cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1141
Makala hii inahusu mwaka 1141 BK (Baada ya Kristo).
Tujilane Chizumila
Tujilane Rose Chizumila (alizaliwa 14 Mei 1953) ni wakili na mwanasheria wa Malawi ambaye aliteuliwa kwa Mahakama ya Afrika ya Haki za Binadamu na za Mataifa kwa kipindi cha miaka sita mnamo 2017.
Maisha ya awali na elimu
Chizumila alizaliwa tarehe 14 Mei 1953 huko Zomba, Malawi. Baba yake, George Michongwe, alikuwa mtumishi mwandamizi wa kiraia ambaye alipewa Ujumbe wa Malawi katika Umoja wa Mataifa huko New York mnamo 1964. Baada ya Mgogoro wa Baraza la Mawaziri la 1964 nchini Malawi, familia yake ilikimbilia uhamishoni mnamo 1966, ikikaa kama wakimbizi nchini Tanzania. Ana shahada ya kwanza ya sheria kutoka Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, na shahada ya uzamili ya Sheria ya Kimataifa, iliyopatikana nchini Ujerumani.
Msitu wa Orange Kloof
Orange Kloof ni eneo la Hifadhi ya Kitaifa ya Table Mountain huko Cape Town, Afrika Kusini.
Tujilane Chizumila
Kazi
Mnamo 2000, Chizumila aliteuliwa kama Kamishna Mkuu wa Malawi nchini Zimbabwe. Aliteuliwa kama jaji wa Mahakama Kuu ya Malawi mnamo 2003 na Rais Bakili Muluzi. Uchapishaji wake, "Mtazamo wa mjane - uzoefu wa kibinafsi" ulisababisha kutungwa kwa sheria ya Haki ya mali ya wanawake nchini Malawi.
Msitu wa Orange Kloof
Iko kwenye mwisho wa kaskazini mwa bonde la Hout Bay, magharibi mwa Cecilia Park. Ni eneo la uhifadhi lenye vikwazo vya hali ya juu, lililopandwa na msitu wa kiasili wa Afro-joto na Peninsula ya Granite Fynbos iliyo hatarini kutoweka.
Tujilane Chizumila
Kazi
Chizumila alikuwa Inspekta mkuu (Metezi wa raia) wa kwanza wa kike Malawi, akihudumu kutoka 2010 hadi 2015. Mnamo mwaka wa 2012, alishtakiwa kwa upendeleo na baadaye alikamatwa na kuhojiwa huko Lilongwe kwa tuhuma za unyanyasaji wa ofisi yake. Alikataa kujiuzulu wakati hakuna ushahidi wowote unaoweza kutolewa dhidi yake. Mnamo Aprili 2013, wanaume watano wenye silaha walivamia nyumba yake huko Lilongwe, na kuiba mali na kumtishia yeye na watoto wake.
Chizumila alichaguliwa kwa Mahakama ya Afrika kwenye mkutano wa Umoja wa Afrika huko Addis Ababa mnamo Januari 2017, pamoja na Bensaoula Chafika wa Algeria. Wawili hao waliapishwa mnamo Machi 6, na kuleta idadi ya wanawake Mahakamani kwa majaji watano kati ya kumi na moja kwa mara ya kwanza na kutimiza mahitaji ya usawa wa kijinsia wa Itifaki inayoanzisha Mahakama.
Maisha binafsi
Chizumila aliolewa nchini Tanzania na ana watoto wawili wa kiume na wa kike. Aliachana na mumewe kwa ukafiri. Nchini Malawi, aliolewa na Collins Chizumila, wakili anayeunga mkono demokrasia na mwanachama mwanzilishi wa Umoja wa Kidemokrasia mbele ambaye aliwahi kuwa Waziri wa Sheria na Wakili wa Serikali Mkuu wa Malawi, mnamo 1992. Alifariki mnamo 1996 na ndani ya wiki tatu alipoteza mali zote pamoja na nyumba yake ambayo iliuzwa na mtoto wake wa kambo. Chizumila anazungumza Kiingereza, Kijerumani, Chichewa na Lugha ya Kiswahili
Mwarobaini
Mwarobaini (Azadirachta indica) ni mti unaofahamika kwa uwezo wake wa kutibu magonjwa ya aina mbalimbali. Inaaminika kuwa mti huu umetoka huko India na Burma. Mwarobaini hushamiri zaidi katika nchi za tropiki na una uwezo mkubwa wa kuhimili ukame.
Jina “mwarobaini” linatokana na imani kuwa mti huu una uwezo wa kutibu magonjwa yapatayo arobaini. Majani na mbegu ya mwarobaini imekuwa ikitumiwa kama tiba kwa miaka maelfu huko nchini India na hivi sasa inatumiwa katika sehemu mbalimbali duniani likiwemo bara la Afrika.
Wanasayansi wa nchi za Magharibi hutumia pia mti huu kwenye tiba na utafiti. Mwanzoni mwa mwaka 2005, serikali ya India ilipeleka kesi mahakamani kupinga hatua ya mamlaka ya leseni ya Ulaya (European Patent Office) kutoa leseni kwa Wizara ya Kilimo ya Marekani na kampuni ya kimataifa ya WR Grace kumiliki haki ya kutengeneza na kuuza dawa ya ukungu inayotokana na mwarobaini.
Kati ya magonjwa ambayo mti huu umetumika kutibu au kupoza ni matatizo ya kusaga chakula tumboni, kisukari, kansa, magonjwa ya ngozi, malaria, ukungu (fungus), n.k. Matawi yake hutumiwa kama mswaki na magome yake hutumiwa kama dawa ya kusafisha meno.
Mafuta ya mbegu ya mwarobaini hutumika kutengenezea vipodozi na sabuni. Kiziduo cha mbegu au mafuta yake hutumiwa kama dawa ya kuulia wadudu wanaoharibu mimea shambani.
Karacasu
thumb|Karacasu Karacasu ni kamji na wilaya ya Mkoa wa Aydın katika Kanda ya Aegean huko nchini Uturuki.
Marion Gröbner
Marion Gröbner (alizaliwa 16 Disemba 1985) ni kiungo wa soka wa nchini Austria amecheza katika ligi daraja la 2 nchini Ujerumani kwenye timu ya wanawake ya Herforder SV. Alicheza katika klabu ya ''SG Ardagger, Neustadtl, SV Neulengbach, Union Kleinmünchen na USC Landhaus kwenye ligi ya ÖFB-Frauenliga. Mwaka 2008 alikua mchezaji bora wa mwaka kwenye ligi ya Frauenliga.
Daluni
Daluni ni jina la kata ya Wilaya ya Mkinga  katika  Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 6,905 waishio humo.
PCD
PCD ni albamu ya kwanza ya kundi la wanamuziki: Pussycat Dolls, iliyotolewa mnamo 13 Septemba 2005 nchini Marekani. Albamu hii ilipata mafanikio kwa kuuza zaidi ya nakala milioni saba kote duniani.
Albamu hii ilipata mauzo ya nakala 536,340 nchini Uingereza, mnamo 2006 na mauzo ya nakala 574,000 mnamo 2005, kwa jumla mauzo ya milioni 1.1 nchunu Uingereza.
Chati
1 Last certified: 27 Januari 2006
18 Septemba
Tarehe 18 Septemba ni siku ya 261 ya mwaka (ya 262 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 104.
Sikukuu
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Oseani wa Nikomedia, Ariana mfiadini, Fereolo wa Vienne, Eustorji wa Milano, Eumeni, Yosefu wa Kopertino, Dominiko Trach, Maria wa Purisima n.k.
Kiwe-Kaskazini
Kiwè-Kaskazini (pia Kiwobé) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wawè. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiwè-Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 156,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwè-Kaskazini iko katika kundi la Kikru.
Fanen Akyam
Fanen Joseph Akyam (alizaliwa 14 Aprili 2000) ni mwanasoka wa Nigeria anayechezea klabu ya Belshina Bobruisk.
Ushiriki Katika Klabu
Tarehe 21 Februari 2020 Fanen alijiunga na klabu ya Ligi Kuu ya Urusi FC Tambov.
Orodha ya milima ya Apenini
Hii orodha ya milima ya Apenini inataja ile iliyozidi mita 1,000 juu ya UB kufuatana na urefu wake. Yote iko nchini Italia.
1140
Makala hii inahusu mwaka 1140 BK (Baada ya Kristo).
Kiwe-Magharibi
Kiwè-Magharibi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wawè. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiwè-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 25,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwè-Magharibi iko katika kundi la Kikru.
Abdoul Karim Cisse
Abdoul Karim Cissé alizaliwa 20 Oktoba mwaka 1985 ni Mwanasoka nchini Ivory Coast ambaye anacheza kama Golikipa katika timu ya  SC Gagnoa na timu ya taifa ya kandanda ya Ivory Coast.
Chimoio
thumb|Kituo cha ndege cha Chimoio kilichopo ndani ya mji wa Chimoio ndani ya mkoa wa Manica
Abdoul Karim Cisse
Kazi ya kimataifa
Ili kumaliza utata katika Ubingwa wa Mataifa ya Afrika 2016, Cissé aliokoa penalti mbili na kuinyima Guinea uongozi wa mapema.
Chimoio
Chimoio ni mji wa mkoa wa Manica nchini Msumbiji. Idadi ya wakazi wake ni takriban 256.992.
Mtindo wa Kigothi
230px|thumb|[[Kanisa kuu|Kanisa Kuu la Reims (Ufaransa) ni kielelezo cha mtindo wa Kigothi]] thumb|[[Nuru inajaza nafasi zote ndani ya Kanisa Kuu la Prague (Ucheki) ikipita kwenye madirisha makubwa. Tao la kuchongoka linatumiwa kote.]] Mtindo wa Kigothi (pia: Gotiki, kwa Kiingereza: Gothic style, Gothic architecture) katika usanifu majengo wa Ulaya ni mtindo ulioanza katika karne ya 12 na kutumika hadi mnamo 1500. Mtindo huo ulichukua nafasi ya mtindo wa Kiroma uliotumika kabla yake. Ulionekana pia katika matawi mengine ya sanaa. Katika karne ya 19 ulitumika upya kwa majengo makubwa katika mtindo wa Kigothi mamboleo.
Shabaha ya mtindo wa Kigothi
Badiliko kubwa lilikuwa ni kupatikana kwa mwanga ulioweza kufika ndani ya jengo kupitia madirisha makubwa. Hapo wajenzi walihitaji kubuni njia za kupunguza unene wa kuta na nguzo bila kuhatarisha uthabiti wa jengo.
Shabaha ya ubunifu huo kwenye majengo ya kidini ilikuwa kuvuta roho ya waumini kuelekea juu.
Viashiria vya mtindo wa Kigothi
thumb|Viegemezo vya kuimarisha sehemu ya [[paa ya kanisa la Kigothi huko Lübeck, Ujerumani]] thumb|Kuba ubavu za dari ya ukumbi wa kigothi thumb|Sehemu za uundaji wa jengo kubwa la Kigothi Kuna viashiria vitatu ambavyo vyote kwa pamoja vinatofautisha majengo makubwa ya Kigothi na mitindo mingine:
Viashiria hivyo viliwawezesha wajenzi wa karne ya 12-13 kujenga majengo makubwa yenye nafasi kubwa ndani yake yaliyoruhusu kuingia kwa nuru nyingi iwezekanavyo kutokea nje. Madirisha yalipambwa kwa vioo vya rangi vilivyowapa wasanii nafasi ya kuonyesha habari za Biblia, za watakatifu au watu muhimu katika kanisa na serikali na hivyo kuwaelimisha waumini.
Changamoto ya kujenga ukumbi mkubwa wenye nuru ndani yake ilikuwa kuweka madirisha makubwa, ambayo kimsingi ni matundu yanayodhoofisha ukuta, bila kuhatarisha uthabiti wa jengo lote. Katika mitindo ya awali kama ya Kiroma kuongezeka kwa kimo kulihitaji kuwa na ukuta mnene na nguzo kubwa. Mifumo iliyotajwa iliruhusu kugawa uzito wa dari na jengo lote kugawiwa na kubebwa kupitia matao ya kuchongoka, bavu za kuba na gadimu za nje zilizokopea kani za masi ya juu. Wajenzi walihitaji elimu kubwa kuhusu mahitaji ya mahali pa jengo na misingi yake pamoja na kanuni za fizikia ya jengo. Tabia zilizotajwa zinapatikana hasa katika makanisa mengi yaliyojengwa kote Ulaya katika karne za kati, lakini ilitumiwa pia kwenye majengo mengine kama kumbi za monasteri au shirika za wafanyabiashara kwenye miji, maboma ya watawala, vyuo vikuu au kwa kiasi tu kwenye majengo ya watu binafsi waliokuwa na utajiri wa kutosha wa kujenga kwa mawe na kwa kumwajiri mjenzi hodari.
Jina "Kigothi"
Wakati wake (kwenye karne za kati) mtindo huo uliitwa mara nyingi "wa Kifaransa" kwa sababu mifano yake ya kwanza ilitokea nchini Ufaransa. Baadaye wakati wa zama za mwamko (renaissance) kulikuwa na kipindi ambako watu waliona ni mtindo ambao haupendezi maana walilenga kurudia roho na ubunifu wa nyakati za kale. Hapo waliita mtindo mkuu wa karne za kati "wa Kigothi" kwa maana ya "wa kishenzi" maana waliamini ya kwamba uzuri wa Dola la Roma ya Kale uliharibiwa na makabila ya Kigermanik kama Wagothi na tokeo la uharibifu huo ni mtindo waliouita "wa Kigothi".
Euphrase Kezilahabi
Euphrase Kezilahabi (Namagondo, Ukerewe, 13 Aprili 1944 - 9 Januari 2020, Dar es Salaam) alikuwa mwandishi mashuhuri kutoka nchini Tanzania. Lugha yake ya kwanza ilikuwa Kikerewe lakini aliandika hasa kwa Kiswahili ambacho amekipanua kwa kutumia mitindo ya lugha yake ya asili.
Maisha
Euphrase Kezilahabi alizaliwa 13 Aprili 1944 huko Namagondo kisiwani Ukerewe kilichopo ndani ya Ziwa Viktoria. Babake Vincent Tilibuzya alikuwa msimamizi wa kijiji na Euphrase alikuwa na ndugu 10 yaani wavulana 5 na wasichana 5. Alisoma shule ya msingi ya Nakasayenge halafu tangu 1957 Seminari ya kikatoliki ya Nyegezi aliyomaliza mwaka 1966.
Mwaka 1967 alijiandiskisha kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam akasoma ualimu na fasihi hadi digrii ya B.A. katika mwaka 1970. Mwaka uleule 1970 akawa mwalimu wa shule ya sekondari Mzumbe (Morogoro) halafu kwenye shule ya sekondari ya Mkwawa (Iringa).
Mwaka 1971 alirudi chuoni Dar es Salaam akawa mhadhiri msaidizi wa chuo alipoandika pia tasinifu ya M.A. kuhusu riwaya za Shaaban Robert, tangu 1974 mhadhiri kamili na 1978 mhadhiri mwandamizi. Akaendelea na masomo ya Ph.D. huko Marekani kwenye Chuo Kikuu cha Wisconsin Madison alipotoa tasinifu yake mwaka 1985 kuhusu "African Philosophy and the Problem of Literary Interpretation". Mwaka 2012 alikuwa profesa wa lugha za Kiafrika kwenye Chuo Kikuu cha Botswana.
Mwaka 2020 aliaga dunia akiwa jijini Dar es Salaam baada ya kuugua kwa muda mrefu.
Maandiko
Baadhi ya maandiko yake ni:
Riwaya:
Mashairi:
Tamthiliya:
Kiwe-Kusini
Kiwè-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wawè. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiwè-Kusini imehesabiwa kuwa watu 293,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwè-Kusini iko katika kundi la Kikru.
Karpuzlu
Karpuzlu ni kamji na wilaya ya Mkoa wa Aydın katika Kanda ya Aegean huko nchini Uturuki.
Rasheed Alabi
thumb|Rasheed Oladimeji Alabi Suaibu Rasheed Oladimeji Alabi Suaibu (alizaliwa 9 Januari 1986 huko Kaduna) ni mwanasoka kutoka Nigeria ambaye mara ya mwisho alichezea klabu ya Sanat Naft ya Iran.
Chokwé
thumb|Jengo la Halmashauri ya Manispaa ya Chókwè lililopo ndani ya mkoa wa Gaza
Utalii wa Mali
thumb|Msikiti wa Sankore huko [[Timbuktu]] Utali nchini Mali haujaendelezwa vizuri. Kutokana na matatizo ya kimiundombinu, utalii nchini Mali ulikuwa umechelewa kukua lakini umeona maboresho kabla ya Kombe la Mataifa ya Afrika la 2002. Hata hivyo, kutokana na mzozo wa Kaskazini mwa Mali na vitisho kutoka kwa ugaidi, waendeshaji watalii wote wakuu wameondoa huduma ambazo zilisababisha kupungua kwa watalii kutoka 200,000 mwaka 2011 hadi 10,000 mwaka uliofuata.
Rasheed Alabi
Kazi
Rasheed alichezea klabu ya OFI Crete na Doxa Katokopias. Alifunga bao lake la kwanza akiwa na klabu ya AC Omonia kwenye Kombe la UEFA dhidi ya Manchester City.
Chokwé
Chokwé ni mji wa mkoa wa Gaza nchini Msumbiji. Idadi ya wakazi wake ni takriban 63.695.
Utalii wa Mali
Taifa lina maeneo manne katika orodha ya Urithi wa Dunia wa UNESCO, yakiwa ni pamoja na Timbuktu.
Rasheed Alabi
Heshima
AC Omonia
Eragon (filamu)
Eragon ni filamu ya Kimarekani ya mwaka 2006 iliyoongozwa na Stefen Fangmeier na iliyoandikwa na Peter Buchman kulingana na riwaya ya Christopher Paolini ya 2002 ya jina moja.wahusika wakuu katika filamu hii ni  Ed Speleers, Jeremy Irons, Sienna Guillory, Robert Carlyle, Djimon Hounsou, Garrett Hedlund, Joss Stone na John Malkovich.
Mlima Mihara
thumb|Mlima Mihara Mlima Mihara ni mlima wa volkano unaopatikana kwenye kisiwa cha Izu Ōshima nchini Japani.
Mlipuko mkubwa wa Mlima Mihara ulitokea mnamo 1986. Mlipuko huo ulikuwa na Kielelezo cha Mlipuko wa Volkeno wa 3, na ulihusisha mlipuko wa katikati, mlipuko wa mionzi, mtiririko wa lava, na mlipuko wa ziwa lava. Wakazi wapatao 12,000 wa kisiwa hicho walihamishwa na meli kadhaa zikiwa na wanajeshi na raia waliojitolea.
Mlipuko wa hivi karibuni ulikuwa mnamo 1990.
Mto Ruhita
ni kati ya mito ya mkoa wa Kagera (Tanzania Kaskazini-Magharibi).
Maji yake yanaelekea mto Nile na hatimaye Bahari ya Kati.
Hifadhi ya Mazingira ya Mariannwood
Hifadhi ya Mazingira ya Mariannwood ni eneo lililohifadhiwa lenye hekta 12 huko Pinetown, KwaZulu-Natal huko Afrika Kusini. Hifadhi hiyo ina msitu wa scarp na mito, pamoja na nyasi. Nyasi hujulikana kwa maua yake wakati wa miezi ya masika.
Hifadhi hii ina alama za kuongoza barabarani na maeneo ya picnic.
May Ayim
thumbnail|right|280px|May Ayim May Ayim (3 Mei 1960 – 9 Agosti 1996) alikuwa mwandishi wa kike kutoka nchi ya Ujerumani. Baba yake ni Mghana na mama yake Mjerumani. Alilelewa mbali na wazazi wake na familia waliompanga chini ya jina la May Opitz. Alijihusisha hasa na haki za Waafrika nchini Ujerumani. Alipotambuliwa kuwa na ugonjwa wa kukacha kwa seli (kwa Kiingereza multiple sclerosis) alikata tamaa na kujiua.
Tangu mwaka wa 2004, shirika la UNESCO hutoa Tuzo ya May Ayim kwa ajili ya fasihi ya Kijerumani iliyoandikwa na Waafrika.
Mlima Kumotori
thumb|Mlima Kumotori Mlima Kumotori unapatikana katika mpaka wa Tokyo, Saitama, na Wilaya za Yamanashi kwenye kisiwa cha Honshū, Japani. Una mwinuko wa mita 2,017 (futi 6,617). Mlima huu unatenganisha Milima ya Okutama na Milima ya Okuchichibu.
Mlima Kumotori ni moja ya mlima maarufu duniani na umaarufu wake umetokana na mkutano wa kuanzishwa kwa daraja la kwanza nchini Japani.
Bad Cat
Bad Cat (Kituruki: Kötü Kedi Şerafettin) ni filamu ya katuni iliyotolewa mwaka wa 2016. Filamu ilitayarishwa na Anima Istanbul.
1139
Makala hii inahusu mwaka 1139 BK (Baada ya Kristo).
David Archuleta
David James Archuleta (amezaliwa tar. 28 Desemba 1990) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo kutoka nchini Marekani. Akiwa na umri wa miaka kumi, amepata kushinda kwenye mashindano ya kutafuta watoto wenye vipaji vya Utah Talent Competition na kuongoza kuimba kwenye mionekano mingine ya vipindi vya televisiheni. Akiwa na umri wa miaka kumi na miwili, akapata kuwa Msindi Mdogo wa Kuimba kwenye Star Search 2. Mnamo mwaka wa 2007, akiwa na umri wa miaka kumi na sita, amesailiwa na kuwa mmoja kati ya waliofika fainali akiwa bwana mdogo sana kwenyue msimu wa saba wa kumtafuta mkali wa  American Idol. Mnamo mwezi wa Mei 2008 amemaliza akiwa kama mgombea, na kupokea asilimia 44 za kura zaidi ya milioni 97.
Mnamo mwezi wa Agosti 2008 Archuleta ametoa kibao chake kiitwacho "Crush", kibao cha kwanza kutoka kwenye albamu yake ya kwanza-yenye-jina-sawa-na-lake. Albamu ilikuwa kutolewa miezi miwili baadaye, na kufika moja kwa moja nafasu ya pili kwenye chati za Billboard 200; na kwa mwezi wa Juni 2009, imeuza zaidi ya kopi 725,000 nchini Marekani na zaidi ya 900,000 kwa hesabu ya Dunia nzima.
Maisha ya awali
Archuleta alizaliwa mjini Miami, Florida, na bwana Jeff Archuleta na Lupe Marie, mwimbaji na mnenguaji wa muziki wa chalanga. Anazungumza Kihispania. Mama yake Archuleta anatokea Honduras, ilhali baba yake ana asili ya Kihispania, Kidemark, Kiayalandi, Kijerumani, na Iroquois. Archuleta has four siblings. Familia ya Archuleta ilihamia Salt Lake Valley, kwenye mji wa Sandy, Utah, wakati Archuleta akiwa na umri wa miaka sita. Yeye ni mwanachama wa Kanisa la Kanisa la Yesu Kristo la Watakatifu wa Siku ya Mwisho (pia linajulikana kama kanisa la "Wamormoni"). Kwa sasa anaishi mjini Murray, Utah ambapo alimaliza elimu yake ya juu kwenye shule la Murray High School. Archuleta ni mwanachama wa Boy Scouts of America.
Archuleta started singing at age six, inspired by a Les Misérables video. "That musical is what started all of this", he said. Aliaza kuimba mbele ya hadhara akiwa na umri wa miaka kumi kwenye Utah Talent Competition kwa kuimba wimbo wa "I Will Always Love You" wa Dolly Parton; alipokea makofi kutoka kwa watu wengi na kupelekea kushinda shindano hilo la watoto.
Archuleta alivutiwa sana kwa kuwatazama wasanii wawili ambao ni Tamyra Gray na Kelly Clarkson kwa kutazama nini wanachokifanya na kuanza kufanya kweli katika mashindano ya American Idol. Baadaye akaanza rasmi kuonekana kwenye televisheni kwa mara ya kwanza, akiwa na umri miaka kumi na moja, akiimba "And I Am Telling You I'm Not Going" kwenye kipindi cha The Jenny Jones Show kwa ajili nyota wa baadaye wa Latino pamoja na msimu wa kwanza wa American Idol alioibuka mshindi A.J. Gil. Through A.J. Gil he was able to meet and sing for Gray who had sung the song on American Idol as well as Clarkson (that year's winner) and Justin Guarini (the runner up).
Mto Ruiga (Kagera)
ni kati ya mito ya mkoa wa Kagera (Tanzania Kaskazini-Magharibi).
Maji yake yanaelekea mto Nile na hatimaye Bahari ya Kati.
Jayne Atkinson
Jayne Atkinson (amezaliwa tar. 18 Februari 1959) ni mshindi wa Tuzo ya Tony, akiwa kama mwigizaji bora wa filamu na tamthilia kutoka nchini Marekani. Anafahamika zaidi kwa kucheza kama Karen Hayes kutoka katika mfululizo wa kipindi cha televisheni cha 24. Vilevile anafahamika kwa kucheza kama Theresa LePore katika filamu ya Recount. Kiasili, anatoka Uingereza, lakini wazazi wake walielekea Marekani akiwa na umri wa miaka tisa.
Ngomeni
Ngomeni	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	9,190	 	Msimbo wa posta ni 	21417
Capers Jones
Capers Jones ni mtaalamu wa Kimarekani wa uhandisi katika uandishi wa programu za mifumo, na mara nyingi huhusishwa na mifumo ya  ukadiriaji wa gharama katika nyanja tofauti tofauti.
Alizaliwa huko St Petersburg, Florida, Marekani na kuhitimu kutoka Chuo Kikuu cha Florida, akiwa amehitimu na kubobea katika lugha ya Kiingereza. Baadaye alikua Rais na Mkurugenzi Mtendaji wa Capers Jones & Associates na baadaye Mwanasayansi Mkuu Emeritus wa Utafiti wa Tija za Programu (SPR).
Mnamo mwaka 2011, alianzisha kampuni ya Namcook Analytics LLC, ambapo yeye ni Makamu wa Rais na Afisa Mkuu wa Teknolojia (CTO).
Aliunda biashara yake mwenyewe mnamo 1984, Utafiti wa Tija za Programu, baada ya kushikilia nyadhifa katika IBM na ITT. Lakini baada ya kustaafu kutoka kwenye Utafiti wa Tija za Programu 2000, Casper anabaki tu kuwa kama mshauri.
Yeye ni Mshauri Mashuhuri wa Muungano wa Ubora wa Programu ya teknolojia ya habari (CISQ).
Michael Gitlin
Michael Gitlin (alizaliwa 1943 huko Cape Town, nchini Afrika Kusini) ni mchongaji sanamu wa kisasa.
Maisha na kazi
Familia ya Michael Gitlin ilihama kutoka nchini Afrika Kusini hadi Israeli mnamo mwaka 1948. Gitlin alipata BA yake katika Fasihi ya Kiingereza na Historia ya Sanaa kutoka Chuo Kikuu cha Kiebrania cha Jerusalem (1967). Wakati huo huo alisoma katika Chuo cha Sanaa na Ubunifu cha Bezaleli huko Jerusalem, na kuhitimu mnamo mwaka 1967.
Robinho
thumb|Robinho Robson de Souza (anajulikana sana kwa jina la Robinho; amezaliwa Sào Vicente, Brazil, 21 Januari 1984) anachezea timu ya taifa ya Brazil. Alishawahi kuchezea klabu kama Santos FC, Real Madrid, Manchester City, Milan n.k. Anacheza nafasi ya kiungo.
Ni mchezaji mkubwa na ameshacheza michuano kama Copa America na Fifa. Alianza akiwa na miaka 15 alipochukuliwa na mchezaji mkubwa maarufu kama Pelè.
Kiwojenaka
Kiwojenaka ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wawojenaka. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiwojenaka imehesabiwa kuwa watu 120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwojenaka iko katika kundi la Kimande.
Mto Bukhubalo
unapatikana katika wilaya ya Busia, mashariki mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Bulawayo
thumb|200px|Bendera ya Bulawayo thumb|200px|Mahali pa Bulawayo alt="Picha hii ilipigwa wakati wa ziara ya Bulawayo, Rhodesia, sasa Zimbabwe, na watu wawili ambao baadaye walitibiwa ugonjwa wa Marburg. Picha hii ilipigwa Februari 2 au 3, 1975, usiku wa pili au wa tatu baada ya mgonjwa wa virusi vya Marburg #1 kufika. kuwasiliana na vekta isiyojulikana."|thumb|"Picha hii ilipigwa wakati wa ziara ya Bulawayo, Rhodesia, sasa Zimbabwe, na watu wawili ambao baadaye walitibiwa ugonjwa wa Marburg. Picha hii ilipigwa Februari 2 au 3, 1975, usiku wa pili au wa tatu baada ya mgonjwa wa virusi vya Marburg #1 kufika. kuwasiliana na vekta isiyojulikana." Bulawayo ni mji mkubwa wa pili wa Zimbabwe wenye (sensa ya 2022 ). Iko kusini-magharibi ya nchi hiyo, katikati ya Matabeleland. Wakazi walio wengi ni Wandebele.
Jina la mji linatokana na neno la Kindebele "Kwabulawayo" yaani "machinjoni".
Historia
Mji wa leo ulijengwa juu ya mabaki ya boma la mfalme Lobengula. Lobengula aliwahi kujenga boma lake la kwanza 1871 takriban kilomita 15 kusini ya mji. Mwaka 1881 alihamia penye mji wa sasa.
Mwaka 1893 ufalme wa Lobengula ulishambuliwa na jeshi la Cecil Rhodes na mfalme aliamua kuchoma boma lake alipoona alishindwa kuzuia maadui. Waingereza walianzisha mji wao juu ya mabaki ya makazi ya awali. 1897 ilipewa cheo cha manisipaa na kuungwa na reli.
Bulawayo ilikuwa mji ambako upinzani dhidi ya ukoloni ulianza na baadaye kitovu cha upinzani dhidi ya serikali ya Robert Mugabe.
Monte Amaro
right|thumb|Mlima wa Monte Amaro Monte Amaro (au Majella) ni mlima wa Apenini katika nchi ya Italia (Ulaya Kusini).
Urefu wake ni mita 2,793 juu ya usawa wa bahari.
Koçarlı
thumb|Koçarlı Koçarlı ni kamji na wilaya ya Mkoa wa Aydın katika Kanda ya Aegean huko nchini Uturuki.
Kituo cha Anga
Kituo cha Anga (kwa Kiingereza: Space station) ni satelaiti inayozunguka Dunia kwenye obiti ya kudumu ikibuniwa kubeba wanaanga. Kusudi lake ni kuwezesha wanaanga kukaa kwenye anga-nje kwa kipindi fulani na kuendesha utafiti wa kisayansi wa aina mbalimbali. Kinaweza kutembelewa na vyombo vya anga-nje kama feri ya anga na kwa njia hiyo wanaanga wanaweza kufika au kurudi duniani na kupokea vifaa, fueli na chakula.
Tangu mwaka 2000 kuna Kituo cha Anga cha Kimataifa. Kilitanguliwa na vituo mbalimbali kama vile MIR (Urusi), Skylab (Marekani) na Tiagong (China).
Shabaha ya vituo vya anga ni kuchunguza athira ya hali pasipo graviti kwa mwili na nafsi ya binadamu na kutumia maabara zake kwa majaribio ya kisayansi. Wanaanga hukaa kwa wiki au miezi kadhaa. Mwanaanga aliyekaa kwenye kituo cha anga kwa muda mrefu zaidi alikuwa Valeriy Polyakov (siku 437 kwenye MIR). .
Akaunti
thumb|Akaunti
Akaunti ni utaratibu unaokuwepo baina ya benki na mteja unaomwezesha mteja kuhifadhi au kuchukua fedha zake kwa usalama na pengine kupata riba.
Aktinidi
right|thumb|300x300px| Mahali pa actinides kwenye meza ya upimaji Aktinidi, pia aktinoidi (actinides) ni kundi la elementi za kimetali 15 zenye namba atomia 89 hadi103, kuanzia aktini hadi lawrenci.
Aktinidi zote ni nururifu zikitoa nishati kutokana na mbunguo nururifu. Urani na thori zinapatikana duniani kiasili. Plutoni inazalishwa katika tanuri nyuklia, pamoja na Ameriki na elementi sintetiki zingine.
Kati ya aktinidi ni thori na urani pekee zinazopatikana kiasili kwa viwango vya maana. Mbunguo nururifu wa urani huzalisha kwa muda fulani viwango vidogo vya  aktini na protaktini. Atomu za neptuni na plutoni huzalishwa pia wakati mwingine katika madini ya urani, lakini kwa viwango vidogo sana. Aktinidi zingine hupatikana katika maabara pekee. Milipuko ya imepeleka angalau aktinidi sita katika mazingira ya dunia, utafiti baada ya mlipuko wa bomu ya haidrojeni kwenye mwaka 1952 ulionyesha dalili za ameriki, curi, berkeli, kaliforni, einsteini na fermi.
Aktinidi ni metali. Zote ni laini na zina rangi ya kijivu-kifedha (lakini hewani zinaelekea haraka kuwa nyeusi zaidi), densiti kubwa na unyumbufu. Baadhi ni laini zinaweza kukatwa kwa kisu. Ukinzanifu umeme  hutofautiana kati ya µOhm · cm 15 na 150. Ugumu wa thori ni sawa na ile ya chuma laini, kwa thori safi inaweza kutiwa kuwa bati na kuvutwa kuwa waya. Densiti ya thori ni nusu ya urani na plutoni, lakini ni ngumu zaidi kuliko hizo zote.
African Sauce
Kuhusu albamu
Sauti Sol walieleza albamu hiyo kama mradi wa "mabadilishano ya sanaa na kitamaduni" na walisema itatoka mwishoni mwa mwaka 2017, kumbe ilitoka mwaka 2019. Pia walitangaza malengo yao ya kuachia nyimbo na wasanii tofauti tofauti wa Afrika kila mwezi. Hata hivyo malengo yao haya kutimia kutokana na vikwazo vya kifedha.
Kigombe
Kigombe	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	5,678	 	Msimbo wa posta ni 	21418
Viktória Szabó
thumb|180px|right|Viktória Szabó Viktória Szabó (alizaliwa 26 Mei 1997) ni mchezaji wa soka wa nchini Hungaria na ambaye anacheza katika klabu ya wanawake ya FC Saarbrücken nchini Ujerumani na timu ya taifa ya Hungaria.
Utekaji nyara wa Gumsuri
Utekaji nyara wa Gumsuri ulitokea mnamo Desemba 13 mwaka 2014, ambapo takribani wanakijiji 172-185 katika kijiji cha Gumsuri walitekwa nyara, wakishukiwa kutekwa na Boko Haram. Watu 32-35 waliuawa.
Utekaji nyara na mauaji
Wanajeshi hao walifika kijijini kwa malori usiku. Walipofika huko, walikivamia kijiji hiko kutoka pande mbili tofauti. Kwanza walianza kuwapiga risasi wanaume, wakiwaua na wavulana wakubwa mbele ya familia zao. Kabla ya kuwapiga risasi, washambuliaji hao walipiga kelele kwa kusema maneno "Allahu akbar", ambayo yanatafsiriwa kuwa "Mungu ni mkuu". Baada ya hapo, walianza kuelekea wanawake na watoto. Wanajeshi hao wenye silaha waliteketeza nusu ya kijiji na mabomu ya petroli. Washambuliaji hao waliwachukua wanawake na watoto wanaoishi katika kijiji mbali na malori yao.
Baada ya utekaji nyara na mauaji
Licha ya utekaji nyara na mauaji kutokea tarehe 13 Desemba, habari hazikuibuka hadi tarehe 17 Desemba kwa sababu washambuliaji hao waliharibu minara ya mawasiliano katika eneo hilo. Habari za tukio hili ziliibuka wakati manusura kutoka kijijini hapo walipowasili katika jiji la Maiduguri, ambapo waliweza kuwasiliana na wengine kuhusiana na habari za kile kilichotokea.
Uokoaji wa kijeshi
Mnamo Aprili 2015 jeshi la Nigeria liliokoa idadi kubwa ya mateka wa Boko Haram kutoka Msitu wa Sambisa, wakiwemo wale waliotekwa nyara kutoka Gumsuri. Walionusurika waliripoti kwamba baadhi ya wanawake na watoto walikufa wakati wa miezi yao ya utumwa; wengine waliuawa wakati wa kazi za kijeshi.
Itikio/Matokeo
Marekani ilitoa maoni kuhusu utekaji nyara, ikisema, "Tunachukia vurugu kama hizo, ambazo zinaendelea kuleta athari mbaya kwa watu wa Nigeria, na tunatoa pole kwa wahasiriwa na familia zao."
Kiyaoure
Kiyaouré ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wayaouré. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiyaouré imehesabiwa kuwa watu 24,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaouré iko katika kundi la Kimande.
Mkoa wa Rumonge
Mkoa wa Rumonge ni mmoja kati ya mikoa ya Burundi. Ulianzishwa mwaka 2015 kutokana na mkoa wa Bururi na mkoa wa Bujumbura Vijijini.
Mto Ruiza
ni jina la miwili kati ya mito ya mkoa wa Kagera (Tanzania Kaskazini-Magharibi).
Pablo Aimar
thumb|Pablo Aimar Pablo Aimar (alizaliwa 3 Novemba 1979) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa zamani na sasa ni kocha wa timu ya mpira wa miguu ya vijana wa miaka 17.
Alianza kucheza mpira mnamo mwaka 1996. Pablo Aimar alipata kofia 52 kupitia timu yake ya Argentina.
Cuamba
thumb|Kijiji cha Cuamba kilichopo ndani ya mkoa wa Niassa
Cuamba ni mji wa mkoa wa Niassa nchini Msumbiji. Idadi ya wakazi wake ni takriban 73.268.
Polotsk
thumb|Polotsk katika Belarusi thumb|Polotsk kando la [[mto Dunava (picha ya kihistoria ya 1912)]]
Kihistoria ilikuwa kitovu cha utemi uliofuata milki ya Kiev wakati wa Enzi ya Kati. Kwa muda mrefu eno lake lilkuwa chini ya Lizthuania, baadaye Poland na Urusi.
19 Septemba
Sikukuu
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Januari wa Napoli, Trofimo wa Efeso, Peleo, Nilo na wenzao, Eustoki wa Tours, Sekwani, Mariano wa Bourges, Theodori wa Canterbury, Pomposa, Alfonso wa Orozco, Charles Hyon Songmun, Maria Guliema Emilia n.k.
Mto Ruisenya
ni jina la miwili kati ya mito ya mkoa wa Kagera (Tanzania Kaskazini-Magharibi).
Mwongozaji wa filamu
Mwongozaji wa filamu yeye ndiyo anayochukua jukumu zima wa wanachama wanaofnya kazi ya uigizaji (waigizaji, watayrishaji, na kadharika). Kwa mfano, mtu yule ambaye anashughulika na taa anamwambia mtindo gani unaotakiwa taa imulikwe pindi yeye anapotoa maelekezo kwa waigizaji.
Ni kawaida sana kwa waongozaji wa filamu kufanya kazi pamoja na mtayarishaji wa filamu. Mtayarishaji wa filamu ni mtu asiyehusika na upande wa kisanii wakati wa utengenezaji wa filamu. Kwa mfano, wao ndiyo wanaoshikiria fedha zote ambazo zinatumika kwa ajili ya utengenezaji wa filamu.
1137
Makala hii inahusu mwaka 1137 BK (Baada ya Kristo).
Marta Stobba
thumb|180px|right|Marta Stobba Marta Stobba (alizaliwa 15 Mei 1986 ) ni mchezaji wa soka wa nchini poland. Anacheza kama kiungo wa timu ya wanawake ya BV Cloppenburg huko Ujerumani. Awali alichezea timu ya Czarni Sosnowiec, Gol Częstochowa na Unia Racibórz kwenye ligi ya Ekstraliga huko poland. Pia ni mchezaji wa timu ya taifa ya poland.
Sultani al-Hasan ibn Sulaiman
Sultani al-Hasan ibn Sulaiman (kwa Kiarabu: الحسن بن سليمان), mara nyingi hujulikana kama "Abu'l-Muwahib" ("baba wa zawadi"), alikuwa mtawala wa Kiarabu katika kisiwa cha Kilwa, kinachopatikana Tanzania ya sasa; alitawala tangu mwaka 1310 hadi 1333. Jina lake kamili lilikuwa Abu al-Muzaffar Hasan Abu al-Muwahib bin Sulaiman al-Mat'un bin Hasan bin Talut al-Mahdal.
Historia
Al-Hasan ibn Sulaiman alikuwa mwanachama mwenye vinasaba vya Mahdali, na alisimamia katika kipindi cha ustawi wa mji mkuu wa Kilwa.
Mahdal wanadai vinasaba vya sultani vilikuwa ni Uislamu. Alijenga Ikilu ya Husuni nje ya mji na kufanya upanuzi mkubwa wa Msikiti Mkuu wa Kilwa.
Ujenzi huo inaonekana ulichagizwa na Hija ya sultani huko Makka, ambaye alitaka kuiga majengo yale makubwa. Mwaka 1331 Ibn Battuta alitembelea mahakama ya Sultani na kuelezea ukarimu wake. Ndiyo chanzo cha jina la "baba wa zawadi".
Aktini
Aktini (actinium) ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 89 na alama ya Ac. Uzani atomia wa Aktini ni 227.
Aktini ni metali yenye rangi ya fedha. Ni nururifu kiasi cha kung'aa kwenye giza. Hata kiwango kidogo cha aktini ni hatari kwa afya ya watu. Isotopi zake huwa na nusumaisha ya siku chache, isipokuwa 227Ac, inayotokea kiasili katika madini ya urani, ina nusumaisha ya miaka 21.8.
Aktini iligunduliwa mnamo 1899 na Mfaransa André-Louis Debierne. Mnamo 1899, Debierne alielezea dutu hii kuwa inafanana na titani na pia na thori.
Mto Busoyi
unapatikana katika wilaya ya Busia, mashariki mwa Uganda.
Monte Velino
right|thumb|Mlima wa Monte Velino mwenye vilele viwili ni mlima wa Apenini katika nchi ya Italia (Ulaya Kusini).
Mto Busoyi
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Monte Velino
Urefu wake ni mita 2,486 juu ya usawa wa bahari.
Mounkaïla Aïssata
Mounkaïla Aïssata ni mwanasiasa wa Niger ambaye ni mbunge wa kike pekee. Aïssata pia ni mbunge wa Bunge la Afrika: katika Bunge la Afrika, yeye ni mjumbe wa Kamati ya Jinsia, Familia, Vijana na Watu wenye Ulemavu.
1136
Makala hii inahusu mwaka 1136 BK (Baada ya Kristo).
20 Septemba
Tarehe 20 Septemba ni siku ya 263 ya mwaka (ya 264 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 102.
Thomas Aquinas Mtakatifu
Mchoro wake uliofanywa na [[Fra Bartolomeo|thumb|250px]] thumb|right|Mtakatifu Thoma wa Akwino thumb|right|250px|Mchoro wake uliofanywa na [[Carlo Crivelli.]] Mtakatifu Thomas Aquinas (Roccasecca, katika eneo la watawala wa Aquino, leo katika wilaya ya Frosinone, Italia, 1224 au 1225 - Fossanova, wilaya ya Latina, Italia, 7 Machi 1274) alikuwa mtawa wa Shirika la Wahubiri na padri wa Kanisa Katoliki.
Mwenye akili kubwa ajabu, alishirikisha hekima yake ya pekee kwa mafundisho na kwa maandishi.
Kuliko wengine wote, Thoma aliona elimu na masomo kama njia ya kufikia utakatifu; ni kati ya watu bora upande wa nadharia, hasa wa teolojia ya shule, iliyofikia kilele chake katikati ya karne XIII.
Mwanafunzi wa Alberto Mkuu, alitumia hasa mawazo ya mwanafalsafa wa Ugiriki Aristoteli na ya Waarabu waliomtafsiri, lakini pia ya Plato: ili kufafanua imani, alikubali ukweli ulioweza kutolewa na yeyote, kwa sababu kweli zote zinatoka kwa Mungu; kinyume chake alikanusha udanganyifu wowote.
Hivyo aliweza kufanya usanisi mpana ambao mpaka leo Kanisa Katoliki linautambua kama tokeo bora la mafundisho yake lenyewe na kama kielelezo cha namna ya kufikiri na ya kufanya teolojia.
Anajulikana hasa kwa vitabu vyake “Jumla ya Teolojia” (kwa Kilatini Summa theologiae) na “Jumla dhidi ya Wapagani” (kwa Kilatini Summa contra gentiles).
Alitangazwa na Papa Yohane XXII kuwa mtakatifu tarehe 18 Julai 1323, halafu na Papa Pius V kuwa mwalimu wa Kanisa mwaka 1568. Kwa Kilatini anaitwa Doctor Angelicus (Mwalimu wa Kimalaika) au Doctor Communis (Mwalimu wa wote).
Ni msimamizi wa wanateolojia, wanachuo, watoaji na wauzaji wa vitabu, wanafunzi na shule.
Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 28 Januari.
Asili na ujana
Alizaliwa na Landolfo, sharifu mwenye asili ya Kilombardi, na mke wake, Teodora, katika ngome ya familia yao.
Akiwa mtoto wa miaka 5 tu, alitumwa kuishi na Wabenedikto katika abasia jirani ya Monte Cassino ili apate malezi ya msingi kwa watawa.
Alipofikia umri wa miaka 14 alihamia Napoli, mji mkuu wa Ufalme wa Sicilia, aliposoma katika chuo kikuu maarufu kilichoanzishwa na Kaisari Federiko II. Humo mawazo mbalimbali kama yale ya Aristotle yalifundishwa bila vizuio vilivyokuwepo sehemu nyingine.
Basi, Thoma alianza kutambua thamani ya falsafa ya Mgiriki huyo iliyokuwa imesahaulika kwa muda mrefu lakini wakati huo ilikuja kujulikana upya kupitia wafafanuzi wake wa Kiarabu, Avisena na Averoe.
Ilikuwa na mpango mzima wa mawazo kuhusu ulimwengu, roho na maadili ambao ulikamilika kabla ya Kristo kwa kutumia akili tu, na ambao ulionekana kujitosheleza na kuridhisha kama mtazamo sahihi.
Jambo lingine muhimu la miaka hiyo ni kwamba alikuwa karibu na konventi ya Mt. Dominiko akavutiwa na karama ya shirika lililoanzishwa na mtakatifu huyo. Ingawa alipingwa sana na familia, mwaka 1244 aliamua kujiunga na Wadominiko. thumb|250px|Ngome ya [[Monte San Giovanni Campano, ambapo kijana Thoma alifungwa asiweze kufuata wito wa kitawa.]]
Wakubwa wa shirika, kisha kuhisi ukuu wa akili yake, walimtuma Paris aweze kukamilisha masomo yake, lakini kabla hajafika huko alikamatwa na wanafamilia na kufungwa katika ngome ya baba yake huko Monte San Giovanni Campano alipokaa mwaka mzima, akishinikizwa aoe.
Utawani
Hatimaye, akiwa amefikia umri wa kujiamulia maisha, alitoroka au alifunguliwa kwa ombi la Papa Inosenti IV.
Baada ya kukaa kidogo Napoli na Roma, alifika Paris (Ufaransa) ili kufundishwa na Alberto Mkuu, mwanasayansi, mwanafalsafa na mwanateolojia wa shirika lake.
Baadaye, Thoma aliamua kutekeleza mpango wa mwalimu wake wa kulinganisha Ukristo na falsafa ya Aristotle iliyokuwa inazidi kuathiri Ulaya Magharibi na ustaarabu wake uliotegemea imani, ingawa wengine waliipinga falsafa hiyo, hasa kwa sababu wafafanuzi wake wa Kiarabu walikuwa wameipendekeza tofauti, wakisema, k.mf. kwamba ulimwengu ni wa milele kama Mungu.
Hapo Thoma alifanya jambo la maana sana kwa historia yote ya falsafa, teolojia na elimu kwa jumla: kusoma kikamilifu vitabu vya Aristotle na vya wafafanuzi wake, kisha kujipatia tafsiri mpya kutoka Kigiriki ili asitegemee tu walivyoelewa Waarabu hao.
Penina Muhando
Penina Muhando, pia anajulikana kama Penina Mlama alizaliwa 1948, ni mnadharia na pia ni mwandishi wa tamthilia za Kiswahili kutoka nchini Tanzania.
Thomas Aquinas Mtakatifu
Utawani
Hapo alifafanua mwenyewe sehemu kubwa ya maandishi ya Aristotle, akitofautisha kweli za kudumu zilizomo, mambo yanayotia shaka na yale yasiyo sahihi kabisa, akionyesha yanavyolingana na Ufunuo wa Kimungu na jinsi yanavyoweza kutumika katika teolojia ya Kikristo.
Kifupi, Thoma alithibitisha hivyo ulinganifu wa imani na hoja za akili, wakati ambapo hizo mbili zilionekana kupingana moja kwa moja, hata kusababisha watu wajione ni lazima waachane na imani na kufuata akili.
Penina Muhando
Maisha na kazi yake
Muhando alizaliwa Berega Mkoa wa Morogoro nchini Tanzania mwaka 1948. Alipata shahada ya sanaa,shahada ya elimu,na pia shahada ya uzamivu kutoka chuo kikuu cha Dar es Salaam. Alifanikiwa kuwa profesa na pia kiongozi wa idara ya sanaa ya maigizo katika chuo kuu cha Dar es Salam.
Thomas Aquinas Mtakatifu
Utawani
Kwa usanisi huo, Thoma aliunda msimamo wa karne zijazo, kwamba kweli haziwezi kupingana kamwe; ikionekana hivyo maana yake ama akili imekosea katika hoja zake, ama kinachodaiwa kuwa ukweli wa imani hakifundishwi nayo.
Penina Muhando
Maisha na kazi yake
Muhando alikuwa mmoja kati ya kundi la waandishi wa sanaa za maigizo Tanzania katika kipindi cha mwishoni mwa mwaka 1960, na mwanzoni mwa mwaka wa 1970, walioibuka baada ya azimio la Arusha chini ya rais Julius Nyerere mwaka 1967. Ujamaa ilikuwa ni falsafa ya nchi. Katika mazingira haya sanaa ya maigizo haikuwa ikiungwa mkono na wengi. Waandishi wengi walikuwa wakiitwa na Nyerere kutumia sanaa yao kama njia ya kuutangaza ujamaa kwa watu wa Tanzania na pia kutumia sanaa kama njia ya kujiletea maendeleo.
Thomas Aquinas Mtakatifu
Utawani
Kutokana na vipawa vyake kuanzia mwaka 1252 aliitwa kufundisha teolojia kwenye Chuo kikuu cha Paris, akianza kama baccalarius biblis, na baada ya miaka 4 aliweza kufundisha kama profesa.
Penina Muhando
Maisha na kazi yake
Muhando alikutana na changamoto katika uandishi baina ya lugha ya Kiswahili na Kiingereza. Kwa kutumia lugha ya Kiingereza kungepelekea kufungua zaidi soko la nje lakini pia isingeleta tija kwani idadi kubwa ya watanzania hawatumiii lugha ya kiingereza. Lakini pia lugha ya kiswahili ingewezesha idadi kubwa ya watanzania kufuatitlia lakini pia ingepoteza soko la nje. Licha ya hayo Muhando alilamua kuandika katika lugha ya kiswahili kwa sababu aliona yakuwa maigizo kama ni silaha muhimu ya kufikisha ujumbe kwenye jamii na pia ni lugha inayotumika na wazawa wengi na hilo ndilo lilikuwa la msingi.
Thomas Aquinas Mtakatifu
Utawani
Wakati huo Thoma alianza kazi ya kutunga vitabu ambayo aliendelea nayo hadi karibu na kifo na ambayo ni ya ajabu hata tukizingatia kwamba alisaidiwa na karani kadhaa, kati yao akiwemo hasa rafiki yake Rejinaldo wa Piperno.
Alipinga falsafa ya wafuasi wa Mwarabu Averroe waliosema imani haiwezi kupatana na akili: "Imani ni kwa watu wanyofu, falsafa ni kwa wasomi".
Thoma alipambana pia na Waagustino ambao walifuata falsafa ya Plato hata kusema ile ya Aristoteli haipatani na imani.
Mwaka 1259 alihiriki mkutano mkuu wa shirika huko Valenciennes, akaingizwa katika jopo la kupanga masomo ya Wadominiko wote.
Orodha ya lugha za Liberia
Orodha hii inaorodhesha lugha za Liberia:
Thomas Aquinas Mtakatifu
Utawani
Baadaye alirudi Italia na kushirikiana na Papa Urbano IV, akiishi kwenye konventi ya Orvieto (1261-1265).
Kwa agizo lake, Thoma alitunga au kupanga matini ya liturujia yote ya sikukuu mpya ya Corpus Domini (Mwili na Damu ya Kristo) iliyoanzishwa tarehe 8 Septemba 1264. Kati ya matini hayo, ambamo zinajitokeza imani na hekima yake, maarufu zaidi kimataifa mpaka leo ni utenzi Pange Lingua, hasa sehemu ya mwisho inayoanzia na maneno Tantum Ergo (Sakramenti Kubwa Hiyo).
Waliomfahamu walisisitiza heshima yake kwa fumbo la Ekaristi; pengine alikuwa akiegemeza kichwa chake penye tabenakulo, kama kwa kusikia mapigo ya Moyo wa Yesu na kupata majibu ya maswali magumu aliyojiuliza. Akiadhimisha Misa aliweza akalia machozi ya huruma, furaha na shukrani kwa Bwana aliyejitoa kafara kwa ajili ya binadamu. “Kwa kuwa hii ndiyo sakramenti ya Mateso ya Bwana wetu, ndani yake ina Yesu aliyeteseka kwa ajili yetu. Basi, tokeo lolote la Mateso ya Bwana wetu ni pia tokeo la sakramenti hii.”
Halafu alihamia Roma (1265-1268) ili kuongoza chuo cha Mt. Sabina; ila katikati, mwaka 1267 Papa Clemens IV alimuita kwake Viterbo, alipohubiri mara nyingi katika kanisa la Santa Maria Nuova.
Akiwa Italia ndipo alipoandika vitabu vingi kama vile Summa contra gentiles, De regimine principium, De unitate intellectus contra Averroistas na sehemu kubwa ya kazi yake bora, Summa Theologiae, inayotumika hadi leo katika teolojia kama ilivyoagizwa na Mtaguso II wa Vatikano katika hati mbili, Optatam Totius na Gravissimum Educationis. Mwaka 1269 alirudishwa Paris; huko wanafunzi wake walikuwa wengi hata kujaza kabisa ukumbi; mmojawao alishuhudia kwamba, “kumsikiliza kulimjaza heri ya dhati”. Hata waliompinga walikiri mafundisho yake ni bora na yanasahihisha yale ya walimu wengine.
Huko akaanza pia kutetea kiteolojia mashirika ya ombaomba na kupinga Uplato mpya wa Waagustino.
Mwaka 1272, akiitwa na mfalme Karolo I wa Angiò, alirudishwa Napoli na kupanga upya masomo ya teolojia kwenye chuo kikuu karibu na konventi yake asili. Huko alijitosa pia kuhubiria watu wa kawaida, nao walimiminika kumsikiliza. Mahubiri ya Kwaresima yake ya mwisho, aliyoyatoa katika kanisa la San Domenico Maggiore, yametunzwa kwa jina la “Opusculi” (yaani “Vijitabu”). Humo tunasoma alivyofafanua kwa usahili Kanuni ya Imani ya Mitume, sala++ ya [[Baba Yetu, Amri Kumi na sala ya Salamu Maria.
Kwa mfano, kuhusu imani, alieleza thamani yake: kwa njia yake roho inaungana na Mungu na kuzaa uzima wa milele; maisha yanapata mwelekeo wa kufaa, nasi tunashinda vishawishi kwa urahisi.
Dhidi ya hoja ya kwamba imani ni upumbavu kwa sababu inamfanya mtu asadiki kitu kisichofikiwa na hisi zake, Thoma alijibu kwamba akili yetu ina mipaka, haiwezi kujua yote. Ingeweza kufahamu kikamilifu mambo yote yanayoonekana na yasiyoonekana, hapo tu ingekuwa upumbavu kukubali ukweli fulani kwa imani. Kumbe hatuwezi kuishi bila kutegemea ushahidi wa wengine kila tunaposhindwa kujua kitu wenyewe. Kama ni hivyo, basi, inafaa tumsadiki Mungu anayejifunua na pia ushahidi wa Mitume wa Yesu. Ni kati ya maajabu ya historia kwamba mapema watu wengi wenye mali na hekima waliwasadiki hao watu wachache, fukara na wanyofu waliovunjwa moyo na kifodini cha mwalimu wao. Lisingetokea kama wasingekutana naye mfufuka.
Thoma alieleza pia kwamba tafakuri juu ya umwilisho wa Mwana wa Mungu inaimarisha imani na tumaini kwa wazo la ujio wake kati yetu kama mmojawetu kwa lengo la kuwashirikisha watu umungu wake; pia inachochea upendo kwa sababu hakuna ishara wazi zaidi ya upendo wa Mungu kuliko kumuona Muumba wa ulimwengu kujifanya kiumbe kama sisi; hatimaye inawasha hamu ya kumfikia Kristo katika utukufu: “Kama ndugu wa mfalme angeishi mbali sana naye, bila shaka angetamani kuishi karibu naye. Basi, Kristo ni ndugu yetu; kwa hiyo tunapaswa kutamani tuwe naye na kuwa moyo mmoja naye”.
Akifafanua Baba Yetu, alionyesha ni sala kamili kutokana na kuwa na sifa tano zinazohitajika: tumaini tulivu, maombi ya kufaa, mpangilio mzuri wa maombi, ari ya upendo na unyofu wa unyenyekevu.
Kuhusu Bikira Maria, alimuita “Triclinium totius Trinitatis”, yaani “mahali ambapo Utatu Mtakatifu unastarehe”, kwa maana Nafsi tatu za Mungu hazifurahii kukaa ndani ya mtu yeyote kuliko ndani ya roho yake iliyojaa neema.
Miaka ya mwisho
Miezi ya mwisho ya maisha yake iliathiriwa na tukio la pekee lililofanya azidi kuzama katika tafakuri. Ni kwamba tarehe 6 Desemba 1273, katika kanisa la Mt. Dominiko, alitoka nje ya nafsi yake na tangu siku hiyo aliacha kuandika, akimueleza kwa unyenyekevu ndugu Reginaldo wa Piperno, msaidizi na muungamishi wake: «Yale yote niliyoyandika naona ni fungu dogo la majani makavu kulingana na yale ambayo nimeyaona na kufunuliwa. Ndio mwisho wa kuandika kwangu na natumaini umekaribia pia mwisho wa maisha yangu».
Ndiyo sababu Summa Theologiae haikukamilika (inaishia kwenye mada ya Kitubio) baada ya kukabili masuala 512 katika hoja 2,669 kwa kuchimba mafundisho ya Biblia na ya mababu wa Kanisa, hasa Augustino wa Hippo).
Utunzi wa Summa Theologiae
right|thumb|200px|Ukurasa wa Summa theologiae Humo Thoma anazingatia kwanza kwamba Mungu yupo kwa namna tatu: 1) ndani mwake, akiwa asili na lengo la vyote, hivi kwamba viumbe vyote vinatokana naye na kumtegemea; 2) kwa njia ya neema katika uhai na utendaji wa watu anaowatakasa; 3) kwa namna ya pekee kabisa katika nafsi ya Kimungu ya Mwana iliyounganika kweli na ubinadamu wa Yesu na inayotenda katika sakramenti zinazotokana na kazi yake ya ukombozi.