cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klementi na Agatanjelo
Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Januari au 5 Februari.
Wingu
thumbnail|right|200px|Mawingu angani Wingu ni matone madogo ya maji yanayoelea pamoja katika angahewa juu ya ardhi. Mawingu ni mahali ambako mvua na theluji hutoka.
Kutokea kwa mawingu
Asili yake ni mvuke wa maji unaotokea wakati jua linabadilisha maji kuwa gesi ya H²O; mvuke unapanda juu kwa sababu ni nyepesi kuliko hewa. Baada ya kupanda kiasi cha kutosha hufikia umbali penye baridi na mvuke unatonesha kuwa matone madogo ya maji. Kama wingu ni juu sana baridi inasababisha mvuke kuwa fuwele za barafu au theluji.
Mvuke unahitaji viini kwa kutonesha. Viini hivi ni aina zote za vumbi iliyoko hewani. Mvuke uliopo hewani unaanza kutonesha kwenye vipande hivi vidogo sawa na mvuke katika chumba cha jikoni au bafuni unaotonesha kwenye kioo cha dirisha au ukutani.
Kuelea kwa mawingu na kunyesha kwa mvua
Matone ndani ya wingu yanaweza kuelea angani kwa muda mrefu kama ni madogo. Mara nyingi matone madogo huwa na kipenyo cha milimita 0.001 hadi 0.015 hivyo ni nyepesi na mwendo wa kuanguka ni polepole. Hali halisi hayaanguki kwa sababu mawingu hutokea sehemu penye upepo wa kupanda juu na mwendo wa upepo huzidi au kulingana na mwendo wa kuanguka kutokana na graviti.
Lakini matone yana mwelekeo wa kuungana na kuwa makubwa zaidi. Yanaweza kufikia kipenyo cha milimita 1-3 na kuwa mazito zaidi. Sasa uvutano wa graviti unapita mwendo wa upepo na matone yanaanza kuanguka chini kama usimbishaji.
Mitsuhisa Taguchi
Taguchi alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 8 Septemba 1975 dhidi ya Korea Kusini. Taguchi alicheza Japani katika mechi 59.
Daa-mkonga
Daa-mkonga (kutoka kwa Kiing. proboscis worm) ni wanyama wadogo hadi wakubwa wa faila Nemertea. Wanyama hao wanafanana na daa wa kawaida lakini wanaweza kutoa mkonga kutoka katika kichwa chao ili kukamata mbuawa. Hutokea katika bahari zote, lakini spishi chache hutokea katika maji matamu au kwenye nchi kavu, hususa kwa mahali pa kitropiki na kinusutropiki. Spishi nyingi ni ndefu kiasi hadi sana, spishi moja ikifika zaidi ya m 50, lakini nyingine ni mm kadhaa tu. Mwili wao ni bapa kama utepe. Nyingi zina ruwaza za rangi za njano, machungwa, nyekundu na kijani.
Umio, tumbo na utumbo zimo kidogo chini ya mstari wa kati wa mwili, mkundu uko kwenye ncha ya mkia na mdomo uko chini ya ncha ya mbele. Juu ya utumbo ni rinkoseli (rhynchocoel), uwazi ambao mara nyingi hupita juu ya mstari wa kati na kuishia kidogo nyuma ya ncha ya nyuma ya mwili. Spishi zote zina mkonga ambao umo katika rinkoseli wakati haufanyi kazi, lakini hujitokeza juu ya mdomo ili kukamata mbuawa kwa sumu. Msuli unayoweza kurefuka sana kwenye nyuma ya rinkoseli huvuta mkonga wakati vizio limeisha. Spishi chache zilizo na miili minene na mifupi hujilisha kwa kuchuja na huwa na vinyonyaji kwenye ncha ya mbele na ya nyuma, ambazo huambatanisha nazo kwa kidusiwa.
Ubongo ni duara ya ganglioni nne, iliyowekeka kuzunguka rinkoseli karibu na ncha ya mbele ya mnyama. Angalau jozi moja ya neva kuu za upande wa chini huunganishwa kwenye ubongo na kupitia urefu wa mwili. Daa-mkonga wengi wana vipokezi mbalimbali vya kemikali na juu ya vichwa vyao baadhi ya spishi zina vikombe kadhaa vya pigimenti (oseli) ambavyo vinaweza kutambua nuru lakini haviwezi kuunda taswira. Daa-mkonga hupumua kupitia ngozi. Wana angalau mishipa miwili ya mbavu ambayo hujiunganisha kwenye ncha zao ili kuunda kitanzi, na hiyo na rinkoseli hujazwa na kiowevu kama “damu”. Hakuna moyo na mtiririko wa kiowevu hutegemea minyweo ya misuli katika mishipa na ukuta wa mwili. Ili kuchuja takataka ya metaboliki zilizoyeyuka seli za mwali hupachikwa katika sehemu ya mbele ya mishipa miwili ya kiowevu ya mbavu na kuondoa takataka hizo kupitia mtandao wa vibomba kwenda nje.
thumb|left|200px|Daa-mkonga akila daa wa kawaida Daa-mkonga wote husogea polepole wakitumia silio zao wa nje kuteleza juu ya nyuso kwenye njia ya ute, huku spishi kubwa zaidi zikitumia mawimbi ya misuli ili kutambaa na baadhi huogelea kwa miyumbo-yumbo juu na chini. Chache zinaishi katika bahari wazi huku nyingine zikipata au kujifanyia mahali pa kujificha kwenye sakafu. Takriban dazeni ya spishi hukaa katika maji matamu, haswa kwenye tropiki na nusutropiki, na dazeni nyingine ya spishi huishi kwenye nchi kavu katika maeneo manyevu yasiyo na joto sana. Daa-mkonga wengi wanakula wanyama kama anelidi, kombejozi na gegereka. Baadhi ya spishi za daa-mkonga ni walataka, na chache huishi kama mpangaji ndani ya uwazi wa joho wa moluska.
Allendale, New Jersey
thumbnail|right|250px|Allendale, New Jersey right|thumb| 260px|Mahali pa Allendale katika Bergen County na [[New Jersey]] Allendale ni mji wa Marekani katika jimbo la New Jersey. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, mji una wakazi wapatao 7,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 89 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 8.2 km².
Uwanja wa michezo wa Charles de Gaulle
thumbnail|300px|Uwanja wa charles de Gaulle Uwanja wa michezo wa Charles de Gaulle ni uwanja wa michezo unaopatikana Porto-Novo, Benin lililopewa jina baada ya Charles de Gaulle.Kwa sasa unatumika kwa michezo ya soka. Na ndio uwanja wa nyumbani kwa klabu ya 'Ouémé, Aiglons FC. Uwanja una uwezo wa kubeba washabiki 15,000.
Wikipedia ya Kiingereza Rahisi
thumb|right|200px|Logo ya Wikipedia kwa Kiingereza Rahisi Wikipedia ya Kiingereza Rahisi au Simple English Wikipedia ni toleo la kamusi elezo ya Wikipedia ambalo limeandikwa kwa Kiingereza Rahisi.
Ilianza mwaka wa 2004. Mnamo Machi 2016, Wikipedia kwa Kiingereza Rahisi ina makala zipatazo 118,000. Makala nyingi za Simple ni fupi kuliko zile za Wikipedia kwa Kiingereza.
Wahariri
Hii ni sawa tu na Wikipedia nyingine, ambazo zote makala zake huandikwa na watu wa kujitolea, pia kila mtu ana uwezo wa kubadili, kusahihisha na kutohoa maneno ya kamusi elezo ya Wiki.
Kuna baadhi ya wahariri ambao wana uwezo wa kufanya zaidi kwenye Wikipedia. Wanaitwa wakabidhi au wasimamizi na mabureaucrat au warasimu. Wao wana mamlaka ya kufuta makala, kuzihamisha, na kuzuia watu kuzibadilisha. Mabureaucrat wana uwezo pia wa kuwafanya watu wengine kuwa wakabidhi/wasimamizi.
Mwese
Mwese ni kata ya Wilaya ya Tanganyika katika Mkoa wa Katavi, Tanzania.
Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,520 waishio humo, wengi wao wakiwa Wachagga kutoka mkoa wa Kilimanjaro waliohamishiwa hapo na Mwalimu Nyerere mwanzoni mwa miaka ya 1970.
Hivyo kata ya Mwese inashabihiana na mkoa wa Kilimanjaro kuanzia kilimo cha migomba na kahawa. Katika kata ya Mwese pia wanatumia vinywaji maarufu vinavyopatikana Kilimanjaro kama vile mbege. Lakini pia wapo wakazi wa makabila mengine kama vile Waha kutoka mkoa jirani wa Kigoma na watu kutoka nchi jirani ya Burundi na Kongo. Pia kuna kuna kabila la Wabende ambao wanajihusisha na kilimo cha mahindi, mihogo na maharage. Wana shughuli za ufuaji wa vyuma kama vile shoka, visu na shughuli za uwindaji pia. Wafipa kutoka mkoa wa Rukwa, ambao nao shughuli zao ni kilimo, wanapatikana humo. Hatimaye wapo wachache wa kabila la Watutsi waliopokea uraia na la Wakikuyu ambao walibakia Tanzania baada ya Uhuru.
Kwenye kata ya Mwese kuna mto unaojulikana kama Mto Mapacha ambao unaaminika kuwa wanaokunywa maji yake basi wakikutana wana uwezekano mkubwa wa kupata watoto pacha.
Margerita wa Youville
Margerita wa Youville (kwa Kifaransa Marie-Marguerite Dufrost de Lajemmerais d'Youville; Varennes, Quebec, 15 Oktoba 1701 – Montreal, Quebec, 23 Desemba 1771) alikuwa mwanamke Mkristo wa Kanada ambaye, baada ya kufiwa mumewe, alianzisha shirika la kitawa la Masista wa Upendo wa Montreal.
Papa Yohane XXIII alimtangaza mwenye heri mwaka 1959, na Papa Yohane Paulo II mtakatifu tarehe 9 Desemba 1990, akiwa wa kwanza mzaliwa wa Kanada.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake au 16 Oktoba.
Willy Puchner
thumb Willy Puchner ni mtu kutoka nchi ya Austria, amezaliwa tarehe 15 Machi 1952. Puchner ni mpiga picha, msanii, mchoraji na mtunzi.
Historia yake
Puchner alihitimu mafunzo hayo na kupata Shahada ya Uzamili katika somo la falsafa mnamo mwaka 1988. Tasnifu yake aliiita "Über private Fotografie" (Kijerumani kwa "Upigaji picha wa watu binafsi"). Kuanzia mwaka 1988 ametoa mihadhara mbali mbali juu ya "Upigaji picha wa watu binafsi" katika vyuo vikuu, nyumba za makumbusho na vituo vya maonyesho. Kuanzia mwaka 1989 Puchner amekuwa akifanya kazi mara kwa mara na hufanya kazi na gazeti la "Wiener Zeitung", (gazeti la zamani la kila siku kuliko gazeti lolote duniani).
Vile vile, Willy Puchner hupendelea kufanya kazi na watu wenye umri mkubwa na alianzisha miradi kama "Die 90 jährigen" (Wenye umri wa miaka 90), "Dialog mit dem Alter" (Mjadala na uzee), "Die 100-jährigen" (Wenye umri wa miaka 100), "Lebensgeschichte und Fotografie" (Wasifu na upigaji picha) na "Liebe im Alter" (Mapenzi katika uzee).
Machapisho
Extrablatt, konkret, Stern, Geo, Life, Mare, Corriere della Sera, Marco Polo, Universum, Falter, Wiener Zeitung
Viungo vya nje
Tovuti rasmi ya Willy Puchner
Chuo Kikuu cha Zanzibar
Chuo Kikuu cha Zanzibar ni chuo kikuu kilichofunguliwa mwaka 2002 kama chuo kikuu cha kwanza Zanzibar, kikiwa kama taasisi binafsi inayodhaminiwa na asasi isiyo ya kiserikali ya Darul Iman Charitable Association.
Kipo eneo la Tunguu katika Wilaya ya kati, kilometa 12 kuanzia Mji wa Zanzibar. Kampasi ya chuo kikuu, ikiwa na jumla ya eneo la kilomita 2 kwa ardhi, ipo miongoni mwa vijiji vitulivu vinavyotazamana na Bahari ya Hindi. Usafiri wa umma (mabasi namba 8, 9, na 10) kutoka Mji wa Zanzibar yatakuleta katika mazingira ya Chuo Kikuu. Chuo kikuu chenyewe kipo nusu maili kutoka barabara kuu.
Historia
Mwaka 1994, Al-Haj Aboud Jumbe Mwinyi, Rais wa zamani wa Zanzibar, aliweza kuwashawishi wawakilishi wa taasisi ya Darul Iman Charitable Association (TIK), ambao walikuwa wameweka makazi Dar es Salaam, kujenga chuo cha Ufundi Zanzibar. Ombi lilikubaliwa na ujenzi wa chuo ulianza mwaka 1994 na kukamilika mwaka 1997.
Lengo la kuanzisha chuo cha Ufundi baadaye lilibadilishwa na kuwa la kuanzisha Chuo Kikuu, ikiwa ni ombi la aliyekuwa Rais wa Zanzibar, Dk Salmin Amour Juma, wakati mchakato wa ujenzi kazi chuo ulipokamilika mwaka 1997. Taasisi ya Darul Iman ilikubali ombi la Serikali ya Zanzibar. Hivyo, Chuo kikuu cha Zanzibar kilifunguliwa rasmi mwezi Aprili 1998. Hii ni taasisi ya kwanza ya elimu ya juu katika Zanzibar.
Malengo ya chuo kikuu cha Zanzibar
Malengo ya Chuo Kikuu cha Zanzibar kimsingi ni ugunduzi na kuendeleza matumizi ya maarifa, kupata ujuzi, na maendeleo ya akili katika kanda ya Afrika Mashariki kwa lengo la kuandaa wanafunzi kuchangia kikamilifu na kimaadili kama raia wema wa dunia inayobadilika haraka na kuongozwa na teknolojia. Malengo haya sasa hufikiwa kupitia programu ya shahada ya kwanza ya kielimu ambayo ni iliyoundwa kufanya wanafunzi waliohitimu kuwa na uwezo wa kuajiri wenyewe na kuajiri wengine vilevile.
Mipango ya baadaye
Chuo Kikuu cha Zanzibar kilipangwa kuanza na kitivo cha utawala wa biashara. Kwa kweli, kuenea kwa makampuni ya biashara na hoteli, na upanuzi wa sekta ya utalii nchini kuwa umewashawishi wadhamini wa Darul Iman kuanza Chuo Kikuu cha Zanzibar na kitivo cha Utawala wa Kibiashara kwa lengo kukidhi mahitaji ya haraka ya biashara jamii. Mwaka 1999, Kitivo cha Sheria na Shariah na kilianzishwa mwaka 2002 ya Kitivo cha Sanaa na Sayansi ya Jamii pia kilianzishwa. Katika miaka saba ijayo au hivyo,miundo ya kisasa kabisa itajengwa kwa ajili ya vitivo vingine, yaani - Kitivo cha Sayansi, na Kitivo cha Uhandisi. Vitivo vyote baadae vitaanza kutoa shahada ya kwanza, shahada ya uzamili na Udaktari.
Usajili
Baada ya kupata barua ya mpito ya Usajili wa mwaka 1998, Chuo Kikuu cha Zanzibar kimejaribu kwa uwezo wake kutekeleza hatua ya pili na ya tatu, mapendekezo yote yakiletwa na Kamati ya uthamini wa kiufundi ya tume ya usajili wa Elimu ya juu Tanzania. Matokeo yake, Chuo kilipokea cheti cha mpito cha Usajili mwaka 1999, na cheti cha Kamili Usajili tarehe 4 Mei 2000.
Kwa kushirikiana pamoja na Kituo cha Utafiti wa Usimamizi cha Afrika na ulaya (E-AMARC) mjini Maastricht, Uholanzi, Chuo kikuu cha Zanzibar kimeanzisha kituo cha kukuza biashara ndogondogo.
Nasaba ya Qing
RIGHT|250px|thumb|Bendera ya nasaba ya Qing (1890–1912) RIGHT|250px|thumb|Eneo la China chini ya nasaba ya Qing mnamo 1820
Nasaba ya Qing (Kichina: 清朝; pinyin: Qīng cháo) ilitawala China kati ya 1644 na 1912.
Watawala wa Qing walichukua nafasi ya makaisari wa nasaba ya Ming. Familia ya Qing ilitoka Manchuria na kwa sababu hii huitwa pia "Nasaba ya Manchu".
Chanzo cha watawala kutoka Manchuria
Mnamo 1580 BK Mmanchuria Nurhaci alikuwa jenerali wa kitengo cha kaskazini cha jeshi la nasaba ya Ming. Nurhaci aliunganisha makabila ya Wamanchuria na tangu 1616 akajiita Khan wa Manchuria yote.
Kuanzia 1644 jeshi la Wamanchuria lilianza kuvamia sehemu kubwa za China ya kaskazini na kupindua nasaba ya Ming.
Violeta Parra
Historia
Violeta Parra del Carmen Sandoval (4 Oktoba 1917 - 5 Februari 1967) alikuwa mwanamke mashuhuri na maarufu wa Chile .Alikuwa msanii wa hadithi na wa vitu vya kuonwa. Yeye ndiye aliyeweka msingi wa "New Song," La Nueva Cancion chilena, mtindo mpya na bora wa kuimba hadithi za Kichile.Mtindo huu ungesambaa na kuenea huku ikishawishi watu wengine bali na Wachile tu.
Nasaba ya Qing
Chanzo cha watawala kutoka Manchuria
Walihamisha mjiu mkuu wao kwenda Beijing.
Violeta Parra
Wasifu
Parra alizaliwa katika eneo la San Carlos,katika mkoa wa Ñuble, mji mdogo uliokuwa kusini mwa Chile. Alikuwa mhusika katika harakati za maendeleo za Chama cha Socialist Party cha Chile. Yeye ndiye aliyerudisha Peña(inayojulikana sasa kama La Peña de Los Parra). Peña ni kituo cha jamii cha sanaa na harakati za kisiasa za kupinga dhuluma kwa raia. Baadhi ya watu hufikiri yeye ndiye aliyeanzisha Peña ya kwanza lakini katika rekodi za Shule ya Kifalme ya Lugha ya Kihispania,pahala kama hizi ziliitwa hivyo tangu mwaka wa 1936. Wakati wa serikali ya Rais Salvador Allende kulikuwa na maPeña kote nchini Chile. Hivyo basi zikapigwa marufuku na serikali ya kijeshi iliyotoa Allende na wenzake. Serikali mpya ikafanya wafungwa na wakimbizi wengi kutoka sekta za sanaa na masomo ya Chile. Hata hivyo, bado kuna maPeña mengi yanayoendelea kote Chile,America,Amerika ya Kaskazini],[[Uropa na Australia. Watu katika maPeña haya wanaendelea kuerevusha na kusomesha jamii ya Wachile waliotoroka Chile baada ya mapinduzi ya kijeshi ya 11 Septemba 1973 iliyomtoa Rais Salvador Allende.
Nasaba ya Qing
Maendelo ya kipindi cha Qing
Karne za utawala wa Qing zilileta maendeleo makubwa katika uchumi na idadi ya wakazi wa China iliongezeka kutoka watu milioni 143 mnamo 1740 hadi watu milioni 430 mnamo 1850. Serikali ilisimamia karahana za mafundi waliotenegeneza bidhaa nyingi zilizopelekwa hadi Ulaya na Marekani. China ilikuwa na mapatao makubwa ya dhahabu kutoka Ulaya kutokana na biashara hii. Kati ya bidhaa zilizotafutwa Ulaya zilikuwa hasa vyombo vya kauri, fanicha na kazi za sanaa.
Violeta Parra
Wasifu
Violeta Parra alikuwa mmoja wa familia mashuhuri ya Parra. Kaka yake alikuwa mshairi mashuhuri wa kisasa, anafahamika zaidi kama "anti-mshairi", Nicanor Parra. Mwanawe, Angel Parra, na binti yake, Isabel Parra, walikuwa pia watu muhimu katika maendeleo ya Nueva Canción Chilena. Watoto wao ,pia, wamejihusisha na mila ya sanaa katika familia yao.
Violeta Parra alijiua kwa kujipiga risasi kwa kichwa katika mwaka wa 1967 kwa sababu ya huzuni kwa kuvunjika kwa uhusiano wake na Gilbert Favre. Wimbo wake unaojulikana zaidi ni Gracias a la Vida(Asante kwa maisha), iliyopigiwa debe Amerika ya Kusini na Mercedes Sosa na hapo baadaye Marekani na Joan Baez. Huu ndio mmojawapo wa nyimbo zinazojulikana kabisa katika Amerika ya Kilatini katika historia.
Nasaba ya Qing
Ugomvi na Uingereza na vita ya afyuni
Kuanzia miaka ya 1820 Waingereza waliongeza biashara ya afyuni katika China. Majaribio ya serikali ya Qing kusimamisha biashara ya dawa hili la kulevya likasababisha vita ya afyuni ya kwanza (1839 bis 1842) ambako manowari za Uingereza zilishinda wanajeshi wa maji Wachina na kuteka niji muhimu kwenye pwani. Chini ilipaswa kukubali amani iliyoruhusu biashara ya afyuni na kuondoa masharti mengine kuhusu biashara ya nje.
Kwa njia hii China ya Waqing haikuwa tena nchi huru lakini ilipaswa kuwapa wageni kutoka Ulaya nafasi kubwa na kubwa zaidi katika biashara na uchumi. Pamoja na hayo mataifa ya Ulaya yalitwaa miji kama Hongkong kama vituo vyao vya kibiashara na kijeshi.
Mwisho wa Qing na ufalme katika China
Mwisho wa karne ya 19 vikundi mbalimbali ndani ya nasaba ya Qing walianza kuvutana juu ya matengenezo ya utaratibu wa kijamii na kisiasa. Malkia Cixi alizuia mabadiliko haya. Hadi kifo chake mwaka 1908 alitawala China iliyoendelea kushuka katika hali ya nusukoloni ya nchi za Ulaya. Kabla kifo chake alimteua mtoto Pu Yi kama kaisari mpya lakini utawala wa Qing ilipinduliwa katika mapinduzi ya China ya 1911 iliyomaliza nasaba ya Qing pamoja na ufalme katika China. Pu Yi alilazimishwa kuachana na cheo cha Kaisari mwaka 1912.
Mwaka 1934 hadi 1945 Japani ilimteua kama mtawala wa Manchuria iliyokuwa nchi kwa jina tu chini ya usimamizi wa Japani.
Jimbo Katoliki la Sumbawanga
Jimbo Katoliki la Sumbawanga (kwa Kilatini "Dioecesis Sumbavangensis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania, na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.
Kanisa kuu liko mjini Sumbawanga, katika mkoa wa Rukwa.
Lilianzishwa tarehe 10 Mei 1946 na linahusiana na Jimbo Kuu la Mbeya.
Askofu wa sasa ni Beatus Christian Urassa, ALCP/OSS.
Takwimu
Eneo lake lote ni kama kilometa mraba 28.654, ambamo wamo wakazi 1,244,330. Kati yao Wakatoliki ni 757,451 (2014) yaani asilimia 60.9.
Parokia ziko 24.
Jimbo lina mabruda 61 na masista 320.
221 KK
Makala hii inahusu mwaka 221 KK (kabla ya Kristo).
Bahari ya Wadden
ni bahari ya pembeni ya Atlantiki kwenye pwani ya Ulaya Kaskazini.
241 KK
Makala hii inahusu mwaka 241 KK (kabla ya Kristo).
Kiteke-Laali
Kiteke-Laali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Laali imehesabiwa kuwa watu 2100. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Laali iko katika kundi la B70.
Colchester
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Colchester
1925
Makala hii inahusu mwaka 1925 BK (Baada ya Kristo).
Nanyuki
Nanyuki (kutoka Kimaasai "enkare nanyokie": mto mwekundu au sisisi wa damu) ni mji mdogo katikati ya Kenya, chini ya Mlima Kenya, mwishoni kwa reli. Nanyuki ni kata ya kaunti ya Laikipia, eneo bunge la Laikipia Mashariki.
Msingi wake umewekwa mwaka 1907 na walowezi Waingereza, ambao dhuria wao bado wanaishi mjini na katika mazingira yake. Sasa Nanyuki ni kituo kikuu cha Jeshi la Anga la Kenya. Jeshi la Uingereza linatunza kituo hicho na linaendesha mazoezi kila mwaka mlimani na kwa maeneo kame kaskazini.
Nanyuki ilikuwa na idadi ya watu ya 49,233 mwaka 2009.
Hakuna viwanda vikubwa katika Nanyuki. Zamani kiwanda cha nguo kilikuwako, Nanyuki Textile Mills. Uongozi wa Kiingereza umepunguka polepole na kiwanda kimefilisika mwaka 1978. Baada ya miaka kiwanda, ambacho kimebaki kizima kwa kadiri, kimenunuliwa na mkazi Mhindi wa Nanyuki. Nguo kiasi inatengenezwa sasa. Pia vilikuwako viwanda vya kupasulia mbao katika Nanyuki. Lakini vimefungika sasa au vinapata riziki kwa shida sana, kwa sababu kukata miti Mlimani Kenya kumepigiwa marufuku takriban kabisa.
Bustani iko kati ya mji na mito miwili, Nanyuki na Liki, inapitia. Ikweta inapitia sehemu ya kusini ya mji. Ukifika Nanyuki barabarani A2 kutoka upande wa kusini unaivuka. Mahali hapa panapendwa sana na watalii ambao wanapigiana picha pale. Kwa kawaida kuna wananchi wanaowaonyesha watalii athari ya kani ya Coriolis. Wanasema kwamba kani hii inasababisha maji yatokayo shimo kuzunguka upande wa kisaa au kinyume saa ukiwa kwa nusudunia ya kaskazini au ya kusini, lakini ni danganyo tu (tazama Coriolis force).
Nanyuki unafikika kwa barabara na kwa ndege. Uwanja wa ndege uko km 6.5 kusini kwa mji na unapokea ndege ndogo. Ziko huduma za ndege za Air Kenya zinazofaa wafanyabiashara na watalii kwa sababu ya hali mbaya ya barabara kutoka Nairobi. Watalii wanaweza kutembelea hifadhi kadhaa katika ujirani wa Nanyuki, kama Mount Kenya National Park, Sweetwaters Game Reserve, Lewa Wildlife Conservancy, Samburu National Reserve na Shaba National Reserve.
Maji ya mfereji katika Nanyuki ni baina ya maji safi kabisa katika Kenya, kwa sababu yanatoka mto wa Mlima Kenya. Maji yajiri kwa mifereji chini ya ufadhili wa uvutano kutoka mwanzo mpaka mafereji ya maji machafu.
Taasisi za taaluma ni Nanyuki High School, Brickwoods High School, Nanyuki Primary School, Nkando Primary School k.y.k. Makao makuu ya Kenayodemo (ushirikisho wa vijana na waari) yako mjini hapa.
Mtikiti
Mitikiti, ni mimea ya jenasi Citrullus na Cucumis katika familia Cucurbitaceae. Hukuzwa sana katika kanda za tropiki na nusutropiki kwa ajili ya matunda yao makubwa yanayoitwa matikiti.
Emile Baron
Emile Raymond Baron (alizaliwa 17 Juni 1979), ni mchezaji wa soka wa zamani wa Afrika Kusini aliyecheza kama golikipa wa timu ya taifa ya Afrika Kusini.
Ushiriki kimataifa
Baron alicheza kwanza kwenye mechi ya kirafiki dhidi ya timu ya taifa ya soka ya Saudi Arabia tarehe 20 Machi 2002 na hadi sasa amecheza mara 4. Pia alikuwa mshiriki wa kombe la mataifa ya Afrika 2004. Mwezi Aprili 2010, alipata jeraha la bega lililosababisha akose kushiriki Kombe la Dunia la FIFA mwaka 2010
Juhudi
Juhudi (kutoka neno la Kiarabu juhudجهود) ni matumizi makubwa ya akili, ujuzi, maarifa na nguvu ili kujipatia maendeleo ya kiroho, ya kiuchumi n.k.
Uwanja wa michezo wa Cotonou II
Uwanja wa michezo wa Cotonou II ni uwanja wa michezo wenye matumizi mengi unaopatikana Porto-Novo, nchini Benin. Kwa sasa unatumika mara nyingi kwa michezo ya shirikisho la mpira wa miguu na ndio uwanja wa nyumbani kwa klabu ya USS Kraké inayoshiriki ligi kuu ya Benin. Uwanja huu una uwezo wa kubeba washabiki 6,000.
Alpine, New Jersey
thumbnail|right|250px|Ukumbi wa Alpine right|thumb| 260px|Mahali pa Alpine katika Bergen County na [[New Jersey]] Alpine ni mji wa Marekani katika jimbo la New Jersey. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, mji una wakazi wapatao 2,500 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 155 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 23.8 km².
Beseni la Foxe
linapatikana katika Atlantiki kwenye pwani ya Kanada (Amerika Kaskazini).
251 KK
Makala hii inahusu mwaka 251 KK (kabla ya Kristo).
Kiteke-Tyee
Kiteke-Tyee ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Tyee imehesabiwa kuwa watu 14,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Tyee iko katika kundi la B70.
Shanwe
Shanwe ni jina la kata ya manisipaa ya Mpanda katika Mkoa wa Katavi, Tanzania yenye postikodi namba 50105 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,361 waishio humo.
Hori ya Campeche
ni hori ya bahari ya Atlantiki.
Moabu
thumb|350px|Moabu inaonyeshwa katika rangi ya zambarau katika ramani hii kuhusu hali ya mwaka [[830 KK.]]
Moabu (kwa Kiebrania מוֹאָב Mo'av au Môʼāḇ, "Mbegu ya baba"; kwa Kigiriki Μωάβ Mōav; kwa Kiarabu مؤاب) ni jina la kihistoria la eneo la milimani upande wa mashariki wa Bahari ya Chumvi ndani ya nchi ya kisasa ya Yordani. Ilikuwako kati ya Edomu upande wa kusini na Amoni upande wa kaskazini.
Zamani eneo hilo lilikuwa ufalme wa Wamoabu. Mji wake mkuu uliitwa Diboni na maghofu yake yapo karibu na mji wa Dhiban wa kisasa.
Kati ya shuhuda za kiakiolojia za kabila hilo, muhimu zaidi ni Jiwe la Mesha, linaloeleza ushindi wao dhidi ya mwana wa mfalme Omri wa Israeli.
Sawa na Isreli Moabu ilikuja chini ya mamlaka kwanza ya Ashuru na baadaye ya milki ya Babeli. Mwaka 582 KK  mfalme Nebukadnezzar II wa Babeli alifanya Moabu kuwa sehemu ya milki yake; hivyo ilikuwa sehemu ya ufalme wa Uajemi baadaye. Wakati wa utawala wa Kiajemi Moabu ilipotea kama taifa la pekee. Makabila ya Waarabu walianza kuingia na kukalia sehemu kubwa za nchi na wakazi waliacha lugha yao wakatumia Kiaramu badala ya lugha yao ya awali.
Uhusiano kati ya Moabu na Israeli ya Kale
Katika masimulizi ya Biblia "Moabu" ilikuwa awali jina la mwana wa Lutu na Wamoabu walikuwa ukoo wake. Kufuatana na kitabu cha Mwanzo 19:30-38 walikuwa na asili moja na Wanaisraeli maana Moabu anatajwa kama mjukuu wa Abrahamu kupitia Lutu aliyemzaa Moabu na binti yake mkubwa.
Kulingana na habari za Biblia uhusiano kati ya Moabu na Israeli ya Kale mara nyingi haikuwa nzuri wakapigana mara nyingi kivita. Lakini walikuwa karibu katika habari nyingi za jamii na utamaduni wao; lugha yao ilifanana sana na Kiebrania jinsi inavyonoekana kwenye matangazo ya jiwe la Mesha.
Pamoja na masimulizi yanayoonyesha uhusiano mbaya kama habari za Bileamu (Hesabu 22-24) au za Egloni na Ehudi (Waamuzi 3, 12 ff) kuna pia habari za kinyume. Kitabu cha Ruthu inasimulia habari za mwanamke wa Moabu anayeonyeshwa lama kielelezo na anaendelea kuingia kati ya mababu wa mfalme Daudi.
Nsimbo
Nsimbo ni kata ya Halmashauri ya Wilaya ya Wilaya ya Mpanda katika Mkoa wa Katavi, pia ni jina la halmashauri ya wilaya iliyopo katika wilaya ya Mpanda Tanzania; halmashauri hiyo ina kata 12: Nsimbo, Mtapenda, Litapunga, Katumba, Kanoge, Uruwila, Machimboni, Sitalike, Kapalala, Ugalla, Ibindi na Itenka yenye postikodi namba 50116 .
Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,104 waishio humo.
Jiografia ya Afrika
thumb|320px|Afrika duniani. thumb|Afrika kutoka satelaiti. thumb|left|Mlima Kilimanjaro. thumb|Uwiano kati ya Afrika, Asia na Amerika.
Jiografia ya Afrika inahusu bara hilo ambalo ni la pili duniani kwa ukubwa, likiwa na eneo la kilometa za mraba zipatazo 30,368,609 (6% za eneo lote la dunia, sawa na 20% za nchi kavu) na vilevile kwa idadi ya wakazi, hao wakiwa 1,275,920,972 (mwaka 2018). Asia ndiyo bara pekee la kushinda Afrika.
Kuna umbali wa kilomita 8,000 kutoka Ras ben Sakka nchini Tunisia (37°21' N, sehemu ya kaskazini kabisa) hadi rasi ya Cape Agulhas nchini Afrika Kusini (34°51'15" S, sehemu ya kusini kabisa).
Umbali ni km 7,400 kutoka upande wa magharibi (rasi ya Cape Verde, 17°33'22" W) hadi mashariki (Ras Hafun nchini Somalia, 51°27'52" E).
Mlima mrefu zaidi barani unapatikana nchini Tanzania: ni volkeno Kilimanjaro (mita 5,895 juu ya usawa wa bahari) ambao ni pia mlima mrefu kuliko yote duniani usiojitokeza katika safu ya milima.
Mto mrefu zaidi barani na duniani ni Naili ukiwa na mwendo wa kilometa 6,758 kuanzia nchini Rwanda na Burundi, kupitia Tanzania, Uganda, Kenya, Sudan Kusini, Ethiopia, Sudan na hatimaye Misri.
271 KK
Makala hii inahusu mwaka 271 KK (kabla ya Kristo).
Jiografia ya Afrika
Afrika imezungukwa na bahari karibu pande zote. Kuna kiungo chembamba cha nchi kavu upande wa kaskazini mashariki na bara la Asia kwenye rasi ya Sinai.
Upande wa kaskazini iko Bahari ya Mediteranea, upande wa mashariki kuna Bahari Hindi pamoja na Bahari ya Shamu na upande wa magharibi iko Bahari Atlantiki.
Pwani yote ya Afrika ina urefu wa kilomita 26,000.
Kuna kisiwa kikubwa cha Madagaska na funguvisiwa mbalimbali.
Jiolojia
Kijiolojia Afrika iko kwenye bamba la Afrika. Lile bamba la gandunia la Afrika linaenea mbali zaidi kuliko maeneo tunayotazama kuwa Afrika kijiografia, ni pamoja na maeneo chini ya bahari linapopakana na mabamba ya Ulaya-Asia, Uarabuni, Uhindi na Australia, Antaktika, Amerika ya Kusini na Kaskazini. Upande wa mashariki wa bamba la Afrika kuna ufa unaozidi kupanuka ikielekea kujitenga kutoka Afrika kama bamba la Somalia.
Tabianchi
Tabianchi ya Afrika ni pana, kuanzia kanda za tropiki hadi kufikia maeneo ya nusu-aktiki (baridi) kwenye ncha za milima mirefu.
Nusu ya kaskazini ya bara ni jangwa au angalau yabisi. Sehemu za kati na za kusini zina maeneo ya savanna na kanda za msitu wa mvua.
Nchi za Afrika
Barani kuna nchi huru 54 zinazotambuliwa na Umoja wa Mataifa, maeneo 9 yenye hali ya pekee na madola mawili ambayo yanajitawala bila kutambuliwa kimataifa.
Nchi kubwa ya Afrika ni Algeria na nchi ndogo ni Shelisheli, funguvisiwa la Bahari Hindi. Nchi ndogo Afrika bara ni Gambia.
Wakazi
Wataalamu wengi wanakubaliana kutambua Afrika kama asili ya binadamu wote walioko duniani.
Mwaka 2010 idadi ya wakazi wa nchi zote za Afrika ilipita bilioni 1. Ni kwamba idadi yao imeongezeka sana katika miaka 40 iliyopita, ikipiku zile za Ulaya na Amerika.
Ilhali mwaka 1950 walikuwepo Waafrika milioni 229 pekee, idadi iliongezeka kuwa milioni 630 mwaka 1990 na milioni 1200 mnamo 2014. Hivyo asilimia ya watoto na vijana ni kubwa. Kuna nchi kadhaa ambako zaidi ya nusu ya wananchi wako chini ya umri wa miaka 25. Wakazi wa Afrika ni vijana kuliko wale wa mabara mengine yote; mwaka 2012 umri wa wastani ulikuwa miaka 19.7, wakati kidunia ulikuwa 30.4.
Zaidi ya lugha elfu za Kiafrika zinazungumzwa barani leo, ingawa nyingi zinazidi kufifia.
Waafrika wana imani za dini nyingi tofauti, lakini takwimu zinazotolewa hazina hakika, pia kwa sababu suala hilo ni nyeti kisiasa kwa serikali zenye mchanganyiko mkubwa wa watu, kama vile Nigeria, Ethiopia na Tanzania.
Kadiri ya World Book Encyclopedia, Islam ndiyo inayoongoza, ikifuatwa na Ukristo. Kumbe kadiri ya Encyclopedia Britannica, 45% za wakazi ni Wakristo, 40% ni Waislamu na 10% wanafuata dini asilia za Kiafrika. Wachache tu ni Wahindu, Wabuddha, Wabaha'i au hawana dini yoyote.
Kiteke-Nzikou
Kiteke-Nzikou ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa lugha zote za Kiteke nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 490,000 ila idadi ya wasemaji wa Kiteke-Nzikou haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Nzikou iko katika kundi la B70.
Waamoni
Amon (kwa Kiebrania עַמּוֹן ʻAmmôn; kwa Kiarabu a=عمّون|t=ʻAmmūn), ni jina la kabila la zamani lililotawala upande wa mashariki wa mto Yordani, leo nchini Yordani.
Mji muhimu zaidi wa Waamoni ulikuwa Rabbah au Rabbath Ammon, mahali pa Amman ya leo, makao makuu ya Jordan.
Waliabudu hasa Milkom na Molekh (pengine ni majina mawili ya mungu yuleyule).
Kwa mara ya mwisho uwepo wao unatajwa katika kitabu cha karne ya 2.
Crawley
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Crawley
Crawley ni mji wa Uingereza.
Kazuo Saito
Kazuo Saito (斉藤 和夫; alizaliwa 27 Julai 1951) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Japani. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Japani.
Saito alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 28 Januari 1976 dhidi ya Bulgaria. Saito alicheza Japani katika mechi 32.
Bergenfield, New Jersey
thumbnail|right|250px|Bwawa la Coopers, Bergenfield right|thumb| 260px|Mahali pa Bergenfield katika Bergen County na [[New Jersey]] Bergenfield ni mji wa Marekani katika jimbo la New Jersey. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2008, mji una wakazi wapatao 26,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 20 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 7.5 km².
Suleiman Abdullahi
Suleiman Abdullahi (alizaliwa Kaduna, Nigeria, 10 Disemba 1996) ni mwanasoka wa kulipwa kutoka Nigeria ambaye anacheza kama mshambuliaji katika klabu ya Allsvenskan IFK Göteborg.
Kazi
Abdullahi alijiunga na klabu ya Viking FK mnamo mwaka wa 2015. Mnamo Juni 2016, Abdullahi alihamia klabu ya Eintracht Braunschweig katika ligi ya Ujerumani, Bundesliga kwa mkataba wa miaka minne. Katika misimu miwili aliyocheza katika klabu ya Braunschweig alicheza mechi 41 za ligi akifunga mabao 8 na kutengeneza asisti 6.
Mnamo Agosti 2018, kufuatia Braunschweig kushuka daraja, Abdullahi alijiunga na klabu ya FC Union Berlin kwa mkopo na baada ya hapo mnamo tarehe 1 Juni 2019, FC Union Berlin ilimsajili Abdullahi kwa uhamisho wa kudumu.
Lewis Nkosi
Lewis Nkosi (5 Desemba 1936 - 5 Septemba 2010) alikuwa mwandishi wa habari wa Afrika Kusini. Aliandika kwa magazeti ya Ilange laseNatali na Drum. Akaenda Marekani kusoma. Mwaka wa 1966 hakuruhusiwa kurudi nchini mwake. Akafundisha katika vyuo vikuu vya nchi mbalimbali kama Poland, Zambia na Marekani. Hasa aliandika makala za kiuhakiki.
Kiblablanga
Kiblablanga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Visiwa vya Solomon inayozungumzwa na Wablablanga kwenye kisiwa cha Santa Isabel. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiblablanga imehesabiwa kuwa watu 1770. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiblablanga iko katika kundi la Kioseaniki.
Upara
Upara (kwa Kiingereza baldness) ni hali ya kutokuwa na nywele au ukosefu wa nywele mahali ambapo mara nyingi hukua, hasa kichwani. Aina ya upara ya kawaida zaidi ni upungufu wa nywele unaowatokea hatua kwa hatua binadamu wanaume na viumbehai wengine na ambayo huitwa "mkondo wa upara wa kiume".
Kiasi na mikondo ya upara vinaweza kutofautiana sana, baina ya mikondo ya kiume na ya kike ya alopeshia (androgenic alopecia au alopecia androgenetica), alopecia areata, ambayo huhusisha upotevu wa baadhi ya nywele kichwani na alopecia totalis, ambayo huhusisha upotevu wa nywele zote kichwani, hadi aina iliyokithiri zaidi ambayo ni universalis alopecia, inayohusisha kupoteza nywele zote kichwani na mwilini.
Asili ya jina la kimataifa
Istilahi alopeshia hutokana na neno la Kigiriki αλώπηξ, alópex, inayomaanisha mbweha. Asili ya matumizi hayo ni kuwa mnyama huyu huvua manyoya yake mara mbili kwa mwaka.
Dalili
Ishara ya upara ni ukosefu wa nywele juu ya kichwa cha mtu.
Sababu
Matukio ya upara wa kiolezo hutofautiana miongoni mwa idadi kubwa ya watu kwa misingi ya maumbile ya jeni; sababu za kimazingira hazionekani kuathiri sana aina hii ya upara. Utafiti mmoja mkubwa uliofanywa katika Maryborough, Victoria, Australia ulionyesha kuwa kiwango cha ya upotezaji nywele za mbeleni mwa kichwa-katikati hulingana na ongezeko la umri na huathiri 73.5% ya wanaume na 57% ya wanawake wenye umri wa miaka 80 na zaidi. Kwa mujibu wa tovuti ya Medem Medical Library, upara wa kiume huathiri takribani wanaume milioni 4 nchini Marekani. Takriban asilimia 25 ya wanaume huanza kupata upara tokea umri wa miaka 20, theluthi mbili huanza kupata upara kuanzia miaka 60. Uwezekano wa kupata jeni ya upara ni 4 kwa 7.
Ntsikana kaGabha
Ntsikana kaGabha  (1780 - 1821) alikuwa mhubiri Mkristo wa Afrika Kusini.
Upara
Sababu
Mkondo wa wanaume hudhihirisha upungufu wa nywele kutoka pande za paji la kichwa unaojulikana kama "upeo wa nywele unaopungua". Upungufu wa upeo wa nywele huonekana katika wanaume waliozidi miaka 20 lakini unaweza kuonekana mapema, mwishoni mwa umri wa ujana pia.
Ntsikana kaGabha
Alitunga nyimbo za Kikristo kwa lugha yake ya Kixhosa nazo zilitafsiriwa baadaye kwa Kiingereza.
Upara
Sababu
Sehemu ndogo ya upara inaweza kujitokeza sehemu ya juu (vertex). Sababu za aina hii ya upara (uitwao androjenetic alopecia) ni DHT, homoni yenye msukumo wa nguvu za ngono, ukuaji wa nywele za mwilini na usoni, ambayo huweza kuathiri vibaya tezi kibofu pamoja na nywele za kichwani.
Bado haijafahamika kikamilifu namna ambayo DHT hutekeleza jambo hili. Kwenye ngozi za vichwa zinazoathirika na jeni hii, DHT huzua mchakato wa ukondefu wa nywele. Kupitia mchakato wa ukondefu wa nywele, upana wa mzizi wa nywele huendelea kupungua kitaratibu hadi nywele kwenye ngozi ya kichwa kufanana na manyoya hafifu au "sufi za pichi" au hata kutoweka kabisa. Mwanzo wa kupoteza nywele wakati mwingine huanza mapema mwishoni mwa ubalehe na hasa husababishwa na jeni. Upara wa mkondo wa kiume huainishwa katika kipimo cha Hamilton Norwood I-VII.
Iliaminika awali kuwa upara ulirithiwa kutoka kwa babu wa ukoo wa mama. Ingawa pana misingi ya imani hii, wazazi wote huchangia uwezekano wa vizalia wao kupoteza nywele. Pana uwezekano mkubwa zaidi wa kurithi upara iwapo mchanganyiko wa jeni zinazosheheni kwa nguvu kutoka wazazi wote zina hali hiyo.
Kuna aina nyingine nyingi za upara:
Nadharia tete za mageuko ya kimaumbile
Hakuna makubaliano kuhusu maelezo ya mageuzi ya mkondo wa upara wa kiume. Madai ya kwamba mkondo wa upara wa kiume (MPB) hunuiwa kuwasilisha ujumbe wa kijamii unaungwa mkono na ukweli kwamba msambao wa vihisivu androjeni kwenye ngozi ya kichwani hutofautiana baina ya wanaume na wanawake, aidha waume na wake wazee walio na viwango vya juu vya androjeni mara nyingi hudhihirisha ukondefu wa nywele uliotawanyika, kinyume na ilivyo katika mkondo wa upara wa kiume.
Nadharia moja, iliyotolewa na Muscarella na Cunningham, inaeleza kuwa upara ulijitokeza miongoni mwa wanaume kufuatia uteuzi wa jinsia kama ishara pevu ya uzee na ukomavu wa kijamii, ambapo uchokozi na tabia za kujihatarisha huongezeka. Hii ilitoa taswira ya mwanamume aliyefikia hali iliyoimarika kijamii lakini aliyepungukiwa na uwezo wa kimwili wa kupata washirika wa kujamiiana na kukuza watoto hadi utu uzima.
Katika utafiti wa Muscarella na Cunningham, wanaume na wanawake walitazama wanamitindo 6 wa kiume waliokuwa na viwango tofauti vya nywele usoni (walio na ndevu na masharubu au bila) na nywele kichwani (kichwa kilichojaa nywele, zinazopungua na upara). Washiriki walitathmini kila mafungu kwa kutumia vivumishi 32 vilivyohusiana na mitazamo ya jamii. Wanaume waliokuwa na upara ama waliokuwa na nywele usoni au nywele zinazopungua walichukuliwa kuwa wenye umri mkubwa zaidi kuliko wale ambao waliokuwa wamenyolewa kabisa au waliokuwa na nywele nyingi kichwani. Ndevu na kichwa kilochojaa nywele zilionekana kama hali ya ujasiri zaidi na kutokomaa kijamii, nao upara ukahusishwa na ukomavu zaidi kijamii. Hariri ya maoni ya kijamii kuhusu mikondo ya upara wa kiume umetolewa na Henss (2001).
Upara usio wa binadamu
Upara si tu ni sifa bainishi ya binadamu. Viumbe wengine wa jamii ya nyani, kama vile masokwe, makakiu wenye mikia minene, na uakari wa Amerika ya Kusini hudhihirisha ukondefu taratibu wa nywele kichwani baada ya kubalehe. Makakiu wazima wenye mikia minene, kwa kweli, hutumika mara nyingi maabarani katika kutafiti matibabu yasaidiayo ukuaji wa nywele.
Watangulizi mbalimbali wa tai wa Ulimwengu wa Kale na Ulimwengu Mpya waligeuka kwa kipindi cha wakati na kupata upara kichwani, iliyozuia manyoya kushika vipande vya nyama zilizooza kutoka mlo wa tai, na kusaidia pia kupunguza joto.
Jenetikia
Watafiti wa Ujerumani wanataja jeni pokezi ya androjeni kama kiungo muhimu zaidi cha upara. Wanahitimisha kwamba aina fulani ya jeni pokezi ya androjeni huhitajika kwa ukuaji wa AGA. Mwaka huohuo matokeo ya utafiti huu yalithibitishwa na watafiti wengine. Jeni hii ni dhaifu, kwa hivyo mwanamke huhitaji kromosomu mbili za X zenye kasoro ili kuonyesha alopeshia ya mkondo sawa na wa kiume. Kwa vile androjeni na mahusiano yake na kipokezi cha androjeni ndiyo sababu za AGA inaonekana jambo la kimantiki kuchukulia kuwa jeni hisivu ya androjeni ina jukumu muhimu katika ukuaji wake.
Utafiti mwingine wa mwaka 2007 ulipendekeza kuwa jeni nyingine katika kromosomu X, iliyo karibu na jeni pokezi ya androjeni, ilikuwa na jukumu muhimu katika mkondo wa upara wa kiume. Walipata kuwa eneo la Xq11-q 12 katika kromosomu X- lilihusiana pakubwa na AGA katika wanaume. Walisisitiza kuwa EDA2R ndiyo jeni inyohusiana zaidi na AGA. Utafiti huu umeigwa katika angalau tafiti tatu huru zifuatazo.
Jeni nyinginezo zinazohusika na upotevu wa nywele zimegunduliwa. Mojawapo ikiwa jeni ya kromosomu 3. Jeni huwa iko katika 3q26. Jeni hii pia huchangia katika aina ya upara unaohusishwa na ulemavu wa akili. Jeni hii ni dhaifu.
Jeni nyingine ambayo inaweza kushiriki katika upotevu wa nywele ni P2RY5. Jeni hii inahusika na muundo wa nywele. Baadhi zinaweza kusababisha upara wakati wa kuzaliwa ilhali aina nyinginezo husababisha "nywele za sufu".
Utafiti wa hivi karibuni ulithibitisha jeni pokezi X zinazohusiana na androjeni kuwa za muhimu zaidi. Huku jeni katika kromosomu 20 ikiwa ya pili kwa umuhimu wa kuchangia hali hiyo (snpedia)
Upotezaji nywele kwa wanawake
Ingawa upara si kawaida sana katika wanawake kama ilivyo kwa wanaume, athari za kisaikolojia za kupoteza nywele huwa kubwa zaidi. Kwa kawaida ukanda wa nywele za mbele hudumu ilhali uwingi wa nywele hupungua katika maeneo yote kichwani. Hapo awali iliaminika kuwa ilisababishwa na testosteroni sawa na katika upara wa kiume, lakini wanawake wengi ambao kupoteza nywele huwa na viwango vya kawaida vya testosteroni.
Hata hivyo, upotezaji nywele kwa mwanamke umekuwa tatizo linaloendelea, ambalo kwa mujibu wa Akademia ya Marekani ya Matibabu ya ngozi, huathiri karibu wanawake 30,000,000nchini Marekani. Ingawa upotezaji nywele kwa wanawake kwa kawaida hutokea baada ya umri wa miaka 50 au hata baadaye, isipoambatana na matukio kama ujauzito, maradhi sugu, ya mlo, na mfadhaiko kati ya nyinginezo, kwa sasa inatokea miaka ya mapema na huku ripoti zikionyesha kuwa hutokea hata wanawake wachanga kama wa miaka 15 au 16.
Hata hivyo, kulingana na Ted Daly, MD, tabibu wa ngozi kutoka Kituo cha Matibabu cha Chuo Kikuu cha Long Island, alopeshia androjeni sio sababu kuu ya kupotea kwa nywele kwa wanawake na wataalamu wa ngozi kwa sasa hupendelea kuita hali hii mkondo wa upotevu wa nywele kwa wanawake badala ya kutumia neno androjeni alopeshia. Anaongeza kuwa mkondo wa kike ni wa mtawanyiko na hudhihirika katika eneo lote la juu ya kichwa na waweza kuathiri wanawake wakati wowote.
Wakati mwingine pia mchakato wa homoni huweza kusababisha upotevu wa nywele kwa mwanamke. Baadhi ya mifano ni: uja uzito, kufikia kutoweza kuzaa, uwepo wa uvimbe wa ovari, dawa za kudhibiti upataji mimba na kiwango juu cha androjeni, dalili za vimbe nyingi za ovari. Pia matatizo ya tezi, anemia, ugonjwa sugu na baadhi ya dawa husababisha upotevu wa nywele kwa mwanamke.
Athari za kisaikolojia
Alopeshia kutokana na kemotherapi ya saratani imeripotiwa kusababisha mabadiliko katika dhana-nafsia na taswira ya mwili. Taswira ya mwili hairejelei hali ya awali baada ya kuota upya kwa nywele kwa idadi kubwa ya wagonjwa. Katika hali kama hizo, wagonjwa hutatizika kuonyesha hisia zao (alexithymia) na hutaka zaidi kujiepusha na migogoro ya familia. Tiba ya familia inaweza kusaidia familia kukabiliana na matatizo ya kisaikolojia yakijitokeza.
Matatizo ya kisaikolojia kutokana na upara, yakiwepo, kwa kawaida hushamiri zaidi mwanzoni mwa dalili.
Baadhi ya wanaume wenye upara huonea fahari upara wao, wakihisi unasaba na watu maarufu wenye haiba walio na upara kama vile Yul Brynner, Bruce Willis, Vin Diesel, Sean Connery, Jason Statham, Patrick Stewart, Ben Kingsley, "Stone Cold Steve Austin, Tupac Shakur, Michael Chiklis, Telly Savalas, na Jeffrey Eugenides. Larry David hasa hutumia upara wake kama njia ya ucheshi-nafsia katika vipindi vyake vya televisheni vya Seinfeld and Curb Your Enthusiasm. Katika miaka ya hivi karibuni, upara ,umekuwa si tatizo kubwa kutokana na ongezeko la mtindo wa kudumisha nywele fupi sana, au hata kunyoa nywele kabisa, miongoni mwa wanaume katika nchi za magharibi. Kwa mfano, Patrick Stewart alitajwa kama "Mume wa Kuvutia zaidi kwenye TV" kwa jukumu lake la haiba kama Kapteni Jean-Luc Picard.
Makampuni mengi yamefanikiwa kibiashara kwa kuuza bidhaa ambazo hugeuza hali ya upara, kwa ukuzaji nywele upya, upandikizaji nywele kwa upasuaji au kuuza vibandiko vya nywele.
Kuzuia na kugeuza upotevu wa nywele
Matibabu ya aina mbalimbali za alopeshia huwa na mafanikio madogo. Baadhi ya waliopoteza nywele hutumia matibabu yaliyothibitika kiafya kama vile finasteridi, dutasteridi na mchanganyiko wa minoksidili inayotumiwa katika jaribio la kuzuia upotevu zaidi ya nywele na kuikuza upya. Kama kanuni ya jumla, ni rahisi kudumisha nywele zilizosalia kuliko kukuza upya, hata hivyo, matibabu yaliyotajwa yanaweza kuzuia kupotea kwa nywele kutokana na Androjeni alopeshia, na kuna teknolojia mpya katika upasuaji wa kujirembesha wa kupandikiza na mifumo ya uwekaji nywele ambayo huenda yasitambulike kabisa.
Nchini Marekani pana tiba aina mbili za dawa, ambazo zimeidhinishwa naShirika la Usimamizi wa Chakula na Dawa la Marekani (FDA) ikiwemo bidhaa moja iliyokubaliwa na FDA kwa matibabu ya alopeshia androgeni, inayojulikana pia kama mkondo wa kupoteza nywele wa kiume au wa kike. Matibabu mawili yaliyoidhinishwa na FDA ni finasteridi (inayotangazwa kama propeshia kwa kutibu upotevu wa nywele) na minoksidili.
Uchunguzi unaonyesha kupungua kwa testosteroni bure pamoja na kuongezeka kwa nguvu kutokana na mafunzo(yasiyobainika)ya utaratibu wa nguvu.
Kupunguza mfadhaiko
Kupunguza mfadhaiko kunaweza kusaidia kupunguza kasi ya upotevu wa nywele.
Vizuiakinga-mwili
Vizuiakinga-mwili vinavyotumiwa kichwani zimeonyeshwa kugeuza kwa muda alopeshia areata, ingawa madhara ya baadhi ya dawa hizi husababisha maswala kuzushwa kuhusu dawa hizi.
Kichwa
Njia moja ya kuficha upotevu wa nywele ni mtindo wa kuchana "kufunika", ambapo nywele zilizosalia hutengenezwa kwa mkao wa kufidia eneo la upara. Hii aghalabu huwa suluhisho la muda, na hufidia tu iwapo eneo lililipoteza nywele ni ndogo. Jinsi upotevu wa nywele huongezeka, kuchana "kufunika" hauweza tena kutegemewa. Wakati hali hii hufikia hatua ya juhudi kubwa na manufaa madogo-inaweza kumfanya mtu kukejeliwa au kudharauliwa.
Njia nyingine ni ya kuvaa kofia au kibandiko cha nywele- wigi au nywele za bandia. Wigi ni safu ya nywele bandia au halisi ambazo kwa kawaida hutengezwa kwa mitindo inayofanana na nywele za kawaida. Mara nyingi nywele hizi ni bandia. Wigi hutofautiana sana katika ubora na gharama. Nchini Marekani, wigi bora zaidi-ni zile zinazofanana na nywele halisi-hugharimu hadi kumi ya maelfu ya dola. Mashirika pia hukusanya 'michango ya nywele asili za watu binafsi ili kutengenezea wigi kwa wagonjwa wachanga wa saratani yaambao wamepoteza nywele zao kutokana na kemotherapia au matibabu mengine ya kansa mbali na aina yoyote ya upotevu wa nywele.
Ikumbukwe kuwa idadi kadhaa ya vibandiko maarurufu mbadala vipo kama vile Nanogen (Uropa) na Toppik (Marekani) nazo ni maarufu sana kama vipodozi visivyo vya wigi ambavyo huchangia unyuzi-embamba wa elektrostati kwa nywele za mtu binafsi.
Nyusi
Ingawa si kawaida kama vile upotevu wa nywele kichwani, kemotherapia, kutosawazika kwa homoni, aina za alopeshia, na sababu nyinginezo zinaweza pia kusababisha upotevu wa nywele katika nyusi. Nyusi bandia hupatikana kufidia nyusi zisizokuwepo au kufunika nyusi zenye mianya. Uchoraji mdogo sana wa kuchanja pia huwezekana.
Kukubali upara
Badala ya kuficha upotevu wa nywele, mtu anaweza kuikubali hali hiyo. Kichwa kilichonyolewa huotesha vishina kwa namna na kiwango sawa na unyoaji wa nywele za usoni. Umma kwa jumla umeweza kukubali unyoaji wa kichwa pia, lakini upara wa wanawake bado haujakubalika sana kijamii.
Jamii na utamaduni
Pana visasili vingi kuhusiana na sababu za upara na ulingano wazo na nguvu za kiumeza mtu, uwerevu wake, kabila, kazi, tabaka la kijamii, utajiri n.k. Ingawa kutia shaka kunatarajiwa kutokana na ukosefu wa ithibati za kisayansi, baadhi ya visasili hivi vina kiwango cha ukweli wa kimsingi.