cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ufalme wa Bourgogne
Kama taasisi ya kisiasa, Bourgogne ilikuwepo katika aina kadhaa na mipaka tofauti, hasa wakati imegawanywa katika Bourgogne ya Juu na ya chini na Provence.
Iliitwa Ufalme wa Bourgogne, wakati mwingine Ufalme wa Provence, Duchy wa Bourgogne na Wilaya ya Bourgogne.
Mto Olmanangie
unapatikana katika kaunti ya Narok, magharibi mwa Kenya.
Mparo
Mparo ni mji wa Mkoa wa Magharikbi wa Uganda ambao ndio makao makuu ya wilaya ya Rukiga.
Karne ya 18 KK
Karne ya 18 KK (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1800 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1701 KK.
Haifa
ni mji wa tatu kwa wingi wa wakazi nchini Israeli.
Idadi ya wakazi ilikadiriwa kuwa 285,316 (2019).
Umeorodheshwa na UNESCO kama Urithi wa Dunia.
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, 1860
Matokeo
Lincoln akapata kura 180, Breckinridge 72, Douglas 12 na Bell 39. Ramani yaonyesha kura kwa kila jimbo.
Melanini
thumb|Viinitete (embryo) viwili vya samaki, juu chenye melanini, chini bila melanini Melanini ni jina la pigmenti katika ngozi ya juu zinazofanya ngozi kuwa na rangi asilia fulani. Inapatikana pia katika nywele na sehemu za jicho.
Kazi ya melanini inaaminiwa kupunguza athira ya mnururisho wa urujuanimno (ing. ultraviolet) katika nuru ya jua. Watu wenye melanini nyingi yaani rangi nyeusi-nyeusi huathiriwa mara chache na kansa ya ngozi kuliko watu wenye rangi nyeupe-nyeupe. Hii ni sababu ya kwamba katika mazingira penye nuru kali zaidi (kama karibu na ikweta) mara nyingi watu huwa na melanini nyingi hivyo rangi nyeusi-nyesi kuliko watu katika mazingira penye nuru hafifu zaidi.
Ukosefu wa melanini husababisha mtu kuwa albino.
Ali Hassan Kuban
Ali Hassan Kuban (1929 - 2001 ) alikuwa mwimbaji wa Nubia na kiongozi katika bendi. Alijulikana kama "Kapteni" au "Godfather" wa muziki wa Nubia.
Ali Hassan Kuban alizaliwa huko Gorta, nchini Misri, katika kijiji cha Wanubi karibu na Aswan. Baada ya familia yake kuhamia Cairo, alijifunza kucheza clarinet, na mwaka 1949 aliimba katika Opera ya Cairo. Pia alicheza girba ( bagpipes ) na bendi yake mwenyewe wakati wa sherehe za harusi. Wakati wa miaka ya 1950, Ali alianza kuongeza ala za Magharibi kama vile saxophone, gitaa la umeme, gitaa la besi, ogani, tarumbeta na accordion kwenye kundi lake. Kufikia miaka ya 1990, alikuwa akiigiza hadhira wa kimataifa katika hafla kama vile Midem (1993), WOMAD (1994), Tamasha la Montreal Jazz (1994), na Central Park SummerStage (1995).
Orodha ya kazi za muziki
Albamu
Pione Sisto
thumbnail|right|200px|Pione Sisto Pione Sisto Ifolo Emirmija (alizaliwa 4 Februari 1995) ni mchezaji wa soka wa Denmark ambaye anacheza kama kiungo wa kushoto katika klabu ya Hispania Celta de Vigo na timu ya taifa ya Denmark.
Mike Jensen
thumbnail|right|200px|Mike Jensen Mike Lindemann Jensen (alizaliwa 19 Februari 1988 katika Herlev) ni mchezaji wa soka wa Denmark ambaye sasa anacheza kama kiungo wa klabu ya soka ya Norway ya Rosenborg.
Kiwawa (Pokot Magharibi)
ni kata ya kaunti ya Pokot Magharibi, Eneo bunge la Kacheliba, nchini Kenya.
Mia moja na tisa
Mia moja na tisa ni namba inayoandikwa 109 kwa tarakimu za kawaida na CIX kwa zile za Kirumi.
Ni namba asilia inayofuata 108 na kutangulia 110.
109 ni namba tasa.
Mto Olmesutye
unapatikana katika kaunti ya Narok, magharibi mwa Kenya.
Herzliya
ni mji wa Israeli.
Fatna Bent Lhoucine
Fatna Bent Lhoucine alirekodi zaidi ya nyimbo 200 akiwa na kikundi cha "Oulad Ben Aguida". Aliacha kuimba mnamo 2002 baada ya kwenda kuhiji, akiwa na umri wa miaka 67, na alifariki miaka 3 baadae, katika mji aliozaliwa wa Sidi Bennour.
Umsweswe
ni mji wa Zimbabwe, katika mkoa wa Mashonaland Magharibi.
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, 1912
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, mwaka wa 1912 ulikuwa wa 32 katika historia ya Marekani. Ukafanywa Jumanne tarehe 5 Novemba. Upande wa "Democratic Party", Woodrow Wilson (pamoja na kaimu wake Thomas Marshall) aliwashinda mgombea wa "Republican Party" Rais William Howard Taft (pamoja na kaimu wake Nicholas Butler) na mgombea wa "Progressive Party", Rais wa zamani Theodore Roosevelt (pamoja na kaimu wake Hiram Johnson).
Matokeo
Wilson akapata kura 435, Roosevelt 88 na Taft nane tu. Ramani yaonyesha kura kwa kila jimbo.
Mto Nayasandeku
unapatikana katika wilaya ya Luweero, mkoa wa Kati, nchini Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Fumo Liyongo
Fumo Liyongo (wakati mwingine Fumo Liongo) alikuwa askari na mwandishi wa mashairi katika pwani ya kaskazini ya Afrika Mashariki kati ya karne ya 9 na karne ya 13.
Aliandika gungu mengi kama "Sifa la Uta" au "Wimbo wa Mapenzi".
Katika mwaka wa 1913, mwandishi wa mashairi Muhamadi Kijumwa aliandika juun yake utenzi maarufu uitwao utendi wa Fumo Liyongo, utenzi ambao ulikuwa ukielezea maisha ya Fumo Liyongo, aliyekuwa mshairi na pia mtawala katika eneo la Pate
Mistari yake
Mwanangwa
Mwanangwa ni fili
Hafi kwa ulili
Hufa kwa jabali
Kwalo kondo kali.
Nijiwapo nime
Alale
ni kata ya kaunti ya Pokot Magharibi, Eneo bunge la Kacheliba, nchini Kenya.
Mto Wakibombo
unapatikana katika wilaya ya Luweero, mkoa wa Kati, nchini Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, 1884
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, mwaka wa 1884 ulikuwa wa 25 katika historia ya Marekani. Ukafanywa Jumanne tarehe 4 Novemba. Upande wa "Democratic Party", Grover Cleveland (pamoja na kaimu wake Thomas Hendricks) alimshinda mgombea wa "Republican Party" James Blaine (pamoja na kaimu wake John Logan).
Matokeo
Cleveland akapata kura 219 na Blaine 182. Ramani yaonyesha kura kwa kila jimbo.
Fumo Liyongo
Mistari yake
Niwe gombe dume
Kiukisha mbuzi
Nife dondo wazi
Hod HaSharon
ni mji wa Israeli.
Fumo Liyongo
Mistari yake
Fumo Liyongo
Hod HaSharon
Idadi ya wakazi ilikadiriwa kuwa 63,175 (2019).
Leporung
Leporung ni kijiji katika Barolong, Wilaya ya Southern huko nchini Botswana. Idadi ya wakazi wa kijijini hapa ilikuwa 575 kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka wa 2011.
Kononi wa Aleksandria
Kononi wa Aleksandria (alifariki 555 hivi) alikuwa abati wa monasteri ya Pentucla, katika bonde la mto Yordani (Palestina).
Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 19 Februari.
Mto Olngakuala
unapatikana katika kaunti ya Narok, magharibi mwa Kenya.
Mia moja na kumi na moja
Mia moja na kumi na moja ni namba inayoandikwa 111 kwa tarakimu za kawaida na CXI kwa zile za Kirumi.
Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 37.
Mto Olodaare
unapatikana katika kaunti ya Narok, magharibi mwa Kenya.
Chepareria
ni kata ya kaunti ya Pokot Magharibi, Eneo bunge la Pokot Kusini, nchini Kenya.
Holon
ni mji wa Israeli.
Idadi ya wakazi ilikadiriwa kuwa 196,282 (2019).
Karne ya 20 KK
Karne ya 20 KK (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 2000 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1901 KK.
Orodha ya mito ya wilaya ya Lwengo
Orodha ya mito ya wilaya ya Lwengo inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Mkoa wa Kati nchini Uganda.
Mia moja na kumi
Ni namba asilia inayofuata 109 na kutangulia 111.
Karne ya 14 KK
Karne ya 14 KK (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1400 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1301 KK.
Mia moja na kumi
Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 11.
Mia moja na kumi na tatu
Mia moja na kumi na tatu ni namba inayoandikwa 113 kwa tarakimu za kawaida na CXIII kwa zile za Kirumi.
Ni namba asilia inayofuata 112 na kutangulia 114.
113 ni namba tasa.
Mhandisi
Mhandisi (kutoka neno la Kiarabu) ni mtu mwenye elimu sahihi katika taaluma ya uhandisi.
Jina la Kiingereza engineer (kwa Kiswahili: injinia) linatoka kwenye Kilatini ingenium, maana yake ni "uerevu".
Kazi nyingi zinatumika sayansi, kwa kutumia habari iliyotolewa na wanasayansi kufanya kazi zao.
Mia moja na kumi na mbili
Mia moja na kumi na mbili ni namba inayoandikwa 112 kwa tarakimu za kawaida na CXII kwa zile za Kirumi.
Ni namba asilia inayofuata 111 na kutangulia 113.
Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 7.
Ntoroko
ni mji wa Mkoa wa Magharikbi wa Uganda ambao ndio makao makuu ya wilaya ya Ntoroko.
Diskografia ya Amr Diab
Diskografia ya Amr Diab, mwimbaji maarufu wa pop ya Kiarabu kutoka nchini Misri.
Mto Oloitokitok
unapatikana katika kaunti ya Narok, magharibi mwa Kenya.
Diskografia ya Amr Diab
Aligunduliwa kwa mara ya kwanza na Freat Emad Bediwi akiwa na umri wa miaka 7 tu.
Ana singo kumi, na video 38.
Albamu za remix
Nor Alain: The Remix Album
Kalenda ya Kiyahudi
Kalenda ya Kiyahudi (pia: Kalenda ya Kiebrania) ni kalenda inayotumiwa katika dini ya Uyahudi na pia nchini Israel. Inatumiwa kupanga tarehe za sikukuu za Kiyahudi na utaratibu wa kusoma Torati kwa kila wiki.
Liturgia na sala hufuata pia mpangilio wa kalenda hiyo.
Mwaka
Kalenda hiyo inajua miaka tofauti ndani ya kipindi kilekile.
Kanuni za msingi
Kalenda ya Kiebrania ni kalenda jua-mwezi.
Nadharia tete ya mgusano
thumb| Uzoefu wa kutumia basi katika Amerika. Nadharia tete ya mgusano (kwa Kiingereza: "Contact Hypothesis") inasema kwamba ili kuboresha uhusiano kati ya vikundi viwili njia ni kuanzisha mgusano kati yao.
Kalenda ya Kiyahudi
Siku na wiki
Katika kalenda ya Kiyahudi, siku inafafanuliwa kufuatana na Biblia ya Kiebrania: "Na ilikuwa jioni, na ilikuwa asubuhi, siku moja". Kwa sababu "jioni" inakuja kabla ya "asubuhi", siku katika kalenda ya Kiyahudi huanza jioni baada ya machweo. Ni muhimu kuhakikisha kuwa siku iliyopita imekwisha kabisa, hivyo siku mpya huanza wakati wa usiku umeanza.
Katika kalenda zinazochapishwa, tofauti hii haionekani maana hapa tarehe za kalenda ya Kiyahudi na tarehe za Kalenda ya Gregori zinazoanza usiku wa manane huonyeshwa kandokando. Ineleweka kuwa watu wanaotumia kalenda hizi wanajua utaratibu wa kuanza siku baada ya machweo. Wakati wowote sikukuu, siku ya kuzaliwa au ya kumbukumbu ikionekana kwenye kalenda iliyochapishwa, kwa kweli huanza jioni iliyotangulia, baada ya machweo.
Molad
Hesabu ya kalenda ya Kiebrania mwaka na mwezi huanza na molad inayomaanisha hilali. Molad ni neno la Kiebrania linalomaanisha "kuzaliwa". Neno hilo linamaanisha "kuzaliwa" kwa mwezi mpya kila mwezi. Kalenda ya kisasa ya Kiebrania hutumia molad iliyohesabiwa: urefu wa wastani wa muda kutoka mwezi mpya hadi mwezi mpya. Urefu wa Molad ni siku 29, masaa 12, dakika 44, sekunde 3 na nusu.
Jesper Hansen
Maisha ya zamani
Hansen alicheza katika klabu ya Ølstykke FC wakati wa kazi yake ya ujana, kabla ya kuhamia kwenye klabu ya Farum BK mwaka 2000.
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, 1892
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, mwaka wa 1892 ulikuwa wa 27 katika historia ya Marekani. Ukafanywa Jumanne tarehe 8 Novemba. Upande wa "Democratic Party", Rais Grover Cleveland (pamoja na kaimu wake Adlai Stevenson) aliwashinda mgombea wa "Republican Party" Rais Benjamin Harrison (pamoja na kaimu wake Whitelaw Reid) na mgombea wa "Populist Party" James B. Weaver (pamoja na kaimu wake James G. Field).
Matokeo
Cleveland akapata kura 277, Harrison 145 na Weaver 22. Ramani yaonyesha kura kwa kila jimbo.
Mto Bijaba
unapatikana katika wilaya ya Lwengo, mkoa wa Kati, nchini Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, 1852
Uchaguzi wa Rais wa Marekani, mwaka wa 1852 ulikuwa wa 17 katika historia ya Marekani. Ukafanywa Jumanne tarehe 2 Novemba. Upande wa "Democratic Party", Franklin Pierce (pamoja na kaimu wake William R. King) alimshinda mgombea wa "Whig Party" Winfield Scott (pamoja na kaimu wake William A. Graham).
Matokeo
Pierce akapata kura 254 na Scott 42. Ramani yaonyesha kura kwa kila jimbo.
Mto Olokurto
unapatikana katika kaunti ya Narok, magharibi mwa Kenya.
Rapa Iti
thumbnail|right|280px|Kisiwa cha Rapa Iti Rapa Iti (au Rapa) ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa kusini-mashariki wa kisiwa cha Tubuai. Eneo la kisiwa ni 40 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Ahurei. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 515. Watu wakaao kisiwani kwa Rapa Iti huongea Kirapa na Kitahiti.
Kafr Qasim
ni mji wa Israeli.
Idadi ya wakazi ilikadiriwa kuwa 23,823 (2019).
Kitause
Kitause ni lugha ya Kipapua nchini Indonesia inayozungumzwa na Watause. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitause imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitause iko katika kundi la “Lakes Plain”.
Kiungo (chakula)
thumb|[[Duka la viungo huko Moroko.]] Kiungo cha chakula ni kiolezi kinachotia ladha au harufu maalumu katika chakula. Mifano yake ni chumvi, kitunguu, iliki, karafuu au pilipili.
Viungo vingi kwa asili ni mbegu, matunda, majani au mizizi ya mimea mbalimbali ambamo ladha inayotafutwa inapatikana.
Rubirizi
ni mji wa Mkoa wa Magharikbi wa Uganda ambao ndio makao makuu ya wilaya ya Rubirizi.
Lelan (Pokot Magharibi)
ni kata ya kaunti ya Pokot Magharibi, Eneo bunge la Pokot Kusini, nchini Kenya.
Josip Belušić
Josip Belušić (Županići, Labin, Dola la Austria, sasa Kroatia, 12 Machi 1847 - Trieste, leo nchini Italia, 8 Januari 1905) alikuwa mvumbuzi wa Kikroeshia. Anajulikana kwa kubuni spidometa.
Alisoma huko Vienna. Belušić alikuwa profesa huko Koper na Trieste. Alimiliki hati miliki ya kasi katika 1888 akaiwasilisha kwenye Maonyesho ya Dunia ya mwaka 1889 huko Paris.
Tapach
ni kata ya kaunti ya Pokot Magharibi, Eneo bunge la Pokot Kusini, nchini Kenya.
Karne ya 13 KK
Karne ya 13 KK (= kabla ya Kristo) ni kipindi cha miaka mia kuanzia tarehe 1 Januari 1300 KK na kuishia tarehe 31 Desemba 1201 KK.
Majina ya nyota
400px|thumb|Ramani ya Ulimwengu kufuatana na Ptolemaio - Dunia iko katikati ikizungukwa na njia za sayari, Jua na Mwezi. Sayari zinachorwa hapa miungu ya Kiroma iliyotoa majina yao kwa sayari katika lugha za Ulaya Majina ya nyota yanapatikana kwa nyota mia kadhaa zinazoonekana vema kwa macho matupu. Majina hayo yanaweza kuwa tofauti katika tamaduni mbalimbali duniani. Katika matumizi ya kisasa ni hasa majina kutoka urithi wa Ugiriki ya Kale, Roma ya Kale na Uarabuni ndio hasa yanayoendelea kutumiwa hadi leo. Pamoja na desturi ya kutunga majina kwa nyota angavu kuna pia desturi ya kupanga nyota za anga katika kundinyota zenye majina. Kundinyota ni idadi ya nyota zinazoonekana karibu kwenye anga ya usiku.
Leo hii Umoja wa Kimataifa wa Astronomia (UKIA) unatumia mpangilio wa kundiyota 88 zenye majina maalumu na ndani ya kundinyota hizi ilitambua majina rasmi kwa nyota angavu zaidi. UKIA ulianza kuorodhesha majina yenye asili ya Kigiriki na Kiarabu ikaendelea kukubali pia majina kutoka urithi wa tamaduni mbalimbali. Hadi mwaka 2017 majina 313 yalitambuliwa hivyo na UKIA.
Rwampara
ni mji wa Mkoa wa Magharikbi wa Uganda ambao ndio makao makuu ya wilaya ya Rwampara.
Eneo bunge la Aldai
Eneo bunge la Aldai ni mojawapo ya majimbo ya Uchaguzi nchini Kenya. Jimbo hili linapatikana katika kaunti ya Nandi miongoni mwa majimbo sita ya kaunti hiyo.
Majina ya nyota
Kusudi la kubuni majina ya nyota
Mataifa mengi walitumia elimu ya nyota kwa kupanga kalenda yao. Kila baada ya mwaka mmoja nyota za anga zinaonekana tena jinsi zilivyokaa siku 365.25 zilizopita. Nyota nyingi hazionekani mwaka wote, hivyo kuonekana kwa nyota fulani iliweza kuwa ilani ya kuandaa mashamba, na hapo asili ya jina la „Kilimia“ katika lugha za Kibantu kwa fungunyota mashuhuri. Mabaharia kama Wagiriki na Waswahili wa Kale walitegemea nyota kwa kutafuta njia zao baharini wakati wa usiku katika karne pasipo na GPS wala dira. Wasafiri katika nchi za joto kama Uarabuni walipaswa kusafiri hasa gizani ili kuepukana na joto hatari la mchana walipotegemea nyota sawa na mabaharia ili wasipotee jangwani. Matumizi hayo ya elimu ya nyota yalirahisishwa kwa kutumia majina yaliyoeleweka.
Mataifa mengi yalipamba elimu yao kwa kuunganisha nyota na hadithi za wazee kuhusu mashujaa wa kale na miungu ya imani yao. Hadi leo tunatumia kumbukumbu ya mitholojia ya Wagiriki na Waroma tukitaja kundinyota kama Andromeda (sw. Mara (kundinyota)) au Hercules (sw. Rakisi (kundinyota)); majina ya UKIA kwa sayari yanatunza majina ya miungu ya Kiroma kama vile Mercurius, Venus, Mars, Jupiter na kadhalika.
Tuamotu
Tuamotu ni funguvisiwa la Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa kaskazini-mashariki wa kisiwa cha Tahiti. Ni funguvisiwa kubwa kabisa duniani. Mwaka wa 2002, idadi ya watu visiwani imehesabiwa kuwa 15,862. Watu wakaao visiwani kwa Tuamotu huongea Kituamotu na Kitahiti.
Majina ya nyota
Historia ya majina ya kimagharibi ya nyota
350px|thumb|Picha ya kundinyota [[Farisi (kundinyota)|Farisi (Perseus) katika kitabu cha Kiajemi; nyota zilitajwa kulingana na picha kama "ya bega, ya kando, ya mguuni, ya mkononi, ya kichwani" na majina haya ya Kiarabu mara nyingi yamekuwa chanzo cha majina ya kisasa.]] Kumbukumbu ya kale zaidi kuhusu majina ya nyota imehifadhiwa kutoka tamaduni za Mesopotamia kama Babeli na Sumeri. Walitazama nyota kwa umakinifu mkubwa wakipanga kalenda na hivyo waliweka misingi ya astronomia. Walitambua tofauti kati ya nyota za kawaida zisizobadilika, nyota zinazotembea angani, yaani sayari, na nyota zinazoonekana kwa muda mfupi tu kama vile vimondo au nyotamkia. Ilhali waliamini ya kwamba nyota ni wawakilishi wa miungu yao, waliunda pia imani ya kwamba miendo ya nyota inaruhusu kutabiri nia ya miungu na hivyo waliweka misingi kwa elimu ya unajimu iliyoendelea sambamba na astronomia bila kutofautishwa kwa karne nyingi. Elimu ya Babeli ilikuwa msingi kwa maendeleo ya elimu hii katika Ugiriki ya Kale na Uhindi.
Eneo bunge la Aldai
Historia
Jimbo hili lilianzishwa wakati wa Uchaguzi Mkuu wa 1966.
Tuamotu
Visiwa ndani ya funguvisiwa
Funguvisiwa ya Tuamotu ina makundi manane ya visiwa yafutayo:
Majina ya nyota
Historia ya majina ya kimagharibi ya nyota
Wagiriki waliendeleza elimu walioirithi na kuiunganisha na falsafa na hisabati wakilenga kueleza miendo ya nyota iliyotazamwa angani. Elimu yao ilipokelewa kutoka Waroma wa Kale walioendelea kutafsiri majina mengi kwa lugha yao ya Kilatini.
Baada ya kuporomoka kwa ustaarabu wa Wagiriki na Waroma, ni Waarabu Waislamu waliovamia sehemu kubwa za maeneo yao na kuyatawala. Walianza kutafsiri vitabu vya Wagiriki na kuendeleza elimu yao, pia kuhusu nyota. Kuhusu majina ya Wagiriki walitafsiri sehemu ya majina hayo, kwa nyota nyingi walitumia majina ya kale ya Kiarabu, na hasa walitafsiri maelezo ya Ptolemaio katika Almagesti. Matoleo ya Almagesti yalitafsiriwa baadaye kutoka Kiarabu kwa Kilatini kilichokuwa lugha ya elimu ya Ulaya ya Magharibi ambako elimu ya kale ilisahauliwa tayari.
Wataalamu wa Ulaya walirejea vitabu vya Kiarabu na mara nyingi kutumia majina waliyoyakuta mle. Mfano ni jina la nyota Rigel = mguu kutoka ar. رجل rijil. Wakati mwingine walitambua asili ya majina ya Kiarabu katika hadithi za Wagiriki na Waroma zilizojulikana huko Ulaya na hapo walitumia majina ya Kigiriki na Kilatini, hasa kwa ajili ya kundinyota kama vile Aries, Taurus, Leo, Virgo. Halafu walijitahidi kubuni majina mapya kwa ajili ya kundinyota na nyota muhimu kwenye angakusi zilizotazamiwa na mabaharia Wareno, Wahispania, Waingereza, Waholanzi na Wafaransa waliozunguka sasa kote duniani na kuchora ramani za nyota ambazo hazikujulikana kwa wazee wa Kiarabu na Kigiriki.
Majina ya kimataifa ya nyota kulingana na UKIA
Urithi huu wa mchanganyiko uliingia katika kawaida ya astronomia ya kisayansi iliyopanuka mbio tangu karne ya 19. Urithi huo ulikuwa pia msingi wa orodha za kwanza za kimataifa zilizotungwa katika karne ya 20 tangu kuundwa kwa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia (UKIA). Kwa hiyo majina yaliyokubaliwa kwa matumizi ya kimataifa ni mchanganyiko wa majina yenye asili ya Kigiriki, Kilatini na Kiarabu. Orodha hii inaendelezwa na kamati ya UKIA kwa jina la IAU Catalog of Star Names (IAU-CSN)
Majina ya nyota kwa Kiswahili na katika tamaduni nyingine
tazama makala ya pekee Majina ya nyota kwa Kiswahili
Waswahili wa Kale walitegemea pia nyota wakiwa mabaharia stadi waliovuka Bahari Hindi yote. Hapa kuna urithi mkubwa wa majina ya nyota kwa Kiswahili. Majina hayo yalipokewa kiasili hasa kutoka Kiarabu, lakini pia kutoka Kiajemi na lugha za Kihindi.
Majina ya kimtaifa na namba za orodha
Pamoja na kugunduliwa kwa nyota nyingi mpya kadiri ya kuboreshwa kwa vifaa vya darubini, orodha za nyota zilitungwa ambako nyota zilitajwa zaidi kwa namba fulani kuliko majina. Hata hivyo majina ya nyota zilizojulikana tangu kale yanaendelea kutumiwa. Orodha ya kwanza ya aina hii imekuwa majina ya Bayer, ambako nyota inatajwa kwa jina la kundinyota halafu herufi ya Kigiriki kwa utaratibu wa mwangaza wake. Baada ya muda ilionekana idadi ya herufi za Kigiriki haikutosha kwa idadi kubwa ya nyota na hapo majaribio mengine yalifuata kama namba za Flamsteed.
Wakati violwa vipya vilipogunduliwa katika mfumo wa Jua wanaastronomia waliendelea kutumia majina kutoka mitholojia ya Kiroma au ya Kigiriki, kwa mfano majina ya Uranus na Neptun kwa sayari za mbali, na pia majina ya miezi ya sayari hizo. Tangu mwanzo wa karne ya 21 UKIA ilichagua pia majina kutoka mitholojia ya mataifa mbalimbali ya Dunia hata nje ya mapokeo ya Kigiriki - Kiarabu.
Leo hii wanaastronomia wanatumia mifumo mbalimbali kandokando na zaidi orodha zinazoweza kutunzwa kwa kompyuta tu ambazo zinaorodhesha mamilioni ya nyota. Hizi zinatajwa pamoja na majina ya kale kwa nyota angavu 200-300 na majina ya Bayer kwa takriban nyota 1500.
Ramonaka
Ramonaka ni kijiji katika Kgatleng, Wilaya ya Kgatleng huko nchini Botswana. Idadi ya wakazi wa kijijini hapa ilikuwa 573 kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka wa 2011.
Orodha ya mito ya wilaya ya Lyantonde
Orodha ya mito ya wilaya ya Lyantonde inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Mkoa wa Kati nchini Uganda.
Mto Kigabi
unapatikana katika wilaya ya Lwengo, mkoa wa Kati, nchini Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Dositeo wa Gaza
Dositeo wa Gaza (alifariki 530 hivi) alikuwa mmonaki karibu na Gaza, Palestina, ingawa labda alitokea Misri.
Sklerosisi ya sehemu nyingi
Sklerosisi ya sehemu nyingi (kwa Kiingereza multiple sclerosis) ambayo pia hujulikana kama sklerosisi iliyosambaa au enkefalomielitisi diseminata, ni ugonjwa wa kuvimba ambapo vihami za seli za neva kwenye ubongo na uti wa mgongo huharibiwa. Kuharibiwa huku hukatiza mawasiliano baina ya sehemu za mfumo wa neva, na kusababisha ishara na dalili anuwai, pamoja na za kimwili, ulemavu wa akili, na wakati mwingine magonjwa ya akili.
Dositeo wa Gaza
Alifariki bado kijana kutokana na ugumu wa maisha aliyoyashika chini ya Dorotheo wa Gaza.
Sklerosisi ya sehemu nyingi
Sklerosisi ya sehemu nyingi huwa na aina kadhaa zenye dalili mpya zinazotokea katika maambukizi yasiyoshughulikiwa (aina zinazojirudia) au zinazojijenga kwa muda (aina zinazoendelea). Baina ya maambukizi, dalili zinaweza kupotea kabisa; hata hivyo, matatizo ya kudumu ya nurolojia hutokea mara kwa mara, hasa ugonjwa unapozidi.
Ingawa kisababishi si bayana, kinakisiwa kuwa uharibifu kwa mfumo wa kingamwili au matatizo ya seli zinazotoa mielini. Visababishi vilivyopendekezwa ni visababishi vya kijenetikia na kimazingira kama vile maambukizi. Sklerosisi ya sehemu nyingi hutambuliwa kulingana na ishara na dalili zinazojitokeza na matokeo ya uchunguzi zaidi wa kitiba.
Dositeo wa Gaza
Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 19 Februari au 23 Februari.
Kfar Saba
ni mji wa Israeli.
Sklerosisi ya sehemu nyingi
Hakuna tiba kamili ya sklerosisi ya sehemu nyingi. Tiba hujaribu kuboresha matokeo baada ya maambukizi na kuzuia maambukizi mapya. Tiba zinazotumika kutibu sklerosisi ya sehemu nyingi ingawa ni bora kwa kiasi, zinaweza kuwa na madhara na hivyo basi yasistahimilike. Watu wengi hutafuta matibabu mbadala licha ya ukosefu wa ushahidi. Matokeo ya muda mrefu ni magumu kutabiri; bali matokeo bora huonekana kwa wanawake, wanaopata ugonjwa huu mapema maishani, ambao ugonjwa hurejea na waliopata maambukizi machache hapo awali. Matarajio ya kuishi ni miaka 5 hadi 10 pungufu kuliko ya watu wasioathiriwa.
Kufikia mwaka wa 2008, kati ya watu milioni 2 na 2.5 ulimwenguni wameathiriwa huku viwango vikitofautiana pakubwa katika sehemu mbalimbali za dunia na miongoni mwa watu mbalimbali. Ugonjwa huu huanza kati ya miaka 20 na 50 na hutokea mara mbili zaidi kwa wanawake ikilinganishwa na wanaume.
Kfar Saba
Idadi ya wakazi ilikadiriwa kuwa 101,432 (2019).
Sklerosisi ya sehemu nyingi
Jina “sklerosisi ya sehemu nyingi” linamaanisha makovu (kwa Kigiriki "sklero" ni sawa wa ugumu) hasa katika mata nyeupe ya ubongo na uti wa mgongo. Sklerosisi ya sehemu nyingi ilielezwa kwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1868 na Jean-Martin Charcot. Tiba mpya na mbinu za utambuzi zinaendelea kubuniwa.
Ishara na Dalili
Mtu anayeugua sklerosisi ya sehemu nyingi anaweza kuwa na dalili au ishara yoyote ya nyurolojia; pamoja na mfumo wa neva wa otonomiki, matatizo ya kuona, kutembea na kuhisi kuonekana sasa. Dalili maalum hutambulika kwa sehemu yenye vidonda katika mfumo wa neva na huenda zikawa ukosefu wa hisi au mabadiliko ya hisi kama vile minyweo, mwasho au kufa ganzi, udhaifu wa misuli, rifleksi dhahiri sana, spazimu za misuli, au ugumu katika kusonga; ugumu katika kupatanisha usawa (ataksia); matatizo ya kunena au kumeza, matatizo ya kuona (nistagmasi, uvimbe katika neva ya macho au kuona kitu kimoja kana kwamba ni viwili), kuhisi uchovu, kali au maumivu sugu, na matatizo ya kibofu na utumbo, miongoni mwa mengine. Matatizo ya ugumu wa kufikiria na ya hisia dipresheni au hisi zisizo thabiti pia hutokea sana. Tukio la Uhthoff's, kukithiri kwa dalili kutokana na kutangamana na kiwango cha juu cha joto na Ishara ya Lhermitte hisi ya kielektriki inayohisika kuelekea chini kwenye mgongo shingo linapokunjwa hasa ni sifa bainifu za sklerosisi ya sehemu nyingi. Kipimo kikuu cha ulemavu na ukali ni kipimo cha hali ya ulemavu ulioenea, na vipimo vingine kama vile sehemu amilifu za sklerosisi ya sehemu nyingi vinavyotumika sana katika utafiti.
Hali hii huanza katika asilimia 85 ya visa kama sindromu isiyoshughulikiwa kiafya kwa siku kadhaa huku asilimia 45 wakiwa na matatizo ya mota na hisi, asilimia 20 wakiwa na uvimbe kwenye neva za macho, na asilimia 10 wakiwa na dalili zinazohusiana na shina la ubongo kutotekeleza majukumu yake ipasavyo, ilhali asilimia 25 inayobaki ni visa vilivyo na zaidi ya tatizo moja kwa yaliyotajwa awal. Mkondo wa dalili hutokea katika mipangilio miwili mikuu mwanzoni; kama matukio mabaya ya ghafla yanayodumu siku hadi miezi michache (huitwa kurejelewa na ugonjwa, kuongezeka kwa ukali, maumivu makali ya ghafla, maambukizi au wekundu) na kufuatwa na afueni (asilimia 85 ya visa) au kama kukithiri polepole kwa muda bila vipindi vya afueni (asilimia 10-15 ya visa). Mchanganyiko wa mipangilio hii miwili unaweza pia kutokea au watu wanaweza kuanza kwa kutoweka na kurejea kwa ugonjwa ambao huendelea  baadaye. Kurejea kwa ugonjwa kwa hakutabiriki, hivyo basi hutokea bila ishara. Kuongezeka kwa ukali wa ugonjwa hutokea kinadra zaidi ya mara mbili kwa mwaka. Hata hivyo, kurejea kwingine kwa ugonjwa hutangulizwa kwa vichokonozi vya kawaida na kutokea mara kwa mara zaidi wakati wa majira ya kuchipua na majira ya joto. Vile vile, maambukizi ya virusi kama vile mafua, influenza au gastronteritisi huongeza hatari. Fadhaiko pia linaweza kuchokonoa shambulizi. Ujauzito hupunguza hatari ya kurejea kwa ugonjwa; hata hivyo, katika miezi ya kwanza baada ya kuzaa hatari huongezeka. Kwa ujumla, ujauzito hauonekani kusababisha ulemavu wa muda mrefu. Matukio mengi hayajaonekana kuathiri viwango vya kurejea kwa ugonjwa yakiwemo chanjo, unyonyeshaji, majeraha ya kimwili, na tukio la Uhthoff.
Visababishi
Kisababishi cha Sklerosisi ya sehemu nyingi hakijulikani; hata hivyo, inaaminika kutokana na mchanganyiko wa maswala ya kimazingira kama vile ajenti zinazoambukiza na jenetiki. Nadharia zinajaribu kukusanya data hiyo katika maelezo dhahiri ya kisababishi bila mafanikio. Ingawa kuna visababishi kadhaa vya hatari vya kimazingira na ijapokuwa baadhi yavyo vinaweza kubadilishwa kwa kiasi, utafiti zaidi unahitajika ili kubaini iwapo kuondolewa kwavyo kunaweza kuzuia sklerosisi ya sehemu nyingi.
Jiografia
Sklerosisi ya sehemu nyingi hutokea sana kwa watu wanaoishi mbali na ikweta, ingawa si wote. Wasiohusishwa ni jamii zilizo na hatari ya chini zilizo mbali na ikweta kama vile Wasami, Waindio, Wautteriti wa Kanada, Wamaori wa New Zealand, na Wainuti wa Canada, na vile vile jamii zilizo na hatari kubwa karibu na ikweta kama vile Wasadini, Wapalestina na Wapasi. Kisababishi cha mtindo huu wa kijiografia si dhahiri. Ingawa mwinamo wa athari ya ugonjwa huu wa kaskazini-kusini unapungua, bado upo.
Sklerosisi ya sehemu nyingi hutokea sana katika sehemu zilizo na watu wa kaskazini mwa Ulaya na tofauti za kijiografia zinaweza kuonyesha kuenea kwa watu hawa wenye hatari zaidi ulimwenguni. Upungufu katika kutangamana na mwanga wa jua unaopelekea upungufu katika utengenezaji wa vitamini D pia umeainishwa kama kisababishi. Uhusiano kati ya majira ya kuzaliwa na sklerosisi ya sehemu nyingi hukubaliana na wazo hili, kwani ni watu wachache tu waliozaliwa kaskazini mwa ikweta Novemba wanaoathiriwa baadaye maishani ikilinganishwa na waliozaliwa Mei. Visababishi vya kimazingira vinaweza kuhusika utotoni, kwani tafiti kadhaa zimeonyesha kuwa watu wanaohamia eneo jingine ulimwenguni kabla ya umri wa miaka 15 hupata hatari ya sklerosisi ya sehemu nyingi ya eneo hilo jipya. Hata hivyo, ikiwa uhamiaji huo utafanyika baada ya miaka 15, mtu huyo hubakia na hatari ya nchi yake ya kuzaliwa. Kuna ushahidi kuwa hatari ya kuhama bado inaweza kuwaathiri walio na umri wa zaidi ya miaka 15.
Jenetikia
Sklerosisi ya sehemu nyingi haizingatiwi kama ugonjwa wa kurithiwa; hata hivyo, tofauti za kijenetiki zimeonekana kuongeza hatari. Uwezekano wa kupatwa ni mkubwa kwa jamaa wa mtu aliyeathiriwa, huku hatari zaidi ikiwa kwa walio na uhusiano wa karibu sana naye kijamii. Kwa pacha wanaofanana, wote huathiriwa kwa takriban asilimia 30 ya wakati, takriban asilimia 5 kwa pacha wasiofanana na asilimia 2.5 ya ndugu huathiriwa ingawa kwa asilimia ndogo kwa ndugu wa kambo. Iwapo wazazi wote wameathiriwa, hatari kwa watoto wao ni mara 10 zaidi ya watu kwa jumla. Sklerosisi ya sehemu nyingi pia hutokea sana kwa baadhi ya jamii kuliko zingine.
Jeni maalum ambazo zimehusishwa na sklerosisi ya sehemu nyingi ni tofauti katika mfumo wa antijeni ya binadamu ya leukositi (ABL) —kikundi cha jeni kwenye kromosomu 6 zinazotumika kama kilinganishi kikuu changamani (KKC). Habari kuwa mabadiliko kwenye eneo la antijeni ya binadamu ya leukositi yanahusiana na wepesi wa kuathiriwa imejulikana kwa zaidi ya miaka thelathini, na vile vile, eneo hili limehusishwa na kuibuka kwa magonjwa ya kinga nafsia kama vileaina ya I ya kisukari na lupasi erithematosusi ya mfumo. Matokeo dhabiti sana ni uhusiano kati ya sklerosisi ya sehemu nyingi na aleli za KKC zinazofafanuliwa kama ABL-DR15|DR15]] na DQ6. Lokasi zingine zinaonyesha athari ya kikinga kama vile ABL-C554 na ABL-DRB1*11. Kwa ujumla, imekadiriwa kuwa mabadiliko ya ABL huchangia kati ya asilimia 20 na 60 ya maelekezo ya kijenetiki. Mbinu za kisasa za kijenetiki (Tafiti za uhusiano wa jenomu nzima) umetambua angalau jeni zingine kumi na mbili nje ya ABL Lokasi zinazoongeza uwezekano kutokea kwa sklerosisi ya sehemu nyingi kwa kiasi.
Ajenti zinazoambukiza
Mikrobu nyingi zimependekezwa kama visababishi vya sklerosisi ya sehemu nyingi lakini hakuna iliyothibitishwa. Kuhama kutoka eneo moja hadi lingine katika umri mdogo huathiri uwezekano wa mtu wa kupata hatari ya sklerosisi ya sehemu nyingi. Maelezo ya haya yanaweza kuwa kwamba aina fulani ya maambukizi yanayosababishwa na mikrobu iliyoenea zaidi kuliko iliyo nadra inahusiana na ugonjwa huo. Mbinu zilizopendekezwa ni nadharia tete ya usafi na nadharia tete ya kuenea. Nadharia tete ya usafi hudai kuwa kutangamana na ajenti fulani za maambukizi mapema maishani hukinga, kwani ugonjwa huu huwa matokeo ya kutangamana na ajenti hizi baadaye. Nadharia tete ya kuenea hudai kuwa ugonjwa huu hutokana na ajenti ya maambukizi inayopatikana sana katika maeneo ambapo sklerosisi ya sehemu nyingi ipo kwa wingi na ambapo kwa watu wengi husababisha maambukizi endelevu bila dalili. Uondolewaji wa mielini hutokea katika visa vichache tu na baada ya miaka mingi. Nadharia tete ya usafi imepigiwa upato sana kuliko nadharia tete ya kuenea.
Nyingine
Uvutaji umebainishwa kuwa kisababishi huru cha hatari cha sklerosisi ya sehemu nyingi. Mfadhaiko unaweza kuwa kisababishi cha hatari ingawa ushahidi wa kuunga mkono haya ni mchache mno. Uhusiano na kutangamana kitaaluma na toksini —hasa viyeyushi— umetathminiwa lakini hakuna mapatano dhahiri yaliyoafikiwa. Chanjo zilitafitiwa kama visababishi; hata hivyo, nyingi ya tafiti hazionyeshi uhusiano. Visababishi vingine kadhaa vya hatari vinavyoweza kutokea kama vile ulaji wa lishe na homoni vimeangaziwa, hata hivyo, ushahidi wa uhusiano wavyo na ugonjwa ni "mdogo na usioridhisha". Jongohutokea kwa kiwango kidogo kuliko inavyotarajiwa na viwango vya chini vya asidi ya mkojo vimepatikana kwa watu walio na sklerosisi ya sehemu nyingi. Hii imepelekea nandharia kuwa asidi ya mkojo ni kinga, ingawa umuhimu wake kamili bado haujulikani.
Pathofiziolojia
Sifa tatu kuu bainifu za sklerosisi ya sehemu nyingi ni kutokea kwa vidonda katika mfumo mkuu wa neva (pia huitwa baka), inflamesheni, na uharibifu wa mielini za nuroni. Hali hizi hutangamana kwa namna changamani na ambayo haijaeleweka kikamilifu kupelekea kuharibika kwa tishu ya neva na hatimaye ishara na dalili za ugonjwa kuonekana. Mbali na hayo, sklerosisi ya sehemu nyingi inaaminika kuwa tatizo la yatokanayo na kingamwili linalotokana na uhusiano baina ya jenetiki ya mtu na visababishi visivyojulikana vya kimazingira. Uharibifu, hasa kwa kiasi, unaaminika kutokana na mfumo wa kingamwili wa mtu huyo kuathiri mfumo wa neva.
Vidonda
Jina sklerosisi ya sehemu nyingi linarejelea kovu (sklera – zinazojulikana kama tauni au vidonda) zinazotokea kwenye mfumo wa neva. Vidonda hivi huathiri hasa mata nyeupe kwenye neva ya optiki, shina la ubongo, ganglioni msingi na uti wa mgongo, au mifumo ya mata nyeupe iliyo karibu na ventrikali wa kando. Jukumu la seli za mata nyeupe ni kupitisha ishara baina ya maeneo ya mata ya kijivu, ambapo hufasiriwa, na kisha kwa mwili wote. Mfumo wa neva wa pembeni huhusika kinadra.
Inflamesheni
Kando na uondolewaji wa mielini, ishara nyingine ya ugonjwa huu ni inflamesheni. Sawa na maelezo ya elimu ya kingamaradhi, mchakato wa inflamesheni husababishwa na Seli T, ambazo ni aina ya limfositi zinazotekeleza jukumu muhimu katika ukingaji wa mwili. Seli T huingia ubongoni kupitia matatizo katika kizuizi cha damu na ubongo. Seli T hutambua mielini kama kitu kigeni na kuishambulia, ndiposa seli hizi huitwa "limfosaiti zenye mjibizo nafsia".
Maambukizi ya mielini huanzisha mchakato wa inflamesheni ambao huchochea seli zingine za kinga na utoaji wa vitu mumunyifu kama vile sitokini na antibodi. Kuharibika zaidi kwa kizuizi cha damu na ubongo kisha husababisha athari zingine za uharibifu kama vile kuvimba, uamilishaji wa makrofeji na uamilishaji zaidi wa sitokini na protini zingine haribifu. Inflamesheni inaweza kupunguza upitishaji wa ishara baina ya nuroni kwa angalau njia tatu. Vitu mumunyifu vilivyotolewa vinaweza kuzifanya nuroni zisizoambukizwa zisiweze kupitisha ishara baina yazo. Vitu hivi vinaweza kusababisha au kuzidisha uondolewaji wa mielini, au kusababisha kuvunjika kabisa kwa aksoni.
Kizuizi cha damu na ubongo ni sehemu ya mfumo wa kapilari unaozuia seli T kuingia katika mfumo mkuu wa neva. Huenda seli hizi zikapenya na kuingia baada ya maambukizi ya virusi au bakteria. Baada ya kujikarabati, hasa baada ya maambukizi kupona, huenda seli T zikabaki ndani ya ubongo.
Utambuzi
Sklerosisi ya sehemu nyingi hutambuliwa kulingana na ishara na dalili zinazojitokeza, zikiungwa mkono na upigaji picha wa kitiba na uchunguzi wa maabarani. Inaweza kuwa vigumu kuthibitisha, hasa mapema kwa sababu ishara na dalili zinaweza kuwa sawa na za matatizo mengine ya kiafya. Vigezo vya McDonald, ambavyo huangazia ushahidi wa kiafya, maabara na rediolojia kuhusu vidonda kwa wakati na maeneo tofauti ndiyo mbinu inayotumiwa sana ya utambuzi, huku Schumacher na vigezo vya Poser vikiwa hasa na umuhimu wa kihistoria. Ingawa vigezo vilivyo hapo juu vinaruhusu utambuzi usioathiri ngozi, wengine wanadai kuwa ushahidi bora wa pekee ni otopsi au biopsi ambapo vidonda vinavyoashiria sklerosisi ya sehemu nyingi hutambulika.
Data za kiafya pekee zinaweza kutosha kwa utambuzi wa sklerosisi ya sehemu nyingi iwapo mtu amekuwa na matukio tofauti ya dalili za kinurolojia zinazoashiria ugonjwa huu. Kwa wanaotafuta matibabu baada ya kuambukizwa mara moja tu, uchunguzi mwingine unahitajika kwa utambuzi. Vifaa vya utambuzi vinavyotumika sana ni upigaji picha wa nuroni, uchambuzi wa kiowevu cha uti wa mgongo na ubongo na evoked potential. Upigaji picha wa mwangwi wa sumaku wa ubongo na uti wa mgongo unaweza kuonyesha maeneo ambapo mieleni iliondolewa (vidonda au waa). Gadoliniamu inaweza kuingizwa kupitia ndani ya mshipa kama ajenti tofauti ili kuonyesha mawaa, na kwa kuondolewa kuonyesha kuwepo kwa vidonda vya kitambo visivyohusiana na dalili wakati wa utathmini huu. Uchunguzi wa kiowevu cha ubongo na uti wa mgongo kinachotolewa kwa sindano ya uti wa mgongo unaweza kutoa ushahidi wa inflamesheni sugu katika mfumo mkuu wa neva. Kiowevu cha uti wa mgongo huchunguzwa kutambua kanda za oligokloni za imunoglobulini G kwenyeelektroforesi, ambazo ni viashiria vya inflamesheni inayopatikana katika asilimia 75-85 ya watu walio na sklerosisi ya sehemu nyingi. Mfumo wa neva katika sklerosisi ya sehemu nyingi unaweza kuonyesha mwitikio duni kwa kuchochewa kwa neva ya optiki na neva za hisi kutokana na uondolewaji wa mielini kwenye njia hizi. Miitiko hii ya ubongo inaweza kuchunguzwa kwa kutumia wa kuona na uwezekano unaoletwa na hisia.
Mienendo ya kiafya
Aina ndogo au mitindo kadhaa ya uendeleaji, imeelezwa. Aina ndogo hutumia mwenendo uliopita wa ugonjwa kujaribu kutabiri mwenendo ujao. Ni muhimu, si kwa prognosi, bali pia kwa uamuzi wa matibabu. Katika mwaka wa 1996 Shirika la Kitaifa la Sklerosisi ya Sehemu nyingi nchini Marekani lilieleza mienendo minne ya kiafya:
Aina ndogo ya vipindi inayotoweka na kurejea inajulikana kwa vipindi vya kuugua visivyotabirika vikifuatwa na vipindi vitulivu vya miezi hadi miaka ya (kutoweka kwa ugonjwa) bila ishara mpya za kuwepo kwa ugonjwa. Upungufu unaotokea wakati wa maambukizi unaweza kumaliza au kuacha matatizo, ya pili ikitokea katika takriban asilimia 40 ya maambukizi na kutokea sana kulingana na urefu wa muda ambao mtu huyo ataishi na ugonjwa huu. Hii inaeleza mwenendo wa kwanza wa asilimia 80 ya walio na sklerosisi ya sehemu nyingi. Upungufu unapomalizika kila mara kati ya maambukizi, hii mara nyingine hujulikana kama Sklerosisi hafifu ya sehemu, ingawa watu bado watapata kiwango fulani cha ulemavu katika kipindi cha muda mrefu. Kwa upande mwingine, jina sklerosisi malignanti ya sehemu nyingi hutumiwa kueleza watu walio na sklerosisi ya sehemu nyingi wanaofikia kiwango kikubwa cha ulemavu katika kipindi kifupi cha muda. Aina ndogo ya vipindi inayopungua na kuongezeka huanza kwa sindromu iliyotengwa kiafya. Katika sindromu iliyotengwa kiafya, mtu hupata maambukizi yanayoashiria uondolewaji wa mielini, bali hayatimizi vigezo vya sklerosisi ya sehemu nyingi. Asilimia 30 hadi 70 ya watu walio na sindromu iliyotengwa kiafya hupata sklerosisi ya sehemu nyingi baadaye.
Aina ndogo endelevu ya baadaye ya sklerosisi ya sehemu nyingi hutokea kwa takriban asilimia 65 ya walio na sklerosisi ya sehemu nyingi ya vipindi inayotoweka na kurejea, ambao hatimaye hupata upungufu endelevu wa nurolojia kati ya maambukizi makali bila vipindi dhahiri vya kutoweka kwa dalili. Huenda akaugua tena mara kwa mara na kupata nafuu kidogo. Muda wa kawaida sana kati ya kuanza kwa ugonjwa na ubadilikaji kutoka vipindi vya kutoweka na kurejea hadi sklerosisi ya sehemu nyingi endelevu ya baadaye ni miaka 19. Aina ndogo endelevu ya kwanza hutokea kwa takriban asilimia 10-20 ya watu, bila upunguaji baada ya dalili za kwanza. Hujitokeza kwa uendelevu wa ulemavu tangia mwanzo, bila, au na upunguaji mdogo wa mara chache na upataji nafuu. Umri wa kawaida wa mwanzo wa aina ndogo ya kwanza endelevu ni zaidi ya ule wa aina ndogo ya vipindi inayotoweka na kurejea. Ni sawa na umri inapoanza aina ndogo ya pili endelevu katika sklerosisi ya sehemu nyingi inayotoweka na kurejea, karibu umri wa miaka 40.
Sklerosisi ya sehemu nyingi endelevu inayorejea ni kwa watu ambao tangu mwanzo wamekuwa na upungufu wa nurolojia bali pia wana maambukizi zaidi juu yake. Hii ndiyo aina ndogo isiyotokea sana kwa zote.
Aina za kawaida za sklerosisi ya sehemu nyingi yameelezwa; nayo ni Ugonjwa wa Devic, Sklerosisi ya ukatikati mmoja ya Balo, Sklerosisi inayosambaa ya Schilder na Sklerosisi ya sehemu nyingi ya Marburg. Kuna mjadala kuhusu iwapo ni aina za sklerosisi ya sehemu nyingi au ni magonjwa tofauti. Sklerosisi ya sehemu nyingi hujitokeza tofauti kwa watoto, ikichukua muda zaidi kufika kiwango cha uendelevu. Hata hivyo, wao bado hufikia kiwango hicho katika umri mdogo kiwastani kuliko watu wazima.
Udhibiti
Ingawa hakuna tiba inayojulikana ya sklerosisi ya sehemu nyingi, baadhi ya matibabu yamethibitisha kusaidia. Malengo makuu ya matibabu ni kurejesha hali ya kawaida baada ya maambukizi, kuzuia maambukizi mapya na kuzuia ulemavu. Jinsi ilivyo katika matibabu yoyote ya kiafya, tiba zinazotumika kwa udhibiti wa sklerosisi ya sehemu nyingi zina madhara mabaya. Tiba mbadala zinatafutwa na watu fulani licha ya uhaba wa ushahidi wa kutosha.
Maambukizi makali
Wakati wa maambukizi yenye dalili, kutolewa kwa vipimo vikubwa vya kotikosteroidiza ndani ya mishipakama vile methylprednisolone ndiyo tiba ya kawaida, pamoja na kotikosteroidi za kinywani zinazoonekana kuwa na ubora na usalama sawa. Ingawa kwa jumla ni bora kwa kupunguza ukali wa dalili kwa muda mfupi, matibabu ya kotikosteroidi hayaonekani kuleta mabadiliko bora kwa uponaji wa muda mrefu. Athari za maambukizi makali yasiotibika kwa kotikosteroidi zinaweza kutibiwa kwa kufyonza plazma.
Sklerosisi ya sehemu nyingi inayopungua na kuongezeka
Tiba nane zinazobadilisha ugonjwa zimeidhinishwa na mashirika ya udhibiti kwa sklerosisi ya sehemu nyingi inayotoweka na kurejea zikiwemo: interferon beta-1a, interferon beta-1b, glatiramer acetate, mitoxantrone, natalizumab, fingolimod, teriflunomide na dimethyl fumarate. Ubora wa bei ya tiba hizi kufikia mwaka wa 2012 haujulikani.
Katika sklerosisi ya sehemu nyingi inayotoweka na kurejea, dawa hizi ni bora kwa kiasi katika kupunguza idadi ya maambukizi. Interferons na glatiramer acetate ni tiba za awamu ya kwanza na ni karibu sawa, kwani zote hupunguza kurejea kwa ugonjwa kwa takriban asilimia 30. Matibabu ya muda mrefu yaliyoanzishwa mapema ni salama na huboresha matokeo. Natalizumab hupunguza kiwango cha kurejea zaidi ya tiba za awamu ya kwanza; hata hivyo, kutokana na athari mbaya inazosababisha, imetengwa kama tiba ya awamu ya pili kwa wasiopata nafuu kwa tiba zingine au walio na ugonjwa mkali. Mitoxantrone, ambayo matumizi yake yamekandamizwa kwa athari kali mbaya, imetengwa kama ya awamu ya tatu kwa wasiopata nafuu kwa matibabu mengine. Kutibu sindromu isiyoshughulikiwa kiafya kwa interferon hupunguza uwezekano wa kuendelea hadi katika kiwango cha sklerosisi ya sehemu nyingi ya kiafya. Ubora wa interferons na glatiramer acetate kwa watoto umekadiriwa kuwa takriban sawa na ilivyo kwa watu wazima. Jukumu la baadhi ya tiba mpya kama vile fingolimod, teriflunomide, na dimethyl fumarate kufikia mwaka wa 2011 bado halijajulikana kikamilifu.
Sklerosisi endelevu ya sehemu nyingi
Hakuna tiba inayoonekana kuweza kubadilisha mwelekeo wa sklerosisi endelevu ya kwanza ya sehemu nyingi na kufikia mwaka wa 2011 ni dawa moja tu, mitoxantrone, iliyokuwa imeidhinishwa kwa sklerosisi endelevu ya baadaye ya sehemu nyingi. Wakati huu ushahidi wa kujaribia huunga mkono mitoxantrone kupunguza kwa kiasi kuendelea kwa ugonjwa huu na kupunguza viwango vya kurejea kwa miaka miwili.
Athari mbaya
Tiba zinazobadilisha ugonjwa huu zina athari kadhaa mbaya. Mojawapo ya athari zinazotokea sana ni mwasho kwenye sehemu iliyodungwa sindano ya glatiramer acetate na interferons (hadi asilimia 90 kwa sindano za chini ya ngozi na asilimia 33 kwa sindano za ndani ya misuli). Baada ya muda, kibonyeo kinachoonekana kwenye sehemu iliyodungwa sindano kutokana na kuharibiwa kwa tishu za mafuta ziitwazo lipoatrofia, kinaweza kutokea. Interferons zinaweza kuleta dalili kama za mafua; watu wengine wanaotumia glatiramer hukumbwa na athari za baada ya kudungwa sindano ambazo ni wekundu usoni, kubana kwa kifua, mpapatiko wa moyo, kukosa pumzi, na wasiwasi, ambazo hudumu chini ya dakika thelathini. Dalili zingine hatari sana ingawa zisizotokea sana niuharibifu wa ini kutokana na interferons, utendakazi mbaya wa sistoli (asilimia 12), utasa, na leukemia kali ya mieloidi (asilimia 0.8) kutokana na mitoxantrone, na lukoensefalopathia endelevu ya utazamouwingi kutokeakea kutokana na natalizumab (hutokea kwa mtu 1 kati ya kila watu mia 600 waliotibiwa).
Fingolimod inaweza kupelekea hipatensheni na bradikadia, edema ya makula, kiwango cha juu cha enzaimu za ini upungufu wa seli za limfositi. Ushahidi wa kujaribia unaunga mkono ubora wa muda mfupi wa teriflunomide, huku ikiwa na madhara kama: maumivu ya kichwa, uchovu, kichefuchefu, kupoteza nywele, na maumivu kwa miguu na mikono. Pia kumekuwa na ripoti za ini kutofanya kazi na lukoensefalopathia endelevu ya utazamouwingi kutokana na matumizi yake, na ni hatari kwa ukuaji wa fetasi. Mengi ya madhara yanayotokea sana ya dimethyl fumarate ni wekundu usoni na matatizo ya tumbo na utumbo mdogo. Ingawa dimethyl fumarate ingeweza kusababisha upungungu wa kiwango cha seli nyeupe za damu hakukuwa na visa vya maambukizi nyemelezi vilivyoripotiwa wakati wa majaribio.