cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mapinduzi ya Viwandani
Viwanda na upanuzi wa miji
Katika viwanda vingine mpito wa kuingia katika zama ya viwanda haukuibua mgawanyiko. Baadhi ya wanaviwanda wenyewe walijaribu kuboresha maish katika viwanda vya utengenezaji bidhaa na hali ya maisha ya wafanyikazi wao. Mmmoja wa watu aliyeanazisha mabadiliko viwandani alikuwa Robert Owen, aliyejulikana kwa jitihada zake za kwanza za kuboresha maisha ya wafanyikazai katika Viwanda vya kinu vya New Lanark, na mara kwa mara yeye hutazamwa kama mmoja wa wanafalsafa wa harakati ya mapema ya kisosholista.
Kufikia mwaka wa 1746, kiwanda cha kujumuishwa cha kinu cha brasi kilikuwa kikifanya kazi katika mji wa Warmley karibu na Bristol. Malighafi yaliingia katika upande mmoja, yakafuliwa kuwa brasi na kubadilishwa kuwa pani, oinim waya na bidhaa nyingenezo. Makazi yalipewa kwa wafanyikazi katika kiwanda. Josiah Wedgwood na Matthew Boulton walikuwa wanaviwanda wengine maarufu, amaboa waliotumia mfumo wa viwanda vya utengenezaji bidhaa.
Ajira ya watoto
right|frame|"Mvutaji"mwenye umri mdogo anavuta sanduku la makaa ya mawe katika shimo la kuchimba madini
Mapinduzi ya Viwandani yalisababisha ongezeko la idadi ya watu, lakini uwezekano wa kuishi kupita miaka ya utotoni haukuboreshwa kupitia kipindi chote cha Mapinduzi ya Viwandani (ingawa vifo vya watoto wachanga vilipungua sana). Bado kulikuwa na nafasi ndogo ya elimu, na watoto walitarajiwa kufanya kazi. Waajiri waliweza kumplipa motto kiasi kidogo kuliko mtu mzima ingawa uzalishaji wao ulikawa sawa; hakukuwa na haja ya nguvu katika utumizi wa mashine za viwandani, na kwa sababu mfumo wa viwandani ulikuwa mpya kabisa vibarua waliokuwa watu wazima wenye uzoefu hawakuwepo. Jambo hili lilifanya ajira ya watoto kupendwa katika awamu za kwanza za Mapinduzi ya Viwandani kati ya karne za 18 na 19.
Ajira ya watoto ilikuwa kabla ya miaka ya Mapinduzi ya Viwandani, lakini kufuatia ongezeko la idadi ya watu na elimu iliweza kuwa dhahiri zaidi. Watoto wengi walilazimishwa kufanya kazi katika mazingira mabaya na kulipwa kiasi kidogo kuliko watu wazima.
Ripoti ziliandikwa zikielezea kuhusu dhuluma iliyofanywa, hasa katika migodi ya mawe ya makaa na viwanda vya nguo na ripoti kama hizi zilisaidia watu kujua zaidi kuhusu mateso waliyofanyiwa watoto. Malalamiko ya umma, hasa katika watu wa daraja la kati na daraja la juu, kulisaidia kufanya mabadiliko katika ustwai wa wafanyikazi. Wanasiasa na serikali zilijaribu kukomesha ajira ya watoto kisheria, lakini wamiliki wa viwanda walikataa; wengi walihisi kuwa walikuwa wakiwasaidia watoto maskini kwa kuwapa pesa za kununua chakula ili kujiepusha na kufa njaa, na wengine walikaribisha tu wafanyikazi wa bei nafuu. Mnamo mwaka wa 1833 na 1844, sheria za kwanza za jumla dhidi ya ajira ya watoto, Sheria za viwanda vya Utengenezaji wa Bidhaa, zilipitishwa nchini Uingereza: Watoto wenye umri mdogo kuliko miaka tisa hawakuruhusiwa kufanya kufanya kazi, watoto hawakuruhusiwa kufanya kazi usiku, na siku ya kazi kwa kijana mwenye umri wa chini ya miaka 18 ulikuwa usizidi masaa kumi na mawili.Wasimamizi wa viwanda vya utengenezaji bidhaa walihakikisha sheria hiyo imetekelezwa. Miaka kumi baadaye, utumiaji wa watoto na wanawake ulipigwamarufuku. Sheria hizi zilipunguza idadi ya vibarua waliokuwa watoto; hata hivyo, ajira ya watoto ilibaki Barani Ulaya na nchini Marekani hadi karne ya 20. Kufikia mwaka wa 1900, kulikuwa na watoto milioni 1.7 walioripotiwa katika viwanda vywa Marekani chini ya umri wa miaka kumi na mitano.
Makazi
thumb|right|Juu ya mji wa London kwa Reli. Picha iliyochorwa na [[Gustave Doré katika miaka ya 1870. Inaonyesha mazingira yenye watu wengi na yaliyochafuliwa yaliyoibuka katika miji mipya ya viwanda]]
Hali ya maisha wakati wa Mapinduzi ya Viwandani yalitofautiana kutoka kwa mapambo ya manyumba ya wenye viwanda hadi ufukara wa maisha ya wafanyikazi. Cliffe Castle, Keighley, ni mfano mzuri wa jinsi walikuwa wametajirika wakati huo walichagua kuishi. Hii ni nyumba kubwa inayofanana na kasri ikiwa na minara na nyuta za bustani. Nyumba yenyewe ni kubwa sana na imezingirwa na bustani kubwa, Kasri la sasa limefunguliwa kwa umma kama makavazi.
Watu masikini waliishi katika nyumba ndogo sana katika vitongji vilivyosongamana. Makazi haya yangetumia vyoo kwa kushiriki, kuwa na mitaro ya uchafu na iliyokuwa wazi na iliyokuwa katika hatari ya unyevunyevu. Magonjwa yalienezwa kupitia mfumo wa kusambaza maji uliochafuliwa. Hali hii iliboreshwa katika kipindi cha karne ya 19 kadiri sheria za umma za afya zilivyoanzishwa kushughulikia mambo kama vile mitaro ya maji machafu, usafi na kutengeneza kwa vizuizi fulani kuhusu ujenzi  wa nyumba. Si watu wote walioishi katika nyumba kama hizi. Mapinduzi ya Viwandani yalitengeneza idadi kubwa zaidi ya watu wa daraja la kati katika kazi kama vile mawakili na madakitari. Hali ya maisha za watu masikni ziliboreshwa katika kipindi cha karne ya 19 kwa sababu ya mipango ya serikali nay a mitaa iliyosababisha miji kuwa maeneo masafi zaidi, lakini maisha ya maskini hayakuwa rahisi kwa watu masikkini kabla ya kuenea kwa viwanda. Hata hivyo, kama chanzo cha Mapinduzi ya viwandani, watu wengi wa daraja la kufanya kazi walikufa kwa sababu ya magonjwa yaliyoenea kupitia hali ya maisha ya msongamano. Magonjwa ya kifua, kipi ndupindu kutoka maji machafu na homa ya kuharisha yalikuwa kawaida, kama tu ugonjwa wa “smallpox”. Ajali katika viwanda vya kutengeneza bidhaa zilizohusisha wafanyikazi watoo na wanawake yalikuwa mengi. Riwaya za Dickens zinaashiria hili; hata baadhi ya vongozi wa kiserikali walistaajabishwa na kile walichokiona. Migomo na maandamano ya wafanyikazi yalikuwa pia yalikuwa kawaida.
Waludaiti
Migogoro iliendelea katika sekta myingi kadiri zilivyozidi kuongeza viwanda, kama vile vibarua wa kilimo katika miaka ya 1830, ambapo idadi kubwa ya Uingereza ya kusini iliadhiriwa na usumbufu wa Kapteni Swing. Mashine za upuraji ndizo zilizolengwa haswa, na kuchoma riki za mashine kulikuwa maarufu. Maandamano hayo hata hivyo, yalisababisha kuundwa kwa mara ya kwanza kwa vyama vya wafanyikazi, na shinikizo zaidi la kufanya mabadiliko.
Mpangilio wa ajira
thumb|Mkutano Mkuu wa Wachatisti iliyofanywa katika eneo la Kennington Common, mnamo mwaka wa 1848 Mapinduzi ya viwandani yalifanya ajira kukolea katika viwanda vya vinu, viwanda vya utengenezaji wa bidhaa na migodi, hivyo basi kuwezesha mipango ya mchanganyiko au vyama vya wafanyikaz ili kusaidia kuendeleza maslahi ya watu waliokuwa wakifanya kazi. Nguvu za vyama vya wafanyikazi ungeweza kudai msharti bora kwa kuondoa ajira yote na kusababisha kukomeshwa kwa uzalishaji. Iliwabidi waajiri kuamua kati ya kukubali matakwa ya vyama vya wafanyikazi ambapo wangelipa gharama au kupitia gharama ya uzalishaji uliopotea. Ilikuwa vigumu kupata wafanyikazi wengine wenye ujuzi wa kufanya kazi ya wale ambao walikuwa wamekataa kufanya kazi, na hivi vilikuwa vikundi vya kwanza kufanikiwa kutetea haki zao kupitia mbinu hii.
Njia kuu iliyotumika na vyama vya wafanyikazi kufanya mabadiliko zilikuwa hatua za migomo. Migomo mingi ilikuwa chanzo cha uchungu mwingi kwa pande zote mbili, vyama vywa wafanyikazi na wasimamizi. Nchini Uingereza, Sheria ya Pamoja iliwazuia wafanyikazi wasitengeneza aina yoyote ile ya chama cha wafanyikazi kuanzia mwaka wa 1799 hadi ilipofutiliwa mbali mnamo mwaka wa 1824. Hata baada ya hili, vyama vya wafanyikazi bado viliwekewa vikwazo vingi.
Mnamo mwaka wa 1832, mwaka wa Sheria ya Mageuzi ambayo iliendeleza kura nchini Uingereza lakini haikuwezesha upigaji kura kwa wote, wanaume sita kutoka mtaa wa Tolpuddle mjini Dorset walianzisha Jamii ya Kirafiki ya Vibarua wa Kilimo kupinga kupungua kwa kiwango cha mishahara katika miaka ya 1830. Walikataa kufanya kazi kwa kiasi kilichopungua shilingi 10 kila wiki, ingawa kufikia wakati huu mishahara ilikuwa imepunguzwa hadi shilingi saba na zilikuwa zimepangwa kupungzwa zaidi hadi shilingi sita. Mnamo mwaka wa 1834 James Frampton, mwenye ardhi wa mtaa, alimandikia Waziri mkuu, Bwana Melbourne, kulalamika kuhusu chama cha wafanyikazi, na kusababisha kutumika kwa sheria ya zamani ya 1797 iliyowakataza watu kula viapo kati yao, jambo ambalo wanachama wa Jamii ya Kirafiki ya Vibarua wa Kilimo walikuwa wamefanya. James Brine, James Hammett, George Loveless, James Loveless ndugu yake George, ndugu yake George kisheria Thomas Standfield, na John Standfield mwanawe Thomas walikamatwa, wakapatikana na hatia, na kusafirishwa hadi nchini Australia. Walikuja kujulikana kama Mameta wa Tolpuddle.
Watu waliokuwa wakifanya kazi pia waliunda jamii za kirafiki na mashirika ya kijamii kama vikundi vya kutoa usaidizi dhidi ya wakati mgumu wa kiuchumi. Wanaviwanda waliotaalamika, kama vile Robert Owen pia waliunga mkono mashirika haya ili kuboresha hali za watu wa daraja la kufanya kazi.
Hatimaye mpango wa kisiasa wneye unfanisi kwa watu wenye kufanya kazi ulifikiwa kupitia vyama vya wafanyikazi ambavyo, baada ya upanuzi wa kibiashara mnamo mwaka wa 1867 na mwaka wa 1885, ulianza kuunga mkono vyama vya kisiasa vya kisosholista ambavyo viliibuka baadaye ili kuwa Chama cha Kazi cha Uingereza.
Athari nyingine
Utumizi wa nguvu za mvuke katika michakato ya viwandani ya uchapashaji uliwezesha upanuzi mkubwa wa uchapishaji wa magazeti na vitabu maarufu, jambo ambalo liliwezesha kuongezeka kwa idadi ya watu wenye uwezo wa kusoma na mahitaji ya kushiriki kukubwa kwa watu kisiasa.
Wakati wa Upanuzi wa Viwandani, urefu wa maisha wa watoto uliongezeka pakubwa. Asilimia ya watoto waliozaliwa mjini London waliokufa kabla ya kutimiza umri wa miaka ilipunguka kutoka 74.5% mnamo mwaka wa 1730–1749 hadi 31.8% mnamo mwaka wa 1810–1829. Pia, kulikuwa na ongezeko kubwa la mishahara ya wafanyikzai wakati wa kipindi cha mwaka 1813 hadi mwaka 1913.
Kulingana na Robert Hughes katika kitabu chake The Fatal Shore, idadi ya wakazi wa Uingereza na Wales, ambayo ilikuwa imebaki katika kiwango bila kusonga cha milioni 6 kutoka mwaka wa 1700 hadi mwaka wa 1740, kiliongezeka pakubwa baada ya mwaka wa 1740. Idadi ya watu wa Uingereza ilikuwa imeongezeka kwa zaidi ya mara mbili kutoka milioni 8.3 mnamo mwaka wa 1801 hadi milioni 16.8 mnamo mwaka wa 1851 na, kufikia mwaka wa 1901, ilikuwa imeongezeka karibu mara mbili hadi milioni 30.5. Kadiri hali ya maisha na huduma za kiafya zilivyoboreka wakati wa karne ya 19, ndivyo idadi ya watu nchini Uingereza ilivyoongezeka maradufu kila miaka 50. Idadi ya watu ya Bara Ulaya iliongezeka maradufu wakati wa kipindi cha karne ya 18, kutoka takriban milioni 100 hadi karibu milioni 200, na kuongezeka maradufu tena wakati wa kipindi cha karne ya 19, hadi karibu milioni 400.
Ukuaji wa sekta ya kisasa ya viwanda tangu kipindi cha mwisho cha karne ya 18 kuendelea kulisababisha kukuwa kwa miji mikubwa na kuibuka kwa miji mipya mikubwa, kwanza Barani Ulaya na baadaye katika maeneo mengine, kwani fursa mpya zilileta idadi kubwa ya wahamiaji kutoka jamii za mashambani hadi maeneo mjini. Mnamo mwaka wa 1800, 3% tu ya idadi ya watu duniani iliishi katika miji, takwimu ambayo imeongezeka hadi 50% kufikia kipidindi cha mwanzo cha karne ya 21. Mnamo mwaka wa 1717 Manchester ilikuwa mji mdogo wa kibiashara tu wa takriban watu 10,000, lakini kufikia mwaka wa 1911 mji wa Manchester ulikuwa na idadi ya watu milioni 2.3.
Bara la Ulaya
Mapinduzi ya Viwandani katika maeneo yanayopatikana katika Bara la Ulaya yalifanyika muda mchache baada ya kufanyika nchini Uingereza. Katika viwanda vingi, jambo hili lilihusisha matumizi ya teknolojia iliyokuwa na asili yake nchini Uingereza ambapo iliendelezwa katika maeneo mapya. Mara nyingi teknoljia hiyo ilinunuliwa kutoka nchini Uingereza au wahandisi wa Uingereza na wajasiriamali walihamia nchi za ng’ambo wakitafuta fursa mpya. Kufikia mwaka wa 1809 sehemu ya Bonde la Ruhr katika jimbo la Westphalia liliitwa 'Uingereza Ndogo' kwa sababu ya kufanana na maeneo ya viwanda nchini Uingereza. Serikali za Kijerumani, Kirusi na Kibegiji zote zilitoa fedha ili kukuza viwanda vipya. Kwa baadhi ya bidhaa (kama vile chuma), upatikanaji tofauti wa rasilimali nchini kulimaanisha kuwa nit u baadhi ya vipengele vya teknolojia ya Uingereza vilivyotumika.
Wallonia, Ubelgiji
thumb| [[Vifaa vya kuinua meli katika Mfereji mzee wa Canal du Centremwaka wa 1900 Eneo la Kitamaduni la Dunia]] thumb|Nyumba ya wafanyikazi katika eneo la Bois-du-Luc (1838-1853) katika [[La Louvière]] Maarufu kwa makaa yake ya mawe na chuma yake ya aina ya stili, Wallonia imekuwa na uzoefu mkubwa wa viwanda tangu Zama za Kati. Kwa miaka mingi, viwanda vya kuunda bidhaa nzito nzito ndivyo vilivyokuwa kiendeshaji cha uchumi wa kanda hiyo. Hakika, mji wa Wallonia ndio uliokuwa eneo la kuzaliwa kwa Mapinduzi ya Viwandani katika Bara la Ulaya:
"Kabla ya ujenzi wa reli katika Bara Ulaya lilihitaji idadi kubwa ya chuma iliyoweza kuchomwa na kufanywa kuwa umbo lolote kwa urahisi ili kuunda chuma za reli, ambapo chuma dhaifu za bei ya rejareja zilitumika, Wallonia ilikuwa eneo la kipekee Barani Ulaya kufanikiwa katika kuufuata mfano wa Uingereza. Tangu miaka ya kati ya 1820, vifaa vingi vilivyojumuisha tanuri za kulipua za koki na hata viwanda vya vinu vya “puddling” na kubingirisha zilijengwa katika maeneo ya kuchimba makaa ya mawe karibu na miji ya Liège na Charleroi. Ikishinda vingine vyote, viwanda vya John Cockerill katika mji wa Seraing vilijumisha hatua zote za uzalishaji, kuanzia uhandisi hadi utoaji wa malighafi, kufikia mwaka wa 1825."
Matokeo ya Kidemografia
thumb| [[Sillon industriel ya mji wa Wallonia tilia maanani eneo la buluu katika pande ya kaskazini]] thumb| Gallow frame ya Crachet katika [[Frameries katika lugha ya Kifaransa ya Wallonia Châssis à molettesau Belfleur (Kifaransa Chevalement ]] thumb|Picha rasmi ya maonyesho ya Dunia ya [[Liège ya mwaka wa  1905]] Wallonia ilikuwa eneo la kuzaliwa kwa chama chenye nguvu cha Kisosholista na vyama vyenye nguvu vya wafanyikazi katika mandhari fulani ya kijamii. Kushoto, kuna Sillon industriel, ambayo inapatikana kutoka eneo la Mons katika eneo la Magharibi, hadi Verviers katika eneo la mashariki (isipokuwa sehemu ya Flanders ya Kaskazini, katika kipindi kingine cha Mapinduzi ya Viwandani, baada ya mwaka wa 1920). Hata kama Wallonia ndiyo nchi ya pili ya viwandani baada ya Uingereza, athari ya mapinduzi ya Viwandani yalikuwa tofauti. Katika kitabu cha 'Kuvunja dhana za Kiakili', Muriel Beven na Isabelle Devos wanasema:
"Mapinduzi ya Viwandani yalibadilisha jamii iliyokuwa ya mashambani kuwa jamii ya mjini, lakini kukiwa na tofauti kubwa kati ya Ubelgiji ya kaskazini nay a kusini. Wakati wa Zama za Kati na Kipindi cha Mapema cha Kisasa, eneo la Flanders lilikuwa na sifa ya kuwa na vituo vikubwa vya mji (...) katika kipindi cha mwanzo cha karne ya kumi na tisa eneo hili (Flanders), likiwa na kiwango cha muwa mji cha asilimia 30, kilibaki kuwa mojawapo ya maeneo yenye miji mikubwa zaidi duniani. Kwa kulinganisha, uwiano huu ulifikia asilimia 17 katika eneo la Wallonia, na chini ya asilimia 10 katika maeneo mengi ya Ulaya ya Magharibi, 16 nchini Ufaransa na asilimia 25 nchini Uingereza. Kuenea kwa viwanda katika karne miundomsingi ya kijadi ya miji, isipokuwa katika mji wa Ghent (...) Pia, katika mji wa Wallonia mtandao wa mji wa kijadi haukuathiriwa pakubwa na mchakato wa upanuzi wa viwanda, hata ingawa uwiano wa wakazi wa miji ulipanda kutoka asilimia 17 hadi asilimia 45 kati ya mwaka wa 1831 na mwaka wa 1910. Hasa katika maeneo ya Haine, Sambre na mabonde ya Meuse, kati ya Borinage na Liège, ambapo palikuwa na maendleo mengi ya viwandani yaliyotegemea uchimbuzi wa migodi ya makaa na uundaji wa chuma, kuenea kwa miji kulikuwa haraka. Katika miaka hii themanini idadi ya manisipaa zenye zaidi ya wakazi 5,000 ilipanda kutoka 21 tu hadi zaidi ya mia, huku zikijaza zaidi ya nusu ya idadi ya watu wa Kiwaluni katika eneo hili. Hata hivyo, kuenea kwa viwanda ulibaki kuwa wa aina ya kijadi hakukusababisha kukuwa kwa miji mikubwa ya kisasa, lakini kuishi kwa watu wengi katika vijiji vyenye viwanda na miji kulifanyika karibu na mgodi wa makaa ya mawe au kiwanda cha utengenezaji wa bidhaa. Njia za mawasiliano kati ya vito hivi vidogo zilikuja tu kuwa na watu wengi baadaye na ziliunda umbo dogo zaidi la mji, kwa mfano, eneo linalozingira Liège ambapo mji mzee ulikuwa kuelekeza mitiririko ya wahamiaji."
Matokeo ya kisiasa na kijamii
Wallonia ilikuwa nchi ya mgomo wa kijumla. Mgomo wwa kijumla ni wakati ambapo wafanyikzi wengi wanawacha kufanya kazi katika viwanda vyote katika eneo fulani au nchi fulani. Kuwacha kufanya kazi kwa namna hii ni wa kiuchumi ikiwa lengo lake ni kurekebisha shida fulani au kumsukuma mwajiri mfululizo wa madai ya kiuchumi. Ni wa kisiasa ikiwa umeitwa kwa lengo kuilazimisha serikali kufanya jambo fulani au ikiwa lengo ni kuipindua serikali iliyopo. Mgomo wa aina ya kisiasa umeungwa mkono na wasindiketi  na kwa kiwango fulani na harakati za kianakisti". Migomo ya kijumla ilifanyika katika eneo la Wallonia mnamo mwaka wa 1885 (mgomo huu ulianza kusherehekea Commune de Paris), 1902, 1913 (ili kuweza kupata haki ya kupiga kura kwa wote), 1932, 1936 (ili kupata likizo ambapo wafanyikazi wanalipwa), 1950 (dhidi ya Leopold III), katika majira ya baridi ya 1960-1961 ili kupata uhuru wa eneo la Wallonia, wakati kushuka kwa uchumi wa Walloon ulipokuwa wazi na wkati ilipokuwa (au wakati ilipoonekana) wazi kwa baadhi ya viongozi wa vyama vya wafanyikazi,  kuwa serikali uya Ubelgiji haingeweza kufanya chochote kusaidia uchumi wa Wallonia usaidike.
Ufaransa
thumb|Kufungwa kwa barabara katika Commune de Paris—ilifanywa mnamo mwezi Machi mwaka wa 1885 katika eneo la Wallonia kupitia mgomo wa kijumla wa tarehe 18 Machi, mwaka wa 1871. Mapinduzi ya viwandani nchini Ufaransa ulikuwa mchakato fulani kwani haukufuata mtindo mkuu uliofuatwa na nchi nchi zingine.Haswa, wahistoria wengi wa Kifaransa huwa na mtazamo kuwa Ufaransa haikupitia enzi ya kupanda .Badala yake, kukuwa kwa uchumi wa Ufaransa na mchakato wa upanuzi wa viwanda ulikuwa polepole na wa makini katika karne za kumi na nane na kumi na tisa. Hata hivvyo, hatua fulani zilitambuliwa na Maurice Lévy-Leboyer :
Marekani
thumb|left|Kiwanda cha kinu cha Slater Awali, Marekani ilitumia mashine zilizotumia farasi kwa mahitaji ya nguvu katika viwanda vyake, lakini mwishowe ilianza kutumia nguvu za maji, na matokeo yakasababisha upanuzi wa viwandani kimsingi ulibaki katika eneo la Uingereza Mpya na upande uliosalia wa Kaskazini-mashariki mwa Marekani, ambapo mito yenye maji yaliyosonga kwa kasi yanapatikana. Uzalishaji unaotegemea farasi kuvuta vitu ilionekana kuwa yenye changamoto nyingi na mbinu ya mbadala iliyokuwa gumu zaidi kuliko mbinu mpya ya kuunda bidhaa viwandani iliyotumia maji. Hata hivyo, malighafi (pamba) ilitoka eneo la Marekani Kusini. Haikuwa hadi baada ya Vita vya Wenyewe kwa Wenyewe katika miaka ya 1860 ambapo utengenezaji bidhaa uliotumia mvuke ulipita utengenezaji bidhaa uliotumia maji, hivyo basi kuruhusu kiwanda kuenea nchini kote.
Samuel Slater (1768–1835) ni maarufu kama mwanzilishi wa sekta ya pamba nchini Marekani. Kama kijana mwanafunzi katika mji wa Derbyshire, Uingereza, alijifunza mbinu mpya za kiwanda cha nguo na alizipuuza sheria dhidi ya uhamiaji wa wafanyikazi wenye ujuzi kwa kuelekea mji wa New York mnamo mwaka wa 1789, akitumaini kupata pesa na maarifa yake. Slater, alijiunga na Mandugu wa Cabot na wawekezaji, ma kuanzisha Kiwanda cha Utengenezaji Pamba cha Beverly mjini Beverly, Massachusetts. Hiki kilikuwa kiwanda cha kinu cha kwanza cha pamba nchini Marekani. Kiwanda hichi cha kinu kiliundwa kutumia nguvu za farasi. Wafanyikzai wa kinu walijifunza haraka kuwa utulivu wa kiuchumi wa kifaa chao kilichovutwa na farasi haukuwa dhabiti, na walikuwa na maswala ya kifedha miaka mingi baada ya ujenzi. Ijapokuwa ya hasara, kiwanda hicho kilikuwa kama eneo la kukuza ubunifu, kwa kutengeneza idadi kubwa ya pamba na pia kwa kutengeneza muundo wa kinu wa kutengeneza pamba uliotumika katika kinu cha pili cha Slater, Kinu cha Slater katika eneo la Pawtucket, Kisiwa cha Rhode, mnamo mwaka wa 1793. Alizidi na kuendelea ambapo alikuwa na vinu kumi na vitatu vya nguo. Daniel Day alianzisha kinu cha kukadi katika Bonde la Blackstone mjini Uxbridge, Massachusetts mnamo mwaka wa 1810, kinu cha sufi cha tatu kilichoanzishwa nchini Marekani (Cha kwanza kilikuwa katika mji wa Hartford, Connecticut, na cha pili katika mji wa Watertown, Massachusetts.) makavazi ya John H. Chafee ya Bonde la Mto Blackstone la Kitamaduni inafuata historia ya "Mto wa Marekani uliofanya Kazi Nyingi Zaidi', Mto Blackstone. Mto Blackstone na vijito vyake, vinavyopita katika eneo la zaidi ya maili 45 (kilomita 72) kutoka Worcester hadi Providence, ilikuwa eneo ambapo Mapinduzi ya Viwandani ya Amerika yalifanyika. Katika kilele chake cha vuwanda vya vinu 1100 vilivyofanya kazi katika bonde hilo, ikiwemo kiwanda cha kinu cha Slater, na pamoja nayo mwanzo wa mapema kabisa wa Maendeleo ya Kiteknolojia na Viwanda ya Amerika.
Wakati aliposafiri kwenda Uingereza mnamo mwaka wa 1810, Mfanyibiashara Francis Cabot Lowell wa Newburyport aliruhusiwa kutembelea viwanda vya nguo vya Uingereza, lakini bila ya kuandika chochcote. Alipogundua kuwa Vita vya mwaka 1812 vilkuwa vimeharibu biashara yake ya uagizaji bidhaa kuttoka nchi geni lakini soko la vitambaa vilivyokamilika vya nyumbani lilikuwa likiibuka nchini Marekani, alikumbuka muundo wa mashine za nguo, na aliporudi nchini Marekani, alianzisha Kampuni ya Utengenezaji bidhaa. Lowell na wenziwe walijenga kiwanda cha pili cha kinu cha Marekani cha kubadilisha pamaba iwe kitambaa katika eneo la Waltham, Massachusetts, ikija nafasi ya pili baada ya Kiwanda cha Utengenezaji Pamba cha Beverly. Baada ya kifo chake mnamo mwaka wa 1817, wenzake wa kibiashara walijenga mji wa kwanza Marekani wa viwanda vya utengenezaji bidhaa vua kupangwa, ambao waliupa jina lake. Biashara hii ilipata mtaji wake kutoka Utoaji Hisa kwa Umma, mojawapo ya matumizi yake ya awali nchini Marekani. Lowell, Massachusetts, ikitumia maili 5.6 (kilomita 9) za mifereji na nguvu za farasi elfu kumi iliyosafirishwa na Mto Merrimack, hutazamwa kuwa kama is considered the 'Mwanzo wa Mapinduzi ya Viwandani nchini Marekani'. Mfumo wa Lowell uliofanana Yutopia na uliokaa kwa kipindi muda mchache ulitengeneza, kama jibu la moja kwa moja la hali duni za kikazi za Uingereza. Hata hivyo, kufikia mwaka wa 1850, hasa kufuatia Ukame wa Viazi wa nchi ya Ireland, mfumo huo ulikuwa umebadilishwa na ajira ya wahamiaji maskini.
Ujapani
Mnamo mwaka wa 1871 kikundi cha wanasiasa wa Kijapani waliojulikana kama Mishoni ya Iwakura walitembelea nchi ya Ulaya na Marelani kujifunza mbinu za magharibi. Chanzo kilikuwa sera uundaji wa viwanda za kimakusudi zilizoanzishwa na serikali zilizonuiwa kuzuia Ujapani isachwe nyuma. Benki ya Ujapani, iliyoanzishwa mnamo mwaka wa 1877, ilitumia kodi kulipia mifano ya viwanda vya utengenezaji wa stili na nguo. Elimu ilipanuliwa na wanafunzi wa Kijapani walitumwa magharibi kusoma.
Mapinduzi ya Pili ya Viwandani na mabadiliko ya baadaye
thumb|Kibadilishaji cha Bessemer Mahitaji makubwa ya barabara za reli ya reli ambayo ingeweza kudumu zaidi ilisababisha kuvumbuliwa kwa mbinu za kuzalisha kwa bei nafuu idadi kubwa ya stili. Stili mara nyingi hutajwa kama eneo ya kwanza kati ya maeneo mengi ya uzalishaji wa kiasi kikubwa viwandani, ambazo zinasemekana kuwa sifa ya "Mapinduzi ya Viwandani ya Pili ", kuanzia mwaka wa 1850, ingawa mbinu ya kutengeneza stili kwa kiwango kikubwa haikuvumbuliwa hadi mnamo miaka ya 1860, wakati ambapo Henry Bessemer aliundwa tanuri mpya ambayo ingeweza kutengeneza chuma nzito na stili kwa kiwango kikubwa. Hata hivyo, iliweza tu kupatikana kwa wingi katika miaka ya 1870. Mapinduzi haya ya pili ya Viwandani yalikua ya polepole na ya kujumuisha viwanda vywa kemikali, usafishaji na usambazaji wa mafuta, viwanda vya umeme, na, katika karne ya ishirini, viwanda vya magari, na ilikuwa na mpito ya uongozi wa kiteknolojia kutoka nchi ya Uingereza hadi nchi Mrekani na Ujerumani.
Marshall McLuhan aliyachambua matokeo ya kijamii na kitamaduni ya zama za umeme. Ingawa zama ya awali ya mashine ilikuwa imeeneza wazo la kugawa kila mchakato uwe mtiririko, hili lilimalizwa na kuanzishwa kwa kasi ya mara moja ya umeme ambayo iliwezesha mambo kufanyika mara moja. Jambo hili lilileta mabadiliko ya kitamaduni kutoka kwa mtazamo wa kuangalia "maeneo maalum " (kushikilia mtazamo maalum), hadi kwa dhana ya "kujua mara moja kwa kuhisi kuhusu yote", na umakini kwa "eneo jumla", "hisia ya muundo mzima". Ilifanya iwe dhahiri na dhana ya "umbo na umoja", an "dhana muhimu ya muundo na kufanya kazi". Hii ilikuwa na athari kubwa katika masomo ya uchoraji (na ukiubi), fizikia, ushairi, mawasiliamo na nadharia ya elimu.
Kufikia miaka ya 1890, kuenea kwa viwanda katika maeneo haya ulikuwa umeunda mashirika ya kwanza makubwa yaliyokuwa na maslahi ya kimataifa, kama vile kampuni kama vile U.S. Steel, General Electric,na Bayer AG yaliyojiunga kampuni za njia za reli katika masoko ya hisa ya Dunia.
Ubepari
Ujio wa Enzi ya Kutaalamika ulitoa miundomsingi ya kitaaluma ambayo iliambayo ilikaribisha kutumika bayana kwa mwili wa maarifa ya kisayansi—chanzo kinachothibitika wazi maendeleo ya kimfumo ya injini ya mvuke, iliyoongzwa kwa kutumia  uchunguzi wa kisayansi, na maendeleo katika uchunguzi wa kisiasa na katika elimu ya kijamii, iliyofikia upeo wake katika kitabu cha Adam Smith kilichoitwa Utajiri wa Mataifa. Mojawapo ya hoja za kuunga mkono ubepari, iliyoandikwa katika kitabu Kuboresha Hali ya Dunia, ni kuwa kuenea kwa viwanda kunaongezea kila mtu utajiri, kama inavyothibitishwa na kuongezeka kwa urefu wa maisha ya watu, kupunguka kwa masaa ya kazi, na watoto na watu wazee kutofanya kazi.
Umaksi
Umaksi ulianza kimsingi kama mmenyuko wa Mapinduzi ya Viwandani. Kulingana na Karl Marx, kuenea kwa viwanda kulifanya jamii kutengana na kuwa “bourgeoisie” (wale ambao wanamiliki mbinu za uzalishaji, viwanda vya utengenezaji bidhaa na ardhi) na kundi la “proletariat” lenye watu zaidi (watu wanaofanya kazi na amabo hufanya kazi ajira inayotakikana kutoa kitu cha thamani kutoka kwa mbinu za uzalishaji). Aliona mchakato wa kuenea kwa viwanda kama umantiki wa dialectical progression of feudal economic modes, necessary for the full development of capitalism, which he saw as in itself a necessary precursor to the development of socialism and eventually communism.
Romanticism
Wakati wa Mapinduzi ya Viwandanu uadui dhidi wa kitaaluma na kisanii dhidi ya kuenea kwa viwanda kulitokea. Jambo hili lilijulikana kama harakati ya Kiromantiki. Baadhi ya Wafuasi wake nchini Uingereza walikuwa msanii na malenga William Blake na malenga William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, John Keats, Byron na Percy Bysshe Shelley. Harakati ilizisitiza umuhimu wa "maumbile" katika sanaa na lugha, ikitofautishwa na mashine na viwanda vya "kizimwi"; "Viwanda vyenye giza" katika shairi la Blake "Na hiyo miguu ilifanya katika muda wa kale". Riwaya ya Mary Shelley ya Frankenstein iliangazia wasiwasi kuwa maendeleo ya kisayansi yanaweza kuwa mwenye pande mbili za kukata.
Vunta
Vunta ni kata ya Wilaya ya Same katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,659 walioishi humo.
Defence for Children International
Defence for Children International ( DCI ) ni shirika huru lisilo la kiserikali lililoanzishwa mnamo mwaka 1979, wakati wa Mwaka wa Mtoto wa Kimataifa, ili kuhakikisha hatua zinazoendelea, za kiutendaji, za utaratibu na za pamoja za kimataifa na kitaifa zinazoelekezwa hasa katika kukuza na kulinda haki. ya mtoto, kama ilivyoainishwa katika Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Haki za Mtoto (UNCRC). Nigel Cantwell alikuwa mmoja wa waanzilishi wake na rais wake wa sasa ni Abdul Manaff Kemokai wa Sierra Leone.
Sekretarieti ya Kimataifa ya DCI iko Geneva, Uswisi. Kwa sasa ina sehemu 38 za kitaifa na wanachama wanaohusishwa na uwakilishi katika Makao Makuu ya Umoja wa Mataifa huko New York.
DCI inafanya kazi katika ngazi ya kimataifa, kikanda, kitaifa na kimaeneo. Katika ngazi ya kimataifa inalenga juhudi zake katika ushawishi, utetezi wa haki za watoto, ufuatiliaji wa utekelezaji wa UNCRC na Nchi Wanachama na kufanya kazi kama mwezeshaji wa kubadilishana taarifa na uzoefu wa sehemu zake za kitaifa. Sehemu za kitaifa zinashughulikia masuala mbalimbali ya haki za mtoto, zikirekebisha mkazo wao kulingana na mahitaji mahususi ya watoto katika nchi zao. Maeneo yao makuu ya kazi ni ajira ya watoto, haki ya watoto, ukahaba wa watoto, watoto walio katika migogoro ya silaha na elimu ya haki za watoto.
24 Mei
Tarehe 24 Mei ni siku ya 144 ya mwaka (ya 145 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 221.
Sikukuu
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu za watakatifu Manaeni, Yoana mke wa Kusa, Zoelo wa Listra, Servulo wa Trieste, Donasiani na Rogasiani, Wafiadini wa Plovdiv, Visenti wa Lerins, Simeoni wa Mnarani Kijana, Augustino Yi Kwanghon na wenzake n.k.
Akoliti
Akoliti (kwa Kiingereza "acolyte", kutoka Kigiriki ἀκόλουθος, akoluthos, yaani "msindikizaji") ni Mkristo anayemsaidia askofu, padri au shemasi anapoongoza ibada fulani.
Katika Kanisa la Kilatini
Katika Kanisa la Kilatini tangu mwaka 1972, pamoja na usomaji, ni mojawapo kati ya huduma mbili za lazima ambazo wale wote wanaojiandaa kupata daraja takatifu wazipate na kuzitekeleza kwa muda fulani.
Kati ya kazi muhimu za akoliti, mojawapo ni kuwagawia waamini wenzake sakramenti ya ekaristi.
Kuanzia mwaka 2021 wanawake pia wanaweza kupewa kazi hiyo, baada ya Papa Fransisko kurekebisha kanuni 230 ya Mkusanyo wa Sheria za Kanisa.
Larisa Akrofie
alt=Larisa Akrofie|thumb|Larisa Akrofie Larisa Akrofie ndiye mwanzilishi wa Levers in Heels, tovuti na jumuiya ya mtandaoni inayoleta mwonekano kwa wanawake wa Kiafrika kwenye Sayansi, Teknolojia, Uhandisi na Hisabati (STEM).
Kazi
Larisa ni mtetezi wa wanawake wa Kiafrika wa STEM na anazungumza kwa shauku juu ya uwezeshaji wa wanawake kupitia elimu ya STEM, ujasiriamali na ukuzaji wa ujuzi. Amezungumza zaidi kwenye majukwaa mbalimbali ya kimataifa kama vile Jukwaa la Uchumi la Qatar, linaloendeshwa na Bloomberg LP, na Jukwaa la Chakula la Dunia la 2021 kwa ushirikiano na Kituo cha Maendeleo cha OECD na Sekretarieti ya Klabu ya Sahel na Afrika Magharibi (SWAC/ OECD).
Felicia Lang
Agent Felicia Lang ni jina la kutaja uhusika wa kipindi cha televisheni cha Kimarekani, maarufu kama Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na Barbara Eve Harris. Lang alainza kuonekana katika msimu wa pili wa mfululizo, maarufu kama "Scan", akiwa kama mmoja kati ya makachero wa FBI aliokuwa akishirikiana karibu kabisa na Alexander Mahone kwa kuwaruisha wale Fox River Eight.
Viungo vya nje
List of Prison Break minor characters
Mto Ziba
ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).
Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Bombwe
Bombwe inaweza kumaanisha
Port Reitz
ni kata ya kaunti ya Mombasa, eneo bunge la Changamwe nchini Kenya, ..
Viza
300px|thumb|Viza ya [[Marekani.]] Viza (kutoka Kiingereza "visa") ni kibali cha kumruhusu mwenye pasipoti kuingia na kukaa katika nchi geni kwa muda maalum.
Jina
Asili ya neno iko katika lugha ya Kilatini ambapo "visum" inamaanisha "imeangaliwa" kwa maana ya kwamba afisa wa serikali ya nchi geni aliona kitambulisho cha mtu na amekubali safari yake. Kiingereza "visa" ni umbo tofauti la Kilatini hiki.
Umbo la viza
Kwa kawaida viza ni mhuri maalum uliogongwa katika pasipoti. Siku hizi nchi mbalimbali hutumia karatasi za kubandikia katika pasipoti kwa gundi zikilenga kuepukana na mihuri bandia. Nchi chache hutumia viza elektroniki ambako kibali kipo kwenye kompyuta tu, hakionekani tena katika pasipoti.
Bundesliga
Timu za mpira zinaingia katika Bundesliga kwa kuwa washindi katika moja kati ya ligi ndogo za nchini humo. Timu itakayoongoza katika msimu wa mashindano hayo inaitwa Meister. Meister ni neno la Kijerumani lenye maana ya bingwa au mshindi. Kisheria, msimu wa michezo ya mpira huwa na kawaida ya kuanza Juni katika mwaka uliopo hadi Juni mwaka unaofuatia. Timu itakayoongoza itategemea na ushindi au pointi walizozipata wakati wa msimu huo. Msimu huo umegawanyika katika sehemu mbili ambazo ni mzunguko wa kwanza na mzunguko wa pili.
Vilabu hamsini na sita vimefanikiwa kushiriki katika ligi hiyo ya Bundesliga tangu kuanzishwa kwake. Bayern Munich imeshinda kombe hilo mara 31. Hata hivyo Bundesliga imekua na mabingwa wengine kama Borussia Dortmund, Hamburger SV, Werder Bremen, Borussia Mönchengladbach, na VfB Stuttgart maarufu zaidi miongoni mwao. Bundesliga ni moja ya ligi kubwa kitaifa zilizoshika nafasi ya nne barani Ulaya kulingana na kiwango cha ubora katika ligi ya UEFA kwa msimu wa 2021-2022. Wachezaji wake wamekusanya tuzo tisa za Ballon d'Or, tuzo mbili za mchezaji bora wa FIFA, Viatu vinne vya dhahabu Ulaya, na tuzo tatu za mchezaji wa mwaka wa UEFA kwa wanaume ikiwa ni pamoja na Mchezaji bora wa Mwaka katika mashindano ya UEFA klabu.
Bundesliga ni ligi ya soka namba moja duniani kwa wastani wa mashabiki 45,134 kwa kila mchezo wakati wa msimu wa 2011-12  Bundesliga hutangazwa kwenye televisheni katika nchi zaidi ya 200. Bundesliga ilianzishwa mwaka 1962 katika mji wa Dortmund na msimu wa kwanza ulianza mwaka 1963-64. muundo na shirika la Bundesliga, pamoja na ligi nyingine za soka za Ujerumani, zimefanyika mabadiliko ya mara kwa mara. Bundesliga ilianzishwa na Ujerumani Fußball-Bund. Shirikisho la Soka la Ujerumani), lakini kwa sasa inaendeshwa na Deutsche Fußball Liga.
Klabu
a = Mojawapo ya timu zilizo anzisha ligi ya bundesliga
b = Timu ambayo haijawahi kushuka daraja katika ligi kuu tangu ilipoanzishwa
Uwezo wa klabu
Mnamo mwaka 2004, heshima ya ujio wa "Verdiente Meistervereine" ilianzishwa kufuatia desturi ya kwanza kufanyika nchini Italia kutambua pande ambazo zimeshinda michuano mitatu au zaidi tangu 1963 kwa kuonyesho nyota za dhahabu kwenye beji(nembo) za jezi za timu zao. Matumizi ya kila nchi ni ya kipekee, na sheria zifuatazo zinatumika nchini Ujerumani:
Kikwaami
Kikwaami ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wakwaami. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kikwaami imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikwaami iko katika kundi la Kichadiki.
Port Bell
Port Bell ni bandari kwa ajili ya Kampala. Feri zinatoka kwenda Jinja, Kisumu na Mwanza.
Kuna viwanda kadhaa kama vile Kiwanda cha Bia cha Uganda Breweries; bia ya Bell Lager inatengenezwa hapa. Kuna pia kiwanda cha pombe kali aina ya Waragi na kiwanda cha chai.
Chembeuzi za jinsia
Hizo chembeuzi za jinsia kwa binadamu ni chembeuzi X na chembeuzi Y. Ndizo zinazosababisha mtu kuwa mwanamume au mwanamke, na vilevile wanyama mbalimbali kuwa wa kiume au wa kike.
Ndiyo maana ni baba tu anayesababisha jinsia ya mtoto wao.
Tsunami
right|thumb|305px|Watu wakikimbia wimbi la tsunami tarehe [[26 Desemba 2004 lilipogonga mwambao wa Ao Nang nchini Uthai.]] Tsunami ni wimbi kubwa sana katika bahari linalosababishwa na tetemeko la ardhi, mlipuko wa volkano au matokeo mengine yanayoleta mshtuko wa ghafla chini ya maji. Mshtuko huo unasababisha kutokea kwa wimbi kali linaloanza kupaa juu likifika katika maji kame na kwenye ufuko wa bahari.
Neno tsunami linatokana na lugha ya Kijapani likimaanisha "wimbi la bandarini".
Tsunami huweza kutokea na kusababisha vifo vya maelfu ya watu. Wakati mwingine inaweza kutokea bila kuleta madhara yoyote.
Tsunami ya Krismasi 2004
thumb|350px|Uenezi wa mawimbi ya tsunami wa [[Krismasi 2004 katika Bara Hindi]] Tsunami ya Krismasi 2004 ilikuwa mojawapo kati ya maafa makubwa yaliyotokea katika historia ya dunia yetu iliyoua malakhi ya watu huko Asia Kusini na kuleta madhara hadi pwani ya Afrika ya Mashariki.
Tarehe 26 Desemba 2004 lilitokea tetemeko la ardhi chini ya Bahari Hindi karibu na pembe ya kaskazini ya Sumatra kwenye mstari ambako bamba la Uhindi linajisukuma chini ya bamba dogo la Burma. Siku ile km 1,200 za pembizo la bamba la Uhindi zilisogea mbele katika muda wa dakika chache kwa urefu wa takriban mita 15 chini ya bamba la Burma. Bamba la juu lilisukumwa na kupaa juu hadi mita 30. Mshtuko huo ulianzisha wimbi kubwa chini ya bahari lililotoka juu kwa umbo la tsunami iliyoua takriban watu 275,000.
Katika maji marefu ya bahari wimbi halikuwa na hasara likaonekana kuwa na cm 30 pekee. Lakini ilifika mwambaoni kwenye maji kama likaanza kupaa juu kufikia hadi m 30.
Kutoka kitovu cha tetemeko la ardhi mawimbi ya tsunami yalienea kotekote. Yalipiga vikali sana pwani za Indonesia, Sri Lanka, Thailand na India. Mawimbi yalifikia hadi pwani ya Afrika na kusababisha vifo Somalia, Kenya, Tanzania na Afrika Kusini.
Madhara ya baadaye
Athari za mkasa hudumu kwa muda mrefu. Mahitaji makuu ya kifedha huwa miezi ya mkasa, yakiwemo:
Usalama wa chakula baada ya tsunami
Ili kuzuia magonjwa yanayotokana na chakula, nawa mikono yako kwa maji safi na sabuni kabla na baada ya kula au kutayarisha chakula na baada ya kutumia choo au bafu. Iwapo huna maji safi, tumia visafisha mikono visivyo na maji hadi maji safi yatakapopatikana.
Chabutwa (Igunga)
Chabutwa  ni jina la kata ya Wilaya ya Igunga katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba 45618. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,264 waishio humo.
Tsunami
Usalama wa chakula baada ya tsunami
Usile chakula chochote ambacho hakijahifadhiwa kwenye vyombo visivyoingiza maji (vyombo vya mikebe au vya plastiki vilivyofungwa) na kile ambacho huenda kimetangamana na maji yasiyotibiwa, kama vile maji ya bahari, mafuriko, mto au dimbwi. Tupa chakula chochote kilicho katika mikebe isiyofungwa au inayoingiza maji ambacho kimetangamana na maji yasiyotibiwa.
Vyakula vya mikebe ambavyo havijaharibika vinaweza kuokolewa. Ondoa vitambulisho kwenye mikebe, safisha sehemu ya nje ya mikebe hiyo kwa maji ya sabuni, na uue viini kikamilifu kwenye mikebe hiyo kwa mchanganyiko wa kikombe 1 (aunsi 8; takribani lita 0.25) cha klorini (asilimia 5.25) katika galoni 5 (takribani lita 19) za maji safi yaliyotibiwa. Tumia kalamu kuandika yaliyomo na tarehe ya kuharibika kwenye mikebe hiyo.
Iwapo mikebe ya chakula iliyofunguliwa ina vifuniko vyenye hesi, meno, vilivyokunjwa (vifuniko vya chupa za soda), vilivyopinda, au vya kubingirika, au ikiwa imetengenezwa nyumbani, itupe ikiwa imetangamana na maji ambayo hayajatibiwa. Haiwezi kutiwa kiua viini.
Ikiwa hunyonyeshi, katika kulisha watoto wachanga tumia chakula cha mtoto kilichotengenezwa na kuhifadhiwa mikebeni kisichohitaji kuongezwa maji.
Ikiwa barafu kavu itapatikana, inaweza kutumiwa kudumisha ubaridi wa chakula — pauni 25 (takribani kilogramu 11.5) za barafu kavu zitadumisha friza ya futi 10 (lita 283) chini ya kiwango cha kuganda kwa siku 3 hadi 4.
Kuwa makini unaposhughulikia barafu kavu, kwa sababu hugandisha kila inachogusa. Vaa glavu kavu na nzito ili kuepuka majeraha. Barafu kavu inapoyeyuka hubadilika kutoka hali ngumu na kuwa gesi.
Pitisha hewa safi (ondoa hewa) kwenye magari au vyumba unaposafirisha, kuhifadhi au kutumia barafu kavu. Bila kupita kwa hewa safi, gesi inayotoka kwenye barafu inayoyeyuka inaweza kuongezeka polepole na kusababisha madhara, yakiwemo kupoteza fahamu na kifo.
Tatizo la maji baada ya tsunami
Tsunami inaweza kutengeneza mbingiriko wa maji ya bahari ambayo inaweza kutapakaa sehemu kubwa ya kijiografia. Maji ya bahari yakiendelea kusongea ufuoni, maji ya kunywa ya visima yanaweza kuzamishwa na kuweza kuchafuliwa na vidubini (bakteria, virusi, parasiti) na kemikali ambazo zinaweza kuathiri afya ya binadamu. Chumvi ya baharini inayohusishwa na maji ya chumvi inayofurika maji ya kunywa ya pwani si tishio la haraka kwa afya.
Kwa sababu ya ladha mbaya ya maji ya chumvi, watu wengi hawawezi kumeza (kunywa) maji mengi: hiyo itasababisha shida za afya mara moja. Hata hivyo, ugonjwa unaosababisha vidubini husambaa kupitia mafuriko kwa kawaida huwa haitoi ladha nzito. Ikiwa maji yaliyona ugonjwa-yanayosababisha vidubini yatanyiwa, hata kwa kiwango kidogo, inaweza kusababisha shida za afya kwa maisha kama vile uharishaji ulio sugu, kipindupindu, na maambukizi hatari. Matumizi ya maji chafu kusafisha vidonda yanaweza kuleta maambukizi hatari.
Zaidi ya hayo, uchafu wa kemikali unaopatikana katika mafuriko ya maji unaweza kuchafua visima kwa urahisi. Uchafu wa kemikali unaweza kujumuisha bidhaa za fueli kutoka kwa tangi za fueli zilizoanguka, au dawa za kuua wadudu ambazo zimehifadhiwa katika meneo ya mafuriko. Ukinywa maji yaliyo na aina hii ya uchafu wa kemikali inaweza kuwa hatari kwa afya na maisha.
Baada ya visima kusafishwa vizuri na kuanza kujaza maji kutoka kwa mpenyo wa mwamba, kiwango kikubwa cha chumvi (kuwa na chumvi nyingi) unapaswa kupungua. Visiwa vifupi vinaweza kuathiriwa zaidi kuliko visima vyenye kina ndefu kwa sababu ya kuwepo kwa maji ya chumvi katika eneo la juu ya udongo. Ingawa kuanza upya kwa visima vinaweza kuwa pole pole kuliko ile ya visima vyenye kina ndefu, kuwepo kwa chumvi kwa visima vinapaswa kuwa kidogo kwa muda.
Baada ya tsunami, watu katika sehemu zilizoathirika wanapaswa kusikiza matangazo ya umma kuhusu usalama wa kupeana maji. Visima vya kibinafsi vilivyofurika vinapaswa kuchunguzwa na kusafishwa baada ya maji ya mafuriko kupungua. Ikiwa harufu mbaya, ladha na rangi isiyo kuwa ya kawaida, au matokeo ya awali ya uchunguzi wa maji yatafanya watu washuku kuwa visima vya eneo hilo vimechafuliwa na fueli, dawa ya kuua wadudu, au hata kemikali zingine, uchunguzi wa kemikali ya maji ya kunywa unahitaji sana. Maswali kuhusu uchunguzi yanapaswa kutolewa kwa viongozi wa eneo hilo.
Maji mazuri ya kunywa, kupikia, na usafi wa kibinafsi inajumuisha maji yaliyowekwa kwa chupa, chemshwa, au kutibiwa. Baada ya tsunami, asili ya maji yanaweza kuchafuliwa na maji ya chumvi. Ukitumia maji ya chumvi (mchanganyiko wa maji ya chumvi na maji isiyotiwa chumvi) kwa kunywa na kupika kwa muda mrefu yanaweza kusababisha shida za afya kutoka kwa viwango vya juu ya chumvi yanayoweza kunyiwa. Viongozi wa eneo lako wanaweza kupanga mapendekezo maalum kwa uchemshaji na uwekaji wa kemikali maji katika eneo lako. Ukipata maji kutoka kwa tangi la maji au kisima, tafadhali rejelea ujumbe wa kusafisha matangi ya maji au visima. Usipopata maji kutoka kwa tangi la maji au kisima, fuata sheria hizi kuhusiana na maji ya kunywa, kupikia, na usafi wa kibanfsi.
Mashauri muhimu
Tumia mmumunyo wa dawa ya klorini kukamua vyombo vya maji kabla ya kuvitumia tena. Tahadhari unapotumia tangi za kuhifadhi maji na aina zingine za vyombo. Kwa mfano, tangi za maji za zimamoto na makopo au chupa zilizotumika awali huenda zimechafuliwa na mikrobu au kemikali. Usitegemee matumizi ya vyombo ambavyo havijajaribiwa vya kusafisha maji.
Kuua viini vya maradhi kwenye Matangi ya Maji na Mifumo Mingine ya Kunasa Maji ya Mvua Baada ya Mafuriko
Katika maeneo mengi ulimwenguni, watu hupata maji ya kunywa kwenye mifumo ya kunasa (kukusanya) maji ya mvua na kuyahifadhi. Hata inapotengenezwa na kutumika inavyofaa, mifumo hii huchafuliwa kwa urahisi na viinitete vinavyoweza kusababisha magonjwa. Baadhi ya mifumo ya kusambaza maji hutumia sehemu kama vile paa ili kukusanya maji na kuyaelekeza kwenye tangi la maji (tangi la kuhifadhi). Ikiwa hupati maji yako kutoka kwa tangi au kisima, rejelea Maji ya Kunywa, Kupika na Usafi wa Kibinafsi kwa habari kuhusu kuua viini kwenye maji yako.
Maji ya matangi ya maji na mifumo sawa yanapotangamana na maji ya mafuriko, watu wanapaswa kuchukulia kuwa maji yao ya kunywa yamechafuliwa. Ikiwa unasikitika kuhusu kuchafuliwa kwa chanzo cha maji yako ya kunywa, tafadhali rejelea Maji ya Kunywa, Kupika, na Usafi wa Kibinafsi kuhusu uchafuzi wa maji chumvi, uchafuzi wa kemikali na athari za kiafya.
Moja ya mbinu zifuatazo inaweza kutumika kuua viini kwenye matangi ya maji na mifumo mingine ya kunasa maji ya mvua katika hali za mikasa kwa kuzingatia iwapo chanzo cha maji ya kunywa kinapatikana tangi la maji au mfumo wa kunasa maji unasafishwa (Mbinu ya 1) au iwapo tangi la maji au mfumo wa kunasa maji unahitaji kutumika kwa haraka zaidi kama chanzo cha maji ya kunywa (Mbinu ya 2). Iwapo bidhaa za fueli au vichafuzi vingine vya kemikali vimetangamana na tangi la maji au mfumo wa kunasa maji ya mvua, au iwapo kuna harufu ya fueli au kemikali zingine katika mazingira karibu na mfumo huo, tumia tu Mbinu ya 1 kwa uuaji viini.
Mbinu ya 1—Tumia mbinu hii ikiwa maji safi ya kunywa yanapatikana kutoka kwenye chanzo kingine tangi la maji au mfumo wa kunasa maji unaposafihshwa. Mbinu hii ni bora, lakini huchukua muda mrefu zaidi, kwani tangi la maji/mfumo ni lazima utolewe maji yote na kujazwa tena mara mbili.
Kipimo kwa mita: Katika vipimo vya mita, zidisha urefu (mita) X upana (mita) X kina (mita) X 1,000 = kiasi katika lita. Kwa matangi ya mviringo, zidisha kina X matokeo ya kuzidisha nusu kipenyo cha tangi kwa chenyewe (mita) X 3,140 = kiasi katika lita. Mbinu ya 2— Tumia mbinu hii ikiwa maji safi ya kunywa yanapatikana kutoka kwa asili nyingine wakati tangi/mfumo unaambukuliwa. Mbinu hii si bora kama ilivyo Mbinu ya 1, lakini huchukua muda mfupi kwani tangi/mfumo unahitaji kutolewa maji na kujazwa tena mara moja tu.
Kuua viini kwenye visima
Baada ya tsunami, huenda visima katika maeneo yaliyoathiriwa vikawa vimechafuliwa. Tafadhali rejelea Maji ya Kunywa, Kupika na ya Usafi wa Kibinafsi kuhusu uchafuzi wa maji chumvi, uchafuzi wa kemikali na athari za afya. Iwapo unashuku kuwa kisima chako kimechafuliwa, wasiliana na mamlaka za eneo lako kwa ushauri mahususi zaidi. Iwapo haupati maji yako kutoka kwa tangi au kisima, rejelea Maji ya Kunywa, Kupika na ya Usafi wa Kibinafsi kwa habari kuhusu kuua viini kwenye maji yako. Yafuatayo ni baadhi ya maagizo ya jumla ya kuua viini kwenye visima.
Kuua viini kwenye Visima Vilivyotobolewa au Vilivyochimbwa
Mfumo wa mita: Katika mfumo wa mita, kisima chenye kipenyo cha takribani mita 1.5 huhitaji takribani lita 1.1 za dawa ya klorini kwa kila mita ya maji. Iwapo kisima ni takribani mita 9.1 kwenda chini, zidisha lita 1.1 na mita 9.1 ili kubainisha idadi kamili ya lita za dawa klorini itakayohitajika (1.1 X 9.1 = lita 10). Futi moja ya urefu wa maji = mita 0.305.
Kuua viini kwenye visima vilivyotoboka
Kipimo cha mita: Katika kipimo cha mita, tambua kiasi cha maji kwenye kisima kwa kuzidisha lita kwa kila mita kwa kina cha kisima kwa mita. Kwa mfano, kisima chenye kipenyo cha sentimita 15.2 kina lita 18.6 za maji kwa kila mita. Ikiwa kina cha kisima hiki ni mita 36.5, zidisha lita 18.6 kwa mita 36.5 ili kutambua idadi jumla ya lita za maji katika kisima (18.6 X 36.5 = lita 679).