cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Asteroidi
Hatari kutokana na asteroidi zinazokaribia dunia
Katika historia ya dunia asterodi zimewahi kugonga dunia yetu mara kadhaa. Kama asteroidi inaelekea karibu na obiti ya dunia inaitwa kiolwa cha kukaribia dunia. Katika historia ya dunia migongano ilikuwa na athari kubwa na kusababisha mara kadhaa vifo vya spishi nyingi. Kutoweka kwa dinosauri inaaminiwa lilisababishwa na asteroidi kubwa iliyogonga uso wa dunia katika eneo la Yucatan huko Meksiko.
Katika historia ya kisasa tukio la Tunguska kwenye mwaka 1908 nchini Urusi lilitazamiwa kama pigo la kimondo kikubwa au asteroidi ndogo. Tangu 2014 siku ya asteroidi ilianza kukumbukwa duniani kwenye tarehe ya Juni 30 ambayo ni tarehe ya tukio la Tunguska kwa shabaha ya kuunda ufahamu wa changamoto ya kujiandaa.
Katika miaka iliyopita taasisi za usafiri wa anga-nje kama NASA na ESA zimeanza utafiti wa undani kuhusu hatari hiyo na kupanga majaribio jinsi gani kulenga asteroidi mbali na dunia.
Anjelo wa Yerusalemu
Anjelo wa Yerusalemu, O.Carm. (Yerusalemu, leo Israeli/Palestina, 1185 – Licata, Sicilia, Italia, 1220) alikuwa mtawa na padri aliyefia dini.
Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Mei.
Maisha
Mama yake alipoongokea Ukristo, Anjelo alibatizwa pamoja na pacha wake, Yohane. Baada ya wazazi wao kufariki mapema, mapacha hao walijiunga na utawa wa Wakarmeli wakiwa na umri wa miaka 18. Wakati huo walikwishaweza kuongea Kigiriki, Kilatini na Kiebrania.
Alipofikia umri wa miaka 26 hivi, Anjelo alipewa upadrisho huko Yerusalemu, akaanza kusafiri nchi nzima. Alipoanza kujulikana kwa miujiza yake, alikimbilia makao ya upwekeni juu ya Mlima Karmeli.
Inasemekana huko alipata njozi iliyomuelekeza kwenda Italia akahubiri dhidi ya wazushi.
Alipofika katika kisiwa cha Sicilia, umati wa watu ulimkimbilia ili kupata miujiza.
Alipojaribu kumuongoa mzushi Berengarius, aliuawa huko Licata, akifa siku 4 baada ya kupigwa, huku akiomba muuaji asamehewe.
Bamba la Karibi
Mipaka yake na mabamba mengine ni mahali pa matetemeko ya ardhi na milipuko ya volkeno. Baharini mpaka huu unaonekana kwa pinde la visiwa vya Karibi.
Anjelo wa Yerusalemu
Heshima baada ya kifo
Kaburi lake huko Licata likawa mahali pa hija. Hatimaye Papa Pius II alithibitisha utakatifu wake.
Bamba la Karibi
Nadharia ya asili yake
Nadharia ya asili yake inasema ya kuwa bamba hili lilikuwa sehemu ya juu ya bamba la Pasifiki. Wakati bamba la Atlantiki ilisukuma mabamba ya Amerika ya Kaskazini na Kusini kuelekea magharibi bamba hili la Karibi ilijisukuma juu ya bamba la Atlantiki. Kutokea kwa mlango wa nchi ya Amerika ya Kati kulitenganisha bamba hili na Pasifiki.
Jadwiga Łopata
Jadwiga Łopata ni mkulima anayeishi karibu na Krakov, Poland.
Alitunukiwa Tuzo ya Mazingira ya Goldman mwaka wa 2002, kwa kazi zake za ulinzi wa vijijini. Yeye ni mwanzilishi mwenza na mkurugenzi mwenza wa Muungano wa Kimataifa wa Kulinda Nchi ya Polandi (ICPPC).
Łopata alitunukiwa tuzo ya Polish Cross of Merit mwaka wa 2009.
Prasede wa Roma
thumb|right|Mt. Prasede alivyochorwa na [[Johannes Vermeer (1655 hivi).]] Prasede wa Roma (alifariki mjini Roma, Italia, 165 hivi ) alikuwa bikira wa Kikristo.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake ni tarehe 21 Julai.
Babaeski
ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Kırklareli kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.
Kichakali
Kichakali ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wachakali. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kichakali imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichakali iko katika kundi la Kigur.
192
Makala hii inahusu mwaka 192 (Baada ya Kristo).
Mlima Dindila
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.
Uwanja wa mpira Giant
Uwanja wa Soshanguve Giant, ambao hujulikana kama Giant, ni uwanja wa shughuli nyingi ulioko Soshanguve, Gauteng, mji wa Pretoria, Afrika Kusini. Ulitumika kama uwanja wa mazoezi kwa timu zinazoshiriki Kombe la Dunia la FIFA 2010 baada ya kujengwa tena mnamo 2009. Licha ya kuwa mahali pa mazoezi ya Kombe la Dunia la FIFA 2010 pia palitumika kama eneo la kutazama umma kwa wakaazi kutazama mechi.
Hivi sasa uwanja huo ndio nyumbani kwa JDR Stars F.C. na Soshanguve Sunshine F.C., akicheza katika Kaskazini Magharibi (mkoa wa Afrika Kusini) | Mkoa wa Kaskazini Magharibi ya Ligi ya Vodacom. Walakini, uwanja huo uko umbali kilomita chache ndani ya mpaka wa Gauteng | mkoa wa Gauteng.
Halifax, Nova Scotia
thumb| Mji wa Halifax, Nova Scotia right|260px|thumb|Nova Scotia Halifax ndio mji mkuu wa jimbo la Nova Scotia nchini Kanada.
Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2007, mji una wakazi wapatao 407,000 wanaoishi katika humo.
Mji upo mita 0-145 juu ya usawa wa bahari.
Kupunguza hatari ya maafa
thumb Kupunguza hatari ya maafa ni mbinu ya kimfumo ya kutambua, kutathmini na kupunguza hatari za maafa. Inalenga kupunguza hatari za kijamii na za kiuchumi za maafa pamoja na kukabiliana na majanga ya mazingira na hatari nyingine.
Halifax, Nova Scotia
Halifax ina jamii mbalimbali za kimataifa: Lugha kuu ni Kiingereza, kikifuatwa na Kifaransa.
Upande wa dini, karibu 3/4 ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali.
Kimanobo-Rajah-Kabunsuwan
Kimanobo ya Rajah Kabunsuwan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimanobo ya Rajah Kabunsuwan imehesabiwa kuwa watu 7560. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo ya Rajah Kabunsuwan iko katika kundi la Kifilipino.
Junot Díaz
Junot Díaz (amezaliwa 31 Desemba 1968) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2008, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa riwaya yake The Brief Wondrous Life of Oscar Wao.
Bwejuu
Bwejuu ni kata ya Wilaya ya Kusini katika Mkoa wa Unguja Kusini, Tanzania yenye Postikodi namba 72111. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa kata hiyo ilikuwa na jumla ya wakazi 2,050 ambapo 977 ni wanaume na 1,073 ni wanawake.
Mayanga
Mayanga ni kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63205.
Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,528 waishio humo.
Jimbo la Benishangul-Gumuz
Jimbo la Benishangul-Gumuz (kwa Kiamhari: ቤንሻንጉል-ጉምዝ) ni moja ya majimbo 11 ya kujitawala ya Ethiopia.
Mlima Gombelo
ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.
Jimbo la Benishangul-Gumuz
Idadi ya wakazi wake ni takriban 625.000.
Mlima Gombelo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.
Jimbo la Benishangul-Gumuz
Makao makuu ni Asosa.
Mahurunga
Mahurunga  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63203. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,214 waishio humo.
Upofu
thumb|400px|Mwanamume asiyeona akiwa anapata mwongozo kutoka kwa [[mbwa huko Brasilia, Brazil.]] Upofu ni hali ya kukosa kuona kutokana na sababu za kifiziolojia au zinazohusiana na neva.
José Andrés Tamayo Cortez
José Andrés Tamayo Cortez (alizaliwa San Pedro, Honduras, 1958) ni kasisi wa Kikatoliki na mwanamazingira wa Honduras, kiongozi wa Vuguvugu la Mazingira la Olancho na "uso wa umma wa harakati za mazingira nchini humo". 2005 alitunukiwa Tuzo ya Mazingira ya Goldman. Baada ya kufukuzwa kutoka Honduras mwaka 2009 aliishi uhamishoni Nicaragua.
Mto Njano
thumb|400px|Mwendo wa Mto Njano au Huáng Hé. thumb|400px|Mto Njano mjini Lanzhou Mto Njano (kwa Kichina: Huang He) ni mto mkubwa wa China ya Kaskazini, mto mkubwa wa pili wa China yote na mto mrefu wa nane duniani. Jina limetokana na rangi ya matope ya ardhi unamopita.
Upofu
Ili kuamua ni watu gani wanaohitaji msaada maalum kwa sababu ya ulemavu wao wa macho, mamlaka mbalimbali za kiserikali zimeunda ufafanuzi tata zaidi unaojulikana kama upofu wa kisheria. Katika Amerika ya Kaskazini na sehemu nyingi za Ulaya, upofu wa kisheria hufafanuliwa kama welekevu wa kuona wa 20/200 (6 / 60) au chini katika jicho bora na kusahihisha bora zaidi iwezekanavyo. Hii ina maana kwamba mtu anayetambulika kisheria kama kipofu atahitajika kusimama 20 ftmbali na kifaa anachokitazama - akiwa na lenzi ya marekebisho -na kukiona kwa ubayana sawa na mtu aliye na uwezo wa kawaida wa kuona200 ft. Katika maeneo mengi, watu walio na welekevu wa wastani ambao hata hivyo kuwa na shamba Visual ya zaidi ya nyuzi 20 chini (ya kawaida kuwa digrii 180) ni classified pia kuwa kipofu kisheria. Karibu asilimia kumi ya wale wanaodhani kisheria kuwa vipofu, kwa kipimo chochote kile, hawawezi kuona. Wanaobaki huwa na uwezo mdogo wa kuona, ukiwa ni pamoja na kuona mwangaza pekee na uwezo mzuri kiasi wa kuona. Uwezo wa chini wa kuona wakati mwingine hutumiwa kufafanua welekevu mbalimbali wa kuona kutoka 20/70 hadi 20/200.
Mto Njano
Mwendo wake una urefu wa kilomita mnamo 5,000 (viwango mbalimbali hutajwa kati ya kilomita 4,845 hadi 5,464) kuanzia nyanda za juu za Tibet hadi delta yake kwenye Bahari ya Bohai ambayo ni sehemu ya Bahari ya Mashariki ya China.
Upofu
Uwezo wa chini wa kuona hufafanuliwa kama welekevu wa kuona wa chini ya 20/60 (6 / 18), lakini sawa au bora zaidi kuliko 20/200 (6 / 60), au kufananisha kupoteza kwa uwezo wa kuona na kiwango cha chini ya digrii 20, katika jicho nzuri na kusahihisha bora iwezekanavyo na Marekebisho ya 10 ya WHO International Takwimu Ainisho ya Magonjwa, Majeraha na Sababu za kifo,  Upofu  hufafanuliwa kama welekevu wa kuona wa chini ya 20/400 (6 / 120), au kufananisha kupoteza uwezo wa kuona na kiwango cha chini ya digrii 10, katika jicho nzuri na kusahihisha bora iwezekanavyo.
Mto Njano
Kabla ya kufika baharini, mto unapita katika Tambarare ya China Kaskazini ambako ustaarabu wa China ulianzishwa. Ndiyo sababu Mto Njano umeitwa mara nyingi mto mama wa China na chanzo cha ustaarabu wa Kichina.
Rutuba ya ardhi ya tambarare hiyo ilijengwa na Mto Njano kwa kusambaza matope kwa miaka milioni kadhaa wakati wa mafuriko yake ya kimajira.
Upofu
Vipofu ambao macho yao bado hayajaharibika wanaweza kutambua kukiwa na mwangaza ingawa hawaoni kutokana na upakiaji wa kurekodi kwa mzunguko wa mwanga/giza wa masaa 24. Ishara za mwangaza za lengo hili husafiri kupitia njia ya retinohaipothalamia, kwa hivyo neva ya jicho iliyoharibika kupita mahali ambapo njia ya retinohaipothalamia hutokea kwenye jicho si kizuizi.
Magonjwa
Kulingana na makadirio ya WHO, visababishi vya upofu vya kawaida duniani kote katika 2002 vilikuwa:
Kulingana na suala la maambukizi ya upofu duniani, idadi kubwa ya watu katika nchi zinazoendelea na uwezekano mkuu wao kuathiriwa unamaanisha kuwa visababishi vya upofu katika maeneo hayo ni muhimu zaidi kiidadi. Mtoto wa jicho husababisha zaidi ya kesi 22,000,000 za upofu na glakoma kesi 6,000,000, wakati ukoma na onkoseresiasisi husabaisha kupofuka kwa takriban watu 1,000,000 duniani kote. Idadi ya watu, wanaokuwa vipofu kutokana na trakoma imeshuka kwa kasi katika kipindi cha miaka 10 kutoka milioni 6 hadi milioni 1.3, hivyo basi kuiweka katika nafasi ya saba kwenye orodha ya visababishi vya upofu duniani kote. Xerophthalmia (ukavu wa macho) inakadiriwa kuathiri watoto milioni 5 kila mwaka; 500,000 hupata konea inayofanya kazi, na nusu yao huwa vipofu. Vidonda vya konea pia ni kisababishi kikubwa cha upofu wa jicho moja dunia kote, na huhusishwa na kesi zinazokadiriwa 850,000 za upofu wa konea kila mwaka katika eneo la India peke yake. Kutokana na hayo, kuharibika kwa konea kutokana na sababu zote sasa ndiyo sababu ya nne kuu ya upofu kimataifa (Vaughan & Asbury's General Ophthalmology, 17e)
Watu katika nchi zinazoendelea wanaweza kuathiriwa sana na upofu kutokana na magonjwa yanayoweza kuzuiwa au kutibiwa wakilinganishwa na wenzao katika mataifa yaliyoendelea. Ingawa kuharibika kwa macho huwaathiri sana watu waliozidisha miaka 60 katika maeneo yote, watoto walio katika jamii maskini wanaweza kuathiriwa sana na magonjwa yanayosababisha upofu wakilinganishwa na wenzao kutoka jamii tajiri.
Uhusiano kati ya umaskini na kuharibika kwa macho kunakoweza kutibu ni dhahiri zaidi wakati kufanya kulinganisha mikoa ya sababu. Kuharibika kwa macho katika wengi wa watu wazima katika Amerika ya Kaskazini na Ulaya Magharibi kunahusishwa na kuzorota kwa seli kunakohusiana na umri na kuharibika kwa retina kunakosababishwa na ugonjwa wa kisukari. Ingawa magonjwa haya mawili hujaribu kutibiwa, yote hayawezi kuponwa.
Katika nchi zinazoendelea, ambapo watu wanatarajiwa kuishi maisha mafupi, watoto wa jicho na vimelea vinavyotokana na maji-matatizo ambayo yanaweza kutibiwa kwa ufanisi-huwaathiri watu wengi sana(angalia upofu wa mto, kwa mfano). Kati ya watu milioni 40 wanaokadiriwa kuwa vipofu duniani kote, 70-80% wanaweza kurejeshewa sehemu ya au uwezo wote wa kuona kupitia matibabu.
Katika nchi zilizoendelea ambako magonjwa ya vimelea hayapatikani sana na upasuaji wa mtoto wa jicho inapatikana kwa urahisi zaidi, kuharibika kwa seli kunakohusishwa na umri, glakoma, na kuharibika kwa retina kunakohusishwa na ugonjwa wa kisukari ndivyo visababishi vikuu vya upofu. [24]
Upofu wa utotoni unaweza kusababishwa na matatizo yanayohusiana na mimba, kama vile ugonjwa wa Rubela wa kuzaliwa nao na kuharibika kwa retina kabla ya kukomaa.
Mambo yasiyo ya kawaida na majeraha
Majeraha ya jicho, ambayo sana sana huwaathiri watu walio na umri chini ya miaka 30, ndiyo visababishi vikuu vya upofu wa jicho moja(kupofuka kwa jicho moja) katika nchi ya Marekani. Majeraha na mtoto wa jicho huathiri jicho lenyewe, wakati mambo yasiyo ya kawaida kama vile haipoplasia ya neva ya macho huathiri kifungu cha neva ambacho hutuma ishara kutoka kwenye jicho hadi kwenye sehemu ya nyuma ya ubongo, jambo ambalo linaweza kusababisha kupunguka kwa welekevu wa kuona.
Watu walio na majeraha kwenye ndewe la osipitali la ubongo wanaweza kuwa vipofu kisheria au kabisa, licha ya kuwa na macho na neva ya macho ambazo hazijaharibika.
Kasoro za kimaumbile
Mara nyingi watu walio na uzeruzeru huwa hawana uwezo mzuri wa kuona kiasi kwamba wengi wao ni vipofu kisheria, ingawa kwa hakika wachache wao hawawezi kuona. Ugonjwa wa Leber's congenital amaurosis unaweza kusababisha upofu kamili au kuharibu kabisa uwezo wa kuona kuanzia kuzaliwa au mapema utotoni.
Maendeleo ya hivi karibuni katika kutengeneza ramani ya jinomu ya binadamu yametambua visababishi vingine vya kijenetiki vya kutoona vizuri au upofu. Mfano mmoja wa maendeleo hayo ni tatizo la Bardet-Biedl.
Kuathiriwa na sumu
Ingawa kwa nadra, upofu husababishwa na ulaji wa kemikali fulani. Mfano unaojulikana sana ni methanoli, ambayo hulevya kidogo na husababisha ulevi wa chini, lakini wakati haishindani na ethanoli kwa umetaboli, methanoli humeng'enyuka na kuwa fomalidehaidi na asidi ya fomi ambazo zinaweza kusababisha upofu, matatizo mengine ya afya, na kifo. Methanoli kwa kawaida hupatikana katika spiriti zilizomethirishwa, pombe ya etheli iliyoharamishwa, ili kuepuka kulipa kodi kwa kuuza ethanoli iliyolengwa kutumiwa na binadamu. Spiriti zilizomethilishwa wakati mwingine hutumiwa na wanywaji pombe kama kibadala cha bei nafuu cha vileo vya kawaida vilivyotiwa ethanoli.
Vitendo vya hiari
Kutia upofu kumetumiwa kama kitendo cha kulipiza kisasi na mateso katika matukio fulani, ili kumnyima mtu hisi kuu ambayo anaweza kutumia kuingiliana katika ulimwengu, aweze kujitegemea kikamilifu, na awe na ufahamu wa matukio yanayomzunguka. Mfano kutoka masimulizi ya kale ni Oedipus, ambaye alijing'oa macho baada ya kugundua kwamba alitimiza unabii uliokuwa umetabiriwa kumhusu.
Magonjwa ya ziada
Upofu unaweza kutokea kwa pamoja na hali kama vile ulemavu wa akili, Autism, kupooza cerebral, kusikia kuharibika s, na epilepsy. Katika utafiti uliohusisha watoto 228 walioharibika macho katika mji mkuu Atlanta kati ya 1991 na 1993, 154 (68%) alikuwa na ulemavu ziada badala ya kuharibika macho. Upofu ulioungana na kupoteza kusikia unajulikana kama uziwi-upofu.
Udhibiti
Utafiti wa 2008 uliochapishwa katika Jarida Mpya la Tiba la Uingereza (New England Journal of Medicine) ulichunguza athari za kutumia tiba ya jeni kusaidia kurejesha uwezo wa kuona katika wagonjwa walio na aina nadra ya upofu wa kurithiwa, unaojulikana kama Leber Congenital Amaurosis au LCA. Congenital Leber Amaurosis huharibu vipokea mwangaza katika retina na kwa kawaida huanza kuathiri uwezo wa kuona mapema utotoni, na uwezo wa kuona unaoendelea kudhoofika hadi upofu kamili katika umri wa karibu miaka 30.
Utafiti huo ulitumia virusi vya homa ya kawaida kupeleka toleo la kawaida la jeni iitwayo RPE65 moja kwa moja kwenye macho ya wagonjwa walioathirika. Jambo la kushangaza ni kuwa wagonjwa wote 3 wenye umri wa miaka 19, 22 na 25 waliathirika vizuri na matibabu hayo na kuripoti uwezo bora wa kuona kufuatia utaratibu huo. Kutokana na umri wa wagonjwa na hali ya upunguvu ya LCA uboreshaji huo wa uwezo wa kuona katika wagonjwa wa matibabu ya jeni umewatia moyo watafiti. Inatarajiwa kuwa tiba ya jeni inaweza kuwa bora zaidi katika wagonjwa wa LCA wa umri mdogo ambao wamepoteza sehemu ya uwezo wa kuona pamoja na watu wengine walio vipofu kabisa au waliopoteza sehemu ya uwezo wa kuona.
Aina mbili za matibabu ya majaribio ya matatizo ya retina ni pamoja na uwekaji upya wa saibaneti na kupandikiza seli za watoto za retina.
Uwezo wa kutembea
thumb|200px|Mjwaj. Watu wengi walio haribika sana macho wanaweza kusafiri kwa kujitegemea, kwa kutumia zana mbalimbali na mbinu. Wataalamu wa maelekezo na uwezo wa kutembea ni wataalamu ambao wamepewa mafunzo maalum ya kufundisha watu walioharibika macho jinsi ya kusafiri salama, kwa ujasiri, na kwa kujitegemea katika nyumba na jamii. Wataalamu hawa wanaweza pia kuwasaidia vipofu kufanya mazoezi ya kusafiri kupitia njia maalum ambazo wanaweza kutumia mara kwa mara, kama vile njia ya kutoka nyumbani hadi kwenye duka lililo karibu. Kuyajua mazingira au njia hurahisisha sana na kufanikisha matembezi ya kipofu.
Vifaa kama vile mkongojo mweupe ulio na ncha nyekundu - alama ya kimataifa ya upofu - unaweza pia kutumika kuboresha matembezi. Mkongojo mrefu hutumika kuongeza umbali ambao mtumiaji anaweza kufikia kwa kutumia hisia ya kugusa. Kwa kawaida mkongojo huu hupembezwa pole pole, katika njia inayokusudiwa kupitiwa, ili kutambua vikwazo. Hata hivyo, mbinu za kutumia mkongojo huu wa kusafiri zinaweza kutofautiana kulingana na mtumiaji na/au hali. Baadhi ya watu walioharibika macho huwa hawabebi aina hii ya mkongojo, wao hupendela mkongojo wa utambulishaji ulio mfupi na mwepesi. Wengine bado huhitaji mkongojo unaowasaidia. Uchaguo unategemea uwezo wa mhusika wa kuona, motisha, na mambo mengine.
Idadi ndogo ya watu hutumia mbwa wa kuongoza kuwasaidia kutembea. Mbwa hawa huwa wamefunzwa kuepuka vikwazo mbalimbali, na kuonyesha wakati inakuwa muhimu kwenda juu au chini kwenye ngazi. Hata hivyo, usaidizi wa mbwa wa kuongoza hufanywa finyu na mbwa hawa kutokuwa na uwezo wa kuelewa maagizo magumu. Sehemu ya mbwa hawa iliyo na uwezo wa kutambua sawa na wa binadamu huongoza, kulingana na ujuzi waliopata kupitia mafunzo ya awali ya matembezi. Hii ina maana kuwa, anayeongozwa anaweza kufananishwa na mwongoza ndege, ambaye ni lazima ajue jinsi ya kutoka sehemu moja hadi nyingine, na mbwa afananishwe na rubani, ambaye huwafikisha huko salama.
Aidha, baadhi ya vipofu hutumia programu zinazotumia teknolojia ya GPS kama kisaidia matembezi. programu kama hiyo inaweza kusaidia watu vipofu kwa maelekezo na usafiri, lakini si kibadala cha zana za matembezi za jadi kama vile mikongojo myeupe na mbwa wa kuongoza.
Hatua za Serikali wakati mwingine huchukuliwa ili kufanya sehemu za umma ziweze kufikiwa vyema zaidi na vipofu. Usafiri wa umma hupatikana bila malipo kwa vipofu katika miji mingi. Vibamba vinavyogusika na ishara za trafiki zinazosikika zinaweza kurahisisha na kuongeza usalama kwa vipofu wanaotembea kwa miguu kuvuka barabara. Zaidi ya kuunda sheria kuhusu nani anaweza na hawawezi kutumia mkongojo, baadhi ya serikali huamuru haki-ya-kupita itolewe kwa watumiaji wa mikongojo myeupe au mbwa wa kuongoza.
Kusoma na ukuzaji
thumb|Tazama kwa niaba ya kipofu Watu wengi walioharibika macho lakini si vipofu kabisa husoma magazeti, ama ya kawaida au yaliyokuzwa kwa vifaa vya ukuzaji. Wengi pia husoma maandishi yaliyoandikwa kwa herufi kubwa, ambayo ni rahisi kwao kusoma bila vifaa vile. Aina mbalimbali ya vioo vya kukuza, baadhi hushikwa kwa mkono, na vingine huwekelewa juu ya madawati, vinaweza kuwarahisishia kusoma.
Baadhi ya watu hupata vifaa hivi kupitia mashirika ya vipofu, kama vile ya Huduma za Maktaba ya Kitaifa ya Vipofu na Walemavu nchini Marekani, na Maktaba ya Kitaifa ya Vipofu (RNIB) nchini Uingereza.
Televisheni zenye nyaya maalum, vifaa ambavyo hukuza na kutofautisha vitu kwenye matini, ni vibadala vya kisasa zaidi vikilinganishwa na vile vya kijadi.
Pia kuna huduma za kusoma kwenye redio zaidi ya 100 kote ulimwenguni ambazo huwapatia watu walioharibika macho masomo kutoka kwa majarida kupitia kwenye redio. Shirikisho la Kimataifa la Huduma za Habari Sikizi hutoa viungo vya mashirika hayo yote.
Kompyuta
Teknolojia ya kuwezesha kufikia kama vile visomaji skrini, viookuzi vya skrini na maonyesho ya Breli yanayoweza onyeshwa tena huwawezesha vipofu kutekeleza matumizi msingi ya kompyuta na simu za mkononi. Upatikanaji wa teknolojia saidizi unaongezeka, ukifuatiwa na juhudi za pamoja za kuhakikisha upatikanaji wa teknolojia ya habari kwa watumiaji wote wanaoweza, ikiwa ni pamoja na vipofu. Matoleo ya baadaye ya Microsoft Windows yameshirikisha Accessibility Wizard & Magnifier kwa wale wasioweza kuona kikamilifu, na Microsoft Narrator, kisomaji rahisi cha skrini. Magawanyo ya Linux (kama CD halisi) kwa kipofu ni pamoja na Oralux na Adriane Knoppix. Adriane Knoppix ilitengenezwa na Adriane Knopper aliyeharibika macho. Mac OS pia huja na kisomaji skrini kilichotiwa ndani, kiitwacho VoiceOver.
Harakati za kupanua upatikanaji wa mtandao zinasababisha idadi kubwa ya wavuti kujua kuhusu teknolojia saidizi, hivyo basi kuufanya mtandao kuwa mahali pa kuvutia kwa watumiaji walio na matatizo ya macho.
Mbinu za majaribio katika ubadalishanaji hisia zinaanza kutoa ufikiaji wa utazamaji wa kidhahania kutoka kwa kamera.
Visaidizi na mbinu zingine
right|thumb|Kipengele cha kugusika juu ya noti ya benki ya Kanada. Vipofu wanaweza kutumia vifaa vinavyozungumza kama vile vipima joto, saa za mkono, saa za ukuta, mizani, vikokotoo, na dira. Pia wanaweza kuzirefusha au kuzitia alama namba zilizo kwenye vifaa kama vile joko/oveni na virekebisha joto ili kuvifanya viweze kutumika. Mbinu zingine zinazotumiwa na vipofu kuwasaidia katika shughuli za kila siku ni pamoja na:
Watu wengi, baada ya kuharibika macho kwa muda mrefu kutosha, hubuni mikakati yao ya kurekebisha katika maeneo yote ya usimamizi wa kibinafsi na kitaaluma.
Epidemiolojia
Shirika la WHO linakadiria kuwa katika mwaka wa 2002 kulikuwa na watu milioni 161 waliokuwa wameharibika macho katika ulimwengu (zaidi ya 2.6% ya jumla ya idadi ya watu). Kati ya idadi hii milioni 124 (karibu 2%) walikuwa wanaweza kuona kidogo na milioni 37 (karibu 0.6%) walikuwa vipofu. Kwa utaratibu wa mara ya kutokea, visababishi vilivyoongoza vilikuwa mtoto wa jicho, makosa ya kuchepuka yaliyokosa kurekebishwa (wenye kuona karibu, wenye kuona mbali, au uastigmati), glakoma, na kuzorota kwa seli kunakohusiana na umri. Katika mwaka wa 1987, ilikadiriwa kuwa watu 598,000 katika Marekani walitimiza ufafanuzi wa kisheria wa upofu. Kati ya idadi hiyo, 58% walikuwa wamepitisha umri wa miaka 65. Katika miaka ya 1994-1995, wamarekani milioni 1.3 waliripoti upofu kisheria.
Jamii na utamaduni
upright|thumb|Picha ya mwanamke Kipofu na Diego Velazquez.
Matumizi ya Kimafumbo
Neno "kipofu" (kivumishi na kitenzi) ni mara nyingi hutumika kwa tumeni ukosefu wa ujuzi wa kitu fulani. Kwa mfano, kuna kukutanisha kwa mara ya kwanza watu wawili, msichana na mvulana, ambao hawajawahi kukutana tena na hawakuwa wamepanga; majaribio ya kipofu huwa ni majaribio ambayo maelezo hufichwa kutoka kwa ama anayefanya majaribio au mshiriki ili kupunguza athari ya kipozauongo au mapendeleo ya mwangalizi. Kauli ya "kipofu kuongoza kipofu" inarejelea mtu ambaye hajiwezi kumwongoza mtu mwingine ambaye pia hajiwezi. Kuwa kipofu kwa jambo inamaanisha kutoelewa au kutolifahamu jambo hilo. "sehemu isiyoonekana vizuri" inarejelea eneo ambapo mtu hawezi kuona, kwa mfano, mahali ambapo dereva wa gari hawezi kuona kwa sababu sehemu za gari lake zinamkinga.
Michezo
Watu iipofu na wale wenye kuona kidogo hushiriki katika michezo kama vile kuogelea, skii ya barafuni na riadha. Baadhi ya michezo imebuniwa au kutumika kwa ajili ya vipofu kama vile 'goalball', soka ya chama Cricket,, na golf. Shirika lililo na mamlaka duniani kote katika michezo ya vipofu ni Shirika la Michez Shirikisho la Michezo ya Kimataifa. Watu wenye matatizo ya kuona wameshiriki katika Michezo Paralimpu tangu mwaka wa 1976 majira Paralympics katika Toronto.
Katika wanyama
Kauli zinazodai kwamba baadhi ya spishi za mamalia "huzaliwa vipofu" zinamaanisha kuwa huwa zinazaliwa zikiwa zimefunga macho yao imefungwa na kope zao fused kwa pamoja, na macho wazi baadaye. Mfano moja ni sungura. Katika binadamu kope huwa zimeunganishwa kwa muda kabla ya kuzaliwa, lakini hufunguka tena kabla ya wakati wa kawaida wa kuzaliwa, lakini watoto waliozaliwa mapema sana wakati mwingine huzaliwa na macho yao yakiwa yameunganishwa, na hufunguka baadaye. wanyama wengine kama vile panya fuko iliyo kipofu huwa vipofu kwa kweli vipofu na hutegemea hisia zingine.
191
Makala hii inahusu mwaka 191 (Baada ya Kristo).
Upofu
Katika wanyama
Mada ya wanyama vipofu imekuwa yenye nguvu katika fasihi. Mchezo wa Peter Schaffer ulioshinda tuzo ya Tony, Equus, husimulia hadithi ya kijana ambaye alipofua farasi sita. Riwaya ya kale ya vijana wa makamo iliyoandikwa na Theodore Taylor, The Trouble with Tuck, inahusu msichana wa makamo, Helen, anayemfunza mbwa wake ambaye ni kipofu kufuata na kuamini mbwa anayeona. Hadithi ya Appel iliyoshindatuzo, "Rods and Cones," inaeleza vurugu inayosababishwa na sungura kipofu katika maisha ya wahusika wawili waliokuwa wameoana. Katika visa visivyo vya kubuniwa, kisa cha hivi karibuni kutoka insha za Kay HardieLinda, "Yaliyojitokeza kutokana na Cat Blind," katika Cat Wanawake: Female Waandishi juu Feline yao Friends.
Kichala
Kichala ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wachala. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kichala imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichala iko katika kundi la Kigur.
190
Makala hii inahusu mwaka 190 (Baada ya Kristo).
Hakimiliki ya mandharinyuma, mandharimbele, mandharikando na mandhariposti
Hakimiliki ya mandharinyuma, mandharimbele, mandharikando na mandhariposti (kwa Kiingereza: Background, foreground, sideground and postground intellectual property) ni aina nne za rasilimali ya hakimiliki kutokana na uvumbuzi.
Mkoa wa Pwani (Kenya)
thumb|right|175px|Mahali pa mkoa wa Pwani katika [[Kenya]] Mkoa wa Pwani ni kati ya mikoa nane ya Kenya ukipakana na Bahari Hindi, Tanzania na mikoa ya Kenya ya Bonde la Ufa, Mashariki na Kaskazini-Mashariki.
Makao makuu ya mkoa yapo Mombasa.
Mkoani kuna wilaya zifuatazo (makao makuu katika mabano):
Historia ya Mkoa wa Pwani
Pwani la Kenya ni nchi ya miji ya Waswahili hasa. Miji hii kama vile Lamu, Mombasa, Malindi, na mengine mengi iliyokuwa vituo vya biashara ya kimataifa tangu zaidi ya miaka 1000 iliyopita. Upepo wa monsuni ulibeba jahazi kutoka Uarabuni, Uajemi hata Bara Hindi kwenda pwani la Afrika ya Mashariki. Monsuni ulipogeuka kila baada ya nusu mwaka jahazi ziliweza kurudi kwao na bidhaa za biashara. Hivyo vituo vya biashara na mapumziko vikawa miji ya Waswahili, utamaduni uliounganisha tamaduni za wafanyabiashara Waarabu au Waajemi na Waafrika wenyeji wa pwani.
Miji ya kwanza ya Waswahili ilikuwa Lamu na Pate. Wakati wa kuja kwa Wareno mnamo mwaka 1500 BK Malindi na Mombasa ilikuwa miji muhimu zaidi.
Pwani ina pia magofu ya miji kama Gedi iliyokwisha bila sababu zake kueleweka.
Pwani limekuwa sehemu ya Usultani wa Zanzibar wakati wa karne ya 19 BK. Baada ya kuja kwa ukoloni wa Uingereza mwisho wa karne hiyo ya 19. BK Sultani wa Zanzibar alikodisha pwani kwa Wakoloni. Mwaka 1964 pwani lilikuwa sehemu ya nchi mpya ya Kenya.
Wilaya ya Isiolo
Wilaya ya Isiolo ilikuwa wilaya mojawapo ya Mkoa wa Mashariki wa Jamhuri ya Kenya hadi ilipopitishwa katiba mpya ya nchi (2010).
Makao makuu yalikuwa mjini Isiolo.
Demirköy
thumb|Picha ya ramani kuonesha eneo la Kırklareli_Demirköy
ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Kırklareli kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.
Kimanobo-Sarangani
Kimanobo-Sarangani ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamanobo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimanobo-Sarangani imehesabiwa kuwa watu 58,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanobo-Sarangani iko katika kundi la Kifilipino.
Ken Noritake
Noritake alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 9 Machi 1951 dhidi ya Afghanistan. Noritake alicheza Japani katika mechi 1.
Wang Yicheng
Wang Yicheng/Wang Yi-Ch'eng (kwa Kichina 王禹偁, 954-1001) alikuwa mwandishi na mwanasiasa nchini China wakati wa Nasaba ya Song.
Elizabeth Strout
Elizabeth Strout (amezaliwa 6 Januari 1956) ni mwandishi wa kike kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2009, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa riwaya yake Olive Kitteridge.
Suleiman Omar Kumchaya
Suleiman Omar Kumchaya (amezaliwa tar. 11 Mei 1952) ni mbunge wa jimbo la Lulindi katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.
Kofçaz
ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Kırklareli kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.
Paul Harding (mwandishi)
Paul Harding (amezaliwa 1967) ni mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 2010, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa riwaya yake Tinkers.
Efon Alaaye
alt=Kibao cha karibu cha Efon-Alaye, jimbo la Ekiti|thumb|Kibao cha karibu cha Efon-Alaye, jimbo la Ekiti ni mji wa jimbo la Ekiti, nchini Nigeria.
Mwaka 2022 umekadiriwa kuwa na wakazi 279,139.
Arbogasti
Arbogasti (alifariki 678 hivi) alikuwa mmisionari katika Alsace ya leo na askofu wa Strasbourg (leo nchini Ufaransa).
Tangu zamani anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 21 Julai.
Mlima Gonja
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.
Kimansaka
Kimansaka ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamansaka. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimansaka imehesabiwa kuwa watu 57,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimansaka iko katika kundi la Kifilipino.
Raynald Alfons Mrope
Raynald Alfons Mrope (amezaliwa tar. 13 Agosti 1942) ni mbunge wa jimbo la Masasi katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.
Jambiani Kibigija
Jambiani Kibigija ni kata ya Wilaya ya Kusini katika Mkoa wa Unguja Kusini, Tanzania yenye Postikodi namba 72108. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa kata hiyo ilikuwa na jumla ya wakazi 3,369 ambapo 1,621 ni wanaume na 1,748 ni wanawake.
Madimba
Madimba  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63202. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 13,139 waishio humo.
Voi
thumbnail|right|200px|Muonekano wa Mji wa Voi
Voi ni mji mkubwa wa Kaunti ya Taita-Taveta, kusini mwa Kenya. Awali ilikuwa kati ya wilaya sita za Mkoa wa Pwani.
Mfariji
Mfariji au Mtetezi au Msaidizi ni tafsiri ya neno la Kigiriki παράκλητος, parakletos (kwa Kiingereza "Paraclete" na kwa Kilatini paracletus) lililotumiwa na Yesu Kristo kadiri ya Injili ya Yohane (14:15-27).
Wakristo toka mwanzo wameona kuwa linamhusu Roho Mtakatifu kama njia ya Yesu kuendelea kuwepo kati ya wanafunzi wake baada ya kufa na kufufuka
Voi
Wakazi walikuwa 45,483 wakati wa sensa ya mwaka 2009.
Mfariji
Waislamu wengi wamejaribu kuonyesha kwamba Yesu alitabiri ujio wa Muhammad kama mbadala wake.
Voi
Uchumi
right|thumb|Njia panda karibu na Mji wa Voi Voi ni soko la bidhaa za kilimo na nyama kutoka milima ya Taita na maeneo mengine jirani. Mji wa Voi una maduka ya jumla, maduka ya rejereja, soko na hoteli kadhaa. Hoteli zinazo hudumia watalii zipo viungani mwa mji. Mashamba ya makonge yapo Magharibi mwa mji. Familia kubwa ya maskota inapatikana kwenya mashamba ya makonge.
Mfariji
Wakristo wanajibu kwamba Yesu alisema huyo Mfariji mwingine ataishi nao na kuwa "ndani" yao, kitu ambacho kinawezekana kwa roho (Roho Mtakatifu), lakini si kwa mtu (mwenye mwili kama Muhammad).
Voi
Uchumi
Voi ina uchumi wa saa ishirini na nne.
Historia
Kulingana na historia ya wenyeji, jina la mji linatokana na mfanyibiashara muuza watumwa aliyejulikana kama Chifu Kivoi ambaye alifanya makao kwenye kingo za mto Voi takribani karne nne zilizopita. Baadae makazi hayo yalikua kituo cha biashara kwa wenyeji wataita na makabila mengine ikiwemo waarabu.
Mji ulianza kukua zaidi mwisho wa karne ya 19 wakati ujenzi wa reli ya Uganda. Watu walipata kazi katika shirika la reli na shamba la makonge. Ingawaje mji ulikuwa wa kilomita mraba 16.27 (maili mraba 6.28), ni mwaka wa 1932 ambapo ulipata hadhi ya kuwa mji. Kwa sasa mji wa Voi umepitiliza hadhi hiyo.
Treni/Garimoshi
Mji wa Voi ndio ulio na makutano ya kwanza ya reli kutuka Mombasa. Makutano haya ndio yanayo elekea Tanzania kupitia Taveta. Hivyo basi ni kituo muhimu.
Teksi
Teksi zinaweza kupatikana katika kituo cha mji. Ada za nauli ni mazungumzo, si umewekwa.
Matatu
Matatu zinatoa huduma za usafiri mjini na viungani mwake. Matatu pia zinasafirisha watu na bidhaa kuelekea Wundanyi, Taveta, Mombasa na maeneo mengi mengine.
Mabasi
Coast bus na Mash ni baadhi ya kampuni za mabasi yanayo hudumu kwa usiku na mchana kwenda Mombasa na Nairobi.
Hewa
Uwanja mdogo wa ndege Ikanga Air Strip upo karibu na mji.
Manispaa
Manispaa ya Voi, ni pamoja na vijiji vya Ikanga na Mkwachunyi. Manispaa ya Voi inaongozwa na Halmashauri ya Manispaa, mamlaka za mitaa, na si chini ya Taita-Taveta County Council. Halmashauri ya Manispaa inaongozwa na meya.
Uchaguzi Kata
Manispaa ya Voi imegawanywa katika kata sita, kila kata humchagua diwani mmoja
Halmashauri ya Manispaa ya Voi
Halmashauri ya Manispaa ya Voi inaongozwa na madiwani sita waliochaguliwa na kila kata na wanne wanaoteuliwa na kufanya jumla yao kuwa kumi.
Utalii na Burudani
Voi ni eneo la utalii kwa kuwa inapakana na mbuga ya kitaifa ya Tsavo Mashariki iliyo maarufu duniani kote. Upande wa burudani kuna vilabu vingi.
Katika ubunifu
Makala kama Xbox 360 na Halo 3 yanafanyika mjini Voi. Halo 3 unafanyika mwishoni mwa mwaka 2552, eti Voi ni taswira ya zamani ya kuwa na viwanda vingi sana, tofauti na hali halisi ya Voi.
Tewksbury, Massachusetts
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Tewksbury, Massachusetts
Kicherepon
Kicherepon ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wacherepon. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kicherepon imehesabiwa kuwa watu 111,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicherepon iko katika kundi la Kikwa.
Tewksbury, Massachusetts
thumb|right|260px|Mahali pa Tewksbury katika Middlesex County na [[Massachusetts]] Tewksbury ni mji wa Marekani katika jimbo la Massachusetts. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2007, mji una wakazi wapatao 30,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 38 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 54 km².
Maria Teresa Agnesi Pinottini
Maria Teresa Agnesi Pinottini (17 Oktoba 1720 - 19 Januari 1795) alikuwa mtunzi wa nchini Italia. Japokuwa alikuwa maarufu sana kwa utunzi wake, alikuwa pia mpiga kinanda na mwimbaji shupavu.
Seki Matsunaga
Matsunaga alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 9 Machi 1951 dhidi ya Afghanistan. Matsunaga alicheza Japani katika mechi 1.
Kichumburung
Kichumburung ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wachumburung. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kichumburung imehesabiwa kuwa watu 69,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichumburung iko katika kundi la Kikwa.
Hery Rajaonarimampianina
thumb Hery Martial Rajaonarimampianina Rakotoarimanana (amezaliwa 6 Novemba 1958) ni mwanasiasa wa Malagasy ambaye alikuwa Rais wa Madagaska kuanzia Januari 2014 hadi Septemba 2018, ajiuzulu kugombea tena. Hapo awali aliwahi kuwa Waziri wa Fedha chini ya Rais Andry Rajoelina, na alikuwa mgombea wa harakati za kisiasa za Rajoelina katika uchaguzi wa rais wa 2013. Alishinda kura katika raundi ya pili, akimshinda Jean-Louis Robinson, mgombea wa chama cha Marc Ravalomanana. Mara baada ya kuchaguliwa, Rajaonarimampianina alishika rekodi ya ulimwengu ya mkuu wa nchi na jina refu zaidi (herufi 44) na jina la familia (wahusika 19).
Kimaranao
Kimaranao ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamaranao. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kimaranao imehesabiwa kuwa watu 776,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaranao iko katika kundi la Kifilipino.
Corneille Ewango
Hifadhi hiyo ni makazi ya watu wa Mbuti, na inahifadhi wanyama kama vile okapis (hawapatikani popote pengine), tembo na spishi 13 za nyani. Ewango imegundua aina 270 za mizabibu na aina 600 za miti katika eneo hilo.
Mlima Kagambe
ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.
Andry Rajoelina
Andry Nirina Rajoelina (amezaliwa 30 Mei 1974) ni mwanasiasa wa Malagasy na mfanyabiashara ambaye kwa sasa anafanya kazi kama rais wa Madagaska. Alianza kazi yake katika sekta ya kibinafsi, kwanza kupanga hafla kwenye Kisiwa hicho (Matamasha ya moja kwa moja), na kisha kuwekeza biashara ya matangazo (Injet, mabango na magazeti) na media (Viva, TV na radio). Alikuwa Meya wa Antananarivo kutoka Desemba 2007 hadi Februari 2009, na Rais wa Mamlaka ya Mpito ya Madagaska kuanzia tarehe 21 Machi 2009 hadi 25 Januari 2014, hadi uchaguzi mkuu ulifanyika 2013.
Schiphol
thumb|250px|Geti kuu ya Schiphol
Schiphol ni uwanja wa ndege wa kimataifa wa Amsterdam nchini Uholanzi. Ni kati ya nyanja za ndege kubwa duniani ukiwa na abiria zaidi ya milioni 46 wanaopita humo na hii ni nafasi ya nne ya Ulaya na nafasi ya 12 duniani.
Jina kamili kwa Kiholanzi ni Luchthaven Schiphol au kwa Kiingereza Amsterdam Airport Schiphol. Kifupi chake ni AMS.
Ni kituo kikuu cha KLM.
Uwanja huu upo kilomita 17.5 kusini kwa Amsterdam na safari kwa treni kutoka mjini ni dakika 20.
Dunstan Daniel Mkapa
Dunstan Daniel Mkapa (amezaliwa tar. 20 Septemba 1948) ni mbunge wa jimbo la Nanyumbu katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.
Kitere
Kitere  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63217. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,270 waishio humo.
Osamu Yamaji
Osamu Yamaji (山路 修; alizaliwa 31 Agosti 1929) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Japani. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Japani.
Yamaji alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 7 Machi 1954 dhidi ya Korea Kusini. Yamaji alicheza Japani katika mechi 1.
Lüleburgaz
ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Kırklareli kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.
Urmia
300px|thumb|Urumiyeh jinsi inavyoonekana kutoka ndege 300px|thumb|Kanisa la Mt. Mariamu mjini Urumiye Urmia au Urumiyeh (Kifarsi ارومیه  urumiye, Kiarmenia Ուրմիա urmia  ; Kiazerii اورمیه urmiya; Kikurdi ورمێ  urmiye ; Kiaramu (Syriac) ܐܘܪܡܝܐ urmia ) ni mji mkubwa zaidi katika Mkoa wa Azarbaijan Magharibi wa Iran na mji mkuu wa Wilaya ya Urmia. Iko kwenye mwinuko wa mita 1330 juu ya usawa wa bahari, na iko kando ya Mto Shahar kwenye Uwanda wa Urmia. Ziwa Urmia, mojawapo ya maziwa makubwa zaidi ya chumvi duniani, liko mashariki mwa jiji, na eneo la mpaka wa Uturuki lenye milima mingi liko upande wa magharibi.
Urmia ilikuwa mji muhimu kufikia karne ya 9. Mji huo ulikuwa na wakazi mbalimbali ambao wakati fulani wamejumuisha Waislamu ( Shia na Sunni ), Wakristo ( Wakatoliki, Waprotestanti, Waasiria, na Waorthodoksi ), Wayahudi, Wabahaʼí na Wasufi. Mnamno mwaka 1900, Wakristo walikuwa zaidi ya 40% za wakazi wa jiji; hata hivyo, Wakristo wengi ama waliuawa wakati Milki ya Osmani ilipoivamia Iran na kufanya mauaji ya halaiki dhidi ya Waasiria na Waarmenia wa Urmia au walikimbia muda mfupi baada ya vita.
Purifikatorio
Umbo lake ni la pembenne na katikati yake msalaba mdogo mwekundu umehaririwa.
Taswira katika fasihi
Taswira hutokana na matumizi ya lugha anayotumia msanii wa kazi ya fasihi. Matumizi hayo ni kama vile, methali, nahau na tamathali mbalimbali za semi. Wasanii wa fasihi hutumia taswira kama njia mojawapo ya kuficha kile kinachozungumzwa kwa hadhira, yaani hadhira itahitaji kutumia akili ili kuweza kubaini nini msanii huyo amekisema. Lengo kuu la msanii kufanya hivyo ni kuficha maneno ambayo yanaweza kuwa matusi kwa hadhira au kuepusha mgogoro na tabaka analolijadili, hasa akiwa analisema kwa ubaya. Na wakati mwingine taswira hutumika ili kupamba kazi hiyo.
Aina za taswira
Taswira zinaweza kugawanyika katika aina mbalimbali. Aina hizo ni:
(i) Taswira hisi
Hii ni taswira ambayo huhusika na hisi ya ndani. Taswira hii huweza kumfanya msomaji au msikilizaji awe na wasiwasi, aone woga, apandwe na hasira au asikie kinyaa. Taswira hii huwa na nguvu kubwa ya kuganda akilini.
Kwa mfano: Akaniambia, “siwezi kula chakula hicho rojorojo mfano wa kohozi lenye sumu”.
Angazia taswira hizi: taswira muonjo na taswira mguso.
(ii) Taswira ya mawazo / kufikirika
Kwa mfano: Kifo! Kifo! Umetufanya nini sasa, mpaka unaamua kutuchukulia ndugu yetu?
(iii) Taswira zionekanazo
Hii ni taswira ambayo hujengwa kwa kutumia vielezo tunavyovijua au vile vinavofahamika katika maisha ya kila siku.
Kwa mfano: “Haikupita dakika mijusi miwili ilipita mbele yetu. Midomo yao ilikuwa myekundu, ghafla walikutana na nyoka aliyeonekana mnene tumboni. Hapana shaka alikuwa amekula mnyama”.
Hewa chafu
Hewa chafu ni mchanganyiko wa chembe ngumu na gesi angani.
Uzalishaji wa hewa chafu za magari, kemikali kutoka viwandani, vumbi, chavua na spora za ukungu zinaweza kusimamishwa. Ozoni, gesi, ni sehemu kubwa ya uchafuzi wa hewa katika miji.
Bahari ya Karibi
Bahari ya Karibi ina eneo la 2,754,000 km². Inafunika sehemu kubwa ya bamba la Karibi. Kina kikubwa kipo katika mfereji wa Kayman kati ya visiwa vya Kuba na Jamaika mwenye urefu wa 7,686 m chini ya UB.
Catherine Ndereba
Wincatherine Nyambura Ndereba (alizaliwa 21 Julai 1972) ni mwanariadha maarufu ulimwenguni raia wa Kenya. Alishinda Mbio refu za Boston mara nne na medali ya fedha katika Olimpiki ya mwaka 2004 na 2008. Ndereba akaivunja rekodi ya wanawake duniani mwaka 2001, kukimbia 2:18:47 katika mbio za Chicago. Mwaka 2008, Ndereba alielezwa na mtangazaji wa spoti Chicago Tribunekama wanawake wa mbio refu shupavu zaidi wakati wote.
Bahari ya Karibi
Kuna hori za bahari na ghuba mbalimbali kama ghuba ya Venezuela na ghuba ya Honduras.
Catherine Ndereba
Historia na mchimbuko wake
Alimaliza #7 mwaka 2009 Mbio refu za London, akiifikia rekodi ya Katrin Dorre ya masaa 21 sub-2: 30 katika mbio
Bahari ya Karibi
Ekolojia
Bahari hii inajulikana kwa miamba yake ya tumbawe ambayo ni mazingira ya aina nyingi za mimea, samaki na kasa. Miamba ya tumbawe ni msingi wa uvuvi na zinavuta watalii wengi.
Catherine Ndereba
Historia na mchimbuko wake
Ameshinda Mbio za Filadelfia za Umbali nusu kina mara saba, hivi karibuni mwaka 2009
Bahari ya Karibi
Ekolojia
Katika miaka ya nyuma tumbawe ziko hatarini kutokana na kupanda kwa halijoto ya maji. Tayari sehemu za tumbawe zimekufa. Mapatano ya nchi za Karibi yanatafuta njia za kuhifadhi mazingira haya ya pekee.
Catherine Ndereba
Historia na mchimbuko wake
Ndereba, ambaye pia anajulikana kama 'Catherine Mkuu', sasa anaishi mjini Nairobi, Kenya, na mume wake Anthony Maina na binti Jane. Samuel Ndereba kaka yake na dada Anastasia Ndereba pia ni wakimbiaji.
Bahari ya Karibi
Hali ya hewa
Kupanda kwa halijoto ya maji kumesababisha kuongezeka kwa dhoruba za tufani kali. Majira yake ni Juni na Desemba hasa wakati wa Agosti na Septemba. Kwa wastani kuna dhoruba kali 9 kila mwaka na 5 kati yao hufikia kiwango cha tufani. Dhoruba kali huanzia katika sehemu ya mashariki ya bahari ya Karibi kutokana na shindikizo duni la hewa. Dhoruba hizi huelekea mara nyingi upande wa magharibi-kaskazini lakini hugeuza kuelekea mashariki wakati wa kufikia maeneo yenye halijoto ya chini zaidi.
Mkoa wa Nyanza
Nyanza ni mkoa wa magharibi ya Kenya kando la ziwa Viktoria Nyanza. Mji mkuu ni Kisumu. Mkoa umepakana na Tanzania, Uganda halafu mikoa ya Kenya ya Magharibi na Bonde la Ufa.
Nyanza ina wakazi zaidi ya milioni tano. Walio wengi ni Waluo, halafu Wakisii, Wakuria na Waluhya.
Kimasbatenyo
Kimasbatenyo ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wamasbatenyo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimasbatenyo imehesabiwa kuwa watu 350,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasbatenyo iko katika kundi la Kifilipino.
John Korir
John Cheruiyot Korir (alizaliwa Disemba13, 1981) ni mwanariadha wa Kenya ambaye hujishughulisha na mbio za masafa Marefu. Anajulikana kwa sifa yake ya kungara katika majaribio lakini kushindwa katika mashindano makubwa.
Historia
Korir alizaliwa katika mji wa Kiramwok, Wilaya ya Bomet nchini Kenya. alianza kukimbia akiwa katika shule ya Msingi. Alifuzu kutoka Shule ya Sekondari ya Merigi mnamo 1998. Hatimaye alisajiliwa na Kikosi cha Kenya Army mnamo 2001. Yeye ni wa kabila la Kipsigis, ambalo ni tabaka dogo la Kalenjin.
John Cheruiyot Kori na John Kipsang Korir
John Cheruiyot Korir anafaa kutofautishwa kutoka kwa John Kipsang Korir ambaye sana sana hushiriki katika mashindano ya Amerika. Wawili hawa wameshindana mara kadhaa. Katika mashindano ya Lisbon Half Marathon ya 2002, Kipsang Korir aliibuka bora, huku Cheruiyot akimshinda Kipsang katika shindano la Cross Country nchini Kenya mnamo 2003.
Katika shindano la Cherry Blossom 10-Mile Run la 2005, John Cheruiyot Korir aliibuka wa tano katika huku John Kipsang Korir akilishinda shindano hilo.
Meneja na Kocha
Meneja wake ni Gianni Demadonna, huku kocha wake akiwa Renato Canova.
Matokeo ya Kujivunia
Uwanjani Barabarani
Bahari ya Karibi
Hali ya hewa
Tufani zinaleta uharibifu mwingi zikipita kwenye visiwa na makao ya watu lakini huharibu pia miamna ya tufani kutokana na kutupa kiasi kikubwa cha machanga na matope kwenye miamba hii.
Historia
Jina la Karibi limetokana na makabila ya Wakaribi wenyeji waliokalia visiwa nya Antili Ndogo (kati ya kisiwa cha Puerto Rico na pwani la Venezuela) wakati wa kufika kwa Kristoforo Kolumbus mnamo mwaka 1500. Visiwa vikubwa vilikaliwa na wenyeji Waarawaki Wenyeji hawa walipotea kabisa kutokana na magonjwa yaliyoletwa na Wazungu Wahispania na vita dhidi ya wakoloni hawa.
Wahispania hawakuona umuhimu sana kutawala visiwa vyote vidogo hivyo Wazungu wengine walifuata na kuvamia visiwa mbalimbali. Waingereza, Wafaransa, Waholanzi na Wadenmark walishika visiwa mbalimbali na kuvifanya koloni zao.