cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shivaram Rajguru
Anajulikana zaidi kwa tukio la mauaji ya polisi wa Uingereza. Alihukumiwa adhabu ya kifo kwa kunyongwa na serikali ya Uingereza yeye pamoja na wenzake Sukhdev Thapar na Bhagat Singh tarehe 23 Machi 1931
Ununuzi
Ununuzi (kutoka kitenzi "kununua") kwa maana ya kawaida ni "kwenda dukani" ili kununua kitu chochote kinachohitajika. Huko tunaweza kununua vitu ambavyo vinatunzwa, ingawa tunaweza pia kutazama vitu hivyo bila kuvinunua. Katika mabara au maeneo mengine, inachukuliwa kuwa shughuli muhimu.
Umoja wa Mataifa kuna mashirika ya watu wanaofanya "ununuzi", ambapo husaidia kununua makala sahihi au bidhaa kwa bei nzuri.
Hata hivyo siku hizi ununuzi mkubwa unafanyika mbali na maduka na masoko, watu wakiuziana kampuni nzimanzima.
Porro, Kenya
Porro ni bonde la Kenya, kaunti ya Samburu, sehemu ya Bonde la Ufa la Afrika Mashariki, linalovutia watalii kwa mandhari yake.
Usanii
thumb|Usanii Usanii ni neno lenye maana pana sana. Kwa kifupi ni ubunifu wa vitu mbalimbali unaofanana na uumbaji.
Mtu anayejishughulisha na usanii huitwa msanii, na kile alichokibuni au kukiumba huitwa sanaa.
Wasanii wengi wanaamini kuwa Mungu ni msanii mkubwa wa kwanza, kwa sababu ndiye aliyeumba vitu vyote, ambavyo wasanii, hasa wa uchoraji, huviiga na kuvibadili kidogo. Hapa ndipo ubunifu unapochukua nafasi katika usanii.
Msanii kupitia vitu anavyoviumba, kama ni picha ya kuchora au muziki, hapo hupata nafasi ya kueleza hisia zake za ndani, k.mf. furaha, au ya wengine, huzuni yake au ya wengine, kuelimisha, au kufurahisha.
Msanii ni mtu muhimu sana katika jamii, kwa sababu kwa njia ya sanaa ni rahisi kufikisha ujumbe kwa watu wengi na kwa wakati mmoja, hasa sanaa ya uimbaji, yaani muziki. Sanaa ya uchoraji inachuka muda kufikisha ujumbe au burudani lakini ni sanaa inayotunza ujumbe au kuvutia kwa muda mrefu zaidi, kwa sababu watu wengi, hasa wa nchi za Afrika, bado hawana mwamko wa sanaa hiyo,ukilinganisha na nchi za Ulaya na Amerika, ambako sanaa hiyo inathaminiwa sana na watu wengi na marika yote.
Hivyo sanaa hiyo pia ni muhimu sana kwa kutunza kumbukumbu, hasa pale msanii anapochora picha inayoonyesha hali halisi ya wakati fulani ambao hupita na watu kusahau, hivyo kwa kutazama picha au mchoro huo watu au jamii hupata kumbukumbu ya jambo au tukio au wakati huo uliopita.
Hii ni maana ya usanii au sanaa kwa kifupi, lakini siku hizi imetokewa na wezi wa maneno au kwa lugha rahisi matapeli kuitwa wasanii, kwa sababu wanabuni na kuumba maneno ya udanganyifu na kuyageuza kama ni ya ukweli ilhali si ya ukweli. Hii si sawa kabisa na wasanii wengi wanawataka watu waache kabisa kutumia neno hili kwa watu wa namna hiyo, na watu hao waitwe wezi au matapeli kama inavyofamika.
Simbo
Simbo inaweza kumaanisha
Kimatukar
Kimatukar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamatukar. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimatukar imehesabiwa kuwa watu 430. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimatukar iko katika kundi la Kioseaniki.
Dudley L. Poston Jr.
Dudley L. Poston Jr. (alizaliwa San Francisco, California, 29 Novemba 1940) ni msomi wa Marekani ambaye maeneo yake ya masomo yanajumuisha demografia, ekolojia ya binadamu, na sosholojia.
Maisha ya awali na ya binafsi
Dudley L. Poston Mdogo ni mtoto wa Dudley Louis Poston, Sr. na Kathryn (Kara) Poston. Yeye na dada yake, Kathleen Poston Wood, walizaliwa katika familia kubwa ya Kikatoliki ya Ireland ambao wote waliishi ndani ya vizuizi vichache vya kila mmoja huko San Francisco, CA. Poston alifunga ndoa na Patricia Mary Joyce Poston huko San Francisco, California mnamo 1963. The Postons wana watoto wawili, Nancy Kathleen Poston Espey na Dudley L. Poston III, mkwe Richard Espey, na wajukuu watatu, David Espey, Kara Espey na Daniel Espey.
Poston alihudumu katika kazi ya kijeshi katika Jeshi la Marekani kama Luteni wa Kwanza na kama Kapteni kutoka 1968 hadi 1970, ikiwa ni pamoja na ziara ya karibu mwaka mmoja kamili katika 1969-70 huko Vietnam Kusini. Miongoni mwa heshima na tuzo zake za kijeshi ni Nyota ya Shaba, na Medali ya Pongezi ya Jeshi, na nguzo moja ya majani ya Oak, zote zilitolewa mnamo 1970, kwa utumishi wake huko Vietnam.
Kasanga
Kasanga inaweza kumaanisha
Laurenti Bai Xiaoman
Laurenti Bai Xiaoman (Guiyang, 1802 hivi - Maokou 25 Februari 1858) alikuwa fundi wa China aliyefia Ukristo, dini yake mpya, kwa kukatwa kichwa.
Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000.
Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe 25 Februari.
Mto Mkulumuzi
Mto Mkulumuzi ni kati ya mito ya mkoa wa Tanga (Tanzania Mashariki). Ni tawimto la mto Pangani ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi.
Wilaya ya Ilemela
Kwa matumizi mengine ya jina hili tazama hapa
thumb|200px|Wilaya za Jiji la Mwanza Manisipaa ya Ilemela ni wilaya moja kati ya mbili zinazofanya Jiji la Mwanza kwenye Mkoa wa Mwanza, pamoja na manisipaa ya Nyamagana.
Wakati wa sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 343,001
Misimbo ya posta katika Ilemela inaanza kwa tarakimu 332.
Sukhdev Thapar
thumbnail|right|200pax|Sukhdev Thapar katika gazeti liloandika habari ya hukumu yao Shaheed Sukhdev Thapar (15 Mei 1908 – 23 Machi 1931) alikuwa mwanamapinduzi nchini Uhindi wakati wa utawala wa kikoloni wa Uingereza. Alikuwa mwanachama wa ngazi ya juu wa chama cha Hindustan Socialist Republican Association, alishiriki katika mashambulizi dhidi ya taasisi za serikali ya kikoloni chini ya Bhagat Singh na Shivaram Rajguru. Baada ya kumwua afisa wa juu wa polisi na kushiriki katika mashambulio ya kigaidi alipotega mabomu mahali mbalimbali alikamatwa na kuhukumiwa adhabu ya kunyongwa tarehe 23 Mach1 1931 akiwa na umri wa miaka 23.
Kwera
Kwera ni ndege wadogo wa jenasi Anaplectes, Brachycope na Ploceus katika familia Ploceidae. Takriban spishi zote zinatokea Afrika, lakini spishi tano zinatokea Asia. Rangi kuu ya ndege hawa ni njano, isipokuwa kwera kichwa-chekundu, kwera michirizi, kwera kahawiachekundu na kwera mweusi. Mara nyingi kichwa au uso ni nyeusi. Spishi bila nyeusi kichwani huitwa mnana. Spishi nyingine huitwa chambogo.
Ndege hawa hula mbegu hasa lakini wadudu pia, hususa makinda. Spishi hizi hulifuma tago lao kwa majani ya manyasi na hulining'inizia kitawi. Matago yao hupatikana katika makundi makubwa. Jike huyataga mayai 2-4.
Corvo (Azori)
thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Corvo (Azori) Corvo ni kisiwa cha funguvisiwa la Azori (kwa Kireno: Ilhas dos Açores - Visiwa vya vipanga) ambalo ni jimbo la kujitawala la Ureno ingawa liko katika Atlantiki takriban km 1,500 magharibi ya Ulaya na 3,600 mashariki ya Amerika ya Kaskazini.
Sukhdev Thapar
Maisha ya awali
Sukhdev Thapar alizaliwa Ludhiana, katika jimbo la Punjab nchini India tarehe 15 Mei 1908, wazazi wake wakiwa Ramlal Thapar na mama yake Ralli Devi. . Baada ya kifo cha baba yake alichukuliwa na kulelewa na mjomba wake
Mto Natoo (Napak)
unapatikana katika wilaya ya Napak, kaskazini mwa Uganda.
Corvo (Azori)
Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hii ya kivolkeno ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.
Silas Molema
Dk Silas Modiri Molema (alizaliwa 1891 – 13 Agosti 1965) alikuwa daktari wa Afrika Kusini, mwanasiasa, mwanaharakati, na mwanahistoria.
Mto Natoo (Napak)
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Silas Molema
Maisha
Silas Modiri Molema alizaliwa mwaka 1891 huko Mafeking, Afrika Kusini. Baba yake alikuwa chifu muhimu wa kabila la Barolong, Silas Thelensho Molema. Molema alianza elimu yake nchini Afrika Kusini, kabla ya kuhamia Ulaya mwaka wa 1914. Alihitimu shahada ya udaktari kutoka Chuo Kikuu cha Glasgow mnamo 1919, akiendelea na mazoezi ya utabibu katika Hospitali ya Hume Street huko Dublin, Ireland. Akiwa Glasgow, alichapisha kazi yake muhimu zaidi iliyohusu asili na historia ya Wabantu. Molema alirejea Afrika Kusini mwaka 1921 alifanya kazi kama daktari katika mji aliozaliwa wa Mafikeng.
Corvo (Azori)
Visiwa viligunduliwa na mabaharia Wareno mwaka 1427: vilipatikana bila wanadamu. Wakazi wa kwanza walifika kutoka Ureno mwaka 1439.
23 Februari
Tarehe 23 Februari ni siku ya hamsini na nne ya mwaka. Mpaka uishe zinabaki siku 311 (312 katika miaka mirefu).
Silas Molema
Maisha
Alikuwa sehemu ya Baraza la Kutunga Sheria, chombo cha kisiasa cha mpito kilichoanzishwa na mamlaka ya kikoloni ya Uingereza wakati wa mchakato uliopelekea uhuru wa Afrika Kusini. Alikuwa na jukumu kubwa katika vyombo vya utawala vya Ulinzi wa Bechuanaland, kushiriki katika mchakato wa uhuru uliosababisha msingi wa Jamhuri ya Botswana.
Merrick, New York
thumbnail|right|250px|Kibao cha kuingia Mji wa Merrick, New York
23 Februari
Sikukuu
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Polikarpo, Sireno wa Sirmio, Milburga, Wiligisi, Yohane Mvunaji, Judita Vannini n.k.
Sukhdev Thapar
Adhabu ya Kifo
Mnamo tarehe 23 Machi 1931, Thapar pamoja na wenzake wawili, Bhagat Singh na Shivam Rajguru, walinyongwa katika gereza la Lahore na miili yao ilichomwa moto kando ya mto Sutlej kufuatana na desturi ya Kihindu.
Kool G Rap
Nathaniel Thomas Wilson (amezaliwa tar. 20 Julai 1968 ), anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama Kool G Rap (au kwa kifupi huitwa G Rap), Kool G. Rap, na Giancana (Maana ya kifupisho cha "G."), ni rappa, kutoka mjini Corona jirani na mji wa Queens, New York huko nchini Marekani. Ameanza shughuli zake za kurap katikati mwa miaka ya 1980 akiwa kama nusu ya kundi la Kool G Rap na DJ Polo na pia akiwa kama mwanachama wa Juice Crew.
Pia amewahi kutajwa na wasanii maarufu wa hip hop kama vile Eminem, Nas, Jay Z, Big Pun, RZA na wengine wengi tu.
Miaka ya mwanzo
Wilson amekulia katika mazingira hafifu mno huko mjini Corona Queens, New York akiwa na mtayarishaji mkongwe Eric B. Katika mahojiano yake na jarida la The Source alieleza;
Kukulia mjini Corona ilikuwa kama Harlem ndogo, haikuwa vigumu sana kwa mtu mweusi kujihusisha na maisha ya mtaa hasa yale ya uendawazimu. Wakati nilivyokuwa kama na umri wa miaka 15 hivi, washikaji zangu hawakuweza kuvaa nguo nzuri na kwa kipindi hicho lazima utahitaji uwe na kiasi fulani cha pesa mfukoni mwako. Hicho ndicho kilichotukumba sisi sote, kulewa na mambo mabaya. Watu weusi wanashikwa na uchizi. Watu weusi wanaanza kuuza dawa za kulevya vichochoroni, na mambo hayo yote, ndiyo mambo yaliyokuwa yakiendelea huko mitaani... hatimaye maswahiba zangu wote wakawa wavutaji. Kila mtu alikuwa anadondoka kimaisha'. Maswahiba zangu wote wakaanza kufungasha vipuli vya bangi kila siku, kwa kifupi tulichizika kwa sana.
Wakati fulani, Wilson alikuwa anamtafuta DJ, na kwa kupitia Eric B., akakutana na DJ Polo, ambaye alikuwa anamtafuta MC wa kushirikiana nae.
Toronto Raptors
thumb|Mechi kati y timu ya Toronto Raptors na Orlando Magic Toronto Raptors ni timu ya kulipwa ya mpira wa kikapu kutoka mjini Toronto, Ontario. Wanachezea katika Chama cha Mpira wa Kikapu nchini Marekani. Vinara wao waliopo kwa sasa ni pamoja na Kawhi Leonard, Kyle Lowry.
Karugutu, Kenya
Karugutu ni mji mdogo wa Kenya katika kaunti ya Nyandarua.
Sunuka
Sunuka ni jina la kata ya Wilaya ya Uvinza katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 36,023 waishio humo.
Ujwang'a
Ujwang'a ni mji mdogo wa Kenya katika kaunti ya Siaya.
Brian Fitzpatrick (mwanasiasa wa Marekani)
thumb|Mjumbe wa Baraza la Wawakilishi la U.S Brian Kevin Fitzpatrick (amezaliwa Disemba 17, 1973) ni wakili na mwanasiasa wa Marekani ambaye ni mwanachama wa Republican wa Baraza la Wawakilishi la Marekani, akihudumu kama mwakilishi wa wilaya ya 1 ya Pennsylvania tangu 2017. Wilaya hiyo, ilihesabiwa kama wilaya ya 8 wakati wake. muhula wa kwanza, ni pamoja na Kaunti yote ya Bucks, kaunti kubwa ya kitongoji kaskazini mwa Philadelphia, na vile vile sehemu ya Kaunti ya Montgomery.
Aliyekuwa wakala wa FBI, alichaguliwa mwaka wa 2016 na kuchukua ofisi Januari 3, 2017. Alichaguliwa tena tarehe 6 Novemba 2018, hadi wilaya ya 1 iliyochorwa upya.
Maisha yake ya awali na elimu
Fitzpatrick alizaliwa Philadelphia na kukulia katika Levittown, Pennsylvania, na alihitimu kutoka Shule ya Upili ya Bishop Egan huko Fairless Hills mnamo 1992. Alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha La Salle mnamo 1996 na Shahada ya Sayansi katika Utawala wa Biashara. Mnamo 2001, Fitzpatrick alikamilisha Shahada ya Uzamili ya Utawala wa Biashara katika Chuo Kikuu cha Jimbo la Pennsylvania na Daktari wa Juris katika Shule ya Sheria ya Penn State Dickinson.
Zambezi (mto)
Zambezi ni kati ya mito mirefu ya Afrika ikishika nafasi ya nne baada ya Nile, Kongo na Niger. Ni mto mrefu wa Afrika wa kuingia Bahari Hindi.
Kwenye mwendo wa Zambezi pana maporomoko kadhaa hasa maporomoko ya Victoria Falls. Mengine ni maporomoko ya Chavuma mpakani mwa Zambia na Angola, halafu Ngonye Falls karibu na Sioma, Zambia ya magharibi.
Zambezi ina madaraja matano pekee kati ya chanzo na mdomo mahali pafuatapo: Chinyingi, Katima Mulilo, Victoria Falls, Chirundu na Tete.
Zambezi ni chanzo cha umeme kwa ajili ya sehemu kubwa ya Afrika ya Kusini. Umeme unatengenezwa kwa nishati ya maji huko lambo la Kariba (Zambia) na lambo la Cabora-Bassa (Msumbiji).
Matawimto
Matawimto muhimu zaidi ni Cuando, Kafue, Luangwa na Shire.
Zama za Shaba
thumb|right|200px|Moja ya silaha za kawaida za shaba wakati wa Zama za Shaba. thumb|250px| Zama za Shaba - [[:fr:Muséum de Toulouse|Muséum de Toulouse, Ufaransa.]] Zama za Shaba (kwa Kiingereza bronze age) kilikuwa kipindi cha historia ambacho watu walitengeneza vifaa vyao kwa kutumia metali ya shaba na baadaye bronzi yenye mchanganyiko wa metali mbili: vipande tisa vya shaba kwa kipande kimoja cha stani.
Malighafi nyingine, kama mbao na mawe, zilikuwa zikitumika pia kwa zana, lakini shaba ilikuwa nzuri zaidi kwa kukatia na kuchongea, na ilikuwa rahisi sana kuitengenezea umbo la kitu.
Zama hizo za Shaba hazikutokea wakati mmoja kila mahali, kwa sababu makundi tofauti ya watu walianza kutumia shaba kwa vipindi tofauti kabisa. Kwa mfano, Ulaya Magharibi Zama za Shaba ziliisha kunako miaka ya 2000 KK hadi 800 KK. Kumbe upande wa Mashariki ya Kati zilianza takriban miaka elfu moja nyuma.
Injili ya Mathayo
thumb|250px|right|[[Ukurasa wa kwanza wa Injili ya Mathayo ulichorwa mnamo mwaka 1240 Ulaya ukionyesha mamajusi watatu mbele ya mtoto Yesu.]] thumb|250px|Mchoro huu kutoka [[Ufaransa (mnamo mwaka 800) wamuonyesha Mwinjili Mathayo akipokea maneno ya Injili yake kutoka kwa malaika.]]
Injili ya Mathayo ni kitabu cha kwanza katika orodha ya vitabu vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.
Huhesabiwa kati ya Injili Ndugu pamoja na Marko na Luka, kwa sababu inafanana nazo kwa kiasi kikubwa; hasa inatumia asilimia 80 ya maandiko ya mwinjili Marko.
Mwandishi
Katika matoleo ya Biblia kichwa cha kitabu ni "Injili kama ilivyoandikwa na Mathayo" lakini kichwa hiki si sehemu ya toleo asili la Kigiriki.
Ingawa Injili yenyewe haimtaji mwandishi wake, kuanzia Papias (mnamo mwaka 130) Mtume Mathayo ametajwa kama mwandishi wa misemo ya Yesu Kristo kwa lugha ya Kiebrania.
Wataalamu wanajadili kiasi gani maandishi yake yamechangia Injili hii jinsi ilivyo.
Muda wa uandishi
Wakati wa kutolewa unaaminiwa na wataalamu wengi wa kisasa ilikuwa kati ya mwaka 80 na 90, yaani baada ya hekalu la Yerusalemu kubomolewa, tena baada ya Wayahudi kuwatenga wenzao waliomuamini Yesu.
Tabia za Mathayo
Mathayo anakazia kuwa Yesu wa Nazareti ndiye Masiya aliyetangazwa na manabii wa Agano la Kale. Kwa sababu hiyo Mathayo anaripoti maneno ya Agano la Kale mara kwa mara ili kuthibitishwa yametimia katika maisha ya Yesu.
Tabia hii inachukuliwa kuthibitisha maelezo ya kwamba Injili hii ililenga Wakristo ambao walikuwa Wayahudi na kutumia lugha ya Kigiriki. Mathayo anakazia pia mafundisho ya Yesu ilhali Marko anaeleza zaidi matendo yake.
Nembo ya Injili
Injili hii inaanza kwa kuorodhesha mababu wa Yesu. Kutokana na mwanzo huu, vizazi vya baadaye vilimpa Mwinjili Mathayo nembo la mwanamume au malaika akichora habari za Biblia.
Yaliyomo
Ukoo wa Yesu, kuzaliwa kwake, kukimbilia Misri na mauaji ya watoto wa Bethlehemu Yohane Mbatizaji, Yesu ajaribiwa jangwani, Mitume wa kwanza Wito wa mitume 12 (10,1-4), tangazo la mateso yajayo (10,16-26), hofu ya watu na kumhofia Mungu (10,26-33) Mfano wa mpanzi (13,1-9; maelezo 13,18-23), magugu katika ngano (13,24-30; maelezo 13,36-43), mfano wa mbegu wa haradali (13,31-32), chachu (13,33-35), hazina iliyofichika (13,44), lulu (13,45-46), wavu wa samaki (13,47-52)
Wissam Baraka
Wissam Baraka (alizaliwa 13 Juni 1985) ni mchezaji wa soka wa Moroko. Kwa kawaida anacheza kama mshambuliaji katika timu ya Nahdat Berkane.
EPMD
EPMD ni kundi la muziki wa hip hop kutoka mjini Brentwood, New York huko nchini Marekani. Jina la kundi ni vifupisho vya majina ya wanachama wake ambapo "E" na "PMD" au kwa kirefu chake cha "Erick na Parrish Making Dollars" (baadaye "Erick na Parrish Millennium Ducats"), inataja wanachama wake, maemcee Erick Sermon ("E") na Parrish Smith ("PMD").
Kundi limekuwa likifanyakazi kwa takriban miaka 20 hivi (1986–mpaka sasa),na ni moja kati ya makundi mashuhuri kwa upande wa East coast hip hop. Diamond J, DJ K La Boss, na DJ Scratch walipata kuwa Ma-DJ kwa ajili ya kundi hili.
Neno la "business" linatumika katika jina la toleo la albamu ya kundi hili. Kila albamu pia ina wimbo wenye jina la "Jane".
Uhuru wa Tanganyika
Uhuru wa Tanganyika ulipatikana tarehe 9 Desemba 1961.
Eneo la Tanganyika, ambalo awali, pamoja na Rwanda na Burundi, liliunda koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani, lilikuwa linasimamiwa na Uingereza kuanzia mwaka 1916 mpaka 1961.
Kwanza lilikuwa linasimamiwa chini ya utawala wa kijeshi.
Kuanzia tarehe 20 Julai 1922, lilirasimishwa kuwa ndani ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa chini ya utawala wa Waingereza.
Nasaba ya Han
thumb|300px|Eneo la utawala wa Han katika Uchina. Nasaba ya Han (kwa Kichina cha asili: 漢朝 ; Kichina rahisi: 汉朝; Hanyu Pinyin: Hàn cháo; Wade-Giles: Han Ch'au; 206 KK – 220 BK) ilitawala Uchina baada ya nasaba ya Qin, na ilitangulia Madola Matatu. Utawala huu ulianzishwa na familia maarufu iliyofahamika kama ukoo wa Liu.
Watu wa China huhesabu nasaba ya Han iliyodumu kwa karne nne kuwa kati ya vipindi vikuu katika historia yote ya nchi. Hivyo, jamii kubwa ya China hujihesabu mpaka leo “watu wa Han”, kwa heshima ya familia ya Han na utawala waliouanzisha.
Uhuru wa Tanganyika
Mhusika mkuu wa uhuru huo alikuwa Julius K. Nyerere pamoja na chama cha TANU.
Matendo ya Mitume
thumb|right|"Huduma za Mitume" katika [[picha takatifu ya Fyodor Zubov, 1660.]]
San Antonio Spurs
San Antonio Spurs ni timu ya kulipwa ya mpira wa kikapu kutoka mjini San Antonio, Texas. Wanachezea katika Chama cha Mpira wa Kikapu nchini Marekani. Vinara wao waliopo kwa sasa ni pamoja na Tim Duncan.
Kimbula
Kimbula ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wambula. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimbula imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimbula iko katika kundi la Kioseaniki.
San Antonio Spurs
Viwanja
thumb|Alamodome, Kiwanja cha nyumbani cha Spurs kutoka Mwaka [[1993 hadi 2002]] thumb|AT&T Center kiwanja cha nyumbani cha Spurs, usiku
Matendo ya Mitume
Matendo ya Mitume ni kitabu cha Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo chenye sura 28.
Katika orodha ya vitabu 27 vya Agano Jipya kinashika nafasi ya tano baada ya Injili nne.
Miaka ya 430
Makala hii inahusu muongo ya miaka 430 - 439.
Matendo ya Mitume
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.
Takahiro Ogihara
Takahiro Ogihara (扇原 貴宏; alizaliwa 5 Oktoba 1991) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa Japani. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Japani.
Matendo ya Mitume
Jina
Jina asilia la Kigiriki ni "Πράξεις των Αποστόλων" (praxeis toon apostoloon): maana yake ni sawa na jina la Kiswahili.
Takahiro Ogihara
Ogihara alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 25 Julai 2013 dhidi ya Australia. Ogihara alicheza Japani katika mechi 1.
Matendo ya Mitume
Jina
Kinajulikana kwa jina hilo, kwa kuwa kinawatokeza hasa watu wawili ambao mwandishi aliwafahamu na kupenda kuwaenzi, yaani Petro mpaka sura ya 12, halafu Paulo.
Kwa namna ya pekee alikuwa mwanafunzi wa Paulo akamfuata mpaka kifo chake: hivyo si ajabu kwamba alipenda kushuhudia kazi zake na mateso yake kwa ajili ya Yesu Kristo na uenezi wa imani.
Mbali ya hao wawili, kitabu kinataja mwanzoni majina ya mitume 11 waliobaki baada ya kifo cha Yuda Iskarioti, na kueleza jinsi Mtume Mathia alishika nafasi yake, lakini hakuna habari zaidi juu ya wengi wao.
Kumbe kuna habari juu ya Wakristo wengine wa kwanza, hasa Stefano na Filipo mwinjilisti.
Pamoja na hayo, Luka anasisitiza kuwa mhusika na mtendaji mkuu wa ustawi wa Kanisa si binadamu yeyote, hata kama ni shujaa, bali ni Mungu tu.
Mwandishi
Kitabu chenyewe hakitaji jina la mwandishi lakini mapokeo ya kale na wataalamu karibu wote wa leo hukubaliana kwamba kimeandikwa na Mwinjilisti Luka, mganga anayetajwa katika nyaraka za Paulo kwa Wakolosai 4,14, Filemoni 24 na 2Timotheo 4,11.
Mpangilio
Mpangilio wa kitabu hicho unaelezwa katika 1:8, yaani kuonyesha jinsi imani hiyo ilivyoshuhudiwa toka Yerusalemu, Yudea na Samaria hadi mwisho wa dunia upande wa magharibi.
Ndiyo sababu kitabu kinaishia na habari za Paulo kufikia Roma na kuanza utume huko miaka 61-63, ingawa kuandikwa kiliandikwa kama miaka 20 baadaye.
Kuanzia Injili yake, Luka anaonekana alivyojitahidi kuzingatia ukweli wa historia, lakini pia jiografia: katika Injili yake mambo yote yanaelekea Yerusalemu, ambapo Yesu alikwenda kufa na kufufuka, na katika Matendo ya Mitume mambo yote yanaanzia Yerusalemu, ambapo Roho Mtakatifu aliwashukia.
Tukipenda kujua historia ya wokovu ilivyoendelea baadaye, hatuna budi kufuata kitabu hicho tukilinganisha habari zake na zile tunazozipata hasa katika barua za mitume. Kwa namna ya pekee zile za Paulo tunaweza kuzipanga kwa faida katika mfululizo wa habari za maisha yake alizotuachia Luka, ingawa kuna utatanishi fulani.
Kanisa la Yerusalemu
Kabla ya kusimulia uenezi wa Ukristo, Luka aliandika habari za Kanisa mama, yaani lile la Yerusalemu.
Katika msingi wake tunaona mitume wakiwa wanasali pamoja na mama wa Yesu na waamini wengine.
Majina ya hao 11 yameorodheshwa tena, halafu pengo lililoachwa na msaliti Yuda Iskarioti likazibwa ili idadi muhimu ya 12 ikamilike tena.
Aliyeamua ifanyike hivyo ni Petro akitumia tayari mamlaka aliyoachiwa na Yesu, na akiweka masharti kwa mapendekezo ya watu, hasa kwamba mteule awe shahidi wa utume na ufufuko wa Yesu (Mdo 1).
Baada ya idadi hiyo kukamilika tena, Roho Mtakatifu akawashukia wote katika nafasi maalumu, yaani sikukuu ya Pentekoste, iliyotimiza Pasaka siku 50 baada yake (Mdo 2:1-41).
Safari hiyo alijitokeza kama upepo wa nguvu kubwa ajabu uliojaza nyumba nzima (yaani Kanisa lote) na kama ndimi za moto zilizowashukia mojamoja kila mwamini aliyekuwemo (kwa kuwa karama zake ni mbalimbali).
Hapo hao waoga, waliojifungia ndani kwa usalama, wakatoka nje na kuhubiria umati wa watu waliokusanyika kwa kufuata upepo.
Kwa kuwa siku hiyo ni ya hija walikuwepo Wayahudi na waongofu kutoka sehemu nyingi za ulimwengu, lakini kila mmoja aliwaelewa mitume kwa lugha yake mwenyewe.
Hivyo umoja wa binadamu uliovunjika Babeli katika kujenga mnara wa kiburi ukapatikana tena Yerusalemu kwa nguvu ya Yule aliye upendo wa Mungu.
Toka mwanzo Kanisa si la kabila la Yuda tu au la lugha ya Kiaramu tu, bali ni Kanisa Katoliki, yaani la mataifa yote na la lugha zote.
Bila shaka aliyesimama kwa niaba yake lote atoe hotuba ya kwanza na kufafanua matukio hayo pamoja na kumshuhudia Kristo mfufuka ni Petro: maneno yake yaliwachoma moyo wasikilizaji hata wakamuuliza wafanye nini.
Jibu likawa watubu na kubatizwa ili wapate msamaha na Roho Mtakatifu. Siku hiyo ya kwanza waamini wakawa hawapungui elfu tatu.
Luka ametuachia picha ya Kanisa mama hasa katika mihtasari mitatu (Mdo 2:42-47; 4:32-35; 5:12-16) ambayo inachora maisha ya Wakristo wa kwanza kama kielelezo kwa wale wote watakaofuata.
Kweli katika historia yote ya Kanisa wengi wakaja kujipima kwa kuangalia kielelezo hicho cha umoja katika roho na katika mali. Hasa watawa wengi wakaja kujaribu kutekeleza tena umoja huo mashirikani mwao na hivyo kuwachochea waamini wenzao wote. Umoja huo ndio sifa ya kwanza ya Kanisa na mpango wa Mungu kwa watu wote.
Zama za Chuma
thumb|right|300px|Vifaa vya chuma Zama za Chuma katika historia kilikuwa kipindi kirefu baada ya watu kuanza kutumia vifaa vya chuma. Kabla yake, walikuwa wakitumia vifaa vya shaba na awali mawe yaliyochongwa tu.
Matendo ya Mitume
Kanisa la Yerusalemu
Mwanzoni umoja ulifanikiwa kwa namna ya pekee, ingawa hapo pia ulikuwa na kasoro tunavyosoma katika Mdo 5:1-11; 6:1 na katika vitabu vingine vyote vya Agano Jipya.
Zama za Chuma
Sehemu nyingi za Ulaya, Afrika na Asia walifikia Zama hizi za Chuma kunako mwaka wa 500 KK. Kwa upande wa Ulaya, ni kipindi cha kabla ya historia, kwa sababu watu wa Zama za Chuma hawakuwa wakiandika kumbukumbu zao.
Matendo ya Mitume
Kanisa la Yerusalemu
Kutokana na malalamiko ndani ya jumuia, mitume waliamua kuwashirikisha kazi yao katika ngazi ya chini watu saba: idadi hiyo katika Biblia inamaanisha mataifa, na kweli wote walikuwa na majina ya Kigiriki hata kama walikuwa Wayahudi (Mdo 6:2-6).
Zama za Chuma
Uhunzi
Chuma ni rahisi kukipata, lakini ni vigumu sana kukitengenezea vifaa. Inabidi kukiyeyusha kwa halijoto ya juu kuliko shaba. Watu waliojifunza namna ya kutengeneza vifaa kwa kutumia chuma walikuwa na uwezo wa kufanya vitu vingi sana kwa vyuma hivyo.
Matendo ya Mitume
Kanisa la Yerusalemu
Tofauti za waamini hasa upande wa lugha na utamaduni zinadai daima ubunifu na nia njema zisije zikavuruga umoja.
Kigbanziri
Kigbanziri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wagbanziri. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kigbanziri nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 14,500. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigbanziri iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
Matendo ya Mitume
Kanisa la Yerusalemu
Shida iliyotokea hapo ni utangulizi wa habari nyingine kuhusu Wakristo wa Kiyahudi kuwabana wenzao wenye asili ya Kipagani.
Zama za Chuma
Uhunzi
Hii inamaanisha kwamba tabia za watu hubadilika. Kwa mfano, watu wengi wana uwezo zaidi wa kumiliki jembe la chuma. Wameweza kulima mashamba yao vizuri na mazao kukua vyema kabisa.
Matendo ya Mitume
Kanisa la Yerusalemu
Katika Mdo 6-8 hao viongozi 7 wapya wanajitokeza kama mashujaa katika utume, ambao mwisho wake kwa Stefano ulikuwa ni kifodini.
Katika kusimulia tukio hilo la mwaka 36 hivi, Luka alisisitiza kuwa mashtaka ya Wayahudi dhidi ya Stefano ni yaleyale yaliyomhusu Yesu: yaani upinzani dhidi ya mwalimu unaendelea dhidi ya wanafunzi wake.
Vilevile Stefano akakabili mateso kama alivyofanya Yesu akimkabidhi Bwana roho yake na kuwaombea watesi wake.
Kabla ya hapo Wakristo walikuwa wamedhulumiwa katika nafasi mbalimbali, lakini dhuluma hiyo ya tatu ikawa kubwa zaidi na kusababisha wengi wakimbie Yerusalemu.
Lakini kwa mpango wa Mungu mtawanyiko huo ulichangia kueneza Injili.
Ukristo ulivyoanza kuenea
Kufuatana na mpangilio wa kitabu, Mdo 8 inaeleza jinsi Mungu alivyoongoza uenezi wa Kanisa kwa watu wasiokubaliwa na Israeli, yaani kwanza kwa Wasamaria waliokuwa maadui wakuu wa taifa teule, halafu towashi (yaani mwanamume mbovu) toka Ethiopia.
Katika nafasi hizo zote mbili Luka alisisitiza furaha iliyotokea kama dalili ya wokovu.
Juhudi za Filipo mwinjilisti zikaja kuthibitishwa na mitume kwa kuwawekea mikono Wakristo wapya wa Samaria.
Wakati uleule likatukia jambo lingine, la ajabu kabisa, ambalo kwa umuhimu wake limesimuliwa na Luka mara tatu, yaani uongofu wa Saulo/Paulo aliyekuwa mtesi mkuu wa Stefano na Wakristo wengine.
Ndiye aliyechaguliwa na Mungu awe mwenezi mkuu wa imani ya Kikristo, mtetezi mkuu wa uhuru wa Wakristo wa mataifa kuhusu sheria za Kiyahudi, tena mwandishi mkuu wa Agano Jipya, mwenye kufafanua mafumbo ya imani kwa undani kabisa.
Mungu alimteua awe chombo chake kiteule ili kuleta jina lake kwa mataifa (Gal 1:13-24; Mdo 9:1-31; Mdo 22:17-21): katika historia yote ya Kanisa baada ya Pentekoste hadi leo hakuna tukio lingine muhimu kuliko uongofu wake.
Wapagani hao walijaliwa Roho Mtakatifu kabla hawajabatizwa, wakimsikiliza tu mtume Petro.
Hivyo Mungu alimuonyesha mkuu wa mitume nia yake kuhusu wokovu wa mataifa, naye Petro akalitangazia Kanisa kwamba Wapagani wasilazimishwe kufuata sheria za Kiyahudi.
Uamuzi huo uliofuata hiyo Pentekoste ya mataifa ilimfungulia Paulo mlango wa umisionari wake unaotawala Mdo 13-28.
Ingawa Wakristo wenye msimamo mkali wa Kiyahudi walikubali maneno ya Petro (Mdo 11:1-18), hawakuweza kumuunga mkono Paulo aliposisitiza kwamba wokovu unategemea imani kuliko utekelezaji wa Torati.
Utah Jazz
thumb|Utah Jazz na Houston Rockets mchezoni Utah Jazz ni timu ya kulipwa ya mpira wa kikapu kutoka mjini Salt Lake City, Utah. Wanachezea katika Chama cha Mpira wa Kikapu nchini Marekani. Vinara wao waliopo kwa sasa ni pamoja na Donovan Mitchell.
Matendo ya Mitume
Ukristo ulivyoanza kuenea
Ni baada tu ya Petro kufungua mlango kwamba Mdo 11:19-26 inasimulia jinsi waliotawanyika baada ya uuaji wa Stefano walivyoeneza Ukristo huko walikohamia nje ya nchi takatifu, wakiwahubiria kwanza Wayahudi wenzao, halafu Wapagani.
Kitabu kizima kinafuata utaratibu huo: Paulo mwenyewe kila alipofika aliwaelekea Wapagani baada tu ya Wayahudi kukataa Injili.
Kati ya miji ambapo ilianzishwa jumuia ya waamini wengiwengi, muhimu zaidi ni Antiokia (mpakani kwa Siria na Uturuki wa leo): huko wafuasi wa Yesu walikuwa mchanganyiko mkubwa wa Wayahudi na mataifa, hivyo wakapewa jina jipya maalumu la Kiyunani (Wakristo).
Mto Ngolalapolon
unapatikana katika wilaya ya Napak, kaskazini mwa Uganda.
Matendo ya Mitume
Ukristo ulivyoanza kuenea
Wakati huohuo (mwaka 44 hivi) Herode Agripa alimuua Yakobo Mkubwa (mtume wa kwanza kumfia Yesu) akakusudia kumuua hata Petro, lakini huyo akahama Yerusalemu (Mdo 12:1-17) akafanya kazi huko na huko kabla hajahamia moja kwa moja Roma akiuletea mamlaka yake.
Shamiani
Shamiani ni eneo lililohifadhiwa la kihistoria lililopo ndani ya Wilaya ya Mkoani, Mkoa wa Kusini Pemba nchini Tanzania.
Matendo ya Mitume
Safari za kimisionari za Paulo zilivyoanza (46-49)
Kanisa changa na motomoto la Antiokia likawa kituo cha umisionari kuanzia mwaka 46; kwa mara nyingine Roho Mtakatifu ndiye aliyechochea juhudi za kitume na kuteua watu wa kutumwa, yaani Barnaba na Paulo (Mdo 13:1-3).
Safari yao ya kwanza ilichukua miaka 3 katika kisiwa cha Kupro na mikoa ya kusini ya Uturuki wa leo (Mdo 13:16-51; 14:19-23).
Mtaguso wa Yerusalemu (49)
Waliporudi Antiokia walipaswa kupambana na Wakristo wa Kiyahudi kuhusu uwezekano wa mataifa kuokoka pasipo kutahiriwa.
Hatimaye suala likapelekwa Yerusalemu kwa Kanisa mama. Baada ya majadiliano marefu Petro akatoa neno la mwisho kwamba Wapagani wanaomuamini Yesu wasitwishwe mzigo usiobebeka wa kufuata sheria za Kiyahudi (Mdo 15:1-12).
Shamiani
Eneo hili ni nyumba za magofu za Waswahili zilizochimbwa kutoka takriban karne ya 14 hadi ya 16.
Matendo ya Mitume
Mtaguso wa Yerusalemu (49)
Katika Gal 2:1-10 Paulo pia ametuachia kumbukumbu ya mtaguso huo akisisitiza kuwa mitume waliokuwepo (Yakobo, Petro na Yohane) walitambua rasmi karama ya kimisionari ya kwake na ya Barnaba na uhalali wake, wakiwaomba tu wachangishe pesa kati ya Wakristo wa mbali kwa ajili ya wenzao wa Yerusalemu wwnye hali ngumu.
Hiyo ilikuwa namna mpya ya kutekeleza upendo wa kidugu na kudumisha umoja wa Kanisa baada ya uenezi wake.
Masuala hayo yakadai uamuzi mwingine ili Wakristo wa Kiyahudi waweze kuendelea kushirikiana na wenzao wa mataifa pasipo kuogopa unajisi ambao ungewazuia wasifuate ibada zao.
Gal 2:11-14 inaeleza shida iliyotokea Antiokia: ingawa Paulo alimheshimu sana Petro, alipoona hafuati kwa unyofu uamuzi wa mtaguso hakusita kumkosoa kidugu hadharani ili aliepushe Kanisa na upotovu kuhusu suala la wokovu.
Basi, kadiri ya Mdo 15:13-35, Yakobo Mdogo aliyeachiwa uongozi wa Kanisa la Yerusalemu alichagua makatazo makuu manne kutoka Mambo ya Walawi akidai Wakristo wote wayashike kama mambo mazito kwa dhamiri ya Kiyahudi.
Uamuzi huo uliarifiwa kwa Wakristo wa Antiokia na mikoa ya jirani kwa wajumbe na barua.
Barua zikaendelea kuandikwa hata leo kwa lengo la kudumisha umoja na amani katika Kanisa, kwa kuwa ni kazi ngumu kuelewana kwa watu tofauti kama hao waliozoea kudharauliana kwa matusi kama “mbwa”.
Safari ya pili ya Mtume Paulo (50-52)
Mungu hakuzuia ugomvi huo kusudi hao wawili waeneze zaidi neno lake wakienda sehemu tofauti.
Barnaba na Marko walielekea Kupro, kumbe Paulo alimchukua Sila na kufunga safari iliyodumu miaka mitatu, akielekea kwanza jumuia zile za bara alizoziunda miaka iliyopita (Mdo 15:40-16:5).
Paulo ni maarufu kwa juhudi zake za kueneza Ukristo mahali pengi palipokuwa bado, lakini pia tunajua upendo wake kwa watu aliowatangazia habari njema, na bidii zake kwa makanisa aliyoanzisha: alikuwa akiwaombea usiku na mchana, akiwaka hamu ya kuwatembelea, akiwaandikia barua za kusisimua ili kuwatia moyo au kuwakosoa, kutatua matatizo yao na kujibu maswali mbalimbali.
Nkonko
Nkonko ni jina la kata ya Wilaya ya Manyoni katika Mkoa wa Singida, Tanzania yenye msimbo wa posta 43412. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,281 waishio humo.
Mto Ngolalapolon
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Matendo ya Mitume
Safari ya pili ya Mtume Paulo (50-52)
Pengine aliwatumia watu alioongozana nao: kati yao alimpendelea Timotheo akashirikiana naye mpaka kufa.
Kadiri ya Mdo 16:6-15, katika safari hiyohiyo kwenye mikoa mbalimbali ya Uturuki wa leo, huenda Luka pia akajiunga na msafara akifuatana na Paulo hadi kufa kwake.
Yeye anatia maanani uongozi wa Mungu ambaye kwanza aliwazuia mara mbili wasielekee walikokusudia, halafu kwa njozi alionyesha ni mapenzi yake wavukie Ulaya katika Ugiriki wa leo.
Inavyojulikana, Wagiriki walikuwa na hamu kubwa ya kupata maarifa kuliko wengine, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kuwashinda. Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo. Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “Gnosis” (= ujuzi). Hasa Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo.
Huko wakaanzisha Kanisa kwanza Filipi, halafu Thesalonike.
Kutokana na dhuluma za Wayahudi, Paulo alilazimika kuondoka akafika Athene, mji mkuu wa falsafa, akajaribu kutangaza Injili kwa ufasaha wa maneno ili kuwavuta hao watu wa elimu; kumbe akashindwa kabisa (Mdo 17).
Ndipo alipoelewa kuwa imani haitegemei akili na elimu, akaamua kuhubiri kwa unyofu tu mafumbo ya imani (1Kor 1:17-2:5).
Mdo 18:1-11 inasimulia mang’amuzi mengine aliyoyapata katika jiji la Korintho, lenye bandari mbili katika bahari tofauti zilizoleta urahisi wa kuvusha bidhaa toka moja hadi nyingine badala ya kuzisafirisha kwa meli kandokando ya rasi. Kutokana na umuhimu huo na wa kuwa makao makuu ya mkoa wa Akaya (Ugiriki kusini), pamoja na biashara kubwa, mchanganyiko wa watu, watumwa na makahaba wengi.
Huko alikaa mwaka mmoja na nusu kutokana na kufunuliwa na Yesu kwamba ana wateule wengi jijini.
Kweli utume wa Paulo ukazaa sana, ingawa kabla hajafika walikuwepo tayari Wakristo kadhaa kama Akula na Priska waliofukuzwa na mfalme Klaudio mwaka 49 watoke Roma pamoja na Wayahudi wote hasa kutokana na mabishano yao kuhusu Kristo.
Kifuru
Kifuru ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wafuru. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kifuru imehesabiwa kuwa watu 12,000. Pia kuna wasemaji 4000 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifuru iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.
Matendo ya Mitume
Safari ya pili ya Mtume Paulo (50-52)
Baada ya Sila na Timotheo kufika Korintho toka Thesalonike, walimpa Paulo ripoti kuhusu hali ya Kanisa la kule na kumuondolea wasiwasi: dhuluma zilikuwa zikiendelea lakini Wakristo wapya ni imara.
Kwa furaha Paulo akawaandikia barua tuliyonayo mpaka leo na ambayo ndiyo andiko la kwanza la Agano Jipya kwa kuwa ni wa mwaka 51 hivi.
Miezi michache baadaye akarudia kuwaandikia kutokana na taarifa nyingine zilizomtia tena wasiwasi.
Mwaka 52 Paulo aliondoka kwa hiari Korintho kuelekea Yerusalemu na Antiokia.
Njiani alihubiri kidogo Efeso, makao makuu ya mkoa wa Asia Ndogo (Uturuki Magharibi wa leo), lakini hakukubali kubaki muda mrefu zaidi, ila aliwaacha huko Priska na mumewe akiahidi kurudi, Mungu akipenda (Mdo 18:18-22).
Huo ni mfano mzuri wa ushirikiano kati ya mseja na watu wa ndoa katika utume.
Mdo 18:24-28 inasimulia kwamba, baada ya Paulo kuondoka, alifika Myahudi wa Aleksandria, jina lake Apolo.
Kama vile wenzake wengi wa Misri alikuwa na elimu ya Kiyunani na ujuzi wa Biblia.
Tena alikuwa motomoto katika kufundisha habari za Yesu, ingawa hazijui sawasawa, hasa hana habari ya ubatizo wake mpya (kasoro hiyo ikaendelea kuwepo kwa muda mrefu kwa sababu baadhi ya wanafunzi wa Yohane Mbatizaji hawakumuamini Yesu, hivyo wakaendeleza ujumbe wa mwalimu wao).
Priska na mumewe wakamuelimisha zaidi, halafu wakampa barua ya kumtambulisha kwa Wakristo wa Korintho alipokwenda kuhubiri.
Wamisionari wa namna hiyo wakazidi kustawisha na kuvuruga makanisa walau mpaka mwisho wa wakati wa mitume.
Safari ya tatu ya Mtume Paulo (54-58)
Baada ya kukaa Antiokia mwaka mmoja na nusu Paulo akafunga tena safari akiyapitia makanisa ya Galatia na Frigia ili kuyathibitisha (Mdo 18:23).
Hatimaye akafika Efeso ambapo akabaki tangu mwaka 54 hadi 57, akifundisha kila siku na kueneza sana Injili katika mkoa mzima (Mdo 19:1-10).
Pamoja na hayo aliandika barua kadhaa, ambazo baadhi zimepotea, nyingine tunazo hadi leo (kwa Wagalatia, kwa Wafilipi, ile ya kwanza kwa Wakorintho, inawezekana Filemoni pia).
Luka hakusimulia mateso yote ya Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi hukohuko Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9).
Akiwa kifungoni alifikiwa na mjumbe toka Filipi aliyemletea msaada wa pesa na wa huduma kwa niaba ya Wakristo wa mji huo.
Paulo kabla hajamrudisha alipenda kuwaandikia barua nzuri ya shukrani pamoja na kuwaeleza sababu ya kufungwa (Fil 4:10-20).
Mdo 19:21-20:1 inasimulia alivyohama Efeso kutokana na matatizo kuzidi, akaelekea Makedonia na Ugiriki.
Toka huko alipata nafasi ya kuhubiri huko Iliriko, yaani Albania ya leo kwenda kaskazini (Rom 15:19).
Wakati huo alipata habari tofauti kabisa kuhusu Wakorintho, akawaandikia tena na tena kabla hajawaendea kwa mara ya tatu.
Ingawa Paulo alikaa Efeso miaka mitatu, moyo wake wa kimisionari haukutulia kwa sababu alikumbuka alivyotabiriwa atafanya kazi hata mbali zaidi.
Ndiyo maana alitaka kwenda Ulaya magharibi, yaani Roma na halafu Hispania, nchi iliyohesabika kuwa mwisho wa dunia.
Ila kabla ya kwenda huko alipanga kuleta mchango kwa Wakristo wa Yerusalemu.
Basi, mwishoni mwa miezi mitatu aliyokaa Korintho (Mdo 20:2-3) yaani mwanzoni mwa mwaka 58, Paulo aliwaandikia Wakristo wa Roma ili kuandaa utume atakaoufanya katika jiji hilo ambapo Ukristo uliingia toka mwanzo kabisa, ukiletwa na baadhi ya Wayahudi wengi walioishi huko ambao walibatizwa Yerusalemu kwenye Pentekoste ya mwaka 30.
Ukristo baada ya Paulo kufika Roma
Paulo kupeleka mchango Yerusalemu (Mdo 20:16-21:36) ndio mwisho wa kipindi cha utume wake mkubwa zaidi.
Sura tisa za mwisho za Matendo ya Mitume zinatusimulia kinaganaga habari zake kuanzia 58 hadi 63, ambapo karibu miaka yote alikaa kifungoni akisubiri kesi (Mdo 23:12-24; 24:22-25:22; 28:11-16,23:30).
Bila ya shaka ilikuwa ya majaribu makubwa kwake, lakini ilimpa nafasi ya kutafakari mafumbo ya wokovu kwa undani zaidi tena, na ya kumshuhudia Kristo mbele ya wafalme (Agripa II na nyumba ya Kaisari) alivyotabiriwa.
Kwa Luka ni muhimu sana kwamba Paulo alifika Roma na kuanza huko kazi yake ya utume, kiasi kwamba hakuendelea kuandika kilichofuata.
Hasa kwamba mwaka 64 mfalme Nero alianza dhuluma za serikali dhidi ya Wakristo zilizoendelea mpaka 313, ingawa si mfululizo.
Kuhusu kipindi hicho tuna ushahidi wa vitabu mbalimbali vya Kipagani, vya Kiyahudi na vya Kikristo.
Baadhi yake ni vile vya mwisho vya Agano Jipya ambavyo mkazo wake unaelekea miundo ya Kanisa (uchungaji) kuliko umisionari (uvuvi).
Katika hiyo miaka ya mwisho ya ufunuo, Wakristo wa mataifa wakazidi kuwapita wale wa Kiyahudi kwa idadi na kwa umuhimu.
Nafasi ya Yerusalemu katika Kanisa ulizidi kupungua kutokana na hali ya nchi, yaani vurugu kati ya Wayahudi, Wayunani na serikali ya kikoloni.
Mwaka 62 Yakobo, ndugu wa Bwana na kiongozi wa Kanisa la huko, aliuawa na Wayahudi.
Tangu mwaka 66 hadi 73 hao walipigania uhuru wakashindwa; mwaka 70 Yerusalemu ulitekwa tena na Waroma na kuteketezwa pamoja na hekalu lake.
Kuanzia hapo hadi leo dini ya Kiyahudi imebaki haina ukuhani wala sadaka; nguvu yake ni katika masinagogi inapofanyika ibada ya Neno la Mungu chini ya walimu wa sheria.
Maangamizi hayo yalizidi kutenganisha Wakristo na Wayahudi, hasa kwa sababu Wakristo wa Yerusalemu walikimbilia ng’ambo ya Yordani badala ya kupigania uhuru, halafu wakarudi mjini mpaka vita vya pili vya Kiyahudi (132-135) ambapo Waroma wakabomoa tena Yerusalemu na kuwafukuza Wayahudi wote wasiweze hata kuingia wilayani na kuona kwa mbali mlima wake.
Philadelphia 76ers
Mjini Philadelphia, Katiba ya Uhuru lilisaini katika mwaka 1776, ambayo ni sababu ya jina la ‘76ers’.
Dola bilioni mbili ni “thamani ya inakadiriwa” ya timu (‘franchise’) ya 76ers (2020). Vinara wao waliopo kwa sasa ni pamoja na Joel Embiid, Ben Simmons.
Historia
Katika mwaka elfu moja mia tisa na thelathini na tisa, timu ilianza mjini Syracuse, jimbo la New York
Jina la timu hii ni ‘Nationals’, si 76ers. Timu hii ilihamisha kutoka mji wa Syracuse mpaka mji wa Philadelphia katika mwaka elfu moja mia tisa na sitini na tatu. Pia, jina la timu limegeuzwa kutoka Nationals mpaka 76ers katika mwaka huu
Kikombe
Katika historia ya timu, imeshinda kikombe cha Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani cha tatu : katika mwaka elfu moja mia tisa na hamsini na tano dhidi ya timu ya ‘Pistons’ (timu hii ni timu ya Nationals, si 76ers), mwaka elfu moja mia tisa na sitini na saba dhidi ya timu ya ‘Warriors’ , na mwaka elfu moja mia tisa na themanini na tatu dhidi ya timu ya ‘Lakers’.
Uwanja wa Michezo
thumb|Spectrum, iliyoonyeshwa mnamo mwaka [[2005, ilishikilia 76ers kutoka 1967 hadi 1996.]]thumb|Kituo cha Wells Fargo, kinachojulikana kama CoreStates (mwaka [[1996-1998), Umoja wa Kwanza (mwaka 1998-2003), na Kituo cha Wachovia (Mwaka 2003-2010), kwa sasa ni uwanja wa nyumbani wa 76ers.]]
Kiltamany
Kiltamany ni mji wa Kenya katika Bonde la Ufa la Afrika Mashariki.
Philadelphia 76ers
'Mascot'
'Mascot’ ya timu ya 76ers inaitwa ‘Franklin'.
Wachezaji wakubwa katika historia ya timu
Kwa mfano, kuna :
Julius Erving
Julius Erving alicheza kwa timu ya 76ers kutoka msimu wa mwaka elfu moja mia tisa na sabini na sita/elfu moja mia tisa na sabini na saba mpaka msimu wa mwaka elfu moja mia tisa na themanini na sita/elfu moja mia tisa na themanini na saba. Alishinda kikombe ‘championship’ cha Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani moja kwa timu ya 76ers , na tuzo ya ‘Most Valuable Player’ kwa Chama cha Mpira wa Kikapu Marekani.