cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vita ya wenyewe kwa wenyewe Burundi
Mazingira
thumb|Meja Pierre Buyoya Mapinduzi ya mwisho yalifanyika mwaka 1987 na kumuweka afisa wa Kitutsi anayeitwa Pierre Buyoya. Buyoya alijaribu kuweka mageuzi kadhaa kwa malengo ya kurahisisha utawala wa nchi na kuwezesha upatikanaji wa mijadala ya kitaifa. Badala ya kutatua matatizo, mageuzi hayo yalichochea mivutano ya kikabila pale ambapo Wahutu waliamini kwamba ukiritimba wa Watutsi unafikia mwisho. Katika mivutano hiyo wakulima wa Kihutu walianza uasi wa ndani dhidi ya viongozi wa Kitutsi huko mashariki mwa Burundi; hayo majeshi ya Kihutu yaliua mamia ya familia za Kitutsi, hivyo jeshi la nchi liliingilia kati na kuanza kupambana na kuua maelfu ya Wahutu, ambapo ilipelekea makadirio ya vifo kufikia kati ya 5,000 na 50,000.
Ubadhirifu wa chinichini ukaongezeka, na kundi la kwanza la waasi wa Kihutu likazaliwa. Miongoni mwa makundi hayo ya waasi ni Party for the Liberation of the Hutu People (PALIPEHUTU - FNL) na National Liberation Front (FLORINA), ambavyo vilifanya kazi kuanzia miaka ya 1980, kati ya vyama hivyo viwili, PALIPEHUTU - FNL kilikuwa na nguvu kuliko FLORINA, lakini waliteseka na mgawanyiko uliokuwepo ndani ya chama.
Wakati mabadiliko ya kidemokrasia yalipoanza nchini Burundi miaka ya mwanzoni mwa 1990, kiongozi mkuu wa PALIPEHUTU aliamua kushirikiana na chama cha Wahutu kiitwacho Front for Democrancy in Burundi (FRODEBU), na kushiriki kwa amani katika shughuli za kisiasa. Wanachama wenye msimamo mkali wa PALIPEHUTU hawakukubaliana na huo uamuzi. Kinyume chake, FLORINA waliungana kwa dhati chini ya uongozi wa Joseph Karumba, lakini bado walibaki dhaifu na kuwa kundi la kando.
Mapinduzi ya mwaka 1993 na kuanza kwa vita
thumb|Rais Melchior Ndadaye. Baada ya miongo ya utawala wa kimabavu wa kijeshi, uchaguzi wa urais na wabunge wa Juni na Julai 1993 ulikuwa wa kwanza kwa nchi ya Burundi kuwa huru na wa haki. FRODEBU walikishinda chama cha Watutsi kiitwacho Union for National Progress (UPRONA) cha Rais Pierre Buyoya. Kwa hiyo, kiongozi wa FRODEBU Melchior Ndadaye akawa Rais wa kwanza wa Burundi aliyechaguliwa kidemokrasia. Uongozi wake ulikuwa wa shida tangu mwanzo. Ingawa uongozi wa PALIPEHUTU uliamua kushirikiana na serikali mpya ya Ndadaye, kamanda mkuu wa jeshi lake Kabora Kossan alikataa kumaliza uhasama. Yeye na wafuasi wake waligawanyika kutoka PALIPEHUTU-FNL, na tangu wakati huo walijiita "National Forces of Liberation" (FNL). Kwa Kossan na wafuasi wake chaguo pekee lilikuwa kuendelea kupigana hadi Watutsi wote nchini Burundi wawe wamekufa au kuondolewa kabisa.
Walakini, serikali ya Ndadaye ilihatarishwa zaidi na Watutsi wenye msimamo mkali kuliko na vikundi vya Wahutu wenye msimamo mkali. Vikundi vya Wahutu walikuwa bado dhaifu, wakati vikundi vya Watutsi walikuwa wakidhibiti jeshi la Burundi. Hali ya kisiasa ilizidi kuwa mbaya wakati maafisa wa jeshi la Watutsi wenye msimamo mkali walipozindua mapinduzi mnamo 21 Oktoba na kuungwa mkono na karibu nusu ya vikosi vya wanamgambo. Wanamapinduzi waliwaua Ndadaye pamoja na wanachama wengine na viongozi wakubwa wa FRODEBU, na kutangaza serikali mpya. Walakini, serikali ya kijeshi ilikuwa na kizuizi tangu mwanzo, kwani inakabiliwa na machafuko ya ndani na upinzani na nguvu za kigeni.
Kama matokeo ya mauaji ya Rais Ndadaye, vurugu na machafuko vilizuka kote Burundi. Wahutu waliwashambulia na kuwaua wafuasi wengi wa UPRONA, wengi wao ni Watutsi lakini pia Wahutu, wakati wanamapinduzi na washirika wa Watutsi waliwashambulia Wahutu na FRODEBU. Raia wengi waliungana pamoja kuwa wanamgambo wa kienyeji ili kujitetea, lakini vikundi hivyo vilikua haraka, vikifanya mashambulio na mauaji ya raia yeyote. Magenge ya barabarani na mijini, ambayo mengi yalikuwa ya itikadi kali kabla ya 1993, yaligawanyika pande zote za kimakabila na kuanza kufanya kazi kwa wanasiasa wenye msimamo mkali. Walipokea pesa na bunduki, hivyo, waliua kwa amri ya vyama vya Watutsi na Wahutu. Inakadiriwa watu 50,000 hadi 100,000 walikufa ndani ya mwaka mmoja, idadi ikiwa karibu sawa kati ya Wahutu na Watutsi. Kama matokeo ya machafuko hayo na shinikizo la kimataifa, serikali ya kimapinduzi ilianguka, na nguvu zikarudishwa kwa serikali ya kiraia ya FRODEBU.
Mauaji ya watu wengi yalidhoofisha, na nchi hiyo ilirekebishwa tena mwishoni mwa 1993. Mapinduzi hayo na ghasia za baadaye za kikabila ziliathiri sana nchi. Watutsi wenye msimamo mkali katika jeshi walikuwa bado wapo, na ingawa walikuwa wameachia madaraka dhahiri kwa wakati huo, waliendelea kudhoofisha serikali ya kiraia kwa matumaini ya kupata nguvu kamili katika siku zijazo. Waasi wa Wahutu waliamini kwamba mapinduzi hayo yamethibitisha kutowezekana kwa mazungumzo ya amani, na walichukulia serikali mpya ya kiraia ya Wahutu iliyotawaliwa kama "stooges" za serikali ya zamani. Kwa hivyo walianza tena ujasusi wao. Zaidi ya hayo, ghasia kati ya asasi za kiraia za Watutsi zilichukulia FRODEBU kama wauaji wa kimbari, ikiamini kwamba chama hicho kilianzisha mauaji ya watu wengi dhidi ya Watutsi baada ya mapinduzi ya 1993. Kwa hiyo walipanga maandamano na mgomo wa kuidondosha walioichukulia kama serikali ya kihalifu.
Kuanguka kwa mamlaka ya mji, 1994-1996
Mlolongo wa serikali za makabila mawili ulijaribu kuleta utulivu nchini mapema mwaka 1994 hadi Julai 1996, lakini juhudi zote zilishindwa. Watutsi wenye msimamo mkali katika jeshi, waliendelea kudhoofisha jaribio lolote la FRODEBU la kuunganisha nguvu, na sehemu za FRODEBU ziliamini mapema mnamo mwaka 1994 kwamba maelewano hayawezekani tena baina yao.
Waziri wa Mambo ya Ndani Leonard Nyangoma aliongoza kikundi cha FRODEBU katika uasi wa kutumia silaha, na kuunda Baraza la Kitaifa la Ulinzi wa Demokrasia-Ulinzi wa Demokrasia (CNDD-FDD). Kwa hivyo, kikundi cha Nyangoma kilikuwa kikundi muhimu zaidi cha waasi wa Kihutu, ingawa PALIPEHUTU-FNL na FROLINA waliendelea kuwa hai. PALIPEHUTU-FNL ilidhoofishwa na mizozo zaidi, na ingegawanyika katika vyama vingi vidogo juu ya kutokubaliana juu ya mazungumzo na uongozi wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe. Kwa msaada wa CNDD-FDD, wanamgambo wote wa Kihutu walikubali itikadi kali ya nguvu ya Kihutu wakataka kuangamizwa kwa Watutsi wote wa Burundi.
Wapuuzi wa Wahutu walipokea msaada wa nchi jirani za Zaire na Tanzania: nchi hizo mbili ndizo zilizowaruhusu waasi kuweka misingi kwenye maeneo yao kutoka ambapo wanaweza kuanzisha shambulio kuingia nchini Burundi. Sababu ambazo waliunga mkono walanguzi zilitofautiana sana: Rais wa Zaire Mobutu Sese Seko aliamini kwamba anaweza kupata udhamini wa kisiasa kwa kushikilia wanamgambo wa Rwanda na wakimbizi wa Wahutu wa Burundi. Mobutu aliamini kwamba wangekandamiza vikundi vya kumpinga huko Zaire, na wawape kitu cha kujadiliana na jamii ya kimataifa ambayo ilitafuta mzozo wa wakimbizi wa Maziwa Makuu ya Afrika. Kinyume chake, kiongozi mkuu wa serikali ya Tanzania Julius Nyerere alitaka eneo hilo liimarishwe na kusawazishwa, na aliamini kwamba uwepo wa Burundi na Rwanda kama nchi huru ulileta shida ya usalama peke yake. Mwishowe, alitaka majimbo haya yawe na umoja na Tanzania, ipate tena wilaya zote ambazo zamani zilikuwa za Jumuiya ya Afrika Mashariki. Kwa kifupi, hata hivyo, Nyerere aliamini kuwa amani na utaratibu unaweza kupatikana tu nchini Burundi kupitia kuingizwa kwa Wahutu kwenye serikali ya Burundi na jeshi.
Kwa kuongezea, Watutsi wa Rwanda Patriotic Front (RPF) waliishinda serikali ya Wahutu ya Rwanda mnamo Julai 1994, na kumaliza vita vya wenyewe kwa wenyewe Rwanda na mauaji ya kimbari. Vikosi vya kijeshi na vikosi vya serikali ya zamani ya Wahutu wa Rwanda (Ex-FAR / ALiR na Interahamwe) baadaye walitoroka kuvuka mpaka kuingia Zaire. Huko, waliunda tena nguvu zao wakazindua dharau dhidi ya RPF. CNDD-FDD ya Burundi na PALIPEHUTU-FNL, hivi karibuni walijiunga na vikundi vya Wahutu wa Rwanda ambavyo viliwasaidia katika kushambulia jeshi la Burundi. Hali hiyo ilisababisha kupungua kwa mamlaka ya serikali nchini Burundi, hivyo iliishtua sana serikali iliyoongozwa na RPF ya Rwanda. RPF ilihofia kwamba kuanguka kwa serikali ya Burundi kutaongoza sio tu kwa kuongezeka kwa uwezekano wa wakimbizi 500,000 wa Watutsi kuingia nchini Rwanda, lakini pia kutoa nafasi mpya kwa wapiganaji wa Wahutu wa Rwanda. Kwa hiyo, serikali ya Rwanda ilianza kutoa msaada kwa serikali ya Burundi kutoka 1995. Vikosi vya Rwanda vilivuka mpaka mara kwa mara, na kushambulia kambi za wakimbizi za Wahutu ambazo zilifanya vikosi vya waasi kwa kushirikiana na wanamgambo wa kijeshi wa Burundi na wa Watutsi.
Urais wa Pierre Buyoya
Mfumo wa kisiasa unaoshirikiana kwa nguvu wa urais wa Wahutu na wanajeshi wa Watutsi ulifanya kazi hadi 1996, wakati Watutsi wa Utatu Pierre Buyoya alibadilisha rais wa Wahutu katika mapinduzi, haswa kurejesha utulivu. Kama serikali, tayari ilikuwa chini ya usimamizi wa kijeshi, na hatua hiyo ya mapinduzi ilisisitiza hali hiyo. Baada ya kuchukua madaraka, Buyoya alichukua hatua kusuluhisha vita hiyo kwa amani. Aliwaingiza Watutsi walio chini ya udhibiti, na kuwalazimisha wanamgambo wao kuingia kwenye jeshi au kutengwa. Buyoya pia alijaribu kufungua mazungumzo na wapuuzi. Pamoja na hayo, mapinduzi hayo pia yameimarisha vikundi vya waasi Wahutu, kwani serikali ya Buyoya inachukuliwa kuwa ni haramu, na nchi jirani ziliamuru serikali ya Burundi kupinga mapinduzi hayo.
Vita ya wenyewe kwa wenyewe viliongezeka kwa nguvu. Waasi wa Wahutu walikua madarakani na kuwauwa Watu wapatao 300 katika shambulio kuu mnamo 20 Julai 1996. Kitendo cha kuongezeka kwa waasi wa Wahutu nchini Burundi kilisumbua serikali ya Rwanda, na kushawishi uamuzi wake wa kuzindua vita vya kwanza vya Kongo mwishoni mwa mwaka 1996 ili kumpindua Rais Mobutu wa Zaire. Kwa kufanya hivyo, Rwanda ilitarajia kuimaliza Zaire kama kimbilio la vikundi vingi vya waasi wa Wahutu; CNDD-FDD kwa mfano imeweka misingi mikubwa huko Uvira na Bukavu, mashariki mwa Zaire kutoka ilipoanzisha mashambulizi ndani ya Burundi. Ijapokuwa Rwanda ilimwangamiza Mobutu kwa muda wa miezi kadhaa akabadilishwa na Laurent-Désiré Kabila, waasi wa CNDD-FDD bado walifanikiwa kupanua shughuli zao mnamo 1997. Kuingiza Mkoa wa Bururi na Mkoa wa Makamba, kusini mwa Burundi, hata waliishambulia nyumba ya Rutovu, Buyoya mji na kitovu cha wasomi Watutsi wa Burundi wakati huo. Kwa kweli, angalau mambo ya serikali mpya ya Kongo chini ya mtoto wa Laurent-Désiré, Joseph Kabila yalikuja kusaidia waasi wa Burundi ifikapo mapema miaka ya 2000 kama vile Mobutu alivyofanya hapo awali.
Kujibu hali mbaya ya usalama, serikali iliamua kuandaa mpango mpya. Jeshi lililazimisha raia kupanga doria zisizo na silaha kulinda jamii zao dhidi ya waasi. Ingawa viongozi wa serikali walidai kwamba vikundi hivi vya kujilinda vilijumuisha wajitoleaji, raia kwa ujumla walilazimishwa kwa vitisho vya jeuri au faini. Wanamgambo wengi wa raia walikuwa maskini (Wahutu), wakati Wahutu na matajiri au Wahutu waliojifungia vizuri, kwa ujumla hawakusimamishwa katika jukumu la doria. Kama matokeo ya madai ya wanasiasa wenye msimamo mkali wa Kitutsi, jeshi pia lilianzisha mpango maalum wa kutoa mafunzo kwa wanamgambo wa Kitutsi; Wahutu hawakuruhusiwa kujiunga na mafunzo hayo. Wakati mipango hiyo iliposhindwa kukomesha ukuaji wa harakati za waasi, hatimaye jeshi la Burundi liliamua kuanzisha mgambo mpya katika Mkoa wa Cibitoke, ambao hapo awali ulijulikana kama "vijana" (les jeunes au abajeunes). Kinyume na vikundi vya zamani vya kujilinda ambavyo havikuwa na silaha au kutawaliwa na Watutsi, wahusika walikuwa wote wenye silaha na vile vile Wahutu wengi. Walijumuisha waasi wa zamani na doria wa zamani wa raia ambao walikuwa wamejithibitisha kuwa waaminifu. Mafunzo na silaha hutolewa na wanajeshi. Programu hiyo ilipanuliwa kwa nchi nzima; abajeunes kusini mwa Burundi hivi karibuni walijulikana kama "Walinzi wa Amani". Mpaka kufikia mwishoni mwa mwaka 1997, idadi ya wapiganaji ilifikia 3,000, hivyo waliamua kuchukua hatua kuwazuia waasi. Walakini, idadi ya vifo vya vita iliongezeka zaidi mnamo 1998.
Mnamo mwaka 1998, Buyoya na bunge la Wahutu walioongozwa na upinzani walifikia makubaliano ya kutia saini katiba ya mpito, na Buyoya aliapishwa kama Rais. Mazungumzo rasmi ya amani na waasi yakaanza jijini Arusha mnamo 15 Juni 1998. Mazungumzo yalikuwa magumu sana. Rais wa zamani wa Tanzania Julius Nyerere alifanya kama majadiliano makuu, na kujaribu kutumia tahadhari na uvumilivu ili kupata suluhisho. Baada ya kifo cha Nyerere mnamo 1999, Nelson Mandela alichukua jukumu la mazungumzo ya amani. Yeye na wakuu wengine wa majimbo katika mkoa huo waliongezea shinikizo kwa uongozi wa kisiasa wa Burundi, wakubali serikali kwa ushiriki wa vikundi vya waasi. Wakati huohuo, vita vya wenyewe kwa wenyewe viliendelea bila kufikiwa, licha ya juhudi za jamii ya kimataifa kuwezesha mchakato wa amani.
Kadri Hati za Arusha zilivyotekelezwa polepole, changamoto kali zilibaki. Mara kadhaa, mchakato wa amani karibu ulivunjika. Ingawa baadhi ya vyama vya wastani vya Watutsi vilikuwa vimetia saini makubaliano ya amani, walibaki wakipinga baadhi ya malengo yake. Wanaharakati wengi Watutsi walikataa kabisa kukubali Hati za Arusha na walikataa kushughulika na waasi wote wa Wahutu.
Mnamo 18 Aprili 2001, jaribio la mapinduzi dhidi ya Buyoya halikufaulu. Wataalam walitaka kuzuia mpango wa kugawana madaraka usianze kutumika. Kundi la Wahutu wenye msimamo mkali pia walijaribu kufufua "wanamgambo wa kikabila wa "Puissance Auto-défense-Amasekanya" (PA-Amasekanya) katikati ya 2000 kupinga makubaliano ya amani, lakini viongozi wa kikundi hiki walifungwa jela mara moja. Tarehe 23 Julai 2001, ilikubaliwa kwamba serikali ya mpito itaongozwa na Buyoya kwa miezi 18, ikifuatiwa na Domitien Ndayizeye, kiongozi wa Wahutu na FRODEBU. Kwa kuongezea, mageuzi ya jeshi la Burundi yangetekelezwa haraka iwezekanavyo; Mwishowe kulikuwa na ubishi kati ya Watutsi.
Serikali ya mpito ilitekelezwa mnamo Oktoba 2001. Buyoya aliapishwa kama Rais anayetambuliwa kimataifa mnamo Novemba, wakati walinda amani wa kwanza wa Afrika Kusini walifika nchini Burundi. Pamoja na hayo, vikundi vikuu vya waasi wa Wahutu, CNDD-FDD na FNL, bado walikataa kutia saini makubaliano ya kusitisha mapigano. Badala yake, mapigano yalizidi kuongezeka, wakati FNL ilipozindua mashambulio mengi karibu na Bujumbura. Wavulana wengine 300 walitekwa nyara kutoka Chuo cha Museuma mnamo Novemba 9, 2001. Jeshi lilijibu kwa kuzindua kichukizo dhidi ya ngome za waasi katika msitu wa Tenga mnamo Desemba, wakidai kuwa waliwauwa waporaji 500. Mauaji ya Itaba ya Septemba 9, 2002 yaliwaacha mamia ya raia wasio na silaha wakiwa wamekufa.
Baada ya kuahidiwa kujumuishwa katika serikali mpya, mabawa mawili ya CNDD-FDD hatimaye yalikubali kusitisha mapigano na YAlijiunga na makubaliano ya Arusha mnamo 3 Desemba 2002. PALIPEHUTU-FNL alikataa kuingia mazungumzo na serikali na iliendelea na mapambano yake.
Urais wa Ndayizeye
Licha ya mafanikio hayo, vita ilikuwa bado haijamalizika. FNL ilibaki kundi pekee la waasi, lakini ilikuwa na nguvu ya kupigana na liliendelea na shambulio lake. Mnamo Julai 2003, uvamizi wa waasi huko Bujumbura uliwaacha 300 wakiwa wamekufa na 15,000 wakimbizi. Mnamo Desemba 29, 2003, Askofu Mkuu Michael Courtney, balozi wa Papa nchini, aliuawa. Akikabiliwa na jeshi jipya la umoja wa Burundi na walinda amani wa kimataifa, pamoja na utafutaji wa macho wa vita, uwezo wa FNL kulipia kizuizi polepole. Mwisho wa 2004, ilikuwa na wapiganaji elfu moja tu waliobaki, na eneo la shughuli lilikuwa limepunguzwa hadi Mkoa wa Bujumbura Vijijini tu. Mnamo Agosti 2004, FNL ilidai jukumu la kuwauwa wakimbizi wa Kongotsi au Kongoti 160 katika kambi ya Umoja wa Mataifa huko Gatumba karibu na mpaka wa Kongo nchini Burundi. Shambulio hilo lililaaniwa vikali na Baraza la Usalama la UN, ambalo lilitoa taarifa ya hasira ya ukweli kwamba "wengi wa waathiriwa walikuwa wanawake na watoto ambao walipigwa risasi na kuuzwa kwenye makazi yao". FNL ilijaribu kupotosha. kukosolewa kwa kudai kwamba waathiriwa walikuwa wanamgambo wa Banyamulenge lakini mauaji ya Gatumba yalithibitisha kuwa janga la propaganda. Kundi hilo liliitwa "gaidi" kimataifa na nchini Burundi, likidhoofisha siasa yake. kupungua kwa bahati, FNL ilionyesha kwamba ilikuwa tayari kujadili kumalizika kwa uzushi wake.
Utaratibu wa mwisho wa amani
Mwaka 2005, maendeleo mengi yalifanywa katika mchakato wa amani. Rais alisaini sheria mnamo Januari 2005 kuanzisha jeshi jipya la kitaifa, likiwa na vikosi vya jeshi la Watutsi na wote wa kikundi cha waasi wa Wahutu. Katiba ilipitishwa na wapiga kura katika kura ya maoni - kuashiria mara ya kwanza Waburundi walipiga kura tangu 1994. Walipiga kura tena mnamo Julai wakati wa uchaguzi wa bunge, ulioahirishwa kutoka Novemba 2004, ambapo Serikali ya Burundi na Uchaguzi Mkuu wa Kitaifa. Tume ilifanya uchaguzi wa sauti nzuri, uliofanywa katika mazingira ya amani na usalama. Kikosi cha Ulinzi cha Demokrasia (FDD) kiliishia kushinda uchaguzi wa wabunge. Miezi kadhaa baadaye, Pierre Nkurunziza kutoka kundi la Wahutu FDD alichaguliwa kama rais na nyumba mbili za Bunge zilizokuwa zimetawaliwa na Wahutu.
Baada ya miaka 12 ya kuishi na amri ya kuteleza ya manane, Warundi walikuwa huru kukaa mbali wakati wa amri ya kutengua kazi Aprili 15, 2006, kwa mara ya kwanza tangu mwaka wa 1993. Hii ilimaanisha hatua thabiti zaidi katika masuala ya kiraia ya Burundi tangu kuuawa kwa Rais Mhutu Melchior Ndadaye na mwanzo wa vita vya wenyewe kwa wenyewe.
Vitu viliendelea kuonekana kuwa vya kuahidi baada ya kundi la mwisho la waasi, FNL, kutia saini mkataba wa kusitisha mapigano nchini Tanzania, "kuhakikisha mwisho wa vita vya wenyewe kwa wenyewe vya miaka 12." Kama sehemu ya makubaliano, wanachama wa FNL walipaswa kukusanywa, kusambazwa, na kujumuishwa katika jeshi la kitaifa. Sehemu hasi za FNL, haswa Kikosi cha Ukombozi cha Kitaifa - Icanzo (FNL-Icanzo), ziliendelea na ujasusi wao, na baadaye zilijisalimisha. Katikati ya Aprili 2008, waasi wa FNL walituliza mji mkuu, Bujumbura, wakati wa mapigano angalau waliua.
Matumizi ya askari watoto
Watoto waliandikishwa na kutumiwa sana na pande zote mbili wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe vya 1993-2005. Jeshi la Burundi lilikuwa likiwaandikisha watoto kila mwaka kati ya miaka 7 na 16 kwa wanamgambo wake, muhimu zaidi ni walezi wa amani. Ingetishia wazazi kwa dhuluma au faini kuwatia wanawe kwa jeshi, na askari watoto wenyewe walipigwa mara nyingi wakati wa mafunzo. Maelfu ya wanajeshi watoto walipigania serikali katika vita vya wenyewe kwa wenyewe, ingawa idadi halisi haijulikani. Mamia waliuawa katika mapigano. Waasi wa Wahutu pia walijulikana kupeleka idadi kubwa ya wanajeshi watoto; mamia ya askari watoto walikuwa katika FNL ilipofika mwaka 2004, walinzi wa amani waliwachukua waasi wa zamani katika safu yao, wanajeshi wengine waasi pia walipigania serikali baada ya kujisalimisha kwao au kutekwa.
Kuajiriwa kwa askari watoto katika jeshi kupunguzwa mwaka 2000, baada ya makubaliano ya amani ya kumaliza mgogoro mwaka 2005. Katiba mpya imeazimia kutotumia watoto katika mapigano ya moja kwa moja. Vyama vya migogoro havikuajiri tena watoto kwa idadi kubwa, lakini wengi walibaki hai katika FNL, ambayo ilikuwa imekataa makubaliano ya amani. Kufikia 2006, mpango wa kujumuishwa tena ulioandaliwa na UNICEF ulisababisha kuachiliwa kwa watoto 3,000 kutoka kwenye vikosi vya jeshi na vikosi vya silaha.
Wengi wa hao watoto walioshiriki katika programu hiyo walirudi shamba na kwenye shughuli za uvuvi katika jamii zao, lakini karibu watoto 600 walirudi shuleni. Wanajeshi wapatao 1,800 ambao walikuwa watoto walipata mafunzo ya kazi. Huduma ya afya ilitolewa kwa wale walio na mahitaji maalum na msaada wa kisaikolojia ulitolewa kupitia mikutano ya mtu mmoja mmoja na kikundi.
Ulaya
thumb|300px|Ulaya kutoka angani. thumb|300px|Ulaya duniani. thumb|300px|right|Lugha za Ulaya. thumb|300px|Kanda za Ulaya. thumb|300px|Ulaya mwaka 1000 hivi. Ulaya (asili ya jina ni neno la Kiarabu ولاية, wilaayatun ; inaitwa pia Uropa) ni bara lenye eneo la km² 10,600,000 tu, lakini wakazi ni milioni 747.
Wengi wenye asili ya Ulaya wakati wa ukoloni walitawanyika duniani, hasa Amerika, wakiathiri kote upande wa lugha, utamaduni na dini.
Utawala
Katika karne ya 20, baada ya vita kuu mbili, nchi mbalimbali za Ulaya zilianza kushirikiana kwa njia mbalimbali:
Kanda za Ulaya
Katika orodha inayofuata kanda zinatajwa katika utaratibu wa Umoja wa Mataifa (UN categorisations/map). Lakini utaratibu huo haukubaliki ndani ya Ulaya kwa nchi za Ulaya ya Kati. Wajerumani, Waaustria, Waswisi, Wacheki, Waslovakia na Wapoland hukubaliana ya kwamba wenyewe si Ulaya ya Magharibi wala ya Mashariki ila Ulaya ya Kati. Kuna majadiliano kuhusu mipaka ya kanda hili yasiyokwisha bado, kwa mfano suala la Hungaria au Latvia.
Orodha ya nchi na maeneo
{| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" ! Jina la nchi au eneo, bendera ! Eneo (km²) ! Wakazi (mnamo Julai 2002 takriban) ! Wakazi kwa km² ! Mji Mkuu
Ulaya ya Kaskazini:
Mayen]] (Norway)
Tanbihi
1. Kanda zinazotajwa (Ulaya ya Kusini – magharibi n.k.) zinafuata utaratibu wa Umoja wa Mataifa UN categorisations/map. Nchi kadhaa zinazotajwa hapo chini zinaweza kuhesabiwa kuwa sehemu ya Ulaya na pia bara nyingine (Asia, Afrika, au Oceania). Hii inategemea na namna ya kugawa kontinenti; pia wakazi wenyewe wanaweza kujielewa tofauti na majirani yao.
2. Urusi ni nchi ya kontinenti mbili za Ulaya ya Mashariki na Asia; namba za wakazi na za eneo zimetasjwa kwa ajili ya sehemu ya Kiulaya pekee.
3–5. Guernsey, Kisiwa cha Man, and Jersey ni maeneo ya kujitegemea chini ya Taji la Ufalme wa Uingereza.
6. Namba za Ureno hazijumlishi Visiwa vya Madeira, ambazo ni sehemu ya Ureno magharibi ya Marokko katika Afrika.
7. Namba za Hispania hazijumlishi  Visiwa vya Kanari magharibi ya Marokko katika Afrika, wa maeneo ya Ceuta na Melilla ambayo ni sehemu za Hispania kwenye pwani ya Moroko, Afrika ya Kaskazini.
8. Namba za Ufaransa hazijumlishi maeneo yake  yaliyopo Amerika ya Kati au Kusini, Bahari Hindi au Oceania.
9. Uholanzi: Idadi ya wakazi ni ya 2004; Amsterdam ni Mji Mkuu lakini Den Haag ni makao makuuy a serikali.
10. Armenia huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki
11. Azerbaijan huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu ya Ulaya pekee.
12. Kupro huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Kusini; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu zisozo chini ya Dola ya Kituruki ya Cyprus.
13. Georgia huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu ya Ulaya pekee.
14. Uturuki ni nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Kusini; namba zinazotajwa zinahusiana na sehemu ndogo ya Magharibi pakee iliyomo Ulaya hasa jimbo lote la Istanbul.
15. Kazakhstan huhesabiwa mara nyingi kuwa nchi ya kimabara katika Asia ya Magharibi (kufuatana na kanda za UM) na Ulaya ya Mashariki; idadi ya wakazi na eneo zimetajwa za sehemu ya Ulaya pekee.
Kikasem
Kikasem ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Burkina Faso inayozungumzwa na Wakasem. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kikasem nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 130,000. Pia kuna wasemaji 120,000 nchini Burkina Faso. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikasem iko katika kundi la Kigur.
Mwakibete
Mwakibete  ni jina la kata ya Mbeya Mjini katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 23,319 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 53125.
290 KK
Makala hii inahusu mwaka 290 KK (kabla ya Kristo).
Mwakibete
Wakazi wa Mwakibete wengi wao ni wakulima na wafanyabiashara. Kata imetawaliwa na makabila ya Wanyakyusa na Wasafwa.
Ghana (Unguja Kati)
Kwa matumizi mengine ya jina hili tazama hapa
Ghana ni kata ya Wilaya ya Kati katika Mkoa wa Unguja Kusini, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 1,555 waishio humo.
280 KK
Makala hii inahusu mwaka 280 KK (kabla ya Kristo).
Saburo Kawabuchi
Kawabuchi alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 25 Desemba 1958 dhidi ya Hong Kong. Kawabuchi alicheza Japani katika mechi 26, akifunga mabao 8.
Uwanja wa mchezo wa Mokati
Uwanja wa michezo wa Mokati ni uwanja wa michezo ambao upo katika Otjiwarongo,nchini Namibia. Ni uwanja wa nyumbani wa klabu za Mighty_Gunners_F.C. na Life Fighters F.C., waliokuwa wakishiriki ligi kuu ya Namibia. .
Amesbury, Massachusetts
thumbnail|right|280px|Ukumbi wa Amesbury
thumb|right|260px|Mahali pa Amesbury katika Essex County na [[Massachusetts]] Amesbury ni mji wa Marekani katika jimbo la Massachusetts. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2007, mji una wakazi wapatao 23,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 15 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 35 km².
Serik
ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Antalya kwenye kanda ya Mediteranea huko nchini Uturuki.
Kisaaroa
Kisaaroa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wasaaroa. Mwaka wa 2000 idadi ya Wasaaroa imehesabiwa kuwa watu 300 lakini kulikuwa na wazee kumi tu ambao wangeweza kuongea lugha ya Kisaaroa, yaani lugha yao imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaaroa iko katika kundi la Kitsouiki.
127
Makala hii inahusu mwaka 127 (Baada ya Kristo).
Harakati za haki za watoto
Harakati za Haki za Watoto ni vuguvugu la kihistoria na la kisasa linalojitolea kutambua, kupanua, na/au kudumisha haki za watoto duniani kote. Ilianza mwanzoni mwa karne iliyopita na imekuwa juhudi za mashirika ya serikali, vikundi vya utetezi, wasomi, wanasheria, wabunge, na majaji kuunda mfumo wa sheria na sera zinazoboresha na kulinda maisha ya watoto. Ingawa ufafanuzi wa kihistoria wa mtoto umetofautiana, Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Mtoto unasisitiza kuwa "Mtoto ni binadamu yeyote aliye chini ya umri wa miaka kumi na minane".
Haki za watoto nchini Colombia
Haki za watoto nchini Kolombia ni hali ya haki za watoto katika Jamhuri ya Kolombia. Kolombia ilitia saini Mkataba wa Haki za Mtoto mwaka wa 1989 na baadaye kuiridhia Mkataba wa Kudhibiti Haki za Mtoto mnamo Septemba 2, 1990. Masuala ya ndani yanayohusiana na watoto mara nyingi yako chini ya "Instituto Colombiano de Bienestar Familiar", au (ICBF,) ambayo inatafsiriwa kama Taasisi ya Colombia ya Ustawi wa Familia.
Milima ya Kabuzora
iko katika Mkoa wa Kagera nchini Tanzania.
Kilele kina urefu wa mita 1,566 juu ya usawa wa bahari.
OZ
OZ au oz ni kifupi cha:
Habari uongo
thumb|332x332px|[[Mwanahabari|Wanahabari kwenye habari uongo.]] Habari uongo (kwa Kiingereza: fake news, junk news, pseudo-news au hoax news) ni aina ya habari au taarifa za upotoshwaji ambazo hufanyika kwa makusudi kwenye mitandao wa kijamii au katika magazeti.
Haki za watoto nchini Azabajani
Ulinzi wa haki za watoto umehakikishwa na Katiba ya Jamhuri ya Azabajani na idadi ya sheria zingine. Haki za watoto zinajumuisha masuala ya kisheria, kijamii na mengine yanayohusu watoto.
Teddy Louise Kasela-Bantu
Teddy Louise Kasela-Bantu (amezaliwa 8 Juni, 1950) ni mbunge wa jimbo la Bukene katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.
Uwanja wa michezo wa Ramblers
Picha:Ramblers Stadium [[croppe.jpg|300px|right|Uwanja wa michezo wa Ramblers]] Uwanja wa michezo wa Ramblers Ni uwanja maalumu kwa ajili ya mchezo wa soka unaopatikana huko (Windhoek),nchini Namibia. Ni uwanja wa nyumbani wa klabu ya Ramblers F.C. na una uwezo wa kuingiza watu 1000.
1512
Makala hii inahusu mwaka 1512 BK (Baada ya Kristo).
270 KK
Makala hii inahusu mwaka 270 KK (kabla ya Kristo).
Haki za watoto nchini Azabajani
Hali ya kisheria ya mtoto
Kulingana na Sheria ya Haki za Mtoto na Kanuni za Familia ya Azerbaijan, haki na maslahi ya mtoto yanapokiukwa, kutotimiza wajibu wa wazazi katika elimu na malezi ya mtoto, mtoto ana haki ya kutuma maombi kwenye vyombo vya serikali, pamoja na mahakama.
Wilaya ya Wajir
Wilaya ya Wajir ilikuwa wilaya mojawapo ya Mkoa wa Kaskazini-Mashariki wa Jamhuri ya Kenya hadi ilipopitishwa katiba mpya ya nchi (2010).
Makao makuu yalikuwa mjini Wajir.
Kwa sasa imekuwa kaunti ya Wajir.
Lituanya
Lituanya (au Lituania) ni nchi huru iliyoko Kaskazini Mashariki mwa Ulaya. Inajulikana rasmi kama Jamhuri ya Lituania.
Mji mkuu wa Lituania ni Vilnius.
Miji mikubwa
200px|thumb|left|[[Vilnius]]
Historia
Lituania kuanzia karne ya 13 ilikuwa nchi huru na imara iliyoteka maeneo mengi; kufikia karne ya 15, ikiwa pamoja na Polandi, ilikuwa kubwa kuliko nchi zote za Ulaya.
Mwaka 1795 nchi hizo mbili zilifutwa, na Lituania ikawa sehemu ya Dola la Urusi.
Mwaka 1918, ikawa tena nchi huru, lakini mwaka 1940 Warusi waliiteka tena.
Wakazi
Wananchi kwa asilimia 84 wanaongea Kilituania ambacho pamoja na Kilatvia ndizo lugha hai pekee za jamii ya lugha za Kibaltiki kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Ndiyo lugha rasmi.
Mia nane na kumi
Mia nane na kumi ni namba inayoandikwa 810 kwa tarakimu za kawaida na DCCCX kwa zile za Kirumi.
Lituanya
Wakazi
Mbali na Walituania asili (86.7%), kuna Wapolandi (5.6%), Warusi (4.8%) na wengineo.
Mia nane na kumi
Ni namba asilia inayofuata 809 na kutangulia 811.
Lituanya
Wakazi
Dini ya wananchi ni Ukristo wa Kanisa Katoliki (77.2%), mbali ya Waorthodoksi (4.9%) na Waprotestanti (0.8%). Wasio na dini yoyote ni 6.1%.
Mia nane na kumi
Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 3 x 3 x 5.
Kikonkomba
Kikonkomba ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Togo inayozungumzwa na Wakonkomba. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikonkomba nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 500,000. Pia kuna wasemaji 50,100 nchini Togo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikonkomba iko katika kundi la Kigur.
Diskografia ya Christina Milian
Diskografia ya Christina Milian ni orodha ya nyimbo na albamu za mwimbaji na mtunzi - mwigizaji kutoka nchini Marekani, almaarufu kama Christina Milian. Orodha hii imekusanya albamu zake tatu, zikiwa sambamba kabisa na single zake saba pamoja na nyimbo mchanganyiko za mwanadada huyu.
Elijah Masinde
Elijah Masinde (au Elija Masinde) alianzisha jumuiya ya Dini ya Musambwa kati ya Wabukusu huko magharibi mwa Kenya na kuiongoza tangu mwaka 1943 hadi mauti yake mwaka 1987.
Utoto na Ujana
Masinde alizaliwa kati ya mwaka 1910-1912 katika eneo la Kimilili (leo: wilaya ya Bungoma) karibu na mlima Elgon. Ukoo wake ni Wabukusu ambao ni kati ya koo 18 za Waluhya.
Alipokuwa kijana alikuwa mchezaji wa mpira wa miguu. Aliwahi kuchezea timu za Kimilili Location Football team na Bukusu Union team.
Mnamo mwaka 1940 alipokuwa na umri wa miaka 30 hivi alianza kuonekana jinsi alivyochukizwa na utawala wa kikoloni.
Wito wa Musambwa
Mwanzo wa 1943 aliota ndoto aliyosikia sauti ya Mungu. Kitabu cha James Bandi Shimanyula “Elijah Masinde and the Dini ya Musambwa” ( kufuatana na ) kina taarifa ifuatayo:
“Usiku mmoja Aprili 1943 Mungu alimjia Masinde alipolala usingizi akamwambia:
"Mimi ni Wele wa Musambwa. Ninasema kutoka Sayoni kwenye mlima mtakatifu wa Elgon. Nimekuita wewe Masinde uwe kiongozi wa Dini ya Musambwa. Uwaambie Wabukusu wote kumwamini roho wa Musambwa. Watakuwa na chakula tele. Wafuasi wa Musambwa wasivae nguo za Mzungu. ... Nitawaponya walio bubu, vipofu na walemavu. Mnapaswa kuchukia Wazungu. Utakapofika mwisho wa dunia nitafungua mlango na wewe Masinde pamoja na wafuasi wa dini ya Musambwa mtaingia mbinguni."
Kitabu kinataja maneno ya Masinde mwenyewe: “Mungu ameniteua kuwa msemaji wake. Ameniambia kuwaunganisha Waafrika na kuwafudisha neno lake. Nimeongea na Mungu mara nyingi. Ananiahidi ya kwamba mimi nitakuwa mtu wa pekee atakayebaki wakati dunia hii itakapokwisha."
Nabii na Kiongozi wa Dini ya Musambwa
Masinde alikuwa na uwezo na kipaji kikubwa cha kuhubiri. Alihubiri bila woga akiwataka wakoloni kuondoka Afrika na kuacha kila walichokikuta. Aliwataka pia kuwaacha Waafrika kuabudu kufuatana na mila zao. Mara ya kwanza kwa Masinde kuonyesha chuki yake kwa utawala wa kikoloni ni pale alipoamua kuacha kazi aliyokuwa akifanya chini ya utawala huo kwa kutotaka kutumikia wakoloni. Cheo chake kilikuwa ni "Native Tribunal Process Server."
Mara ya kwanza kabisa kufungwa ilikuwa ni mwaka 1945. Serikali ya kikoloni ilishindwa kumwelewa Masinde na kuamua kumchukilia kama mwendawazimu na hivyo kumweka katika hospitali ya vichaa ya Mathare kwa maiaka miwili. Mwaka 1948 Masinde alishtakiwa kwa kosa la uhaini na kupelekwa uhamishoni huko Lamu ambako alikaa hadi mwaka 1961. Baada ya kuachiliwa huru, Masinde aliendelea na shughuli za kidini na kisiasa. Alikuwa akiunga mkono chama cha Kenya African National Union (KANU) jambo ambalo lilimpunguzia umaarufu wake kwakuwa watu wengi wa eneo analotoka walikuwa wakiunga mkono chama cha Kenya African Democratic Union (KANU).
Hata hivyo Rais wa kwanza wa Kenya, Mzee Jomo Kenyatta alisajili jumuiya yake ya Dini ya Musambwa na hivyo kutambulika rasmi kwa mara ya kwanza hapo mwaka 1964.
katika uhai wake Masinde alifikishwa mahakamani na kufunguliwa kesi mbalimbali. Baada ya uhuru wa Kenya alifungwa jela tena na serikali ya Jomo Kenyatta kwa miaka 15. Serikali mpya ya Rais Daniel Arap Moi ilimrudishia uhuru wake akaishi maisha ya utulivu huko Kimilili hadi kifo chake tarehe 9 Juni 1987.
Mwansekwa
Mwansekwa  ni jina la kata ya Mbeya Mjini katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. Wakati wa wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 1,803 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 53126.
Elijah Masinde
Nabii na Kiongozi wa Dini ya Musambwa
Wafuasi wa Dini ya Musambwa wamepungua lakini bado wako. Mara mbili kwa mwaka hupanda mlima Elgon na kufanya ibada ya sadaka wakichinja mwanakondoo, hua au dume wa ng'ombe.
Kisaisiyat
Kisaisiyat ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wasaisiyat. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisaisiyat imehesabiwa kuwa watu 4750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaisiyat iko katika kundi la Kiformosa-Kaskazini-Mashariki.
260 KK
Makala hii inahusu mwaka 260 KK (kabla ya Kristo).
Samsun
thumbnail|right|280px|Samsun Samsun ni jina la mji uliopo kaskazini mwa nchi ya Uturuki. Mji upo katika pwani ya Bahari Nyeusi, ukiwa na idadi ya wakazi takriban 725,111 kama jinsi ilivyohesabiwa katika mwaka wa 2007. Huu ni mji mkuu wa Mkoa wa Samsun na ni bandari muhimu kabisa mjini hapa.
Mji huu wa Samsun ulianzishwa na wakoloni kama Amisos (tahajia zingine ni Amisus, Eis Amison -  maana ya amisos imechukua jina la Samsunta au Samsus (Eis Amison - Samson - Samsounta).
Kiolkol
Kiolkol ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Waolkol katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiolkol watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiolkol kiko katika kundi la Kipaman.
Kikonni
Kikonni ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wakonni. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikonni imehesabiwa kuwa watu 3800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikonni iko katika kundi la Kigur.
Eneo la ng'ambo la Ufaransa
Maeneo ya ng'ambo ya Ufaransa ni maeneo nje ya Ulaya zilizokuwa koloni lakini zimeendelea kuwa sehemu za Ufaransa.
Hali ya kisheria
Maeneo haya hutofautiana katika hali ya kisheria lakini wakazi wao wote ni raia wa Ufaransa na kila eneo linachagua wabunge wake kwa bunge la Paris. Isipokuwa maeneo yasiyokaliwa na watu hawana mbunge.
Jumuiya za Kujitawala za Ng'ambo Collectivité d'outre-mer
Jumuiya hizi zilianzishwa kwa mabadiliko ya katiba ya Ufaransa mwaka 2003. Kila jumuiya imeundwa kwa sheria ya pekee.
Îles Éparses
Visiwa hivi hudaiwa pia na Madagaska na Tromelin inadaiwa na Shelisheli.
Kunguni-maji
Kunguni-maji ni wadudu wadogo hadi wakubwa wa oda za chini Gerromorpha na Nepomorpha katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa) ambao huishi majini. Mabawa yao ya mbele ni nusu magumu na nusu kama viwambo. Kunguni hao hula wadudu wengine ama hai au waliokufa, na spishi kubwa hula samaki na amfibia wadogo pia.
Mifano ya wadudu hao ni wendamaji na kunguni-bahari (familia Gerridae), wapima maji (Hydrometridae), nge-maji (Nepidae), waogeleaji-juuchini (Notonectidae), kunguni-makasia (Corixidae), kunguni-maji wakubwa (Belostomatidae), kunguni-maji watambaazi (Naucoridae), kunguni-chura (Gelastocoridae)
Biolojia
Kundi la kunguni-maji lina spishi ndogo sana (mm 2) na spishi kubwa sana (sm 12) zilizomo miongoni mwa wadudu wakubwa kabisa duniani. Spishi za Gerromorpha hutembea juu ya maji au huishi katika mahali panyevu, lakini zile za Nepomorpha huogelea chini ya maji kwa kawaida.
Takriban spishi zote ni mbuai wa wadudu wengine na spishi kubwa vilevile mbuai wa samaki na amfibia wadogo, lakini hula mizoga pia. Spishi nyingine hula mimea ya majini au dutu za mimea. Sehemu za kinywa zina umbo la kutoboa mbuawa ili kufyonza damu yake. Spishi fulani, kama nge-maji na kunguni-makasia, zinaweza kutoboa ngozi ya watu na kuuma sana.
Milima ya Kabwiko
iko katika Mkoa wa Kagera nchini Tanzania.
Lucas Lumambo Selelii
Lucas Lumambo Selelii (amezaliwa 4 Oktoba, 1960) ni mbunge wa jimbo la Nzega katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.
Dunga Kiembeni
Dunga Kiembeni ni kata ya Wilaya ya Kati katika Mkoa wa Unguja Kusini, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 1,445 waishio humo.
Milima ya Kabwiko
Kilele kina urefu wa mita 1,499 juu ya usawa wa bahari.
Albert Schweitzer
Albert Schweitzer (14 Januari 1875 – 4 Septemba 1965) alikuwa mwanateolojia, mwanafalsafa, mwanamuziki na daktari kutoka eneo la Alsatia, ambalo lilikuwa sehemu ya Ujerumani kabla ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, lakini la Ufaransa baadaye. Mwaka wa 1952 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobeli ya Amani kwa ajili ya falsafa yake. Hasa anajulikana kwa kuanzisha na kuongoza kituo cha kimisionari na hospitali eneo la Lambarene nchini Gabon.
Mto Araira
unapatikana katika wilaya ya Nebbi, kaskazini mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
PA
PA au pa ni kifupi cha:
Wakalenjin
thumb|Pokot-Frauen. Wakalenjin ni kundi la makabila ya magharibi mwa Kenya, hasa katika uliokuwa mkoa wa Bonde la Ufa, wanaoongea lugha za Kiniloti zilizo karibu. Wasemaji wa lugha hizo wako pia Tanzania na Uganda.
Kati ya vikundi hivi ni Waelgeyo, Wakipsigis, Wamarakwet, Wanandi, Wasabaot, Waterik na Watugen. Mababu wao walihamia Kenya kutoka Sudani karne nyingi zilizopita na wengine wanakadiria wamefika tayari tangu miaka 2,000.
Historia
Inasemekana Wakaleniin walitokea Misri, waliongozwa na mtu aliyeitwa Miot. Walifuata kingo za mto Nile kuelekea Afrika Kusini kwa Sahara. Walifika mahali ambapo ziwa Viktoria linaunda mto Nile. Miot alikuwa na wana watano na binti mmoja. Walipata njia ya kuelekea Mlima Elgon kupitia ziwa Albert na ziwa Kyoga. Wakiwa njiani waliwaacha baadhi ya watu wao ambao sasa wanazungumza lugha nyingine (huko Sudan).
Walikaa katika eneo la Mlima Elgon kwa muda fulani lakini jambo la kwanza walilofanya ni kuwatahiri wavulana wa kwanza kwa sababu walikuwa wamezeeka kwani walikuwa wamesafiri kwa muda mrefu sana. Zoezi hilo lilifanywa na Miot mwenyewe. Miongoni mwa waanzilishi ni mwanawe mkubwa aliyeitwa Sabaot, ambaye baadaye aliachwa katika Mlima Elgon kuendeleza ukoo huo wa Sabaot.
Wakati huo ndipo Mmaasai fulani aitwaye Solacha/Sulacha alikuja. Alimwomba Miot mkono wake, amruhusu kuoa binti yake (mtoto wa kwanza wa Miot na binti pekee). Kwa kuthamini hili Solacha alimpa Miot ng’ombe na ndama pamoja na kibuyu kilichopinda vizuri sana. Alimwagiza Miot kwamba kibuyu hicho alipaswa kutumia yeye na mkewe wakati wa kunywa maziwa wakati watoto wanapaswa kutumia majani ya miti.
Miongoni mwa wana wa Miot walikuwa Sabaot, Nondin (Nandi), Kipsigisin, Keiyo na Tugen. Miot, mwanawe na watu wengine walikaa Mlima Elgon kwa muda mrefu kabla ya kusafiri kwa malisho ya kijani kibichi. Waliondoka Sabaot na watu wachache na ng’ombe. Sabaot iliunda kabila la kwanza.
Miot akiwa na mtoto wake na watu wengine walianza safari ya kuelekea eneo la kwanza lililoitwa Katani lel (Kitale) kwani kulikuwa na miti mieupe ya Acacia. Baadaye walihamia Lel Teret (Eldoret) inaitwa sawa na walitengeneza jerrycan/vyungu vyeupe. Pia walihamia Tim-borowa (Timboroa) iliyopewa jina la mipango fulani ya kupanda ambayo inaweza kutumika kuunganisha matawi wakati wa kujenga. Kutoka hatua hiyo walisafiri hadi Tulwap Kipsigis (Mlima wa Kipsigis).
Wakiwa Tulwap Kipsigis kundi la wavulana wakubwa walitahiriwa na kutengwa ili kupata nafuu. Kwa mbali waliona moshi wakawaza Wamasai, wakaenda kuvamia mifugo. Wamasai walikuja nyuma yao, waliposikia hivyo Miot na watu wake walikimbia wakiwaacha waanzilishi nyuma. Kwa bahati mbaya wote waliuawa na Wamasai waliporudi. Kwa hiyo milima hiyo iliitwa Tulwap lagoi (Kilima/mlima wa watoto/wavulana) au Tulwap Ngetik (Kilima/mlima wa wavulana wasiotahiriwa). Miot na watu wake walikaa huko kwa karibu miaka 90 wakitaja koo zote za Wakalenjin. Ukoo wa kwanza ulikuwa Maina, Chumo, Sawe, Korongoro, Kaplelach, Kipnyige na Nyongi.
Katika hatua hiyo mtoto wa pili Nondin (Nandi) aliamua kutafuta malisho ya kijani kibichi. Alikwenda Tinderet na watu wachache na mifugo kama ilivyokuwa desturi. Kipsigis alikwenda Chepsir. Huko Chepsir walipanda mtama baada ya moto kuteketeza kila kitu, kulikuwa na mavuno mengi ambayo hakukuwa na kitu cha kuwahifadhi, walitengeneza Kisiet na kwa hivyo jina la Kipsigis likaja kuwa hai. Keiyo alihamia sehemu za Timboroa. Tugen alikuwa mtoto wa mwisho na mdogo wa Miot kuhama.
Inasemekana wakiwa njiani Tugen alinaswa na Keiyo na kuvunja kibuyu alichokuwa amepewa Miot na Sulacha. Kwa hivyo Miot aliwaachia laana kwamba Tugen ataishi milele katika maeneo yenye joto na ukame na Keiyo kwenye mabonde.
Watu wa Marakwet na Pokot walikuja walizaliwa kutoka Keiyo. Ogiek walizaliwa kutoka Kipsigis. Tulwap Kipsigis (Kilima/mlima wa Kipsigis) ni sehemu mbili za juu kabisa ambazo zilikuwa za wanaume na wazee na ndogo zaidi ilikuwa ya wanawake na watoto.
Hata hivyo wanahistoria wanaeleza kwamba asili yao ni kutoka bonde la mto Omo nchini Ethiopia.
Utamaduni unahusu asili, mila na desturi za mavazi, vyakula, imani, na maisha ya jamii kwa jumla. Ni kipengele muhimu katika kulea lugha fulani, jamii nayo huipa lugha jina na eneo linalotumika. Utamaduni huonyesha shughuli za kila siku za jamii fulani. Hapa zitaelezwa harakati za Wakalenjin hadi walipo sasa, kwa kuwa. utamaduni wao unaonyesha dalili za mapokeo ya wafugaji lakini walio wengi ni wakulima.
Leo takriban asilimia 12 za Wakenya huhesabiwa kati ya Wakalenjin.
Wakalenjin wamepata umaarufu kwa sababu wanamichezo wengi Wakenya waliofaulu kimataifa, hasa wakimbiaji, ni Wakalenjin, kama vile Paul Tergat na wengine wengi.
Rais wa pili wa Kenya Daniel Arap Moi alikuwa Mkalenjin. Vilevile rais wa tano anayedumu hadi sasa, William Ruto.
Mfano wa lugha: Sala ya Baba Yetu kwa Kikalenjin
Ingotililit kaineng'ung.
Ingonyo bounateng'ung.
Ingoyaak eng' ng'ony mageng'ung',
Konech rani amitwogikyok che bo ra.
Ak inyoiywech kaat lelutikyok,
ko u ye kinyochini kaat che lelwech.
Amemutech ole mi yomset,
ago soruech eng' ne ya.
Amu neng'ung' bounatet, ak kamuktaet, ak torornatet, agoi koigeny.
Amen.
125
Makala hii inahusu mwaka 125 (Baada ya Kristo).
Kipakanha
Kipakanha kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wapakanha katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kipakanha, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipakanha kiko katika kundi la Kipaman.
Milima ya Kalyamukogote
iko katika Mkoa wa Kagera nchini Tanzania.
Kilele kina urefu wa mita 1,432 juu ya usawa wa bahari.
FORD-Asili
FORD-Asili (pia: FORD-A) ni chama cha kisisasa nchini Kenya. Jina ni kifupi cha Forum for the Restauration of Democracy-Asili. FORD-Asili ilianzishwa 1992 baada ya farakano ya harakati ya FORD ya pamoja.
Chanzo katika farakano la FORD ya awali
FORD (Forum for the Restauration of Democracy) ilikuwa harakati ya kisiasa tangu 1991 iliyopigania kuruhusiwa kwa vyama vingi na demokrasia wakati wa mfumo wa chama kimoja na utawala wa KANU nchini Kenya. Rais Daniel arap Moi alilazimishwa na nchi za nje kukubali uchaguzi wa vyama vingi.
Uchaguzi 1992
Kabla ya uchaguzi wa 1992 FORD ilifarakana kati ya wafuasi wa viongozi Kenneth Matiba kutoka Mkoa wa Kati na Martin Shikuku kutoka Mkoa wa Magharibi kwa upande mmoja na kwa upande mwingine Jaramogi Oginga Odinga kutoka Mkoa wa Nyanza. Wafuasi wa Odinga waliunda FORD-Kenya. Wafuasi wa Matiba waliendelea kwa jina la FORD-Asili.
Mgombea wa Ford-A Matiba alipata nafasi ya pili katika uchaguzi wa rais 1992 kwa asilimia 26.8 za kura baada ya Moi/KANU aliyepata asilimia 36.8. Kutokana na farakano la upinzani Moi alirudishwa kama rais.
Farakano la 1997
Chama kiliona matatizo kabla ya uchaguzi wa pili wa vyama vingi 1997. Mwenyekiti Kenneth Matiba na Katibu Mkuu Martin Shikuku walifarakana. Shikuku alishika hati za kusajiliwa kwa chama na Matiba alijiondoa katika siasa hadi kutupa kadi yake ya kupiga kura. Martin Shikuku akawa mgombea wa urais upande wa FORD-Asili.
Wanasiasa wengine waliokaa upande wa Matiba walianzisha chama kipya kwa jina la FORD-People iliyoongozwa na Kimani wa Nyoike.
Uchaguzi 2002
2002 Ford-A haikujiunga na harakati ya NARC na kugombea bunge pekee yake. Ilifaulu kushika viti viwili.
Uchaguzi 2007
Katika uchaguzi wa 2007 Ford-A ilijiunga na ushirikiano wa PNU wa Mwai Kibaki na kumrudisha mbunge 1 bungeni.