cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sarafina!
Sehemu ya Mkurugenzi
Sehemu ya Mkurugenzi haijatofautiana sana na ya awali, isipokuwa kuongezwa kwa kipande ambacho hakikuwemo katika toleo la asili, kati ya Leleti Khumalo (Sarafina) na Miriam Makeba (mamake Sarafina), ambayo imeongezwa na wimbo Thank You Mama.
John Woo
John Woo ni Muongozaji wa Filamu na Mtayarishaji kutoka Hong Kong huko China. John Woo alizaliwa tar. 1 Mei 1946 mjini Guangzhou (China) akahamia Hong Kong pamoja na wazazi wake akiwa na umri mdogo.
Tangu 1974 aliongoza filamu huko Hong Kong kama vile "A Better Tomorrow", "The Killer" na "Hard-Boiled".
1993 akahamia Hollywood (Marekani) alipoendelea kuongoza filamu zilizokuwa maarufu kama vile "Hard Target", "Broken Arrow", "Face/Off", "Mission: Impossible II", "Windtalkers" na "Paycheck".
Chanzo
John Woo Kwenye Makala ya Kingereza
Leipzig
thumb|left|200px|Chuo Kikuu cha Leipzig Leipzig ni mji wa Saksonia nchini Ujerumani. Iko kando ya mto Saale. Idadi ya wakazi wake ni takriban 518,000. Mji ulianzishwa 1015.
Mto Mawandagire
unapatikana katika wilaya ya Mayuge, mashariki mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Stokingi
thumb|Msichana akiwa amevaa stokingi Stokingi (kutoka neno la Kiingereza "stocking") ni soksi ndefu zinazofika kwenye magoti na mara nyingi huvaliwa pamoja na kaptura au bukta.
Stokingi pia ni soksi ndefu za wanawake zinazofika kwenye mapaja au kiuno; soksi hizi huvaliwa haswa na wauguzi.
Zinaweza kuwa za uzito na rangi mbalimbali.
Kiushojo
Kiushojo ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan inayozungumzwa na Waushojo. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kiushojo imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiushojo kiko katika kundi la Kidardiki.
Paul Byrne (mwanasoka, aliyezaliwa 1982)
Paul Byrne (alizaliwa 26 Novemba 1982) ni mchezaji wa soka mwenye asili ya Afrika Kusini na zamani mchezaji wa kulipwa.
Kazi
Byrne alianza kazi yake kama mwanafunzi katika klabu ya Port Vale F.C. ambapo alikamilisha mpango wa mafunzo wa miaka mitatu na baadaye alipewa mkataba wa kulipwa na kufanya maonyesho kumi katika ligi. Alijiunga na Barry Town mwezi Julai 2003, lakini aliacha kujiunga na Southport mwezi Agosti 2003 baada ya Barry Town kukabiliana na madeni. Baada ya msimu usiofanikiwa katika Southport, aliacha klabu hiyo mwishoni mwa msimu wa msimu.
Mafanikio
Bootle
Hifadhi ya Mazingira ya Quenera
Hifadhi ya Mazingira ya Quenera ni hifadhi ya asili katika eneo la Wild Coast la Rasi ya Mashariki. Iko kwenye ukingo wa mwisho wa Mto Quenera, ikifunika mwalo kabla ya kuungana na Eneo Lililolindwa la Amathole Offshore.
Bolu Akinyode
Boluwatife Akinyode (alizaliwa 30 Mei 1994) ni mchezaji wa soka kutoka Nigeria anayecheza kama kiungo wa ulinzi katika klabu ya Miami FC katika michuano ya USL Championship.
Kimataifa
Akinyode ameiwakilisha Nigeria kwenye timu ya taifa ya U-14. Mwaka 2012, Akinyode alialikwa kwenye kambi ya mazoezi ya timu ya taifa ya chini ya miaka 20 ya Timu ya taifa ya soka ya wanaume ya Marekani na kocha Tab Ramos.
Jurawa
Jurawa ni spishi mbalimbali za ndege wadogo za jenasi Passer katika familia Passeridae ambao wanafanana na shomoro wenye kichwa kijivu. Ndege hawa wana domo fupi na nene lifaalo kula mbegu, lakini hula wadudu wadogo pia hasa wanapokuwa makinda. Spishi hizi zinatokea Afrika tu.
João Alves de Assis Silva
João Alves de Assis Silva (Jô, alizaliwa 20 Machi 1987) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa Brazil. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Brazil.
Jô ameichezea timu ya taifa ya Brazil tangu mwaka wa 2007. Jô alicheza Brazil katika mechi 20, akifunga mabao 5.
Jackie Carr (mwanasoka, aliyezaliwa 1926)
John William Carr (10 Juni 1926 - 13 Desemba 1996) alikuwa mchezaji wa soka kulipwa ambaye alicheza kama mshambuliaji wa pembeni kwa Huddersfield Town. Amezaliwa na kufariki huko Durban, Afrika Kusini.
Mto Mawangagire
unapatikana katika wilaya ya Mayuge, mashariki mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Cecilia, Mlima wa Meza
thumb|Eagles Nest" Peak, karibu na ukingo wa kusini wa Msitu wa Cecilia Cecilia ni sehemu ya Mbuga ya Taifa ya milima meza kwenye miteremko ya chini ya mashariki ya Mlima Meza huko Cape Town, iliyoko kusini mwa Bustani ya Kitaifa ya Mimea ya Kirstenbosch.
Hapo awali ilitumika kwa ukataji miti kibiashara na ikijulikana kama Msitu Cecilia, lakini sasa imepewa hadhi ya kulindwa na kuunganishwa katika Hifadhi ya Kitaifa.
Mwaniko (Misungwi)
Kwa matumizi mengine ya jina hili angalia hapa
Nan Cross
Maisha ya awali
Alihitimu kutoka Shule ya upili ya wasichana ya Pretoria. Alihitimu kutoka Chuo Kikuu cha Rhodes na shahada ya Sayansi ya jamii. Cross alikuwa mfanyakazi wa kijamii kwa kitaaluma.
Semina
thumb|Semina
Semina (kutoka Kiingereza "seminar", ambayo asili yake ni Kilatini "semen", "mbegu") ni aina ya mafundisho ya kitaaluma, ama katika taasisi ya kitaaluma au inayotolewa na shirika la biashara au kitaaluma.
Ina kazi ya kukusanya vikundi vidogo kwa mikutano ya mara kwa mara, kwa kuzingatia kila wakati kwenye somo fulani, ambalo kila mtu sasa anaombwa kushiriki.
Hii mara nyingi hutimizwa kupitia majadiliano kama ya Sokrates inayoendelea na kiongozi wa semina au mwalimu, au kwa njia ya uwasilishaji rasmi wa utafiti. Kwa kweli ni mahali ambapo masomo yanajadiliwa, maswali yanaweza kuulizwa na majadiliano yanaweza kufanywa.
Igalula (Uvinza)
Igalula ni jina la kata ya Wilaya ya Uvinza katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 23,868 waishio humo.
Wataita
Wataita ni kabila nchini Kenya wanaokaa katika kaunti ya Taita-Taveta. Wao huongea Kitaita ambacho ni miongoni mwa lugha za Bantu. Wakiwa Bantu wa Magharibi walihamia wilaya hiyo kwa mara ya kwanza miaka ya 1000-1300 BK
Wataita walihamia Kenya kupitia Tanzania ya leo. Walihamia nchini wakiwa katika makundi matano, kila kundi likifanya makazi katika maeneo tofautitofauti ya kaunti ya sasa ya Taita-Taveta. Walipokuwa wanatulia katika maeneo haya, Wataita walitangamana na makabila mengine, hasa Wataveta, Wapare wa Tanzania, Waborana, Wakamba na Wamasai.
Kuna makabila madogo ya Wataita. Yanaweza kugawanywa katika Wadawida ambao walifanya makazi katika eneo la Dawida, Wasagalla waliotulia katika eneo la Sagalla na Wakasigau waliotulia katika eneo la Kasigau ambalo ni karibu na Milima ya Taita. Wasaghalla huongea Kisagalla, lugha inayokaribiana na Kigiriama au Mijikenda (makabila tisa ambayo huongea lugha zinazokaribiana). Wakasighau hukaribiana na Wapare na Wachagga wa Tanzania lakini ni Wataita.
Kitamaduni, kabila la Wataita lilijumuisha koo (vichuku, kichuku-umoja). Kila ukoo ulikalia sehemu yake katika milima. Kila ukoo ulikuwa kundi lililokuwa na uhuru wake wa kisiasa na kabla ya ukoloni, hapakuwa na wazo la Wataita walioungana.
Siku hizi, lugha ya Wataita (Kidawida, Kitaita) ni lugha iliyojaa maneno ya kukopa kutoka kabila za Wachagga, Wakamba, Wapare, Wamasai, Wakikuyu, Mijikenda na watu wa asili ya Kikushi ambao walitangamana nao.
Kuna pia ufananisho wa majina baina ya Wataita na Wamijikenda na hata Wachagga, Wakamba na makabila mengine. Kwa mfano majina ya Kimijikenda baina ya Wataita ni Kalimbo, Mwatela, Ngao, Chari (ya kisichana) Chaka na mengine mengi.
Katika lahaja, Wataita wana lahaja nyingi sana. Wataita wa Mbololo wana yao, Wataita wa Bura wana nyingine, Wusi, Mghange, Chawia, Mwanda, Kishamba. Hawa ndio wanaitwa Wadawida.
Chakula cha kitamaduni cha Wataita ni Kimanga, ambacho ni chakula cha mihogo na maharagwe. Wataita hujitambulisha sana na jina la ukoo wao (kichuku).
Katika silaha zao, utapata ngao baina ya Wataita wa Mwanda kwa sababu ya utangamano wao na Wamasai isiyokuwa baina ya makundi mengine ya Wataita.
Mwangeka, jasiri anayeenziwa baina ya Wataita, alipinga ukoloni wa Waingereza kukaribia eneo la Wataita.
Mstahili heshima
Mstahili heshima (kwa Kilatini Venerabilis, kwa Kiingereza Venerable) ni jina ambalo katika Kanisa Katoliki linatumika hasa kwa muumini aliyefariki ambaye, baada ya kesi kuchunguza uadilifu wake wa kiwango cha ushujaa, Papa ameuthibitisha rasmi.
Uchunguzi huo unahusu maadili ya Kimungu (imani, tumaini na upendo), maadili bawaba (busara, haki, nguvu na kiasi) pamoja na unyenyekevu. Kwa watawa unachunguzwa pia utekelezaji wa nadhiri zao.
Kibindal
Kibindal ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabindal katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibindal ilitoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani.
Duluth
Duluth ni jina la:
Wainjili
right|thumb|200px|[[Simba, mfano wa Mwinjili Marko]] left|thumb|200px|[[Mtu, mfano wa Mwinjili Mathayo]] Wainjili ni waandishi wa vitabu vya Injili vinavyoleta matendo na maneno ya Yesu Kristo.
Wakristo wanakubali kama Neno la Mungu vitabu vinne tu vya namna hiyo, yaani vile vilivyoandikwa wakati wa Mitume wa Yesu (karne ya 1 B.K.).
Waandishi wa vitabu hivyo wanatajwa kama Mwinjili Marko, Mwinjili Mathayo, Mwinjili Luka na Mwinjili Yohane.
left|thumb|200px|[[Ng'ombe, mfano wa Mwinjili Luka]] right|thumb|200px|[[Tai, mfano wa Mwinjili Yohane]] Ushuhuda wa kwanza kuwataja pamoja hao wanne ni ule wa Irenei wa Lyons (karne ya 2).
Tangu zamani hao wanne walihusianishwa na viumbehai wanne waliotajwa katika Kitabu cha Ezekieli, halafu katika Kitabu cha Ufunuo: simba, ng'ombe, mtu, tai.
Hifadhi ya Taifa ya Ziwa Nakuru
Hifadhi ya Taifa ya Ziwa Nakuru ni mbuga ya wanyama nchini Kenya iliyoko kando ya Ziwa Nakuru, karibu na mji wa Nakuru. Umbali wa Nairobi ni km 140. Geti kuu liko kilomita 4 kutoka mji wa Nakuru. Eneo lake ni takriban km² 188. Inajulikana hasa kwa wingi wa ndege aina ya heroe na kundi la vifaru ambao wanaonekana hapa kwa uhakika mkubwa kulingana na mbuga nyingine za Kenya.
Mbuga ilianzishwa mwaka 1961. Sababu ya kuianzisha ilikuwa idadi kubwa ya ndege wa heroe wanaokusanyika hapa. Wakati mwingine huhesabiwa kuwa hadi milioni mbili. Idadi ya heroe hubadilika kimajira kulingana na kiasi cha algae ambazo ni chakula chao hasa.
Baadaye vifaru walipelekwa hapa wakati walivindwa ovyo katika mbuga nyingine nchini na kuwa hatarini mwa kupotea. Leo hii kuna takriban vifaru 60 mbugani wanaolindwa na walinzi wa pori. Hadi leo watoto yatima wa vifaru wanaopatikana katika mbuga mbalimbali wanapelekwa hapa. Vilevile kama hali ya uwindaji ovyo unazidi katika eneo fulani na walinzi walishindwa kuukomesha vifaru walitiwa sindano ya kuwatuliza, kukamatwa na kupelekwa Nakuru. Kutokana na hali ya kuhatarishwa kwa vifaru mbuga yote imezungukwa na fensi.
Nje ya vifaru kuna takriban spishi 56 za mamalia mbalimbali pamoja na spishi 450 za ndege.
Tucker, Georgia
thumbnail|right|250px|Jengo la kihistoria katika Mji wa Tucker, Georgia
thumb|right|260px|Mahali pa Tucker katika DeKalb County na [[Georgia]] Tucker ni mji wa Marekani katika jimbo la Georgia. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 27,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 342 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 31.4 km².
Mwani
Miani (kwa Kiing. algae) ni kundi kubwa la viumbehai vinavyofanana na mimea. Spishi ndogo huitwa viani au vijimea. Zina uwezo wa kujilisha kwa njia ya usanisinuru yaani hutengeneza chakula chao kwa msaada wa mwanga wa jua. "Viani kijanibuluu" siyo viani vya kweli lakini kundi la bakteria: Sianobakteria.
Kundi hili si kundi rasmi la kibiolojia au taksoni, kwa sababu vikundi vya miani havina na uhusiano mara kwa mara au ni polifiletiki (Kiing. polyphyletic).
Kuna aina nyingi sana za miani. Nyingine zina seli moja tu na nyingine zina seli nyingi. Spishi kubwa zinajulikana sana na huitwa miani tu au mwani wa bahari. Katika uwezo wa usaninisinuru zinalingana na mimea lakini hukosa viungo vingi vilivyo kawaida kati ya mimea hivyo katika taksonomia au mpangilio wa spishi hazihesabiwi kati ya mimea.
Tony P. Hall
Kuanzia mwaka 2002 mpaka 2006, Hall alitumikia kama balozi wa Marekani kwenye Mashirika ya Umoja wa Chakula na Kilimo, na kama chifu wa Misheni ya Marakeni kwenye Shirika la umoja wa Mataifa iliyoko Roma, amabayo ilijumuisha Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa mataifa (FAO), mpango wa chakula Duniani na Mfuko wa kimataifa wa maendeleo ya Kilimo. Sambamba na hapo Hall aliweza kufanya  katika Mpango wa amani wa Mashariki ya kati akishikiriana na kituo cha utafiti na masomo ya uraisi.
Mwani
Miwani haina majani, mizizi wala viungo vyingine vya mimea.
Essen
thumbnail|right|280px|Mji wa Essen
Essen ni mji wa Rhine Kaskazini-Westfalia nchini Ujerumani. Idadi ya wakazi wake ni takriban 576,000.
Mwaniko (Mwanga)
Mwaniko ni kata ya Wilaya ya Mwanga katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,741 walioishi humo.
Utawala
Kata ya Mwaniko inaundwa na vijiji vitano ambavyo ni Mangio, Mriti, Mwaniko, Ngofi na Vuchama.
Elimu
Kata ya Mwaniko ina shule nne: mbili ni za binafsi, ambazo ni Mangio na Vuchama Islamic, na mbili za Serikali, ambazo ni Chaangaja Cleopa Msuya na Ubang'i pia ina shule saba za msingi ambazo ni Mriti, Chimbi, Mcheni, Mangio, Vuchama, Managugu na Kiriveni.
Robert Hooke
alt=robert hooke|thumb|Robet Hooke. Robert Hooke FRS (18 Julai 1635 - London, 3 Machi 1703) alikuwa mhandisi na msomi kutoka Uingereza.
Fábio Júnior
Fábio Júnior (alizaliwa 20 Novemba 1977) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Brazil. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Brazil.
Júnior ameichezea timu ya taifa ya Brazil tangu mwaka wa 1998. Júnior alicheza Brazil katika mechi 3, akifunga mabao 3.
Simeoni wa Siracusa
Simeoni wa Siracusa (pia: wa Trier; Siracusa, Sicilia, Italia, 987; Trier, Rheinland-Pfalz, Ujerumani, 1035) alikuwa mkaapweke na shemasi mwenye asili ya Ugiriki aliyeishi sehemu mbalimbali za Palestina na katika Mlima Sinai.
Baada ya matukio mengi aliishia Ujerumani amejifungia katika mnara hadi kifo chake.
Tarehe 5 Januari 1047, Papa Klementi II alimtangaza mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Juni au 1 Mei.
Samson Akinyoola
Samson Olanrewaju Akinyoola (alizaliwa 3 Machi 2000) ni mchezaji wa soka wa Benin anayecheza kama mshambuliaji katika klabu ya Ligi Kuu ya Misri, Zamalek SC.
FK Senica
Akinyoola alicheza kwanza katika Fortuna Liga katika klabu ya Senica dhidi ya DAC Dunajská Streda tarehe 14 Septemba 2019.
Mwaka 2021 alihamia Caracas.
Kimataifa
Akinyoola aliwakilisha Benin katika kufuzu kwa Kombe la Mataifa ya Afrika U-20 2019.
Maisha Binafsi
Akinyoola pia ana uraia wa Nigeria.
Candler-McAfee, Georgia
thumbnail|right|250px|Sehemu ya Mji wa Candler-McAfee, Georgia
thumb|right|260px|Mahali pa Candler-McAfee katika DeKalb County na [[Georgia]] Candler-McAfee ni mji wa Marekani katika jimbo la Georgia. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 28,000 wanaoishi katika mji huu. Eneo lake ni 18.1 km².
Taylor Hackford
thumb|Taylor Hackford Taylor Edwin Hackford (amezaliwa disemba 31, mwaka 1944) ni mwongozaji wa filamu wa kimarekani na raisi aliyepita wa Directors Guild of America. Aliweza kushinda Academy Award for Best Live Action Short Film kwenye filamu yake ya Teenage Father ya mwaka (1979). Haackford aliweza kuendelea kuongoza filamu mbalimbali, chache zilizoweza kutambulika haswa zikihusisha An Officer and a Gentlemen ya mwaka (1982) na Ray ya (2004), Hatimae aliweza kuonwa na kuweza kuteuliwa katika Academy Award for Best Director na Academy Award for Best Picture
Liga Sancta
Liga Sancta (kwa Kilatini ni sawa na "Mshikamano Mtakatifu") ni jina la makubaliano mbalimbali ya kijeshi kati ya nchi kadha za Ulaya kwa msingi wa dini, hasa kama yalihimizwa na Papa fulani. Mifano yake ni kama vile:
Flight 19
Flight 19 ilikuwa kundi la ndege za mabomu tano za Grumman TBM Avenger Torpedo ambalo lilitoweka au kupotea juu ya Pembetatu ya Bermuda tarehe 5 Desemba 1945 baada ya kupoteza mawasiliano wakati wa ndege ya mafunzo ya usafiri wa maji ya Umoja wa Mataifa kutoka Fort Lauderdale, Florida.
Wanajeshi wote 14 waliokuwa juu ya ndege walipotea, kama walikuwa wote wafanyakazi 13 wa Martin PBM Mariner kuruka mashua ambayo ilitoka Naval Air Station Banana River kutafuta Flight 19.
Wachunguzi wa jeshi la majini hawakuweza kuelewa sababu halisi ya kupotea kwa Flight 19.
Ronald Crawford (mwanasoka)
Ronald Crawford (alizaliwa karibu mwaka 1910) ni mchezaji wa zamani wa soka wa Afrika Kusini ambaye alicheza kama beki wa kulia kwa Thames na Rotherham United katika Ligi ya Soka. Pia alicheza kwa St Johnstone na Vale of Atholl nchini Scotland.
The Weeknd
alt=|thumb|The Weeknd Abel Makkonen Tesfaye (aliyezaliwa 16 Februari 1990), anayejulikana kama The Weeknd ("mwishoni mwa wiki"), ni mwimbaji wa Canada, mtunzi wa rekodi.
Mto Nabule
unapatikana katika wilaya ya Mayuge, mashariki mwa Uganda.
The Weeknd
Mwishoni mwa mwaka wa 2010, Tesfaye alitambulisha nyimbo kadhaa kwenye YouTube chini ya jina "The Weeknd". Alifungua nyimbo tatu za kufunguilia mwaka 2011 ambazo ni: House of Balloons,Thursday na Echoes of Silence, ambazo zilitambaa sana. Mnamo mwaka 2012,alishirikiana kutoa albamu na kikundi cha Trilogy,ambayo ilikuwa na nyimbo thelathini  iliyopangwa na nyimbo tatu za ziada.Albamu hiyo  Ilitolewa chini ya Republic Records na lebo yake mwenyewe XO.
Kagunga (Kigoma)
Kagunga ni jina la kata ya Wilaya ya Kigoma Vijijini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta 47207. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 16,972 waishio humo.
The Weeknd
Mwaka 2013, alitoa albamu yake ya kwanza ya studio ya Kiss Land, ambayo ambayoilisapotiwa na "Land Kiss" na "Live For". Albamu yake ya pili, Beauty Behind Madness, ambayo ilikuwa albamu yake ya kwanza kuwa kwenye Billboard ya Marekani 200, na nyimbo "shika"   nambari moja ni ya "Hills" na "I Cant Feel My Face". Nyimbo hizo zimefanyika matangazo ya juu ya Billboard Hot R & B kwa wakati huo huo, na kumfanya awe msanii wa kwanza katika historia ya kufikia hili. The Weeknd ameshinda tuzo mbili za Grammy na tuzo tisa za Juno. Mnamo Septemba 2016, kutolewa kwa albamu ya tatu Starboy ilitangazwa pamoja na kutolewa kwa wimbo wa "Starboy", ambao ulishika namba moja kwenye Billboard Hot 100.
George Akpabio
George Akpabio (alizaliwa 16 Novemba 1992) ni mchezaji wa soka wa Nigeria anayecheza kama mshambuliaji.
Mpwa
Ukilinganisha na lugha za Ulaya, zile za Kibantu zinazingatia zaidi umri na hasa jinsia za wazazi na ndugu zao. Hivyo, kwa Kiingereza "nephew" linaweza kumaanisha "mpwa" lakini pia "mtoto" (ikiwa anayesema ni wa jinsia ileile ya mzazi).
Tena anayeitwa kwa Kiingereza "uncle" anaweza akaitwa katika Kiswahili "mjomba", "baba mkubwa" (kama ni kaka wa baba) au "baba mdogo" (kama ni mdogo wa baba). Vilevile neno "aunt" linaweza kumaanisha "shangazi" (dada wa baba), "mama mkubwa" (kama ni mkubwa wa mama) au "mama mdogo" (kama ni mdogo wa mama).
Wajibu na haki kati ya mpwa na mjomba wake vinategemea utamaduni wa mahali. Katika baadhi ya makabila, kama yale yanayotia maanani ukoo wa mama kuliko ule wa baba, mjomba ni muhimu kuliko baba mzazi.
Kisiwa cha Sehel
Kisiwa cha Sehel kinapatikana huko nile,takribani maili 2(kilomita 3.2) kusini magharibi mwa Aswan kusini mwa misri. Ni kisiwa kikubwa kilicho kuwa na muundo usio na mpangilio maalumu kama visiwa vingine,na kinapatikana katikati mwa mji,pia juu ya mto Aswan.
Jiografia
Kisiwa cha Sehel, kinazunguka 3/4 ya upana wa mto Nile, ndio kisiwa cha kwanza kwa ukubwa chini ya mto nile na chini ya bwawa la Aswan(1902). kwahio kwa mtirirko huo visiwa vinavyofata baada ya Sehel ni: Saluga, Ambunarti, Elephantine, kisha kisiwa cha Kitchener.
Utalii nchini Ghana
Utalii nchini Ghana unadhibitiwa na Wizara ya Utalii ya Ghana. Wizara hii ina jukumu la kuendeleza na kukuza shughuli zinazohusiana na utalii nchini Ghana.
Watalii wanaowasili Ghana ni pamoja na wageni kutoka Kusini na Amerika Kusini, Asia na Ulaya. Watalii wanakuja Ghana kufurahia hali ya hewa ya joto ya mwaka mzima ya kitropiki na wanyamapori wake. Ghana inajivunia maporomoko ya maji (kama vile Maporomoko ya maji ya Kintampo na maporomoko makubwa zaidi ya maji katika Afrika Magharibi, Maporomoko ya Tagbo, fukwe za mchanga zilizo na mitende nchini Ghana, mapango, milima, mito, volkeno ya vimondo . Vivutio vingine ni pamoja na hifadhi na maziwa kama vile Ziwa Bosumtwi lililopo ndani ya Kreta ya dharuba na Ziwa Volta ambalo ni ziwa kubwa zaidi lililoundwa na mwanadamu.
Ghana pia ina makumi ya majumba na ngome, Maeneo ya Urithi wa Dunia wa UNESCO, hifadhi za asili na mbuga za kitaifa.
Ili kuingia Ghana, ni muhimu kuwa na visa iliyoidhinishwa na Serikali ya Ghana, isipokuwa baadhi ya vitotoleo vya biashara na wakuu wa biashara ambao wako kwenye safari za biashara.
Utalii wa urithi
Utalii wa urithi nchini Ghana unaongozwa na tamasha linaloitwa Pan-African Historical Festival au PANAFEST. Tamasha hili ni tukio la kitamaduni kwa nia ya kuongeza dhana ya Pan-Africanism na maendeleo ya Afrika. Inajumuisha tamasha yenyewe pamoja na sherehe inayozunguka Siku ya Ukombozi. PANAFEST kimsingi hufanyika katika miji miwili, Elmina na Cape Coast, ambayo ilikuwa ngome kubwa zaidi za biashara ya watumwa katika taifa hilo. Tamasha hufanyika kwa muda wa siku nane hadi tisa na huanza kwa kuweka shada la maua. Matukio wakati wa PANAFEST ni pamoja na siku ya kanivali, safari ya kurudi kutoka kwa wale walio katika mataifa mengine, siku ya kuzaliwa ya Rita Marley, mhadhara wa kitaaluma juu ya wanawake na vijana, sherehe ya majina kutoka kwa watu kutoka diaspora, na hatimaye "Usiku wa Reverential".
PANAFEST ni dhihirisho la moja kwa moja la utamaduni wa Ghana. Pia ni matumizi yake na mtaji na utawala wa Rawlings. Hakika, Rawlings alianzisha sherehe za kitamaduni za kimataifa kama vile PANAFEST kama chanzo cha mapato kwa Ghana kupitia kukuza utalii nchini Ghana. Ilionekana kuwa yenye ufanisi.
Nitrojeni
Nitrojeni ni elementi yenye namba atomia 7 katika mfumo radidia na uzani atomia 14.0067. Alama yake ni N. Ina elektroni 5 katika ganda la nje.
Duniani haipatikani kama atomi za pekee lakini kama molekuli ya N2 inayounganisha atomi mbili za N. Katika hali hii ni gesi isiyo na ladha au harufu. Gesi hii ni sehemu kubwa ya hewa tunayopumua ambamo kuna asilimia 78 za nitrojeni na 21 % za oksijeni.
Utalii nchini Ethiopia
Utalii nchini Ethiopia ulichangia 5.5% ya pato la taifa (GDP) mwaka 2006, ikiwa imeongezeka kwa asilimia 2 zaidi ya mwaka uliopita. Serikali inathibitisha dhamira na nia yake ya kuendeleza utalii kupitia mipango kadhaa. Utalii ni kipengele kilichoangaziwa cha Waraka wa Mkakati wa Kupunguza Umaskini wa Ethiopia (PRSP), unaolenga kupambana na umaskini na kuhimiza maendeleo ya kiuchumi.
Maeneo ya utalii yanajumuisha mkusanyo wa Ethiopia wa mbuga za kitaifa (pamoja na Hifadhi ya Kitaifa ya Milima ya Semien ), na maeneo ya kihistoria, kama vile miji ya Axum, Lalibela na Gondar, jiji la Harar Jugol lenye kuta, Msikiti wa Negash, huko Negash na Mapango ya Sof Omar.
Iliyokuzwa katika miaka ya 1960, utalii ulipungua sana wakati wa miaka ya 1970 na 1980 chini ya Derg. Ufufuaji ulianza katika miaka ya 1990, lakini ukuaji umezuiwa na ukosefu wa hoteli zinazofaa na miundombinu mingine, licha ya kushamiri kwa ujenzi wa hoteli na migahawa ndogo na za kati, na athari za ukame na kukosekana kwa utulivu wa kisiasa.
Rockstar4000
Rockstar4000 ni jina la lebo maarufu ya muziki na televisheni kutoka nchini Afrika Kusini na ina tawi dogo nchini Tanzania.
Msanii maarufu ambaye alikuwa na hadi sasa yupo chini ya lebo hii ni Ali Swaleh Kiba ambaye mwaka wa 2017 amekuwa mkurugenzi na mshirika wa kampuni hiyo kwa upande wa Afrika Mashariki. Lebo ipo mjini Johannesburg, Afrika Kusini na mkurugenzi mkuu ni Seven Mosha na Jandre Louw. Kiba na Mosha walikutana wakati wa kampeni za One8 ambayo ilikuwa inasimamiwa na mwanamuziki kutoka Marekani, R. Kelly. Tangu hapo, Kiba akawa chini ya menejimenti ya Mosha kupitia Rockstar hadi 2017 walipomuingiza kama sehemu ya kurugenzi ya Rockstar TV na lebo ya kusimamia wasanii. Msanii Alikiba kwa sasa ameanzisha Record Label yake inayoitwa Kings Music
Irene Ovonji-Odida
Irene Ovonji-Odida (amezaliwa 1964) ni mwanasheria wa Uganda, mwanasiasa, na mwanaharakati wa haki za wanawake. Mwanachama wa Tume ya Kurekebisha Sheria ya Uganda, alichangia uandishi wa Katiba ya Uganda ya 1995 na kusaidia kuunda Jumuiya ya Afrika Mashariki. Amefanya kazi kwa misaada ikiwa ni pamoja na ActionAid na kufanya ufuatiliaji wa uchaguzi nchini Uganda na Tanzania. Alikuwa mjumbe aliyechaguliwa wa Bunge la Afrika Mashariki kutoka 2001 hadi 2006.
Churchill Show
Churchill Show (zamani Churchill Live) ni kipindi cha vichekesho nchini Kenya kinachoongozwa na mchekeshaji Daniel "Churchill" Ndambuki, kilichoonyeshwa kwa mara ya kwanza mwaka 2007 kwenye mtandao wa NTV. Kipindi hicho kinarushwa moja kwa moja kutoka viwanja vya Carnivore jijini Nairobi.
Eneko wa Onya
Eneko wa Onya, O.S.B. (pia: Íñigo, Enecus, Ennecus, Innicus, Enecón; Calatayud, 1000 hivi ; Oña, 1 Juni 1068) alikuwa mkaapweke wa Hispania kabla hajaanza urekebisho wa monasteri ya Wabenedikto kwa ombi la mfalme na kuishia kama abati wa Oña.
Mtu wa amani, alipofariki alililiwa na Wayahudi na Waislamu pia.
Papa Aleksanda IV alimtangaza mtakatifu tarehe 18 Juni 1259.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Juni.
Irene Ovonji-Odida
Maisha na Elimu
Irene Ovonji alizaliwa nchini Uganda na Valerian Ovonji, ambaye aliwahi kuwa katibu wa kudumu na waziri wa serikali chini ya Idi Amin. Mama yake alifanya kazi ya ushonaji. Mnamo 1972, hata hivyo, baba yake aliondolewa kwenye wadhifa wake wa uwaziri kwa kutokubaliana wazi wazi na sera za serikali, na mnamo 1977 alikimbilia Kenya alipogundua wanamgambo wa Amin walikuwa wakimlenga kuuawa. Mwaka uliofuata familia yake ilijiunga naye kama wakimbizi. Ingawa waliweza kurudi Uganda mnamo 1979 baada ya Amin kupinduliwa, Irene alibaki Kenya kwa miaka mingine mitano kumaliza masomo yake ya sekondari. Alikaa na jamaa ambao pia walikuwa wamekimbilia Kenya.
Aliporudi Uganda, alijiunga na Chuo Kikuu cha Makerere, ambapo alipata shahada ya sheria na shahada ya uzamili katika sheria ya kulinganisha.
Wasuba (Kenya)
Wasuba (au Abasuba, jinsi wanavyojiita katika lugha yao) ni kabila la watu nchini Kenya wanaoongea lugha ya Kisuba japo wengi wao huongea Kijaluo.
Irene Ovonji-Odida
Kazi
Amejitolea kwa mashirika mbalimbali ya kiserikali tangu 1989, kwa kuzingatia zaidi yale yanayohusiana na haki za binadamu na maendeleo. Ovonji-Odida amewahi kuwa mkurugenzi wa sheria kwa Kurugenzi ya Maadili na Uadilifu ya serikali ya Uganda. Alikuwa mwanachama wa Tume ya Kurekebisha Sheria nchini Uganda mnamo 1994. Alikuwa pia afisa wa sheria katika Tume ya Kurekebisha Sheria na mtafiti katika Tume ya Bunge Maalum, mashirika mawili ambayo yanahusika na uandishi wa katiba ya 1995.
Wasuba (Kenya)
Kwa hakika jina 'Suba' nchini Kenya hutumika kurejelea makundi matatu tofauti ya watu wanaoishi kusini magharibi mwa Kenya katika eneo la Nyanza Kusini, nayo ni Suba (Abasuba), Irienyi (Abirienyi) na Kunta (Abakunta).
Mto Nagawoloma
unapatikana katika wilaya ya Mayuge, mashariki mwa Uganda.
Irene Ovonji-Odida
Kazi
Ovonji-Odida alishiriki katika kampeni ya 1997-98 kurekebisha rasimu ya Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC) ili kupanua wigo wake kutoka kwa shirika lenye msingi wa biashara kujumuisha majukumu ya maendeleo ya kimataifa. Amefanya kazi kwa vikosi kazi kadhaa vya kitaifa na kimataifa ikiwa ni pamoja na moja ya Jumuiya ya Afrika inayozingatia shirikisho la kisiasa na Jumuiya ya pamoja ya Umoja wa Afrika-Tume ya Uchumi ya Afrika moja juu ya harakati haramu ya mji mkuu
Mto Nagawoloma
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Wasuba (Kenya)
Wasuba halisi
Kundi la Suba au Suna ndilo kabila la Wasuba na waliingia Kenya kutoka eneo la Mara, Tanzania. Ingawa Wasuba huchukuliwa kama kabila, wao ni kabila dogo tu lililokuwa chini ya kabila kubwa la Wagirango lililowajumuisha pamoja na makabila mengine madogo kama vile Wategi na Wagire. Kwa hiyo basi wao hujulikana pia kama Wasuba-Girango au Wasuna-Girango.
Irene Ovonji-Odida
Kazi
Kampeni za Ovonji-Odida za haki ya kijamii, usawa wa kijinsia na haki za binadamu ikiwa ni pamoja na kampeni ya kupambana na ufisadi Jumatatu nyeusi. Alichaguliwa kama mjumbe wa Bunge la Afrika Mashariki kutoka 2001 hadi 2006, ambapo aliongoza mipango ya kuboresha uwazi na uwajibikaji, kupunguza mizozo ya kikanda, na kutoa usimamizi kwa mazungumzo ya kibiashara. Aliwahi kuwa mfuatiliaji wa uchaguzi wa kura ya maoni ya vyama vingi vya Uganda na mwaka huo huo alihudumu katika kamati ya ActionAid Uganda. Ovonji-Odida alikaa kwenye bodi ya kimataifa ya ActionAid kutoka 2007 na alikuwa mwenyekiti kati ya 2009 na 2015. Aliwahi kuwa mwangalizi wa Jumuiya ya Madola kwa uchaguzi mkuu wa Tanzania wa 2010.
Wasuba (Kenya)
Wasuba halisi
Wasuba wanaishi viungani vya mji wa Migori na wamegawanyika katika koo tatu, nazo ni : Wasweta inayojumuisha koo ndogo za Wakadika, Wakatiga na Wakakrao; Wasimbete inayojumuisha koo ndogo za Wahiri Kiberi (Bahiri Kiberi), Wahiri Ng'ong'o (Bahiri Ng'ong'o), Wahiri Nkena (Bahiri Nkena), Wamiaro na Wanchogu; na Wawiga inayojumuisha Wakwena, Wanyasasi, Wawanje, Wanyathocho na Wakamsuru. Lugha yao asilia ni Kisuba iliyokaribiana na lugha ya Kikuria. Kabila la Wasuba walihamia Afrika Mashariki, wakitokea maeneo yanayojulikana kama Misri kaskazini mwa Afrika.
Irene Ovonji-Odida
Kazi
Tangu 2012 Ovonji-Odida amekuwa makamu mwenyekiti wa Slum Aid International Uganda na tangu 2013 amekuwa makamu mwenyekiti wa baraza la Chuo Kikuu cha Makerere. Amekuwa mwenyekiti wa Kituo cha Wadhamini wa Utafiti wa Msingi tangu 2013 na kwa sasa ni mtendaji mkuu wa Chama cha Wanasheria Wanawake nchini Uganda. Irene Ovonji-Odida akitoa mihadhara na kufanya utafiti kuhusu haki za wanawake za ardhi, katiba ya Uganda na ujumuishaji wa kisiasa wa Afrika Mashariki.
Maisha binafsi
Ovonji-Odida ameolewa na mama wa watoto wawili.
Wasuba (Kenya)
Wasuba halisi
Girango ndiye mkale wa Wasuba halisi. Wasuba ni wajukuu au kizazi wa Musuba. Musuba ni mtoto wa Girango. Girango alikuwa na wavulana wengi kama vile Musuba, Tegi na Gire. Na kwa sababu wajukuu wa Musuba ndio jamii yenye idadi kubwa ya kabila ya Wagirango, wao mara nyingi hujitambulisha tu kama kabila la Wasuba.
Mtegi ni mototo mwingine wa Girango, na walitoka Uganda sehemu ya Kitgum na wakatembea mpaka Karachuonyo. Na hapo walikaa kwa muda mrefu na wakahama mpaka nchi ya Wakipsigis. Na hapo walikaa sana, ndipo Tegi alipotengana na wenzake wakina Ongombe na Muruga. Na hapo ndipo Ongombe akahamia huko Kamagambo, ambapo hata hivi sasa bado wengi wao wanaishi huko na wanajulikana kama Wategi, ukoo wa Kamagambo au Kanyingombe. Wategi walianza kutelemka hadi wakafikia Kanyamkago na pale wakakaa kwa muda mrefu. Na kutokana na vita vya makabila walifukuzwa wakaja hadi Kanyamwa. Wategi walizidi kuja wengi kutoka huko nyuma walipokuwa wanabaki baki na wakajaa Nyandiwa na kuenea Mataro hadi Rasira Nyatambe. Mke wa Girango alikuwa binti wa Kijaluo kutoka Acholi na alizaa Gire kwao huko Kitgum–Uganda Kaskazini, kabla hajaolewa. Mke wa Girango alikuwa akiitwa Miluha.
Kuna kabila la watu nchini Tanzania, Wilaya ya Rorya, mkoani Mara wanaojiita Wasuba. Ingawa hakuna uhakika iwapo ni baadhi ya kabila moja au la, watu hawa haswa hujulikana kwa pamoja kama Wasuba-Simbiti na wao ni Wahacha, Wakine, Warieri, Wasimbiti, Wasurwa na Wasweta.
Tukiangazia Wasweta katika kundi hili la Wasuba-Simbiti kama mfano, kwa sababu wao ndio hupatikana hata nchini Kenya, tunapata kuwa Wasweta ni Waluhya (Maragori). Walitoka sehemu ya Masaba, huko Uganda. Safari yao hiyo iliwafikisha sehemu ya Umaragoli (Vihiga). Jina hili la Wasweta walilipata njiani wakati wakija na kupitia sehemu nyingi. Na jina hilo lilitokana na jina la matunda ya miti inayoitwa amasweto, na matunda hayo walikuwa wakila wakiwa na njaa huko porini. Matunda hayo hupatikana kando kando ya mito na hupendwa sana na nyani na miti yake hukuwa sana kwenda juu ambavyo ni vigumu mtu kupanda. Watu hawa walikuwa wanangojea wakiona nyani wamepanda juu ya mti huo, nao wanakwenda pale chini ya miti na matunda huanguka chini kwa kuchumwa na nyani ndipo watu wanaokota na kula. Basi Wasweta waliishi kwa kula matunda hayo wakati wakisafiri, ndipo waliona kwamba nyani ni ndugu yao na wakaamua kwamba hawawezi kamwe kuuwa nyani wala kumtesa kwa njia yoyote.
Baadhi ya Wasweta walibaki huko Vihiga hadi leo, na unaweza kuwatambua hata kwa mwiko wao wa kutokugusa nyani au kumwua. Wengine waliendelea hadi Kisii na kuishi baina ya Wajaluo na Wakisii ambapo wachache wao walibaki. Waliobaki katika eneo hili walimezwa kabisa na Wajaluo na kwa sasa wao ndio mlango wa Wajaluo unaojulikana kama Jowasweta au Jogamba katika wilaya ndogo ya Oyugis. Hata hivyo wengine walilinda lugha pamoja na desturi zao za Kiluhya na walirejelewa kama Maragol na Waluo huku Wakisii wakiwaita Abaragori. Baadaye katika mwaka wa 1961 wakati mpaka wa Luo/Kisii ulipokuwa ukibuniwa baada ya Wilaya ya Nyanza Kusini kugawanywa," Maragol (Wasweta) wote waliokuwa upande wa Ujaluo walisukumwa na kuwekwa upande wa Wakisii. Leo wanapatikana kwenye maeneo ya Gesieka, Mosocho na Kodera, na wao huongea lugha ya Oluluhya na Ekegusii. Na Wasweta waliendelea na safari hadi Suna na Uriri, sehemu ya Migori. Na pale Suna, Wasweta wachache waliobaki walimezwa na Wajaluo wa Suba-Girango. Wao haswa ndio wamejenga ukoo wa Wasweta katika jamii ya Wasuba. Wale waliobaki sehemu ya Uriri walitunza lugha na tamaduni zao. Baada ya Kenya kupata uhuru, Wamaragoli wengine wachache walitoka Vihiga na kujiunga na Wasweta waliobaki sehemu za Uriri na Gesieka. Wasweta wengine waliendelea hadi sehemu ya Bwiregi (Iregi), nchi ya Wakuria. Pia wachache sana walibaki pale. Hatimaye walimezwa na Wakuria ambapo kwa sasa wanajulikana kama ukoo wa Wasweta/Abasweta katika kabila la Wakuria. Na Wasweta wengine waliendelea hadi nchini Tanzania ambapo kwa sasa wametapakaa katika maeneo ya Mara na Mwanza. Hawa ndio Waluhya (Maragori) ambao husemekana kwamba wako nchini Tanzania. Hata hivyo, koo walizojenga kwenye makabila ya Wasuba-Girango na Wakuria hufanya wengine kudhani kwamba kabila la Wasweta huko eneo la Mara ni Wasuba, hasa Wasuba-Simbiti.
Licha ya hayo, Wasuba walimezwa na majirani yao na lugha yao ya Kisuba pamoja na mila zao kutokomea kabisa. Kwa sasa Wasuba-Girango wote huongea Dholuo. Idadi yao nchini Kenya inakadiriwa kuwa 200,000 na wao ndio wakazi wa wilaya ndogo za Suba Mashariki na Suba Magharibi katika Halmashauri ya Wilaya Migori.
Kumezwa kwa kabila la Wasuba na Wajaluo kulitokana na kuoana kwani tokea ujio wa Wajaluo, watu hawa ni majirani. Isitoshe, kabila la Wajaluo wa Kenya na Tanzania si Waniloti halisi, bali ni mchanganyiko wa Wabantu na Waniloti. Wao ni mkusanyiko wa Wajaluo waliotawanyika kutoka kwa makundi mbalimbali ya Waluo ndiyo maana hawana jina maalum la kujitabulisha kama vile makabila ya Wajaluo wa Uganda na Sudan. Mkusanyiko huu ulichanganya damu na Wabantu kutokana na uhamiaji na ufugaji. Walitangamana na Wabantu kuanzia Bunyoro, Uganda Magharibi, hadi Magharibi mwa Kenya.
Baadhi ya jamii ya Wajaluo wanaoaminika kwamba walikuwa Wabantu na walibadilika kuwa Wajaluo kwa namna sawa na ile ya Wasuba ni Wakasgunga, Wakamagambo, Wasaki, Wagamba (Wasweta), Wanjare, Wayimbo, Wasidho, Wamasamaro, Wamatabori, Wausonga, Waholo n. k. Wajaluo wa Kasgunga na Kamagambo wanadhaniwa walikuwa ndugu ya Wagirango kabla ya wao kusambaratika katika maeneo tofauti ya Nyanza Kusini. Pia koo za Wajaluo waliochanganya damu sana na Wabantu hujumuisha Wamuksero, Wakonyango Rabala, Waalego, Wagem, Waugenya, Wakano na nyinginezo. Inadhaniwa kuwa hii ndiyo sababu kuu iliyochangia hawa Wajaluo kuishi na Wabantu kama Wasuba kwa kuelewana.
Wasuba wengi hujitambulisha kama Waluo kwani wameasili (wameathiriwa na kuridhia) mila na desturi za Kiluo. Katika jamii ya Wajaluo, wao huwekwa kwenye kikundi kinachojulikana kama Joka Jok pamoja na Kamagambo, Kasgunga, Konyango Rabala, Muksero, Kanyamkago, Nyakach, Kisumo, Kano n. k.
Uchumi
Uchumi wa Wasuba hutegemea kilimo, ufugaji na wengine ni wafanyibiashara pia. Mazao wanayolima ni mahindi, mtama, mawimbi, mihogo, viazi vitamu, mboga na matunda n.k.
Pia wao walikuwa wafugaji hodari wa mifugo mbalimbali, kama vile ng'ombe, mbuzi na kondo, jambo ambalo waliliiga kutoka kwa majirani wao Waluo. Ijapokuwa Wajaluo kwa sasa hawathamini sana ufugaji, Wasuba bado wanaegemea biashara hii ya ufugaji, hasa katika wilaya ndogo ya Suba Magharibi ambapo wizi wa mifugo wa mara kwa mara hushuhudiwa baina ya Wasuba na majirani yao Wakuria.
Itikadi
Itikadi za Wasuba kadhaa zinafanana na za Wakuria. walikuwa na bado wanathamini mpaka sasa mila za tohara, kutia watoto jandoni, hususan watoto wakiume. Kwa kiasi kikubwa taratibu zao za Itikadi ya tohara zilifanana na zile za majirani wao Wakuria. Namna ya pombe inayojulikana kama togwe au busa ilitumika katika kuandaa sherehe hizi. Kuwa na marika yanayozunguka vizazi hata vizazi na kujirudia. Na pia kuwa na 'kisero' kama kundi la watu waliotahiriwa wakati mmoja, ambayo ilikuwa na msingi wa majina kama vile nginaro, misungu, gitang'osa, kirina n.k.
Mto Naikote
unapatikana katika wilaya ya Mayuge, mashariki mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Wasuba (Kenya)
Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Kenya mwaka wa 2013, jami ya Wasuba ilikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo :
Suna Mashariki husimamia wilaya ndogo ya Suba Mashariki ilhali Suna Magharibi husimamia ile ya magharibi.
Kléber Laube Pinheiro
Kléber Laube Pinheiro (alizaliwa 2 Mei 1990) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa Brazil. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Brazil.
Wasuba (Kenya)
Wairienyi
Wairienyi wenyewe hujulikana kama Abirienyi ama Abhiirienyi jinsi inavyokuwa katika maneno sanifu ya lugha hiyo. Lugha yao ni Ekirienyi, na wanafanana na kabila la Wakisii kwa lugha. Ekirienyi ina lahaja mbili ambazo zinaeleweka na kila kikundu, nazo ni Ekikune na Ekigassi.
Kléber Laube Pinheiro
Kléber ameichezea timu ya taifa ya Brazil tangu mwaka wa 2011. Kléber alicheza Brazil katika mechi 2.
Wasuba (Kenya)
Wairienyi
Licha ya kabila la Wairienyi kuhamia Kenya kutoka kusini kama Wasuba halisi, na pia kujiita Wasuba, hawana uhusiano wowote wa karibu na kabila la watu wa Wagirango. Maeneo wanamokaa Wairienyi hujulikana kama wilaya ndogo ya Gwassi au Suba. Vile vile kuna Wairienyi waliojiunga na kundi la watu kutoka kabila la Wakunta waliokuwa wakihama kuelekea upande wa kusini kutoka masiwa ya Mfangano na Rusinga. Kwa sasa wanaishi kando ya Ghuba ya Muhuru ya Ziwa Viktoria katika eneo la Nyatike karibu na mpaka wa Tanzania. Wengine walivuka mpaka na kuingia nchini Tanzania na kwa sasa wao huishi kama ndugu na Wasimbiti katika eneo la Suba I, Wilaya ya Tarime.
Wairienyi walioingia Tanzania walikaa sehemu inayoitwa Kahenge na wakasogea mpaka Surubu na kusukumwa na mambo ya vita, wakasogea hadi sehemu ya Suba I. Baada ya Wairienyi Kusukumwa na makabila mengine, walisogezwa hadi milima ya Nyaihara. Baadaye walienea katika sehemu nyingi kama vile sehemu ya Konene, Nyamuhumba na sehemu ya Ruhu. Watu wa Irienyi wao hawana ukoo na Wasimbiti, ila Simbiti alioa binti wa Irienyi. Huyo binti jina lake ni Nyaikunya. Papo hapo ndipo undugu wao ukatokea. Na baada ya kuoa, Simbiti alihama kutoka kwao na akaacha ndugu yake Muhacha/Hacha, akaja akaishi na wakwe zake wa Irienyi. Baada ya kukaa kwa siku nyingi wakawa amekuwa kama mtu na ndugu yake. Milango ya Wairienyi nchini Tanzania ni: Wabarimba, Wakibarobi, Wakihenge, Wabamocha na Wabagumbwe. Kwa sasa milango hii ya Wairienyi huchukuliwa kwa pamoja kama ukoo wa Irienyi chini ya kabila la Wasimbiti, na wanashikilia kwamba wao walihamia eneo hilo kutoka vilima vya Gosi (Gwassi) na eneo la Mhoru (Muhuru).
Kabila la Wairienyi wanakadiriwa kuwa watu 80,000 hivi, na wanajulikana katika eneo la ziwa kwa wasichana warembo. Kabila hili la Wairienyi wamegawanyika katika makabila madogo manne, nayo ni Wakaksingri, Waregi (Uregi), Wangoe (Ungoe) na Wagassi.
Watu wa Uregi wako kundi moja na Kaksingri, na wao hujulikana kwa pamoja kama Wakune (Abakune). Wao ndio wazungumzaji wa lahaja ya Ekikune. Lahaja ya Ekikune imeathiriwa sana na lugha ya Olukunta inayozidi hata kuiangamiza. Lahaja ya Ekikune inayo maneno kadhaa za mkopo kutoka lugha ya Olukunta. Kuna uwezekano wa Ekikune kumezwa na Olukunta miaka michache ijayo.
Idadi ya Wagassi ni kubwa ikilinganishwa na makabila mengine madogo ya Wairienyi. Pia wao wamegawanyika katika koo mbili, huku koo kubwa ikijulikana kama kubia. Fasihi simulizi hushikila kwamba Wagassi walimeza kundi moja la Wakunta waliohamia Tarafa ya Gwassi kutoka Siwa la Mfangano, yani wajukuu wa Kiboye. Vile vile ni kwa sababu hii ambapo wanahistoria wengine hudhania kwamba Wagassi ni Wakunta. Hata hivyo changamoto iliyoko ni kwamba, tofauti na Wakune ambao wengi wao huzungumza Ekirienyi, Wagassi wengi huzungumza Dholuo. Ni watu wa Wagassi wachache peke ndio huzungumza lugha ya Ekirienyi.
Uchumi
Wairienyi ni wakulima na wafugaji, huku wakiegemea sana kwa kilimo. Baadhi ya mazao yanayofanya vizuri katika vilima vya Gwassi ni mahindi inayojulikana katika lugha yao kama amasori. Mengine ni mtama, mboga na matunda n. k. Pia wao hufuga ng'ombe, mbuzi, kondoo na kuku. Isitoshe, wao pia wanatambulika kama wavuvi.
Wairienyi pia huthamini biashara. Baadhi ya vituo muhimu vya kibiashara vinavyopatikana katika maeneo yao ni Nyandiwa, Sindo, Magunga, na hata mji wa Karungu unaopatikana katika wilaya ndogo ya Sori Bay.
Itikadi
Wairienyi huthamini mila na tamaduni zao, ingawa wengine wao huishi maisha ya Kiluo na Kikunta. Koo nyingine za Wairienyi walitahiri wanaume kwa wanawake, ingawa itikadi hiyo ilikuja ikapotea.
Jimbo la bunge
Wilaya ndogo ya Gwassi imejulikana kisiasa kama Jimbo la Gwassi kwa muda wa miongo miwili sasa. Mbunge wa sasa ni John Mbadi wa chama cha ODM.
Wakunta
Wakunta ni kabila la bantu wanaoishi katika wilaya ndogo ya Mbita, magharibi mwa Halmashauri ya Wilaya Homa Bay. Mbita hupakana na Gwassi upande wa kaskazini. Wakunta hujiita Abakunta na lugha yao ni Olukunta. Waganda ni kikundi walio karibu nao na kuelewana nao kilugha. Lugha yao pia kwa kiasi inakaribiana na Luluhya.
Vile vile, kuna kundi la Wakunta waliohamia eneo la kusini na kufanya ulimwengu wao katika tarafa ya Muhuru kwenye Wilaya ndogo ya Nyatike, Halmashauri ya Wilaya Migori. Utengano huo ulisababisha kuweko kwa lahaja mbili ya lugha ya Olukunta, yaani lahaja ya kusini inayojulikana kama Olumuulu, na lahaja ya kaskazini ya Olwebwang'ano ambayo ndiyo lahaja Kuu ya lugha hii. Bali na Siwa la Mfangano, lahaja ya Olwebwang'ano pia huzungumzwa katika maeneo la Takawiri, Kibwogi, Ragwe na Kisegi.
Lugha ya Olukunta huzungumzwa sana kwenye maeneo ya Ghuba ya Muhuru na Siwa la Mfangano pamoja na visiwa vinavyolizingira, yakifuatwa na eneo la Gembe. Hata hivyo Wakunta wa Siwa la Rusinga huongea lugha ya Dholuo kutokana na athari ya majira yao Waluo wanaotangamana nao.
Idadi ya Wakunta kwa sasa inakadiriwa kuwa 45,000. Watu hawa wamegawanyika katika koo kadhaa. Baadhi ya koo hizo ni: Wakula (Abakula), Wasoklo (Abasoklo), Wakinga (Abakinga), Wakakiimba (Abakakiimba), Waware (Abaware), Wakamasengre (Abakamasengre), Wakaswanga (Abakaswanga), Wanyama (Abanyama) na Wangose (Abangose).
Jamii ya Wakunta wanaaminika kuwa kabila la mwisho lililohamia nchini Kenya. Wakunta waliingia Kenya kama wahamiaji waliokuwa wakitoroka vita vikubwa vilivyozuka katika Ufalme wa Buganda. Fasihi simulizi hueleza kwamba mnamo miaka ya 1760, Kabaka Junju, mfalme wa 26 katika Ufalme wa Buganda aliuawa katika vita kuu. Mfalme huyu alifishwa na ndugu yake, Semaakookiro, kwa usaidizi wa maakida wawili kutoka kabila la Wakunta, Witewe na Kiboye. Hawa watu wawili walikuwa vigogo wa ukoo wa Wakula. Kulikuwa na ushindani mkali katika utawala wa Buganda, baina ya Mfalme Njunju na huyu ndugu yake, jambo lililomfanya Junju kumtuma nje ya utawala.
Baada ya Semaakookiro kufanikiwa kunyakuwa kiti cha utawala wa Buganda, aliunda njama ya kisiri kunyamazisha Witewe na Kiboye ili ukweli usije ukadhihirika. Kwa bahati nzuri, Mkunta aliyekuwa afisa anayesimamia ngoma katika kasri la kabaka, Mwembe, alipata fununu juu ya jambo hilo na kutahadharisha maakida hao wawili. Usiku huo huo, wote watatu walichukuwa mashua na kutoroka Buganda pamoja na watu wa jamaa yao. Tukio hili liliwafanya jamii zima ya Wakunta kuhofia maisha yao, kwani mfalme angewaangamiza viongozi hao wawili, sembuse wao. Hawakuwa na budi kutawanyika kupitia Ziwa Viktoria.
Semaakookiro alipokuja kugundua kwamba Witewe na Kiboye walikuwa katika safari ya kutorokea sehemu za Busoga kupitia ziwa, alituma wanajeshi wake upande wa Busoga ili kuwazingira, jambo ambalo lilifanya Wakunta kugeuza safari yao kuelekea upande wa mashariki. Ni safari hii yao kuelekea mashariki ambayo mwishowe iliwafikisha katika Siwa la Mfangano. Witewe na Kiboye walikuwa viongozi wa ukoo wa Wakula katika utawala wa Buganda. Hata hivyo tukio hili la uhamiaji liliwafanya kuwa viongozi wa kundi zima la kabila la Wakunta, kwani hao ndio waliongoza msafara wa Wakunta kutoka Uganda. Ndio maana watu wa kabila la Wakunta wakati mwingine hujiita kama Abachukulu ba Kiboye na Witewe, yaani kizazi cha Kiboye na Witewe.
Fasihi simulizi huendelea kueleza kwamba Kiboye alifika Siwa la Mfangano kama mseja. Hali hii ilichangia kuhama kwake kutoka Siwa la Mfangano kuelekea upande wa bara, na hatimaye kufika kwenye vilima vya Gwassi. Kiboye alijenga chengo chake katika pahali iliyojulikana kama Kisegi ambapo aliishi pamoja na Wairienyi wa kundi la Wagassi, waliokuwa wenye idadi ndogo nyakati hizo. Huko pia alifanikiwa kupata mke. Huyo mkewe alikuwa binti wa mtu aliyejulikana kwa jina kama Wiga. Ingawa Mzee Wiga alizungumza lugha ya Kiluo, inaaminika kuwa alikuwa wa kabila la Wairienyi, hasa Mgassi. Ukoo wa Mzee Wiga waliwarejelea kizazi cha Kiboye kama Wawiga. Baada ya miaka kadhaa, wajukuu wa Kiboye walimezwa na ukoo wa Mzee Wiga na wakawa Wagassi. Hii ndiyo sababu Wairienyi kutoka kundi la Wagassi pia hujulikana kama Wiga, na pia kufanya Kiboye mwenyewe kuhusishwa na hata Wakisii ambao hukaribiana kilugha na Wagassi. Licha ya hayo, baadhi ya vikundi kutoka ukoo wa Wakula waliohamia eneo hili pamoja na Kiboye wote hawakumezwa na Wagassi. Wao bado wanapatikana katika tarafa ya Gwassi hadi wa leo. Kutokana na haya, baadhi ya watu husema kuwa Wagassi ni Wakunta, na tena ni ndugu ya ukoo wa Wakula, dai ambalo ni uongo mtupu. Isitoshe, wanahistoria wengine hudai kuwa Witewe na Kiboye ndio waanzilishi wa vikundi viwili vya Wakula na Wagassi kama vilivyofuatana, dai ambalo halina msingi wowote. Ukoo wa Wakula tayari ulitambulika katika utawala wa Buganda, na vigogo hawa wawili walikuwa baadhi ya watu chini ya ukoo huo.
Kuna historia ya vita Kati ya Wakunta na majirani wao Wajaluo, mahasimu wao wakuu wakiwa Wasaki. Wasaki, kama Wagamba (Jogamba) wanaopatikana katika wilaya ndogo ya Oyugis, ni Wajaluo wenye asili ya Kiluhya (Maragoli). Wakunta, hasa ukoo wa Waware, walipigana na Wasaki. Inaaminika kuwa ukoo wa Waware umetapakaa kwa sababu ya uvamizi wa Wasaki. Waware hupatikana kwenye masiwa yote mawili ya Mfangano na Rusinga. Na wale walioelekea upande wa mashariki walimezwa na Wajaluo, na kwa sasa wao huishi pamoja na Waluo, hasa Wasakwa ambao ni Waluo wenye asili ya Kiluhya (Wanga), katika wilaya ndogo ya Awendo inayopatikana kaskazini mwa mji wa Migori.