cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orodha ya mito ya wilaya ya Hoima
Orodha ya mito ya wilaya ya Hoima inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Uganda magharibi, kwenye ziwa Albert kabla ya kumegwa ili kuunda wilaya mpya ya Kibuube.
Bushenyi
thumb|Ramani ya Bushenyi Uganda thumb|Shule ya KyeizoobaGirls Bushenyi,Uganda
Bushenyi ni mji mkuu wa Wilaya ya Bushenyi nchini Uganda. Idadi ya wakazi wake ni takriban 25,200.
Mto Bugezi
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Historia ya Eritrea
Historia ya Eritrea inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Eritrea. Hadi karne ya 19 maeneo ya Eritrea yalikuwa sehemu ya Ethiopia.
Historia ya Eritrea kama eneo la pekee jinsi ilivyopata uhuru mwisho wa karne ya 20 ilianza na ukoloni wa Italia.
Mwanzo wa ukoloni wa Italia
Mnamo Novemba 1869 kampuni ya biashara ya Kiitalia ya Rubattino ilinunua bandari ya Assab kutoka kwa sultani wa Afar. Ilikuwa inatafuta kituo kwa meli zake zilizoanza kupita katika bahari ya Shamu baada ya kufunguliwa kwa Mfereji wa Suez mwaka uleule.
Serikali ya Misri ilipinga mapatano hayo kwa sababu ilidai eneo lilikuwa chini ya amri yake. Makubaliano hayakufikiwa hadi 1882, serikali ya Italia ilipochukua moja kwa moja mali ya kampuni kama koloni lake la kwanza katika Afrika.
Tangu kuporomoka kwa utawala wa Misri nchini Sudan, baada ya vita vya Al-Mahdi, Misri ilijiondoa pia katika pwani ya kusini mwa bahari ya Shamu. Italia ilitumia nafasi hiyo na tarehe 5 Februari 1885 ilipeleka wanajeshi mjini Massawa na kuitangaza kuwa koloni lake.
Waitalia waliendelea kuunganisha maeneo yao ya Assab na Massawa. Baadaye walijaribu kupanua utawala wao kutoka tambarare za pwani hadi nyanda za juu zilizokuwa chini ya Dola la Ethiopia.
Negus Yohanne IV hakufurahia kufika kwa Italia kwa sababu aliamini ya kwamba Massawa iliahidiwa kwake baada ya kuwasaidia Wamisri kujiokoa mbele ya jeshi la Al-Mahdi. Hivyo upanuzi wa Italia katika nyanda za juu ulikutana na upinzani.
Mkataba wa Wuchale na mapigano ya Adowa
Baada ya Yohanne IV kufariki katika mapigano na jeshi la Al-Mahdi, Waitalia walichukua nafasi hiyo ya kuziingia nyanda za juu za Tigray na kujenga vituo vyao huko.
Mfalme mpya Menelik II tarehe 2 Mei 1889 aliutia sahihi mkataba wa Wuchale uliokubali utawala wa Italia juu ya kanda ya pwani pamoja na maeneo kadhaa ya nyanda za juu za Tigray.
Waitalia walijaribu kumdanganya Negus katika mkataba huo kwa kuingiza maneno katika nakala ya Kiitalia yaliyosema "Ethiopia itakuwa chini ya ulinzi wa Italia". Menelik baada ya kuelewa haya alikana mkataba.
Italia ilijibu kwa kuvamia Ethiopia kwa jeshi kubwa. Jeshi hilo lilishindwa na Waethiopia katika mapigano ya Adowa tarehe 1 Machi 1896. Italia ilipaswa kukubali uhuru wa Ethiopia katika mkataba wa amani tarehe 26 Oktoba 1896. Ethiopia ilikubali mamlaka ya Italia juu ya koloni lake katika kaskazini.
Koloni la Eritrea
Baada ya kumaliza mashindano na Ethiopia, Italia tarehe 1 Januari 1890 iliunganisha maeneo yake yote katika koloni lililoitwa Eritrea kufuatana na jina la kale "Bahari ya Eritrea".
Mto Bivumba
ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Historia ya Eritrea
Koloni la Eritrea
Katika kipindi hiki cha utawala wa kikoloni Eritrea ilitokea kama jamii na eneo la pekee. Koloni la Eritrea liliunganisha maeneo matatu yenye tabia za pekee:
Mto Bivumba
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Historia ya Eritrea
Koloni la Eritrea
Italia ilianzisha miradi ya kufanya Eritrea chanzo cha malighafi kwa ajili ya uchumi wa Italia. Kijiji cha Asmara katika nyanda za juu kilikuwa mji mkuu wa koloni na kupanuliwa kuwa mji kwa ajili ya walowezi Waitalia. Asmara ilipambwa na majengo mazuri ya kisasa.
Katika miaka ya 1930 idadi ya motokaa zilizoendeshwa Asmara ilishinda idadi ya magari ya binafsi mjini Roma. Urithi huo wa majengo umekuwa sababu ya kuingiza Asmara katika orodha ya Urithi wa dunia ya UNESCO.
Waitalia walipanga na kujenga miji mingine kama vitovu vya biashara, mabandari, vituo vya kijeshi au vya kiuchumi.
Idadi ya wasemaji wa Kitigrinya iliongezeka kutoka asilimia 35 mwaka 1905 kuwa asilimia 54 mwaka 1939.
Mwisho wa vita kati ya vikundi mbalimbali na kupatikana kwa huduma za kiafya pamoja na kuongezeka kwa upatikanaji wa chakula, vyote vilichangia katika kuongezeka kwa idadi ya watu.
Kati ya mabadiliko makubwa ulikuwa ujenzi wa barabara na reli kati ya Massawa, Asmara, Keren na Agordat. Viwanda kadhaa vilianzishwa, pia migodi ya kuchimba mawe au madini.
Sehemu za Waeritrea waliingia katika maisha ya ajira ya kibepari. Hivyo maarifa ya wakazi wa Eritrea hasa katika nyanda za juu yalikuwa tofauti na wenzao katika Ethiopia yenyewe walioendelea kuishi chini ya utaratibu wa kikabaila. Waeritrea walisukumwa katika maisha ya kisasa na uchumi wa fedha. Hadi mwaka 1940 Eritrea ilikuwa tayari na tabaka la wafanyakazi wa viwandani na katika miji pia tabaka la wasomi wenye elimu ya kisasa.
Baada ya Mussolini kushika serikali, siasa ya Italia ilibadilika. Wafashisti walidharau Waafrika na kuanzisha siasa ya ubaguzi wa rangi. Wenyeji walipewa tu shughuli duni kabisa katika utumishi wa serikali.
Italia ya kifashisti ilifanya mipango ya kulipizia kisasi mapigano ya Adowa ikiandaa vita dhidi ya Ethiopia. Vita vilianza mwaka 1935 kutoka ardhi ya Eritrea. Silaha mpya za Italia (zikiwemo za kikemikali) zilishinda jeshi la Negus, hivyo Ethiopia yote ikawa koloni la Italia kwa miaka michache.
Waitalia walishindwa katika Vita Vikuu vya Pili mwaka 1941, ambapo Waingereza waliteka Ethiopia pamoja na Eritrea.
Baada ya vita vikuu vya pili
Waingereza walitawala Eritrea hadi 1952.
Mwaka huo Umoja wa Mataifa ulikabidhi Eritrea kwa Ethiopia kama eneo la pekee lenye serikali na bunge lake katika shirikisho.
Mfalme wa Ethiopia, Haile Selassie hakupendezwa na utaratibu huoː alilenga kuunganisha tena Eritrea na Ethiopia na kwa mbinu mbalimbali alipata kura ya bunge la Eritrea ya kujivunja na kuwa jimbo la Ethiopia (1962).
Vita vya kupigania uhuru
Baada ya tukio hilo vikundi vya wanamgambo walienda porini kupigania kwa silaha uhuru wa Eritrea.
Vita vya Uhuru wa Eritrea vilitambakaa mwaka 1974 baada ya ufalme kupinduliwa na Umakisti kuingia na rundo la Jeshi lililoitwa Derg kuchukuwa mamlaka, na baadaye kuvamia Eritrea. Ukorofi wa serikali ya Mengistu Haile Mariam ilifanya mengi kuongeza waliotumaini uhuru wa Eritrea katika miaka ya 1980.
Vita vya uhuru viliisha mwaka 1991, Waeritrea na waasi Waethiopia kutoka Tigray walishinda jeshi la Ethiopia na kuteka Addis Ababa; serikali ya Derg ikaanguka miaka miwili baadaye.
Eritrea huru
Tangu hapo nchi inaendeshwa na chama kimoja bila uchaguzi.
Awali uhusiano na serikali mpya ya Ethiopia ulikuwa mzuri, lakini baada ya miaka ya kwanza ulizorota.
Namba za Kiroma
Namba za Kiroma (kwa Kiingereza: Roman numerals) ni mfumo wa tarakimu kwa kuandika namba jinsi ulivyokuwa kawaida wakati wa Roma ya Kale na katika mwandiko wa Kilatini. Mfumo huu unaendelea kutumika hadi leo kwa namba za pekee, hasa katika muundo wa orodha ambako mgawanyo ni wa ngazi mbalimbali. Ni kawaida kwa kutofautisha watu wenye jina lilelile, kwa mfano wafalme au mapapa: Malkia Elizabeth II (= wa pili) au Papa Benedikto XVI (= wa kumi na sita).
Historia ya Eritrea
Eritrea huru
Kiongozi wa EPLF, Isaias Afewerki, akawa Rais. Eritrea (EPLF or Shaebia), ikawa chama pekee kinachotawala Eritrea kwa sheria na kubadilisha jina People's Front for Democracy and Justice (PFDJ).
Ronano
Ronano (aliishi karne ya 7 hivi) alikuwa askofu sehemu za Quimper (Bretagne, leo nchini Ufaransa) lakini alitokea Ireland akaishi kama mkaapweke msituni.
Namba za Kiroma
Herufi za alfabeti kama tarakimu
Jinsi ilivyo katika lugha mbalimbali, hata Waroma walitumia herufi za alfabeti ya Kilatini (ingawa chache) kama tarakimu za kutaja namba pia.
Ronano
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Historia ya Eritrea
Eritrea huru
Mwaka 1998, vita vya mpaka na Ethiopia vilileta kifo kwa wanajeshi wengi kwa nchi zote mbili, na Eritrea uchumi wake ukafifia na wananchi wakahangaika sana. Umma wa nchi ukanza kuhama na uchumi kukosa maendeleo. Eritrea ni nchi moja ya Afrika ambapo kuna shida ya mabomu ya ardhi. Serikali ya Ethiopia iliwafukuza WaEritrea ambao waiishi Ethiopia ama watu waliokuwa na utamaduni wa Eritrea baada ya vita na Eritrea. Hii iliwaletea Waeritrea shida na uhamaji.
Hata baada ya kuonyesha maendeleo kidogo kwa uchumi na siasa, serikali ya Eritrea inanyanyasa magazeti na waandishi na pia watu kwa siasa. Serikali yenyewe hata haijaweza kuweka Katiba mpya na kuleta kura ya kidemokrasia.
Ronano
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Juni.
Namba za Kiroma
Alama za kimsingi
I - 1
Historia ya Eritrea
Eritrea huru
Baadaye, serikali ya Eritrea imeweza kusisitiza desturi ya ukoloni wa Waitalia ambayo inadai Kanisa na Dini kujiandikisha kwa serikali na kupewa ruhusa wa kuhubiri. Dini zilizopewa ruhusa na serikali ni Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea, Kanisa Katholiki, Kanisa la Mekane Yesus (Walutheri) na Uislamu. Nyingine zote, hasa zenye itikadi kali zimebanwa kote nchini.
Namba za Kiroma
Alama za kimsingi
V - 5
Historia ya Eritrea
Eritrea huru
Vita vya Eritrea na Ethiopia viliisha mwaka 2000 kwa mashauriano yanayojulikana kama Mapatano ya Algiers. Mojawapo ya makubaliano lilikuwa kuanzisha Muungano wa kimataifa wa kuweka amani, ambao unajulikana kama Muungano wa Kimataifa wa misheni ya Eritrea na Ethiopia (UNMEE); Walinda amani 4,000 wa UM wamebaki kutoka mwezi Agosti 2004.
Makubaliano mengine ya Algiers yalikuwa kuanzisha usawazisho wa mwisho wa mpaka uliyobishaniwa kati ya Eritrea na Ethiopia. Komisheni iliyokuwa na madaraka kutoka kwa UM, iliyoitwa Komisheni ya Mpaka wa Ethiopia na Eritrea (EEBC), baada ya mashauriano mrefu, ilikata maamuzi ya mwisho mnamo Aprili 2002, lakini maamuzi yao yakakataliwa na Ethiopia.
Namba za Kiroma
Alama za kimsingi
X - 10
Historia ya Eritrea
Eritrea huru
Kutoka Oktoba 2005 bishano la mpaka bado lilibaki kuwa suala nyeti, na wanajeshi wa kulinda amani wa UM walijaribu kutunza hali ya kutopigana.
Namba za Kiroma
Alama za kimsingi
L - 50
Historia ya Eritrea
Eritrea huru
Hatimaye mwaka 2018 waziri mkuu mpya wa Ethiopia, Abiy Ahmed alimaliza mgogoro huo.
Namba za Kiroma
Alama za kimsingi
C - 100
Historia ya Eritrea
Eritrea huru
Kumbe mwaka 2020 Eritrea ilimuunga mkono dhidi ya Jimbo la Tigray lililotaka uhuru na kulivamia.
El Chapo
El Chapo ni safu ya runinga ya uhalifu, iliyotayarishwa na Netflix na Univision, juu ya maisha ya Joaquín "El Chapo" Guzmán. Mfululizo ulionyeshwa mnamo Aprili 23, 2017 kwenye Univision kabla ya kurushwa kwenye Netflix ulimwenguni kote. Ni nyota Marco de la O kama mhusika mkuu.
Mfululizo huo unasimulia mwanzo wa Joaquín "El Chapo" Guzmán mnamo 1985, wakati alikuwa mwanachama wa kiwango cha chini wa Guadalajara Cartel, kupanda kwake madarakani akiwa mkuu wa Sinaloa Cartel, na kuanguka kwake.
Namba za Kiroma
Alama za kimsingi
D - 500
M - 1000
El Chapo
Mnamo Mei 12, 2017, Univision ilithibitisha kuwa safu hiyo ingefanywa upya kwa msimu wa pili. Msimu wa 2 ulionyeshwa mnamo Septemba 17, 2017.
Namba za Kiroma
Kujumlisha alama
Namba kubwa zaidi huonyeshwa kwa kuandika alama inayotakiwa upande wa kulia lakini kwa kawaida si zaidi ya mara tatu:
Mto Cigazure (Makamba)
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Namba za Kiroma
Kujumlisha alama
I = 1; II = 2; III = 3, V ni 5 lakini VI ni 6; XX ni 20 lakini XXI ni 21.
El Chapo
Netflix ilitoa msimu wa kwanza, ikiwa na vipindi tisa, mnamo Juni 16, 2017. Msimu wa pili ulitolewa mnamo Desemba 15, 2017.
Mto Cigazure (Makamba)
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Namba za Kiroma
Kujumlisha alama
Walikuwa na utaratibu wa kutoandika zaidi ya alama tatu ya aina ileile mfululizo. Lakini waliweza kupuuza utaratibu huu pia na kuandika VIIII (9) badala ya IX au XXXX (40) bafala ya XL.
El Chapo
Msimu wa tatu ulionyeshwa mnamo Julai 9, 2018 kwenye Univision, na mnamo Julai 27, 2018 kwenye Netflix.
Namba za Kiroma
Kupunguza alama
Namba ndogo zaidi huonyeshwa kwa kuandika alama ndogo upande wa kushoto:
V ni 5 lakini IV ni 4 badala ya IIII (inayotokea mara chache); X ni 10 lakini IX ni tisa
Hapa walifuata utaratibu ufuatao: kuweka I moja au X moja au C moja tu kabla ya alama kuwba zaidi; halafu namba hii yatolewa kwenye namba kubwa: I pekee huwekwa kabla ya V au X; X pekee kabla ya L au C; C pekee kabla ya D au M.
Mto Barara (Uganda)
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Ibanda
thumb|Picha ya ramani kuonesha Ibanda,Uganda
Mto Casokwe
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Bihanga (Hoima)
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Hoima
thumb|Punda akivuka bararabara Hoima,Uganda
Hoima ni mji mkuu wa Wilaya ya Hoima nchini Uganda.
Idadi ya wakazi wake ni takriban 36,800.
Hoima ipo takriban kilomita 200  kwa barabara ,kaskazini-magharibi ya mji wa Kampala, barabara ya Hoima-Kampala imetengenezwa kwa kiwango cha lami.Majira-nukta  ya Hoima  ni  1°25'55.0"N 31°21'09.0"E (Latitude:1.431944; Longitude:31.352500).
City Hunter
Operesheni hiyo imefanikiwa, lakini wakati wanajeshi wanapoogelea kutoka Nampo kwenda kwa manowari [[Kikosi cha Wanamaji cha Korea Kusini ROK Navy iliyowekwa kwa ajili ya uchimbaji wao, snipers ndani ya manowari huwachoma moto. Hifadhi iliyojeruhiwa tayari hutoa maisha yake kumwokoa Lee. Lee anaogelea kurudi ufukweni na kurudi Korea Kusini, ambapo hugundua kuwa huduma ya timu ya shambulio na rekodi za kibinafsi zimefutwa.
Akiahidi kulipiza kisasi wenzie walioanguka, Jin-pyo anamteka nyara mtoto mchanga wa Mu-yeol, na kumpa jina Lee Yoon-sung ( Lee Min-ho). Yeye hukimbilia Pembetatu ya Dhahabu kumlea mtoto kuwa wake na humfunza mvulana kwa bidii katika vita. Kufuatia shambulio kwenye kijiji wanachoishi, Jin-pyo anakiri mpango wake wa muda mrefu wa kulipiza kisasi kwa kijana wa Yoon-sung.
Miaka saba baadaye, baada ya kumaliza masomo yake na kupata digrii ya udaktari huko Merika katika Taasisi ya Teknolojia ya Massachusetts, Yoon-sung anarudi Korea Kusini kutimiza mpango wa baba yake wa kumlea wa kulipiza kisasi. Anaingia Nyumba ya Bluu kama mtaalam IT chini ya Timu ya Kitaifa ya Mtandao wa Mawasiliano. Anaonywa na Jin-pyo kutomwamini mtu yeyote na kamwe asimpende, kwani kufanya hivyo kutaweka watu walio karibu naye katika hatari.
Wakati akifanya kazi katika Blue House, Lee hukutana na mlinzi Kim Na-na (Park Min-young). Hatimaye Na-na anashiriki katika mpango wake wa kulipiza kisasi, kwani wanagundua kuwa wana lengo sawa katika akili. Shida zinatokea wakati njama ya kulipiza kisasi ya Jin-pyo inavyojitokeza, haswa wakati Lee anapokataa baba yake aliyemzaa mara kadhaa wakati wanajaribu kutambua na kuua maafisa, wanaojulikana kama "Baraza la Watano".
Kila mwanachama wa Baraza amepata utajiri mkubwa na ushawishi wa kisiasa tangu 1983, na anahusika katika viwango anuwai vya ufisadi. Mzozo wa Jin-pyo na Yoon-sung unatokana hasa na hamu ya Jin-pyo kuua kila afisa, na hamu ya Yoon-sung ya kuwafundisha somo na kufichua ufisadi wao bila kuwaua. Kama Yoon-sung anavyofichua ufisadi wa maafisa, raia wa Korea wanahisi nguvu isiyoonekana ya haki ambayo wanataja "Hunter City".
Mto Burwe
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika ziwa hilo, halafu katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Coganyana
(pia: Goganyana) ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Buzibwera
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Siku
thumb|300px|Mabadiliko ya siku husababishwa na mzunguko wa dunia yetu kwenye mhimili wake. Hapa tunatazama upande wa mchana unaoangazwa na jua. Upande mwingine ni upande wa giza au usiku. Siku ni muda wa saa 24 ambamo tunaona vipindi viwili: kile cha mwanga wa mchana na kile cha giza la usiku.
Mchana na usiku
Mabadiliko hayo ya mchana na usiku husabibishwa na mzunguko wa dunia kwenye mhimili wake. Upande wa dunia unaotazama jua unapata mwanga wa mchana lakini upande mwingine usiotazama jua unakuwa gizani.
Sisi pamoja na vitu vyote vilivyo juu ya uso wa dunia, yaani bahari, mito, milima, binadamu, misitu, majangwa, majengo, barabara na kila kitu unachoweza kuwaza kuwa kipo kwenye uso wa dunia, basi vyote huwa katika mwendo kadiri dunia inavyojizungusha kwenye mhimili wake. Hivyo basi, wakati upande ule wa uso wa dunia tulipo unapogeukia au kutazamana na jua, basi kwetu inakuwa mchana, pale ambapo upande huo hatutazamani na dunia, basi tunapata usiku, yaani tunakuwa kwenye giza.
Mwanzo na mwisho
Mwanzo na mwisho wa siku ni jambo la mapatano baina ya watu ma hapa kuna kawaida tofautitofauti katika tamaduni za Dunia.
Uchumi na sheria siku hizi hufuata muda sanifu wa dunia unaopanga mwisho na mwanzo wa siku ya kalenda katikati ya usiku, yaani saa sita usiku, au kwa lugha nyingine kwenye 24:00 au 0:00 h.
Kalenda za kidini kama kalenda ya Kiyahudi na Kalenda ya kiislamu hupanga mwisho wa siku wakati wa machweo, ambayo ni pia mwanzo wa siku mpya. Kwa sababu hiyo sherehe ya Sabato katika Uyahudi (ambayo inalingana na Jumamosi ya Kiswahili) inaanza baada ya machweo kwenye Ijumaa, na pia utaratibu wa kuzuia kazi unakwisha kwenye jioni ya Jumamosi baada ya machweo.
Muda wa siku
Mzunguko huo wa dunia kwenye mhimili wake unachukua muda wa nukta (sekunde) 86,400 au masaa 24.
Kwa sababu muda wa mzunguko haulingani kikamilifu na kipimo cha sekunde kuna siku ndefu au fupi zinazopatikana kwa kuingiza au kupunguza nukta moja kufuatana na azimio ya wataalamu wa wakati. Hii haina umuhimu wowote katika maisha ya kila siku lakini inapaswa kuangaliwa pale ambapo saa kamili sana ya kiatomi hutumiwa.
Siku na mwaka
Dunia, pamoja na kujizungusha kwenye mhimili wake, ina mwendo mwingine pia, yaani ule wa kulizunguka jua. Ikikamilisha mwendo huu basi mwaka unakuwa umekamilika. Kipindi cha mwaka hakilingani kwa kila mwaka: kuna miaka mirefu na miaka mifupi. Hii ni kwa mujibu wa Kalenda ya Gregori ambapo mwaka wa kawaida (mfupi) huwa na siku 365 na kila mwaka wa nne (mwaka mrefu) kuwa na siku 366.
E
Historia ya alama E
Asili ya herufi E ni katika miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.
Wafinisia walikuwa na he iliyokuwa kiasili picha iliyorahisishwa ya mtu anayeomba wakitumia alama tu kwa sauti ya "h". Wagiriki walipochukua alama za Kifinisia walihitaji zaidi alama za vokali lakini siyo ya "h". Kwa hiyo sauti ya alama ikabadilika kuwa "e" na kuitwa epsilon yaani "e ndogo" tofauti na alama ai zilikuwa na matamshi yaleyale.
Witalia na Waroma wa Kale walipokea alama vile kwa kutaja sauti ya "e".
Yachty
Kazi 2015-2017: "Usiku Mmoja", Lil Boat, na Hisia za Vijana
Yachty alianza kujulikana mnamo Desemba 2015 wakati toleo la SoundCloud la wimbo wake "Usiku Mmoja" ulipotumiwa kwenye video ya ucheshi ya virusi. thumb
Mnamo Februari 2016, Yachty alijitokeza kama mwanamitindo katika mtindo wa mtindo wa Yeezy Msimu wa 3 wa Kanye West huko Madison Bustani ya Mraba. Mchanganyiko wa kwanza wa Yachty Lil Boat ilitolewa mnamo Machi 2016.
Mradi wa Umoja wa Mataifa Kuhusu Mazingira
thumb|Bendera ya UNEP. Mradi wa Umoja wa Mataifa Kuhusu Mazingira (kifupi: UNEP) ni mojawapo ya mashirika ya UM yaliyo chini ya madaraka ya Baraza la Kiuchumi na Kijamii, yaani ECOSOC.
Mradi huo una kazi ya kuanzisha na kuendeleza miradi ya kuhifadhi mazingira ya binadamu jinsi yalivyo na hatimaye kuyaboresha. Kwa kufanya hivi, UNEP inaonelea kuwa sote tuna jukumu la kuhifadhi na kuboresha mazingira kwa vizazi vijavyo.
Makao makuu yako mjini Nairobi, Kenya.
Mto Halo (Uganda)
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Yachty
Mnamo Desemba 2016, alishirikishwa kwenye wimbo wa hip hop "iSpy" na Kyle. Alishirikishwa katika wimbo wa Tee Grizzley "Kutoka kwa D hadi A", iliyotolewa Machi 2017.
Mnamo Mei 26, 2017, Lil Yachty alitoa albamu yake ya kwanza ya studio, Teenage Emotions. Inaangazia kuonekana kwa wageni kutoka Migos, Diplo, Evander Griiim, Grace, Stefflon Don na YG, kati ya wengine. Nyimbo tatu za uendelezaji zilitolewa ili sanjari na albamu hiyo. Singo ya kwanza ya uendelezaji, "Harley", iliyotayarishwa na K Swisha, ilitolewa mnamo Aprili 14, 2017. Singo ya pili ya uendelezaji, "Bring It Back", iliyotayarishwa na Free School, ilitolewa Mei 4, 2017. Wimbo wa tatu wa uendelezaji, "X Men", uliotayarishwa na 30 Roc na Tillie na mwenye sura ya ugeni kutoka kwa rapa wa Amerika Evander Griiim, ilitolewa mnamo Mei 18, 2017. Aliangaziwa katika remix ya "With My Team" na Creek Boyz, iliyotolewa Desemba 15, 2017. 2018-sasa: Lil Boat 2, Nuthin '2 Prove, na A-Team
Mradi wa Umoja wa Mataifa Kuhusu Mazingira
Historia
UNEP ilianzishwa na Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa tarehe 15 Desemba 1972 kupitia sheria ya ishirini na saba.
Yachty
Lil Yachty alitangaza albamu yake mnamo Februari 20, 2018, kwamba albamu yake ya Lil Boat 2 itatolewa mnamo Machi 9, 2018. Ilithibitishwa mapema, Januari 21, 2018, kwamba Lil Yachty na Takeoff wameshirikiana kwenye albamu ambayo bado haijatolewa.
Alishirikishwa kwenye wimbo wa Ocean Park Standoff "Ikiwa Ungekuwa Wangu", iliyotolewa Aprili 27, 2018. Alijiunga na Ukoo wa Faze mnamo Desemba 2018 kama "Mashua ya Faze".
Mradi wa Umoja wa Mataifa Kuhusu Mazingira
Mkurugenzi wa UNEP
Mnamo Disemba 1972 Mkanada Maurice Strong alichaguliwa mkurugenzi tekelezi wa kwanza wa UNEP hadi 1975. Mwandamizi wake alikuwa Mostafa Kamal Tolba kutoka Misri aliyeshika nafasi kwa miaka 17 hadi 1992.
Chini ya hao wakurugenzi umuhimu wa masuala ya mazingira ulianza kueleweka katika nchi nyingi, hasa baada ya mafanikio ya mapatano ya Montreal ya 1987 kuhusu hifadhi ya tabaka la ozoni kwenye angahewa.
Alifuatwa na Elizabeth Dowdeswell (1992–1998), Klaus Töpfer (1998–2006), Achim Steiner (2006–2016), Erik Solheim (2016-2018), Joyce Msuya (2018-2019) na Inger Andersen (2019–sasa).
Tangu mwaka 2018 kaimu mkurugenzi tekelezi ni Mtanzania Joyce Msuya.
UNEP imejihusisha na mpango wa Kyoto kupunguza gesi zinazoongeza joto duniani.
Yachty
Mnamo Februari 28, 2020, Lil Yachty alitoa mradi wa kushirikiana ulioitwa A-Team na rapa Lil Keed na Lil Gotit pamoja na mtayarishaji Zaytoven. Albamu hiyo ilishirikisha nyimbo kumi na ilitanguliwa na "Mafanikio" (na Lil Yachty, Lil Keed, na Zaytoven), "A-Team (You Not Safe)" (na Lil Yachty, Lil Keed, na Zaytoven), "Drip Jacker" (na Lil Yachty, Lil Keed, na Zaytoven), na "Hightop Shoes" (na Lil Yachty, Lil Keed, na Zaytoven). Kufuatia hii, mnamo Machi 9, 2020, Lil Yachty aliachia wimbo wa kwanza kutoka Lil Boat 3, uliopewa jina la "Akaunti ya Benki ya Oprah" na sifa za Drake na DaBaby. Lil Boat 3 ilitolewa mnamo Mei 29, 2020. Mnamo Oktoba 19, 2020, Lil Yachty alitangaza kwamba ana nia ya kutoa nakala ya sauti iliyoitwa Michigan Boy Boat, kabla ya mwisho wa 2020. Mtindo wa muziki
Lil Yachty ameita mtindo wake "mtego wa bubblegum. Nyimbo zake zina sampuli za sauti kutoka kwa Mario Bros., Charlie Brown, mada kutoka Rugrats, sauti ya kuanza kwa koni ya GameCube, na pia mwimbaji wa J-pop Daoko. Mada zingine katika kazi zake ni pamoja na mawingu, pipi ya pamba, Super Nintendo, na picha kutoka kwa filamu za Pstrong. Rafiki yake TheGoodPerry anahusika sana katika utengenezaji wa nyimbo zake.  Mtindo wa Yachty pia umeelezewa kama rap mumble.
Rolling Stone aliuelezea muziki wake kama "sauti za kuvutia, zenye makusudi zenye sauti nzuri zilizojaa nyimbo za kujivunia zilizotolewa kwa wimbo wa kujigamba wa kiburi." Guardian aliuita muziki wake "wa kupendeza, wa kwanza wa pop ambaye hajui wimbo na muundo ambao haichukui kwa uzito sana, bila kupenda sana urithi na hata chini ya orodha ya rap.
Yachty alikua akimsikiliza rapa wa Canada Drake.
Mto Halo (Uganda)
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Fute (Burundi)
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Hoima
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Cuhirwa
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Morandi
Morandi ni jina la watu mbalimbali, wakiwemo watakatifu:
Denny Vrandečić
thumb|Dr. Denny Vrandečić Zdenko "Denny" Vrandečić (alizaliwa Stuttgart, Ujerumani, 27 Februari 1978) ni mwanasayansi wa kompyuta kutoka Korasia.
Alikuwa msanidi mshirika wa Semantic MediaWiki na Wikidata, msanidi mkuu wa mradi wa Wikifunctions, na mfanyakazi wa Wikimedia Foundation akiwa kiongozi wa miradi maalum, na miradi iliyopangwa kufanyika mbeleni. Alichapisha moduli katika mchezo wa kuigiza wa Kijerumani The Dark Eye.
Anaishi katika eneo la San Francisco Bay huko California, Marekani.
Elimu
Vrandečić alihudhuria shule ya upili ya Geschwister-Scholl huko Stuttgart na tangu mwaka 1997 alisomea sayansi ya kompyuta na falsafa katika Chuo Kikuu cha Stuttgart. Alipokea shahada yake ya uzamili mwaka 2010 katika Taasisi ya Teknolojia ya Karlsruhe (KIT), ambapo alikuwa msaidizi wa utafiti katika Kikundi cha tafiti na Usimamizi wa Maarifa katika Taasisi ya Sayansi ya Kompyuta ya Matumizi na Lugha za Maelezo (AFIB), pamoja na Rudi Studer, kutoka mwaka 2004 hadi 2012. Mwaka 2010, alitembelea Chuo Kikuu cha Kusini mwa California (ISI).
Kazi na Tafiti
Vrandečić ameshiriki katika misingi ya utoaji wa maarifa, tafiti za data, ushirikiano mkubwa kwenye mitandao, na Wavuti. Katika mwaka 2012/2013, alikuwa meneja wa mradi wa Wikidata (mradi ndugu wa Wikipedia) katika Wikimedia Ujerumani. Pamoja na Markus Krötzsch (ambaye pia alikuwa KIT katika kikundi cha Usimamizi wa Maarifa), yeye ni mwendelezaji mshirika wa Semantic MediaWiki (SMW), ambayo pia ilikuwa chanzo cha msukumo wa Wikidata.
Mwaka 2013, Vrandečić alifanya kazi kama mwanafalsafa wa ontolojia Google kwenye Google Knowledge Graph, msingi wa uchakataji wa maarifa unaotumiwa na Google kukusanya matokeo ya injini ya utafutaji na maelezo ya kimantiki kutoka vyanzo mbalimbali. Mnamo Septemba 2019, Vrandečić alitangaza kwamba anachukua jukumu jipya katika idara ya maendeleo ya Google kama Wikimedian in Residence, ambayo ilijumuisha kazi ya kuelezea miradi ya Wikimedia kwa wafanyikazi wengine.
Mnamo Julai 2020, aliondoka Google na kujiunga na Wikimedia Foundation, ambapo amehusika katika ujenzi wa Wikifunctions na Abstract Wikipedia. Inalenga kutumia data iliyopangwa kutoka Wikidata ili kuunda jukwaa la maarifa linaloendeshwa kwa lugha nyingi na mashine. Katika mchango wake wa insha katika uchapishaji wa Wikipedia wa maadhimisho ya miaka 20, Wikipedia @ 20 - Stories of an Unfinished Revolution, anafafanua hoja za kiufundi katika lugha, kubwa na hata ndogo yakiwa ndani ya matoleo ya Wikipedia.
Vrandečić ni mmoja wa waanzilishi na wasimamizi wa Wikipedia ya Kikroeshia. Mnamo 2008, alihudumu kama mkuu wa programu ya kisayansi ya Wikimania. Vrandečić alihudumu katika Bodi ya Wadhamini kuanzia 2015 hadi 2016
Maisha binafsi
Vrandečić ana uraia wa Croatia na Marekani. Anaishi na mkewe na binti yake katika eneo la Bay.
Makundinyota 88 ya UKIA
Kuhusu makundinyota kwa jumla na historia yao tazama makala Kundinyota 450px|thumb|Mpangilio wa anga lote kwa makundinyota kufuatana na Delporte na [[Ukia]] Makundinyota 88 ya UKIA ni jinsi gani Umoja wa Kimataifa ya Astronomia (UKIA) uliamua kupanga tufe la anga kwa kusudi la kutaja mahali pa nyota jinsi inayoonekana kwenye anga. Kuna mpangilio tofauti wa nyota kwa makundi katika tamaduni mbalimbali duniani.
Hapo chini inafuata orodha ya makundinyota 88 yaliyoamuliwa na Umoja wa Kimataifa ya Astronomia (UKIA) kwa upimaji wa anga lote. Kwa historia ya upangaji huu angalia makala ya Kundinyota.
UKIA ulichagua majina kutoka lugha ya Kilatini ambayo yanarejelea mara nyingi hadithi za mitholojia ya Ugiriki wa Kale.
Chanzo cha majina ya Kiswahili mara nyingi ni kawaida ya mabaharia Waswahili waliotafuta njia zao wakati wa usiku kwenye Bahari ya Hindi kwa msaada wa nyota. Idadi kubwa ya majina haya yalipokelewa kutoka kwa Kiarabu ilhali Waarabu wenyewe walitumia makundinyota 48 waliyowahi kupokea kutoka kwa Wagiriki wa Kale jinsi zilivyotajwa katika kitabu cha Almagesti cha Ptolemaio.
Majina ya Kiswahili kwa makundinyota 49 (pamoja na majina ya nyota 45) yalikusanywa na mwanaisimu Mholanzi Jan Knappert na kuhifadhiwa hata kama sehemu kubwa ya elimu hii imeshapotea kwa wenyeji kutokana na mabadiliko ya teknolojia maana leo hii mabaharia hawatumii tena nyota. Majina mengine yalitafsiriwa kutoka Kilatini cha kimataifa kwa Kiswahili.
Makundinyota 12 ni sehemu ya Zodiaki inayotumiwa pia na wanajimu kwa kutabiri tabia za mtu na heri zake. Kwa tisa ya makundinyota haya wanajimu walianza kutumia majina mbadala kwa kutafsiri kutoka kawaida ya Kiingereza au kwa kutaja nembo ya kundinyota. Jedwali inaonyesha majina mbdala za wanajimu kwa mabano yenye alama ya *.
Jedwali ya makundinyota 88 kufuatana na jina la UKIA
(Unaweza kupanga kila nguzo ya jedwali kufuatana na a-b-c)
Mto Gasarasi (Makamba)
ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Wido wa Acqui
Wido wa Acqui (Melazzo, 1004 - Acqui Terme, 2 Juni 1070) anakumbukwa kama askofu wa mji huo wa Italia Kaskazini kuanzia mwaka 1034 hadi kifo chake.
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kuaga dunia.
Kono
Kono ni jina la watu mbalimbali, wakiwemo watakatifu:
Mto Ichukira
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Beseni
Beseni katika jiografia ni eneo la dunia ambako maji hukusanyika yakielekea sehemu ya chini. Inaitwa pia beseni la utiririshaji (ing. drainage basin).
Mifano yake ni hasa:
Kabale
thumb|300px| Picha kuonesha mazingira ya juu ya Kabale Kabale ni mji mkuu wa Wilaya ya Kabale nchini Uganda. Idadi ya wakazi wake ni takriban 50,500.
Mto Gasamari
ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Howa
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Lugha za Afrika
Lugha za Afrika ni zaidi ya 2000.
Baadhi ya lugha hizi zina wasemaji mamilioni kama vile Kiswahili, Kihausa, Kiigbo, au Kiyoruba. Lugha nyingine zina wasemaji wachache sana hata zinaelekea kupotea.
Vikundi vya lugha
Kuna pia maeneo penye wasemaji wa lugha zenye asili nje ya Afrika kama vile:
Mto Isimba
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Mto Gasatwe
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Jumangabo
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Gatare (Makamba)
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Gasasa (Makamba)
ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Hilari wa Carcassonne
Hilari wa Carcassonne (aliishi karne ya 6) alikuwa askofu wa kwanza wa mji huo wakati Wavisigoti walieneza Uario katika eneo hilo waliloliteka.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Juni.
Kanungu
thumb|Ramani kuonesha Wilaya ya Kanungu Uganda
Kanungu ni mji mkuu wa Wilaya ya Kanungu nchini Uganda. Idadi ya wakazi wake ni takriban 14,600.
Bob Marley
Robert Nesta "Bob" Marley (6 Februari 1945 - 11 Mei 1981) alikuwa mwimbaji na mwanamuziki muhimu kutoka nchini Jamaika. Alivuma hasa kunako miaka ya 1970 na 1980. Ameweza kuifanya staili ya muziki wa reggae kuwa maarufu sana duniani. Muziki wake mwingi ulikuwa unazungumzia hadithi za nyumbani kwake na dini ya Rastafari ambayo yeye alikuwa anaifuata. Kuna baadhi ya nyimbo zake zinahusu masuala ya dini na zingine siasa.
Bob Marley alizaliwa na mama mweusi kijana aliyeitwa Cedella Booker na baba wa Kizungu aliyeitwa Norvall Marley. Wakati yungali bwana mdogo, marafiki zake walimpa jina la utani kama "Tuff Gong". Alianza kazi zake za muziki kunako miaka ya 1960 hivi akiwa na kundi lake la kina Wailing Wailers, ambalo alilianzisha akiwa na marafiki wawili, Peter Tosh na Bunny Wailer. Mwaka wa 1962, Bob Marley na kina Wailing Wailers wakafanikiwa kurekodi nyimbo zao mbili za kwanza zilizoitwa "Judge Not" na "One Cup of Coffee".
Bob alimwoa Bi. Rita Anderson mnamo 1966 na akajiunga na kundi akiwa kama mwitikiaji. Kwa pamoja wamefanikiwa kupata watoto watano. Mmoja kati ya hao ni Ziggy Marley, ambaye pia ni mwimbaji wa reggae maarufu sana.
Mwaka wa 1974, kundi la Wailers likavunjika kwa sababu wanachama wote watatu walitaka kujiendeleza kila mtu awe msanii wa kujitegemea. Lakini, Bob Marley aliendelea kuita bendi yake jina la Bob Marley and the Wailers na kujiunga upya na wanachama wapya na kuindelea kupiga muziki kama kawaida. Mwaka wa 1975, Bob Marley akatoa kibao chake cha kwanza kilichovuma kimataifa na kiliitwa "No Woman No Cry". Huko Jamaika, huhesabiwa kama kama shujaa wa jadi.
Mto Kabagarama (Hoima)
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Gifuruzi
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Fizikia ya atomu
Fizikia ya atomiki ni tawi la fizikia ambayo linasoma atomi kama mfumo wa pekee wa elektroni na kiini cha atomu. Inashughulika hasa na mpangilio wa elektroni karibu na kiini na taratibu ambazo mipango hii hubadilika. Hii inajumuisha ioni, atomi zisizo na upande na, isipokuwa kama ilivyoelezwa vinginevyo, inaweza kudhani kuwa atomu ya muda ni pamoja na ioni.
Nyoka-mchanga
Nyoka-mchanga ni spishi za nyoka wa jenasi Psammophis katika familia Lamprophiidae. Nyoka-mchanga mdogo huitwa kidurango pia.
Nyoka hawa ni wafupi hadi warefu kiasi. Spishi nyingi ni sm 50-100 lakini nyoka-mchanga maridadi ni sm 45 kwa kipeo na nyoka-mchanga madoadoa anaweza kufika m 1.9. Kimsingi rangi yao ni kahawia lakini kwa kawaida wana milia myeusi, kijivu, njano na/au myekundu.
Nyoka-mchanga hula mijusi ambao wanawakamata ardhini au katika vichaka.
Chonge zao ni meno ya nyuma kabisa na ni ndefu kuliko zile za nyoka wengine wenye chonge za nyuma. Spishi kubwa zinaweza kuingiza kiasi cha sumu kinachotosha kwa kumletea mtu shida: kufura, kuvuja damu, unyeo mbaya na kichefuchefu.
Mto Gihemba (Burundi)
ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Kabanda (Uganda)
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Hebependa
Hebependa (kwa Kiingereza: hebephilia) ni pendo la kijinsia kwa vijana walio katika hatua za ubalehe.
Mto Kabaigara
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Wagikuyu
thumb|Kijiji cha Kikuyu Wagikuyu (pia: Wakikuyu) ni kabila kubwa nchini Kenya lenye watu milioni 8.1 au asilimia 17 za Wakenya wote. Wenyewe hujiita Agĩkûyû. Neno Gikuyu linatokana na mti wa mkuyu (kwa Kik: mũkũyũ). Lakabu ya Wakikuyu ni Nyũmba ya Mũmbi, tafsiri yake ikiwa ni: nyumba ya Muumba.
Mto Kabaigara
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Wagikuyu
Wao hukaa hasa katika nyanda za juu za Kenya ya Kati katika mazingira ya Nairobi hadi mlima Kenya. Mlima huu katika lugha yao huitwa "Kĩrĩma kĩrĩ Nyaga". Mlima huu wenye umaarufu kwa kuwa na kimo cha juu ni mahali ambapo wazee, walitolea kafara Mungu wao "Ngai".
Asili
thumb|Wakikuyu. Wakikuyu ni Wabantu wa kaskazini mashariki. Wanahusiana na makabila jirani: Wameru, Waembu, Wambeere na Wakamba ambao waliishi karibu na Mlima Kenya. Inaaminika kuwa, pamoja na makabila hayo, Wakikuyu walihama kutoka beseni la mto Kongo na kuweka makazi kadhaa na mwishowe kuishi karibu na Mlima Kenya katika tukio linalojulikana kama uenezi wa Wabantu.
Utawala
Vijana, waume na wake, walitahiriwa. Kikundi cha watahiriwa wa pamoja kiliitwa rika (kik: riika). Marika kadhaa ya waume yalitengeneza rejimenti. Mviga wa kutahiriwa ulifanywa kwa muda wa miaka 9 na rejimenti na jeshi kuundwa na marika hayo. Kwa miaka minne na nusu au misimu 9, mviga wa kutahiriwa haukufanywa. Rejimenti kadhaa ziliunda kizazi ambacho kingetawala kwa takriban miaka 35. Kizazi cha mwisho kutawala kilikuwa Riika rĩa Mwangi, ambacho kilipatiwa mamlaka na Riika rĩa Maina mwaka 1898 katika sherehe ya kubadilisha mamlaka inayoitwa Ituĩka. Hakuna kizazi kingine kimetawala kwani wakoloni walikatiza mfumo wa kutahiri na kutoa mifumo ya utawala katika jamii ya Wakikuyu.
Baraza la kitaifa la wazee halikutekeleza mamlaka yoyote ya kisiasa, ila kazi yake kuu ilikuwa kutoa hukumu, kutangaza vita na kuwa ishara ya ummoja wa taifa na utamaduni wake. Mamlaka yalikuwa yamegatuliwa katika koo ndogo (kik: mbarĩ), ambazo ziliongozwa na mwanamme mzee zaidi.
Jamii
Wakikuyu waliishi kama koo tisa. Hakukuwa na mipaka kati ya koo ingawa kila ukoo ulijulikana kufanya kazi maalum katika jamii. Kwa kuwa watu wa ukoo mmoja walihusiana kupitia damu, haikuwa inaruhusiwa kuoa ndani ya ukoo. Kulikuwa na koo ambazo hazikuwa na viongozi katika taifa. Hata hivyo, Taifa lote lilitawaliwa na baraza ambalo liliongozwa na kiongozi aliyekuwa akiitwa mũthamaki.
Dini
Wakikuyu walimwamini Mungu mmoja, jina lake Ngai au Mũrungu au Mwene Nyaga (mwenye utakatifu) au Mwathi (Bwana). Kafara, pamoja na maombi, kwa Mungu zilitolewa chini ya mti wa mkuyu au mtini (Kik: Mũgumo). Maombi yalielekezwa Mlima Kenya kwani waliamini kuwa ni mojawapo ya makazi ya Mungu akiwa duniani.
Milima katika dini
thumb|Mlima Kenya unadhaniwa kuwa takatifu katika dini ya Wakikuyu. Katika kisasili cha Wakikuyu, Mungu alimwumba binadamu, jina lake Gikuyu. Alimpeleka juu ya Mlima Kenya na kumwonyesha nchi. Alimwambia kuwa nchi yote kati ya milima minne; Milima Nyandarua, Milima Ngong', Mlima Kenya na Mlima Ol Donyo Sabuk, ni yake na vizazi vyake. Pia, alipatiwa maagizo kuwa atakapopata shida yoyote, amwite Mungu kwa kufanya sadaka chini ya mti wa mtini akitazama Mlima Kenya na Mungu angemsaidia. Iliaminika kuwa Mungu alipowatembelea viumbe wake, aliishi katika Milima hiyo minne. Mojawapo ya sababu ya kuwepo na radi, ilikuwa kwamba Mungu alikuwa anahama kati ya makazi yake manne.
1889-1963
Maisha na utamaduni wao vilivurugwa wakati wakoloni walifika wilaya ya kale ya Kabete (leo, Kaunti ya Kiambu). Kabla ya Wazungu kufika, nabii Mugo wa Kibiru alikuwa ametabiri kuwa "nyoka wa chuma atatoka majini na kufika katika nchi yao na vipepeo weupe". Aliwaambia kuwa wageni watafika katika nchi yao. Ilikuwa jukumu la wenyeji kuwatunza na kuwakaribisha. Wenyeji walifanya hivyo kwa matumaini kuwa reli itaendelea na kuwaacha. Hata hivyo, wakoloni waliwabughudhi wenyeji na kuwakosea hadhi. Kwa sababu ya usaliti huo, Wakikuyu wa kusini, wakiongozwa na Chifu Waiyaki wa Hinga, walikaidi mkataba waliokuwa wameweka na Frederick Lugard wa IBEAC. Ngome ya Frederick ilichomwa na misafara iliyokuwa inaelekea kaskazini kuvamiwa. Wakikuyu walikataa kuwauzia wakoloni bidhaa. Miaka miwili baadaye, Waiyaki wa Hinga alikamatwa na kuuawa.
Utawala wa moja kwa moja ulifanywa wakati IBEAC ilifilisika na serikali ya Uingereza kutengeneza Afrika Mashariki ya Kiingereza. Wakikuyu walifukuzwa kutoka mashamba yao na walowezi kutwaliwa ardhi hiyo iliyokuwa na hali nzuri ya ukulima wa kahawa na majani chai. Waliipinga sera hii na kuwauwa wenyeji wale waliunga mkono na kuwasaidia wakoloni. Baada ya kushindwa kuwakandamiza, wakoloni walitumia polisi na jeshi la wamasai, ambao mara nyingi hawakusikizana na Wakikuyu, kutuliza hali kwa njia ya vita. Wakikuyu hawakufanikiwa na hivyo wakaanza kutumia njia ya kisiasa kupinga ukoloni.
Wakikuyu, pamoja na Waafrika kutoka makabila mengine, walitumiwa kama askari wasaidizi (kwa Kiingereza: Carrier Corps) katika Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kwa kuwa walikuwa wamezoea mandhari ya nchi. Walipata tajriba na wengi wao walijiunga na Muungano wa Wakikuyu Wachanga (kwa Kiingereza: Young Kikuyu Association), kiongozi wao akiwa Harry Thuku mwaka 1921. Muungano huo uliwapa uzalendo na kuwatia moyo kuiasi serikali ya Koloni la Kenya.
Ili kulinda maslahi yao, walowezi waliweka sera ya kukataza wenyeji kukuza kahawa, kutoza ushuru wa boma na kupunguza ukubwa wa ardhi iliyopewa kwa wasiokuwa na ardhi. Sera hizo zilifanya wengi wahamie mijini.
Wanajeshi wakikuyu wa King's African Rifles waliorudi nyumbani kutoka Vita Kuu ya Pili ya Dunia (1939-1945) walikuwa wametiwa motisha kupigania uhuru. Wakati huo, mwaka 1944, Harry Thuku alikuwa ameanzisha chama cha kisiasa cha kitaifa, Kenya Afican Study Union (KASU) ambacho kiliendelea kuwa Kenya African Union (KAU). Eliud Mathu, mwanachama wa KAU, alikuwa Mwafrika wa kwanza katika Baraza la Kutunga Sheria (LegCo). Jomo Kenyatta alifanywa mwenyekiti wa KAU mwaka 1947. thumb|Sanamu ya ukumbusho ya Dedan Kimathi, katika barabara ya Kimathi, Nairobi
Kufikia mwaka 1952, juhudi za KAU kutaka Waafrika watendewe haki kuhusiana na ardhi, hazikuwa zimefaulu. Kwa hivyo, chini ya uongozi wa Jemedari Dedan Kimathi, waasi wa Mau Mau walianza vita dhidi ya wakoloni Waingereza na wasaidizi wao wenyeji. Dedan Kimathi alikamatwa mwaka 1956, kuashiria kushindwa kwa Mau Mau.
Mwaka 1961, Jomo Kenyatta aliachiliwa huru na kuwa rais wa kwanza wa Jamhuri ya Kenya mwaka 1964. Tangu mwaka huo, Wakikuyu wametoa marais watatu wa Kenya, ikiwemo Emilio Stanley Mwai Kibaki na Uhuru Muigai Kenyatta.
Lugha
Lugha ya Wakikuyu ni Kikuyu. Ni lugha ya kibantu inayokaribiana na lugha za jamii za Mlima Kenya.
Vyakula
Vyakula vya Wakikuyu ni kama vile, githeri, mukimo (vyakula vilivyopondwa), mutura (matumbo yaliyojazwa nyama na damu, kisha kuchomwa), uji, njahi, sukumawiki na mchicha.
Wakikuyu mashuhuri
Tofauti na awali kwa miaka mingi wamejenga makazi kwingineko. Kama makabila mengi nchini, wao wanakabiliwa na tishio la kuacha tamaduni na mila zao. Wagikuyu wanaojulikana zaidi kimataifa ni
Angela Fuste
Angela Fuste (Ángela Fuste, amezaliwa tar. 23 Desemba 1970, Venezuela) ni mwigizaji wa filamu na tamthiliya kutoka nchini Venezuela. Anafahamika zaidi kwa kucheza tamthilia ya "Binti wa Mtunza bustani" (kwa Kihispania "La Hija del Jardinero") alitumia jina la Amelia Alcantara mtoto wa mzee Fernando Alcantara. Fuste pia ameonekana katika tamthilia kama vile ya "Como en el Cine" na "Machos", zote alicheza akiwa nchini Mexico.
Kibaale
thumbnail|right|280px|Moja ya Barabara katika Mji wa Kibaale
Kibaale ni mji mkuu wa Wilaya ya Kibaale nchini Uganda. Idadi ya wakazi wake ni takriban 6,500.
Jimbo
Jimbo ni eneo fulani lililotengwa kwa ajili ya kurahisisha utawala ndani ya dola au nchi fulani. Neno latumiwa pia kwa vitengo mmndani ya Kanisa.
Jimbo la dola
Majimbo huwa na madaraka mbalimbali, na mazoea katika matumizi ya neno hili ni tofauti kati ya nchi na nchi.
Wakati mwingine jimbo ni jina la kihistoria tu hata halina madaraka ya kiutawala tena.
Jimbo la uchaguzi
Jimbo la uchaguzi ni eneo ambako mbunge huchaguliwa. Nchi za Afrika ya Mashariki hugawiwa kwa majimbo ya uchaguzi; katika kila jimbo mwakilishi mmoja huchaguliwa na wananchi kwa njia ya kura atakayekuwa mbunge wa eneo hili katika bunge la kitaifa.
Katika nchi yenye muundo wa shirikisho kina pia majimbo yauchaguzi kwenye ngazi za madola au majimbo ya kujitawala ndani ya taifa.
Jimbo la Kanisa
Vilevile ndani ya Kanisa jina linatumiwa tofauti na madhehebu mbalimbali.
Kiruhura
thumb|Rwanda_Kigali_-_Kiruhura
Kiruhura ni mji mkuu wa Wilaya ya Kiruhura nchini Rwanda. Idadi ya wakazi wake ni takriban 12,500.
Msitu wa Amazon
thumb|317x317px|Msitu wa Amazon katika nchi ya Ecuador. Msitu wa Amazon ni msitu mkubwa uliopo katika bonde la tropiki la Mto Amazon.
Pia ni msitu ambao una wanyama wengi zaidi ya misitu mingine duniani.
Mto Gisogo
unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Pedopenda
Pedopenda (kwa Kiingereza: pedophilia) ni pendo la kijinsia la mtu mzima kwa watoto wasiofikia bado ubalehe.
Linahesabika katika ya maradhi ya nafsi na utekelezaji wake unaadhibiwa na sheria za nchi zote.
Yohane Mbatizaji Scalabrini
Alistawisha jimbo la Piacenza kwa kila namna, aking'aa kwa juhudi zake kwa ajili ya mapadri, wakulima na wafanyakazi wenye kipato cha chini.
Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 9 Novemba 1997 na Papa Fransisko alimtangaza mtakatifu tarehe 9 Oktoba 2022.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.
Mto Gisuma (Makamba)
ni jina la miwili kati ya mito inayopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Makamba).
Maji huelekea ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.
Mto Kadebede (Hoima)
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Kabwima (Uganda)
unapatikana katika wilaya ya Hoima, magharibi mwa Uganda, kwenye ziwa Albert.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.