cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mabilionea Ulimwenguni
Mabilionea Ulimwenguni ni orodha ya kila mwaka ya thamani ya utajiri ya mabilionea wakubwa duniani inayoandaliwa na kuchapishwa mwezi Machi kila mwaka na gazeti la Forbes la Marekani. Orodha ya kwanza ilichapishwa Machi 1987. Jumla ya thamani ya utajiri wa kila mmoja kwenye orodha hiyo unakadiriwa na kutolewa kwa dola ya Marekani kutegemeana na mali zao na madeni. Familia za Kifalme au madikteta ambao utajiri wao unatokana na nafasi zao na sio jasho huwa hawawekwi kwenye orodha hii.
Mwaka 2018, watu 2,208 wametokea kwenye orodha hii, ambayo ilijumuisha mabilionea wapya 259 wengi wao wakitokea China na Marekani, na watu 63 wenye umri chini ya 40 na wanawake 256.
Hadi 2018, mwanzilishi wa Microsoft Bill Gates alikuwa ndio namba moja kwenye orodha hii kwa miaka 18 kati ya miaka 24, wakati mwanzilishi wa Amazon Jeff Bezos ameshika nafasi ya kwanza kwa mara ya kwanza na tajiri wa kwanza kwenye orodha mwenye utajiri thamani ya dola bilioni 100. Mark Zuckerberg ni mtu pekee kwenye orodha ya mabilionea wakubwa 10 duniani mwenye umri wa chini ya miaka 50.
Orodha ya kila mwaka
Orodha huchapishwa kila mwaka mwezi Machi. Orodha hizi zinaonyesha mabilionea wakubwa 10 tu kila mwaka.
2019
Kwenye orodha ya Forbes ya 33, kuna mabilionea 2,153 ambao kwa ujumla wana thamani ya dola za Kimarekani trilioni 8.7.
Mto Matropi
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
Mto Nakaterretai
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Kiran Badloe
Kiran Badloe (alizaliwa 13 Septemba 1994) ni mwanamichezo wa majini wa Uholanzi.
Alishinda medali ya dhahabu katika mashindano ya wanaume ya dunia ya 2019 RS:X na mashindano ya dunia ya 2020 RS:X.
Elgon
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Mlima Elgon, nchini Kenya.
Mkoa wa Tiền Giang
260px|thumb|right thumb|right|260px|Mahali pa Tiền Giang katika Vietnam Tiền Giang ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Mỹ Tho. Eneo lake ni 2,367 km². Mwaka 2009 wakazi 1,672,271 walihesabiwa.
Bekzod Abdurakhmonov
Alishinda medali ya dhahabu katika Michezo ya Asia ya 2014 katika  mchezo wa mieleka wa wanaume wenye uzito  wa kilo 70. Katika michezo ya Olimpiki ya 2016 alimshinda mshindi wa dhahabu wa zamani kutokea Marekani Jordan Burroughs, lakini akashindwa katika mechi ya medali ya shaba na Jabrayil Hasanov wa Azerbaijan. Alishinda moja ya medali za shaba katika michezo ya Olimpiki majira ya joto ya 2020 kwa wanaume wenye uzito wa kilo 74  huko Tokyo, Japani.
Klemens Maria Hofbauer
200px|thumb|[[Sanamu yake iliyopo katika kaburi lake.]] Klemens Maria Hofbauer (Tasovice, Moravia, leo nchini Ucheki, 26 Desemba 1751 - Vienna, Austria, 15 Machi 1820) alikuwa mtawa na padri wa shirika la Mkombozi Mtakatifu sana, ambaye anajulikana kwa kulieneza nje ya Italia na kufanya utume mkubwa sana.
Alijitahidi kwa namna ya ajabu kueneza imani katika nchi za mbali na kuyahuisha maisha ya Kanisa. Akiwa na akili na maadili ya hali ya juu, alivuta wanasayansi na wasanii wengi kwa Kanisa Katoliki.
Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri tarehe 29 Januari 1888, halafu Papa Pius X alimtangaza mtakatifu tarehe 20 Mei 1909.
Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 15 Machi.
Mto Nakatoni
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Muguthi
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
Mto Mukuyu (Kiambu)
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
1812 KK
Makala hii inahusu mwaka 1812 KK (kabla ya Kristo).
Namwela
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Sirisia, nchini Kenya.
Mto Mununga
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Mkoa wa Trà Vinh
260px|thumb|right thumb|right|260px|Mahali pa Trà Vinh katika Vietnam Trà Vinh ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Trà Vinh. Eneo lake ni 2,215.15 km². Mwaka 2009 wakazi 1,003,012 walihesabiwa.
Tatu Chafu
"Tatu Chafu" ni jina la filamu ya uhalifu na usela iliyotolewa 16 Disemba 2017 kutoka nchini Tanzania. Filamu imeongozwa na Novatus Mugurusi na kutayarishwa na Prisca Emmanuely na Paul Mashauri kwa ushirikiano na Production X, Next Level, Nitron Studios, Clouds Plus, Makini Studio na Cheusi Dawa TV. Kazi kubwa imefanywa na Mashauri Studios, Novitech na Production X. Ndani yake anakuja Akbar T. Manka, Jackson Kabirigi, Noriega Francis, Paul Katambo, Nkwabi Elias, Meya Shabani, Webiro "Wakazi" Wassira, Faraji Mhando, James James, Levison James, Lupyana Kihaka, Hussein Msangi, Salum Khalid, Henry Filbert na Laban Dabo Mbibo.
Filamu inahusu maisha ya kudanga ya vijana watatu marafiki waliokuwa marafiki tangu utotoni. Wamekuwa wakiishi katika mazingira ya pamoja katika hali mbalimbali. Vilevile kushiriki katika harakati za uhalifu na dhulma kadha wa kadha. Marafiki hawa ambao ni Cheddah, Bambino na Rochi ambaye anaonekana kama mpanga madili yote na mwenye kujielewa kuliko wote katika kundi hili. Sehemu kubwa ya filamu inazungumzia madawa ya kulevya na bangi. Mihadarati na maisha ya uhalifu yametawala katika filamu.
Filamu imetengenezwa katika maeneo ya Dar es Salaam pekee. Filamu imesambazwa na BongohoodZ ambayo inatumia teknolojia ya kisasa katika usambazaji wa filamu. Awali kulikuwa na malalamiko mengi juu ya uibiwaji wa kazi za wasanii. Filamu imezinguliwa katika muundo wa kimatamasha ambapo kunakuwa na mambo mengi yanatolewa wakati filamu inaonyeshwa.
Hadithi
Filamu inaanza na Chedah (Jackson Kabirigi) na Bambino (Akbar Manka) wakimuuzia mtu viatu kanyaboya huku Rochi (Noriega Francis) akielezea namna wizi unavyofanyika. Rochi anajitambulisha kama mpenda kuvuta bangi, hadi wakati mwingine anavuta hadi mzigo anaouza. Wakati Bambino mtu wa mademu, mapenzi kwa maneno uthibitisho hakuna. Chedah mtu wa madili mengi na maneno chungumzima huku akiamini mdomo wake ndio hela yake. Maisha ya kila siku ya kubangaiza. Siku moja kuna mtu anakuja, Frank (Laban Dabo Mbibo), anawapa mchongo wa kutafuta madawa ya kulevya kuna mtu anayataka. Mpango kapewa Rochi, ambaye ana mahusiano ya kuuziana bangi na Frank. Rochi anapeleka mchongo kwa washikaji wajue wapi wanaweza kupata mali. Chedah anasema kuna mzee Mangele (Nkwabi Elias) anajulikana mtaani kama mwuzaji mkubwa wa dawa za kulevya. Bila kusita wanajitosa kwa Mangele, awali anaonekana kukataa kujihusisha na mambo ya dawa za kulevya. Lakini dau lililotajwa linamfanya kukubaliana na hali.
Rochi anaambiwa achukue mzigo kwenye jokofu, ndani yake kuna maiti ikiwa kama kitisho iwapo watajaribu kumdhulumu. Kawaambia wenzake, lakini hawajamwamini. Hali hii imempa mshituko mkubwa sana Rochi. Mzigo unachukuliwa tayari kwa mauzo, Frank anazingua hatokei kwa muda uliopangwa. Wanaamua kupoteza muda magetoni ili kusubiria simu ya Frank. Upande wa majambazi, waonekana kulaumiana juu ya jaribio la ujambazi lililofeli. Mkuu wa kitengo, Machete (Paul Katambo), mpayuko mwanzo mwisho. Anamlaumu Mbita (Hussein Msangi) kuleta gari lisilo na mafuta. Kifeda (Musa Mohamed) analaumiwa kwa kuacha mizigo.
Punde anaingia Uswege (Faraji Mhando) mwenye hasira juu ya tukio lililotokea na kufeli. Anawatisha na kuwaasa wakiendelea na ujinga wao watadakwa na kupotea mazima. Baada ya maneno ya kashfa, Uswege ambaye anaonekana ndiye mratibu wa matukio kibao. Anawagusia kuhusu mchongo mpya wa kuiba kiboksi chenye pete katika duka moja la sonara kwa Mpemba. Uswege anawaambia wakifanikisha wasimtafute. Yeye anajua wapi pa kuwapata. Huko magetoni, vijana wanacheza gemu kwenye TV, ghafula Mbita anagonga lango kama ugomvi, Bambino anakurupuka kwenda kumwaga dawa za kulevya chooni. Bila kujua aliyegonga ni Mbita ambaye kaja kununua bangi kwa Rochi. Kwa kigugumizi Bambino anasema kamwaga mzigo wa mzee Mangele.
Vijana wanajadili namna ya kumkabili Mangele. Hapa kitendawili kikubwa kisichoweza kuteguka. Mangele hana ngoma za kukaanga, anacheka usoni, moyoni ana kiza. La Familia wanatoka magetoni na kuanza kusakanya pesa zilipo.
Mtela
Mtela (Canavalia cathartica) ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae. Huitwa mpupu pia lakini tafadhali jina hili litengewe Mucuna pruriens (mpupu). Makaka na mbegu huitwa matela. Spishi hii hufananishwa mara nyingi na mbwanda (C. gladiata) lakini makaka ni mafupi na manene zaidi.
Mtela hukuzwa katika Afrika ya Mashariki kama zao la kufunikia na matandazo kijani. Huko Uhabeshi makaka mabichi na mbegu mbichi huliwa. Mimea inaweza kutumiwa kama malisho, lakini mbegu mbivu zinaweza kuliga wanyama zikiwa nyingi sana.
Kifo cha Sandra Bland
Sandra Annette Bland alikuwa mwanamke mwenye umri wa miaka 28 mwenye asili ya Kiafrika ambaye alipatikana akiwa amejinyonga katika seli ya gereza huko Waller County, Texas, Julai 13, 2015, siku tatu baada ya kukamatwa kwenye kituo cha trafiki. Kifo chake kilitawaliwa kama kujiua. Ilifuatiwa na maandamano ya kupinga kukamatwa kwake, kupinga sababu ya kifo na madai ya unyanyasaji wa rangi dhidi yake.
Bland aliondolewa kwa ukiukaji mdogo wa trafiki mnamo Julai 10 na Askari wa Jimbo Brian Encinia. Majibizano hayo yaliongezeka, na kusababisha Bland kukamatwa na kufunguliwa mashtaka ya kumshambulia afisa wa polisi. Kukamatwa huko kulirekodiwa kwa sehemu na dashcam ya Encinia, simu ya rununu ya mtazamaji, na simu yake ya rununu ya Bland. Baada ya mamlaka kukagua picha za dashcam, Encinia aliwekwa likizo ya kiutawala kwa kushindwa kufuata taratibu zinazofaa za kusimamisha trafiki.
Kiawun
Kiawun ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waawun. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiawun imehesabiwa kuwa watu 400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawun iko katika kundi la “Yellow River”.
Kaptama
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Mlima Elgon, nchini Kenya.
Mto Nakejuamothing
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Mto Nakilima
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Mto Nakejuamothing
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Nakilima
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Rahmat Erwin Abdullah
Rahmat Erwin Abdullah (alizaliwa Makassar, Sulawesi Kusini, 13 Oktoba 2000) ni mwanamichezo wa kunyanyua vitu vizito (uzani) kutoka Indonesia. Yeye ni mchezaji wa kunyanyua vitu vizito (uzani) anayeshindana katika daraja la kilo 73, tangu mashindano ya dunia ya kunyanyua vitu vizito (mizani) ya 2018 huko Ashgabat, Turkmenistan.
Alishindana mechi yake ya kwanza ya kimataifa katika mashindano ya dunia ya vijana ya kunyanyua vitu vizito (mizani) ya 2017 yaliyofanyika Bangkok, Thailand katika daraja la kilo 69.
1815 KK
Makala hii inahusu mwaka 1815 KK (kabla ya Kristo).
Simoni wa Kurene
Simoni wa Kurene (kwa Kiebrania שמעון, Šimʿon au Šimʿôn) alikuwa Myahudi kutoka Kurene, Libya, aliyelazimishwa na askari kumsaidia Yesu kubeba msalaba hadi Kalivari, inavyoshuhudiwa na Injili Ndugu zote tatu.
Kati ya Wainjili, Marko anamtambulisha kama baba wa Aleksanda na Rufo.
Tendo lake linakumbukwa katika kituo cha tano cha Njia ya Msalaba.
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Desemba.
Viungo vya nje
https://dacb.org/stories/libya/simon/
Mto Nakeroman
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Tarafa ya Kaadé
Tarafa ya Kaadé (kwa Kifaransa: Sous-préfecture de Kaadé) ni moja kati ya Tarafa 5 za Wilaya ya Guiglo katika Mkoa wa Cavally ulioko magharibi mwa Cote d'Ivoire.
Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 25,253.
Makao makuu yako Kaadé (mji).
Hapa chini ni majina ya vijiji 6 vya tarafa ya Kaadé na idadi ya wakazi mwaka 2014 :
Mkoa wa Tuyên Quang
260px|thumb|right thumb|right|260px|Mahali pa Tuyên Quang katika Vietnam Tuyên Quang ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Tuyên Quang. Eneo lake ni 5,868 km². Mwaka 2009 wakazi 724,821 walihesabiwa.
1814 KK
Makala hii inahusu mwaka 1814 KK (kabla ya Kristo).
Game Shakers
thumb|435x435px|Game Shakers Game Shakers ni mfululizo wa filamu unaohusu Babe na Kenzie, wanaoishi Brooklyn, New York, ambao waliunda programu ya mchezo wa video inayoitwa "Sky Whale" kwa mradi wao wa sayansi ya shule.
Wakati mchezo unaonyesha kuwa umefanikiwa sana, wakaunda kampuni ya michezo ya kubahatisha inayoitwa Game Shakers, na kuajiri rafiki yao, Hudson. Baadaye waowalishilikiana na Mwandishi wa Double G, ambaye alikua mwekezaji wao kama sehemu ya kuingiliana kwa matumizi yao kinyume cha sheria ya wimbo wake, "Drop Dat What", katika mchezo wao. Mwana wa G G, Triple G, kisha akawa mshauri wa mchezo wa video kwa kampuni hiyo, na wakamfanya kuwa Shaker wa nne kwenye programu yao.
.
Tarafa ya Nizahon
Tarafa ya Nizahon (kwa Kifaransa: Sous-préfecture de Nizahon) ni moja kati ya Tarafa 5 za Wilaya ya Guiglo katika Mkoa wa Cavally ulioko magharibi mwa Cote d'Ivoire.
Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 20,767.
Makao makuu yako Nizahon (mji).
Hapa chini ni majina ya vijiji 4 vya tarafa ya Nizahon na idadi ya wakazi mwaka 2014 :
Teleiyopenda
Teleiyopenda (kwa Kiingereza: teleiophilia) ni pendo la kijinsia kwa ngumbaru.
Triple H
thumb|Triple H Paul Michael Levesque (aliyezaliwa 27 Julai 1969) ni mpiganaji wa mieleka kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana zaidi kwa jina la pete, kitambulisho cha jina lake la kale la Hunter Hearskinot Helmsley.
Kwa sasa Triple H ni COO ("Afisa Mkuu wa Uendeshaji") wa WWE.
Kiayi
Kiayi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiayi imehesabiwa kuwa watu 430. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiayi iko katika kundi la Kitama.
Kibahinemo
Kibahinemo ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabahinemo. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kibahinemo imehesabiwa kuwa watu 550. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibahinemo iko katika kundi la “Sepik Hill”.
Iliriko
Iliriko ni jina la zamani la eneo la Ulaya Kusini Mashariki lililokaliwa na makabila ya Wailiria.
Mtume Paulo alieneza uinjilishaji wake hadi huko.
Wakati wa Napoleon Bonaparte kwa miaka michache (1809-1813) jina lilitumika kwa mkoa wa Dola la Ufaransa, halafu kulikuwa na Ufalme wa Iliriko chini ya Dola la Austria (1816-1849).
Siku hizi eneo hilo limegawanyika kati ya nchi mbalimbali, hasa Albania, Montenegro, Bosnia-Herzegovina, Serbia, Croatia na Slovenia.
Mto Munuthwa
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
1816 KK
Makala hii inahusu mwaka 1816 KK (kabla ya Kristo).
Mkoa wa Vĩnh Phúc
260px|thumb|right thumb|right|260px|Mahali pa Vĩnh Phúc katika Vietnam Vĩnh Phúc ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Vĩnh Yên. Eneo lake ni 1,371 km². Mwaka 2009 wakazi 999.786 walihesabiwa.
Madisyn Shipman
thumb|Shipman mnamo 2016 Madysin Shipman (alizaliwa katika milima ya Kings, Carolina kaskazini, Marekani)
Wakati alipokuwa na umri wa miaka mitano, alianza kufanya kazi na shirika la talenti ambalo lilimsaidia nchi kazi tofauti Jumamosi Usiku Live pamoja na majukumu ya mitaa ya sesame na kwenye hatua. Alionekana katika kucheza Enron kwenye Broadway mwaka 2010.
Mwaka 2015, alipewa nafasi ya kuongoza kama Kenzie Bell, msichana ambaye ni mmoja wa washirika wa kampuni ya mchezo wa titular, katika mfululizo wa michezo ya televisheni ya Nickelodeon ambayo huzalishwa na Dan Schneider.
Shipman pia amekuwa akiandika nyimbo na kucheza gitaa tangu akiwa na umri wa miaka 8.
Lwandanyi
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Sirisia, nchini Kenya.
Hovhannes Bachkov
alt=Bachkov kwenye Olimpiki ya 2016|thumb|Bachkov kwenye Olimpiki ya 2016 Hovhannes Bachkov (amezaliwa 2 Desemba 1992) ni mwanamasumbwi wa Armenia.
Alishiriki katika michezo ya uzani wa kati katika  Michezo ya Olimpiki ya Majira ya joto ya 2016, lakini aliondolewa katika pambano la pili. Alishinda medali ya shaba kwenye michezo ya  olimpiki ya Majiraya joto ya 2020 huko Tokyo.
Mto Nakito-Konon
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mbwanda
Mbwanda hukuzwa katika nchi mbalimbali za Afrika, k.m. Madagaska na Tanzania (“kula bwanda” = kufurahi). Makaka mabichi na mbegu mbichi hulika. Lakini mbegu mbivu zina sumu, kwa hivyo lazima zipikwe vizuri na ganda la mbegu litolewe.
Kitenzi kikuu kisaidizi
Kitenzi kikuu kisaidizi (alama yake ya kiisimu ni: TS) ni kitenzi ambacho hukaa sambamba na kitenzi kikuu ili kukisaidia kukamilisha taarifa. Kitenzi kikuu kisaidizi kikiwa peke yake hakiwezi kutoa taarifa kamili. Hivyo basi ni lazima kiambatane na kitenzi kingine (kikuu) ndipo taarifa yake ikamilike.
Uchambuzi
Angalizo: Kitenzi kikuu alama yake ni T kubwa na kitenzi kisaidizi alama yake ni TS.
Dhima za kitenzi kikuu kisaidizi
Dhima za kitenzi kikuu kisaidizi zimegawanyika katika makundi makuu mawili - nayo ni:
1) Kujulisha njeo (njeo = wakati, nyakati)
2) Kujulisha uyakinishi na ukanushi wa tendo/matendo
Charles Bachman
Charles William Bachman III (Disemba 11, 1924 - Julai 13,2017) mtaalamu wa kompyuta wa Marekani, aliyetumia miaka yake ya kazi kama mtafiti wa viwanda, usanifu wa programu na meneja sana sana kuliko mambo ya kitaaluma. Amejulikana hasa kwa ajili ya kazi zake za awali za kusanifu mifumo ya kusimamia kazidata. Michoro ya Bachman ni miongoni mwa mbinu zake za safu za kisanifu zilizopewa jina lake.
Kitenzi kikuu kisaidizi
Dhima za kitenzi kikuu kisaidizi
- Hakikamilishi taarifa. Mfano, Baba alikuwa
- Mara zote huambatana na kitenzi kikuu katika kutoa taarifa. Mfano, Upepo ulikuwa unavuma.
- Hudokeza nyakati mbalimbali za kutendeka kwa tendo. Yaani, wakati uliopo, uliopita na ujao. Mfano, Alikuwa, Atakuwa, n.k
Philly Lutaaya
Philly Bongoley Lutaaya (19 Oktoba, 1951 – 15 Desemba, 1989) alikuwa mwimbaji na mwanamuziki wa Uganda.
Muziki
Albamu:
Mto Nakitonguro
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Mkoa wa Vĩnh Long
260px|thumb|right thumb|right|260px|Mahali pa Vĩnh Long katika Vietnam Vĩnh Long ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Vĩnh Long. Eneo lake ni 1,487 km². Mwaka 2009 wakazi 1,024,707 walihesabiwa.
Mto Nakitonguro
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mauaji ya Dontre Hamilton
Mnamo 30, Aprili 2014, Dontre Hamilton alipigwa risasi na kuuawa na afisa wa polisi Christopher Manney, katika Hifadhi ya Red Arrow huko Milwaukee, Wisconsin. Hakuna mashtaka yaliyoletwa, lakini Manney alifukuzwa kutoka kwa jeshi. Kama matokeo ya ufyatuaji risasi na maandamano yaliyofuata, maafisa wa polisi wa Milwaukee walikuwa na kamera za mwili.
Historia
Dontre D. Hamilton (1983 - Aprili 30, 2014), wa Milwaukee, alikuwa na umri wa miaka 31 wakati wa kifo chake. Hamilton alikuwa na historia ya ugonjwa wa akili. Kulingana na Mkuu wa Polisi wa Milwaukee Edward Flynn, Hamilton alikuwa na historia ya awali ya kukamatwa huko Milwaukee ambayo "yalihusishwa moja kwa moja na masuala ya afya ya akili." Ingawa baadaye ilifunuliwa kuwa Dontre hakuwa na historia ya kukamatwa na historia ya kumbukumbu ni ya kaka yake. Familia ya Hamilton ilisema kwamba Hamilton alikuwa ametibiwa schizophrenia lakini hakuwa na vurugu. Siku chache kabla ya kifo chake, Hamilton aliiambia familia yake kwamba "alikuwa amechoka na ana njaa, na kwamba mtu fulani angemuua."
1818 KK
Makala hii inahusu mwaka 1818 KK (kabla ya Kristo).
Salomón Rondón
thumb|Salomón Rondón José Salomón Rondón Giménez (alizaliwa mnamo 16 Septemba 1989) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa Venezuela anayecheza kama mshambuliaji kwenye timu ya Uingereza ya West Bromwich Albion ambaye kwa sasa yupo kwenye timu ya Newcastle United kwa mkopo na anachezea timu ya taifa ya Venezuela.
Lukio wa Kurene
Kwa kuzingatia dondoo lingine la Luka mwinjili (Mdo 11ː19-20) inafikiriwa alikuwa kati ya Wakristo wa kwanza waliochukua jukumu la kuwapasha watu wa mataifa habari njema ya Yesu Kristo.
Anatajwa pia kama askofu wa kwanza wa Kurene, mji wake wa asili, uliokuweko Libya mashariki.
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 6 Mei.
Isakalilo
Isakalilo  ni jina la kata ya Manisipaa ya Iringa, Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51116. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,188 waishio humo.
Mbakalo
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Tongaren, nchini Kenya.
Mkoa wa Yên Bái
260px|thumb|right thumb|right|260px|Mahali pa Yên Bái katika Vietnam Yên Bái ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Yên Bái. Eneo lake ni 6,882.9 km². Mwaka 2009 wakazi 740,397 walihesabiwa.
1840 KK
Makala hii inahusu mwaka 1840 KK (kabla ya Kristo).
1829 KK
Makala hii inahusu mwaka 1829 KK (kabla ya Kristo).
Naitiri/Kabuyefwe
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Tongaren, nchini Kenya.
Nduli (Iringa mjini)
Nduli  ni jina la kata ya Manisipaa ya Iringa, Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51115. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,626 waishio humo.
Kananga
thumb|250px|Kananga kutoka angani, 2012. Kananga (awali Luluabourg au Luluaburg) ndio makao makuu ya mkoa wa Lulua katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Wakazi ni 1,463,556.
Mji uko kwenye mto Lulua, tawimto la mto Kasai.
Kiberinomo
Kiberinomo ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waberinomo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiberinomo imehesabiwa kuwa watu 350. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiberinomo iko katika kundi la “Sepik Hill”.
Garry Shandling
Garry Emmanuel Shandling (amezaliwa tar. 29 Novemba, 1949) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.
Mto Munyenye
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
Mto Mutozi
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
1843 KK
Makala hii inahusu mwaka 1843 KK (kabla ya Kristo).
Mto Mweteta
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Ibumu
Ibumu  ni jina la kata ya Wilaya ya Kilolo katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51319. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,681 waishio humo.
Maisha ya Bluu ni muhimu
Blue Lives Matter ni vuguvugu nchini Marekani linalotetea kwamba wale wanaofunguliwa mashtaka na kukutwa na hatia ya kuua maafisa wa kutekeleza sheria wanapaswa kuhukumiwa chini ya sheria za uhalifu wa chuki. Ilianzishwa kujibu Black Lives Matter baada ya mauaji ya maafisa wa NYPD Rafael Ramos na Wenjian Liu huko Brooklyn, New York mnamo Desemba 20, 2014.
Milima (Bungoma)
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Tongaren, nchini Kenya.
Mto Nanjogo
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
Mto Nakoret
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Kitenzi kishirikishi
Kitenzi kishirikishi (alama yake ya kiisimu ni: t) ni kitenzi ambacho hujulisha hali ya kuwepo au kutokuwepo kwa uhusiano/ushirikiano baina ya vipashio vya lugha. Uhusiano huo unaweza kuwa katika tabia, hali, au mazingira fulani.
Mfano
Angalizo: Kitenzi kishiriki alama yake ni t ndogo.
Aina za vitenzi vishirikishi
Aina za vitenzi vishirikishi vimegawanyika katika makundi makuu mawili - navyo ni:
2) Vitenzi vishiriki vipungufu
Kibikaru
Kibikaru (pia Kipikaru) ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabikaru. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kibikaru imehesabiwa kuwa watu 100 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibikaru iko katika kundi la “Sepik Hill”. Wataalamu wengine hufikiri kuwa Kibikaru ni sawasawa na Kinete; tena wengine huiangalia kama lahaja ya Kibisorio.
Mto Nakurio
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Oleksandr Zinchenko
thumb|Oleksandr Zinchenko Oleksandr Zinchenko (alizaliwa 15 Desemba 1996) ni mchezaji wa Ukraina ambaye anacheza kama kiungo mshambuliaji wa klabu ya Ligi Kuu ya Uingereza iitwayo arsenal na timu ya taifa ya Ukraine.
Kazi ya Klabu
Zinchenko alianza kazi yake katika klabu ya Ligi ya Urusi ya FC Ufa kabla ya kujiunga na klabu ya Manchester City mwaka 2016 kwa ada ya £ 1 milioni.Anacheza kama Kiungo wa kati,  pia anaweza kucheza katika nafasi nyingi kama beki wa kushoto.
Kazi ya kimataifa
Alicheza mechi yake ya kimataifa katika mechi ya kufuzu ya UEFA Euro mwaka 2016 dhidi ya Hispania.Zinchenko alifunga goli lake la kwanza la kimataifa katika mechi ya kirafiki dhidi ya majirani zao Romania huko Turin, ambapo Ukraine ilishinda 4-3 tarehe 29 Mei 2016.
Pia akawa mchezaji mdogo kuliko wa timu ya taifa ya Ukraine na mchezaji mdogo wa kwanza kufunga goli la kimataifa wakati akiwa na umri wa miaka 19,akivunja rekodi ya Andriy Shevchenko.
1827 KK
Makala hii inahusu mwaka 1827 KK (kabla ya Kristo).
Shaun Wright-Phillips
thumbnail|right|280px|Shaun Wright-Phillips Shaun Cameron Wright-Phillips (alizaliwa Oktoba 25, 1981) ni mchezaji wa soka wa Uingereza ambaye mwisho alicheza kama mshabuliaji wa klabu ya United Soccer ligi ya Phoenix Rising FC.
1826 KK
Makala hii inahusu mwaka 1826 KK (kabla ya Kristo).
AfroBasket 2013
AfroBasket 2013, ni mashindano yaliyo lenga kuwapata mabingwa watakao fuzu kwaajili ya ubingwa wa FIBA 2013 https://en.wikipedia.org/wiki/2013_FIBA_Africa_Championship. Timu za mpira wa kikapu zilishindana na timu nyingine kutoka katika kanda husika kwaajili ya mashindano ya ubingwa.
Shaun Wright-Phillips
Maisha
Wright-Phillips ni mtoto wa zamani wa Ian Wright, ambaye alimchukua akiwa na umri wa miaka mitatu. Ndugu yake mdogo, Bradley Wright-Phillips, pia ni mtaalamu wa soka na mfanyabiashara wa wakati wote wa Bulls New York Red.
Kazi ya klabu
Mnamo tarehe 18 Julai 2005, Wright-Phillips alimaliza hatua ya £ 21 milioni kwa mabingwa wa Ligi Kuu ya Chelsea, akirudi London. Alijiunga na klabu kwenye mkataba wa miaka mitano baada ya kukubaliana na masharti ya kibinafsi na kupitisha matibabu. Alikuwa amesema hapo awali hatatoka Manchester City.
Kuonekana kwake kwa awali ilikuwa ndogo, kuanzia mara 15 tu kwa Chelsea mwaka 2005-06 na kujitahidi kupata fomu ya bao. Msimu wa kwanza usio na Chelsea ulikuwa umekwisha kuacha nafasi ya kusafiri Ujerumani na kikosi cha Uingereza Kombe la Dunia ya FIFA ya 2006
AfroBasket 2013
Timu ziliz0fuzu
Timu iliyofuzu kama mwenyeji wa mashindano:
Mto Ndarugu
unapatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
Ndalu/Tabani
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Tongaren, nchini Kenya.
1828 KK
Makala hii inahusu mwaka 1828 KK (kabla ya Kristo).
AfroBasket 2013
Timu ziliz0fuzu
Waliofuzu nne bora katika ubingwa wa 2013 FIBA:
Tongaren
ni kata ya kaunti ya Bungoma, Eneo bunge la Tongaren, nchini Kenya.
AfroBasket 2013
Timu ziliz0fuzu
Waliofuzu kikanda:
1825 KK
Makala hii inahusu mwaka 1825 KK (kabla ya Kristo).
AfroBasket 2013
Timu ziliz0fuzu
Waliofuzu kuingia katika mashindano bila ya mchuano na timu pinzani:
Masisiwe
Masisiwe  ni jina la kata ya Wilaya ya Kilolo katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51318. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,053 waishio humo.
AfroBasket 2013
Marejeo
Jami:African Basketball Month
Kimala (Iringa)
Kimala  ni jina la kata ya Wilaya ya Kilolo katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51314. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,649 waishio humo.
Mto Nakwakal
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Kibisis
Kibisis ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabisis. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibisis imehesabiwa kuwa watu 450. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibisis iko katika kundi la “Sepik Hill”.
Mto Nakwakal
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Shambulizi la Ezell Ford
Ezell Ford, mwanaume mwenye asili ya Kiafrika mwenye umri wa miaka 25, alifariki kutokana na majeraha mengi ya risasi baada ya kupigwa risasi na maafisa wa Idara ya Polisi ya Los Angeles (LAPD) huko Florence, Los Angeles, California mnamo 11 Agosti, 2014. Katika wiki na miezi iliyofuata, shambulizi la Ford lilianzisha maandamano mengi   na kesi ya familia ya Ford ikidai fidia ya $75 milioni.
Mto Ndigirigi
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari Hindi.
Charles III wa Uingereza
thumb|300px|Charles III, Mfalme wa Uingereza Charles III (* 14. Novemba, 1948 kama Charles Philip Arthur George katika Buckingham Palace, London) ni mfalme wa Ufalme wa Muungano wa Britania na Eire ya Kaskazini tangu tarehe 8 Septemba 2022. Alipokea cheo hicho kutokana na kifo cha mama yake Malkia Elizabeth II.
Alirithi pia cheo cha ufalme wa nchi huru 14 zinazoitwa Commonwealth Realms:
Yeye pia ni mkuu wa Jumuiya ya Madola, bwana wa maeneo yaliyopo chini ya Taji la Uingereza na mkuu wa kidunia wa Kanisa Anglikana nchini Uingereza.
Mia tatu na ishirini na tisa
Mia tatu na ishirini na tisa  ni namba inayoandikwa 329 kwa tarakimu za kawaida na CCCXXIX kwa zile za Kirumi.
Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 47.
Uche Elendu
Uche Elendu (alizaliwa 14 Julai 1986) ni mwigizaji, mwimbaji na mjasiriamali wa kike kutoka nchini Nigeria.
Mto Nakwehe
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Uche Elendu
Alifafanuliwa kama mmojawapo wa waigizaji wenye sura thabiti katika tasnia ya sinema ya Nigeria. Kutokea kwake kwa mara ya kwanza ni mnamo mwaka 2001. Mwaka 2010 alichukua mapumziko kutoka tasnia ya burudani ya Nigeria. Kulingana na machapisho ya Vanguard, Elendu ameshiriki zaidi ya sinema 200 za kinigeria.
Maisha ya awali
Elendu alizaliwa katika jimbo la Abia, kusini mashariki mwa Nigeria, ambapo ni makazi ya watu wa kabila la Igbo. Elendu ni mzaliwa wa kwanza katika familia yao na ana wadogo zake watatu wote wa kiume. Baba yake ni mstaafu wa serikali pia mjasiriamali na mama yake ni mwalimu.Elendu alihitimu chuo kikuu cha Imo State University na kupata shahada ya uhusiano wa kimataifa.
Wahehe
Wahehe ni watu wa kabila la Tanzania ambalo kiasili linaishi katika wilaya za Mkoa wa Iringa, yaani Iringa mjini, Iringa vijijini, Kilolo na Mafinga, lakini pia sehemu nyingine, hasa wilaya ya Mpwapwa katika mkoa wa Dodoma.
Uche Elendu
Kazi
Katika moja ya mahojiano na The Sun ya nchini Nigeria, Elendu alielezea tabu alizopata kurudi katika tasinia ya uigizaji baada ya kuchukua likizo ya mda mrefu. Alielezea uhusika wake katika filamu ya Ada Mbano na jinsi ilivyokua na mchango chanya katika kazi yake. Wakati wa mahojiano, alielezea kwa ufupi mchango wa filamu hiyo kwa kusema “Filamu iliyonirudisha mimi ni ya Ada Mbano”.
Wahehe
Historia ya Wahehe
Shina la Wahehe linaanzia kwa mtu aliyeitwa Mufwimi (yaani Mwindaji), ambaye mababu walisimulia kwamba alitokea nchini Ethiopia. “Mufwimi alipita akiwinda kutoka Ethiopia, Kenya kabla ya kuingia Tanganyika na kujikuta yupo Usagara na hatimaye eneo la Nguluhe-Dabaga akipitia Ikombagulu, himaya ya Chifu Mwamududa ambaye alikuwa akitawala kabila la Wakombagulu, lililokuwa na watu wachache. Wengi walimfananisha Mufwimi na mtu wa kabila la Wakamba kutoka Kenya kutokana na umbile lake kubwa.”
Uche Elendu
Afya
Elendu aliweka wazi kuhusu tatizo la kiafya alilokua nalo kwa jina Endometriosisi.
Wahehe
Historia ya Wahehe
Wakati huo eneo ambalo sasa linaitwa Iringa lilikuwa na makabila mbalimbali. Walikuwepo:
Mufwimi alikuwa mwindaji mkubwa wa nyati ambaye aliichoma nyama yake kwa kuipaka chumvi ambayo ilikuwa haifahamiki kwa wakazi wa himaya hiyo; alimpelekea zawadi ya nyamachoma Chifu Mwamududa aliyeipenda mno kwa ladha yake.
Yezebeli
Yezebeli (kwa Kiebrania אִיזֶבֶל|אִיזָבֶל |Izével|Izável|ʾÎzéḇel|ʾÎzāḇel) alikuwa malkia wa Israeli kama mke wa Mfalme Ahabu katika karne ya 9 KK.
Wahehe
Historia ya Wahehe
Jioni moja akamwita Semduda na kumweleza kwamba yeye anaondoka, lakini akampa maagizo, ikiwa atajifungua mtoto wa kike amwite Mng’anzagala na akiwa wa kiume amwite Muyinga Mufwimi (maana yake ni Mhangaikaji Mwindaji).
Yezebeli
Binti wa mfalme Ethbaal wa Tiro, Finisia, alimhimiza mumewe kuachana na imani ya taifa lake katika Mungu pekee, YHWH akaangamiza manabii wake (1Fal 16:21-31 ).
Wahehe
Historia ya Wahehe
Mufwimi alitoroka kwa hofu ya kuuawa na Mwamududa. Akaendelea kuwinda huko na huko hadi Itamba alikouawa na nyati. Hakuna ajuaye lilipo kaburi lake.
Yezebeli
Aliyeokoa imani hiyo ni nabii Elia ambaye katika mlima Karmeli alishinda manabii wa miungu Baal na Ashera waliotunzwa na Yezebeli (1Fal 18).
Wahehe
Historia ya Wahehe
Kumbe mtawala huyo alifurahi kusikia bintiye ana mimba ya Mufwimi, maana alijua sasa angekubali kuolewa. Kwa bahati nzuri, binti huyo alijifungua mtoto wa kiume, hivyo akamwita jina la Muyinga Mufwimi kama alivyokuwa ameelekezwa na Mufwimi mwenyewe.
Yezebeli
Kazi yake ilikamilishwa na mwanafunzi wake, nabii Elisha aliyempaka mafuta Yehu awe mfalme na arudishe Israeli kwa Mungu wake. Katika mapinduzi yake, Yezebeli aliuawa kikatili (2Fal 9:1-36) kama alivyotabiri Elia.
Wahehe
Historia ya Wahehe
“Kijana huyo alipokua, kwa vile Chifu Mwamududa hakuwa na mtoto wa kiume, akaamua kuukabidhi utawala wake kwa mjukuu ambaye ni Muyinga Mufwimi aliyekuwa hodari wa vita.
Yezebeli
Kwa uovu wake, Yezebeli anatajwa na Kitabu cha Ufunuo pia (2:20-23).
Wahehe
Historia ya Wahehe
Muyinga Mfwimi akaanza kutawala, akazaa watoto watatu wa kiume ambao ndio wajulikanao hadi leo kama koo kutoka kabila la Wahehe, nao walikuwa Maliga, Nyenza na Mpondwa.
Mtwa Maliga naye akazaa watoto watano wa kiume ambao ni Kitova, Mudegela, Mgayavanyi, Mkini na Kigwamumembe.
Inaelezwa kwamba, katika watoto wake hao, alisema Kitova yeye atakuwa tabibu (mganga wa tiba asilia) na Mudegela atakuwa mtawala. Kwa maana hiyo Kitova alikuwa akitibu maradhi mbalimbali, lakini hasa majeruhi wa vita na kizazi chake ndicho kinachoendelea kutibu mifupa katika kijiji cha Image mpaka sasa.
Kiboikin
Kiboikin ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waboikin. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiboikin imehesabiwa kuwa watu 31,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiboikin iko katika kundi la Kindu.
Wahehe
Historia ya Wahehe
Kilonge Mudegela alimuoa Maumba Sekindole aliyemzalia Ngawonalupembe na Munyigumba, lakini pia akamuoa Sekindole mwingine aliyewazaa Gunyigutalamu, mkewe wa tatu aliyeitwa pia Sekindole aliwazaa Magidanga, Mhalwike, Mupoma, Magoyo na Magohaganzali.
“Kilonge alipofariki akazikwa katika eneo ambalo sasa ni kijiji cha Lupembe lwa Senga (maana yake Pembe ya Ng’ombe), ambapo kaburi lake lilikuwa na pembe mbili za tembo, ingawa nasikia pembe zile ziliibwa na tunaambiwa walioiba wote walikufa ukoo mzima. Nasikia serikali ilipeleka pembe nyingine na kuzichimbia ili iwe kumbukumbu,” anasimulia Malugala.
Utawala una mambo yake, wakati mwingine unatumia njia halali na haramu ili kuudumisha. Malugala anasema, Munyigumba, ambaye ni mtoto wa pili wa Mtwa Kilonge, alihisi kwamba angeweza kuukosa uchifu kwa kumhofia kaka yake Ngawonalupembe.
“Kwa hiyo akafanya hila na kumuua kaka yake Ngawonalupembe ili yeye atawale, halafu akamchukua Sekinyaga, mke wa marehemu kaka yake kuwa mkewe, lakini wakati anamchukua, kumbe tayari Sekinyaga alikuwa mjamzito.
“Baada ya mtoto kuzaliwa, ambaye alikuwa wa kiume, Mama Sekinyaga akamwita Malangalila Gamoto, pengine kwa maelekezo ya marehemu Ngawonalupembe mumewe. Kwa hiyo Malangalila si mtoto wa Munyigumba, bali wa kaka yake ingawa yeye ndiye aliyemlea,” anaeleza Malugala.
Malugala anasimulia kwamba, ugomvi ulitokea baada ya mama huyo kujifungua ambapo alimwambia Munyigumba kwamba huyu si mtoto wake. Hapo Munyigumba akakasirika na kuamua kumfukuza Sekinyaga na mwanawe.
Inaelezwa kwamba, alipomfukuzwa, Sekinyaga akaelekea katika maeneo ya Sadani, lakini baadaye Munyigumba akajirudi kwa kuhisi angepata aibu, hivyo ikabidi amrudishe.
“Sasa wafuasi wake aliowatuma wakamchukue huyo mama wakaenda kumuua huko Sadani, hata kaburi lake halijulikani liliko. Wao wakarudi na mtoto Malangalila Gamoto. Kwa hiyo, Malangalila na Mkwawa ni mtu na mdogo wake kasoro baba zao,” anaeleza.
Munyigumba alikuwa na wake watano – Sengimba, Sendale, Sekinyaga (aliyekuwa mke wa kaka yake), Sembame na Sengimba mdogo. Sengimba mkubwa aliwazaa Kilemaganga, Mkwawa, Mpangile, Mulimbila na Wiyolitwe; Sendale alimzaa Mgungihaka; Sengimba mdogo alimzaa Msengele Kilekamagala; Sekinyaga alimzaa Malangalila Gamoto (kwa Ngawonalupembe); na Sembame alimzaa Mpugumoto.
Utawala wa Munyigumba Kilonge Mwamuyinga ulidumu kwa muda wa miaka 19 tangu alipomuua kaka yake Ngawonalupembe mwaka 1860.
Mtwa Munyigumba alifariki mwaka 1879 katika kijiji cha Lungemba akiwa amefanikiwa kuziunganisha koo zaidi ya 100 ambazo baadaye ndizo zilizozaa kabila la Wahehe. Wakati Munyigumba anafariki, Mtwa Mkwawa, ambaye ni mtoto wake wa kwanza, alikuwa na umri wa miaka 24.
David F. Bacon
David Bacon ni mbunifu programu za kompyuta.
Wahehe
Historia ya Wahehe
Kutokana na umri mdogo wa Mkwawa, ikabidi asikabidhiwe kwanza uchifu kwa wakati huo, hivyo ukoo ukamteua mdogo wake Munyigumba, Mtwa Mhalwike, aliyezaliwa na mke wa tatu wa Mtwa Kilonge, Mama Sekindole.
David F. Bacon
Kazi
Alianza kubuni programu za kompyuta akiwa na umri wa miaka 16 na alifanya kazi kwa kampuni chipukizi akiwa mwaka wake wa mwisho wa elimu yake ya sekondari.
Wahehe
Historia ya Wahehe
Hata hivyo, muda mfupi baada ya Mtwa Munyigumba kufariki na kutawazwa kwa Mhalwike, utawala huo ukapinduliwa na mmoja wa wafuasi wake na pia mkwewe aliyekuwa amemuoa binti yake. Mtu huyo, Mwamubambe Mwalunyungu, alikuwa anatokea eneo la Wassa na enzi za utawala wa Munyigumba ndiye hasa aliyekuwa akitumwa kazi ndogondogo kiasi cha kupendwa na hatimaye akapewa binti wa Chifu.
David F. Bacon
Kazi
Akiwa chuo cha Columbia, chuo kikuu cha Columbia,alifanya kazi kwanza na David E. Shaw kwenye NON-VON Supercomputer.
Wahehe
Historia ya Wahehe
“Huyu Mwamubambe kwa nini mdogo wake Munyigumba atawale? Nchi hii nitaichukua mimi mwenyewe,” anasimulia Malugala Mwamuyinga, mjukuu wa Msengele Kilekamagana, ambaye ni mdogo wake Mkwawa.
Mwamuyinga anasema, Mwamubambe alimvamia Mhalwike kichakani, akampiga na kumchinja katika eneo hilo la Lungemba. Alipomaliza kazi yake hiyo haramu akaenda mahali ambako watu walikuwa wanakunywa pombe na kusema: “Nchi hii ni yangu. Kama mnabisha nendeni kule kwenye miti mkamtazame Mhalwike.” Walipokwenda huko wakakuta maiti ya Mhalwike ikiwa imechinjwa kama kuku.
Mkwawa arejea
Wahehe hawakufurahishwa na utawala wa Mwamubambe anayechukuliwa kama adui mkubwa zaidi katika historia ya kabila hilo kuliko hata Wajerumani. Kwa hiyo basi, wakapanga mbinu za siri kumrejesha Mtwa Mkwawa kutoka uhamishoni.
Hata hivyo, wapiganaji wengi wa Mtwa Mkwawa waliuawa na Mwamubambe, mtu ambaye anadaiwa kuwa alikuwa akitumia zaidi mitishamba kushinda vita vingi kwa sababu hata dawa alizokuwa anatumia ndizo zilizokuwa zikitumiwa na Mtwa Munyigumba, huku Mwamubambe mwenyewe ndiye akielekezwa kuzitafuta porini.
Kutokana na wapiganaji wengi kuuawa na Mwamubambe, wapiganaji wengine walikuwa wakilia na kupiga kelele; “Hee Hee Hee! Mtwa tuisila!” wakimaanisha; “Hee Hee Hee! Mtwa tunakwisha!” Hapa hasa ndipo lilipoanza jina la kabila la Wahehe kutokana na kelele walizokuwa wakizipiga.
“Wafuasi wake walikuwa wanakufa sana. Siku moja Mkwawa akajiwa kwenye ndoto na baba yake Munyigumba ambaye alimwambia kwamba hilo jitu hawataliweza. Lilikuwa likichomwa mikuki linachomoa na kuwarushia wao na kuwaua,” anasema Malugala Mwamuyinga.
Inaelezwa kwamba, Munyigumba alipomtokea Mkwawa kwenye ndoto akamwambia, roho ya Mwamubambe iko kwenye kidole au kwenye kisigino. Hata wakifanya namna gani hawawezi kumuua. Hivyo akamtaka amtafute Mkimayena Mwakinyaga amwambie akamchome Mwamubambe kwenye kisigino au kidole.
Mwamubambe alikuwa na jeshi kubwa na wafuasi wengi wenye uwezo wa vita, Mtwa Mkwawa akalazimika kujipanga upya ili kuwapiga na kuyarejesha maeneo yote yaliyokuwa yametwaliwa na Mwamubambe.
Hapa palikuwa nyumbani kwa mganga Ngondo Kimamula Mbugi, pembezoni mwa Mto Ruaha. Inaelezwa kwamba, mganga huyo aliamua kuchukua jukumu la kuwaandaa wapiganaji wa Mkwawa kukabiliana na maadui zake.
Wapiganaji wa Mkwawa baada ya kuganguliwa wakaondoka kupambana na Mwamubambe na wafuasi wake ambapo waliwapiga na kuwaua zaidi ya wapiganaji 1,000.
Mwamubambe alipona mambo yamemzidia akatimua mbio, lakini wapiganaji wa Mkwawa wakaanza kumfukuza.
Kwa vile Mkwawa alikuwa ameelekezwa na baba yake ndotoni kuhusiana na Mwamubambe, akaamua kumtuma Mukimayena Mwakinyaga, ambaye alikuwa mganga wa kienyeji, ili akamuue.
Mwakinyaga akaenda na kumkuta Mwamubambe anakunywa pombe. Mbele ya umati wa watu, akamchoma mkuki kwenye kidole. Mwamubambe akadondoka chini na kuanza kutapatapa bila kukata roho.
“Mwamubambe akamuuliza Mwakinyaga, ‘Umenifanya nini?’ Mwakinyaga akasema, ‘Aah ni mikuki tu’. Basi alipoona mambo yamekuwa magumu, akamwambia, ‘Kaniitie Mkwawa aje’. Mkwawa alipofika Mwamubambe akamwambia; ‘Wakorofi kama mimi wapo wengi ndani ya utawala wako, kwa hiyo sasa ukazane’.
“Kwenye ndoto, baba yake alikuwa amemwambia Mkwawa kwamba akishafika aukite mkuki wake chini. Basi Mkwawa akaukita mkuki chini. Ndipo Mwamubambe akakata roho,” anaeleza Mwamuyinga.
Mwamuyinga anasema kwamba, kwa vile Mwamubambe alikuwa amewatesa na kuwaua Wahehe wengi, baada ya kufa ikabidi, kwa hasira, wananchi wale wamkatekate vipande vipande na kuila nyama yake ili lisiwepo kabisa kumbukumbu lake.
Baada ya hapo Mtwa Mkwawa akaendesha mapambano ya kuyakomboa maeneo yote yaliyokuwa chini ya utawala wa Munyigumba, kampeni ambayo iliendelea moja baada ya nyingine kwa mafanikio makubwa kuliko hata awali.
Baada ya kufanikiwa kuurejesha utawala kwenye himaya yake mwaka 1890 kufuatia kumtwanga Mwamubambe Mwalunyungu aliyekuwa na walugaluga kutoka Tabora, Chifu Mkwawa aliendelea kuuimarisha utawala huo kwa ujasiri mkubwa akiwazuia Wamasai wasiende kusini pamoja na kupambana pia na biashara ya utumwa iliyokuwa ikiendeshwa na Waarabu.
Wakati huo alikuwa ameimarisha urafiki wake wa kibiashara na Waarabu katika Pwani ya Tanganyika, ambao walimpatia bunduki pekee aliyokuwa akiitumia mwenyewe.
Hata hivyo, mapambano mengine makubwa zaidi yalikuwa yanajongea ambayo yangehitaji ujasiri mkubwa kuyakabili.
Kufikia mwaka 1890 majeshi ya Ujerumani, maarufu kama Wissmanntruppe (Kikosi cha Wissmann), yalikuwa yamefanikiwa kuyashinda majeshi ya upinzani ya Abushiri na kuitwaa Pwani yote ya Tanganyika (wakati huo ikijulikana kama German East Africa). Mnamo mwezi Mei 1891 Kikosi cha Wissmann kilibadili jina na kuitwa Kaiserliche Schutztruppe na von Wissmann akastaafu kwenye jeshi hilo la Afrika akimwachia Luteni Emil von Zelewski kuliongoza.
Wakati huo Wahehe walikuwa wameimarisha himaya yao kutoka Iringa ilikokuwa ngome ya Chifu Mkwawa kuelekea pwani ambako Wajerumani walikuwa wameishikilia. Kutoka kwenye kabila lililotawanyika kwenye miaka ya 1850 chini ya Chifu Munyigumba, sasa Wahehe walikuwa himaya kubwa chini ya Mkwawa.
Wakati wa kiangazi cha mwaka 1891 von Zelewski aliamua kupambana na hali hiyo kwa kutumia nguvu ya jeshi kuanzia Kilwa kuelekea Bara.
Awali Emil von Zelewski alikuwa mwanajeshi wa Kikosi cha 99 cha Jeshi la Nchi Kavu cha Rhineland kabla ya kuhamishiwa kwenye Kampuni ya German East Africa mwaka 1886 na hatimaye kwenye kikosi cha Wissmanntruppe mwaka 1889. Alikuwa amefanikiwa kuongoza kikosi cha Wissmanntruppe yeye binafsi na kwa kushirikiana na vikosi vya Wissmann katika matukio mengi wakati wakipambana na Abushiri kule Pangani. Alikuwa na uzoefu wa kutosha katika vita na kiongozi makini.
Muundo wa jeshi lake
Jeshi la von Zelewski lilikuwa na gadi nne ambazo kila moja ilikuwa na askari 90 walioongozwa na maofisa wa Kijerumani na NCO mmoja. Gadi moja iligeuka na kurudi na kuacha gadi tatu kukabiliana na Wahehe. Gadi namba 5 iliongozwa na Luteni von Zitzewitz akisaidiwa na von Tiedewitz, ambapo ilikuwa na askari kutoka Sudan, Gadi namba 6 iliongozwa na Luteni Tettenborn aliyesaidiwa na Feldwebel Kay na ilikuwa na Wasudani pia, wakati Gadi namba 7 iliongozwa na Luteni von Pirch akisaidiwa na Schmidt ambayo iliundwa na askari wa Kizulu.
Pia kulikuwa na kikosi cha bunduki ambacho kiliongozwa na von Heydebreck akisaidiwa na Thiedemann, Herrich na Wutzer wakati ambapo kitengo cha tiba kiliongozwa na Dk. Buschow na Hemprich.
Jeshi la von Zelewiski lililokuwa na maofisa 17 wa Kijerumani, lilikuwa na vyakula vingi pamoja na ng’ombe wao. Kulikuwa na Wapagazi 170 wa Kiafrika ambao kazi yao ilikuwa ni kubeba mizigo, punda 27, ng’ombe 20 na kondoo na mbuzi 60.