cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hifadhi ya Taifa ya Minkébé
alt=Sokwe wa nyanda za chini magharibi katika Hifadhi ya Taifa ya Minkébé wameorodheshwa katika Orodha Nyekundu ya IUCN|thumb|Sokwe wa nyanda za chini magharibi katika Hifadhi ya Taifa ya [[Hifadhi ya Taifa ya Minkébé|Minkébé wameorodheshwa katika Orodha Nyekundu ya IUCN]] Hifadhi ya Taifa ya Minkébé ni mbuga ya taifa iliyoko kaskazini mashariki kabisa mwa Gabon. Inachukua eneo la kilomita za mraba 7,570. WWF ililitambua kama eneo linalohitaji ulinzi mapema kama 1989 na imekuwa ikifanya kazi kwa bidii kulinda msitu tangu 1997.
Kikanyok
Kikanyok ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakanyok. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kikanyok imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikanyok iko katika kundi la L30.
Hifadhi ya Taifa ya Minkébé
Mbuga hii ilianzishwa kama hifadhi ya muda mwaka wa 2000 lakini Mbuga ya taifa ya Minkébé yenyewe ilitambuliwa rasmi na kuanzishwa na serikali ya Gabon mnamo Agosti 2002. Inatambuliwa kama eneo muhimu kwa uhifadhi na IUCN na imependekezwa kama hifadhi ya Urithi wa Dunia.
Le Grand-Quevilly
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Le Grand-Quevilly
left|60px Le Grand-Quevilly ni mji wa Ufaransa.
Nanjota
Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,094 waishio humo.
Jina Nanjota limetokana na neno "Njota" na huu ni msamiati wa lugha ya Kiyao wenye maana ya "kuwa na kiu".
Almazán
thumb| Mji wa Almazán, Kastila-Leon Almazán ni mji mdogo wa mkoa wa Soria katika jimbo la Kastila-Leon la Hispania. Kutokana na sensa iliyofanyika mwaka 2004 na (INE), manisipaa hiyo hadi sasa inaidadi ya wakazi wapatao 5,755.
Mto Ntawuntunze (Gitega)
unapatikana nchini Burundi (mkoa wa Gitega).
Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.
Cedar Falls, Iowa
thumb|right|260px|Mahali pa Cedar Falls katika Black Hawk County na [[Iowa]] Cedar Falls ni mji wa Marekani katika jimbo la Iowa. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 39,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 268 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 74.8 km².
Papa Adrian IV
thumb|right|Papa Adriano IV. Papa Adrian IV, Can.Reg. (takriban 1100 – 1 Septemba 1159) alikuwa Papa kuanzia tarehe 4/5 Desemba 1154 hadi kifo chake. Alitokea Hertfordshire, Uingereza.
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Nicholas Breakspear. Ni Mwingereza pekee aliyepata kuwa Papa.
Alimfuata Papa Anastasio IV akafuatwa na Papa Alexander III.
Masinde Muliro
Masinde muliro (alizaliwa mnamo 1922 na aliaga dunia mnamo 14 Agosti 1992) alikuwa mwanasiasa wa Kenya, mmoja wa viongozi wakuu katika kuchagiza siasa nchini Kenya. Alikuwa mpigania uhuru aliyejulikana na alifanya kampeni kwa ajili ya marejesho ya demokrasia ya vyama vingi nchini Kenya katika miaka yake ya mwisho. Alikuwa muhawiliki asiye na mzaha wala huruma na mtu wa amani aliyejihusisha sana kwa siasa. Mmoja wa wanasiasa safi zaidi katika historia ya Kenya, rekodi ambayo inaweza pinzaniwa tu na Musikari Kombo na Ronald Ngala. Alikuwa anajulikana kama mmoja wa viongozi bora ambao kamwe hawakuwahi kuwa rais, na kama hangeupa dunia mkono wa buriani, nafasi zilikuwa kwamba angemshinda Daniel Arap Moi kwa urais katika uchaguzi mkuu wa mwaka wa 1992.
Maisha Yake ya Awali
Henry Pius Masinde Muliro alizaliwa katika eneo la Kimilili nchini Kenya, mwana wa Muliro Kisingilie na mkewe Makinia. Wazazi wake walikufa wakati alipokuwa mchanga na alilelewa na kaka wa kambo, Aibu Naburuku. Baada ya masomo ya shule ya msingi na ya upili nchini Kenya na Uganda, alijiunga na Chuo Kikuu cha Cape Town nchini Afrika Kusini mwaka wa 1949. Alijiunga na kozi ya Shahada ya Sanaa katika Kiingereza, Historia na Falsafaya Siasa, na alihitimu mwaka wa 1953 akiwa na shahada za na Sanaa na Elimu. Mwaka wa 1954 alirejea nyumbani na mke wa asili ya Afrika Kusini, na alifundisha kwa muda katika shule ya serikali. Mwaka wa 1957, alipiga moyo konde kuiacha kazi hiyo ya ualimu na kujiunga na siasa.
Siasa
Mwaka wa 1948, Muliro alijiunga na chama cha Kenya African Union (KAU), chama kilichoanzishwa kutetea maslahi ya Waafrika nchini Kenya ambayo wakati huo ilikuwa chini ya ukoloni. Alipoacha kufunza mwaka wa 1957, aligombea kiti cha ubunge cha eneo bunge la Nyanza Kaskazini ambacho wakati huo kilikuwa kinashikiliwa na W.W.W. Awori (kakake mkongwe wa makamu wa rais wa zamani wa Kenya, Moody Awori). Muliro alishinda uchaguzi. Miongoni mwa wabunge wenzake walikuwa Daniel Arap Moi ambaye aliyekuwa anawakilisha Bonde la Ufa, Tom Mboya ambaye aliyekuwa anawakilisha eneo la Nairobi, Bernard Mate ambaye aliyekuwa anawakilisha Mkoa wa Kati, Ronald Ngala ambaye aliyekuwa anawakilisha Mkoa wa Pwani, James Nzau Muimi ambaye aliyekuwa anawakilisha Mkoa wa Mashariki, Lawrence Oguda ambaye aliyekuwa anawakilisha Nyanza Kusini na Oginga Odinga ambaye aliyekuwa anawakilisha Nyanza ya Kati. Mwaka wa 1958 Muliro alianzisha chama cha Kenya National Party huku akiungwa mkono na wanachama 9 wa Legco(Legislative Council). Kisha alikibomia chama hicho na kujiunga na chama cha Kenya African Democratic Union (KADU). Hatimaye aliteuliwa kama Waziri wa Biashara kabla tu ya Kenya kupata uhuru mwaka wa 1963. Muliro alihudumu katika nyadhifa mbalimbali katika serikali za baadaye, lakini mara kwa mara alikuwa katika upande mbaya wa Rais Jomo Kenyatta. Baada ya kifo chake Kenyatta, Muliro alirejea Bungeni baada ya kushinda ombi mahakamani. Alihudumu kama mbunge wa eneo bunge la Kitale Mashariki hadi mwaka wa 1988, wakati eneo bunge hili liligawanywa. Alishinda kiti kipya cha ubunge cha eneo bunge la Cherangany mwaka wa 1988, lakini alishikilia nyadhifa hiyo kwa muda wa miaka miwili tu. Katika uchaguzi wa wabunge wa mwaka wa 1990, kiti hicho cha Cherangany kilishindwa na Kipruto Arap Kirwa.
Kampeni ya Vyama vingi
Mwaka wa 1989, Muliro aliungana na Kenneth Matiba, Charles Rubia, Martin Shikuku, Phillip Gachoka na Oginga Odinga kuunda FORD (Forum for Restoration of Democracy), ni kundi shinikizo lililotaka kurejeshwa kwa siasa ya vyama vingi. Baada ya mapigano ya vurugu kati ya wafuasi wa FORD polisi na wafuasi wa serikali na polisi, serikali ya KANU lilikubali siasa ya vyama vingi mwaka wa 1991. FORD ikawa chama huku Muliro akiwa Makamu wa Mwenyekiti.
Kutoelewana kuliepuka kati ya wapinzani wakuu wawili, Oginga Odinga na Kenneth Matiba, kila mmoja wao akigombea urais na kutotaka kuwasikiliza wanachama wenzao. Ilikuwa muda mfupi baadaye wakati Muliro aliondoka na kuelekea London ili kuchangisha fedha kwa ajili ya chama kipya cha kisiasa cha Ford. Ilikuwa safari ya bahati mbaya: kwani alipokuwa anarejea, alipowasili katika uwanja wa ndege wa Nairobi asubuhi ya tarehe 14 Agosti 1992 akizimia na kufa. Utata wa kifo chake uliimarishwa kwa kutokuwepo kwa uchunguzi rasmi wa mwili yake. Muliro alizikwa katika shamba yake katika eneo la Kitale nchini Kenya.
Chama cha FORD kiligawanyika katika makundi mawili baada ya kifo cha Muliro kutokana na kutokubaliana kuhusu na nani ambaye angegombea kiti cha urais dhidi ya Rais Moi. Kenneth Matiba na Martin Shikuku wakidai kuwa wao ndio wamiliki halisi wa FORD na walijiondia na kuunda chama cha Ford Asili huku Odinga na wengine wakijitenga na kuunda Ford Kenya. . Iwapo Masinde Muliro hangeaga dunia, FORD ya awali ingebakia kwa umoja na pengine chama hiki kingemwondoa rais Moi na chama tawala cha KANU utawalani katika uchaguzi mkuu wa mwaka wa 1992.
Valentiniano wa Koira
Valentiniano wa Koira (alifariki Chur, Uswisi, 548) alikuwa askofu wa mji huo, katika Uswisi wa leo, aliyejitosa kusaidia fukara, kukomboa waliotekwa na kuvika wasiokuwa na nguo katika kipindi kigumu cha historia.
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 7 Januari.
Mnara wa taa wa Kribi
thumb|Manara wa taa wa Kribi thumb|Mnara wa taa, baada ya kujengwa, pamoja na nyumba ya mlinzi. Mnara wa taa wa Kribi  ni mnara unaopatikana katika  nchi ya Kameruni upande wa  Kusini  karibu na Ghuba ya Gine. Kwa sasa mnara huu ni kivutio cha watalii, japo maeneo mengine ya kihistoria yamefungwa kwa watalii.
Historia
Mnara wa taa ulijegwa manamo mwaka 1906 na wakoloni wa kijerumani waliotawala Afrika, wakoloni ambao walikuwa wamechukua Kameruni, mnara wa taa wa  kanisa ndio urithi wa ujenzi wa kikoloni wa Wajerumani katika mji huo ); leo ni sehemu ya Kifaransa ya  Kamerun. Katika siku za mwanzo kulikuwa na nyumba ndogo ya mlinzi wa mnara wa Taa, lakini hiyo imeondolewa leo . Leo ni kwa hoteli ya pwani ya Kribi watalii, skazini tu mwa kivutio cha watalii Maporomoko ya maji ya Lobe. T
Eneo
Hoteli ya kizamani ya du Phare', inajulikana kama "hoteli ya wenyeji" ya mnara wa taa na tasnia ya kusafiri, katika mto wa Kienké. Douala is a few hours' drive away.
Maelezo
Mnara huo ni wa mviringo na umepakwa rangi nyeupe na juu nyekundu mahali nyumba ya sanaa iko. Una urefu wa mita 15 yenyewe, lakini mita 18 juu ya usawa wa bahari. Nuru zake tatu nyeupe kila sekunde 12 zinaonekana hadi umbali wa maili nautical 14. kutoka nyuma kuna mwanga wa kijani unaoendelea unaonekana kwenye mstari wa upeo.
Tuzo ya Nobel
right|300px|thumb|Alfred Nobel (1833 - 1896) left|100px|Medali ya Tuzo ya Nobeli thumb|800px|Ramani inayoonyesha idadi ya washindi wa Tuzo ya Nobel nchi kwa nchi
Tuzo ya Nobel ni tuzo ya fedha kwa ajili ya mafanikio ya pekee katika fani mbalimbali. Ilianzishwa na Alfred Nobel.
Tangu mwaka wa 1901 imetolewa kwa watu waliofaulu katika fani zifuatazo: Fizikia, Kemia, Tiba (au Fiziolojia), Fasihi na Amani. Tangu mwaka wa 1969, tuzo ya sita imeongezwa kwa Uchumi. Siku hizi Tuzo ya Nobel ni tuzo ya kimataifa mashuhuri zaidi duniani. Wanaotuzwa hupokea hati, medali ya dhahabu na kiasi cha pesa cha takriban € milioni 1,2 (kinategemea mapato ya riba yanayotokana na mfuko wa fedha iliyotengwa na Alfred Nobel kwa kusudi hili).
Maazimio kuhusu tuzo za kila mwaka hutolewa kufuatana na wasia wa Alfred Nobel na kamati zifuatazo:
Orodha ya Washindi wa Tuzo ya Nobel
Watu walioshinda Tuzo ya Nobel ni wafuatao:
Hidalgo (jimbo)
Kunako mwaka wa 2005, idadi ya wakazi ilikuwa 2,345,514. Una eneo la 20,502 km².
Jina la jimbo lilitolewa kwa heshima ya kiongozi wa uhuru wa Mexiko Miguel Hidalgo y Costilla.
Gavana wa jimbo ni Miguel Ángel Osorio Chong.
Lugha rasmi ni Kihispania.
Viungo vya Nje
thumb|right|Miguel Ángel Osorio Chong, gavana wa jimbo
Yerevan
thumb|right|250px|Mji wa Yerevan pamoja na mlima Ararat Yerevan (pia: Erevan, Erivan; kwa Kiarmenia: Երեւան au Երևան) ni mji mkuu na pia mji mkubwa wa Armenia.
Iko kando ya mto Hrazdan na kutazama mlima Ararat ambao ni mlima mtakatifu wa Waarmenia.
Mji ni wa kale: ulianzishwa kama boma la Erevuni katika milki ya Urartu mnamo 782 KK.
Tarafa ya Oumé
Tarafa ya Oumé (kwa Kifaransa: Sous-préfecture de Oumé) ni moja kati ya Tarafa 4 za Wilaya ya Oumé katika Mkoa wa Gôh ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire.
Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 127,850.
Makao makuu yako Oumé (mji).
• # Akroufla (2 612)
• # Brozan (5 730)
• # Dougbafla (3 470)
Papa Anastasio IV
thumb|right|Papa Anastasio IV. Papa Anastasio IV (alifariki 3 Desemba 1154) alikuwa Papa kuanzia tarehe 12 Julai 1153 hadi kifo chake. Alitokea Roma, Italia.
Tarafa ya Oumé
• # Gnanoufla (504)
Papa Anastasio IV
Alimfuata Papa Eugenio III akafuatwa na Papa Adriano IV.
Tarafa ya Oumé
• # Kéita (1 306)
• # Loukoukro (637)
• # Oumé (45 210)
• # Benkro (1 592)
• # Doka (10 565)
• # Gabia (9 000)
• # Gobia (2 281)
Kibonyezo cha kiepushi
thumb|Kibonyezo cha kiepushi. Kibonyezo cha kiepushi au kibonyezo kiepushi (kwa Kiingereza: escape key) ni kibonyezo cha baobonye la tarakilishi kinachotumiwa ili ziachwe programu.
Tarafa ya Oumé
• # Goulikao (4 751)
• # Kappa (656)
• # Kouaméfla (8 669)
• # Louha (6 707)
• # Yohouda (1 921)
Linah Kilimo
Linah Jebii Kilimo (alizaliwa mnamo 22 Oktoba 1963) ni Mbunge wa kike nchini  Kenya aliyekuwa anahudumu katika serikali.
Katika uchaguzi mkuu wa mwaka wa 2002 alichaguliwa kuwakilisha eneo bunge la Marakwet Mashariki kwa tiketi ya NARC. Wapinzani wake wa kisiasa walikuwa wamepinga kukimbilia kwake kwa kiti cha ubunge kwani msingi wao ulikuwa kwamba Linah hakuwa amepashwa tohara na hivyo basi hakuwa katika hali mwafaka ya kukimbilia ofisi ya umma.
Hata hivyo amefanya kazi kwa ufanisi pamoja na mashirika ya Kiserikali na yasiyo ya Kiserikali (NGO) huku lengo lao kuu likiwa kutokomeza ukeketaji. Pia amefanya kazi kwa ufanisi katika kuleta amani ya kudumu kati ya jamii ya Wapokot na jamii ya Wamarakwet. Jamii ya Wamarakwet na hasa wale wanaotoka katika eneo bunge ya Marakwet Mashariki walikuwa wamevamiwa na kuteswa vibaya sana na mashujaa wa Kipokot ambao walikuwa wezi wa kimabavu na ambao Serikali ya KANU ilikuwa imeshindwa kuwasimamisha licha ya kuwepo kwa Jeshi, Polisi na kijeshi cha polisi katika eneo hilo. Amani hii ilipatikana tu baada ya Serikali ya NARC kuchaguliwa mnamo Desemba mwaka wa 2002. Kama matokeo jamii hizi mbili sasa zinaishi kwa amani na utulivu.
Linah ameolewa kwa mhandisi anayehudumu katika Serikali na walijaliwa kuwa na wana watano.
Katika kura ya maoni ya katiba ya Kenya ya mwaka wa 2005, aliunga mkono kupinga katiba hiyo. Pamoja na idadi ya mawaziri wengine, alikuwa mateke nje ya serikali baada ya kura ya maoni, ambayo imeshindwa kupitisha mapendekezo ya katiba pamoja na idadi ya mawaziri wengine, alifukuzwa kutoka serikalini baada ya kura ya maoni, ambayo ilishindwa kupitisha katiba mpya iliyopendekezwa.
Alijiunga na chama cha Orange Democratic Movement, lakini baadaye alikiondoka chama hicho ili kuunga mkono uchaguzi wa pili wa rais Mwai Kibaki. Hatimaye alikimbilia kiti cha eneo bunge lake kwa tikiti ya chama cha KENDA na kukihifadhi kiti chake cha ubunge.
Mkoa wa Maule
thumbnail|right|280px|Maule, Chile thumb|200px|Mahali pa Maule katika [[Chile na mji mkuu]] left|60px Maule (Kihispania: VII Región de Maule) ni jina la kutaja mkoa ulioko nchini Chile. Mji mkuu wake ni Talca.
Lörrach
thumbnail|right|280px|Muonekano wa mji wa Lörrach
Lörrach ni mji wa Baden-Württemberg nchini Ujerumani. Idadi ya wakazi wake ni takriban 47.880.
Mbuyuni (Masasi)
Kwa maana tofauti ya jina hili angalia hapa Mbuyu (maana)
Mbuyuni  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  8,394 waishio humo.
Kiseberuang
Kiseberuang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseberuang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiseberuang imehesabiwa kuwa watu 37,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseberuang iko katika kundi la Kimalayiki.
Europe
Europe ni bendi ya muziki wa rock kutoka nchini Uswidi, ambayo ilianzishwa mjini Upplands Väsby mnamo 1979 ikiwa chini ya jina la Force. Bendi ilianzishwa na mwimbaji Joey Tempest na mpiga gitaa John Norum. Muziki mzima wa bendi hii hutumia metali zito na elementi kadhaa za hard rock au rock ya kigumu. Tangu kuanzishwa kwake, Europe imepata kutoa albamu nane za studio, tatu albamu za live, tatu kompilesheni na video nane.
Yağlıdere
200px|right|thumb ni mji na wilaya iliopo Mkoani Giresun kwenye kanda ya Bahari Nyeusi huko nchini Uturuki.
Kikela
Kikela ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakela. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kikela imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikela iko katika kundi la C80.
Hifadhi ya Taifa ya Moukalaba-Doudou
Hifadhi ya Taifa ya Moukalaba-Doudou ni mbuga ya taifa nchini Gabon. Inachukua eneo la kilomita za mraba 4,500. Hifadhi hiyo inajumuisha aina mbalimbali za makazi ya viumbe, ikiwa ni pamoja na msitu wa mvua wenye unyevunyevu na nyanda za savanna.
Urithi wa Dunia
Eneo hilo liliongezwa kwenye Orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia mnamo Oktoba 20, 2005, katika vitengo cha mchanganyiko (Utamaduni na Asili).
Khandi Alexander
Khandi Alexander (alizaliwa 4 Septemba 1957) ni mwigizaji wa filamu kutoka Marekani.
Nabawiyya Musa
alt=Picha ya Nabawiyya Mohamed Musa Badawia|thumb|Picha ya Nabawiyya Mohamed Musa Badawia Nabawiyya Musa (kwa Kiarabu: نبوية موسى محمد بدوية; Disemba 17, 1886 - April 30, 1951) alikuwa mwanaharakati wa kutetea haki za wanawake kutokea Misri pia anajulikana kama mwanzilishi wa wanaharakati wa Misri katika karne ya 20. Kazi zake na maisha kwaujumla hujadiliwa pamoja na takwimu za watu kama Huda Sharawi na MAlak Hifni Nasif,
Quito
200px|thumb|Kanisa la Quito thumb|200px|Quito
Quito (tamka: "kito" - Kihisp. "San Francisco de Quito") ni mji mkuu wa Ekuador. Mwaka 2005 ilikuwa na wakazi 1,865,541. Quito ni mji mkubwa wa pili nchini baada ya Guayaquil.
Mji uko 20 km kusini ya mstari wa ikweta katika bonde la milima ya Andes kwenye kimo cha 2850 m juu ya UB.
Kuna kiwanja cha ndega na chuo kikuu pamoja na viwanda.
Historia
Quito ilikuwa kati ya miji muhimu ya Dola la Inka kabla ya kufika kwa Wahispania. Wakati wa uvamizi wa Wahispania jenerali Rumiñahui wa jeshi la Inka alichoma mji na kuiharibu kabisa kabla ya Wahispania hawakuiteka.
Quito iliundwa upya na Sebastián de Belalcázar mwaka 1534.
Mwaka 1809 wakati wa ghasia katika sehemu mbalimbali za Amerika Kusini dhidi ya serikali ya mfalme mpya wa Hispania Joseph Bonaparte (mdogo wake Napoleon Bonaparte) kamati ya raia katika Quito ilitangaza uhuru wa eneo lake kutoka Hispania. Utawala wa Hispania ulirudishwa kwa mabavu hadi 1822 wakati Hispania ilishindwa na mapinduzi ya Simon Bolivar na kuundwa kwa jamhuri ya Gran Colombia. Baada ya mwisho wa jamhuri hii sehemu zake ziliachana Quito ikawa mji mkuu wa nchi mpya ya Ekuador.
Antigua na Barbuda
thumb|left|250px|Ramani ya Antigua na Barbuda thumb|300px|left|Bandari ya maboti Antigua Antigua na Barbuda ni nchi ya visiwani ya Amerika kwenye bahari ya Karibi. Ni nchi mwanachama wa Jumuiya ya Madola.
Inaundwa na visiwa viwili vya Antigua na Barbuda vinavyokaliwa na watu pamoja na visiwa vingine vidogo kama cha Redonda visivyo na wakazi.
Antigua na Barbuda ni sehemu ya funguvisiwa la Antili Ndogo pamoja na Guadeloupe, Dominica, Martinique, Saint Lucia, Saint Vincent na Grenadini, Barbados, Grenada, Trinidad na Tobago upande wa kusini halafu Montserrat, Saint Kitts na Nevis, Saint Barthélemy, Saint Martin na Anguilla upande wa magharibi.
Watu
Idadi ya wakazi ni watu 100,772 (2020). Wengi wao hukaa Antigua. Barbuda ina watu 1,638 tu.
Walio wengi sana (91 %) wametokana na watumwa kutoka Afrika waliopelekwa hapa wakati wa ukoloni, lakini kuna mchanganyiko mkubwa wa damu.
Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini wengi wanazungumza Krioli na 10,000 hivi Kihispania, hasa wahamiaji.
Upande wa dini, 92.7% ni Wakristo, hasa Waanglikana (17.6%), wakifuatwa na Waadventista Wasabato, Wapentekoste, Wamoravian, Wamethodisti, Wakatoliki, Wabaptisti n.k. Wengine ni Rastafari (3.6%), Baha'i (1.1%) n.k.
Utawala
Nchi hufuata utaratibu wa ufalme wa Kikatiba. Mkuu wa dola ni mfalme Charles III wa Uingereza anayewakilishwa na Gavana Mkuu.
Le Havre
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Le Havre
left|60px Le Havre ni mji wa Ufaransa.
Malaria
thumb|Protista ya plasmodium jinsi inavyoonekana kwa [[hadubini: ndiyo inayosababisha malaria]] Malaria ni ugonjwa wa kuambukiza ambao unaenezwa na mbu wa jenasi Anopheles na kusababishwa na kidubini aina ya protisti Plasmodium.
Kutokana na uenezi wake katika nchi zinazotumia Kiswahili, mara nyingi ugonjwa huo huitwa "homa" tu, ingawa homa ni dalili yake mojawapo tu, pia kuna magonjwa mengi yanayosababisha homa.
Malaria inatokea katika maeneo ya kitropiki na yanayokaribia tropiki ikiwa ni pamoja na sehemu za Amerika, Asia na Afrika. Mwaka 2015 duniani kulikuwa na maambukizi milioni 214 ya malaria, na watu 438,000 walikufa, wengi wao (90%) wakiwa barani Afrika, hasa watoto wachanga katika mataifa ya kusini kwa Sahara.
Malaria ni mojawapo ya magonjwa yaliyoenea sana na ni tatizo kuu la afya ya umma. Kwa kawaida huhusishwa na umaskini, lakini pia ni sababu ya umaskini na kikwazo kikubwa kwa maendeleo ya uchumi.
Spishi tano za vimelea vya Plasmodium huweza kumwambukiza binadamu; aina iliyo mbaya zaidi husababishwa na Plasmodium falciparum. Malaria inayosababishwa na Plasmodium vivax, Plasmodium ovale na Plasmodium malariae husababisha ugonjwa usio shadidi sana kwa binadamu na aghalabu haijui. Spishi ya tano, Plasmodium knowlesi, husababisha malaria kwa nyani aina ya makaku lakini inaweza pia kumwambukiza binadamu. Kundi hilo la spishi za Plasmodium linalosababisha ugonjwa kwa binadamu hujulikana kama vimelea vya malaria.
Vimelea hivyo huzaa ndani ya seli nyekundu za damu, na kusababisha dalili kama vile anemia, maumivu kidogo ya kichwa, shida ya kupumua, takikadia, n.k., aidha kuna dalili nyingine za jumla kama vile homa, baridi, kichefuchefu, mafua, na katika hali mbaya zaidi kupoteza fahamu na hata kifo.
Maambukizi ya malaria yanaweza kupunguzwa kwa kuzuia kung'atwa na mbu kutumia vyandarua, dawa za kuzuia wadudu, au hatua za kudhibiti maenezi ya mbu kama vile kunyunyizia dawa za kuua wadudu ndani ya nyumba na kupiga mifereji kuondoa maji yaliyosimama ambapo mbu hutaga mayai yao.
Majaribio yamefanywa kuibuka na chanjo ya malaria bila mafanikio makuu, pamoja na kuibua mbinu za udhibiti wa kiajabu zaidi, kama vile kubadili viini tete vya mbu ili kuwafanya sugu kwa vimelea pia umefikiriwa. Ingawa utafiti unaendelea, hakuna chanjo iliyopatikana hadi sasa inayotoa ulinzi wa hali ya juu dhidi ya malaria ; mwaka 2015 ile pekee iliyoruhusiwa kutumika nje ya majaribio ni RTS,S, ambayo inatolewa kwa kudunga sindano mara nne, na hata hivyo ina ufanisi mdogo (26%-50%) kulingana na chanjo nyingine. Hivyo dawa za kuzuia lazima zitumiwe bila kukoma ili kupunguza hatari ya kuambukizwa. Madawa hayo ya kuzuia maambukizi mara nyingi huwa ghali mno kwa watu wengi wanaoishi katika maeneo ambapo ugonjwa huu hupatikana kwa wingi.
Watu wazima wengi wanaoishi katika maeneo ambayo ugonjwa huo umeenea huwa na maambukizi ya muda mrefu ambayo hujitokeza mara kwa mara, na pia huwa na kinga kidogo; kinga hiyo hupunguka kadiri muda unavyosonga; watu wazima kama hao wanaweza kuambukizwa malaria kali ikiwa wameishi muda mrefu katika maeneo ambapo ugonjwa huo haujaenea. Wanashauriwa kuchukua tahadhari kamili wanaporejea katika maeneo ambapo ugonjwa huo umeenea.
Maambukizi ya malaria hutibiwa kwa kutumia dawa ya malaria, kama vile kwinini au vizalika vya atemisinin. Hata hivyo, vimelea vimekuwa sugu kwa nyingi ya dawa hizo. Kwa hiyo, katika baadhi ya maeneo ya dunia, dawa chache tu ndizo zilizo na uwezo wa kutibu malaria kwa ufanisi.
Ishara na dalili
thumb|Dalili kuu za malaria. Dalili za malaria ni pamoja na homa, kutetemeka, athralgia (maumivu ya kifundo), kutapika, anemia (inayosababishwa na kuachana kwa chembechembe nyekundu za damu), hemoglobinuria, kuharibika kwa retina, na mtukutiko wa maungo.
Dalili tambulika za malaria hutokea kwa namna ya mzunguko wa baridi ya ghafla ikifuatiwa na kutetemeka, kisha homa na kutokwa jasho kunakodumu kwa saa nne hadi sita: dalili hizo hujitokeza kila baada ya siku mbili kwa maambukizi ya P. vivax na P. ovale, huku ikijitokeza kila baada ya siku tatu kwa P. malariae. P. falciparum yaweza kuwa na homa inayojitokeza kila baada ya saa 36-48 au homa isiyoshadidi lakini inayoendelea. Kwa sababu zisizofahamika vyema, lakini ambazo zinaweza kuhusiana na shinikizo ya hali ya juu katika fuvu la kichwa, watoto walio na malaria mara nyingi hudhihirisha mkao usiokuwa wa kawaida, ishara ya uharibifu wa ubongo. Imegunduliwa kuwa malaria husababisha matatizo ya kutambua, hasa kwa watoto. Husababisha kuenea sana kwa anemia katika kipindi cha kukua haraka kwa ubongo na pia uharibifu wa moja kwa moja wa ubongo. Uharibifu huo wa kinurolojia hutokana na malaria ya ubongo ambayo ni hatari mno kwa watoto. malaria ya ubongo huhusishwa na weupe wa retina, ambayo inaweza kuwa na manufaa kama ishara ya kutofautisha malaria na visababishi vingine vya homa.
Malaria kali husababishwa takriban kipekee na maambukizi ya P. falciparum: kwa kawaida hujitokeza kati ya siku 6-14 baada ya kuambukizwa. Madhara ya ugonjwa wa malaria kali ni pamoja na kukosa fahamu na kifo ikiwa haitatibiwa-watoto wachanga na wanawake wajawazito hasa wamo hatarini. Splenomegali (kupanuka kwa wengu), maumivu makali ya kichwa, iskemia ya ubongo, hepatomegali (kupanuka kwa ini), hypoglisimia, na hemoglobinuria na kufeli kwa figo huweza kutokea. Kufeli kwa figo kunaweza kusababisha homa ya mkojo wa damu, ambapo hemoglobin kutoka katika chembechembe nyekundu za damu zilizosambaratika huvuja na kuingia katika mkojo. Malaria kali inaweza kuendelea kwa kasi na kusababisha kifo katika mudaa wa masaa kadhaa au masiku. Katika hali mbaya zaidi ya ugonjwa huo viwango vya vifo vinaweza kuzidi 20%, hata kuwe na utunzi wa hali ya juu na matibabu. Katika maeneo ambapo ugonjwa huo umeenea, mara nyingi matibabu si ya kuridhisha na kiwango cha jumla cha vifo vinavyosababishwa na malaria huwa kimoja kati visa kumi. Baada ya muda mrefu, matatizo ya kukua yamerekodiwa kwa watoto ambao wameugua malaria kali.
Malaria ya muda mrefu hutokana na P. vivax na P. ovale, lakini si katika P. falciparum. Hapa, ugonjwa huo unaweza kujitokeza tena miezi au miaka baada ya kuambukizwa kutokana na uwepo wa vimelea fiche katika ini. Kwa hivo, kueleza kuwa malaria imetibiwa kwa kutazama kutokuwepo kwa vimelea katika damu kunaweza kupotosha. Kipindi kirefu zaidi kati ya kuambukizwa vimelea na kujitokeza kwa dalili za ugonjwa kimeripotiwa kwa P. vivax kuwa miaka 30. Inakadiriwa kuwa moja kati ya visa vitano vya malaria vinavyosababishwa na P. vivax katika maeneo ya hari huhusiana na kujihifadhi kwa vijimelea vya hipnoziti (yaani, dalili hujitokeza mwaka unaofuata kung'atwa na mbu).
Sababu
thumb|Spora ya Plasmodium huzunguka sitoplazimu ya seli epitheliumu ya utumbo wa kati ya mbu katika rangi hii bandia ya mikrografia eltroniki.
Vimelea vya malaria
Vimelea vya malaria ni wa jenasi ya Plasmodium (Faila Apicomplexa). Katika binadamu malaria husababishwa na P. falciparum, P. malariae, P. ovale, P. vivax na P. knowlesi. P. falciparum ndiyo iliyoenea zaidi na huchangia takriban 80% ya maambukizi yote ya malaria, na pia inahusishwa na karibu 90% ya vifo vinavyotokana na malaria. Vimelea vya spishi ya Plasmodium huambukiza pia ndege, mitambaazi, nyani, sokwe na panya. Kumedhibitishwa maambukizi kadhaa ya wanadamu na spishi zinazoambukiza nyani malaria, yaani P. knowlesi, P. inui, P. cynomolgi, P. simiovale, P. brazilianum, P. schwetzi na P. simium, hata hivyo, isipokuwa kwa P. knowlesi, hizo nyingine hazina umuhimu kwa afya ya umma. Ingawa malaria ya ndege inaweza kuua kuku na batamzinga, ugonjwa huu hausababishi hasara kubwa kiuchumi kwa wafugaji wa kuku. Hata hivyo, tangu kuingizwa kiajali na binadamu imeeneza ugonjwa na kuua idadi kubwa ya ndege wa Hawaii, ambao walikuwa wamekua katika mazingira bila kimelea hicho na kwa hivyo hawakuwa na kinga yoyote dhidi yake.
Mzunguko wa maisha ya Plasmodium na vekta wa mbu
Mbu jike tu ndio hufyonza damu, hivyo mbu wa kiume hawasambazi ugonjwa huo. Mbu jike wa jenasi ya Anopheles hupendelea kutafuta mlo usiku. Huanza kutafuta mlo giza linapoanza kuingia na kuendelea usiku kucha mpaka watakapopata mlo. Vimelea vya malaria pia vinaweza kuambukizwa kupitia kuongezwa damu, ingawa hii ni nadra.
Pathojenesisi
thumb|right|Mzunguko wa maisha ya vimelea vya malaria katika mwili wa binadamu. Mbu anamwambukiza mtu kwa kufyonza mlo damu. Kwanza, spora huingia katika mfumo wa damu, na kuhamia ini. Huambukiza chembechembe za ini (hepatosaiti), ambapo huzaana kuwa merozoiti, kurarua chembe za ini, na kujipenyeza kurudi katika mfumo wa damu. Kisha, merozoiti huambukiza chembechembe nyekundu za damu, ambapo hukua katika umbo pete, kisha trofozoiti (awamu ya kula), kisha skizonti (awamu ya kula), kisha kurejea kuwa merozoitiVijiumbe vinayoitwa gameti pia huzalishwa, ambayo, kama ikivyonzwa na mbu, vitamwambukiza mdudu huyo na kuendelea na mzunguko wa uhai.
Malaria katika binadamu hupevuka katika awamu mbili: awamu ya eksoirithasitika na erithrasiti. Awamu ya eksoirithasitika inahusisha maambukizi ya mfumo wa ini, huku awamu ya erithrasiti inahusisha maambukizo ya seli nyekundu za damu. Mbu aliyeambukizwa anapodunga ngozi ya binadamu kufyonza mlo wa damu, spora katika mate ya mbu huingia katika mfumo wa damu ya binadamu na kuhamia katika ini. Katika muda wa dakika 30 ya kuwa mwilini mwa binadamu, spora huambukiza seli za ini, kujizidisha kwa uzazi nafsi na bila kusababisha dalili za ugonjwa kwa muda wa kati ya siku 6 na 15. Mara zinapoingia katika ini viumbe hivyo huzaana kwa maelfu ya merozoiti, ambazo, baada ya kupasuka kwa seli ya kimelewa wao, hujipenyeza ndani ya damu na kuambukiza chembechembe nyekundu za damu, na hivyo kuanza awamu ya erithrasiti katika mzunguko wa maisha. Vimelea hutoka katika ini bila kutambulika kwa kujizungusha kwenye kiwambo cha seli ya ini ya kimelewa aliyeambukizwa.
Ndani ya chembechembe nyekundu za damu, vimelea huendelea kuongezeka, kwa uzazi nafsi, mara nyingine hujipenyeza nje ya chembe wenyeji na kuvamia chembechembe nyekundu zilizokuwa hazijaambukizwa. Mizunguko kadhaa kama hiyo ya kujiongezea nguvu hutokea. Kwa hivyo, maelezo yanayofahamika ya kukumbwa na homa ya ghafla hutokea wakati merozoiti wanapojipenyeza na kuambukiza chembechembe nyekundu za damu.
Baadhi ya spora za P. vivax na P. ovale  hazikui moja kwa moja kuwa merozoiti katika awamu ya eksoirithasitika, badala yake huzalisha hipnozoiti zinazobakia bwete kwa kipindi cha kati ya miezi kadhaa (aghalabu miezi 6-12) hadi urefu wa mpaka miaka mitatu. Baada ya kipindi cha kuwa bwete, vimelea hivyo hujiamilisha na kuzalisha merozoiti. Hipnozoiti zanahusika na kipindi kirefu cha kati ya kuambukizwa na cha maradhi, na kurejea tena kwa ugonjwa katika aina hizi mbili za malaria.
Kimelea cha malaria kwa kiwango fulani hulindwa dhidi ya kushambuliwa na mfumo wa kinga mwili kwa sababu katika kipindi cha mzunguko wa maisha kinapoishi katika mwili wa mwanadamu, hukaa ndani ya ini na chembechembe nyekundu za damu na haionekani kwa urahisi kwa ufuatiliaji wa kinga mwili. Hata hivyo, chembechembe za damu zilizoambukizwa na zilizo katika mzunguko wa damu huharibiwa katika wengu. Ili kuepuka hali hii vimelea vya P. falciparum hutandaza protini inayonata juu ya chembechembe za damu zilizoambukizwa, hii husababisha chembechembe hizo kukwama kwenye kuta za mishipa ndogo ya damu, hivyo basi kutenga vimelea hivyo na mzunguko wa jumla na wengu. Hali hii ya "kunata" ni sababu kuu inayochangia matizo ya kutokwa damuwakati wa malaria. Vena ndogo za endotheliumu (matawi madogo kabisa katika mzunguko wa damu) zinaweza kuzibwa na mkusanyiko wa chembechembe hizo za damu zilizoambukizwa. Kuzibwa kwa mishipa hii husababisha dalili kama zinazohusishwa na malaria ya kondo ya nyuma na malaria ya ubongo. Katika malaria ya ubongo chembechembe nyekundu za damu zilizotengwa zinaweza kuvunja kizuizi cha damu na ubongo hali inayoweza kupelekea kukosa fahamu.
Ingawa protini gandishi ya uso wa chembechebe nyekundu za damu (iitwayo PfEMP1, yaani Plasmodium falciparum erythrocyte membrane protini 1) ziko wazi kwa mfumo wa kinga, hazisaidii kama kinga nzuri kwa minajili ya chanjo kwa sababu ya utofauti wao uliokithiri; kuna angalau aina 60 za protini ndani ya kimelea kimoja na ina tofauti zaidi katika jamii ya vimelea. Kimelea hicho hujigeuza kati ya mchanganyiko mkubwa wa protini gandishi za uso PfEMP1, hivyo basi kuwa hatua moja mbele ya mfumo wa kinga unaoitafuta.
Baadhi ya merozoiti hugeuka kuwa gameti za kiume au za kike. Mbu anapong'ata ngozi ya mtu aliyeambukizwa, mara moja huwa na uwezo kufyonza gameti zilizo damuni. Muunganiko wa mbegu za kiume na kike za vimelea hutokea katika utumbo wa mbu, na hivyo kumfanya mbu kuwa kimelea cha msingi wa ugonjwa huo. Spora mpya hukua na kusafiri kuelekekea katika tezi ya mate ya mbu, na hivyo kukamilisha mzunguko. Wanawake wajawazito hasa huwa kivutio kwa mbu, malaria kwa wanawake wajawazito ni kisababishi kikuu cha uzazimfu, vifo vya watoto wachanga na uzaaji wa watoto wasio na uzito unaostahili, hasa katika maambukizi ya P. falciparum, lakini pia kutokana na maambukizi ya spishi nyingine, kama vile P. vivax.
Uaguzi
thumb|Mpako wa damu kutoka P. falciparum iliyokuzwa (K1 Strain). Chembechembe kadhaa nyekundu za damu zilizo na awamu ya pete ndani yazo. Karibu katikati kuna schizont na kushoto kuna trofozoiti.
Tangu Charles Laveran alipokiona kwa mara ya kwanza kimelea cha malaria katika damu mwaka wa 1880, msingi wa uaguzi wa malaria umekuwa uchunguzi wa damu kwa hadubini.
Homa na mshtuko wa mwili huchukuliwa kimakosa kama aina ya malaria kali sana barani Afrika kiasi cha kutoshughulikia magonjwa mengine hatari. Katika maeneo ambapo malaria imeenea uwepo wa vimelea damuni hakutoshi kutoa uaguzi wa malaria kali kwa sababu uwepo wa vimelea unaweza kusababishwa na maradhi mengine yanayolingana na malaria. Uchunguzi wa hivi karibuni unapendekeza kuwa upimaji mwanga katika retina ni njia bora ya kuagua malaria (uwezo wa kijumla wa kupitisha mwangaza wa 95% na uwezo wa bainifu wa 90%) zaidi ya mbinu za kutegemea dalili au maabara katika utofautishaji baina ya malaria na magonjwa mengine.{ {1/}
Uaguzi wa dalili
Maeneo yasiyoweza kumudu angaa vipimo sahili vya kimaabara aghalabu hutegemea historia ya dalili za homa ambazo mgonjwa ataeleza kuamua kutoa tiba ya malaria. Kwa kutumia damu iliyopakwa Gemsa kutoka kwa watoto nchini Malawi, utafiti ulionyesha kwamba wakati uaguzi wa dalili (joto la mjiko, weupe wa shina la ukucha, na kupanuka kwa wengu) zilipotumika kama ishara ya tiba, badala ya kutumia dalili anazoeleza mgonjwa,kiwango cha uaguzi sahihi kiliongezeka kutoka 21 % hadi 41% na kutoa matibabu ya  malaria kusikohitajika kukapungua vikubwa.
Uchunguzi hadubini wa filmu za damu
Njia ya kiiktisadi zaidi, inayopendelewa, na ya kuaminika kwa uaguzi wa malaria ni uchunguzi hadubini wa filmu za damu kwa sababu kila moja ya spishi nne za vimelea huwa na sifa bainifu. Kwa kawaida, aina mbili za filmu ya damu hutumika. Filmu nyembamba ni sawa na filmu ya damu za kawaida na huruhusu utambulisho wa spishi kwa sababu mwonekano wa vimelea huhifadhiwa vyema katika maandalizi hayo. Filmu nzito humruhusu mhadubini kuchunguza kiasi kikubwa cha damu na ni karibu mara kumi na moja rahisi kuonekana kuliko filmu nyembamba, kwa hivyo kutambua viwango vya chini ya maambukizi ni rahisi kwa kutumia filmu nzito, lakini mwonekano wa vimelea huwa umepotoa zaidi na hivyo kutofautisha kati ya spishi mbalimbali kunaweza kuwa vigumu zaidi. Kwa kuzingatia faida na mapungufu ya filmu nzito na nyembamba, ni muhimu kutumia filmu hizi mbili wakati wa kutafuta uaguzi bainifu.
Kutoka kwa filamu nzito, mhadubini anaweza kuchunguza viwango vya vimelea (au uwepo wa vimelea) hadi kiwango cha chini cha 0.0000001% cha chembechembe nyekundu za damu. Utambuzi wa spishi unaweza kuwa vigumu kwa sababu trofozoiti ("umbo pete") za mapema maishani mwa vimelea zote hufanana na kamwe haiwezekani kutambua spishi kwa msingi wa umbo pete moja; utambulisho wa spishi hutegemea trofozoiti kadhaa.
Uchunguzi nyanjani
Katika maeneo ambapo uchunguzi hadubini haupatikani, au ambapo wafanyakazi wa maabara hawana uzoefu katika uaguzi wa malaria, kuna vipimo antijeni ambavyo vinahitaji tone tu la damu. Vipimo vya imunokromatografia (pia huitwa: Uaguzi Haraka wa Malaria, Uchanganuzi wa Kukamata Antijeni au "Dipsticks") vimetengenezwa, kusambazwa na kujaribiwa nyanjani. Vipimo hivi hutumia damu inayotolewa kidoleni au damu ya vena, kipimo kamilufu huchukua jumla ya dakika 15-20, na maabara haihitajiki. Upeo chini wa vipimo vya uaguzi haraka upo katika vimelea 100 / μl ya damu ikilinganishwa na uchunguzi hadubini kutumia filmu nzito ambapo upeo huo ni 5. Vipimo vya uaguzi haraka vya kwanza vilitumia P. falciparum glutamate dehydrogenase kama antijeni. Nafasi ya PGluDH ilichukuliwa na P.falciparum lactate dehydrogenase, aina moja ya 33 kDa oxidoreductase [EC 1.1.1.27]. Ndicho kimeng'enya cha mwisho katika njia ya glaikoliti, na ni muhimu kwa uzalishaji ATP na pia ni mojawapo ya kimeng'enya kinachopatikana kwa wingi katika P.falciparum. PLDH haiendelei kuwa katika damu bali humalizika karibu wakati mmoja na vimelea kufuatia matibabu yaliyofanikiwa. Kutokuwepo kwa antijeni baada ya tiba hufanya upimaji wa pLDH muhimu katika kutabiri ikiwa matibabu hayakufaulu. Kwa jinsi hii, pLDH ni sawa na pGluDH. Uchanganuzi wa OptiMAL-IT unaweza kutofautisha kati ya P. falciparum na P. vivax kwa sababu ya tofauti ya kiantijeni kati ya kimeng'enya chao pLDH.
Mbinu za kimolekyuli
Mbinu za kimolekyuli hupatikana katika baadhi ya maabara za kimatibabu na asei za uchanganuzi wa papo kwa hapo (kwa mfano, QT-NASBA inayotumia mmenyuko endelevu wa polimeresi ) zinaendelea kuandaliwa kwa matumaini ya kuzisambaza katika maeneo ambapo ugonjwa huo umeenea.
Vipimo haraka vya antijeni
OptiMAL-IT inaweza kuchunguza kwa umadhubuti uwepo wa vimelea vya P. falciparum hadi chini ya 0.01% na vimelea visivyo falciparum hadi 0.1%. Para check-PF huweza kuchunguza vimelea chini ya 0.002% lakini haiwezi kutofautisha kati ya malaria inayoambukizwa na falciparum na isiyoambukizwa na falciparum. Asidi za viiniseli vya vimelea hugunduliwa kutumia mmenyuko endelevu wa polimeresi. Mbinu hii ni sahihi zaidi kuliko uchunguzi hadubini. Hata hivyo, ni ghali, na inahitaji maabara maalumu. Pia, uwepo wa vimelea si lazima uwiane na kukua kwa ugonjwa, hasa wakati kimelea kinaweza kujigandisha katika kuta za mishipa ya damu. Kwa hivyo, vifaa zaidi vilivyo na uwezo wa kupima mabadiliko madogo na visivyohitaji teknolojia ya hali ya juu vinafaa kubuniwa ili kugundua uwepo wa vimelea vya viwango vya chini nyanjani.
Kuzuia
Kuendelea kuwepo kwa malaria katika eneo kunahitaji; mseto wa idadi kubwa ya binadamu, idadi kubwa ya mbu katika eneo moja, na viwango vya juu vya maambukizi kutoka kwa binadamu hadi kwa mbu na kutoka kwa mbu hadi kwa binadamu. Ikiwa hali hizi zote zitapunguzwa kwa viwango vya kutosha, bila shaka kimelea cha malaria kitatoweka kutoka katika eneo hilo, kama ilivyotokea Amerika ya Kaskazini, Ulaya sehemu kubwa ya Mashariki ya Kati. Hata hivyo, vimelea visipotokomezwa kutoka dunia nzima, vinaweza kujisitawisha tena ikiwa hali itarejea kuwa inayofaa kuzaana kwao. Nchi nyingi zinashuhudia ongezeko la idadi ya maambukizi ya malaria kutokana na usafiri na uhamaji mwingi.
Kwa sasa, hakuna kinga inayozuia malaria lakini utafiti unaendelea.
Usambazaji wa ufadhili inatofautiana miongoni mwa mataifa. Nchi zenye idadi kubwa ya watu hazipokei kiasi sawa cha msaada. Nchi 34 zilizopokea msaada wa chini ya $ 1 kwa kila mtu kila mwaka ni baadhi ya mataifa maskini zaidi barani Afrika.
Brazili, Eritrea, India na Vietnam, tofauti na nchi nyingine zinazoendelea, zimefanikiwa kupunguza tatizo la malaria. Sababu zilizopelekea mafanikio katika mataifa hayo ni pamoja na mazingira mazuri ya nchi, mpangilio mahususi wa kiufundi unaotumia zana faafu kuwafikia walengwa, kufanya uamuzi kwa misingi ya utafiti, uongozi tendaji katika ngazi zote za serikali, kushirikisha jamii, ugatuzi wa utekelezaji na udhibiti wa fedha, wafanyikazi wa kiufundi na wa usimamizi wenye ujuzi katika ngazi ya taifa na nyanjani, kujishughulisha moja kwa moja kiufundi na kivitendo kwa mashirika wafadhili na fedha za kutosha na zinazopatikana kwa urahisi.
Udhibiti Vekta
Juhudi za kukomesha malaria na kutokomeza mbu zimefanikiwa katika baadhi ya maeneo. Kitambo malaria ilikuwa ugonjwa wa kawaida Amerika na Ulaya kusini lakini juhudi za kudhibiti vekta, pamoja na matibabu na ufuatiliaji wa binadamu walioambukizwa, ulikomesha ugonjwa huo katika maeneo hayo. Katika baadhi ya maeneo, kukomesha mitiririsho kwenye maeneo chepechepe ambapo mbu huzaliana na kuimarisha usafi kuliwezesha hali hiyo. Malaria ilitokomezwa kutoka kaskazini mwa Marekani mapema katika karne ya 20 kwa mbinu kama hizo, na matumizi ya kiuadudu cha DDT yaliutokomeza kutoka Kusini kufikia mwaka wa 1951. Katika mwaka wa 2002, kuliripotiwa matukio 1059 ya malaria nchini Amerika, ikiwa ni pamoja na vifo vinane, lakini kati ya hayo yote, matukio matano tu ya ugonjwa huo yaliambukizwa ndani ya Amerika.
Kabla ya kuvumbuliwa kwa kiuadudu cha DDT,maeneo kadhaa ya kitropiki pia yalitokomeza au kudhibiti malaria kwa kuondoa au kusumisha maeneo ya mbu kuzaliana au maji ambamo lava huishi, kwa mfano kwa kumwaga au kujaza mafuta mahali maji yamesimama. Mbinu hizi hazijatumika vilivyo barani Afrika kwa zaidi ya nusu karne. Katika miaka ya 1950 na 1960 kulikuwa na juhudi kubwa za afya ya umma kutokomeza ugonjwa wa malaria duniani kwa kulenga maeneo ambako malaria ilikuwa imeenea. Hata hivyo, juhudi hizi hazijafaulu kutokomeza malaria katika sehemu nyingi zinazoendelea duniani, tatizo hilo limeenea zaidi barani Afrika.
Mbinu ya kutasisha mdudu inajitokeza kama mbinu ya kudhibiti mbu. Maendeleo kuelekea transijeni, au wadudu waliogeuzwa vinasaba, zinaonyesha kwamba mbu mwitu wanaweza kubadilishwa kuwa sugu kwa malaria. Watafiti katika Imperial College London walibuni mbu wa kwanza wa malaria ulimwenguni aliyegeuzwa vinasaba, huku spishi wa kwanza sugu kwa Plasmodium akizinduliwa na watafiti kutoka Case Western Reserve University Ohio mwaka wa 2002. Mafanikio ya kubadilisha kizazi cha sasa na kizazi kilicho na vinasaba vipya, yanategemea mfumo kadhaa, kama vile vipengele vinavyoweza kubadilishwa kuruhusu nadharia nyingine za jenetikia mbali na ya Mendel. Hata hivyo, mbinu hii ina matatizo mengi na mafanikio yako mbali mno. Mbinu nyingine ya usoni zaidi ya kudhibiti vekta ni uwezekano wa kutumia mwanga wa leza kuua mbu wanaoruka. Pia inadaiwa kuwa harufu ya ndege wafugwao ikiwapo kuku huweza kuwafukuza wadudu warukao ikiwamo mbu wa malaria
Futa Djalon
Fouta Djalon (pia: Futa Jalon, Futa Djallon) ni eneo la milima nchini Guinea (Afrika ya Magharibi). Huitwa pia "Guinea ya Kati" (kwa Kifaransa: Moyenne Guinée, zone du Fouta Djalon). Makao makuu ya eneo hilo ni mji wa Labé.
Malaria
Madawa ya kuzuia
Madawa mengi ambayo hutumiwa kutibu malaria, yanaweza kutumika kuzuia. Kwa ujumla, dawa hizi hutumiwa kila siku au kila wiki, katika kipimo cha chini kuliko inavyofaa kutumiwa kutibabu mtu ambaye kweli ameambukizwa ugonjwa huo. Matumizi ya madawa ya kuzuia ni nadra kwa wakazi wa maeneo ambapo malaria imeenea, matumizi hayo kawaida huwa kwa wageni wa muda mfupi na wasafiri wanaotembelea maeneo ya malaria. Hii ni kutokana na gharama ya madawa hayo, athari mbaya kutokana na matumizi ya muda mrefu, na kwa sababu baadhi ya madawa madhubuti ya kupambana na malaria hayapatikani kwa rahisi nje ya mataifa tajiri.
Futa Djalon
Sehemu kubwa ya nyanda hizi za juu ni nchi ya nyasi na misitu kwenye vilima vinavyofuatana kwa kimo cha wastani cha mita 900 UB. Sehemu ya juu ni mlima Joura wenye kimo cha mita 1,515 (futi 4,970). Mmomonyoko wa maji umekata mabonde marefu katika mwamba wa juu.
Fouta Djalon hupokea mvua nyingi na hivyo mito mitatu mikubwa ya Afrika ya Magharibi ina chanzo hapo: ni Mto Niger, Mto Gambia na mto Senegal. Kwa hiyo huitwa tangi la maji kwa sehemu hii ya Afrika.
Malaria
Madawa ya kuzuia
Kwinini ilianza kutumika kama dawa ya kuzuia malaria (profilaksis) katika karne ya 17. Kubuniwa kwa madawa mbadala fanisi zaidi kama vile kwinakrini, klorokwini na primakwini katika karne ya 20, kulipunguza kutegemewa kwa kwinini. Siku hizi, kwinini bado inatumiwa katika kutibu malaria sugu inayoambukizwa na Plasmodium falciparum pamoja na kutibu malaria ya ubongo, lakini kwa kawaida haitumiki kama kizuia malaria.
Madawa ya kisasa yanayotumiwa kuzuia ni pamoja na mefloqine (Lariam), doxycycline/0} (inapatikana kwa urahisi), na mchanganyiko wa [[atovaquone na proguanil hydrochloride ya {0{/0} (Malarone). Chaguo la dawa gani litumike hutegemea vimelea vilivyo sugu katika eneo hilo, athari ya dawa hiyo na maswala mengine. Dawa ya prophylactic haianzi kufanya kazi mara moja baada ya kumezwa, kwa hivyo watu wanaopanga kutembelea maeneo ambapo malaria imeenea kawaida huanza kutumia dawa hiyo wiki moja au mbili kabla ya kutembelea sehemu hizo na ni lazima waendeleae kuzitumia kwa wiki 4 baada ya kuondoka (isipokuwa atovaquone proguanil inayohitaji kuanza kutumiwa siku 2 kabla ya kusafiri na kuendelea siku 7 baadaye ya kuondoka).
Futa Djalon
Wakazi asilia ni wakulima Wafulbe; lahaja yao ya Futa Djalon huhesabiwa kama lugha ya taifa ya Guinea.
Malaria
Madawa ya kuzuia
Matumizi ya madawa ya kuzuia malaria katika maeneo ambapo mbu wanaoambukiza malaria wanapatikana yanaweza kufanya mwili kuwa sugu katika kupata malaria.
Futa Djalon
Tangu karne ya 18 milima hiyo ilikuwa kitovu cha ufalme au usultani wa Kiislamu. Waislamu walianzisha vita ya jihadi dhidi ya wafuasi wa dini asilia za Kiafrika wakaanzisha dola la kidini. Mtawala aliitwa "Almami" (kutoka Kiarabu Al Imami). Almami wa mwisho, Bubakar Biro, alishindwa na Wafaransa mnamo 1896 kwenye mapigano ya Poredaka nchi ikawa sehemu ya koloni la Kifaransa.
Malaria
Unyunyizaji majumbani
Unyunyizaji majumbani (IRS) ni hali ya kunyunyizia viuadudu kwenye kuta za ndani ya nyumba katika maeneo yaliyoathirika na malaria. Baada ya kufyonza, spishi nyingi za mbu hupumzika juu ya kitu kilicho karibu huku akimeng'enya mlo wake wa damu, kwa hivyo iwapo kuta za majumba zitanyunyuziwa viuadudu, mbu wanaopumzika huenda wakauawa kabla kumng'ata mhasiriwa mwingine, na kumhamishia vimelea vya malaria
Kiuadudu cha kwanza kilichotumika katika unyunyizaji majumbani (IRS) kilikuwa DDT. Ingawa awali kilitumika kupambana na malaria pekee, matumizi yake yalienea kwa haraka na kuingia katika kilimo. Baada ya muda, dawa ya DDT ilianza kutumika hasa kwa lengo la kudhibiti wadudu kuliko kama dawa ya kuzuia ugonjwa kuenea na kutokana na matumizi haya makubwa katika kilimo kulizuka mbu sugu katika maeneo mengi. Usugu wa mbu wa aina ya Anopheles dhidi ya DDT unaweza kufananishwa na usugu wa bakteria kwa viuavijasumu. Matumizi ya kupindukia ya sabuni za kuua bakteria na viuavijasumu dhidi ya bakteria yalisabisha usugu kwa bakteria kwa viuavijasumu, sawa na jinsi unyunyizaj wa DDT wa kupundukia kwa mimea ulipelekea usugu wa mbu wa Anopheles kwa DDT. Katika miaka ya 1960, uenezaji wa habari kuhusu madhara ya matumizi ya kiholela ya DDT uliongezeka, jambo ambalo lilipelekea matumizi ya DDT katika kilimo kupigwa marufuku katika nchi nyingi katika miaka ya 1970. Kwa kuwa matumizi ya DDT katika kilimo yamepungua au kupigwa marufuku kwa muda, DDT sasa inaweza kuwa njia ya kufaa kama hatua ya kudhibiti ugonjwa.
Ingawa matumizi ya DDT kudhibiti malaria hayajawahi kupigwa marufuku na kwamba kuna viuadudu vingine vingi vinavyoweza kutumika kunyunyiza, baadhi ya wanaharakati wamedai kwamba marufuku haya yamesababisha vifo vya mamilioni ya watu katika nchi za kitropiki ambapo DDT iliwahi kuwa madhubuti katika kudhibiti malaria. Fauka ya hayo, matatizo mengi yanayokurubishwa na matumizi ya DDT yanatokana na matumizi yake kwa viwango pana katika kilimo, wala si matumizi yake katika afya ya umma.