cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mkonje
Mikonje, mikonge au panga ni spishi mbili za samaki wa baharini katika jenasi Chirocentrus ya familia Chirocentridae na oda Clupeiformes. Wana nasaba na dagaa.
Spishi zote mbili zina mwili uliorefuka na mataya yenye meno marefu makali ambayo huwezesha hamu yao kubwa, hasa kwa samaki wengine. Hufikia urefu wa m 1. Wana mbavu za rangi ya fedha na mgongo wa kibuluu.
Mikonje huvuliwa kwa kibiashara na kuuzwa wabichi au waliogandishwa.
Mto Mukatumba
unapatikana katika mkoa wa Ruyigi (mashariki mwa Burundi).
Fátima Djarra Sani
alt=Picha ya Sani mwaka 2017|thumb|Picha ya Sani mwaka 2017 Fátima Djarra Sani (alizaliwa 1968) ni mwanaharakati wa haki za wanawake nchini Guinea Bissau anayepinga ukeketaji wa wasichana.
Maisha ya awali
Fátima Djarra Sani alizaliwa Bissau, mji mkuu wa nchi, mwaka 1968. Ni mwanaharakati dhidi ya ukeketaji wa wanawake katika nchi ya Guinea Bisau na mwakilishi wa shirika la Médecins du Monde Afrika.
Kazi
Mwaka 2008, alijiunga na Médecins du Monde, na aliendesha warsha na mafundisho mengine kuhusu hali ya wanawake katika Afrika. Alikazia hasa maswali ya afya ya uzazi na kupinga ukeketaji.
Alishiriki kuandaa itifaki kupinga na hatua dhidi ya ukeketaji wa wanawake ambao ulipata kibali juni 2013 huko Navarra, Hispania.
Maandishi
Mwaka 2015 alichapisha Indomable: de la mutilación a la vida (Indomitable: From Mutilation to Life), na Nyumba ya uchapaji ya Ediciones Península, ambayo alizungumza kuhusu maisha yake.
Mto Chyogo
unapatikana katika wilaya ya Rukungiri, magharibi mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Raimundi Li Quanzhen
(Chentuncun, 1841 hivi - Chentuncun, 30 Juni 1900) alikuwa mlei wa China aliyefia Ukristo wakati wa Uasi wa Waboksa.
Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000.
Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe 30 Juni.
762 KK
Makala hii inahusu mwaka 762 KK (kabla ya Kristo).
Kimaiwa (Papua)
Kimaiwa ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamaiwa. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kimaiwa imehesabiwa kuwa watu 1400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaiwa iko katika kundi la Kidagan.
Kumbukizi
thumb|348x348px|Picha ya kumbukizi inaitwa [[DDR2 Juu ya bodimama ya DDR.]] Kumbukizi (kutoka kitenzi "kukumbuka") ni adhimisho lenye lengo la kufanya ukumbusho wa mtu au tukio muhimu fulani.
Katika utarakilishi, kumbukizi (kwa Kiingereza: memory au computer memory) ni kifaa kinachotumika kutunzia data ili tarakilishi au mashine nyingine za kielektroniki zizitumie mara.
Kwa mfano, KUSOTU au kumbukizi mweka ni aina ya kumbukizi.
Petro Li Quanhui
(Chentuncun, 1837 hivi - Chentuncun, 30 Juni 1900) alikuwa mlei wa China aliyefia Ukristo wakati wa Uasi wa Waboksa.
Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000.
Eneo bunge la Gatundu Kusini
Eneo bunge la Gatundu Kusini ni mojawapo ya Majimbo 290 ya Kenya. Jimbo hili ni moja kati ya majimbo saba ya Kaunti ya Murang'a. Lina wodi nne zote zikiwemo chini ya Baraza la Kaunti.
Petro Li Quanhui
Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe 30 Juni.
Eneo bunge la Gatundu Kusini
Historia
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa uchaguzi wa 1997. Awali lilikuwa sehemu ya jimbo kuu la Gatundu.
779 KK
Makala hii inahusu mwaka 779 KK (kabla ya Kristo).
Rugiatu Turay
Rugiatu Turay ni mwanaharakati wa haki za wanawake raia wa Sierra Leone. Turay ni mwanaharakati mwenye msimamo mkali dhidi ya ukeketaji wa wanawake. Ni mwanzilishi wa The Amazonian Initiative Movement, shirika lisilo la faida lenye malengo ya kutokomeza ukeketaji katika Afrika Magharibi.
Maisha binafsi
Turay alipokuwa na umri wa miaka 11, yeye, pamoja na [dada zake, walipaswa kumtembelea shangazi yao katika mji mkuu wa nchi hiyo, Freetown. Walipofika tu, Turay alifungwa kitambaa usoni kwa nguvu na kulazwa chini kisha wanawake wakamkalia kifuani, kwenye mikono na miguu. Kitambaa kikasokomezwa mdomoni mwake na kuvuliwa nguo. huku wanawake wakipiga makofi, kuimba, na kupaza sauti kuwa siku hiyo amekuwa mwanamke rasmi/kamili. Kilichotekea ni kwamba hakuwa amepelekwa kumtembelea shangazi yake bali kukeketwa. Mwanamke mmoja alitumia kisu butu kukata sehemu zake za siri. Wanawake wengine walimuonya asije akasema chochote kuhusu tukio hilo la sivyo atakufa.
Turay anakumbuka kwamba kitendo kile kilikuwa cha maumivu makali sana na pia aliendelea kuvuja damu kwa siku mbili mfululizo. Anakumbuka alizimia pale alipojaribu kutembea. Kidonda kilipopona, kovu lilikuwa linawasha na kupata maambukizi. Kwa sababu hii, alikuwa anapata maumivu makali sana wakati wa hedhi na ilisababisha damu kuganda (blood clots) na kupata uvimbe.
Ilipofika zamu ya mdogo wake Turay kukeketwa, Turay alijaribu kuingilia kati, lakini hakufanikiwa. Binamu yake alipofariki kwa sababu ya mila hizi, alipata nguvu ya kuanzisha kampeni ya kupinga ukeketaji huu.
Yohane Mbatizaji Wu Mantang
(Xihetou, 1883 hivi - Xiaoluyi, 29 Juni 1900) alikuwa mvulana wa China aliyefia Ukristo wakati wa Uasi wa Mabondia.
Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000.
Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Julai, lakini ya kwake mwenyewe tarehe ya kifodini chake.
Kigula-Iro
Kigula-Iro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wagula. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kigula-Iro imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigula-Iro iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
761 KK
Makala hii inahusu mwaka 761 KK (kabla ya Kristo).
Kimala (Papua)
Kimala ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamala. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimala imehesabiwa kuwa watu 1390. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimala iko katika kundi la Kipihom.
Mto Kabiseke
unapatikana katika wilaya ya Rukungiri, magharibi mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mkoa Huru wa Yamalo-Nenets
thumbnail|right|280px|Sehemu ya mkoa wa Yamalo-Nenets thumb|right|300px|Mahali pa Mkoa wa Yamalo-Nenets nchini [[Russia]] left|70px Mkoa Huru wa Yamalo-Nenets (Kirusi: Ямало-Ненецкий автономный округ) ni jina la kutaja mkoa ulioko nchini Russia. Mji mkuu wake ni Salehard.
Mto Munyinya (Ruyigi)
unapatikana katika mkoa wa Ruyigi (mashariki mwa Burundi).
Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.
Sarah Baartman
thumb|right|[[Kaburi la Sarah Baartman katika mwinuko wa Hankey pembezoni mwa bonde la mto Gamtoos, Mashariki mwa Afrika ya Kusini.]] Sarah Baartman (pia: "Saartjie"; Camdeboo, upande wa Mashariki wa Cape, Afrika Kusini, 1789 - Paris, Ufaransa, 29 Desemba 1815). Kawaida msichana huyo alizaliwa kijijini Gamtoos, lakini aliondoka huko pamoja na familia yake miaka kadhaa baada ya kuzaliwa.
Mnamo mwaka 1810, alipelekwa Uingereza na muajiri wake, mtu mweusi huru, aliyejulikana kama Hendrik Cesars, na mwenzake mmoja William Dunlop, mganga au daktari wa Kiingereza ambaye alikuwa anafanya kazi katika Lodge ya Kitumwa ya Cape Cape slave lodge. Walipendelea kumtumia katika maonesho jukwaani huko London kwa pesa. Sara Baartman alitumika miaka minne kufanya maonesho jukwaani Uingereza na Ireland. Alipoanza kulazimishwa katika kipindi ncha mwanzoni katika jukwaa la Piccadilly aliteka umakini wa wakomeshaji wa Kiingereza, ambao waliafikiana kwamba umahiri wake ulikuwa umepungua na kwamba msichana huyo walikuwa wanamlazimisha kinyume na matakwa yake. Watu waliweza kumuona, kumgusa, na kuzishikashika sehemu zake za siri au nyeti zake kwa malipo pamoja na sehemu nyingine za mwili wake pia nazo kwa malipo.
Mto Kafunzo (Rukungiri)
unapatikana katika wilaya ya Rukungiri, magharibi mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Bee Movie
Bee Movie ni filamu ya kompyuta ya vichekesho ya mwaka 2007 iliyozalishwa na DreamWorks Animation.
Lishe
thumb|[[Matunda mengi yanaboresha lishe.]] Lishe (kutoka kitenzi "kula" kikinyambuliwa kama "kulisha"; kwa Kiingereza: Nutrition) ni fani la sayansi ambalo hufafanua uwiano wa virutubishi na madini katika vyakula. Uwiano huu huangaliwa kati ya uzazi, kukua kwa kimo, afya na magonjwa.
Lishe huhusisha kuliwa kwa chakula, madini na virutubishi kuchukuliwa mwilini, madini na virutubishi kutumiwa na seli za mwili, hali kadhalika kuondolewa kwa uchafu katika mwili.
Lishe ni chakula ambacho mnyama yeyote hula huambatana na jinsi kinavyopatikana. Katika binadamu lishe huhushisha maandalizi ya chakula, jinsi ya kukihifadhi na jinsi ya kuzuia chakula kupata hali mbovu ambayo yanaweza kuleta maradhi kwa binadamu.
Magonjwa yanayotokana na lishe hafifu
Katika binadamu chakula chenye upungufu wa virutubishi na madini chaweza kusababisha maradhi kama vile upungufu wa damu mwilini, upofu, kutoka damu kwa fizi, kuzaliwa kwa mtoto kabla ya wakati kuwadia na mtoto kuzaliwa kama amekufa.
Haki za watoto
Haki za watoto ni kimoja kati ya vifungu vya haki za binadamu ambacho kinalenga hasa watoto.
770 KK
Makala hii inahusu mwaka 770 KK (kabla ya Kristo).
Haki za watoto
Haki za watoto zinajumuisha haki ya kushirikiana na wazazi wote wawili, kutambuliwa kibinadamu na mahitaji ya msingi ya ulinzi wa mwili, chakula, elimu, huduma ya afya, na sheria zinazofaa kwa ukuaji wa mtoto, haki za kiraia za mtoto, uhuru wa kutokubaguliwa kutokana na rangi, jinsia, asili ya kitaifa, ulemavu, dini, kabila au sifa nyingine. Vile vile tafsiri ya haki za watoto zinalenga zaidi kuwapa watoto kuwa huru kimwili, kiakili na kimihemko kutokana na dhuluma na unyanyasaji. tafsiri nyingine ni pamoja na malezi na utunzaji wa mtoto.
Kikim
Kikim ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wakim. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikim imehesabiwa kuwa watu 15,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikim iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
Haki za watoto
"Haki za vijana" (Kiing. Youth Rights) zinajadiliwa pekee lakini hakuna mapatano ya kimataifa.
Haki ya kuendelezwa
Kwa mujibu wa Sera ya Maendeleo ya Mtoto Tanzania, maendeleo ya mtoto yanahusiana na mtoto kuwa na kiwango kinachokidhi makuzi kimwili, kiakili, kiroho, kimaadili na kijamii. Ili mtoto aweze kukua vizuri anahitaji kutunzwa, kuongozwa na kulelewa katika misingi mizuri. Mathalani, kuendelezwa kwa mtoto kimwili ni kukua kimaumbile na uzito kwa uwiano wa umri. Hali hii inategemea lishe na huduma bora za afya ikiwemo kupatiwa chanjo zote muhimu na upatikanaji wa viinilishe vyote muhimu. Maendeleo ya mtoto yanahitaji jitihada toka kwa mzazi, jamii na Serikali kwa pamoja.
Haki ya kulindwa
Inahusu kuzuia vitendo viovu wanavyofanyiwa watoto katika hatua za ukuaji wao, kabla na baada ya kuzaliwa. Mathalani, mtoto anahitaji ulinzi dhidi ya kazi nzito zisizowiana na umri wake, kudhulumiwa mali hasa kwa watoto yatima, kutupwa au kutelekezwa na wazazi, utoaji mimba wa makusudi, kuonewa nk. Sera ya Maendeleo ya Mtoto Tanzania pia inasisitiza juu ya ulinzi dhidi ya unyanyasaji wa mtoto ikiwemo kukeketwa, kulazimisha kuolewa/kuoa katika umri mdogo, ubakaji, nk.
Haki ya kushiriki
Ushiriki wa mtoto unapatikana pale mtoto anapopewa nafasi kikamilifu katika kutoa mawazo, kushiriki katika maamuzi ya masuala yanayohusu maendeleo yake, nk. katika hatua mbalimbali za ukuaji wake. Kitaalamu hatua za ushiriki wa mtoto huanza rasmi kuanzia umri wa miaka mitatu hadi anapokuwa mtu mzima. Misingi ya ushiriki wa mtoto huzingatia umri na aina ya masuala anayopaswa kushirikishwa.
Haki ya kutobaguliwa
Ubaguzi wa mtoto umegawanyika katika makundi mbalimbali, katika yote yapo makundi makuu mawili. Ubaguzi wa kijinsia ambao mtoto wa kike au wa kiume anaweza kubaguliwa na wazazi, walezi au jamii. Upo ubaguzi unaotokana na hali yake ya kimaisha kama vile utajiri au umasikini, ulemavu, ugonjwa, uyatima na jinsi anavyoonekana mbele za watu. Mfano wa kuumiza ni ubaguzi wa kimfumo ambapo hapa kwetu takwimu zinaonyesha kwamba ni asilimia moja tu ya watoto wenye ulemavu wanoandikishwa kujiunga na elimu ya msingi. Hii inaathiriwa na mtazamo wa kijamii dhidi ya watoto hawa kwani wazazi huwafungia ndani ili kuficha aibu na hivyo kuwanyima fursa ya kupata elimu.
Orodha ya miji ya Burkina Faso
right|thumb|300px|[[Ramani ya Burkina Faso]] Orodha ya miji ya Burkina Faso inaonyesha maendeleo ya miji katika nchi ya Burkina Faso kwa kutaja idadi ya wakazi kufuatana na sensa za miaka 1985 - 2019.
Rundiko kubwa ni eneo la mji mkuu Ouagadugu (tamka Wagadugu) yenye wakazi milioni 2.43 (mnamo 2019). Hivyo takriban asilimia 12 za wakazi wote nchini huishi hapa.
Jedwali lifuatalo linataja miji yenye wakazi zaidi ya 10,000 pamoja na matokeo ya sensa za 10 Desemba 1985, 10 Desemba 1996, 9 Desemba 2006 na 16 Novemba 2019.
Kikoke
Kikoke ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wakoke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikoke imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoke iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
Protasi wa Milano
Protasi wa Milano (alifariki 24 Novemba 343 hivi) alikuwa Askofu wa 8 wa mji huo, Italia Kaskazini ka miaka 15 hivi katikati ya karne ya 4.
Atanasi wa Aleksandria anasimulia Protasi alivyomtetea kwa kulinda imani sahihi dhidi ya Waario.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Novemba.
Chama cha Kijani cha Ujerumani
300px|thumb|Nembo ya Chama cha Kijani cha Ujerumani Chama cha Kijani cha Ujerumani (Kiing. Green Party, jina rasmi la Kijerumani Bündnis 90/Die Grünen) ni chama cha kisiasa nchini Ujerumani. Mara nyingi huitwa tu "Wakijani" (Kiing. The Greens, Kijer. Die Grünen).
Kilianzishwa mwaka 1992 kwa maungano ya chama cha Ujerumani Magharibi Die Grünen na chama cha Ujerumani Mashariki Bündnis '90. Chama kinakazia hifadhi ya mazingira na ekolojia, haki za kiraia, usawa kati ya wanaume na wanawake na nafasi za wahamiaji katika jamii ya Ujerumani.
Historia
Katika miaka ya 1970, kulikuwa na maandamano mengi dhidi ya upanuzi wa nishati ya nyuklia nchini Ujerumani. Waandamanaji hawakuwa na uungwaji mkono katika vyama vya siasa nchini Ujerumani hivyo wakapata wazo la kuunda chama chao.
Chama hicho kilianzishwa kwa jina la "Die Grünen" ("Wakijani", kwa maana ya wanaekolojia) huko Karlsruhe tarehe 13 Januari 1980.
Mto Kahengye
unapatikana katika wilaya ya Rukungiri, magharibi mwa Uganda.
Mto Njegea
ni kati ya mito ya mkoa wa Ruvuma (Tanzania Kusini) ambayo maji yake yanaishia katika bahari Hindi kupitia mto Zambezi.
Mto Kahengye
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Chama cha Kijani cha Ujerumani
Historia
Mnamo mwaka 1983 Wakijani walifaulu mara ya kwanza kupata asilimia 5 za kura katika uchaguzi mkuu wakaingia katika Bundestag wakarudishwa mwaka 1987 kwa 8,3%. Lakini baada ya muungano wa Kijerumani mwaka 1990 walishindwa kurudi bungeni.
Wakijani katika mashariki ya Ujerumani
Mnamo 1990, wakati wa mwisho wa ukomunisti katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Ujerumani, vyama vipya viliundwa katika mashariki ya Ujerumani pamoja na Chama cha Kibichi na vyama vya kupigania haki za kiraia. Kwa ajili ya uchaguzi wa kwanza baada ya maungano ya Ujerumani viliungana pamoja kwa jina la "Bündnis 90" yaani "Maungano ya 1990".
Ilhali Chama cha kibichi cha magharibi ilishindwa kupata asilima 5 za kura na hivyo hakikuingia katika bunge, maungano ya mashariki yalipita 8% na kuingia bungeni.
Maungano ya vyama na kuingia serikalini
Mara baada ya uchaguzi, vyama vya Kibichi vya mashariki na magharibi viliungana.
Mwaka 1994 chama kiliweza kurudi bungeni ambako kimeendelea kuwa na kundi la wabunge.
Mwaka 1998 kiliingia katika serikali ya ushirikiano na chama cha SPD chini ya chansela Gerhard Schröder. Wakijani walipata mawaziri watatu. Katika kipindi hicho waliona changamoto kutokana na vita ya Kosovo iliyotokea baada ya kuporomoka kwa Yugoslavia. Mawaziri wao walitaka jeshi la Ujerumani lijiunge na vikosi vya NATO vilivyotetea Kosovo dhidi ya Serbia ambayo ilikuwa kinyume cha upinzani-vita. Wanachama walianza kutoka kwenye chama, na kura zilipungua kwenye chaguzi za vieneo.
Lakini makubaliano ya kuondoka kwa Ujerumani katika nishati ya kinyuklia pamoja na kukataa kwa serikali ya kujiunga na Vita ya pili ya Ghuba dhidi ya Iraki yaliimarisha chama tena. Serikali haikuweza kuendelea baada ya uchaguzi wa mwaka 2005 kwa sababu ya kushuka kwa kura za SPD.
Upinzani kitaifa na serikali kijimbo
Katika miaka iliyofuata Chama cha kijani kiliendelea kuwa upande wa upinzani katika bunge la shirikisho lakini kilingia katika serikali mbalimbali kwenye ngazi ya majimbo.
Mwaka 2011 kilifaulu kuwa chama kikubwa zaidi katika bunge la Baden-Württemberg na kushika nafasi ya waziri mkuu anayeongoza serikali ya jimbo katika ushirikiano na chama kidogo zaidi.
Matokeo ya uchaguzi
Yafuatayo ni matokeo ya Wakijani kwenye uchaguzi wa Bundestag, bunge la kitaifa.
Orodha ya mito ya kaunti ya Murang’a
Orodha ya mito ya kaunti ya Murang'a inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la katikati ya Kenya.
Magnitogorsk
thumb|Magnitogorsk Magnitogorsk (Kirusi: Магнитогорск) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 418.545. Iko katika mkoa wa Chelyabinsk Oblast.
Kimalas
Kimalas ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamalas. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimalas imehesabiwa kuwa watu 650. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalas iko katika kundi la Kimadang.
Kimale (Papua)
Kimale ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamale. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimale imehesabiwa kuwa watu 970. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimale iko katika kundi la Kimadang.
Tamko la kutokomeza ukatili dhidi ya wanawake
Tamko la kutokomeza ukatili dhidi ya wanawake (kwa kifupi DEVAW ) lilipitishwa bila kupigiwa kura na Mkutano Mkuu wa Umoja wa Mataifa kwa maazimio 48/104 ya 20 Disemba 1993. Kilichomo ndani yake nipamoja na kutambua "umuhimu wa haraka wa kutekelezwa kwa haki na kanuni za wanawake kulingana na usawa,usalama,uhuru,uadilifu na utu wa watu wote". Inarejea na kuhusisha haki na kanuni zile zile zilizoko Tamko la kimataifa la haki za binadamu {{refn|group=note|" Pia limegusia sheria na kanuni kwenye vyombo vya kimataifa, ikiwemo tamko la kimataifa la haki za binadamu,Mkataba wa kimataifa wa haki za kijamii na kisiasa,Mkataba wa kimataifa juu ya Uchumi,Jamii,Kitamaduni, Maazimio ya kuondoa aina zote za ubaguzi dhidi ya wanwake,Maazimio dhidi mateso na aina nyingine za ukatili,adhabu zinazokinzana na utu" (aya ya 2 ya kwenye utangulizi wa Tamko la Kutokomeza Ukatili Dhidi ya wanawake). na ibara ya 1 na 2 inatoa maana halisi ya Ukatili dhidi ya wanawake.
Tarafa ya Katiali
Tarafa ya Katiali (kwa Kifaransa: Sous-préfecture de Katiali) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya M'Bengué katika Mkoa wa Poro ulioko kaskazini mwa Cote d'Ivoire.
Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 8,861.
Makao makuu yako Katiali (mji).
Hapa chini ni majina ya vijiji 5 vya tarafa ya Katiali na idadi ya wakazi mwaka 2014 :
760 KK
Makala hii inahusu mwaka 760 KK (kabla ya Kristo).
Mto Munywero (Ruyigi)
unapatikana katika mkoa wa Ruyigi (mashariki mwa Burundi).
Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.
Kikujarge
Kikujarge ni lugha nchini Chad inayozungumzwa na Wakujarge. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kikujarge imehesabiwa kuwa watu 1000 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikujarge hakijaainishwa na kimeonekana kuwa lugha ya pekee bila familia ya lugha nyingine zilizobaki duniani.
778 KK
Makala hii inahusu mwaka 778 KK (kabla ya Kristo).
Bamba la Antaktiki
300px|thumb|Bamba la Antaktiki Bamba la Antaktiki ni bamba la gandunia linalobeba bara la Antaktiki na sehemu za sakafu ya bahari jirani.
Bamba hilo huwa na eneo la Km² 60,900,000.
Mabamba yanayopakana ni Bamba la Nazca, Bamba la Amerika ya Kusini, Bamba la Afrika, Bamba la Australia na Bamba la Pasifiki.
Kihistoria baada ya kuvunjika kwa Gondwana (sehemu ya kusini ya bara kuu la kale Pangaia, bamba la Antaktiki lilianza kusogea pale lilipo, kwenye ncha ya kusini ya dunia, na hivyo kusababisha tabianchi baridi kabisa ya Antaktiki.
Wakisa
Wakisa ni kati ya koo kubwa za Waluhya (Abaluhya) katika magharibi ya Kenya, hasa kaunti ya Kakamega.
Oblast huru ya Kiyahudi
thumb|right|300px|Mahali pa Oblast huru ya Kiyahudi [[Urusi]] left|70px Oblast huru ya Kiyahudi (kwa Kirusi: Еврейская автономная область) ni eneo la shirikisho la Russia lililopo mashariki mwa Urusi mpakani kwa China.
Linaitwa hivyo kwa sababu lilianzishwa kwa lengo la kuhifadhi Wayahudi wa Urusi na utamaduni wao. Lakini kwa sasa hao ni 0.2% tu kati ya wakazi wote wa eneo hilo.
Mji mkuu wake ni Birobijan.
Sauti
Sauti (kutoka Kiarabu صوت saut) inamaanisha kile tunachosikia kwa masikio yetu.
Kifizikia sauti ni uenezaji wa mabadiliko ya densiti na shinikizo katika midia kama kiowevu, gesi au gimba manga kwa njia ya wimbisauti.
Mchakato wa kusikia sauti
Wakati mitetemo ya hewa iliyosababishwa na pigo la makofi inafikia katika sikio inaleta humo mtetemeko kwa kiwambo cha sikio ambacho ni ngozi inayotikiswa na mitetemo ya sauti. Neva ya sikio inabadilisha mwendo huu kwa mpwito wa umeme unaopelekwa kwenye sehemu husika ya ubongo. Kwa lugha nyingine "tunasikia sauti".
Nguvu ya mshtuko wa asili unaosababisha sauti inapungua katika mwendo wa uenezaji. Yaani nishati ya mshtuko wa kwanza inaendelea pande zote na kugusa molekuli nyingi zaidi kadiri inavyoenea mbali na chanzo. Kwa hiyo nishati inayopatikana kwa kila molekuli inapungua. Hapo tunasema ya kwamba sauti ya karibu ni kali lakini sauti ya mbali ni dhaifu.
Midia na sauti
Sauti inaenea pia katika maji au ndani ya metali kama bomba au pau za feleji za reli. Uenezi wa sauti ni tofauti kati ya midia na midia. Sauti inaenea haraka katika metali na maji kuliko hewa.
Kwa wanaorekodi nyimbo kuna vifaa vinavyoitwa kompresa ambavyo kazi yake ni kuidhibiti sauti ili irekodiwe ikiwa nzuri
Sauti na marudio
Aina za sauti hutofautishwa kutokana na kiwango cha marudio yake:
Firmina wa Amelia
thumb|[[Sanamu yake katika kanisa kuu la Civitavecchia.]] Firmina wa Amelia (alifariki Amelia, Umbria, Italia, 304) alikuwa mwanamke wa ukoo maarufu wa Roma ya Kale aliyeuawa katika dhuluma ya kaisari Dioklesyano.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali kama mtakatifu mfiadini.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Novemba
Metarhizium acridum
Metarhizium acridum ni jina jipya la kundi la matenganisho ya kuvu ambayo yanajuliwa kusababisha maambukizi dhidi ya spishi za Acrididea pekee. Zamani spishi hii ilikuwa na hadhi ya namna katika Metarhizium anisopliae (var. acridum ). Kabla ya hii matenganisho haya yalitambulishwa kama M. flavoviride au Metarhizium sp. Yaunda kundi la matenganisho kutoka panzi na nzige ambayo yanafanana sana.
Biolojia
M. acridum inaambukiza takriban pekee panzi wa nusuoda Caelifera ya Orthoptera. Makundi kadhaa ya uchunguzi, k.m. mradi wa mataifa LUBILOSA, ambao umeendeleza dawa ya kibiolojia “Green Muscle”, yametambua na yameshughulikia changamoto za kifundi za matumizi ya udhibiti wa visumbufu kwa vijidudu, kujumuisha: uchaguzi wa matenganisho, uzalishaji kwa wingi na njia za matumizi (michanganyiko na mapulizaji). Kwa maneno mengine udhibiti wa wadudu unaegemea vipengele kama namba ya spora ipulizwayo juu ya wadudu, mchanganyiko na hali ya hewa. Michanganyiko katika mafuta inawezesha upulizaji wa spora za kuvu wakati wa hali kavu na inafalia upulizaji kwa mashine za kiwango kidogo sana zinazotumika kwa udhibiti wa nzige.
M. acridum inaambukiza panzi na nzige tu. Wanasayansi walitaka kujua kwa nini kimelea hiki ni mahususi kwa shabaha yake. Wanafikiri kwamba sababu ni ukosa wa jeni Mest1 katika M. acridum. Utafiti wa wanasayansi wa Uchina ulijaribu shughuli ya jeni hii. Walikuwa wakitumia aina ya M. robertsi isiyo na jeni Mest1 ifanyayo kazi, wanasayansi waliona kwamba kuvu hii iliweza kuambukiza panzi na nzige tu kama M. acridum kabisa.
Sasa USDA inafikiria kuhusu uachiaji wa M. acridum katika MMA ya magharibi ili kudhibiti panzi na nyenje wa kienyeji.
775 KK
Makala hii inahusu mwaka 775 KK (kabla ya Kristo).
Kilaal
Kilaal ni lugha nchini Chad inayozungumzwa na Walaal. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilaal imehesabiwa kuwa watu 750 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaal hakijaainishwa na kimeonekana kuwa lugha ya pekee bila familia ya lugha nyingine zilizobaki duniani.
Jamhuri ya Altai
thumbnail|right|280px|Sehemu ya safu za milima ndani ya mkoa wa Altai thumb|right|300px|Mahali pa Jamhuri ya Altai [[Russia]] left|70px Jamhuri ya Altai (Kirusi: Республика Алтай) ni jina la kutaja mkoa ulioko nchini Russia. Mji mkuu wake ni Gorno-Altaysk.
Kamala Harris
Kamala Devi Harris (alizaliwa 20 Oktoba 1964) ni wakili nchini Marekani na mwanasiasa ambaye ni Seneta anayewakilisha jimbo la Kalifornia toka mwaka 2017. Kamala ni mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia cha Marekani na alikuwa Mwanasheria Mkuu wa 32 wa Kalifornia kati ya mwaka 2011 hadi 2017 na Mwanasheria Mkuu wa 27 wa San Francisco toka 2004 hadi 2011.
Harris ni mtoto wa profesa Donald J. Harris (*1938), mwenye asili ya Jamaika, na mtafiti wa kansa Shyamala Gopalan (1938-2009), mwenye asili ya Tamil Nadu, Uhindi. Baada ya kutengana kwa wazazi alihama pamoja na mama yake kwenda Kanada hadi mwisho wa elimu ya sekondari.
Nchini Marekani alisoma siasa, uchumi na sheria hadi kuhitimu Uzamivu wa sheria mnamo 1989. Alianza kazi kwenye ofisi za wanasheria wa serikali hadi kuchaguliwa kuwa mwanasheria mkuu wa jiji la San Francisco mnamo 2004 kama mgombea wa chama cha Kidemokrasia, halafu mwanasheria mkuu wa Kalifornia mnamo 2011.
Mwaka 2015 alianza kugombea nafasi ya senati ya Marekani akachaguliwa 2016. Mwaka 2019 alitangaza kuanza kampeni ya kuwa mgombea wa Chama cha Kidemokrasia kwa Urais wa Marekani kwenye uchaguzi wa 2020. Alicha kampeni hiyo lakini kwenye Agosti 2020 aliteuliwa na Joe Biden, mgombea wa urais wa Chama cha Kidemokrasia, kuwa mgombea mwenza kama makamu wa rais.
Wamarama
Wamarama ni kati ya koo kubwa za Waluhya (Abaluhya) katika magharibi ya Kenya, hasa kaunti ya Kakamega.
Mto Kanshegu
unapatikana katika wilaya ya Rukungiri, magharibi mwa Uganda.
Wakhayo
Wakhayo ni kati ya koo kubwa za Waluhya (Abaluhya) katika magharibi ya Kenya, hasa kaunti ya Busia.
Mto Kanshegu
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Eneo bunge la Githunguri
Eneo bunge la Githunguri ni moja ya Majimbo 290 ya Uchaguzi nchini Kenya. Ni moja kati ya majimbo kumi na mawili ya Kaunti ya Kiambu. Eneo zima la jimbo hili liko chini ya Baraza la Kaunti.
Historia
Jimbo hili lilianzishwa kwa Uchaguzi Mkuu wa 1963 wakati Kenya ilipata uhuru.
Kiniellim
Kiniellim ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Waniellim. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiniellim imehesabiwa kuwa watu 5160. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiniellim iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.
Tuva
thumbnail|right|280px|Sehemu ya mkoa wa Tuva thumb|right|300px|Mahali pa Tuva katika [[Urusi]] left|70px Tuva (kwa Kirusi: Тыва) ni jina la jamhuri mojawapo ndani ya Shirikisho la Urusi. Iko katika Siberia ya kusini, kwenye kitovu cha kijiografia cha Asia.
Imepakana na nchi ya Mongolia upande wa kusini na maeneo yafuatayo ya Shirikisho la Urusi: Jamhuri ya Altai, Jamhuri ya Khakassia, mikoa ya Krasnoyarsk Krai, Irkutsk Oblast na Jamhuri ya Buryatia.
Mji mkuu wake ni Kyzyl.
Kuanzia 1921 hadi 1944 Tuva ilikuwa nchi huru ya kujitegemea iliyojulikana kwa jina la Tannu Tuva. Mwaka 1944 iliingizwa katika Umoja wa Kisoveti na kuwa sehemu ya Shirikisho la Jamhuri ya Kisovyiet ya Kijamii ya Kirusi, na baada ya anguko la Ukomunisti sehemu ya Shirikisho la Urusi.
Kimape
Kimape ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamape. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimape imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimape iko katika kundi la Kihuon.
Watsotso
Watsotso ni kati ya koo kubwa za Waluhya (Abaluhya) katika magharibi ya Kenya, hasa kaunti ya Kakamega.
Wawanga
Wawanga ni kati ya koo kubwa za Waluhya (Abaluhya) katika magharibi ya Kenya, hasa kaunti ya Kakamega.
777 KK
Makala hii inahusu mwaka 777 KK (kabla ya Kristo).
Kimamaa
Kimamaa ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamamaa. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kimamaa imehesabiwa kuwa watu 200, na inawezekana lugha imetoweka kabisa tangu pale. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimamaa iko katika kundi la Kifinisterre.
Kimapena
Kimapena ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamapena. Mwaka wa 1973 idadi ya wasemaji wa Kimapena imehesabiwa kuwa watu 270. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimapena iko katika kundi la Kidagan.
Mto Boboti (Murang’a)
unapatikana katika kaunti ya Murang'a, katikati ya Kenya.
Tver
thumbnail|right|280px|Muonekano wa mji wa Tver
Tver (Kirusi: Тверь) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 408.903. Iko katika mkoa wa Tver Oblast.
Mto Ndago
unapatikana katika mkoa wa Ruyigi (mashariki mwa Burundi).
Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.
Mto Boyo (Murang’a)
unapatikana katika kaunti ya Murang'a, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.
Uwezeshaji wa Wanawake
Uwezeshaji wa Wanawake (au uwezeshaji wa Kike) unaweza kufafanuliwa kwa njia mbalimbali, ikihusisha kukubali mawazo ya wanawake, kufanya juhudi za kupambania na kuinua nafasi ya mwanamke kupitia elimu, ufahamu wa kijamii, kujua kusoma na kuandika, na mafunzo. Uwezeshaji wa vifaa kwa Wanawake na kumruhusu mwanamke kufanya maamuzi ya kuamua maisha kupitia matatizo mbalimbali ya kijamii. Wanaweza kuwa na fursa ya kufafanua jukumu la jinsia au majukumu mengine kama hayo, ambayo yanawapa uhuru wa kufikia malengo waliokusudia.
Upelelezi wa Wazungu Afrika
Upelelezi wa Wazungu Afrika Kusini kwa jangwa la Sahara huanza na Kipindi cha Ugunduzi katika karne ya 15, uliofanywa na Ufalme wa Ureno chini ya Henri Baharia. Rasi ya Tumaini Jema ilifikiwa kwanza na Bartolomeu Dias mnamo 12 Machi 1488, akifungua njia muhimu ya baharini kwenda India na Mashariki ya Mbali, lakini uchunguzi wa Wazungu kwa Afrika yenyewe ulibaki mdogo sana wakati wa karne ya 16 na 17. Mamlaka ya Uropa yaliridhika kuanzisha vituo vya biashara pwani wakati walikuwa wakichunguza kikamilifu na kukoloni Amerika. Utafutaji wa mambo ya ndani ya Afrika kwa hivyo uliachwa kwa wafanyabiashara wa Waislamu, ambao sanjari na ushindi wao Sudan walianzisha mitandao inayofikia mbali na kuunga mkono uchumi wa falme kadhaa za Sahel wakati wa karne ya 15 hadi 18.
Mwanzoni mwa karne ya 19, maarifa ya Wazungu juu ya jiografia ya ndani ya Afrika Kusini kwa jangwa la Sahara bado yalikuwa mdogo. Safari za kuchunguza sehemu hizo zilifanywa miaka ya 1830 na ya 1840, ili karibu katikati ya karne ya 19 na mwanzo wa kinyang'anyiro cha kikoloni kwa Afrika, sehemu ambazo hazijachunguzwa zilikuwa zimepungua kwa ile ambayo ingeweza kuwa beseni la mto Kongo na eneo la Maziwa Makuu. Huo "Moyo wa Afrika" ulibaki kuwa moja ya "sehemu tupu" za mwisho kwenye ramani za dunia za karne ya 19 (kando ya Aktiki, Antaktiki na undani wa bonde la Amazon). Iliachwa kwa watafiti wa karne ya 19 wa Wazungu, pamoja na wale wanaotafuta vyanzo mashuhuri vya Mto Nile, haswa John Hanning Speke, Sir Richard Burton, David Livingstone na Henry Morton Stanley, kukamilisha uchunguzi wa Afrika mnamo miaka ya 1870. Baada ya hapo, jiografia ya jumla ya Afrika ilijulikana, lakini iliachwa kwa safari zaidi wakati wa miaka ya 1880 na kuendelea, haswa, zile zilizoongozwa na Oskar Lenz kuchunguza kwa undani zaidi kama muundo wa kijiolojia wa bara.
Mambo ya kale
Jiografia ya Afrika Kaskazini imekuwa ikijulikana sana na Wazungu tangu zamani za Wagiriki na Warumi. Kaskazini magharibi mwa Afrika (Maghreb) ilijulikana kama Libya au Afrika, wakati Misri ilizingatiwa kuwa sehemu ya Asia.
Wafoinike walichunguza Afrika Kaskazini, na kuanzisha makoloni kadhaa, ambayo mashuhuri zaidi yalikuwa Karthago. Mji huo wenyewe ulifanya uchunguzi wa Afrika Magharibi. Mzunguko wa kwanza wa bara la Afrika labda ulifanywa na mabaharia wa Foinike, katika safari iliyoagizwa na farao wa Misri Neko II, karibu mwaka 600 KK ambayo ilichukua miaka mitatu. Ripoti ya safari hiyo ilitolewa na Herodoti (4.37). Walisafiri kuelekea kusini, wakazunguka Rasi ya Tumaini Jema kuelekea magharibi, wakaelekea kaskazini kwenda Bahari ya Mediteranea, kisha wakarudi nyumbani. Anasema kuwa walitulia kila mwaka kupanda na kuvuna nafaka.
Herodoti mwenyewe ana shaka na uhalisia wa historia hiyo, ambayo ingefanyika karibu miaka 120 kabla ya kuzaliwa kwake; walakini, sababu anayotoa ya kutokuamini simulizi hilo ni madai ya mabaharia kwamba waliposafiri kando ya pwani ya kusini mwa Afrika, waligundua Jua limesimama upande wao wa kulia, kaskazini; Herodoti, ambaye hakujua umbo la duara la Dunia aliona hii haiwezekani kuiamini. Wachambuzi wengine walichukua hali hiyo kama uthibitisho kwamba safari hiyo ni ya kihistoria, lakini wasomi wengine bado wanakanusha ripoti hiyo kuwa haiwezekani.
Mgongo kati wa Bahari Hindi ya Kusini Magharibi
thumb|[[Ramani wa Mgongo kati wa Bahari Hindi ya Kusini Magharibi baina ya Afrika na Antaktiki.]] Mgongo kati wa Bahari Hindi Kusini Magharibi (kwa Kiingereza: Southwest Indian Ridge) unapatikana upande wa kusini wa Afrika kwenye Bahari Hindi na kwenye Bahari Atlantiki.
Upelelezi wa Wazungu Afrika
Mambo ya kale
Pwani ya Afrika Magharibi inaweza kuwa ilichunguzwa na Hanno Baharia katika msafara wa mwaka 500 KK hivi. Ripoti ya safari hiyo inadumu kwa kifupi Periplus kwa Kiyunani, ambayo ilinukuliwa kwa mara ya kwanza na waandishi wa Ugiriki katika karne ya 3 KK. Alisafiri waziwazi hadi Sierra Leone, na huenda aliendelea hadi Guinea au hata Gabon. Walakini, Robin Law anabainisha kuwa wafafanuzi wengine wamesema kuwa uchunguzi wa Hanno huenda haukumpeleka mbali zaidi ya kusini mwa Moroko.
Mgongo kati wa Bahari Hindi ya Kusini Magharibi
Mpangilio wa kijiolojia
Sawa na migongo mingine kati ya bahari huo umetokea pale ambako mabamba ya gandunia yaani mapande ya ganda la Dunia hukutana chini ya bahari. Kwenye mstari ambako mabamba hayo yanakutana kuna ufa unaoruhusu magma na lava kupanda juu kutoka koti ya Dunia kama mstari wa volkeno chini ya maji. Miamba hiyo yenye hali ya kiowevu inaganda inapotoka nje na kuingia katika maji ya bahari, hivyo kujenga safu ndefu ya milima.
Ruge Mutahaba
Ruge Mutahaba (Alizaliwa Brooklyn, New York, Marekani, 1 Mei 1970 - Alifariki Afrika Kusini, 26 Februari 2019) alikuwa Mkurugenzi wa Uzalishaji wa Vipindi wa Clouds Media Group nchini Tanzania. Pia Ruge alikuwa mwanzilishi wa nyumba maarufu ya kukuza vipaji vya sanaa iitwayo Tanzania House of Talents (THT) iliyolea na kukuza vipaji vingi vya muziki kama Diamond Platnmuz, Barnaba Classic , Mwasiti , Linah, Ditto , Ray C nakadhalika.
Mgongo kati wa Bahari Hindi ya Kusini Magharibi
Mpangilio wa kijiolojia
Mgongo kati ya Bahari Hindi ya Kusini Magharibi unatenganisha Bamba la Afrika na Bamba la Antaktiki na kuunganisha Mgongo kati wa Atlantiki na Mgongo kati wa Bahari Hindi kwa urefu wa km 7700.
Ruge Mutahaba
Ruge alikuwa ni mtu mwenye msukumo wa kuisaidia jamii kuupokea ujumbe wa maendeleo. Kati ya miradi yake mikubwa iliyoacha alama kuwa kwa vijana Tanzania ni Mradi wa Fursa alioufanya kwa kushirikiana na Clouds Media Group na wadau wengine wa maendelea kama UN Tanzania, Brela , SIDO , Wizara ya Kazi, Vijana, Ajira na wenye Ulemavu , Wizara ya Afya kupitia mradi wake wa Nyumba ni choo na mashirika mengine binafsi.
Mgongo kati wa Bahari Hindi ya Kusini Magharibi
Mpangilio wa kijiolojia
Mabamba hayo yanatawanya kwenye mgongo kati wa Bahari Hindi ya Kusini Magharibi yakiachana kila mwaka mnamo milimita 14-30.
Ruge Mutahaba
Katika kupambana na ukosefu wa ajira kwa vijana waliohitimu elimu ya juu, Ruge alianzisha darasa maalumu aliloliita School of Excellence and Innovation akishirikiana na msanii maarufu Nikki wa Pili na Hassan Ngoma ambao wote ni wakuu wa wilaya kwa sasa. Darasa hilo lilijikita kufundisha ujuzi laini wa lazima kwa wahitimu wa elimu ya juu ambao haukufundishwa darasani lakini ni wa lazima kuwasaidia kupata ajira au kuanzisha biashara zao binafsi ifikapo mwaka 2020 kama ulivyopendekezwa na taasisi ya kimataifa World Economic Forum. Ujuzi huo ulihususha Utatuzi wa ChangamotoTata (Complex Problem Solving), Ushirikiano na Wengine (Coordinating with Others), Kufikiri kwa Kina (Critical Thinking), Usimamizi wa watu (People Management), Majadiliano (Negotiation), Ubunifu (Creativity), Usimamizi wa Viwango (Quality Control) nk.
Mgongo kati wa Bahari Hindi ya Kusini Magharibi
Vyanzo
{{Refend}}
Upelelezi wa Wazungu Afrika
Mambo ya kale
Afrika imetajwa kwa jina la watu wa Afri ambao walikaa katika eneo la Tunisia ya leo. Jimbo la Roma la Afrika lilipita pwani ya Mediterania ya nchi ambayo sasa ni Libya, Tunisia, na Algeria. Sehemu za Afrika kaskazini kwa Sahara zilijulikana zamani. Kabla ya karne ya 2 KK, hata hivyo, wanajiografia wa Ugiriki hawakujua kwamba ardhi wakati huo inajulikana kama Libya ilipanuka kusini mwa Sahara, ikidhani kwamba jangwa hilo lilikuwa limezunguka Bahari ya nje. Kwa kweli, Aleksanda Mkuu, kulingana na Maisha yaliyoandikwa na Plutarchus, alifikiri kusafiri kutoka vinywa vya Indus kurudi Makedonia kupita kusini mwa Afrika kama njia ya mkato ikilinganishwa na njia ya nchi kavu. Hata Eratosthenes karibu miaka ya 200 KK bado alidhani kiwango cha ardhi si kusini zaidi kuliko Pembe ya Afrika.
Kufikia kipindi cha kifalme cha Kirumi, Pembe ya Afrika ilikuwa inajulikana sana kwa wanajiografia wa Mediterania. Kituo cha biashara cha Rhapta, kinachoelezewa kama "soko la mwisho la Azania," kinaweza kuwa pwani ya Tanzania. Periplus ya Bahari ya Eritrea, ya karne ya 1 BK, inaonekana kupanua maarifa ya kijiografia kusini zaidi, Kusini Mashariki mwa Afrika. Ramani ya ulimwengu ya Klaudio Ptolemaio ya karne ya 2 inajua vizuri kuwa bara la Afrika linaenea kusini kuliko Pembe ya Afrika, lakini haina maelezo ya kijiografia kusini mwa ikweta.
Misafara ya awali ya Ureno
Mchunguzi wa Ureno mwanamfalme Henry, anayejulikana kama Baharia, alikuwa Mzungu wa kwanza kuchunguza Afrika na njia ya bahari kwenda India. Kutoka kwa makazi yake katika mkoa wa Algarve kusini mwa Ureno, alielekeza safari mfululizo ili kuzunguka Afrika na kufika India. Mnamo 1420, Henry alituma msafara ili kupata kisiwa kisicho na watu lakini kimkakati cha Madeira. Mnamo 1425, alijaribu kupata Visiwa vya Kanari pia, lakini hivyo tayari vilikuwa chini ya udhibiti thabiti wa Castilia. Mnamo 1431, safari nyingine ya Ureno ilifikia na kuteka funguvisiwa la Azori.
Chati za majini za 1339 zinaonyesha kuwa Visiwa vya Kanari vilikuwa vimejulikana na Wazungu. Mnamo 1341, wachunguzi wa Ureno na Italia waliandaa safari ya pamoja. Mnamo mwaka wa 1342 Wakatalonia waliandaa msafara uliochukuliwa na Francesc Desvalers kwenda Visiwa vya Kanari ambavyo vilisafiri kutoka Majorca. Mnamo 1344, Papa Klementi VI alimtaja Admiral wa Ufaransa Luis de la Cerda Mkuu wa Bahati, na kumpeleka kushinda kanari. Mnamo mwaka wa 1402, Jean de Bethencourt na Gadifer de la Salle walisafiri kwa meli kushinda Visiwa vya Kanari lakini wakazipata tayari zimeporwa na Wakastilia. Ingawa walishinda visiwa hivyo, mpwa wa Bethencourt alilazimishwa kuwaruhusu kwenda Castilia mnamo mwaka 1418.
Mnamo 1455 na 1456 wachunguzi wawili wa Italia, Alvise Cadamosto kutoka Venice na Antoniotto Usodimare kutoka Genova, pamoja na nahodha wa Ureno ambaye hakutajwa jina na akifanya kazi kwa Henry Baharia, walifuata mto Gambia, wakitembelea nchi ya Senegal, wakati baharia mwingine wa Italia kutoka Genova, Antonio de Noli, pia kwa niaba ya Henry, alichunguza visiwa vya Bijagós, na, pamoja na Mreno Diogo Gomes, visiwa vya Cabo Verde. Antonio de Noli, ambaye alikuwa gavana wa kwanza wa Cabo Verde (na gavana wa kwanza wa kikoloni wa Uropa katika Afrika Kusini kwa Sahara), pia anachukuliwa kuwa mgunduzi wa visiwa vya kwanza vya Cabo Verde.
Historia ya awali ya kisasa
Uwepo wa Wareno barani Afrika uliingilia masilahi ya kibiashara ya Waarabu. Kufikia 1583, Wareno walijiimarisha Zanzibar na katika pwani ya Waswahili. Ufalme wa Kongo uliongokea Ukristo mnamo 1495, mfalme wake akichukua jina la João.
Wareno pia walianzisha masilahi yao ya kibiashara katika Ufalme wa Mutapa katika karne ya 16, na mnamo 1629 waliweka mtawala wa kibaraka kwenye kiti cha enzi.
Wareno (na baadaye pia Waholanzi) walijihusisha katika biashara ya watumwa wa eneo hilo, wakisaidia jimbo la Jaggas, ambaye alifanya uvamizi wa watumwa nchini Kongo.
Walitumia pia Kongo kudhoofisha eneo la jirani la Ndongo, ambapo Malkia Nzinga aliweka upinzani mkali lakini mwishowe ukapinga matamanio ya Ureno na Jagga. Ureno iliingilia kijeshi mizozo hii, na kuunda msingi wa koloni lao la Angola. Mnamo 1663, baada ya mzozo mwingine, taji la kifalme la Kongo lilipelekwa Lisbon. Walakini, Ufalme wa Kongo uliokuwa umepungua bado ungekuwepo hadi 1885, wakati Manicongo wa mwisho, Pedro V, aliiachia Ureno mkoa wake.
Mto Katosi
unapatikana katika wilaya ya Rukungiri, magharibi mwa Uganda.
Upelelezi wa Wazungu Afrika
Historia ya awali ya kisasa
Wareno walishughulikia jimbo lingine kubwa la Kusini mwa Afrika, Monomotapa (katika Zimbabwe ya sasa), kwa njia ileile: Ureno iliingilia vita vya ndani ukitarajia kupata utajiri mwingi wa madini, na kuweka mlinzi. Lakini kwa mamlaka ya Monomotapa kupungua kwa uwepo wa kigeni, machafuko yalitokea. Wachimbaji wa eneo hilo walihama na hata kufukia migodi ili kuwazuia wasiingie mikononi mwa Wareno. Mnamo 1693 Cangamires wa karibu walipovamia nchi, Wareno walikubali kutofaulu kwao na kurudi pwani.
Kuanzia karne ya 17, Uholanzi ilichunguza na kukoloni Afrika. Wakati Waholanzi walikuwa wakipigana vita virefu vya uhuru dhidi ya Hispania, Ureno iliungana na Hispania kwa muda (kuanzia 1580 hadi 1640). Kama matokeo, matarajio ya wakoloni yaliyokuwa ya Uholanzi yalikuwa yakielekezwa dhidi ya Ureno.
Mto Katosi
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Upelelezi wa Wazungu Afrika
Karne ya 19
Ingawa vita vya Napoleon Bonaparte vilivuruga umakini wa Uropa kutoka kazi ya uchunguzi huko Afrika, vita hivyo vilikuwa na ushawishi mkubwa kwa siku zijazo za bara, huko Misri na Afrika Kusini. Ukaaji wa Misri (1798-1803), kwanza na Ufaransa na kisha Uingereza, ilisababisha juhudi za Milki ya Osmani kupata udhibiti wa moja kwa moja juu ya nchi hiyo. Mnamo 1811, Mehemet Ali alianzisha serikali karibu huru, na kutoka 1820 na kuendelea alianzisha utawala wa Misri juu ya mashariki mwa Sudan. Nchini Afrika Kusini, mapambano na Napoleon yalisababisha Uingereza kuchukua milki ya makazi ya Uholanzi huko Rasi ya Tumaini Jema. Mnamo 1814, Cape Colony, ambayo ilikuwa imechukuliwa na askari wa Britania tangu 1806, ilipewa rasmi taji la Britania. Wakati huohuo, mabadiliko makubwa yalikuwa yamefanywa katika maeneo mengine ya bara. Kazi ya Algiers na Ufaransa mnamo 1830 ilimaliza uharamia wa majimbo ya Barbary. Mamlaka ya Misri iliendelea kupanuka kuelekea kusini, na matokeo ya ziada kwa maarifa ya Mto Nile.
Mji wa Zanzibar, katika kisiwa cha jina hilo, ulipata umuhimu haraka. Akaunti za bahari kubwa ya ndani, na ugunduzi wa milima iliyofunikwa na theluji ya Kilimanjaro mnamo 1840-1848, ilichochea hamu ya maarifa zaidi juu ya Afrika huko Uropa. Katikati ya karne ya 19, wamisionari Waprotestanti walikuwa wakiendelea na kazi ya umisionari katika pwani ya Guinea, Afrika Kusini na katika utawala wa Zanzibar. Wamisionari walitembelea maeneo na watu wasiojulikana, na katika visa vingi wakawa wachunguzi na waanzilishi wa biashara na himaya. David Livingstone, mmisionari wa Uskoti, alikuwa akifanya kazi tangu 1840 kaskazini mwa Mto Orange. Mnamo 1849, Livingstone alivuka Jangwa la Kalahari kutoka kusini kwenda kaskazini na kufika Ziwa Ngami. Kati ya miaka 1851 na 1856, alipita bara kutoka magharibi kwenda mashariki, akigundua njia kuu za maji ya Mto Zambezi ya juu.
Mnamo Novemba 1855, Livingstone alikuwa Mzungu wa kwanza kuona Maporomoko maarufu ya Victoria, yaliyopewa jina la Malkia wa Uingereza. Kuanzia 1858 hadi 1864, Zambezi ya chini, Mto Shire na Ziwa Nyasa viligunduliwa na Livingstone. Nyasa ilikuwa imeshafikiwa kwa mara ya kwanza na mtumwa wa siri wa António da Silva Porto, mfanyabiashara wa Ureno aliyeanzishwa huko Bié nchini Angola, ambaye alivuka Afrika mnamo 1853-1856 kutoka Benguela hadi mdomo wa Rovuma. Lengo kuu la watafiti lilikuwa kutafuta chanzo cha Mto Nile. Safari za Burton na Speke (1857-1858) na Speke na Grant (1863) ziko Ziwa Tanganyika na Ziwa Viktoria. Hatimaye ilithibitishwa kuwa sehemu ya mwisho ambayo Nile ilitiririka.
Ruge Mutahaba
Ruge alipenda kushiriki ujuzi wake na watu wengine, na kabla ya kufikwa na mauti alianza kuandika kitabu alichokiita "Jibu Rahisi sio Jibu Jepesi" alichokiandika akishirikiana na mwanafunzi wake Elias Tryphone.
Elimu
Ruge ni Mtoto wa kwanza wa profesa Gelase Mutahaba na Christina Mutahaba, Ruge alipata elimu yake ya shule ya msingi mkoani Arusha darasa la kwanza hadi la sita, kisha akahamia Shule ya Msingi Mlimani ambako alihitimu elimu yake ya msingi. Baadaye alijiunga na Shule ya Sekondari Forodhani mkoani Dar es salaam na kuhitimu kidato cha nne, na kidato cha sita katika shule ya sekondari Pugu. Alihitimu shahada ya Masoko kisha Shahada ya Sanaa katika Uchumi Chuo Kikuu cha San Jose huko Kalifornia, Marekani
Taaluma
Aliporejea Tanzania kutoka Chuo Kikuu cha San Jose cha California (Marekani) ambako alihitimu masomo yake, Ruge alianza kutambulika kwenye jamii baada ya kuanza kufanya kazi na rafiki yake Joseph Kusaga ambaye alikuwa akiendesha Klabu yake ya usiku almaarufu kama disko iliyokuwa ikijulikana kwa jina la Clouds Disco. Ushirikiano wao ulipelekea kuanzishwa kwa Clouds Media Group mjini Arusha ambayo, licha ya kuwa chombo cha habari na burudani kwa jamii, hasa vijana, ilifanya kazi ya kuhamasisha vijana wadogo wa Kitanzania kujiingiza katika kutafuta fursa na ujasiriamali ili kujiinua na kuchangia katika maendeleo ya jamii zao na taifa kwa ujumla wake. Tokea maisha ya utotoni Ruge alikuwa mpenada muziki, lakini kipaji chake hakikuwa kwenye muziki peke yake. Alikuwa mchezaji mpira wa miguu (soka), alipewa majina mengi kwa kipaji hicho akicheza timu za mtaani, za Chuo Kikuu kuanzia Adanco na Summer Rangers na alifikia hatua ya kuchaguliwa katika timu ya mkoa wa Dar es salaam ya UMISETA. Pia alikuwa na kipaji cha kuandika. Vipaji vingine vyote havikuweza kunawiri kwani alikuwa na mapenzi na muziki zaidi.