cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roho Mtakatifu
Katika Agano la Kale
Tangu ukurasa wa kwanza wa Biblia ya Kiebrania uwepo wa Roho wa Mungu unatajwa kuhusu uumbaji wa ulimwengu, kwamba alitua juu ya maji (Mwa 1:2).
Katika Agano Jipya
Humo Roho Mtakatifu anafunuliwa na Yesu kikamilifu.
Ni hasa Injili ya Yohane (7:37-39; 14:16-17; 14:26; 15:7,26) inayomtambulisha kama παρακλητος, (kwa Kigiriki, paracletos), yaani Nafsi ambaye baada ya Yesu kupaa mbinguni anafariji/anatetea/anasimamia waamini badala yake.
Lakini hata Injili Ndugu, hasa Injili ya Luka, zinaonyesha uhusiano wa Roho Mtakatifu na Kristo tangu mwanzo wa maisha yake, yaani kuanzia umwilisho (Mt 1:18; Lk 1:34-35), kwa kupitia ubatizo (Mt 3:13-17; Mk 1:9-11; Lk 3:21-22; Yoh 1:31-33), miujiza (Mt 12:15-21; Mt 12:28; Mk 3:22-30) hadi kifo cha msalabani (Mt 27:50; Mk 15:37; Lk 23:46; Yoh 19:30).
Baada ya Yesu kumtoa kwa Bikira Maria, Mtume Yohane na wengineo wakati wa kufa na baada ya yeye kuwavuvia mitume wake jioni ya Jumapili ya ufufuko (Aprili 30 au 33), Roho Mtakatifu alidhihirika kwa kishindo kwenye Pentekoste ya mwaka ule (Mdo 2:1-11), haohao na wengineo walipokuwa wakimngojea wakisali kwa umoja.
Hapo Mtume Petro na wenzake walianza kutangaza habari njema kwa watu wa lugha mbalimbali waliokuwa Yerusalemu ama kama wakazi ama kwa ajili ya hija.
Roho Mtakatifu kama Paji lisiloumbwa
Neema inayotia utakatifu, ambayo ni zawadi iliyoumbwa, inapita tayari vipawa vyovyote vya kibinadamu (k.mf. ubunifu, akili na utashi) hata kama ni vikubwa namna gani. Neema hiyo inapita pia umbile la malaika na karama za nje (k.mf. kutenda miujiza). Zaidi tena basi, Roho Mtakatifu kama paji lisiloumbwa linapita kiwango chochote cha upendo na cha utukufu.
Kwanza ni paji lisiloumbwa kama tunda la mwisho na la milele la uzima wa Mungu Baba na Mwana. Baba, aliye mwema pasipo mipaka, kwa kumzaa milele Neno anamshirikisha umungu wake wote, awe Mungu aliyetoka kwa Mungu, mwanga kwa mwanga. Baba, akiwa na Mwana, anatokwa na Upendo-nafsi aliye Roho Mtakatifu. Hivyo Nafsi ya tatu ya Mungu inatokana na upendano wa Baba na Mwana; ni paji lisiloumbwa ambalo hao wawili wanatoleana, paji pekee linalotokana na uvuvio wa milele ambao unamshirikisha Roho Mtakatifu umungu wote. Roho Mtakatifu anaitwa Paji-nafsi kwa sababu, ikiwa kila zawadi inatolewa bure kwa msingi wa upendo, kitu cha kwanza tunachokitoa zawadi ni upendo ambao tunamtakia fulani mema.
Hilo paji kuu, ambalo Nafsi mbili za kwanza zinatoleana milele, limetolewa kwetu pia katika historia. Kisha kutujalia ekaristi katika karamu ya mwisho na kutumwagia damu yake azizi msalabani; kisha kutujalia neema kwa njia ya sakramenti zote, Bwana alipenda kutuvuvia Paji kuu akamilishe fadhili zake zote. Mwokozi alitustahilia matokeo yote ya uteule wetu: wito wa kuishi Kikristo, uongofu na utakaso, kufa katika urafiki na Mungu na utukufu wa waliokombolewa kwa damu yake; zaidi ya hayo akapenda kutujalia paji lisiloumbwa, yaani Roho Mtakatifu. Ndiye anayefariji katika huzuni za maisha, katika mahangaiko yanayoweza yakafikia hali ya mafadhaiko. Ndivyo alivyowafariji mitume walipoondolewa uwepo wa Bwana kimwili na walipokabili ugumu mkubwa wa kuanza kazi yao. Walipompokea waliangazwa, waliimarishwa, walidumishwa katika neema na kugeuzwa; hivyo chini ya uongozi wake wakawa waaminifu hadi kufia dini. Pentekoste inafanyika upya kwa kila Mkristo siku ya kipaimara.
Kazi ya paji lisiloumbwa ndani mwetu
Tumepokea kweli paji kuu na tunaweza kulifurahia kwa njia ya upendo na ya kipaji cha hekima, ambavyo unatokea ujuzi unaofanana na mang’amuzi kuhusu uwemo ndani mwetu wa Nafsi za Kimungu zisizotenganika kamwe. Inafaa tusisitize matokeo makuu ambayo tunamsifu hasa Roho Mtakatifu, ingawa yanasababishwa na Baba na Mwana pia, kama tokeo lolote la uweza wa Kimungu ambao ni wa Nafsi tatu pamoja.
Kwa hiyo pengine anampatia mtu aliyekamilika hakika fulani kuhusu hali yake ya kuwa na neema hiyo: “Roho mwenyewe hushuhudia pamoja na roho zetu, ya kuwa sisi tu watoto wa Mungu” (Rom 8:16). Anatoa ushahidi huo kwa njia ya upendo wa kitoto ambao anausababisha ndani mwetu na hivyo kutufanya tumsikie kama uhai wa maisha yetu. Hata hivyo hakika hiyo ya muda si ya wazi, kwa kuwa hatuwezi kutofautisha kikamilifu huo upendo wa kitoto unaotokana na Roho Mtakatifu na tendo la kibinadamu tu la kumpenda Mungu kwa namna isiyozaa matunda.
Mwanga wa Roho Mtakatifu haufikiwi bali unaonekana giza kwetu kwa jinsi ulivyo mkali; ila uvuvio wake unaimarisha imani yetu na kuifanya ipenye na kunogewa. “Sisi hatukuipokea roho ya dunia, bali Roho atokaye kwa Mungu, makusudi tupate kuyajua tuliyokirimiwa na Mungu” (1Kor 2:12). Kutokana na hayo Roho Mtakatifu anathibitisha pia hakika ya tumaini letu, ambayo si bado hakika ya kufikia wokovu, bali ni hakika ya kuuelekea ambayo inaongezeka kadiri tunavyokaribia mwisho wa safari. Hatimaye na hasa Roho Mtakatifu, akiwa ndiye Upendo-nafsi, anachochea katika waliokamilika upendo wa kumiminiwa kwa Mungu na kwa jirani ulio tofauti na mapendo mengine. Ni upendo tusioweza kuufikia kwa msaada wa neema za kawaida; unahitaji uvuvio maalumu, yaani neema inayotenda iliyo ya juu zaidi, ambapo Roho Mtakatifu anatokeza moyoni mwetu upendo huo ambao yeye ni kwa pamoja mwanzo na mwisho wake. Hatutaweza kamwe kumpenda Mungu kama anavyotupenda kwa upendo usioumbwa na wa milele; hata hivyo kati yake na sisi kuna usawa fulani wa upendo Roho Mtakatifu anapotokeza ndani mwetu upendo wa kumiminiwa ambao anautakasa na kuuimarisha hadi kuingia mbinguni.
Bwana alimuambia Katerina wa Siena, “Ndani ya waliokamilika Roho Mtakatifu analia machozi ya moto” hasa akiona dhambi zinazopeleka watu kwenye maangamizi; mara nyingi machozi hayo ya Kiroho yanajaliwa madhambi makubwa yasamehewe. Ndiyo sababu anaitwa Baba wa maskini, hasa wa wale wanaopenda ufukara mtakatifu. “Roho Mtakatifu anamlisha mwadilifu, anamlevya kwa utamu, anamjaza utajiri usiopimika… hapo mtu anakubali huzuni zote, hakuna cha kumkatisha tamaa, hakuna cha kumtikisa: anapokea nguvu kubwa na kuanza kuonja uzima wa milele” (Katerina wa Siena). “Watakatifu wanahisi ndani mwao kama utupu usio na mipaka, ambao viumbe vyote haviwezi kuujaza na ambao unaweza kujazwa tu na hali ya kumfurahia Mungu. Walipotenganika naye wanasikitika na kuteseka kama kwa kifodini cha muda mrefu, ambacho wasingekivumilia pasipo faraja ambazo Roho Mtakatifu anawapatia mara kadhaa” (Alois Lallemant).
Yeye anawatia upendo kwa msalaba, yaani kwa Yesu msulubiwa, kwa mateso yake, kwa kuangamia kwake kitakatifu; anawapa hamu ya kuushiriki kadiri ya maongozi ya Mungu, na katika hamu hiyo anawafanya waone amani, nguvu na pengine hata furaha. Anawalinganisha na msulubiwa, akiokoa watu kwa njia yao na ya mateso yao. Anawaelewesha thamani ya miangaza yake ya Kimungu ambayo isipopingwa inafikishia utakatifu halisi. Hapo inazidi kueleweka jinsi matokeo ya kujiweka wakfu kwake yanavyoweza kuwa makubwa. Hatimaye anaweza akawapa waliokamilika zaidi hakika fulani ya uteule wao, kwa ufunuo wa pekee au neema inayolingana nao, akiwajalia mwonjo wa uzima wa milele ambao wanang’amua neema inayotia utakatifu kama mbegu ya utukufu.
Kiinabaknon
Kiinabaknon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wainabaknon kwenye kisiwa cha Capul. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiinabaknon imehesabiwa kuwa watu 26,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinabaknon iko katika kundi la Kibarito.
Miguel Ángel Asturias
left|80px right|thumb|200px Miguel Ángel Asturias (19 Oktoba 1899 – 9 Juni 1974) alikuwa mwandishi na mwanasiasa kutoka nchi ya Guatemala. Hasa aliandika mashairi na riwaya. Mwaka wa 1967 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Roho Mtakatifu
Vipaji vya Roho Mtakatifu
Mapokeo ya Kikristo, yakitumia Isa 11:2, yanaorodhesha vipaji saba vinavyoombwa hasa wakati wa kipaimara: hekima, akili, shauri, nguvu, elimu, ibada na uchaji wa Mungu.
Kwa vipaji hivyo Roho Mtakatifu anamuongoza kila mmoja katika safari ya kumfuata Kristo hadi kuchuma yale yanayoitwa na Mtume Paulo matunda ya Roho Mtakatifu: "upendo, furaha, amani, uvumilivu, utu wema, fadhili, uaminifu, upole, kiasi" (Gal 5:22).
Tofauti na vipaji na matunda ni karama mbalimbali ambazo Roho Mtakatifu anazigawa anavyotaka kwa ujenzi wa Kanisa: karama yoyote si ya lazima kwa wokovu wa mtu, wala hailengi kwanza utakatifu wake, bali faida ya wengine, hasa kupitia umoja wa Kanisa ambao anausababisha kwa kutia upendo mioyoni mwa waamini na kwa njia ya sakramenti, hasa ekaristi, mkate wa uzima.
Roho Mtakatifu, kupitia vipaji vyake hivyo, ndiye asili ya maisha yetu ya sala na ya utendaji. “Vipaji saba vinafungamana na upendo; kwa hiyo, sawa na maadili ya kumiminiwa, vinakua pamoja na upendo, kama viungo vya mwili mmoja, au kama vidole vitano vya mkono mmoja” (Thoma wa Akwino) au kama mabawa yanayokua pamoja na ndege. Lakini marudio ya dhambi nyepesi yanavifunga, hata tukaja kupima mambo kwa aina ya upofu iliyo kinyume cha sala ya kumiminiwa.
Uvuvio wake maalumu, ambao vipaji vinatuandaa kuupokea, ni tofauti na neema ya msaada ya kawaida inayotusukuma kutekeleza maadili. Neema inayotusaidia kutenda, ambayo tunatenda toka ndani, ni tofauti na neema inayotenda, ambayo tunatenda kwa kukubali tu msukumo wa Roho Mtakatifu. Katika ile ya kwanza utendaji wetu unazidi, kumbe katika ile ya pili utendaji wake ndani mwetu ndio unaozidi.
Usikivu kwa Roho Mtakatifu unafanana na ule wa mtiifu kamili anayepokea mara kwa hiari na stahili agizo la kiongozi wake, bila kufikiria na kuamua kwanza afanye nini. Kiongozi anatenda kwa njia yake, ila mwenyewe ana stahili za utiifu, unaozidisha nguvu zake, kwa kuwa akitii hadanganyiki wala hakataliwi neema anazohitaji atekeleze agizo.
Kwa uvuvio huo inatokea pia kwamba vipaji vinatumika pamoja na kazi ya maadili kufanyika: hapo ni kama upepo mzuri unaorahisisha kazi ngumu ya wapigakasia. Kwa mfano, uvuvio unaweza ukatukumbusha Injili wakati akili yetu inapofikiria la kufanya; kumbe pengine busara inajitambua haiwezi kutatua tatizo kubwa la dhamiri, hivyo inatuongoza kumuomba Roho Mtakatifu ambaye uvuvio wake unatufanya tuone na kutenda yanayofaa. Basi, tunapaswa kuwa wasikivu zaidi na zaidi kwake.
Mpangilio wa vipaji kuanzia chini
Aina za uvuvio ni mbalimbali, tunavyoona katika orodha ya Isaya ambamo vipaji vimepangwa kuanzia juu, yaani kuanzia kile cha hekima kinachoongoza vingine vyote. Wimbo huo wa zamani uliojaa utamu unafanana na noti saba za muziki zilizopangwa vizuri.
1. Kipaji cha uchaji ni cha kwanza kudhihirisha athari ya Roho Mtakatifu kwa mtu aliyeongoka. Kinafidia upungufu wa adili la kiasi na kumsaidia apambane na mivuto ya anasa na ya moyo. Uchaji huo mtakatifu ni kinyume cha kuogopa watu, tena ni bora kuliko hofu ya kitumwa inayomsaidia mkosefu atubu kwa kuogopa adhabu za Mungu. Kipaji cha uchaji kinaogopa dhambi kuliko adhabu zake. Pengine mtu anauhisi kwa nguvu isiyoweza kusababishwa na tafakuri wala somo lolote, isipokuwa na Roho Mtakatifu ndani mwake. Mbinguni watakatifu hawaogopi tena kumchukiza Mungu, ila wanatetemeka pamoja na malaika wakiuheshimu ukuu wake; hata katika roho ya Yesu hisi hiyo ilikuwemo na bado imo. Uchaji huo, uliosababisha malipizi makubwa ya watakatifu, unahusiana na heri ya maskini ambao kwa kumcha Mungu wanabandukana na anasa na heshima za dunia.
2. Kwa namna fulani uchaji una elekeo hasi maana unatufanya tukwepe dhambi; lakini mtu anahitaji kumuelekea zaidi Mungu kama mwana. Kipaji cha ibada ndicho kinachotutia upendo wa namna hiyo kwa Baba wa mbinguni, halafu kwa Yesu, bikira Maria na watakatifu wanaotulinda. Kipaji hicho kinafidia upungufu wa adili la ibada linalompatia Mungu heshima inayotakiwa. Hakuna juhudi ya Kiroho inayodumu pasipo kipaji hicho kinachotuzuia tusiishie faraja za kihisi katika sala, bali tufaidike na huzuni na ukavu vinavyokusudiwa kutufanya wa Kiroho zaidi. “Mlipokea roho ya kufanywa wana, ambayo kwa hiyo twalia, ‘Aba!’ yaani, ‘Baba!’… Roho naye hutusaidia udhaifu wetu, kwa maana hatujui kuomba jinsi itupasavyo; lakini Roho mwenyewe hutuombea kwa kuugua kusikoweza kutamkwa” (Rom 8:15,26). Kipaji hicho kinatuonjesha ladha ipitayo maumbile hata katika tabu za ndani; kinajitokeza hasa katika sala ya utulivu, ambamo utashi unatekwa na mvuto wa Mungu, ingawa mara nyingi akili inalazimika kupambana na mitawanyiko ya mawazo. Kwa utamu wake kinatufanya tufanane na Kristo mpole na mnyenyekevu wa moyo, na kinaleta heri ya wapole watakaorithi nchi ya walio hai.
4. Juu kuliko elimu kipo kipaji cha nguvu, kwa kuwa haitoshi tupambanue mema na mabaya, bali ni lazima tuepe ya kwanza na kutimiza ya pili kwa udumifu. Tunapaswa kupiga vita vikali dhidi ya mwili, ulimwengu na shetani, maadui hatari kwa uovu, ujanja na uwezo. Tukiogopa vicheko vya watu na maneno yao tutatekwa na yule anayejitahidi kutupoteza kadiri tulivyo na wito bora. “Mzidi kuwa hodari katika Bwana na katika uweza wa nguvu zake. Vaeni silaha zote za Mungu, mpate kuweza kuzipinga hila za shetani. Kwa maana kushindana kwetu sisi si juu ya damu na nyama, bali ni juu ya falme na mamlaka, juu ya wakuu wa giza hili, juu ya majeshi ya pepo wabaya katika ulimwengu wa roho. Kwa sababu hiyo twaeni silaha zote za Mungu, mpate kuweza kushindana siku ya uovu, na mkiisha kuyatimiza yote, kusimama” (Ef 6:10-13). Kipaji cha nguvu kinainua moyo wetu katika hatari na kusaidia subira yetu katika majaribu marefu. Kiliwategemeza wafiadini kikiwatia udumifu usioshindika hata watoto na mabikira. Kinahusiana na heri ya wenye njaa na kiu ya haki wanaodumisha ari takatifu kati ya vipingamizi vingi.
5. Lakini katika nafasi ngumu, yanapotimizwa matendo bora ya kipaji cha nguvu, tunapaswa kukwepa ushupavu wa kilokole: kwa ajili hiyo tunahitaji kipaji cha juu zaidi, kile cha shauri. Hicho kinafidia upungufu wa busara, k.mf. inaposita ikijiuliza, Ni afadhali niendelee kuvumilia au nionyeshe msimamo? Katika shida za namna hiyo tumkimbilie Roho Mtakatifu anayeishi mwetu. Kipaji hicho hakitukatazi tusiombe shauri la viongozi wa nje na wa roho, bali kinatukinga dhidi ya kufuata silika bila kufikiri na dhidi ya utovu wa moyo; kinatujulisha pia yale ambayo viongozi hawawezi kutuambia, hasa namna ya kulinganisha maadili yanayoonekana kupingana. Pengine Roho Mtakatifu anatuonya tusiseme neno fulani; tukienda kinyume, mara nyingi litasababisha vurugu, hasira, upotevu wa muda mwingi, mambo yaliyokuwa rahisi kuyaepa. Madogomadogo ndiyo yanayokwamisha katika njia ya ukamilifu: k.mf. zoea fulani linalozuia ukusanyaji wa mawazo, unyenyekevu au heshima kwa wengine. Vipingamizi hivyo vinaondolewa na uvuvio wa kipaji cha shauri, kinachohusiana na heri ya wenye huruma, kwa kuwa hao ni washauri hodari wanaoacha kujijali ili wainue wenye huzuni na wakosefu.
7. Hatimaye, kipaji cha hekima ndicho cha juu kuliko vyote, kama vile upendo, unaohusiana nacho, ulivyo adili bora kuliko yote. Hicho kinaelekeza kupima mambo kuhusiana na Mungu, aliye asili na lengo kuu la yote, si tu teolojia inavyofanya, bali kwa uelekevu kwa mambo ya Mungu unaotokana na upendo. Kwa uvuvio wake Roho Mtakatifu anatumia uelekevu huo ili atuonyeshe uzuri, utakatifu na utimilifu mwangavu wa mafumbo ya wokovu, yanayoitikia matamanio yetu ya dhati na ya juu zaidi. Kumbe ni utovu wa hekima: kukwazwa na msalaba unaoendelea kuwepo katika maisha ya Kanisa; kutothamini vya kutosha sala, sakramenti na majaribu yanayovumiliwa kwa upendo; kujali mno elimudunia; kuchanganya upendo na urahisi wa kuruhusu maovu, au imani na msimamo mkali. Kipaji cha hekima, asili ya sala ya kumiminiwa inayoongoza utendaji, kinaonjesha wema wa Mungu na kuudhihirisha katika matukio yoyote, hata yaliyo machungu zaidi. Kinaonyesha uhusiano wa sababu na malengo, pamoja na mpangilio wa tunu, kwa kukumbusha kwamba si yote yanayong’aa ni dhahabu: kinyume chake, maajabu kadhaa ya neema yamefichika katika sura duni, kama ile ya Benedikto Yosefu Labre. Kinafanya watakatifu watazame kwa upendo maongozi ya Mungu wasifadhaishwe na giza lililomo, wakitambua amefichama humo. Kama vile nyuki anavyojua afyonze wapi katika maua, kipaji cha hekima kinaona wema wa Mungu katika mambo yote. Kinakumbusha kuwa “tata elfu haziundi shaka moja” (Yohane H. Newman) kabla hazijatikisa msingi wenyewe wa hakika. Hivyo magumu elfu katika ufafanuzi wa Biblia hayasababishi shaka yoyote kuhusu asili ya Kimungu ya Ukristo. Basi, hekima inatia amani kubwa, yaani utulivu wa utaratibu wa mambo yaliyotazamwa upande wa Mungu. Ndiyo sababu inahusiana na heri ya wapatanishi ambao wanatunza amani hata wengine wanapofadhaika, na ambao wanaweza kuwatia amani waliovunjika moyo. Ni dalili mojawapo ya kuungana na Mungu.
Wengi, ambao waliishi katika neema inayotia utakatifu na walipokea ekaristi miaka mingi, hawaonyeshi vipaji vya Roho Mtakatifu katika mwenendo wao, bali wana uchu wa sifa, wanachukizwa na neno dogo na kuishi kibinadamu mno. Sababu ya ulegevu wao ni kwamba dhambi nyepesi, wanazozitenda mara nyingi pasipo kujali makosa hayo na maelekeo yanayotokana nayo, zinawavuta chini na kuvifunga vipaji vyao kama mabawa yaliyokunjwa. Hawako macho wapokee miangaza ya Roho Mtakatifu, hivyo inawapita tu na kuwaacha gizani. Wanaambiwa, “Ingekuwa heri leo msikie sauti yake: ‘Msifanye migumu mioyo yenu’” (Zab 95:7-8).
Namna ya kusikia sauti ya Roho Mtakatifu
Ili tuisikie sauti hiyo ni lazima tukusanye mawazo, tujibandue na ulimwengu na umimi, tutunze moyo na tufishe matakwa na maoni yetu. Roho yetu isipokuwa na kimya ndani mwake, au ikivurugwa na mapendo ya kibinadamu mno, haiwezi kupokea miangaza ya huyo mlezi wa ndani. Ndiyo sababu Bwana anazifanyia kazi hisi zetu, pengine kwa dhati, kama kwa kuzisulubisha, ili hatimaye zinyamaze na kutii kikamilifu utashi uliohuishwa na upendo. Ikiwa kwa kawaida tunajifikiria tu, tutajisikiliza au tutasikiliza sauti nyingine mbovu na ya hatari zaidi inayotaka kutupotosha. Ndiyo sababu Bwana ametualika tujifie kama chembe ya ngano ardhini.
Lakini, hata tukipata kimya ndani mwetu, sauti ya Roho Mtakatifu ni ya fumbo: “Upepo huvuma upendako, na sauti yake waisikia, lakini hujui unakotoka wala unakokwenda; kadhalika na hali yake kila mtu aliyezaliwa kwa Roho” (Yoh 3:8). Maneno hayo yanatutaka tuwe tayari kupokea mivuto ambayo inatoka kwa Bwana na ni kama mbegu ya mambo yajayo katika maongozi yake. Ni mivuto ya kujikatalia na kusali kwa ndani, yenye thamani kubwa kuliko tunavyodhani; k.mf. kuna wasomi wanaowahi kuvutiwa na sala ya moyo, ambayo peke yake huenda ikawakinga na kiburi kwa kuwapatia roho ya kitoto inayohitajika ili kuingia katika ufalme wa Mungu. Inaanza kama elekeo lisilo wazi, lakini tukidumu kwa unyenyekevu katika matakwa yake, tutakuja kutambua inatoka kwa Mungu. Mara nyingi mivuto ya kwanza inatambulisha wito: mwanga wa alfajiri unaweza ukawa mkubwa na kuongoza hija yetu ya kwenda mbinguni.
Ili tujiandae kuwa wasikivu hivyo:
1° Tutii kwa uaminifu matakwa ya Mungu tuliyokwishayajua kwa njia ya amri na mashauri yanayolingana na wito wetu. Tukitumia vizuri tuliyokwishayajua, Mungu atatuzidishia ujuzi.
2° Turudie mara nyingi azimio la kufuata matakwa yote ya Mungu. Hivyo tutajivutia neema mpya. Tukariri maneno ya Yesu, “Chakula changu ndicho hiki: niyatende mapenzi yake aliyenipeleka, nikaimalize kazi yake” (Yoh 4:34).
3° Tuombe mfululizo mwanga na nguvu ya Roho Mtakatifu ili kutimiza matakwa ya Baba. Tena inafaa kujiweka wakfu kwa Roho Mtakatifu, ili tujitie mikononi mwake kwa imani. Hasa katika nafasi ngumu na kazi mpya muhimu, tumuombe atuangaze, tukiwa na nia nyofu ya kutimiza matakwa ya Mungu tu. Halafu, tusipojaliwa miangaza mipya, tuendelee kutenda tunavyoona vema.
Hatimaye tuangalie kwa makini misukumo mbalimbali ya roho yetu ili kuchambua iliyo ya Mungu na isiyo yake. Katika roho inayotii neema, kwa kawaida ile ya Mungu ni mitulivu, kumbe ile ya shetani ni ya nguvu na kusababisha vurugu na fadhaiko.
Usikivu kwa Roho Mtakatifu, utiifu na busara
Baadhi ya Wakristo wanataka kufuata mwanga wa binafsi kuliko Kanisa pia; kumbe usikivu kwa Roho Mtakatifu haukubali chochote kinyume cha mamlaka ya Kanisa, bali unalenga kutimiza imani na maadili mengine. Vivyo hivyo uvuvio wa Roho Mtakatifu haufuti utiifu kwa viongozi, bali unasaidia kuutekeleza, tena unatakiwa kueleweka daima kwa sharti la kwamba utiifu usiagize lingine. “Hofu pekee ni kwamba viongozi wanaweza wakafuata mno busara ya kibinadamu, na pasipo upambanuzi wakapinga miangaza ya Roho Mtakatifu kama udanganyifu na ndoto... Hata katika nafasi hiyo utiifu unatakiwa, ila Mungu atajua kurekebisha kwa wakati wake mawazo finyu ya hao wanaojiamini kipumbavu, akiwafundisha kwa uchungu wao kwamba hawatakiwi kulaumu neema zake bila kuzijua wala kuweza kuzitambua” (Alois Lallemant).
Tusidhani usikivu kwa Roho Mtakatifu hauhitaji maamuzi ya busara wala mashauri ya watu wenye mang’amuzi. Kinyume chake, mlezi wa ndani anatuambia tuangalie vizuri yale tunayoweza kuyaona wenyewe, na tuombe shauri la watu wenye mwanga, pamoja na kumkimbilia yeye. Mtume Paulo alitumwa kwa Anania aambiwe la kufanya. Basi, usikivu huo unapatana na utiifu, busara na unyenyekevu, tena unayakamilisha.
Matunda ya usikivu kwa Roho Mtakatifu
Ukamilifu wetu wote unategemea uaminifu huo. “Wengine wanafuata ibada nyingi nzuri na kutenda mengi maadilifu; tunaweza kusema wanajitosa katika utekelezaji wa nje wa maadili. Hayo yanafaa kwa wanaoanza; lakini ni ukamilifu mkubwa zaidi sana kufuata uvuvio wa ndani wa Roho Mtakatifu na kutenda kwa kufuata misukumo yake” (A. Lallemant). Tukijitakasa moyo na kuondoa yale yote yanayopingana na neema tunaweza kuufikia ukamilifu kwa nusu ya muda wake.
“Shabaha ambayo tuilenge kisha kujizoesha sana katika usafi wa moyo, ni kujiachilia tutawaliwe na kuongozwa na Roho Mtakatifu, hata mwenyewe tu awe anaongoza vipawa vyote vya nafsi yetu na hisi zetu zote, na kuratibu yote yanayotokea ndani mwetu na nje yetu, wakati sisi tunapojiachilia kabisa kwake kwa kujinyima Kiroho matakwa yetu yanayoturidhisha binafsi… Wachache wanajua kufikia neema zote walizopangiwa na Mungu, au kufidia baadaye hasara ya kuzipoteza. Walio wengi wanakosa moyo katika kujitawala na uaminifu katika kutumia vema zawadi za Mungu. Kisha kushika njia ya uadilifu, mwanzoni tunatembea gizani, lakini tukifuata neema kwa uaminifu na udumifu, kwa hakika tutafikia mwanga mkubwa kwa faida yetu na ya wengine… Pengine inatokea kwamba, kisha kupata toka kwa Mungu mwanga mzuri, mara tunajisikia kushambuliwa na ukinaifu, shaka, wasiwasi na ugumu kutoka ndani ya umbile letu lililoharibika na maono yetu yenye kupingana na uvuvio wa Mungu. Tukiupokea mwanga huo kwa utiifu kamili wa moyo, utatujaza ile amani na faraja ambayo Roho wa Mungu analeta naye daima na ambayo anawashirikisha wale wasiopinga… Ni ukweli wa imani kwamba hata uvuvio mdogo kabisa wa Mungu ni azizi na bora kuliko ulimwengu wote, kwa sababu unapita maumbile na kutokana na damu na mauti ya Mungu. Lo, upumbavu mkubwa kweli! Tunapuuzia miangaza ya Mungu kwa sababu ni ya Kiroho na ya juu mno kuliko hisi. Hatuijali, tunapendelea vipawa vya umbile, kazi za heshima, sifa za watu, starehe zetu ndogondogo na kujiridhisha binafsi. Lo, udanganyifu mkubwa mno ambao wengi wanaung’amua saa ya kufa tu! Kwa kufanya hivyo tunamnyang’anya kimatendo Roho Mtakatifu uongozi wa roho yetu; na ingawa moyo ni wa Mungu tu, tunaujaza viumbe, kwa hasara yake; hivyo badala ya kuupanua bila mwisho kwa uwemo wa Mungu, tunaubana upeo kwa kuuhusisha na mambo madogo yasiyo na maana. Ndicho kinachotuzuia tusifikie ukamilifu” (A. Lallemant).
Usikivu kwa Roho Mtakatifu unatuonyesha alivyo kweli Mfariji katika wasiwasi juu ya wokovu wetu na katika vishawishi na huzuni za maisha haya. Kwa kuwa hatuwezi kustahili kifo chema, tunahitaji uongozi, ulinzi na faraja ya Roho Mtakatifu “aliye arabuni ya urithi wetu” (Ef 1:14). Mpako wake rohoni unatuliza tabu, unaimarisha utashi dhaifu na pengine kuonjesha ladha halisi ya Kimungu katika msalaba. “Roho Mtakatifu anatufariji katika mateso ya hapa uhamishoni, tulipo mbali na Mungu, jambo linalosababisha waadilifu wawe na huzuni isiyosemekana; kwa kuwa ndani mwao wanahisi sana utupu usiopimika uliomo na usioweza kujazwa na kiumbe chochote, ila na furaha ya Mungu tu. Muda wote ambao wametengana naye wananyong’onyea na kuteseka kama kwa kifodini chenye mateso, hata wasingeweza kuvumilia pasipo faraja ambazo Roho Mtakatifu anawajalia mara kadhaa” (A. Lallemant). Tone moja tu la utamu ambao Roho Mtakatifu anaumimina rohoni linatosha kuilevya kitakatifu.
Joy Ezeilo
Joy Ngozi Ezeilo ni mwanazuoni wa sheria kutoka Nigeria. Alianzisha Jumuiya ya Msaada wa Wanawake (WACOL), Kituo cha Rufaa cha Unyanyasaji wa Kijinsia cha Tamar na Muungano wa Haki za Wanawake wa Afrika Magharibi (WAWORC). Profesa Ezeilo ni mwanaharakati na msomi. Yeye ndiye mshindi wa 2019 wa Tuzo ya Kitaifa ya Haki za Kibinadamu nchini Nigeria na mpokeaji wa Heshima ya Kitaifa ya Afisa wa agizo la Niger (OON) kwa uharakati na mchango wake katika maendeleo ya binadamu. Kwa sasa yeye ni Naibu mwenyekiti wa mtandao wa Uongozi wa wanawake wa Afrika (AWLN) sura ya Nigeria na pia mjumbe wa Jopo la Mahakama ya Jimbo la Enugu la Uchunguzi kuhusu Ukatili wa Polisi na Mauaji ya Kinyume na Kisheria.
Mto Loputh
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Gangwon-do
thumb|right|260px|Mahali pa Gangwon-do katika [[Korea]] Gangwon-do (강원도 	au 江原道) ni mkoa wa Korea Kusini. Mji mkuu ni Chuncheon (춘천시 au 春川市).
Jimbo Kuu la Arusha
Jimbo Kuu la Arusha (kwa Kilatini "Archidioecesis Arushaënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 (2012) ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.
Chini yake kuna kanda ya Kanisa yenye majimbo yafuatayo: Moshi, Same na Mbulu.
Askofu mkuu wake ni Isaac Amani Massawe.
Kanisa kuu liko mjini Arusha na limewekwa wakfu kwa heshima ya Mt. Teresa.
Takwimu
Kati ya wakazi 1,705,687 (2004) Wakatoliki ni 193,446 (sawa na 11.3%) katika parokia 30.
Mapadri ni 86 (42 wanajimbo na 44 watawa), hivyo kwa wastani kila mmojawao anahudumia waumini 2,249.
Pia kuna mabruda 149 na masista 129.
Mia sita themanini na tatu
Mia sita themanini na tatu ni namba inayoandikwa 683 kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXIII kwa zile za Kirumi.
Ni namba asilia inayofuata 682 na kutangulia 684.
Jeni
Jeni (pia kinasaba; kwa Kiingereza "gene", kutoka Kigiriki γόνος, gonos, yaani uzao) ni sehemu kwenye DNA. DNA ni mkusanyiko wa taarifa za kemikali ambazo hubeba maelekezo kwa ajili ya kutengeneza protini kwenye seli. Kila jeni au kinasaba hubeba habari zinazothibiti tabia za binadamu na kila kiumbehai (kama vile wanyama na mimea) zilizopokewa kutoka wazazi kama vile mwonekano, jinsia na maumbile yote.
Kila jeni ina seti moja ya maelekezo. Maelekezo hayo kawaida ni msimbo wa protini fulani.
DNA ya binadamu huwa na jeni takribani 27,000. Nusu ya jeni ya mtu hutoka kwa mama. Nusu nyingine hutoka kwa baba.
Goribe
Goribe ni kata ya Wilaya ya Rorya katika Mkoa wa Mara, Tanzania yenye postikodi namba 31312. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  9,915 waishio humo.
Ina shule moja ya sekondari. Kuna zahanati mbili za Panyakoo na Tatwe. Kuna Parokia ya Kikatoliki iliyoanzishwa na wamisionari wa Maryknoll mwaka 1959.
ME
ME au me ni kifupi cha:
Hudson, Massachusetts
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Hudson, Massachusetts
thumb|right|260px|Mahali pa Hudson katika Middlesex County na [[Massachusetts]] Hudson ni mji wa Marekani katika jimbo la Massachusetts. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2007, mji una wakazi wapatao 37,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 3 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 9.5 km².
Uwanja wa michezo wa Kimataifa wa Cairo
thumb|Uwanja wa michezo wa Kimataifa wa Cairo
Uwanja wa michezo wa Kimataifa wa Cairo (Kiarabu ستاد القاهرة الدولي), zamani ukijulikana kama Uwanja wa Nasser, ni uwanja wa Olimpiki wa kiwango cha Olimpiki, unaotumika zaidi, una uwezo wa kukaa watu 75,000.
Muhtasari
Uwanja upo karibu kilomita 10 magharibi mwa Uwanja wa Ndege wa Kimataifa wa Cairo na karibu 10 km dakika 30 kutoka jiji la Cairo.
Mnamo mwaka 2005, ulitumika kuandaa na Kombe la Mataifa ya Afrika mwaka 2006 ulifanyiwa ukarabati mkubwa, na uliletwa hadi kiwango cha ulimwengu cha karne ya 21 pamoja na vifaa vyake vyote vya michezo ya Olimpiki.
Kombe la Mataifa ya Afrika mwaka 2019
Uwanja huo ulikuwa moja ya kumbi zilizotumika katika Kombe la Mataifa ya Afrika mwaka  2019.
Muunganisho wa usafiri
Uwanja huo upo Nasr City; kitongoji cha kaskazini mashariki mwa Cairo na kinaweza kufikiwa kwa njia ya ardhi kupitia kituo cha barabara kuu cha Cairo kwenye Cairo Metro Line 3 | line 3, iliyoko mbele tu ya uwanja huo.
261
Makala hii inahusu mwaka 261 BK.
Mia sita themanini na mbili
Mia sita themanini na mbili ni namba inayoandikwa 682 kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXII kwa zile za Kirumi.
Ni namba asilia inayofuata 681 na kutangulia 683.
Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 11 x 31.
Geraldine Brooks (mwandishi)
thumbnail|right|280px|Mwandishi Geraldine Brooks Geraldine Brooks (amezaliwa 14 Septemba 1955) ni mwandishi wa kike kutoka nchi ya Australia; mwaka wa 2002 alipata pia uraia wa Marekani. Mwaka wa 2006, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa riwaya yake March.
Mto Naguler
unapatikana katika wilaya ya Kotido, kaskazini mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Stephen Wasira
Stephen Masato Wassira (amezaliwa 1945) ni mbunge wa Chama Cha Mapinduzi wa jimbo la Bunda katika bunge la kitaifa nchini Tanzania. .
MF
MF au mf ni kifupi cha:
Wilaya ya Medea
thumbnail|right|280px|Wilaya ya Medea, Algeria thumb|right|260px|Ramani ya Médéa Médéa ni wilaya mojawapo ya Aljeria.
Washambaa
Washambaa (au Wasambaa, kama wanavyojulikana sana) ni watu wa kabila kutoka eneo la Milima ya Usambara, kaskazini-mashariki mwa nchi ya Tanzania.
Mwaka 2001 idadi ya Washambaa ilikadiriwa kuwa 664,000. .
Washambaa wanaishi kwenye milima ya Usambara na lugha yao kubwa ni Kisambaa.
Historia
Kuna uhakika na kuaminika kwamba, Wasambaa ni moja ya makundi ya Wabantu wanaotokea Afrika Magharibi na Kaskazini wakipitia nchi za Ethiopia na Kenya. Wasambaa ni tawi lilomegega kutoka kwa Waasu/Wapare. Wachaga n.k. pindi wakiwa safarini kuja Tanganyika miaka zaidi ya mia nane (800) iliyopita. Haya majina ya Wasambaa, Wachaga, Wapare n.k. hayakuwepo pindi hao Wabantu walipokuwa wanaingia Tanganyika, isipokuwa wamepeana wenyewe kundi na kundi kupitia utani na umaarufu au asili ya eneo.
Utawala wa Wasambaa ulikuwa imara sana na ngome maarufu ni huko Vugha ikawa Bumbuli pia kulikuwa na chifu, ila Vugha ndiyo inaonekana makao makuu ya Wasambaa hata kabla ya Mbegha kuingia Usambara.
Huyo miaka ya 1800 alitoroka huko Kilindi na kuja Usambaani kupitia Zia Bumbuli.
Marie-Nicolas-Antoine Daveluy
, M.E.P. (Amiens, Ufaransa, 16 Machi 1818 - Boryeong, Korea, 30 Machi 1866) ni mmojawapo katika kundi kubwa la Wakristo wa Kanisa Katoliki nchini Korea waliouawa kwa ajili ya imani yao katika miaka 1791–1888. Wanakadiriwa kuwa 8,000 - 10,000.
Washambaa
Historia
Mbegha (pia: Mbega baada ya 1700) ni jina la mtu muhimu katika historia ya Washambaa anayekumbukwa kama mfalme wao au mwene mkuu wa kwanza katika kundi hili. Familia ya watawala iliyoanzishwa naye hujulikana pia kama nasaba ya Kilindi.
Marie-Nicolas-Antoine Daveluy
Alikatwa kichwa pamoja na mapadri Pierre Aumaître na Martin-Luc Huin, na makatekista Joseph Chang Chu-gi, Thoma Son Cha-son na Lucas Hwang Sŏk-tu.
Washambaa
Historia
Kufuatana na "Habari za Wakilindi, Mbegha kiasili alikuwa mtoto wa Mwarabu aliyetoka Pemba na kuhamia Kilindi na mke wake Mngulu. Inaonekana ya kwamba waliishi baadaye kati ya Wangulu. Mbegha anakumbukwa kama mtoto kigego aliyetangulia kupata meno ya juu iliyotazamiwa kama ishara mbaya kati ya makabila mbalimbali na mara nyingi waliuawa. Labda kwa sababu babake alikuwa Mwislamu mtoto aliruhusiwa kuishi lakini baada ya kifo cha wazazi na kakaye alinyimwa urithi wake na nduguye waliomkumbuka kama kigego na kumshtaki kuwa ni mchawi.
Marie-Nicolas-Antoine Daveluy
Askofu huyo mmisionari na wafiadini wenzake 102 walitangazwa na Papa Yohane Paulo II kuwa watakatifu tarehe 6 Mei 1984.
Ali Mohamed Shein
Ali Mohamed Shein (amezaliwa 13 Machi 1948) alikuwa Makamu wa Rais wa Tanzania tangu tarehe 13 Julai 2001, akawa Rais wa awamu ya saba na Mwenyekiti wa Baraza la Wawakilishi tangu mwaka 2010 hadi 2020.
Kwa asili anatokea kisiwani Pemba, Shein ni mwanachama wa chama tawala cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Ni daktari kitaaluma.
Washambaa
Historia
Mbegha aliamua kuondoka katika ukoo uliomkataa akawa mwindaji aliyeishi msituni. Alikuwa stadi sana kwa sababu alikuwa kati ya watu wa kwanza waliotumia mbwa wa kuwinda akampenda hasa mbwa wake " Chamfumu". Alipata umaarufu kwa sababu alifaulu kupunguza nguruwe mwitu waliokuwa tishio kubwa kwa wakulima na mazao kwa hiyo walimheshimu na kumpenda. Vijana walikuja kukaa naye akawafundisha mbinu za uwindaji.
Alisemekana kujua pia mbinu za uganga zilizomsaidia kuwinda, kuwashinda maadui na pia kuponya watu.
Baada ya kuondoka katika Ungulu alihamia kwanza Kilindi alipokumbukwa kutokana na babake na pia umaarufu wake kama mwindaji. Chifu wa mji akampatia nyumba akawa rafiki wa mwana wa chifu. _*Siku moja walipoenda pamoja kuwinda huyu kijana aliuawa na nguruwe mwitu na Mbegha aliona hawezi kurudi Kilindi akiogopa hasira ya chifu akaamua kuhama tena akiongozana na vijana 14 na mbwa zake.*_ (Hapa ndio palipoweka alamu mpya kwa wasambaa hadi leo, kifo cha mtoto wa chifu wa Kilindi)
Marie-Nicolas-Antoine Daveluy
Mazingira
Mwishoni mwa karne ya 18, Ukristo wa Kikatoliki ulianza kuenea taratibu nchini kwa juhudi za wananchi walei. Mwaka 1836 Korea, nchi ya Kikonfusyo ilipata wamisionari wa kwanza kutoka nje (wanashirika wa Paris Foreign Missions Society).
Washambaa
Historia
Pamoja na kundi lake walizunguka wakapiga kambi huko Zirai kando ya Usambara. Wazee wa Bumbuli wakamkaribisha kuja kwao (Kama kawaida ya ukarimu wao) na chifu Mbogho wa Bumbuli alimpa binti yake kama mke akampandisha kuwa chifu pamoja naye.
Marie-Nicolas-Antoine Daveluy
Mazingira
Chini ya nasaba ya Joseon, Ukristo ulifutwa, tena waamini walidhulumiwa na kuuawa. Waliobaki walipaswa kushika imani yao kwa siri.
Washambaa
Historia
Sifa zake zilisambaa kati ya Washambaa. Wakati ule Washambaa wa Vuga walikuwa na _vita dhidi ya Wapare_  wakaona wapate usaidizi wa Mbegha. Kiongozi wa Vuga akamwendea akamwomba kuhamia kwao na kuwa mwene wao (Mfalme). Mbegha aliomba kibali cha mkwe wake chifu Mbogho, akaongozana na watu wa Vuga pamoja na mke na shemeji yake.
Huku Vuga alikaribishwa kwa mapigo ya ngoma kubwa watu wengi wakaja kumkaribisha wakamjengea nyumba alipoingia. Mkewe alikuwa mjamzito tayari, akamwandalia kitanda kilichofunikwa kwa ngozi ya simba aliyowahi kuua safarini kuelekea Vuga. Mtoto aliyezaliwa juu ya ngozi ya simba akapewa jina la Simba akawa mrithi wake wa baadaye akipewa pia jina rasmi la Buge. Kutokana na jina hili watawala wa Vuga waliendelea kutumia cheo cha Simba Mwene. Baadaye huyu mwana wa kwanza alikuwa chifu wa Bumbuli kwa kibali cha baba.
Kiinakeanon
Kiinakeanon (pia Kiaklanon) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Wainakeanon. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiinakeanon nchini Ufilipino imehesabiwa kuwa watu 435,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinakeanon iko katika kundi la Kifilipino. Wengine huangalia lugha ya Kimalaynon kuwa lahaja ya Kiaklanon.
Washambaa
Historia
Watawala wa nasaba yake waliomfuata Vuga waliendelea kuoa wake wengi na kuweka wana wao kama watawala wadogo mahali pa mama.
Mzee Mbegha alipoumwa alikaa pamoja na wazee watano pekee waliomtunza siku tatu hadi alipoaga dunia. Hao wazee hawakutangaza kifo chake (sababu za kiusalama) waliendelea kuandaa mazishi na ufuasi wake kimyakimya. Walituma ujumbe kwa Buge - Simba aje haraka babake ni mgonjwa. Mbegha alizikwa katika kaburi ndani ya ngozi ya ng'ombe dume mweusi pamoja na paka mweusi. Buga alipofika alitangazwa mara moja kuwa mwene mpya (mfalme mteule)
Habari za Mbegha zimehifadhiwa katika masimulizi ya watu na kuandikwa mara ya kwanza na Al-Ajemi mwishoni mwa karne ya 19. Wataalamu wa historia waliokusanya historia ya Usambara tangu wakati wa ukoloni walikamilisha historia ya Al Ajemi kwa habari za kieneo.
Lakini kwa hakika alianzisha nasaba ya Kilindi iliyoungansha na kutawala Usambara pamoja na maeneo jirani hadi ukoloni. Wengine wanaona mtawala kamili wa kwanza alikuwa Buga aliyemwua babu yake Mbogho na hivyo kushika utawala kamili juu ya Vuga na Bumbuli. Mwana wa Buge aliyeitwa Kinyashi alianza kupanusha himaya yake kwa njia ya vita, na mtoto wake _Kimweri ye Nyumbai_ alisimamia kilele cha uwezo wa nasaba hii mnamo 1850 akitawala Usambara, Usegeju, Digo na Bondei pamoja na sehemu za Useguha, Upare na tambarare za Maasai. Hata maliwali wa Pangani na Tanga waliokuwa chini ya Sultani wa Zanzibar walilipa kodi za kuthibitishwa vyeo vyao kwa mtawala wa Vuga.
Baadaye biashara iliyopita bondeni iliongeza utajiri wa machifu wa Mazinde waliofaulu kuvunja kipaumbele cha Vuga baada ya 1860.
Koo
Wasambaa wamegawanyika katika koo mbalimbali ndani ya jamii zao ambazo ndizo utambulisho wao. Ukoo ni jambo muhimu sana katika maeneo ya Usambaa kwani wanajamii wa Kisambaa wanatambuana kwa majina ya ukoo.
Meriç, Edirne
thumb|Ramani ya Meriç, Edirne ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Edirne kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.
Yasunari Kawabata
left|80px thumb|right|Yasunari Kawabata
Yasunari Kawabata (11 Juni 1899 – 16 Aprili 1972) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ujapani. Hasa aliandika riwaya. Mwaka wa 1968 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.
Kunitaka Sueoka
Kunitaka Sueoka (末岡 圀孝; 1 Februari 1917 - Novemba 1998) alikuwa mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Japani. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Japani.
Sueoka alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 16 Juni 1940 dhidi ya Ufilipino. Sueoka alicheza Japani katika mechi 1.
Mlima Hatumbula
ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Morogoro nchini Tanzania.
Una urefu wa mita 699 juu ya usawa wa bahari.
Mia sita themanini na nne
Mia sita themanini na nne ni namba inayoandikwa 684 kwa tarakimu za kawaida na DCLXXXIV kwa zile za Kirumi.
Süloğlu
thumb|Uturuki ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Edirne kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.
Mia sita themanini na nne
Ni namba asilia inayofuata 683 na kutangulia 685.
Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 3 x 19.
Ubao
thumb|250px|Ubao ulioandaliwa kuwa [[kuni]] thumb|250px|Mti huu unaonyesha miviringo 27 ya miaka yake ya kukua pamoja na safu ya nje ya ubao laini pamoja na kiini cha katikati Ubao ni dutu inayofanya gogo na matawi ya mti. Ina matumizi muhimu kwa ujenzi na vifaa pia kama kuni kwa moto.
Ubao hutengenezwa na mti wakati wa kukua. Ubao laini katika ganda la nje la gogo hupitisha maji na lishe kutoka mizizi kwenda kwenye matawi na majani. Kila mwaka ganda jipya linaongezeka nje na ganda la ndani huwa imara na kupoteza uwezo wa kupitisha maji. Mabadiliko haya ya kila mwaka huonekana katika miviringo ya ubao ndani ya mti.
Ubao umetumiwa na wanadamu tangu miaka maelfu. Mwanzoni ilitumiwa kama kuni na fimbo ya silaha. Baadaye watu walijifunza kuchonga ubao kwa matumizi mbalimbali kama vile ujenzi, vifaa, sanaa kama uchongaji, karatasi na mengi mengine.
Ubao huwa na faida ni imara lakini si vigumu ya kukata na kuchonga, tena ni nyepesi. Pia unapatikana kwa wingi angalau katika maeneo ambako miti inakua.
Mlima Hanang
thumb|Mlima Hanang. Mlima Hanang ni jina la mlima mkubwa ulioko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania. Hanang ni mlima wa volkeno ikiwa volkeno ya kusini zaidi kati ya volkeno za Tanzania kaskazini.
Leon Dmochowski
Leon Dmochowski (alizaliwa 1 Julai 1909, Ternopil - alifariki 26 Agosti 1981, Mexico) alikuwa mtafiti na Profesa wa virusi vya kansa kutoka nchini  Marekani. Baada ya kugunduliwa kwa hadubini,alikua wa kwanza kugundua asili ya virusi vya uvimbe wa saratani.
Mlima Hanang
Pia yake huwa na kipenyo cha kilomita 10-12, na kreta kwenye kilele huwa na kipenyo cha kilomita 2.
Una urefu wa mita 3,417 juu ya usawa wa bahari.
Wilaya ya Mostaganem
thumbnail|right|280px|Wilaya ya Mostaganem, Algeria thumbnail|right|280px|Wilaya ya Mostaganem, Algeria thumb|right|260px|Ramani ya Mostaganem Mostaganem ni wilaya mojawapo ya Aljeria.
Ryan White
Madaktari hana athari kwa wanafunzi wengine, lakini UKIMWI ulikuwa hatumbuliki sana kwa kipindi hicho, na pindi White anajaribu kurudi shule, wazazi na walimu waliungana huko mjini Kokomo kupinga uzuru wake. Vita aliyokuwa akipigana nayo na mifumo ya shule ilishtakiwa, na taarifa za matukio ya vyombo vya habari vimefanya suala la White kuwa mtu mashuhuri kitaifa na kuwa mwongeaji wa tafiti za UKIMWI na elimu kwa umma.
Ameonekana zaidi kwenye vyombo vya habari akiwa na watu maarufu kama vile Elton John, Michael Jackson na Phil Donahue. Kilicho-washangaza madaktari, White ameishi miaka mitano zaidi kuliko vile walivyomtabiria na alikufa mnamo mwezi wa Aprili 1990, mwaka mmoja kabla ya kumaliza sekondari.
Kidingapopo
alt=Uenezi wa kidingapopo duniani|thumb|339x339px|Uenezi wa kidingapopo duniani Kidingapopo kwa Kiingereza (Dengue) ni ugonjwa wa kuambukiza unaosababishwa na virusi vya kidingapopo. Watu hupata virusi vya kidingapopo kutoka kwa mbu. Homa ya kidingapopo pia inaitwa homa ya kukatika mifupa, kwa sababu inaweza kusababisha maumivu mengi ambayo watu huhisi kama mifupa inataka kuvunjika.
Watu wengi wenye homa ya kidingapopo wanaweza kujisikia vyema tu kwa kunywa maji vya kutosha. Hata hivyo, idadi ndogo ya watu hupata homa ya kidingapopo ya hemorrhagic. kuna dharura ya matibabu na inaweza kuua mtu kama hatopata matibabu.
Hakuna chanjo ambayo inaweza kuwazuia watu kupata virusi vya kidingapopo. Pia hakuna matibabu au tiba ya homa ya kidingapopo. Madaktari wanaweza tu kutoa "huduma ya kukuangalizia," ambayo ina maana kwamba wanaweza tu kutibu dalili za kidingapopo.
Tangu miaka ya 1960, watu wengi zaidi wamepata homa ya kidingapopo. Tangu Vita Kuu ya II, kidingapopo imekuwa tatizo duniani kote. Ni kawaida katika nchi zaidi ya 110. Kila mwaka, watu milioni 50 na milioni 100 hupata homa ya kidingapopo.
Mlima Ilyandi Sandi
ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Katavi nchini Tanzania.
Una urefu wa mita 992 juu ya usawa wa bahari.
Mpango wa Biashara
Mpango wa biashara ni kauli rasmi ya malengo ya biashara, sababu zinazoyafanya yakisiwe kuwa yanawezekana, na mpango wa kutimiza malengo hayo. Aidha inaweza kuwa na habari msingi kuhusu shirika au kundi linalojaribu kufikia malengo hayo.
Malengo ya biashara yanaweza kufafanuliwa kwa mashirika ambayo lengo lao ni faida na yale yasiyo ya faida. Mpango wa biashara za mashirika ya faida kimsingi husistiza malengo ya kifedha, kama vile faida ama kupata mali. Ramani za biashara za mashiirka yasiyo ya faida na yale ya serikali husisitiza zaidi kwenye azma ya shirika hilo ambayo ndiyo nguzo ya serikali ama hali yao ya kutotaka faida ama kutotoza ushuru kwa usanjari huo- ingawa mashirika yasiyo ya faida yanaweza pia kuzingatia mapato. Katika mashirika yasiyo ya faida, matatizo hutokea wakati kuna juhudi za kusawazisha lengo na "tofauti za faida" (au mapato). Mipango ya biashara inaweza kuwa inalenga mabadiliko ya mitazamo na utambulisho wa wanunuzi, wateja, walipa kodi ama jamii kwa ujumla. Mpango wa kibiashara wenye mabadiliko katika mitazamo na utambulisho kama malengo yake makuu unaitwa mpango wa soko.
Hadhira
Mpango wa biashara unaweza kulenga ndani ama nje ya shirika. Mipango inayolenga nje hukusudiwa malengo ambayo ni muhimu kwa washikadau wa nje, hususan wale wa kifedha. Wana habari za kina kuhusu shirika ama kundi linalojaribu kufikia malengo hayo. Kwa mashirika ya faida, washikadau wa nje ni pamoja na wawekezaji na wateja. Washikadau wa mashirika yasiyo ya faida ni pamoja na wafadhili na wateja wa huduma zisizo za faida. Kwa upande wa mashirika ya serikali, washikadau wa nje ni pamoja na walipa kodi, mashirika ya serikali ya ngazi za juu, na mashirika ya kimataifa ya mikopo kama vile Shirika la Fedha Duniani, Benki ya Dunia, mashirika mbalimbali ya kiuchumi ya Umoja wa Mataifa, na benki za maendeleo.
Mipango ya biashara ya ndani hukusudiwa malengo ya kati ambayo yanahitajika ili kufikia malengo ya nje. Mipango hiyo inaweza kujumuisha uanzishaji wa bidhaa mpya, huduma mpya, mfumo mpya wa kiteknolojia, kupanga upya fedha, kurekebisha kiwanda ama kuratibu upya shirika. Mpango wa biashara wa ndani aghalabu hukuzwa pamoja ma kadi iliyo na orodha ya mambo ambayo yatawezesha mafanikio. Hii huwezesha mafanikio ya mpango kupimwa kwa kutumia njia zisizo za kifedha Mpango wa biashara ambao hubaini na kusisitiza malengo ya ndani, lakini unatoa mwongozo wa kijumla tu wa jinsi yatafikiwa huitwa mkakati.
Mipango tekelezi hueleza malengo ya ndani ya shirika, kundi la kazi au idara. Mipango ya miradi, amabayo pia huitwa mifumo ya miradi, huelezea malengo ya mradi mahususi. Aidha, inaweza kushughulikia nafasi ya muradi katika mkakati mzima wa shirika.
Yaliyomo kwenye Mpango wa Biashara
Mpango wa biashara ni vifaa vya kufanyia uamuzi. Hakuna mambo maalum yanayounda mpango wa biashara: hii ni kwa sababu mipango ya biashara hutofautiana. Kwa kiasi fulani, muundo na yaliyomo kwenye mpango wa biashara hutokana na malengo pamoja na hadhira. Ni sharti mpango wa biashara ijumuishe kila habari inayohitajika kuamua kutekeleza lengo fulani.
Kwa mfano, mpango wa biashara wa shirika lislo la kifaida hufafanua ukubalifu kati ya mpango wa biashara na malengo ya shirika hilo. Mara nyingi hofu ya benki huwa ni makosa, hivyo mpango wa biashara wa kutafuta mkopo wa benki utashawishi kuhusu uwezo wa wa shirika kulipa mkopo huo. Kimsingi wawekezaji wa mtaji hujihusisha na uwekezaji wa awali, uwezekano wa kufaulu na kutathmini jinsi ya kutamatisha. Mpango wa biashara wa mradi unaohitaji fedha utahitaji kueleza kwa nini rasilimali zilizopo kwa sasa, nafasi za biashara zinazoibuka, na faida ya ushindani endelevu itawaletea ufanisi mwishoni.
Utayarishaji wa mpango wa biashara huhitaji maarifa kutoka kwa taaluma za biashara mbalimbali: fedha, na usimamizi wa wafanyakazi, usimamizi wa ujuzi-nafsi, usimamizi wa ugavi, usimamizi wa shughuli, na masoko, miongoni mwa mengine. Ni jambo muhimu kuangalia mpango wa biashara kama mkusanyiko wa mipango midogomidogo, moja kwa kila taaluma kuu ya biashara.