cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thiago Cionek
Kazi ya klabu
Mwaka 2008, Cionek alirudi Ulaya, akicheza misimu minne na klabu ya Jagiellonia Białystok katika nchi ya Poland. Timu hiyo ilishinda Kombe la klabu za Poland la msimu wa 2009-10 na Poland SuperCup mwaka 2010.
Mnamo 11 Januari 2016, alijiunga na klabu yake ya tatu ya Italia iitwayo Città di Palermo ya Serie A.
Linda Kasenda
Linda Kasenda, ni mchezaji wa mpira wa miguu wa nchini Malawi ambaye anacheza kama mshambuliaji katika Timu ya Taifa ya wanawake ya Malawi.
Liga dos Escuteiros de Mozambique
Liga dos Escuteiros de Moçambique (LEMO) ni chama cha Skauti nchini Msumbiji,chama hiki kilianzishwa mnamo mwaka 1994 lilianzishwa mwaka wa 1994 na kuwa mwanachama wa chama cha Skauti Duniani mnamo mwaka 1999,mwaka 2017 chama hiki kilikuwa na jumla ya wanachama 31,108 huku wanachama wengi wakiwa wanatoka katika miji mikubwa huku kamanda mkuu wa Skauti akiwa ni raia wa Poland anaejulikana kama Leonardo Adamowicz.
Shirika la Wanafunzi wa Afrika Kusini
Shirika la Wanafunzi wa Afrika Kusini (SASO) lilikuwa shirika la wanafunzi weusi wa chuo kikuu nchini Afrika Kusini kilichosajiliwa kwa malengo ya kupinga Ubaguzi wa Rangi kupitia hatua zisizo za vurugu za kisiasa. Shirika hilo lilianzishwa mwaka 1969 chini ya uongozi wa Steve Biko na Barney Pityana na lilitoa mchango muhimu kwa itikadi na uongozi wa kisiasa wa Harakati ya Ufahamu wa Weusi. Ilikatazwa na serikali ya Afrika Kusini mnamo Oktoba 1977, kama sehemu ya majibu ya serikali ya ukandamizaji kwa uasi wa Soweto.
Karol Linetty
thumbnail|right|200px|Karol Linetty Karol Linetty (alizaliwa 2 Februari 1995) ni mchezaji wa soka wa Poland ambaye anacheza kama kiungo wa klabu ya Sampdoria na timu ya taifa ya Poland.
Mkiwi
Mikiwi ni mimea ya jenasi Actinidia katika familia Actinidiaceae. Mimea hii ni vichaka vyenye urefu wa hadi m 6 au mitambazi ya hadi m 30. Inazaa matunda yalikayo ambayo huitwa kiwi. Asili ya mimea hii ni Asia ya Mashariki lakini spishi kadhaa hukuzwa katika nchi nyingine, mkiwi wa kawaida (Actinidia deliciosa) hasa katika Italia na Nyuzilandi.
Mto Wakyau
unapatikana katika kaunti ya Makueni, kusini mwa Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.
Ablak
ni kati ya Wakristo wa Ethiopia.
Hayajulikani mengine kuhusu historia yake, ila tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Mei.
Wezzie Mvula
Wezzie Mvula, ni mchezaji wa mpira wa miguu wa nchini Malawi, ambaye anacheza kama kiungo wa Timu ya Taifa ya wanawake ya Malawi.
Ray Ntlokwana
Tuzo
Mnamo machi 2000, pia alishinda tuzo ya kifalme ya mafanikio na serikali ya jimbo la cape magharibi kwa mchango wake katika maigizo katika cape magharibi kwa miaka minga.
Kifo
Ntlokwana alifariki kwa ugonjwa wa colon cancer Akiwa Nyumbani kwake Gugulethu na miaka 63 mnamo julai 20 mwaka 2000. Alikuwa anaishi na mke wake, Ntombizodwa Shirley Ntlokwana, na watoto wake.Alizikwa tarehe 29 baadaye mwezi huo.
J amii:Arusha MoAC
Chama cha Skauti Zambia
Chama cha Skauti cha Zambia ni chama cha kitaifa cha Skauti cha Zambia na kilikua mwanachama wa Shirika la Umoja wa Kimataifa la Skauti mwaka 1965. Kinashiriki historia na Zimbabwe na Malawi, ambayo ilihusishwa nayo kwa miongo kadhaa. Kufikia 2004 Chama kilikuwa na wanachama 7,396.
Kineme
Kineme ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waneme. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kineme imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kineme iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.
Wilaya ya Bugweri
Wilaya ya Bugweri ni wilaya mojawapo ya Mkoa wa Mashariki, Uganda iliyoanzishwa tarehe 1 Julai 2018 kutokana na wilaya ya Iganga.
God Is Good - Worship with Don Moen
God Is Good -Worship with Don Moen  ni albamu ya muziki wa Kikristo iliyorekodiwa na Don Moen. Albamu ya kisasa ya kikristo ilirekodiwa papo kwa hapo kwa kuona na kusikia katika Chuo kikuu cha Liberty Lynchburg, Virginia, wakiwemo watu walioabudu 7000. Toleo tofauti za albamu zilitolewa katika masoko ya Marekani na Asia. Video pia iliyotolewa, katika rekodi sawa na toleo la Marekani.
Mabula
Mabula  ni jina la kata ya Wilaya ya Kilosa katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,168 waishio humo.
Chama cha Skauti Sierra Leone
Chama cha skauti cha Sierra Leone ni shirikisho la skauti la Sierra Leone lililoanzishwa mano mwaka 1909 na kuwa mwanachama wa Shirika la Harakati za Skauti Duniani mnamo mwaka 1964, hadi kufikia mwaka 2011 shirikisho hili lilikuwa na jumla ya wanachama 11,749
Mto Adda, Italia
thumb|Mto Adda thumb|Mto Adda' Mto Adda ni wa nne nchini Italia, ukiwa na urefu wa kilomita 313.
Vivumishi vya pekee
Vivumishi vya pekee ni aina ya vivumishi ambavyo vimekuwa vikileta hali ya kutokuwa bayana kwa wanasarufi wengi.
Mto Adda, Italia
Beseni lake huwa na eneo la km² 7,979.
Vivumishi vya pekee
Vitabu vingi vielezavyo dhana ya vivumishi hasa katika daraja la vivumishi vya pekee, waandishi wake yamkini hawajafanya uchunguzi wa kutosha.
Neno pekee katika aina hii ya vivumishi linatokana na aina ya nomino za pekee, hasa zile ambazo ni majina ya pekee ya mahali kama vile Afrika, Tanzania, Dar es Salaam, New York, London n.k. Kivumishi cha pekee kinachotokana na nomino ya pekee ya Afrika ni Muafrika kama tunazungumzia mtu au Kiafrika kama tunazungumzia kitu kisicho mtu. Tanzania inatupatia kivumishi cha pekee Mtanzania / Kitanzania. Uingereza inatupatia kivumishi cha pekee cha Mwingereza / Kiingereza n.k.
God Is Good - Worship with Don Moen
Albamu ilihusisha Ron Kenoly aliyeimba "Our Heart", ambayo alifanya kama muungano wa Moen na Kenoly.
Madoto
Madoto  ni jina la kata ya Wilaya ya Kilosa katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3,570 waishio humo.
Vivumishi vya pekee
Mifano katika sentensi: "Tafadhali nipimie mchele wa Kijapani kilo saba". "Utamaduni wa Kiafrika ni tofauti kabisa na utamaduni wa Kiulaya". "Nyimbo za Kinaijeria huimbwa katika lugha ya wazawa". Humo maneno: Kijapani (Japani), Kiafrika (Afrika) na Kiulaya (Ulaya) yametumika kama vivumishi vya pekee.
Mto Rutoki
ni korongo la mkoa wa Rutana (Burundi mashariki) ambalo maji yake yanatiririka hadi ziwa Tanganyika. Baadaye, mengine yanachangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.
God Is Good - Worship with Don Moen
Wasifu (Asia)
Wasifu kwa ajili ya toleo la Asia ni sawa na wasifu kwa toleo la USA, isipokuwa wasifu wa Tom Brooks na Keith Kuchta kumuondoa Paulo Mills katika uchanganyaji.
Mto Adda, Italia
Unapitia mkoa wa Lombardia tu.
Vivumishi vya pekee
Ndiyo maana neno "pekee" katika "vivumishi vya pekee" limetumika kuonesha kuwa vivumishi hivi vimechimbuka kutoka "aina za nomino za pekee za mahali".
S. Mghulu anakosa kutambua vivumishi vya pekee ingawa anataja kategoria nyingine za vivumishi kama vya idadi, sifa, viulizi, vionyeshi, vimilikishi na visisitizi.
Sababu ya kuitwa vivumishi "vya pekee" bado si bayana kwa mwandishi; hata hivyo, pengine jina hilo linatokana na lile la viwakilishi vya pekee, kwani vivumishi na viwakilishi vinakaribiana sana katika isimu (kwa sababu nomino ikiondolewa katika kishazi kilicho na kivumishi, kivumishi hubadilika na kuwa kiwakilishi).
Kwa mfano:
-Mama mwenye ameondoka (sentensi ina nomino na kwa hivyo "mwenye" ni kivumishi)
-Mwenye ameondoka (hapa neno "mwenye" ni kiwakilishi na si kivumishi tena)
Kwa hivo zifuatazo ni aina za vivumishi vya pekee:
-enye (Kiti chenye mbao kimetenyenezwa)
-ote (Mavazi yote ni yangu)
-o-ote (Nipe kamba lolote)
-enyewe (Mtu mwenyewe simjui)
-ingine (Siku nyingine utakuja)
Iwapo unatumia kivumishi cha pekee -enye, ni hatia kufuatwa na kitenzi. Kwa mfano: mtoto mwenye amekuja ataadhibiwa. Neno mtoto ni nomino ya kawaida - mwenye ni kivumishi cha pekee -enye - amekuja ni kitenzi. Njia sahihi ya kuandika sentensi hiyo ni: mtoto mwenye hatia ataadhibiwa. Yaani, -enye lazima ifuatwe na nomino.
Mto Ulangala
ni mto wa Mkoa wa Singida (Tanzania ya kati).
Maji yake yanaishia Bahari Hindi kupitia mto Rufiji.
Muungano wa Lesotho kupambana na UKIMWI
Muungano wa Lesotho kupambana na UKIMWI (Kiingereza Apparel Lesotho Alliance to Fight AIDS (ALAFA) .Ni mpango mpana wa tasnia unaotoa kinga na matibabu kwa zaidi ya 40,000 haswa wafanyakazi wanawake katika tasnia ya mavazi ya Lesotho. Hii inasaidia kupambana na vichocheo viwili muhimu vya janga la VVU / UKIMWI. umaskini na usawa wa kijinsia. Utafiti ndani ya sekta unaonyesha asilimia 43 ya wafanyikazi wana VVU. Uundaji wa Muungano wa Lesotho uliendeshwa na wasiwasi wa kibinadamu na hitaji la kuifanya tasnia kuwa endelevu kwa muda mrefu. Muungano wa Lesotho ilizinduliwa Mei mnamo mwaka 2006 huko Maseru. Inasimamiwa na Chama cha Wasafirishaji wa Nguo za Lesotho na baraza lake la ushauri linaleta kwa pamoja, masilahi ya pamoja ya wizara za afya, biashara, kazi na viwanda, wafadhili, tume ya kitaifa ya UKIMWI, chapa za nguo za kimataifa, wawakilishi wa waajiriwa na waajiri, na watoa huduma. Ushirikiano huu sasa unatawala uingiliaji mkubwa, wa muda mrefu ambao mwishowe unaathiri maisha ya mamia ya maelfu ya Basotho ambao wanategemea tasnia hiyo moja kwa moja na kwa njia isiyo ya kawaida kwa maisha yao.
Mto Adige
thumb|Mto Adige huko [[Verona.]] Mto Adige ni wa pili nchini Italia, ukiwa na urefu wa kilomita 410.
Unapita kaskazini mwa Italia kuanzia chanzo chake katika milima ya Alpi hadi mdomo wake kwenye bahari ya Adria.
Beseni lake huwa na eneo la km² 12,200.
Unapitia mikoa miwili: Trentino-Alto Adige na Veneto.
Mto Wakyoa
unapatikana katika kaunti ya Makueni, kusini mwa Kenya.
Krishna
Krishna ni mungu mmojawapo wa Wahindu ambaye anajulikana kama Govinda, Mkuu wa Uungu. Ana mwili wa kiroho wenye furaha ya milele. Yeye ndiye asili ya yote. Yeye hana asili nyingine na Yeye ndiye sababu kuu ya sababu zote.
Katika Uhindu, wanaamini kuwa ni avatar wa mungu Vishnu na pia kama Mkuu wa Uungu. Yeye ni mungu wa huruma na upendo na ni mmoja wa miungu maarufu zaidi na yenye heshima sana kati ya miungu ya Kihindi.
Siku ya kuzaliwa ya Krishna huadhimishwa kila mwaka na Wahindu juu ya Janmashtami kulingana na kalenda ya Hindu ya lunindu, ambayo inakwenda mwishoni mwa Agosti au mwanzoni mwa Septemba katika kalenda ya Gregori.
Kinikobari cha Kati
Kinicobar ya Kati ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi inayozungumzwa na Wanicobar katika visiwa vya Katchal, Nancowry na Trinket. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kinicobar ya Kati imehesabiwa kuwa watu 10,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinicobar ya Kati iko katika kundi la Kimon-Khmer.
Moshaneng
Moshaneng ni kijiji katika Ngwaketse, Wilaya ya Southern huko nchini Botswana. Idadi ya wakazi wa kijijini hapa ilikuwa 1,512 kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka wa 2011.
Shilingi ya Tanzania
Shilingi ya Tanzania (kwa Kiingereza Tanzanian shilling; kifupi: TSh; code: TZS) ni fedha rasmi ya Tanzania. Imegawanyika katika senti (cents kwa Kiingereza) 100.
Odumodu
Odumodu ni mtindo wa muziki ambao asili yake ni kutoka kwa watu wa Ohulu wa kikundi cha kabila la Igbo, kusini mashariki mwa Nigeria na huibwa kati ya wanaume waliokomaa. Mtindo unajumuisha vyombo vingi vya muziki wa asili ya Igbo kama vile udu na ekwe. Odumodu huangazia sauti kutoka kwa mwanaume mmoja anayeongoza kundi la waimbaji wa nyuma, mara nyingi hawa huwa pia ni wapiga vyombo. Baadhi ya wasanii maarufu wa odumodu ni pamoja na Obewe na Prince Ogewanne.
Shilingi ya Tanzania
Shilingi ya Tanzania ilishika nafasi ya East African shilling tarehe 14 Juni 1966 at par.
Kabla yake katika maeneo ya Tanzania ya sasa ziliwahi kutumika East African florin, East African rupee, Zanzibari rupee, Zanzibari riyal na German East African rupie.
Shilingi 100 zinaandikwa "100/=" au "100/-". Senti 50 zinaandikwa =/50 au -/50.
Kinen
Kinen ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanen. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinen imehesabiwa kuwa watu 250. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinen iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.
Marvel Cinematic Universe
thumb|Marvel Cinematic Universe (MCU) iliyo na maingiliano na Marvel Studios: Assembly Universe (2014). Marvel Cinematic Universe (MCU) ni muunganiko wa vyombo vya habari vya Marekani unaosimamia mfululizo wa filamu za mashujaa zilizotengenezwa na Marvel Studios. Filamu hizo zinatokana na wahusika wanaoonekana katika vitabu vya comic vya Marekani vilivyochapishwa na Marvel Comics. Muunganiko huu pia inajumuisha mfululizo wa tamthilia, filamu fupi, mfululizo wa dijiti, na fasihi. Ulimwengu wa kufikirika, kama ulimwengu wa Marvel wa awali katika vitabu vya comics, ulianzishwa kwa uunganishwaji wa vitu mbalimbali na vipengele vya kawaida vya njama, mipangilio, waigizaji, na wahusika.
Anthropolojia ya Kimarekani
Anthropolojia ya Kimarekani ni aina ya anthropolojia inayozingatia hasa wazo la utamaduni ambao ulifafanuliwa kama uwezo wa kiubia wa binadamu wa kuainisha na kusimbika tajiriba zao kiishara na kuwasilisha kiishara tajiriba zilizosimbikwa kijamii.
Anthropolojia ya Kimarekani imepangiliwa katika mawanda manne. Kila mojawapo huchangia sana utafiti wa utamaduni. Mawanda yenyewe ni: anthropolojia ya kibiolojia, isimu, anthropolojia ya kiutamaduni, na akiolojia. Utafiti katika mawanda hayo umewaathiri kwa kiwango fulani wanaathropolojia wanaofanya kazi katika nchi nyingine.
Anthropolojia ya kibiolojia: ukuaji wa utamaduni
thumb|300px|Mahusiano ya uainishaji baina ya spishi nne zilizo hai za clade Hominoidea: Hylobatidae, Gorillini, Homo, Pan na Pongo Majadiliano kuhusu utamaduni miongoni mwa wanaathropolojia wa kibiolojia yanahusu mijadala miwili. Kwanza, je utamaduni ni wa binadamu pekee au unahusisha binadamu pamoja na viumbehai wengine (hususan nyani)? Hili swali ni muhimu, kwa sababu nadharia ya ukuaji wa viumbe inashikilia ya kwamba binadamu anatokana na nasaba ya nyani. Pili, utamaduni miongoni mwa binadamu ulikuwa vipi?
Gerald Weiss alisema kuwa, ingawa ufafanuzi mzuri wa Taylor kuhusu utamaduni ulijikita tu upande wa binadamu, wanaanthropolojia wengi hupuuza ufafanuzi wake kwa kuhusisha utamaduni na tabia yoyote iliyofundishwa au kuigwa. Hili ni tatizo kwa sababu katika miaka iliyotangulia ya primatolojia ya kisasa, baadhi ya wanaprimatolojia walipata mafunzo katika anthropolojia (hao walielewa kuwa utamaduni unamaanisha tabia iliyofundishwa au kuigwa miongoni mwa binadamu) na wengine hawakupata mafunzo hayo. Wataalamu wasiokuwa wanaanthropolojia, kama vile Robert Yerkes na Jane Goodall, walisema sokwe wana utamaduni kwa kuwa wanadhihirisha tabia walizojifunza. Siku hizi wanaprimatolojia wa kianthropolojia wamegawanyika, kiasi kwamba kuna wale wanaodai kuwa binadamu wasiofanana na nasaba ya nyani wana utamaduni ilhali wengine wanadai kuwa hawana.
Mjadala huu wa kisayansi unatatizwa na masuala ya kiadili. Wanaozungumziwa katika primatolojia huwa si binadamu na utamaduni ule ambao wanaweza kuwa nao unatishiwa na shughuli za kibinadamu. Baada ya kupitia utafiti kuhusu utamaduni wa nyani, W. C. McGrew alihitimisha “mawanda ya usomi huhitaji wanaozungumziwa (wanaofanyiwa utafiti) na spishi nyingi za nyani hutishiwa uhai wao na binamu zao binadamu. Hatimaye licha ya uzuri wake, ni lazima primatolojia ya kiutamaduni ijikite upande wa kuendelea kuwepo kwa utamaduni (yaani kuendelea kuwepo kwa tamaduni za nyani).
McGrew anapendekeza ufafanuzi wa utamaduni ambao anauona kuwa wa manufaa kisayansi wakati mtu anaposoma kuhusu utamaduni wa nyani. Anaendelea kusema wanasayansi hawawezi kuyapata kwa urahisi mawazo au maarifa ya binafsi kuhusu nyani. Basi, ikiwa utamaduni unaweza kufafanuliwa katika muktadha wa maarifa, inaonekana wanasayansi wamebanwa katika jitihada zao za kuchunguza utamaduni wa nyani. Badala ya kufafanua utamaduni kama aina ya maarifa, McGrew anapendekeza kuwa tuuangalie utamaduni kama mchakato. Yeye orodhesha hatua sita katika mchakato huo:
McGrew anaungama kuwa kigezo hiki cha hatua sita kinaweza kuwa kigumu kutokana na ugumu wa kuchunguza tabia za nyani wakiwa wameghadhabika. Lakini anasisitiza umuhimu wa ufafanuzi wa utamaduni "ulio mpana": "Utamaduni unachukuliwa kuwa tabia ya kikundi fulani mahsusi inayopatikana kutokana na athari za kijamii. Hapa kikundi kinachukuliwa kuwa kipashio halisi cha spishi iwe kikosi cha askari, ukoo, au kijikundi. Prima facia Ushahidi hasa wa utamaduni unatoka ndani ya spishi lakini unaweza kutolewa katika kikundi kizima pale tofauti za kitabia zinapodhihirika kwa mfano ikiwa mpangilio ni uleule katika jumuia moja ya sokwe lakini haupo katika jumuia nyingine au wakati ambapo jumuia tofauti zinapotenda aina tofauti za mpangilio mmoja. Pendekezo la utamaduni katika vitendo lina uzito pale tofauti katika kikundi haziwezi kuelezewa na mambo ya kiekolojia ...." kama anavyoelezea Charles Frederick Voegelin, ikiwa “utamaduni” utajikita tu katika ufafanuzi wa “tabia ambazo mja alijifundisha”, basi wanyama wana utamaduni.
Wataalamu wanakubaliana kwamba spishi zote za nyani hudhihirisha stadi sawa za kufikiria: ufahamu wa kudumu wa vitu, mpangilio wa fikira, uwezo wa kuainisha vitu katika kategoria mbalimbali na ubunifu wa kutatua matatizo. Isitoshe spishi zote za nyani hudhihirisha stadi sawa za kijamii: wanaweza kutambua wanachama wa kikundi chao; wanaunda mahusiano ya moja kwa moja kutegemea viwango vya ukoo na cheo; hutambua mahusiano mengine ya kijamii yaliyo mbali; wanabashiri tabia za usoni na hushirikiana katika utatuzi wa matatizo. thumb|upright|left|[[Kiunzi cha Lucy, jamii ya Australopithecus afarensis]] thumb|left|Ramani wa uenezi wa viumbe wa jamii ya binadamu. Hata hivyo istilahi “utamaduni” inaweza kuwahusu wanyama wasio binadamu ikiwa tutafafanua utamaduni kama tabia zote zilizoigwa au kufundishwa. Katika anthropolojia halisi wasomi hudhania ya kwamba ufafanuzi uliobanwa ndio unaofaa. Watafiti hawa wanajihusisha na namna binadamu walivyokuwa na hata kuwa tofauti na spishi zingine. Ufafanuzi wa uhakika kabisa wa utamaduni ambao unapuuza tabia za kijamii ambazo si za kibinadamu utawaruhusu wanaathropolojia kuchunguza jinsi binadamu walivyokuza uwezo wao wa kipekee wa “utamaduni”.
Asus
ASUS (kirefu: ASUSTek Computer Inc.) ni kampuni ya vifaa vya kompyuta na umeme.
Anthropolojia ya Kimarekani
Anthropolojia ya kibiolojia: ukuaji wa utamaduni
Sokwe (Pan troglodytes na Pan paniscus) wana uhusiano wa karibu sana na binadamu (homo sapiens): wote hao walitokana na babu mmoja aliyeishi miaka ipatayo milioni tano au sita iliyopita. Huu ndio muda ambao farasi na pundamilia, simba na simba marara, na panya walichukua kutoka kwa babu zao. Ukuaji wa binadamu wa kisasa ni wa haraka sana: Australopithicenes walikua miaka milioni nne zilizopita na binadamu mamia kadhaa ya miaka iliyopita. Wakati huu binadamu walikuza sifa tatu bainifu:
Asus
Ilianzishwa Taipei mwaka 1989 na T.H. Tung, Ted Hsu, Wayne Hsieh na M.T. Liao.
Anthropolojia ya Kimarekani
Anthropolojia ya kibiolojia: ukuaji wa utamaduni
Kulingana na mwanasaikolojia maendeleo Michael Tomasello ni vigumu sana kuelezea "chimbuko la tabia na stadi" hizi. Maadam binadamu wa sasa na sokwe wanatofautiana sana ikilinganishwa na farasi na pundamilia, au panya. Ukuaji wa tofauti hizi umejiri katika muda mfupi, “ni lazima tutafute tofauti ndogo ambazo zitaleta tofauti kubwa - uasilishaji wa kiwango fulani au viwango vidogo vya uasilishaji, ambavyo vimebadili mchakato wa ukuaji wa kifikira wa nyani kwa njia madhubuti sana." Kulingana na Tomasello, jibu kwa swali hili ni lazima liunde msingi kwa ufafanuzi wa kisayansi wa "utamaduni wa binadamu."
Muziki wa Lesotho
thumb|[[Bendera ya Lesotho.]] Lesotho ni taifa la Kusini mwa Afrika linalozungukwa na jamhuri ya Afrika Kusini. Kundi kubwa la kabila ni la Basotho. Utamaduni wa Basotho umezama katika tamaduni za muziki.
28 (kitabu)
28: Hadithi za UKIMWI barani Afrika ni kitabu kisicho cha uwongo cha mwaka 2007 kilichotungwa na mwandishi wa Canada Stephanie Nolen, mwandishi wa Afrika wa Globu na Barua.
Kitabu kinaelezea habari za Waafrika 28 ambao wana VVU / UKIMWI, au wameathiriwa nayo. Nambari 28 ilichaguliwa kuonyesha Waafrika milioni 28 ambao waliokuwa na VVU mnamo 2007. Nolen alitumia miaka sita kusafiri Afrika kukusanya hadithi hizo. Hadithi hizo zinaanzia yatima, dereva wa lori, mchimba madini, na bibi kulea wajukuu wake peke yao katika umaskini, hadi wagonjwa waliosoma vyuoni, wanajeshi, viongozi wa dini, na hata Nelson Mandela, ambaye mtoto wake Makgatho alifariki kwa UKIMWI.
Stephen Lewis alikielezea kitabu hicho kama "kitabu bora zaidi kuwahi kuandikwa juu ya UKIMWI, hakika ni bora kabisa nilichowahi kusoma".
Marejeo
]
Anthropolojia ya Kimarekani
Anthropolojia ya kibiolojia: ukuaji wa utamaduni
Katika mapitio ya hivi karibuni ya tafiti kubwa juu ya matumizi ya vifaa vya binadamu na nyani, mawasiliano na mbinu za kujifunza; Tomasello anadai kuwa maendeleo makubwa kuhusu nyani (lugha, teknolojia changamano, mipangilio changamano ya kijamii,) yote haya ni matokeo ya binadamu kuweka pamoja rasilimali za akili. Hii inajulikana kama “the ratchet effect” (athari ya ratchet): uvumbuzi unasambaa na kutumika pamoja na kikundi na “kubwiwa na vijana ambao huwawezesha kusalia katika hali yake mpya na bora kikundini hadi mambo bora zaidi yatokee." Hoja muhimu hapa ni kwamba watoto wanazaliwa wakiwa weledi katika aina fulani ya mafunzo ya kijamii, hii huunda mazingira mazuri ya uvumbuzi wa kijamii, ambayo huyafanya yaweze kuhifadhiwa na kupitishwa kwa vizazi vipya kuliko uvumbuzi wa watu binafsi. Kwa mujibu wa Tomasello mafunzo ya kijamii ya binadamu - aina ya mafunzo yanayotofautisha binadamu na nyani na yaliyochangia pakubwa katika ukuaji wa binadamu - unajikita katika elementi mbili: kwanza, kile anachokiita “mafunzo ya kuiga”, (tofauti na mafunzo ya uigaji wa hiari, sifa ya nyani) na pili, kwa kuwa binadamu wanawasilisha tajiriba zao kiishara (na wala siyo kwa njia wazi inayojulikana kama wafanyavyo nyani). Pamoja, elementi hizi huwawezesha binadamu kuwa wabunifu na kuhifadhi uvumbuzi muhimu. Ni mchakato huu unaotoa “the ratchet effect”. upright|thumb|Sokwe mama na mtoto thumb|Sokwe huchimba wadudu thumb|Makaku wa Japani katika chemchemi ya moto ya Jigokudani, Nagano Aina ya mafunzo ambayo yanapatikana miongoni mwa nyani ni yale ya “mafunzo ya uigaji wa hiari” ambayo hujikita kwa matukio husika ya kimazingira - matokeo au mabadiliko ya hali katika mazingira yaliyosababishana na wala siyo vitendo vilivyosababisha matokeo hayo." Tomasello anasisitiza kwamba mafunzo ya uigaji wa hiari ni mbinu ya hali ya juu ya urekebikaji ya jamii ya nyani kwa sababu inajikita kwenye athari za kitendo. Katika maabara ya majaribio, sokwe walikuwa wameonyeshwa njia mbili tofauti za kutumia kifaa kama reki ili kupata chombo-kilicho-mbali. Wote mbinu walikuwa ufanisi, lakini mara moja ufanisi zaidi kuliko nyingine. Sokwe waliiga njia nzuri zaidi.
Mifano ya mafunzo ya uigaji wa hiari miongoni mwa sokwe imetolewa machapisho mengi. Baadhi ya mifano ni ule wa Kijapani wa uoshaji wa viazi wa macaque, matumizi ya vifaa ya masokwe, na mawasiliano ya ishara ya masokwe. Mnamo mwaka wa 1953 kima wa kike wa umri wa miezi kumi na nane kwa jina Macaque alitazamwa akipeleka vipande vya viazi vitamu vilivyomichiwa mchanga mtoni (kima huyu alipewa viazi hivi na watazamaji) (na baadaye alivipeleka baharini) kuosha mchanga kutoka kwenye viazi hivyo. Baada ya miezi mitatu tabia hii ilidhihirishwa na mama yake pamoja na wenzake waliokuwa wakicheza nao na mama zao. Kwa kipindi cha miaka miwili baadaye kima wengine saba wachanga aina ya macaques walitazamwa wakiviosha viazi vyao na kufikia mwishoni mwa mwaka wa tatu, asilimia 40 ya kikosi cha kima ilikuwa imeiga tabia hiyo. Ingawa kisa hiki kimewasilishwa kwa njia inayoonekana kuwa ya moja kwa moja kama mfano wa mafunzo ya kibinadamu, ushahidi unaoonyesha kuwa sivyo. Kima wengi kwa kawaida huosha mchanga kutoka kwa viazi; hii tabia ilikuwa imeshuhudiwa miongoni mwa kikosi cha kima hawa wa macaque kabla ya kuwatazama wakiosha. Isitoshe, kitendo cha kuwatazama kima wakiosha viazi kilishuhudiwa katika kikundi tofauti cha kima wanne wa aina ya macaque, kumaanisha ya kwamba kima walikuwa wamejifunza kuosha mchanga kutoka kwa viazi. Aina nyingine ya kima waliokuwa wamechukuliwa mateka walijifunza haraka kusafisha chakula chao. Mwisho, kusambaa kwa kusoma miongoni mwa macaques wa Kijapani kulifanyika polepole na kiwango cha kujifunza cha wanachama wapya katika kikosi cha kima hakikuwiana na kukua kwa kikosi hicho. Ikiwa mtindo wa kujifunza ni wa kuiga, kiwango cha kujifunza kingekuwa cha haraka. Kuna uwezekano mkubwa kuwa tabia ya kima ya kuosha inatokana na tabia sawa ya kuosha vyakula na kima hutumia muda wao mwingi karibu na maji wakijifunza kuosha badala ya kupanguza chakula. Hii inaelezea kwa nini kima waliandamana na kima muosha wa kwanza ambaye alishinda karibu na maji, vilevile akifikiria jinsi ya kuosha viazi. Hali kadhalika inaelezea kwa nini kiwango cha kusambaa kwa tabia hii ni cha polepole.
Masokwe hudhihirisha matumizi mbalimbali ya kutumia vifaa: uvuvi wa mchwa, kutovua, kutoogelea, kuvunja kokwa, na kuoga kwa kutumia majani. Sokwe wa Gombe huvua mchwa wakitumia vijiti vidogo lakini sokwe wapatikanao Afrika Magharibi hutumia vijiti vikubwa kutoboa mashimo katika vichuguu kisha wakatumia mikono yao kutoa mchwa. Baadhi ya tofauti hizi zinaweza kuwa zinatokana na maumbile ya kimazingira (kuna mvua nyingi Afrika Magharibi, vichuguu viororo ambavyo huweza kupasuka kwa urahisi ukilinganisha na mbuga ya Gombe huko Afrika ya Mashariki. Hata hivyo sokwe wanaonekana kumudu vizuri mafunzo ya kuiga kwa hiari. Watoto wa sokwe wanafahamu vizuri namna ya kubingirisha mashina ya miti na kula wadudu. Watoto wanapowaona mama zao wakibingirisha mashina ya miti ili kula wadudu walio chini yake, wao vilevile hujifunza kufanya hivyo. Njia hii ya kujifunza huimarisha sana mambo ambayo tayari watoto wanafahamu. thumb|left|Mama na mtoto thumb|left|Familia ya Inuit thumb|left|Wasichana katika Xinjiang, Uchina thumb|left|Watoto wa Yerusalemu thumb|left|Watoto nchini Namibia Aina ya kujifunza mahususi kwa watoto ni ile ya “kujifunza kwa kuiga”: hii inamaanisha kukirudia tena kitendo kilichoeleweka makusudi." Watoto huanza kudhihirisha namna hii ya kujifunza kati ya umri wa miaka tisa na kumi na mbili. Huu huwa wakati ambapo watoto huweka akili yao kwa kifaa fulani huku wakimtazama mtu mzima anavyofanya mambo ili waige." Kuna machapisho mengi kuhusu hali hii na hujulikana kama “mahusiano ya pamoja” au “makini ya pamoja.” Muhimu kwa hali ni ule uwezo wa watoto kuweza kutambua wengine kama “wakala wa makusudi” yaani watu walio na uwezo wa kudhibiti tabia yao inayojiri kimaumbile na wale walio na malengo na wanafanya maamuzi fulani ya kitabia ili waweze kutimiza malengo hayo."
Ukuzaji wa stadi katika makini ya pamoja kufikia mwishoni mwa mwaka wa kwanza wa mtoto hutoa msingi wa ukuzaji wa mafunzo ya kuiga katika mwaka wa pili.
Katika utafiti uliohusu watoto wa miezi kumi na minne watoto hao waliuiga mtindo wa mtu mzima wa kuzima taa hata ingawa wangeweza kutumia njia rahisi kutenda kitendo hicho. Na katika utafiti mwingine uliohusisha watoto wa umri wa miezi 16 waliotangamana na watu wazima na kubadilishabadilisha mkururo changamano wa miendo iliyoonekana kuwa ya maksudi ikilinganishwa na ile iliyojiri kiajali; watoto hawa waliiga ile miendo ilioonekana kuwa ya kiajali. Na katika utafiti uliowahusisha watoto wa umri wa miezi 18 ilionekana kuwa watoto waliiga vitendo ambavyo watu wazima walikusudia kufanya ingawa kwa namna moja walishindwa kufanya.
Tomasello anasisitiza kuwa kujifunza huku kwa kuiga ‘kimsingi kunategemea sana tabia ya watoto ya kujitambulisha na watu wazima na uwezo wao wa kutofautisha malengo ya vitendo vya watu wengine na njia zilizotumika kuyafikia malengo hayo." Anakuita kujifunza kwa aina hii kujifunza kwa kitamaduni kwa sababu mtoto hajifunzi tu kuhusu vitu kutoka kwa watu wengine bali anajifunza kupitia kwao - ni lazima afahamu kitu kuhusu mtazamo wa watu wazima kuhusu hali fulani ili aweze kujifunza matumizi ya tendo lilokusudiwa." Anahitimisha kwamba sifa kuu ya kujifunza kwa kitamaduni ni kuwa hufanyika tu wakati ambapo mtu anapowaelewa watu wengine kama mawakala wa makusudi kama wana mtazamo fulani kuhusu ulimwengu unaoweza kufuatwa, kuelekezwa na wa pamoja.
Kujifunza kwa kuiga kwa hiari na kule kujifunza kwa kuiga tu ni uasilisho wa aina mbili tofauti ambao unaweza kupimwa katika mazingira yake mapana na katika mikitadha ya ukuaji. Katika jaribio moja sokwe na watoto wa miaka miwili walitengwa na kukabidhiwa kifaa kilichofanana na reki na kitu kilichokuwa hakifikiki kimasafa. Watu wazima wawili tofauti wakaonyesha njia mbili tofauti za kutumia kifaa hicho, njia moja ni ya kukitumia kifaa hicho vizuri na nyingine, kutokitumia vizuri sana. Sokwe waliweza kukitumia vizuri wakifuata njia zote mbili. Watoto wengi wa binadamu waliiga njia moja tu ambayo ilitumiwa na watu wazima. Kama ulinganishaji ungetumiwa kwa mujibu wa matokeo haya ingehitimishwa kwamba sokwe ni werevu zaidi ya binadmu. Ukizingatia mtazamo wa ukuaji, wote ni werevu na wana aina tofauti za werevu ulioasilishwa katika mazingira tofauti. Mbinu za kujifunza za sokwe zinafaa zaidi katika mazingira thabiti yasiyohitaji sana ushirikiano wa kijamii (ukilinganisha na binadamu). Mbinu za kujifunza kwa binadamu zinafaa zaidi katika mazingira changamano ya kijamii ambamo kuelewa nia za watu wengine huenda kukawa muhimu zaidi kuliko kutimiza majukumu fulani. Tomasello anasema kuwa mkakati huu imefanya inawezekana "ratchet athari" kwamba enabled binadamu na kufuka tata mifumo ya kijamii ambayo enabled binadamu kukabiliana na mazingira karibu kila kimwili juu ya uso wa dunia.
Tomasello anadai zaidi ya kwamba mafunzo ya kitamaduni ni muhimu kwa kujifunza lugha. Watoto wengi katika jamii na wote katika jamii zingine hawajifunzi maneno yote kupitia kwa juhudi za watu wazima. "Kwa jumla watoto hujifunza maneno mengi kupitia kwa mitagusano ya kijamii na wakati mwingine kupitia kwa maongezi ambayo hayaelekezwi kwao." Matokeo haya yamethibitishwa kupitia kwa majaribio mengi ambapo watoto walijifunza maneno mengi hata kama kile kilichokuwa kikirejelewa hakikuwepo, virejelewa vingi viliwezekana na watu wazima hawakuwa wanajaribu kuwafunza watoto maneno moja kwa moja. Tomasello anahitimisha kuwa ishara ya lugha ni kitambulishi cha kumsaidia mtu kuelewa hali ya pamoja.
Mapitio ya utafiti wa mwaka wa 1999 yanayolinganisha mbinu za kujifundisha baina ya binadamu na zile za nyani zinathibitisha madai ya Ralph Holloway ya anthropolojia ya kibayolojia ya mwaka wa 1969 yanadai kuwa aina Fulani ya ujamaa yanayohusishwa sana na uelewaji wa kiishara ndilo wazo kuu katika ukuaji wa kibinadamu. Na ndiyo huunda hali halisi ya “utamaduni”ni vile binadamu hupangilia tajiriba yake ya maisha." Utamaduni ni "kule kulazimishia hali fulani isiyo na sababu yeyote kwa mazingira." Jambo hili, Holloway anadai kuwa ndilo msingi wa kuelewa mbinu za kujifunza kwa binadamu, matumizi ya vifaa na lugha. Utengenezaji wa vifaa wa binadamu na lugha huelezea michakato sawa ya fikira na hutoa ushahidi muhimu wa namna binadamu alivyokua.
Kwa maneno mengine, ingawa McGrew anadai kuwa wanaathropolojia lazima wajikite kwa tabia kama vile mawasiliano na matumizi ya vifaa kwa sababu hawawezi kufikia kwenye akili, Holloway kwa upande wake anadai kuwa lugha ya binadamu na matumizi ya vifaa, vikiwemo vifaa vya awali kabisa vya mawe vinaonyesha tofauti za kiakili baina ya binadamu na viumbe wengine. Tofauti hizi za kiakili ndizo huelezea ukuaji wa binadamu. Kulingana na Holloway, suala siyo kama nyani huwasiliana, hujifunza, au hutengeneza vifaa, lakini muhimu ni namna wanavyofanya vitu hivyo. "Kuosha viazi baharini…kutoa majani kwenye miti kutafuta mchwa na mifano mingine ya nyani kutumia vifaa na kujifunza ni viwakilishi na havina thibitisho kutoka katika mazingira kwa mnyama." Vifaa vya binadamu hata hivyo huelezea kujisimamia kutoka kwa hali halisi inayodhihirisha fikira za kiishara. "Katika maadalizi ya kijiti kwa ajili ya kula mchwa, tofauti baina ya bidhaa na malighafi ni viwakilishi tu. Katika kutengeneza vifaa vya mawe ukilinganisha, hakuna uhusiano baina ya bidhaa ya mwisho na malighafi asilia.
Katika mtazamo wa Holloway mababu wa viumbe wasio binadamu kama vile sokwe na nyani, wengine walikuwa na stadi sawa za fahiwa, kutaka kujua, kumbukizi na werevu. "Tofauti labda huwa katika viwango. “Ni wakati sifa zinapowekwa pamoja na ishara, pamoja na hali ya kulazimishiwa ndipo utamaduni wa binadamu hudhihirka.”
Hii inaweza kulinganishwa na kipengele cha “ratcheting” alichopendekeza Tomasello na wengine kilichowezesha ukuaji wa binadamu kwenda kwa haraka. Holloway anahitimisha kuwa mfano wa kwanza wa mawazo kiishara miongoni mwa binadamu ulitoa mwanzo kwa ukuaji wa akili, uchangamano wa vifaa, muundo wa kijamii, na lugha na matokeo yake kuonekana. "Huu mtagusano baina ya hali ya kubadili mazingira bila mpangilio na kupata hakikisho kutoka kwa mazingira yenyewe hadi kwa kiumbe ni mchakato unaoibuka, mchakato tofauti wa aina yake kutokea hapo kabla." thumb|Arbitrariness thumb|Vifaa vya kale vya mawe thumb|Wikipedia-makali Chopper thumb|Kifaa cha kuchonga thumb|Unretouched biface Wanaisimu Charles Hockett na R. Ascher wametambua sifa kumi na tatu zizoundwa za lugha, baadhi zinatumiwa pamoja na hali nyingine za mawasiliano ya wanyama. Sifa moja ambayo inatofautisha lugha ya binadamu ni hali yake ya juu ya uzalishi; kwa maneno mengine, wasemaji walio na umilisi mzuri wa lugha wana uwezo kutoa matamko asilia yasiyohesabika. Uzalishaji huu inaelekea unawezekana kupitia sifa chache muhimu sana ambazo hubainika tu katika lugha ya binadamu. Moja ni “uwili wa mabombwe”,hii ni kumaanisha ya kwamba huhusisha utamkaji wa michakato mingi bayana, kila mchakato huwa na sheria zake: kuunganisha fonimu kuunda mofimu, kuunganisha mofimu kuunda maneno na kuunganisha maneno kuunda sentensi. Hii ni kumaanisha ya kwamba mtu anaweza kubwiya ishara na sheria chache kuunda vipashio vingi vya lugha. Elementi nyingine muhimu ni kuwa lugha ya binadamu hutumia ishara: sauti za maneno (au maumbo yao, zinapoandikwa) hazina uhusiano wowote na kile yanacho kiwakilisha. Kwamba maneno yana maana ni suala la ukubalifu. Kwa kuwa maana ya maneno ni ile ambayo haijapangwa. Neno lolote linaweza kuwa na maana nyingi, na kitu fulani kinaweza kurejelewa kwa kutumia maneno mbalimbali. Neno lenyewe linalotumiwa kuelezea kitu hutegemea muktadha, lengo la msemaji, na uwezo wa msikilizaji wa kupima haya kikamilifu. Kama aelezavyo Tomasello,
Hii ndiyo maana uelewaji wa kiishara na mawasiliano pamoja na kujifunza kwa kuiga unaendana.
Holloway anadai kuwa vifaa vya mawe vinavyohusishwa na homo vina sifa sawa na lugha ya binadamu:
Kama Tomasello alivyodhihirisha, fikira za kiishara zinaweza kutukia tu katika mazingira mahusi ya kijamii:
Mwanaanthropolojia wa kibiolojia Terrence Deacon katika mkusanyiko wake wa miaka ishirini ya utafiti kuhusu ukuaji wa binadamu, nurolojia ya kibinadamu, na primatolojia anaelezea hii athari ya ratchet kama namna ya ‘ukuaji wa Kibaldwin.” ambao umepata jina kutoka kwa mwanasakolojia, James Baldwin. Hii huelezea hali ambamo tabia ya mnyama inaweza kuwa na matokea ya kiukuaji mnyama anapobadilisha mazingira yake halisi na hivyo nguvu fulani zinazoathiri mnyama huyo.
Kulingana na Deacon, hii ilijiri kati ya miaka milioni 2 na 2.5 iliyopita wakati tulipokuwa na ushahidi wa fosili ya kwanza ya matumizi ya vifaa vya mawe na mwanzo wa kuongezeka katika kimo cha akili. Lakini ni ukuaji wa lugha ya kiishara ambao ni kisababishi - na matokeo - cha mtindo huu. Hakika Deacon anapendekeza kuwa Australopithecines, kama walivyo nyani wa sasa walitumia vifaa; inawezekana kuwa zaidi ya mamilioni ya miaka ya historia ya Australopithecine vikosi kadhaa vilikuza mifumo ya mawasiliano ya kiishara. Kilichokuwa muhimu, mojawapo ya vikundi hivi kilibadilisha mazingira yake hivi kwamba kilianzisha uteuzi wa uwezo tofauti kabisa wa kujifunza kuliko ilivyoathiri spishi zilizotangulia." Kikosi au kikundi hiki kilianzisha mchakato wa Baldwin (athari ya ratchet) uliosababisha ukuaji wake kwa jenasi iitwayo Homo.
Swali analolishughulikia Deacon ni, ni tabia na mabadiliko yepi ya kitabia katika mazigira ambayo yamechangia katika kuasilishwa kwa kufikiria kiishara? Hapa anatilia mkazo umuhimu wa kutofautisha binadamu na spishi zingine siyo kwa lengo la kuweka juu werevu wa binadamu bali ni kuonyesha palipo na tatizo. Madaam ukuaji wa H. sapiens ulianza na mababu ambao hawakuwa na “utamaduni”, kile kilichowapelekea kuachana na kujifunza kwa kufikiria, mawasiliano, na njia za kutengeneza vifaa ambazo zilikuwepo na zikaendelea kuasilishwa kwa nyani wengi (na wengine wamependekeza, spishi za wanyama)? Mifumo ya ishara ya kujifunzia inachukua muda mwingi kuliko njia zingine za mawasiliano, kwa hivyo mawazo ya kiishara yaliwezesha kuzuka kwa mbinu tofauti ya mawasiliano lakini haikuwa bora zaidi kuliko ya nyani. Hata hivyo iliisaidia sana H. sapiens kukua. Deacons anaanza kwa kuangalia mambo mawili makuu katika historia ya ukuaji: kutafuta chakula na mahusiano ya kingono. Anavyotambua, ushindani kwa kupata ngono hubana uwezekano wa kuwepo kwa ushirikiano wa kijamii katika spishi nyingi. Hata hivyo, kulingana na Deacon, kuna mabombwe matatu yanayojitokeza katika uzalishaji wa binadamu ambayo huwatofautisha na spishi zingine:
Isitoshe, kuna sifa moja ambayo inadhihirka kwa jamii maarufu za binadamu zinazotafuta chakula (binadamu wote kabla ya ya miaka elfu kumi na elfu kumi na tano) na ambazo huwa tofauti na nyani: “matumizi ya nyama. . . . kuonekana kwa vifaa vya kwanza vya mawe vipatavyo miaka milioni 2.5 iliyopita karibu inahusiana na kubadilika kwa ghafla katika tabia ya kutafuta chakula ili kupata nyama." Deacon haamini kuwa fikira ya kiishara ilikuwa muhimu kwa kuwinda au kwa kutengeneza vifaa (ingawa utengenezaji wa vifaa unaweza kuwa kipimo cha kutegemewa fikira kiishara), ilikuwa muhimu kwa ufanisi wa mahusiano bainifu ya kijamii.
Muhimu zaidi ni kwa kuwa wanaume na wanawake wote ni bora katika kutafuta chakula, mama wanaobeba watoto wategemezi huwa si wawindaji wazuri. Ni lazima kwa hivyo wawategemee wanaume. Hii hupendelea mfumo ambapo wanaume wanaweza kujihusisha katika ngono wakati wowote na wanawake na wanawake wanaweza kubashiri wenzao watawatafutia chakula na watoto wao. Katika spishi nyingi za mamalia, matokeo huwa mfumo wa kuorodhesha au ushindani wa kingono ambao huchangia kuwepo kwa kuoa wake wengi au kuwepo kwa mahusiano ya muda mrefu baina ya watu wanaoishi kivyao. Katika mifano yote miwili ukakamavu wa mwanaume ndiwo huchangia sana kudumishwa kwa mahusiano ya kingono. Ni upekee upi unajitokeza miongoni mwa binadamu?
Upekee ambao unadhihirika kuhusu jamii za binadamu ni kile kilichohitaji fikira za kiishara ambacho husababisha ukuaji wa utamaduni: “vikundi vya kijamii vyenye ushirikiano na jinsia za mseto ambavyo vina wanaume walezi na wanawalisha watoto na yenye mabombwe ya kujitegemea ya uzalishaji.” Mseto huu ni nadra katika spishi zingine, mfumo wao unaweza “kusambaratika kwa urahisi.” Lugha na utamaduni ndiyo huushikanisha pamoja.
Sokwe vilevile mara mojamoja hivi hutafuta nyama. Mara nyingi dume huila nyama hiyo mara moja na mara mojamoja hugawana na jike ambao huwa karibu. Miongoni mwa sokwe uwindaji wa nyama huongezeka vyakula vingine vinapokosekana lakini katika hali hii kugawana chakula hupungua. Namna za mwanzo za kufikiria kiishara ziliwezesha utengenezaji vifaa. Hii ilichangia sana kwanza, uwindaji wa nyama kuwa njia ya kutegemewa sana ya kutafuta riziki ya mababu wetu wasio binadamu na wakati huohuo kuwezesha njia za mawasiliano ya kijamii ambazo ziliwezesha ugawanaji baina ya wanaume na wanawake na hivyo kudidimiza ushindani wa kingono:
Ishara na kufikiri kiishara inakuwa sifa ya kimsingi ya mahusiano ya kijamii miongoni mwa binadamu: kulipiza wema kwa wema. Wanasayansi ya ukuaji wamebuni ruwazakuelezea hali ya kulipiza wemakwa wema bila choyo miongoni mwa watu walio na uhusiano. Mfano walidhani hufanya iwezekanavyo distantly kuhusiana usawa kati ya watu binafsi.
Mielekeo ya kiakiolojia: malighafi na maana
thumb|Makazi yaliyochimbuliwa huko Skara Brae, kijiji enzi ya Kinioliti, Ulaya thumb|Uundaji wa Levallois Point thumb|Chimbo la kiakiolojia la Monte Alban thumb|Machimbo katika eneo la kusini mwa Catal Hoyuk thumb|Michoro ya ukutani ya kifahali, mnyama aina ya paa na binadamu kutoka Catalhoyuk, milenia ya sita KK(Kabla ya Kristo);Museum of Anatolian Civilisations,Ankara,Turkey Katika akiolojia ya karne ya 19 kulikuwa na nyongeza ya historia na lengo la wanaakiolojia lilikuwa kutambua mabaki kulingana na aina zake pamoja na muundo wa miamba, hivyo kuweza kuwekea alama zinapopatikana na wakati. Franz Boaz alipata akiolojia iwe mojawapo ya mawanda manne ya anthropolojia ya Kimarekani na mijadala miongoni mwa wanaakiolojia mara nyingi imelingana na mijadala miongoni mwa wanaanthropolojia wa kitamaduni. Katika miaka ya 1920 na 1930, mwanaakiolojia wa Kiaustralia-Uingereza V. Gordon Childe na mwanaakiolojia wa Kimarekani W. C. McKern kivyao waliacha mtindo wa kuuliza maswali kuhusu tarehe ya mabaki, watu waliotoa tarehe hiyo - wanaakiolojia hufanya kazi bega kwa bega na wanahistoria, kazi za kihistoria husaidia kujibu maswali haya, lakini pale kazi za kihistoria zinapokosekana, wanaakiolojia hubuni mbinu mpya. Childe na McKern walijikita kupangilia mahusiano miongoni mwa vitu vilivyopatikana kwa pamoja, kazi yao iliweka msingi wa ruwaza iliyo na sura tatu:
Childe alidai kuwa “kujirudiarudia kwa vijenzi vya mabaki” ni “utamaduni wa kiakiolojia." Childe na wengine waliuona “kila utamaduni wa kiakiolojia kama onyesho la vitu vilivyomilikiwa na kundi maalumu la watu ."
Asus
ASUS ni mtengenezaji wa tano mkubwa zaidi duniani kwa mauzo ya mwaka 2013 (baada ya Lenovo, Hewlett-Packard, Dell na Acer).
Anthropolojia ya Kimarekani
Mielekeo ya kiakiolojia: malighafi na maana
Vifaa vya mabaki vilikuwa ni masalio ya utamaduni na wala siyo utamaduni wenyewe.
Hoja ya Taylor ilikuwa kwamba rekodi za ramani za nyumba zinaweza kuchangia kwa maarifa ya kiaanthropolojia lakini ikiwa wanaakiolojia watabadilisha kazi upya siyo kwa kuchimbua mabaki na kurekodi mahali na wakati zinapopatikana bali kama hitimisho kutoka tabia za mabaki ya vifaa kupitia kwa namna zilivyotolewa na kutumiwa na kuhitimisha kutoka kwa tabia hizi shughuli za kiakili za watu. Ingawa wanaanthropolojia wengi waliungama kuwa utafiti wao ulikwa sehemu ya anthropolojia, mpango wa Taylor haukutekelezwa kikamilifu. Sababu moja ni kwamba ruwaza yake ya sura tatu ya mahitimisho ilihitaji utafiti mwingi wa nyanjani na uchanganuzi wa maabara ndipo iweze kufanya kazi. Isitoshe, maoni yake kuwa mabaki ya vifaa siyo utamaduni; na mara mbili hivi yalitolewa kutoka kwa utamaduni, kuliiifanya akiolojia kuwa mbali na anthropolojia ya utamaduni.
Mwaka 1962 Lewis Bindford, mwanafunzi wa zamani wa Leslie White alipendekeza ruwaza mpya ya akiolojia ya kiaathropolojia ambayo aliita “Akiolojia Mpya” au “Akiolojia ya Mchakato’, hii aliikita kwa ufafanuzi wa White wa utamaduni kama “njia zaidi za mwili na wala siyo akili za kujisilisha kwa kiumbe.” Ufafanuzi huu ulimwezesha Bindford kutambua akiolojia kama uwanda muhimu wa kufuatilia njia ya utafiti iliyotumiwa na Julian Steward katika ekolojia ya utamaduni:
Kwa maneno mengine Binford alipendekeza akiolojia ambayo ingekuwa msingi wa mradi mkubwa wa wanaanthropolojia wa wakati huo (utamaduni kama uasilisho kwa mazingira usio wa kijenetiki); “akiolojia mpya” ilikuwa anthropolojia ya kitamaduni (katika mtindo wa ekolojia ya kitamaduni au anthropolojia ya kiakolojia) ya kale.
Katika miaka ya 1980 kulikuwa na muungano Uingereza na Ulaya uliopinga mawazo ya akiolojia kama tawi la anthropolojia, ukiunga mkono Radcliffe-Brown ambaye hapo nyuma alikuwa amepinga anthropolojia ya kitamaduni. Ni wakati huu mwanaakiolojia kutoka Cambridge Ian Hodder alibuni “mchakato wa baadaye wa akiolojia” kama njia badala. Kama Binford (na tofauti na Taylor) Hodder anayaona mabaki siyo kama vifaa vya utamaduni bali utamaduni wenyewe. Tofauti na Binford, Hodder hauoni utamaduni kama uasilisho wa kimazingira. Badala yake anajikita kwa wazo la mtiririko mzuri wa kiishara wa utamaduni wa kijadi ambamo vifaa, mabaki, yanashiriki kikamilifu katika uumbaji, uhawilisho, mabadiliko na kufifia kwa ishara changamano." Kitabu chake cha mwaka wa 1982, Symbols katika Action, kinatukumbusha kuhusu anthropolojia ya kiishara ya Geertz, Schneider na msisitizo wao juu ya maana inayotegemea muktadha na vifaa vya utamaduni kama njia badala za wazo la White na Steward kuhusu utamaduni wa vifaa. Katika kitabu chake cha mwaka wa 1991, Reading the past: Current Approaches to interpretation in Archeology Hodder anadai kwamba akiolojia ina uhusiano wa karibu na historia kuliko anthropolojia.
Lugha na utamaduni
Mwingiliano baina ya utamaduni na lugha umetambuliwa tokea enzi za urasimu na hata kabla ya hapo. Wagiriki wa kale kwa mfano walitofautisha watu waliostaarabika na barbaros “wanaobwabwaja” yaani wale ambao hawasemi lugha inayoeleweka. Kwa kuwa watu wanasema lugha ambazo hazieleweki ni ushahidi kwamba kuna tofauti za kitamaduni kuliko tabia za kitamaduni.
Walimbwende wa Kijerumani wa karne ya 19 kama vile Herder, Wundt na Humbolt aghalabu waliiona lugha si kama mojawapo ya tabia za kitamaduni miongoni mwa nyingi bali tukio la moja kwa moja la tabia za kitaifa za watu, yaani utamaduni kwa njia iliyokolezwa. Herder kwa mfano anapendekeza “Denn jades volk ist volk; es hat seine National Bildung wie seine Sprache” (kwa kuwa kila watu ni watu, wana utamaduni wao wa kitaifa unaoelezewa kupitia lugha yake).