuhura kwa mwaka 1639 alikuwa Johannes Kepler lakini alifariki kabla ya tukio, hivyo hakuliona mwenyewe. Utabiri wake ulithibitishwa miaka 8 baadaye na Waingereza Jeremia Horrocks na William Crabtree wakati wa mpito wa pili tarehe 4 Disemba 1639.
Edmond Halley alitambua mwaka 1715 ya kwamba upimaji wa mpito wa Zuhura unaweza kuleta data za kuelewa umbali kati ya jua na dunia. Kutokana na makadirio yake jozi la mipito iliyofuata kwenye miaka 1761 na 1769 iliangaliwa na wanaastronomia wengi waliojiandaa na kusafiri kwenda maeneo tofauti ya dunia ili kupata vipimo vyenye nyuzi tofauti kati ya mtazamaji na jua. Safari mashuhuri ya nahodha na mpelelezi James Cook ilikuwa na lengo kuu kuwapeleka wanaastronomia hadi visiwa vya Tahiti kwa kutazama na kupima mpito huo.
Mto Makirwe
unapatikana nchini Burundi (mkoa wa Kayanza).
Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.
Gerhard Domagk
left|80px thumb|Gerhard Domagk Gerhard Johannes Paul Domagk (30 Oktoba 1895 – 24 Aprili 1964) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali, na kuchapa kazi kwa ajili ya tiba ya kikemia kukomesha magonjwa kama kifua kikuu na kansa. Mwaka wa 1939 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.
Daa (Mkoa wa Arusha)
Daa ni kata ya Wilaya ya Karatu katika Mkoa wa Arusha, Tanzania yenye postikodi namba 23611. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,868 walioishi humo.
Malunga
Malunga ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,225 waishio humo.
Mto Mandasi
unapatikana nchini Burundi (mkoa wa Kayanza).
Tsar
thumb|Tsar wa mwisho: Nikolai II wa Urusi Tsar ilikuwa cheo cha mfalme au mfalme mkuu katika Urusi na pia katika Serbia na Bulgaria.
Asili ya neno ni Julius Caesar aliyekuwa kiongozi wa Dola la Roma hadi kuuawa kwake na wapinzani mwaka 44 KK. Watawala waliomfuata walianza kutumia jina la Caesar kwa heshima yake hadi jina lilikuwa cheo. Cheo cha "Caesar" likawa "kaisar" kwa lugha ya Kigiriki na kuingia katika lugha za nchi zilizojaribu kuendeleza Dola la Roma:
Tsar wa mwisho alikuwa mtawala wa Urusi Nikolai II aliyepinduliwa katika mapinduzi ya Urusi ya 1917.
Utawala huria
thumb|250px|Bendera ya waanakisti katika [[vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Hispania mnamo 1937]] thumb|250px|[[Mikhail Bakunin alikuwa mfuasi mashuhuri wa utawala huria wakati wa karne ya 19]] Utawala huria (pia: uanakisti kutoka Kigir. ἀναρχία anarkhia "bila utawala") ni itikadi ya kisiasa inayokataza kila aina ya utawala wa wanadamu juu ya wanadamu wengine. Haikuibali kipaumbele kwa "wakubwa" wa kila aina juu ya watu wengine.
Wafuasi wa utawala huria hutaka kujenga jamii kama ushirikiano wa hiari kati ya watu huru ama watu mmoja-mmoja walio huru au vikundi vya watu vinavyoshirikiana kwa hiari. Wafuasi wa utawala huria wanataka kuondoa mfumo wa ngazi ya madaraka unaowapa maafisa wa juu uwezo na hali ya kuwamulia wengine wa ngazi za chini. Kutokana na msingi huu wanakataa dola na vyombo vyake kama serikali hasa kama ni serikali ya kidikteta au ya kifalme.
Menginevyo kuna mikondo mingi kati ya vikundi mbalimbali wa wafuasi wa utawala huria. Wengine wanakazia zaidi nafasi ya mtu binafsi wakitazama jamii kama jumla ya watu binafsi; wengine huona umuhimu wa kugawa jamii katika vikundi vingi ambako kila mtu anajiunga na kundi na vikundi vinashirikiana kwa pamoja kwa hiari na kwa kupatana.
Kwa jumla uanakisti au utawala huria ni mwendo ulioanza katika Ulaya wakati wa karne ya 19 katika mazingira ya utawala mkali wa wafalme na makabaila. Hapo waanakisti wa kwanza walijiuliza eti ni msingi gani ambako mfalme au mkabaila anadai utii wakajibu hakuna kwa sababu kila mtu ni sawa na huru si halali kumlazimisha.
Waanakisti Warusi hasa walijaribu kumpindua tsar kwa njia za kigaidi kwa kumtupia mabomu au kwa bunduki.
Uanakisti uliendelea katika nchi penye udikteta; katika Hispania wafuasi wa utawala huria walikuwa harakati kubwa sana kati ya wafanyakazi wa viwandani katika nusu ya kwanza ya karne ya 20.
Lakini katika nchi penye demokrasia palikuwa na wafuasi wachache tu wa itikadi hiyo. Hadi leo waanakisti huwa na vikundi vidogo kati ya wanafunzi na wasoma lakini bila athira kubwa ya kisiasa.
Mlima Ramelau
thumbnail|right|200px|Mlima Ramelau
Ndio mrefu kuliko yote ya Timor-Mashariki.
Makari wa Pelekete
Makari wa Pelekete (Konstantinopoli, leo nchini Uturuki, karne ya 8 - Bitinia, leo nchini Uturuki, 18 Agosti 840 hivi) alikuwa mmonaki padri, abati wa monasteri wa Pelekete, aliyedhulumiwa sana na makaisari Leo V wa Bizanti na Theofilo wa Bizanti kwa sababu ya kuheshimu picha takatifu, lakini aliendelea kuongoza kwa mbali wamonaki wengi.
Zinatunzwa barua zake tano kwa Theodoro wa Studion.
Endabash
Endabash ni kata ya Wilaya ya Karatu katika Mkoa wa Arusha, Tanzania yenye postikodi namba 23608. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,358 walioishi humo.
Makari wa Pelekete
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 18 Agosti au 1 Aprili.
Stan Winston
Stanley Winston (7 Aprili 1946 – 15 Juni 2008) alikuwa mtaalamu wa vionjo maalumu, msanii wa vipodozi, na mwongozaji wa filamu kutoka nchini Marekani. Alifahamika sana kwa kutengeneza mfulululizo wa filamu za Terminator, mfululizo wa filamu za Jurassic Park, Aliens, na mfululizo wa filamu za Predator, Iron Man (filamu) na Edward Scissorhands. Ameshinda jumla ya tuzo nne za Academy Awards kwa kazi yake aliyokuwa akiifanya.
Mhongolo
Mhongolo ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,427 waishio humo.
Stan Winston
Winston, mara kwa mara hufanya kazi na mshirika wake-mwongozaji filamu James Cameron, anamiliki zaidi ya studio moja ya vionjo maalumu, ikiwemo na Stan Winston Digital. Kuanzishwa kwa maeneo ya utaalamu wa Winston ilikuwa masuala ya vipodozi/vionjo vya filamu, vikarogosi na vionjo fulani, lakini hivi karibuni alipanua wigo wa studio yake na kuongeza vionjo vya dijitali vilevile.
WL
WL au wl ni kifupi cha:
Trani
thumbnail|right|280px|Sehemu ya mji wa Trani thumb|ramani ya Trani
ni mji wa Puglia, Italia Kusini wenye wakazi 55,851 (2018).
Papa Hormisdas
Papa Hormisdas alikuwa Papa kuanzia tarehe 20 Julai 514 hadi kifo chake tarehe 6 Agosti 523.
Alimfuata Papa Simako akafuatwa na Papa Yohane I.
Alipochaguliwa alikuwa shemasi mjane; kutokana na ndoa yake alikuwa na mwana aliyekuja kuwa Papa Silverio baadaye.
Alipatanisha waliokuwa wafuasi wa antipapa Laurentius akafaulu pia kumaliza farakano lililoanzishwa na Patriarki Acacius wa Konstantinopoli (484-519).
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Agosti.
Masaki Tsuchihashi
Masaki Tsuchihashi (土橋 正樹; alizaliwa 23 Julai 1972) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Japani. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Japani.
Kipekecho cha Warangi
Kipekecho cha Warangi kilichongwa kutokana na mti. Kwa Kirangi huitwa "lʉfire". Hutumika kwa kupekechea uji, ugali, au maziwa yaliyoganda. Kipekecho cha asili kilikuwa na masikio matatu.
Masaki Tsuchihashi
Tsuchihashi alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 26 Mei 1996 dhidi ya Yugoslavia. Tsuchihashi alicheza Japani katika mechi 1.
Mafunzo ya kupiga risasi
Mafunzo ya ufyatuaji amilifu wa Risasi (wakati fulani huitwa mafunzo ya kujibu mpiga risasi amilifu au maandalizi yanayoendelea ya ufyatuaji) hushughulikia tishio la mpiga risasi anayeendelea kwa kutoa ufahamu, maandalizi, uzuiaji na mbinu za kukabiliana. Mashirika ya kibiashara, maeneo ya ibada au elimu, yamechagua kufadhili mafunzo yanayoendelea ya ufyatuaji risasi kutokana na wasiwasi kwamba kufikia 2013, 66.9% ya matukio ya ufyatuaji risasi yalikwisha kabla ya polisi kuwasili Marekani. Idara ya Haki inasema bado "wamejitolea kusaidia mafunzo kwa uzuiaji bora, mwitikio, na mazoea ya kupona yanayohusisha matukio ya ufyatuaji risasi" na wanahimiza mafunzo kwa raia na vile vile washiriki wa kwanza. Ingawa mafunzo kwa sasa ni ya hiari, biashara na mashirika yameanza kunukuliwa kutokana na kutofuata miongozo ya OSHA kuhusu Unyanyasaji Kazini. Ofisi ya Shirikisho ya Upelelezi (FBI) inasisitiza zaidi kwamba mafunzo na mazoezi ya kiraia yanapaswa kujumuisha: 'uelewa wa vitisho vinavyokabili na pia hatari na chaguzi zinazopatikana katika matukio ya ufyatuaji risasi.
Janet Wanja
Janet Wanja (alizaliwa Nairobi, 24 Februari 1984) ni mchezaji wa mpira wa vikapu wa kike kutoka nchini Kenya, aliyechezea nchi yake katika michezo ya Olimpiki ya mwaka wa 2004 mjini Athens, Ugiriki, akivalia jezi nambari 7. Waliibuka nambari kumi na moja na Timu ya wanawake ya kitaifa ya Kenya.
Amezichezea timu za Kenya Commercial Bank na Kenya Pipeline.
El Paso, Texas
thumbnail|right|280px|Mji wa El Paso, Texas
El Paso ni mji wa Marekani katika jimbo la Texas. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2005, mji una wakazi wapatao 736,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 1,140 kutoka juu ya usawa wa bahari.
Bisceglie
thumbnail|right|280px|Sehemu ya mji wa Bisceglie
ni mji wa Puglia, Italia Kusini wenye wakazi 55,251 (2018).
Lucy Chege
thumb|Lucy Chege Lucy Chege amezaliwa 15 Novemba ni mchezaji wa voliboli kutoka nchini Kenya. Amekuwa nahodha ya timu ya kitaifa ya wanawake ya Kenya ya voliboli. . Ameshiriki katika Kombe la Dunia la Voliboli. Nchini Kenya,anachezea kilabu cha voliboli cha Kenya Pipeline.
Mpunze
Mpunze ni kata ya Wilaya ya Kahama Vijijini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,338 waishio humo.
Onyi Papa Jey
Onyi Papa Jey alianza kucheza orutu akiwa katika shule ya msingi. Alilazamika kukatiza masomo yake katika shule ya sekondari ya Tonga kwa kukosa karo. Alijunga na bendi ya Tony Nyadundo mwaka wa 1999 na kutumbuiza naye mwaka wa 2002. Baadaye,alijiumga na kundi la wachezaji wa kitamaduni wa Nyamolo kwa muda. Pia,aliongoza bendi ya Langasta Stars mjini Eldoret kwa kipindi cha mwaka mmoja. Baadaye,alizuru pamoja na Jack Nyadundo (kakake mkubwa Tony Nyadundo) nchini Kenya na Tanzania. Akiwa Tanzania ,aliunda bendi za Super Suba na Koleko Newface. Aliondoka Tanzania baada ya miaka mitatu na kujiunga tena na kundi la wachezaji wa kitamaduni la Nyamolo kabla ya kujitenga kivyake.
Uinbaji wake ulipata umaarufu wa kitaaifa alipotoa album yake ya kwanza iliyoitwa "Raila ODM"  na haswa wimbo wenyewe, alioutungia na uliohusu Raila Odinga, mgombezi wa urais wa chama cha Orange Democratic Movement kwenye uchaguzi wa mwaka wa 2007. Onyi Papa Jey amekandarasiwa na kampuni ya SoundAfrica.
Aliteuliwa katika vitengo vitatu katika Tuzo za Muziki za Kisima za mwaka wa 2008 : Msanii wa Mwaka, Msanii bora wa kuchanganya utamaduni na usasa, na Wimbo wa Mwaka ("Raila ODM"). Hata hivyo,hakushinda katikia kitengo chochote.
Diskografia
Album zake:
Mto Balakule
unapatikana katika wilaya ya Pader, kaskazini mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Kicomo-Karim
Kicomo-Karim ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wacomo-Karim. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kicomo-Karim imehesabiwa kuwa watu 11,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicomo-Karim iko katika kundi la Kijukunoidi.
Bamvua (mnyama)
Bamvua ni gegereka wadogo wa familia Galigidae katika ngeli Maxillopoda. Kuna spishi 559 katika jenasi 37. Jenasi kubwa zaidi ni Caligus yenye spishi 268 na Lepeophtheirus yenye spishi 162. Bamvua ni vidusia wa nje ambao wanakula ute, tishu ya epidermi na damu za samaki wa bahari waliotumika kama mlisha. Vidusia hawa wanaweza kuwa shida kubwa katika ufugaji wa samaki, k.m. ule wa samoni katika bahari.
Roseland, New Jersey
thumbnail|right|250px|Tazama magharibi kando I-280 huko Roseland, New Jersey
thumb|right|260px|Mahali pa mji wa Roseland katika Essex County na [[New Jersey]] Roseland ni mji wa Marekani katika jimbo la New Jersey. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, mji una wakazi wapatao 5,400 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 74 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 9.4 km².
Phou Bia
thumb|Mlima Phou Bia ni mlima wenye kimo cha m 2,819 juu ya usawa wa bahari.
Ndio mrefu kuliko yote ya Laos nchi ya Indochina.
Bitonto
thumbnail|right|280px|Sehemuya historia ya mji wa Bitonto
ni mji wa Puglia, Italia Kusini wenye wakazi 54,626 (2018).
Endamarariek
Endamarariek ni kata ya Wilaya ya Karatu katika Mkoa wa Arusha, Tanzania yenye postikodi namba 23605. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 24,996 walioishi humo.
WM
WM au wm ni kifupi cha:
Mwalugulu
Mwalugulu ni kata ya Wilaya ya Kahama Vijijini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 18,054 waishio humo.
Mwaka 1982 walinzi wa Sungusungu waliundwa katika mkutano kwenye eneo la kata hii.
Mlima Kerinci
thumb|Mlima Kerinci ni mlima wenye kimo cha m 3,805 juu ya usawa wa bahari.
Uko Indonesia katika kisiwa cha Sumatra.
West Caldwell, New Jersey
thumbnail|right|250px|Kituo cha Umma huko West Caldwell, New Jersey
thumb|right|260px|Mahali pa mji wa West Caldwell katika Essex County na [[New Jersey]] West Caldwell ni mji wa Marekani katika jimbo la New Jersey. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, mji una wakazi wapatao 60,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 60 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 13.1 km².
Ganako
Ganako ni kata ya Wilaya ya Karatu katika Mkoa wa Arusha, Tanzania yenye postikodi namba 23602. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,481 walioishi humo.
Mto Mburamazi (Kayanza)
unapatikana nchini Burundi (mkoa wa Kayanza).
Maji yake, kupitia mto Ruvubu na ziwa Nyanza, huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.
Kicori
Kicori ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wacori. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kicori imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicori iko katika kundi la Plateau.
Toshihide Saito
Toshihide Saito (斉藤 俊秀; alizaliwa 20 Aprili 1973) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Japani. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Japani.
Saito alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 25 Agosti 1996 dhidi ya Uruguay. Saito alicheza Japani katika mechi 17.
Mtaguso wa pili wa Lyon
Mtaguso wa pili wa Lyon, uliofanyika mwaka 1274, unahesabiwa na Kanisa Katoliki kama mtaguso mkuu wa kumi na nne.
Mazingira
Mtaguso wa pili kufanyika Lyon (Ufaransa) ulikusudiwa hasa kurudisha umoja kamili kati ya Wakatoliki na Waorthodoksi, uliotafutwa katika karne ya 13 yote.
Mnamo Februari 1274, katika ikulu ya Konstantinopoli, kaisari Mikaeli VIII ilifaulu kufanya maaskofu wengi wakiri ungamo la imani lililodaiwa na Papa Klementi IV (1265-1268).
Ndipo Papa Gregori X (1271-1276) alipoitisha mtaguso huko Lyon, ambao uhudhuriwe na wawakilishi wa Waorthodoksi ili kukamilisha umoja.
Kazi na maamuzi ya mtaguso
Papa Gregori X alifungua mtaguso tarehe 7 Mei 1274 akitangaza tena malengo yake matatu: kusaidia Wakristo wa Nchi takatifu, kuungana tena na Waorthodoksi na kurekebisha maadili ndani ya Kanisa.
Vilifuata vikao viwili tarehe 18 Mei na 4 Juni. Halafu tarehe 24 Juni ulifika na kupokewa kwa shangwe ujumbe kutoka Ugiriki, ukiundwa na maaskofu 2 na katibu wa kaisari.
Tarehe 6 Julai kilifanyika kikao cha nne kwa ajili ya muungano na hatimaye tarehe 16 Julai kile cha mwisho kilichopitisha hati mbalimbali za urekebisho. Kesho yake mtaguso ulifungwa.
Mapokezi ya mtaguso
Muungano haukuweza kudumu, kwa sababu, alivyoandika Papa Paulo VI (1963-1978) tarehe 19 Oktoba 1974, ulifanyika «bila ya kulipatia Kanisa la Kigiriki nafasi ya kutokeza kwa hiari mtazamo wake kuhusu jambo hilo. Wakristo wa Kilatini ndio waliotunga hati na matamko kufuatana na mafundisho juu ya Kanisa yaliyofafanuliwa na kupangwa magharibi».
Vilevile mipango kwa ajili ya vita vya msalaba haikutekelezwa, na hatimaye (1291) Waturuki waliteka Akri, mji wa mwisho kubaki mikononi mwa Wakristo huko Mashariki ya Kati.
Maamuzi mengine yalihusu utaratibu mpya wa kumchagua Papa kwa lengo la kuzuia uchelewaji uliojitokeza hapo nyuma, na katazo la mashirika mapya ya kitawa.
Gladys Ngetich
Gladys Chepkirui Ngetich, (alizaliwa mwaka 1991) ni mhandisi wa nchini Kenya, na mwanazuoni wa Rhodes, anaesoma shahada ya udaktari katika uhandisi wa anga katika Chuo Kikuu cha Oxford, nchini Uingereza. Yeye ndiye mpokeaji wa Ushirika wa Tanenbaum na Tuzo la Ubora la Babaroa.
Historia na elimu
Ngetich alizaliwa katika Kijiji cha Amalo, Kaunti ya Nakuru. Alisomea Shule ya Msingi ya Lelaibei huko Olenguruone. Alisoma katika Shule ya sekondari ya Wasichana ya Mercy huko Kericho. Alidahiliwa katika Chuo Kikuu cha Kilimo na Teknolojia cha Jomo Kenyatta, na kuhitimu shahada ya Sayansi katika uhandisi wa mitambo, mwaka 2013.
Maisha binafsi
Kama ilivyoelezwa katika Nature, Ngetich anafurahia kukimbia, muziki wa dansi wa Bongo na hip-hop ya Kiswahili.
Ukumbi wa Jiji la Maputo
thumb|180px|right|Ukumbi wa Jiji la Maputo Ukumbi wa Jiji la Maputo au Jengo la Halmashauri ya Manispaa ya Maputo ( kwa Kireno : Edifício do Conselho Municipal de Maputo ) ni makao makuu ya serikali ya mtaa ya mji mkuu wa Msumbiji. Jengo la mamboleo liko juu ya Praça da Independencia, na lilijengwa mnamo mwaka 1947.
Ukulu mtakatifu
thumb|400px|right|Ukulu wa Papa ndani ya Kanisa kuu la Roma, yaani [[Basilika la Mt. Yohane huko Laterani, ni ishara ya Ukulu mtakatifu.]]
Ukulu mtakatifu au Ukulu wa Kitume (kwa Kiingereza: Holy See au Apostolic See) kwa maana asili ni kiti maalumu alichowekewa Papa katika Kanisa kuu la Roma, ambacho ni ishara ya mamlaka ya kiaskofu ambayo Wakatoliki wanasadiki anayo ya kufundisha, kutakasa na kuongoza Taifa la Mungu kokote duniani.
Katika imani ya Kikatoliki
Kwa msingi huo, ukulu unamwakilisha Papa kama kiongozi wa Kanisa Katoliki lote duniani na kuhusiana na dogma ya kwamba ana karama ya kutodanganyika anapofundisha "rasmi" (kwa Kilatini "ex cathedra", yaani "kutoka ukulu") kama mkuu wa kundi la maaskofu.
Katika liturujia
Sikukuu ya ukulu huo inaadhimisha kila mwaka tarehe 22 Februari kwa jina la Ukulu wa Mtume Petro, ambaye aliambiwa na Bwana, “Wewe ndiwe Petro, na juu ya mwamba huo nitalijenga Kanisa langu” (Math 16:18) na anayeaminiwa kuwa ndiye aliyewarithisha Mapapa mamlaka yake kama mkuu wa Mitume wa Yesu.
Siku hiyo, ambayo Warumi walikuwa na desturi ya kufanya ukumbusho wa wafu wao, Wakatoliki wanaheshimu ukulu wa Mtume huyo, aliyemfia Yesu kitukufu katika kilima cha Vatikano, ambao unatakiwa kusimamia ushirika wa kimataifa wa upendo wa Kikristo.
Katika sheria za Kanisa
Kadiri ya Mkusanyo wa Sheria za Kanisa la Kilatini (kanuni 361), "Ukulu mtakatifu" ni jina rasmi linalotumika kuwamaanisha Papa na miundo yote inayomsaidia kuongoza Kanisa Katoliki duniani ikiwa na makao makuu mjini Roma.
Ukulu usipokuwa na Papa
Wakati Kanisa linapobaki halina Papa (kutokana na kifo au kujiuzulu), uongozi wake unashikwa na Kundi la Makardinali ambalo pia lina wajibu na haki ya kumchagua mwandamizi wake.
Katika mafungamano ya kimataifa
Ukulu mtakatifu una hadhi ya nafsi ya kisheria katika sheria za kimataifa kutokana na umbile lake, mapokeo ya historia na mahitaji ya utume wake.
Ukulu mtakatifu unawakilisha kwa pamoja Kanisa Katoliki na nchi huru ya Mji wa Vatikani (ambayo iko chini ya mamlaka yake) katika mafungamano ya kimataifa na nchi yoyote duniani na miundo ya kimataifa kama vile Umoja wa Mataifa, ambapo unatambulika kama mojawapo kati ya watazamaji wa kudumu.
Ukulu mtakatifu na Vatikani
Kisheria, ukulu mtakatifu ni tofauti na Mji wa Vatikani ambayo ni nchi huru inayotawaliwa na Papa na ilianzishwa rasmi tarehe 11 Februari 1929 kwa makubaliano kati ya Ukulu mtakatifu na Ufalme wa Italia. Eneo dogo la nchi hiyo (kilometa mraba 0.44) linadaiwa na kutosha ili kuhakikisha uhuru wa miundo ya Kanisa katika kutekeleza majukumu yake, lisije likaingiliwa na serikali yoyote kama ilivyotokea mara nyingi katika historia ya Kanisa.
Katika diplomasia ya kimataifa, mabalozi wanaowakilisha nchi huru nyingine (184, mwanzoni mwa mwaka 2023) wanatumwa kwa Ukulu mtakatifu, si kwa nchi ya Vatikani, na huitwa "balozi kwa Ukulu mtakatifu".
Tazama pia
Kuhusu kiti kama ishara ya mamlaka: Kikalio cha dhahabu
Sakramenti
Sakramenti katika mapokeo na imani ya Ukristo ni ishara na chombo cha neema ya Mungu.
Jina hilo linatokana na neno la Kilatini "sacramentum" linalofanana na lile la Kigiriki "mysterion" (siri au fumbo).
Ni mafumbo kwa kuwa ishara ya nje (vitendo na vitu vinavyosindikizwa na maneno maalumu) zinamletea mtu neema zisizoonekana.
Wakatoliki wanasadiki zina uwezo huo bila kutegemea utakatifu au sifa nyingine ya mhudumu anayezitoa kwa mwamini. Zinatenda "ex opere operato" (kwa Kilatini "kwa tendo kutendeka").
Kwa ajili hiyo ni lazima sakramenti ziwe zimewekwa na Yesu Kristo ambaye alizikabidhi kwa Kanisa ili liendeleze kazi yake ya kutakasa binadamu wote mahali kote na nyakati zote.
Jina
Neno "sakramenti" liliingia katika Kiswahili kupitia lugha za Ulaya kama Kiingereza. Asili yake ni Kilatini sacramentum inayotokana na Kilat. sacro au sacer kwa maana ya "takatifu". Wakati wa Roma ya Kale ilimaanisha "kiapo kitakatifu" alichotoa mwanajeshi mbele ya mkuu wake.
Waandishi Wakristo Waroma walianza mapema kutumia neno hili kwa kutafsiri Kigiriki mysterion iliyotumika kutaja matendo na mafundisho yanayoweka mbele ya macho ya waumini ile "siri ya Ufalme wa Mungu" (Mk 4:10) iliyotajwa na Yesu. Tertuliani aliyeandika kwa Kilatini mnamo mwaka 200 alilinganisha "sacramentum" (yaani kiapo) ya askari ambayo kwake ni mwanzo wa maisha mapya kama mwanajeshi na matendo ya ubatizo na chakula cha Bwana yanayomwingiza Mkristo katika jumuiya mpya ya Kanisa.
Historia
Katika milenia ya kwanza, neno lilitumika kwa ibada yoyote. Kwa mfano, Agostino wa Hippo alisema Kanisa linaishi kwa sakramenti nyinginyingi, akiorodhesha maji ya baraka, ndoa, ekaristi, mazishi n.k.
Baadaye jina likaja kutumika kwa namna ya pekee kutajia zile ibada zilizowekwa na Yesu mwenyewe, ingawa pengine linaendelea kutumika kwa maana pana ya "ishara na chombo". Kwa mfano, "Kanisa ni sakramenti ya umoja".
Katika Kanisa Katoliki
Kuanzia Thoma wa Akwino (karne ya 13) Kanisa Katoliki linaorodhesha sakramenti saba zilizowekwa na Yesu Kristo:
Kwa njia yake Yesu anaingia katika maisha ya binadamu ili kuwaunganisha naye hasa katika fumbo la Pasaka (yaani kifo na ufufuko wake).
Idadi hiyo ilithibitishwa na Mtaguso wa Trento katika karne ya 16.
Sakramenti tatu za kwanza ni za kumuingiza mtu katika Ukristo.
Sakramenti mbili zinazofuata ni za uponyaji wa roho na mwili.
Sakramenti mbili za mwisho ni za kuhudumia ushirika katika Kanisa na katika familia iliyo kanisa dogo.
Katika karne ya 20, hasa katika Mtaguso wa pili wa Vatikano, Kanisa Katoliki limejipanga upya katika kuhakikisha sakramenti ziadhimishwe kwa imani. Kwa ajili hiyo linadai zitanguliwe na tangazo la Neno la Mungu ambalo zinakamilisha kazi yake zikiwa "chemchemi na kilele cha maisha yote ya Kikristo".
Kwa Waorthodoksi
Makanisa ya Waorthodoksi yanakubali mafumbo hayo yote saba, ingawa hayaelekei kuyaorodhesha.
Kwa Waprotestanti
Kuanzia Martin Luther, Waprotestanti walikataa kwa kiasi tofauti mtazamo huo wa mapokeo na kuadhimisha sakramenti zile tu zilizotajwa wazi katika Agano Jipya kuwa ziliagizwa na Yesu, hasa Ubatizo na Meza ya Bwana.
Mto Bolo (Uganda)
unapatikana katika wilaya ya Pader, kaskazini mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mnyoo kichwa-miiba
Ukubwa wa minyoo hawa hutofautiana sana: wengine wana urefu wa milimita chache na wengine sentimita kadhaa, huku Gigantorhynchus gigas akiwa kutoka sm 10 hadi 65. Sifa ya kushangaza inayoshirikiwa na lava na wapevu ni saizi kubwa ya seli nyingi, k.m. seli za neva na seli zinazounda kikombe cha uterasi. Hali ya kuwa poliploidi ni kawaida na hadi 343n imerekodiwa katika baadhi ya spishi.
Minyoo kichwa-miiba hukosa mdomo na mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. Hii ni sifa wanayoshiriki na tegu (Cestoda), ingawa makundi hayo mawili hayana uhusiano wa karibu. Hatua za wapevu huishi ndani ya matumbo ya vidusiwa wao na kufyonza virutubisho vilivyomeng'enywa na kidusiwa, moja kwa moja kupitia ngozi yao. Wanakosa mfumo wa kutoa kinyesi, ingawa baadhi ya spishi zimeonyeshwa kuwa na seli za mwali (protonephridia).
Mwendakulima
Mwendakulima ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 13,711 waishio humo.
San Severo
thumbnail|right|280px|Sehemu ya mji wa San Severo
ni mji wa Puglia, Italia Kusini wenye wakazi 52,426 (2018).
Doi Inthanon
thumbnail|right|200px|Mlima Doi Inthanon ni mlima wenye kimo cha m 2,565 juu ya usawa wa bahari.
Ndio mrefu kuliko yote ya Uthai.
Kansay
Kansay ni kata ya Wilaya ya Karatu katika Mkoa wa Arusha, Tanzania yenye postikodi namba 23607. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,198 walioishi humo.
WN
WN au wn ni kifupi cha:
Kidadiya
Kidadiya ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wadadiya. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kidadiya imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidadiya iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
Cheyenne, Wyoming
thumb|right|260px|Karibu Cheyenne Cheyenne ndiyo mji mkuu katika jimbo la Wyoming. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 82,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 1,848 kutoka juu ya usawa wa bahari.
Maadili ya kiutu
Maadili ya kiutu ni yale yanayotakiwa kupatikana katika binadamu yeyote ili aweze kutenda kwa uadilifu kadiri ya utu wake unaomtofautisha na wanyama, yaani hasa akili inayomwezesha kufikiria na kuelewa maana na matokeo ya matendo yake.
Kadiri ya wanafalsafa wa Ugiriki wa kale Plato na Aristotle, maadili hayo ni mengi (si chini ya 40), lakini yanategemea manne (maadili bawaba): busara, haki, nguvu na kiasi.
Katika Biblia ya Kikristo
Maadili ya kiutu yanapatikana na kukua kwa juhudi za kutenda mema hadi kuzoea na kupata msimamo. Katika kufanya hivyo tunasaidiwa na neema ya Mungu. “Uweza wake wa Uungu umetukirimia vitu vyote vipasavyo uzima na utauwa... mkijitahidi sana kwa upande wenu, katika imani yenu tieni na wema, na katika wema wenu maarifa, na katika maarifa yenu kiasi, na katika kiasi chenu saburi, na katika saburi yenu utauwa, na katika utauwa wenu upendano wa ndugu, na katika upendano wa ndugu, upendo. Maana mambo hayo yakiwa kwenu na kujaa tele, yawafanya ninyi kuwa si wavivu wala si watu wasio na matunda, kwa kumjua Bwana wetu Yesu Kristo” (2Pet 1:3,5-8).
Tunahitaji busara kwa sababu ndiyo adili linalotakiwa kuongoza utekelezaji wa mengine yote, kwa kuzingatia kila mara yaliyo mema kweli kwetu na kuchagua namna inayofaa kuyafikia. “Iweni na busara kama nyoka, na kuwa watu wapole kama hua” (Math 10:16). “Wale wenye busara walitwaa mafuta katika vyombo vyao pamoja na taa zao” (Math 25:4). “Maana ni nani katika ninyi, kama akitaka kujenga mnara, asiyeketi kwanza na kuhesabu gharama, kwamba anavyo vya kuumalizia? Asije akashindwa kuumaliza baada ya kuupiga msingi, watu wote waonao wakaanza kumdhihaki, wakisema, ‘Mtu huyu alianza kujenga, akawa hana nguvu za kumaliza’” (Lk 14:28-30).
Tunahitaji haki kwa sababu ndiyo msimamo wa kumpatia kila mmoja kile anachostahili. “Mwenye kanzu mbili na ampe asiye na kanzu; na mwenye vyakula afanye vivyo hivyo... Msidhulumu mtu, wala msishitaki kwa uongo; tena mtoshewe na mshahara wenu” (Lk 3:11,14). “Mpeni Kaisari yaliyo ya Kaisari, na yaliyo ya Mungu mpeni Mungu” (Mk 12:17).
Tunahitaji nguvu kwa sababu ndiyo msimamo wa kutorudi nyuma mbele ya ugumu wa kutenda mema yanayotupasa. “Mwenye kuvumilia hata mwisho, ndiye atakayeokoka” (Math 24:13).
Tunahitaji kiasi kwa sababu ndio msimamo wa kutumia vitu kadiri inayotufaa tu. Hasa ni muhimu kuwa na kiasi katika masuala ya jinsia. “Usizini. Wala usiibe... Wala usimtamani mke wa jirani yako... wala kitu chochote alicho nacho jirani yako” (Kumb 5:18-19,21). “Ikimbieni zinaa. Kila dhambi aitendayo mwanadamu ni nje ya mwili wake; ila yeye afanyaye zinaa hutenda dhambi juu ya mwili wake mwenyewe” (1Kor 6:18).
Kati ya maadili mengine, Yesu alihimiza hasa upole na unyenyekevu, yanayotulinganisha naye kwa namna ya pekee. “Jitieni nira yangu, mjifunze kwangu, kwa kuwa mimi ni mpole na mnyenyekevu wa moyo, nanyi mtapata raha nafsini mwenu” (Math 11:29). “Mtu anayetaka kuwa mkubwa kwenu, atakuwa mtumishi wenu, na mtu anayetaka kuwa wa kwanza wenu, atakuwa mtumwa wa wote. Kwa maana Mwana wa Adamu naye hakuja kutumikiwa, bali kutumika, na kutoa nafsi yake iwe fidia ya wengi” (Mk 10:43-45).
Maadili ya kiutu yanavyoinuka katikati ya vilema viwili vinavyopingana
Maadili ya kiutu yanainuka katikati ya pande mbili tofauti, ambazo mmoja umezidisha na mmoja una upungufu. Kwa mfano, adili la nguvu linainuka katikati ya woga (unaokimbia hatari bila ya sababu yenye msingi) na ushupavu (unaotaka kuvunjika kichwa bila ya sababu ya kutosha).
Lakini, ebu! Hiyo katikati isieleweke vibaya. Wanaopenda anasa na watu vuguvugu wanataka kusimama katikati si kwa kupenda uadilifu, bali kusudi waepe matatizo ya vilema vinavyopingana pande hizo mbili. Hao wanachanganya hiyo katikati na ule wastani ambao haupatikani kama kilele katikati ya vilema viwili vinavyopingana bali katikati ya uovu na uadilifu.
Wastani huo unakimbia uadilifu wa juu ukijisingizia kuwa “pengine yaliyo bora yanazuia yaliyo mema”, ukiwa na maana ya kwamba, eti! “Mara nyingi au daima yaliyo bora yanazuia yaliyo mema”.
Kumbe hiyo katikati halisi ya uadilifu haisimami tu kati ya vilema viwili vinavyopingana, bali inainuka juu ya upotovu wa pande hizo mbili tofauti: busara halisi iko juu ya upumbavu na ya ujanja; ukarimu uko juu ya uroho na ya ubadhirifu; adili la ibada liko juu ya kudharau dini na ya ushirikina.
Tena hiyo katikati inaelekea kuinuka zaidi na zaidi, pasipo kupotoka upande mmoja wala upande mwingine, kadiri uadilifu unavyokua, kwa kuwa inafuata kanuni ya juu na lengo la juu.
Maadili ya kiutu katika teolojia ya Kikatoliki
Ili tuzielewe taratibu za muundo wa Kiroho, ni muhimu tujue vizuri maadili ya kiutu, yaliyo chini ya yale ya Kimungu. Jina linavyosema, ya kwanza, yanayopatikana kwa kurudiarudia vitendo vyake, yanajulikana na Wapagani pia kwa kuwa lengo lake linajulikana na akili. Baadhi ya vijana waliojitoa kwa Mungu hawayajali vya kutosha; kinyume chake wengine wenye umri mkubwa zaidi, kisha kutambua umuhimu wake hawajali tena vya kutosha maadili ya Kimungu, ambayo ni bora pasipo mfano, kwa kuwa ndiyo yanayotuunganisha na Mungu.
Basi tupande ngazi kwa ngazi hadi uadilifu unaopita maumbile. Tuone kwanza mtu mwenye dhambi ya mauti anavyoweza kuwa na maadili ya bandia, k.mf. kiasi cha mchoyo; yeye anakitekeleza si kwa kupenda uadilifu, bali kwa kupenda fedha. Vilevile akilipa madeni si kwa kutekeleza haki bali kwa kukwepa gharama za kesi.
Juu kuliko hayo maadili ya bandia, mtu mwenye dhambi ya mauti anaweza kuwa na maadili halisi ya kiutu aliyojipatia. Wako wengi wanaofuata kiasi ili kuishi akili inavyotaka, na kwa ajili hiyohiyo wanalipa madeni na kuwalea vizuri watoto wao. Lakini mtu akibaki katika dhambi ya mauti, ni dhaifu katika kutekeleza uadilifu, hata ule wa kiutu. Maadili yake hayana msimamo, kwa kuwa utashi wake haumuelekei Mungu: badala ya kumpenda kupita yote, anajipenda kuliko Mungu. Halafu, maadili mengine yanayotakiwa kuyasaidia hayo hayapo, hivyo yanakosa mshikamano. Anayeendesha gari la kukokotwa na farasi kadhaa, anahitaji kila mmojawao awe amezoea kazi hiyo: vilevile adili moja haliendi bila ya lingine; yote yanahusiana na kuongozwa na busara. Basi, ili maadili ya kiutu yawe imara ni lazima yashikamane, na hiyo inadai mtu asibaki katika dhambi ya mauti, bali utashi wake ulenge kuishi na Mungu; ni lazima ampende kuliko nafsi yake, jambo lisilowezekana pasipo neema ya utakaso. Akiipata tu, maadili yote yanaweza kushikamana na kuwa imara; nayo chini ya upendo yanakuwa chanzo cha matendo yanayostahili uzima wa milele.
Kinachoongoza maadili hayo mawili yenye jina lilelile ni tofauti: upande mmoja ni akili ya binadamu tu, upande wa pili ni imani iliyomiminwa na Mungu.
Ni malengo mawili tofauti na nia mbili tofauti, ambapo busara haijui nia zipitazo maumbile, ila ikiangaziwa na imani inakuja kuzijua kwa kujua ukuu usio na mipaka wa lengo letu, yaani kumuona Mungu; hapo inakuja kujua uovu wa dhambi ya mauti, thamani ya neema inayotia utakatifu na ya neema za msaada ambazo ziombwe kila siku, na hazina ya sakramenti zilizowekwa kwa faida yetu. Vilevile kuna tofauti kubwa kati ya utaratibu ulioelezwa na mwanafalsafa Aristotle na unyenyekevu wa Kikristo unaozitegemea kweli za imani. Kuna tofauti kubwa kati ya ubikira wa wanawake waliokabidhiwa kuchochea daima moto wa miungu, na ule wa Mkristo aliyejiweka wakfu mwili na moyo kwa Mungu ili kumfuata Yesu kikamilifu zaidi.
Upendo unapoturekebisha tulenge uzima wa milele, unarekebisha maadili pia kuhusu njia zipitazo maumbile za kufikia wokovu. Walioendelea Kiroho wanaongozwa zaidi na kwa namna wazi na hiyo nia ipitayo maumbile, kumbe nia ya kibinadamu ndiyo inayozidi kuwaongoza wengine. Katika dhambi ya mauti mtu anajipenda kuliko Mungu na kwa umimi anaelekea kutotimiza hata wajibu wa kiutu.
Unyenyekevu na upole wa kishujaa
Unyenyekevu huo unadhihirishwa na utaratibu mkubwa wa kudumu: “Kila mtu atatambulikana kwa uso wake; mwenye ufahamu atajulikana kwa sura yake popote umkutapo, nazo nguo za mtu, na finyo la kutoa meno, na mwendo wake, huonyesha mara alivyo yeye mwenyewe” (YbS 19:29-30). Uso mtulivu, mnyenyekevu, usiocheka mno, pamoja na mwendo mzito, mnyofu, usio na unafiki, vinashuhudia kuwa mtu anajisikia daima mbele ya Mungu na kuongea naye kwa ndani. Hivyo aliye mnyenyekevu na mtaratibu kweli anasema juu ya Mungu hata kwa mwenendo wake na kwa kimya chake.
Unyenyekevu wa kishujaa unaendana na kiasi hichohicho cha upole. Kwa njia ya adili hilo mtu anafikia kujitawala kikamilifu, hata kushinda ubaya kwa wema badala ya kuupinga kwa hasira. Ngazi za juu za upole ni kutofadhaishwa na matusi, kufurahia kitakatifu matokeo bora yanayotokana nayo, na hatimaye kumhurumia mtukanaji kwa matokeo mabaya yanayoweza kumpata. Ndivyo Yesu alivyolia juu ya Yerusalemu kwa kuwa ulikosa shukrani; alisikitikia maangamizi ya mji huo kuliko kifo kikatili kitakachompata.
Nguvu ya kishujaa na moyo mkuu
Nguvu ni adili la kiutu linalotuimarisha katika kulenga mema magumu tusiogope mapingamizi makubwa. Inatawala hofu yetu mbele ya hatari, kazi za kuchosha, lawama na yale yote yanayoweza kupooza juhudi za kuelekea mema; halafu inatuzuia tusisalimu amri tunapopaswa kupambana. Nguvu inaratibu pia ushupavu na uchangamfu usiofaa ambavyo vinaelekeza kutenda bila kujali lolote. Matendo yake makuu ni mawili: kukabili hatari na kustahimili magumu. Tunapaswa kuyavumilia kwa upendo wa Mungu, na kwa hakika ni vigumu kustahimili muda mrefu kuliko kujitosa wakati wa kuchangamka.
Nguvu inaendana na subira katika kuvumilia huzuni za maishani bila kuhangaika wala kulalamika, halafu inaendana na ustahimilivu unaovumilia muda mrefu, na udumifu katika kutenda mema ambao ni kinyume cha ukaidi katika kutenda mabaya. Adili la nguvu linahusiana pia na moyo mkuu unaosukuma kutenda makuu katika maadili yote, ukikwepa ulegevu pasipo kuangukia makosa ya kujiamini, kujivuna au kutaka kuringa.