cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mkanda wa jeshi
Historia
Dalili za kwanza zilizoonyesha kuwa tetekuwanga na tutuko zosta yalisababishwa na kirusi kile kile zilitambuliwa mwanzoni mwa karne ya 20. Madaktari walianza kuripoti kuwa visa vya tutuko zosta zilifuatiwa mara nyingi na tetekuwanga kati ya vijana walioishi na wagonjwa waliokuwa na vipele. Dhana la kuyahusisha magonjwa hayo mawili yalidhibitishwa zaidi wakati ambapo ilidhihirika ya kuwa limfu kutoka kwa mgonjwa wa tutuko zosta inaweza kuleta tetekuwanga kati ya vijana waliojitolea. Hatimaye jambo hili lilidhibitishwa na utengaji wa kwanza wa kirusi hiki katika vikuza viini, na Thomas Weller, aliyepata tuzo la Nobel katika mwka wa 1953.
Hadi miaka ya 1940, ugonjwa huo ulichukuliwa kuwa hafifu, na matatizo makubwa yalidhaniwa kuwa nadra sana. Hata hivyo, kufikia mwaka wa 1942, ilitambuliwa kwamba tutuko zosta ulikuwa ni ugonjwa hatari zaidi kati ya watu wazima kuliko kwa watoto, na kwamba matukio yake yaliongezeka jinsi umri wa mtu ulivyoendelea kuongezeka. Tafiti zaidi katika miaka ya 1950 kuhusu watu wenye kinga iliyokandamizwa ilionyesha kuwa ugonjwa huo haukuwa hafifu kama ilivyodhaniwa hapo awali, na utafutaji wa tiba na kinga mbalimbali ukaanza. Kufikia miaka ya 1960, tafiti kadhaa zilitambua kupunguka polepole kwa kinga ya seli katika umri wa uzeeni, na kutambua kuwa katika kundi la watu 1,000 waliofikisha umri wa miaka 85, takribani watu 500 (yaani, 50%) wangepata kuambukizwa tutuko zosta angalau mara moja, na watu 10 (yaani, 1%) wangepata kuambukizwa angalau mara mbili.
Katika masomo ya kihistoria ya vipele, matukio ya vipele kwa ujumla yaliongezeka kulingana na umri. Hata hivyo, katika karatasi yake ya 1965, Dkt Hope-Simpson alikuwa wa kwanza kupendekeza kuwa, "Usambazaji wa kipekee wa kiumri wa zoster unaweza kuonyesha kwa sehemu marudio ambayo kila kategoria ya umri tofauti hupata matukio ya varisela na kutokana na kuongezeka kwa kinga mwilini mwao, maambukizi yao ya zoster huahirishwa. " Ili kuiunga mkono nadharia hii tete kuwa kuwagusa watoto wenye tetekuwanga huimarisha kinga ya kusaidiwa na chembechembe kati ya watu wazima na hivyo kusaidia kuhairisha au kukandamiza vipele, Thomas na wenzake walifanya utafiti ulioonyesha kuwa watu wazima katika nyumba zenye watoto walikuwa na viwango vya chini vya visa vya upele ikilinganishwa na nyumba zisizo na watoto. Aidha, utafiti na Terada na wenzake ulionyesha kuwa madaktari wa watotot walionyesha viwango vya matukio kutoka 1 / 2 hadi 1 / 8 kuliko vile vya watu wa kawaida wa umri wao.
Milenia ya 8 KK
Makala hii inahusu milenia ya 8 KK (miaka 7999 KK - 7000 KK)
Arkadius wa Mauretania
Arkadius wa Mauretania (alifariki 304 hivi) alikuwa Mkristo wa Caesarea ya Mauretania Caesariensis (leo Cherchell nchini Algeria) aliyeuawa kwa ajili ya imani yake.
Inasemekana alihama mji wake ili asilazimishWe kuabudu miungu ya Roma ya Kale, lakini aliposikia ndugu yake alikamatwa badala yake alijitokeza kwa hiari akakatwa vipandevipande.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Januari.
Kikurdi
Kikurdi (kwa lugha hiyo: کوردی, Kurdî, tamka: [ˈkuɾdiː]) ni kundi la lahaja za Kiajemi zinazotumika na Wakurdi wengi (milioni 20-30 hivi) huko Mashariki ya Kati.
Ni lugha rasmi mojawapo katika nchi ya Iraq, lakini katika nchi nyingine, hasa Syria, hairuhusiwi au inazuiwa katika matumizi kadhaa.
Mto Vogel
ni kati ya mito ya mkoa wa Arusha (Tanzania kaskazini).
Maji yake yanaelekea ziwa Eyasi.
Mto Nanyuki Kaskazini
unapatikana katika kaunti ya Nyeri, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari Hindi.
1157 KK
Makala hii inahusu mwaka 1157 KK (kabla ya Kristo).
Milenia ya 7 KK
Makala hii inahusu milenia ya 7 KK (miaka 6999 KK - 6000 KK)
Mto Rwengo
unapatikana katika wilaya ya Kiruhura, magharibi mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Benki kuu
thumb|Benki Kuu ya Kenya, Nairobi thumb|Benki Kuu ya Tanzania, Dar es Salaam Benki kuu ni taasisi inayosimamia mfumo wa sarafu na sera za pesa ya nchi au nchi zenye muungano wa kifedha, na kusimamia mfumo wa benki za biashara. Tofauti na benki ya biashara, benki kuu ina uhodhisoko wa kuongeza kiasi cha pesa.
Katika nchi nyingi benki kuu huwa na mamlaka ya usimamizi na udhibiti ili kuhakikisha uthabiti wa benki za biashara na kuzuia tabia ya uzembe au ulaghai inayofanywa na benki inayosimamiwa nayo.
Katika mataifa mengi yaliyoendelea, benki kuu huwa na kiwango kikubwa cha uhuru katika utekelezaji wa shughuli bila kuingiliwa na siasa. Hata hivyo, udhibiti fulani wa serikali au bunge upo.
Shughuli za benki kuu
Kazi za benki kuu kawaida ni pamoja na:
Milenia ya 9 KK
Makala hii inahusu milenia ya 9 KK (miaka 8999 KK - 8000 KK)
Madagascar (filamu)
thumb Madagascar ni filamu ya katuni iliyotolewa mwaka wa 2005. Filamu ilitayarishwa na DreamWorks Animation nchini Marekani.
Mabantu
Mabantu walikuja kutambulika zaidi kupita kiasi baada ya kutoa Sponsa (2020), walirudi tena na Young Lunya.
Historia
Hapo awali, wawili hawa wote walikuwa katika taasisi ya Said Fella, maarufu kama "Mkubwa na Wanawe" wakiwa sehemu ya wasanii wanaosubiri kuwezeshwa. Ilipotimu mnamo mwaka wa 2013, kabla hata ya kushiriki katika wimbo hata mmoja, vijana hawa waliamua kuondoka mikononi mwa mkubwa na wanawe, na hatimaye kuanzisha Mabantu rasmi.
Mwarami aliingia Mkubwa na Wanawe mwishoni mwa 2011, wakati Twarha aliingia 2012 mwishoni. Lakini lilipokuja suala la kutaka kujiendeleza zaidi nje ya mikono ya kituo cha Mkubwa Fella, iliwalazimu waje na jina la kundi ambalo wangelitumia kama utambulisho kwa wasanii hawa.
Wakiwa kituoni kwa Fella, walipata fursa ya kushiriki mazoezi mbalimbali ya kuondoa uwoga wa hadhira na matumizi ya ala za sauti na vyombo vya muziki. Kituo kilikuwa na kila aina ya vifaa wezeshi kwa watoto wanaokaa hapo. Walirekodi nyimbo kadhaa ambazo hazikutoka nje ya kituo hicho. Kimsingi, Twarha ni mnenguaji na mwimbaji, wakati Mwarami alijipambanua kama mwimbaji zaidi.
Milenia ya 10 KK
Makala hii inahusu milenia ya 10 KK (miaka 9999 KK - 9000 KK)
Mto Nanyuki Kusini
unapatikana katika kaunti ya Nyeri, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari Hindi.
Mto Watuni
ni kati ya mito ya mkoa wa Arusha (Tanzania kaskazini).
Aramis, Ethiopia
Aramis ni kijiji na eneo la kiakiolojia kaskazini mashariki mwa Ethiopia, ambapo mabaki ya Australopithecus afarensis na Ardipithecus ramidus yamepatikana. Kijiji hicho kinapatikana katika Eneo la Utawala la 5 la Mkoa wa Afar, ambayo ni sehemu ya Afult Sultani ya Dawe.
Mnamo 1992 na 1993 timu iliyoongozwa na Tim D. White ilipata jumla ya vielelezo 17 vya visukuku vya hominid huko Aramis. Mabaki haya yalikuwa ya miaka milioni 4.4, miaka 500,000 mapema kuliko visukuku vya zamani zaidi vya afarensis vilivyopatikana Mashariki mwa Awash. Ugunduzi huu ulichapishwa kwenye ukurasa wa mbele wa New York Times, na baadaye genus mpya na spishi ya hominids ilipendekezwa, Ardipithecus ramidus.
A Linn Yaung
thumb|361x361px|A Linn Yaung ni mwimbaji na mwigizaji wa Burma. Wai Yan Myint (maarufu kama A Linn Yaung; amezaliwa Mandalay, Myanmar, 22 Aprili 1992 ) ni mwigizaji, mwanamitindo na mwimbaji kutoka Myanmar (Burma).
Maisha ya awali na elimu
A Linn Yaung alizaliwa na Maung Maung Myint na mkewe Thi Thi Swe. Yaung ni mtoto wa katikati ya ndugu watatu, akiwa na kaka na mdogo.
Alihudhuria shule ya kimonaki akapata BA ya Kiingereza kutoka Chuo Kikuu cha Yadanabon mnamo 2011. Yaung pia ana diploma ya Kiingereza aliyoipata katika Chuo Kikuu cha Lugha za Kigeni, Mandalay.
Mto Rwenjuvo
unapatikana katika wilaya ya Kiruhura, magharibi mwa Uganda.
A Linn Yaung
Kazi
2008–2011: Mwanzo kama mwanamitindo
Mto Rwenjuvo
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
A Linn Yaung
Kazi
Mwishoni mwa mwaka wa 2008, Yaung alianza kufanya kazi kama mwanamitindo katika Shirika la Talent & Model Mandalay, akishiriki katika vipindi vya maonyesho ya mitindo na pia kuchukua nafasi za uigizaji katika matangazo mbalimbali ya TV. Wakati huo, alikuwa ametambuliwa kama balozi wa chapa ya Unique Men wears na baadaye, kinywaji cha Bison Energy. Kazi yake ya kujitolea kama mwanamitindo na majukumu yake ya uigizaji katika matangazo ya biashara yaligunduliwa na tasnia ya filamu, na hivyo kusababisha ongezeko la ofa za uigizaji wa filamu.
2012–2015: Kaimu wa kwanza na changamoto
Mnamo 2012, Young alisaini mkataba wa miaka saba na Mahogany Film Production kama mwigizaji wao mkuu. Alianza kuigiza kwa mara ya kwanza mwaka 2013 kwenye filamu ya Swel Ser Pyit Lite Tot, akiigiza pamoja na Yan Aung, Thu Riya, na Soe Myat Thuzar. Kisha Yaung aliigiza katika filamu yake ya pili A Thel Kyi Wittye pamoja na Wutt Hmone Shwe Yi na Thu Riya. Mnamo 2014, alichukua jukumu lake la kwanza la muigizaji mkuu katika tamthilia ya First Love with Thinzar Nwe Win iliyoonyeshwa katika sinema za Myanmar tarehe 18 Desemba 2015. Kisha akacheza muigizaji mkuu katika filamu ya 2017 ya Bal Yee Ser Ko Achit Sone Lae. Kufuatia mfululizo wa kutokubaliana, Yaung aliondoka Mahogany Film Production mwishoni mwa 2015 na akatoa albamu yake ya kwanza ya solo mwaka wa 2016.
2016–sasa: Kuongezeka kwa umaarufu na mafanikio
Shughuli za kisiasa
Kufuatia mapinduzi ya Myanmar ya 2021, A Linn Yaung alikuwa akishiriki katika harakati za kupinga mapinduzi katika mikutano ya hadhara na kupitia mitandao ya kijamii. Ameshiriki maandamano tangu Februari. Yaung alijiunga na harakati ya salamu ya vidole vitatu ya "Tunataka Haki".
Mnamo Aprili 4, 2021, vibali vya kukamatwa kwake vilitolewa chini ya kifungu cha 505 (a) cha kanuni ya adhabu na Baraza la Utawala la Jimbo kwa kuzungumza dhidi ya mapinduzi ya kijeshi. Pamoja na watu wengine mashuhuri, alishtakiwa kwa kutaka kushiriki katika Vuguvugu la Uasi wa Kiraia (CDM) na kuharibu uwezo wa serikali wa kutawala, kwa kuunga mkono Kamati inayomwakilisha Pyidaungsu Hluttaw, na kwa ujumla uchochezi wa watu kwa nia yake ya kuwasumbua. amani na utulivu wa Myanmar.
Mto Waturumani
Maji yake yanaelekea Bahari ya Hindi kupitia mto Galana.
Kisiwa cha Nvuza
ni kati ya visiwa vya Uganda kusini (Mkoa wa Kati, Wilaya ya Buvuma).
Kibingo, Uganda
Mahali
Kibingo uko kwenye barabara kuu ya Mbarara - Bushenyi, takribani kilomita 31 (maili 19), kwa barabara, magharibi mwa Mbarara, jiji kubwa zaidi katika mkoa mdogo wa Ankole.
Kisiwa cha Nvuza
Kinapatikana katika ziwa Nyanza, la pili duniani kwa ukubwa wa eneo.
Irina Ektova
thumb|Irina Litvinenko-Ektova mwaka 2013 katika michezo ya Riadha ya Mabingwa wa Dunia Irina Ektova (née Litvinenko alizaliwa Petropavlovsk, Kazakhstan, 8 Januari 1987) ni mwanariadha wa mchezo wa kuruka mara tatu.
Alishindana kwenye Olimpiki za msimu wa joto mwaka 2008, 2012, na 2016 bila kufikia fainali.
Mto Naro Moru Kaskazini
unapatikana katika kaunti ya Nyeri, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari Hindi.
1033 KK
Makala hii inahusu mwaka 1033 KK (kabla ya Kristo).
Ben Okri
thumb|right|250px
Ben Okri (alizaliwa tarehe 15 Machi 1959) na ni mshairi na mwandishi wa riwaya kutoka Nigeria. Alikaa mjini London miaka yake ya mapema ya utotoni, lakini alirudi Nigeria mnamo mwaka wa 1968. Alirudi Uingereza tena mnamo mwaka wa 1968 ambapo alijiuunga na Chuo Kikuu cha Essex. Amepokea shahada ya heshima kutoka Chuo Kikuu cha Westminister (1997)na Chuo Kikuu cha Essex (2002_ na alipwa tuzo la OBE mnamo mwaka wa 2001.
Tangu achapishe riwaya yake ya kwanza, Flowers and Shadows (1980)(Maua na Vivuli), umaarufu wa Okri umeenea Duniani kote, na mara nyingi hutazamwa kama mmoja wa waandishi wazuri zaidi wa Afrika. Kitabu chake maarufu zaidi, The Famished Road (Njia yenye njaa), kilipewa tuzo la 1991 la Booker. Ameshinda Tuzo la Waandishi wa jumuiya ya Madola, Tuzo la Agha Khan la Uandishi Bunifu na alipewa Tuzop la Crystal na Baraza la Uchumi Duniani. Pia yeye ni mwanachama wa Shirika la Kifalme la Fasihi.
Ametazamwa kama mhalisia wa miujiza, ingawa amekataa kutambulika hivyo. Uzoefu wake wa kwanza wa moja kwa moja wa vita vya wenywe kwa wenyewe nchini Nigeria unasemekana kumpa msukumo wa kuandika viotabu vyake vingi. Yeye huandika mambo ya kawaida nay a kimetafizikia, ya binifasi na ya kijamii, huku akimvuta msomaji na maelezo yake ya kina.
Okri ni makamu wa rais wa Kituo cha Kiingereza cha shirika la kimataifa la PEN, ambalo ni shirika la waandishi lenye matawi 130 katika nchi 100. Pia, yeye ni mwanachama wa Sinema ya Kitaifa ya Uingereza. Anaishi mjini Lodnon.
Baada ya kupumzika kwa miaka 5, kitabu cha kumi na moja cha Okri,, Starbook (Kitabu cha Nyota) kilichapishwa na Rider. Hadithi za Uhuru, riwaya ndogo na mkusanyiko wa hadithi fupi kilichapishwa mnamo mwaka wa 2009.
Presnel Kimpembe
thumb|Presnal Kimpembe Presnel Kimpembe (alizaliwa tarehe 13 Agosti mwaka 1995) ni mchezaji wa soka wa Ufaransa ambaye anacheza kama mlinzi wa Paris Saint-Germain na timu ya taifa ya Ufaransa.
Letlhakane
Letlhakane ni kijiji katika Boteti, Wilaya ya Central huko nchini Botswana. Idadi ya wakazi wa kijijini hapa ilikuwa 22,911 kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka wa 2011.
Milenia ya 11 KK
Makala hii inahusu milenia ya 11 KK (miaka 10999 KK - 10000 KK)
Josephs Quartzy
Joseph Quartzy (amezaliwa 16 Aprili 1999) ni mwigizaji, mwimbaji na mwandishi kutoka Tanzania. Anajulikana zaidi kwa kucheza Nhwale katika filamu ya mapenzi ya mwaka 2019 Mr Local Man na kwa kuigiza Josephs katika mfululizo wa tamthilia ya mwaka 2021 JQ Knew That. Yeye ni mwanachama wa kundi la muziki la The Eastern Bandits. Joseph Quartzy anaandaa kipindi cha mazungumzo cha BTN, The Real Past Show ambacho amekiandaa kwa misimu mitatu sasa.
Shughuli za uandishi
Kama mwandishi, Josephs Quartzy alianza kazi yake ya uandishi mnamo 2018 wakati bado alikuwa mwanafunzi wa shule ya upili(sekondari), akiandika vitabu kama vile New People in Codes, The World of Philosophy, Life's Telescope, na Malaika aliyepotea'' ambavyo havikufanya vizuri sokoni kwa sababu havikuwahi kuchapishwa wala kukaguliwa kwa viwango bora. Mapema mwaka 2022, Josephs alishirikiana na mchapishaji na msambazaji kutoka India wakati aliweza kuandaa na kuchapisha vitabu kwa ubora wa juu. Josephs anaandika zaidi kuhusu masimulizi ya kufikirika kulingana na aina za hadithi za jumla, ingawa pia ameshughulikia aina za mapenzi,Filosofia pia tamthilia za kutisha.
Filamu
Hizi ni filamu ambazo mwigizaji Josephs Quartzy ameshiriki
Tamthilia
Hizi ni Tamthilia ambazo Josephs Quartzy ameshiriki
Fioretti
Fioretti (kwa Kiitalia maana yake ni Maua Madogo, yaani Visimulizi Bora) ni kitabu maarufu kuhusu Fransisko wa Asizi na wenzake kilichotafsiriwa mwishoni mwa karne ya 14 kutoka kile cha Kilatini Actus beati Francisci et sociorum eius, kinachodhaniwa kuwa kiliandikwa na Ugolino Brunforte (1262 hivi – 1348 hivi).
Ingawa hakizingatiwi sana kama chanzo cha kihistoria, kimekuwa na sifa kuliko vitabu vingine juu ya mtakatifu huyo, kwa uzuri mkubwa upande wa lugha na usanii katika kusimulia. Ni kama manukato yanayotuvutia kwenye roho na utakatifu wa Fransisko, aliyekwishakufa toka siku nyingi, hivi kwamba anakumbukwa kwa mbali lakini kwa namna ya kupendeza zaidi. Miaka iliyopita imechuja ujumbe wake, ambao hivyo unang’aa kwa namna ya pekee katika kitabu hicho kilichosisitiza jinsi Fransisko alivyofanana na Yesu, wazo lililokazwa na Wafransisko wote wa karne XIV.
Filamu
Kitabu kilimuongoza Roberto Rossellini mwaka 1950 kutoa filamu Francesco, giullare di Dio (“Fransisko, Msanii wa Mungu”) akishirikiana na Federico Fellini.
Muziki
Kilitumika pia kutunga libretto ya opera ya Olivier Messiaen iliyoitwa Saint-François d'Assise.
Mto West
ni kati ya mito ya mkoa wa Arusha (Tanzania kaskazini).
Milenia ya 12 KK
Makala hii inahusu milenia ya 12 KK (miaka 11999 KK - 11000 KK)
1032 KK
Makala hii inahusu mwaka 1032 KK (kabla ya Kristo).
Yosia
Yosia (kwa Kiebrania יֹאשִׁיָּהוּ, Yoshiyyáhu|Yôšiyyāhû, maana yake "aliyeponywa na YHWH" au "aliyetegemezwa na Yah" ; kwa Kigiriki: Ιωσιας; kwa Kilatini: Josias; 649 KK – 609 KK) alikuwa mfalme wa 16 wa Yuda (641 KK – 609 KK) aliyejitahidi kufanya urekebisho upande wa dini ya Israeli ili kufuata zaidi Torati iliyoelekea kukamilika wakati huo, kwa mchango wake pia.
Hasa alitumia nguvu zake zote kutekeleza agizo la gombo lililopatikana mwaka 622 KK likidai sadaka zote zitolewe katika hekalu la Yerusalemu tu, kadiri ya msimamo wa Kumbukumbu la Torati: "Mungu mmoja, hekalu moja".
Ndiyo maana Biblia inamsifu kwa namna ya pekee pamoja na Hezekia kati ya wafalme wote wa Israeli na Yuda, mbali na Daudi aliyebaki kielelezo cha kudumu cha mtawala aliyempendeza Mungu.
Familia
Mwana wa mfalme Amon na Jedidah, Yosia alirithi utawala akiwa mtoto wa miaka 8 tu, kutokana na uuaji wa baba yake, akatawala miaka 31, kuanzia 641/640 KK hadi 610 KK/609 KK.
Anatajwa pia katika Injili ya Mathayo (1:10-11) kati ya mababu wa Yesu.
Lakini nje ya Biblia hatajwi popote.
Babu yake, Manase anatajwa na Biblia kama mmojawapo kati ya wafalme waovu zaidi wa ukoo wa Daudi kwa jinsi alivyoelekeza raia zake kuacha ibada ya Mungu mmoja ili kufuata dini za mataifa makuu ya wakati huo, hata kutumia Hekalu la Yerusalemu, kinyume cha uaminifu wa baba yake Hezekia.
Yosia alizaa watoto wa kiume wanne: Yohane, Eliakimu, Matania na Shalumu.
Kwanza Shalumu alimrithi Yosia kwa jina la Yehoahazi. lakini baada ya miezi miatu tu nafasi yake ilishikwa na Eliakimu kwa jina la Yehoyakimu, halafu na mtoto wa huyo, Yekonia; hatimaye alitawala Matania kwa jina la Sedekia. Huyo akawa mfalme wa mwisho wa Yuda kwa kushindwa na Babuloni aliyoisaliti, akapelekwa uhamishoni huko pamoja na Wayahudi wengi mwaka 586 KK.
Urekebisho
Kwa miaka 13 tu (622 - 609 K.K.) Yosia alifanya urekebisho wa kidini kuanzia Yerusalemu hadi kwa mabaki ya Waisraeli wa kaskazini, akizuia wote wasiabudu miungu mingine wala wasimtolee Mwenyezi Mungu sadaka nje ya hekalu la Yerusalemu.
Kipindi hicho mji mkuu wa Ashuru uliangamizwa alivyotabiri kwa furaha nabii Nahumu (612 hivi K.K.).
Aretha mfiadini
Aretha (kwa Kiarabu: الحارث, "al-Haarith") alikuwa kiongozi wa Wakristo Waorthodoksi wa Mashariki wenye asili ya Ethiopia walioishi Najran (leo Ukhdūd nchini Saudia) mwanzoni mwa karne ya 6.
Aliuawa pamoja na wenzake walau 340, 4,000 kama si 20,000 (akiwemo mke wake Ruma na mabinti wao wanne) mwaka 523, wakati wa dhuluma ya mfalme Dhu Nuwas aliyekuwa ameongokea dini ya Uyahudi.
Anajulikana kupitia Acta S. Arethae (pia: Martyrium sancti Arethae au Martyrium Arethae)
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu mfiadini.
Sikukuu yake na ya wenzake huadhimishwa nao tarehe 24 Oktoba.
Tunicate kunyatia
Tunicate kunyatia (jina la kisayansi: Megalodicopia hians) ni aina ya tunicate ambaye anaishi kwa kujishikiza katika kuta za korongo kwenye kina cha bahari na sakafu ya bahari, akisubiri wanyama wadogo kuelea au kuogelea katika kinywa chake chenye umbo la kofia.
Anaonekana kama mchanganyiko kati ya Kiwavi bahari (jellyfish) na Venus Flytrap, mdomo wake ambao una umbo la kofia hufungika haraka wakati mnyama mdogo anaelea ndani. Mara tunicate kunyatia amekamata mlo, anafunga mtego (mdomo) wake mpaka akiwa tayari kula tena.
Wakati mwingine huitwa Ghostfish, wao iwanajulikana kuishi katika korongo Monterey katika kina cha mita 200 – 1,000 (futi 660 – 3,280). Zaidi hula zooplankton na wanyama wadogo.
Mto Naro Moru Kusini
unapatikana katika kaunti ya Nyeri, katikati ya Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari Hindi.
Lenovo Yoga 2 Pro
Kampuni ya Lenovo ilitoa Yoga 2 Pro mnamo mwaka 2013 huko Berlin, Ujerumani. Iliendelea kuuzwa huko Marekani mnamo Oktoba 2013. Inakuja katika rangi mbili, kijivu cha fedha na rangi ya chungwa, na imeundwa kwa kubadilika-kuruhusu mtumiaji kuitumia katika hali mbalimbali. alt=Lenovo Yoga 2 Pro|right|thumb|Lenovo Yoga 2 Pro Kwa sababu ya bawaba ya kudumu ambayo inaruhusu skrini kuenea digrii 360, Yoga 2 Pro inaweza kutumia kikamilifu madirisha 8.
Yoga 2 Pro ni kompyuta ya kwanza kupokea cheti cha Green Mark kutoka TUV ambayo inatambua Lenovo kuwa ni rafiki wa mazingira, na matumizi ya chini ya nishati.
Kisiwa cha Nyenda
ni kati ya visiwa vya Uganda kusini (Mkoa wa Kati, Wilaya ya Buvuma).
Kinapatikana katika ziwa Nyanza, la pili duniani kwa ukubwa wa eneo.
1031 KK
Makala hii inahusu mwaka 1031 KK (kabla ya Kristo).
Mabasi ya mwendokasi
thumb|300px|Basi la Mwendokasi (BRT) jijini Dar es Salaam. Mabasi ya mwendokasi (kwa Kiingereza: bus rapid transit, kifupi: BRT) ni mfumo wa usafiri wa mjini ambako kuna njia za pekee za mabasi kwenye barabara zinazofungwa kwa magari madogo, mabasi ya kawaida na baisikeli. Katika mfumo huu mabasi ya mwendokasi hupewa kipaumbele kwenye njiapanda. Kuna pia mbinu za kuwezesha abiria kuingia na kuondoka pamoja na kukata tiketi haraka.
Kwa njia hiyo uwezo wa mabasi ya kubeba abiria wengi huongezwa na kuepukana na matatizo ya mabasi ya mjini ya kawaida ambayo yanaweza kukwama katika msongamano wa magari.
Kwa njia hiyo mfumo wa mabasi ya mwendokasi ina faida zinazopatikana vinginevyo kwa mfumo wa metro (usafiri kwenye njia za reli) au tramu (usafiri kwa reli ndogo mjini) lakini kwa kuepukana na gharama kubwa kutengeneza njia za reli juu au chini ya ardhi. Hata hivyo mifumo ya mabasi ya mwendokasi haifikii uwezo wa metro wa kusafirisha abiria wengi kwa wakati mfupi.
Ajali ya Ndege ya Ethiopia 302
Ndege ya Ethiopia 302 (Ethiopian Airlines Flight 302) ilikuwa ndege ya kimataifa iliyokuwa imepangiwa safari yake kutoka Bole International Airport ya Addis Ababa, Ethiopia, kwenda Jomo Kenyatta International Airport ya Nairobi, Kenya ambapo mnamo 10 Machi 2019 ndege hiyo ilidondoka na kulipuka, hivyo kusababisha vifo vya watu wote 157 (abiria, wahudumu na marubani) waliokuwemo ndani yake.
Tukio hilo limetokea ikiwa ni muda mfupi tu ambapo tukio la kufanana na hilo lilitokea mnamo Oktoba 2018 huko Lion Air Flight 610 Jakarta, Indonesia ambapo ndege ya Boeing 737 MAX 8 (Lion Air Flight 610) ilidondoka muda mchache baada ya kupaa.
Ajali hii inatajwa kuwa ndiyo ajali mbaya zaidi kuwahi kutokea kwa ndege za Ethiopia ambapo ajali hii imelizidi tukio la utekaji wa ndege ya Ethiopia 961 Ethiopian Airlines Flight 961 tukio lililotokea mwaka 1996 huko Komoro, pia ajali hii inatajwa kuwa ndiyo ajali mbaya zaidi kuwahi kuua abiria wengi kwa ndege za Ethiopia.
Ajali
Ndege ya Ethiopia 302 ilibeba watu kutoka mataifa 33 tofauti, wakiwemo wasafiri 149 na kikosi cha waongoza ndege 8 na kufanya jumla ya watu ndani ya ndege hiyo kufikia 157. Baada ya rubani wa ndege hiyo kuripoti kuwa kulikuwa na tatizo kwenye ndege hiyo, mara ndege hiyo ilipotea kwenye mtambo wa rada wa kuongozea ndege na dakika sita baada ya kupaa ilianguka.
Toots Mondt
Toots Mondt (jina kamili: Joseph Raymond "Toots" Mondt; alizaliwa Garden Grove, Iowa, 18 Januari 1894 - 11 Juni 1976) alikuwa mtaalamu wa Marekani na mtetezi ambaye alibadili sekta ya ushindani mapema katikati ya 1920 na ushirikiano kuchochea Shirika la Wrestling wote la Dunia.
Nyota nyingine Mondt alisaidia kuunda kutoka miaka ya 1920 kupitia miaka ya 1960 pamoja na Wayne Munn, Jim Londos, Antonino Rocca, Bruno Sammartino, Stu Hart na Cowboy Bill Watts.
Maisha
Baba wa Toots, Frank, alikuwa mkulima na mjenzi wa mkandarasi.
Familia ya Mondt ilihamia Weld County, Colorado mwaka 1904.
2030
Ukurasa huo unahusu mwaka 2030.
Makala hii inahusu mwaka 2030 BK (Baada ya Kristo).
1030 KK
Makala hii inahusu mwaka 1030 KK (kabla ya Kristo).
Diodori, Diomede na Didimo
Diodori, Diomede na Didimo (walifariki Laodikea, Syria) ni Wakristo waliouawa katika dhuluma ya Dola la Roma.
Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.
Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Oktoba.
Ngano za Wenzi Watatu
Ngano za Wenzi Watatu (kwa Kilatini Legenda trium sociorum) ni kitabu muhimu zaidi kati ya vile visivyo rasmi vilivyoandikwa katika karne XIII kuhusu Fransisko wa Asizi. Kina sura 18.
Oxfam
thumb right|thumb|300x300px|Nchi zilizo na shirika za Oxfam Oxfam International ni kikundi cha mashirika 14 yanayofanya kazi na zaidi ya wabia 3,000 katika nchi karibu 100. Shabaha yake ni kupata suluhisho la kudumu la umaskini na udhalimu.
Ngano za Wenzi Watatu
Uandishi wake
Kwa muda mrefu kilidhaniwa kuandikwa na wenzi watatu wa mtakatifu huyo, Anjelo, Leo na Rufino, hivyo wakati mwingine kilipewa kipaumbele.
Oxfam
Oxfam inaelimisha umma kuhusu shida hizo, huendesha miradi ya kuleta mabadiliko, na hutoa msaada katika majanga makubwa, pia inakuza maendeleo endelevu na biashara ya haki (fair trade).
Ngano za Wenzi Watatu
Uandishi wake
Kadiri ya mtazamo huo, miaka ishirini baada ya kifo cha Fransisko hamu ya kujua habari zake ilikuwa imeongezeka ndani na nje ya shirika. Ndiyo sababu wakati wa mkutano mkuu wa mwaka 1244 mtumishi mkuu mpya aliagiza ndugu wote walete kwa maandishi kumbukumbu yoyote waliyonayo juu yake. Kutokana na agizo hilo kitabu hicho kilitungwa katika miaka 1241-1247 kikaitwa “Ngano za Wenzi Watatu”. Kinategemea sana kitabu cha Yohane wa Perugia lakini kinatia mkazo zaidi juu ya Fransisko mwenyewe na kuonyesha njia ya kuongoka na kufanana na Kristo ambayo aliifuata na ambayo inawafaa wote.
Oxfam
Oxfam ilianza mjini Oxford, Uingereza, mnamo 1942 kama Kamati ya Oxford ya kupambana na Njaa, kwa hiyo imechukua jina kutoka maneno Oxford na "Famine". Ilianzishwa na wafuasi wa Jamii ya Marafiki (Quaker), wanaharakati wa kijamii, na wasomi wa Oxford.
Hii sasa ni Oxfam Great Britain, ofisi yake bado iko Oxford, Uingereza. Shabaha yao ya kwanza ilikuwa kushawishi serikali ya Uingereza kufikisha chakula kwa watu wa Ugiriki iliyovamiwa na Ujerumani na Italia wakati ya Vita Kuu ya Pili. Baada ya vita shirika iliendelea kutafuta chakula kwa watu katika nchi za Ulaya zilizoharibika vitani, pamoja nchi za maadui kama Ujerumani.
Kazi ya Oxfam ilianza kupanuka wakati wa kuundwa kwa shirika la Oxfam nchini Kanada mnamo 1963.
Gona, Ethiopia
thumb|335x335px| Ramani ya Ethiopia inayoweka mipaka katika maeneo ya Afar na Awash Gona ni eneo la akiolojia katika Pembetatu ya Afar ya Ethiopia iliyoko Nyanda za juu za Ethiopia.
Mto Wouli
ni kati ya mito ya mkoa wa Arusha (Tanzania kaskazini).
Flavi na wenzake
Flavi na wenzake 4 (walifariki Nikomedia, leo Izmit nchini Uturuki, 303) ni Wakristo ambao waliuawa wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian kwa sababu walikataa kuabudu miungu.
Wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.
Sikukuu yao inaadhimishwa kila mwaka tarehe 7 Mei.
Fincha Habera, Ethiopia
thumb|230x230px| Hifadhi ya Taifa ya Mlima wa Bale, Ethiopia, 2003 Fincha Habera ni eneo la kiakiolojia la Zama za Mawe za Kati iliyoko ndani ya Milima ya Bale, kusini mwa Ethiopia. Makao ya mwamba yapo ndani ya ekolojia kubwa zaidi ya milima barani Afrika na inajulikana sana kwa urefu wa juu wa makazi na eneo la akiolojia, lililoko juu mita 4,000 juu ya usawa wa bahari, kati ya Bonde la Harcha na Wasama.
1150 KK
Makala hii inahusu mwaka 1150 KK (kabla ya Kristo).
Wanlov the Kubolor
thumb|Wanlov akitumbuiza kwenye tamasha Emmanuel Owusu-Bonsu, anajulikana kwa jina la kisanii Wanlov the Kubolor (alizaliwa mnamo tarehe8 Septemba 1980, huko Ploiesti, Rumania) ni mtu wa Ghana-Rumani mwanamuziki na mwongozaji wa filamu aliyezaliwa na baba watu wa Akan na mama Mromania. Kubolor ni neno la lugha ya Ga ambalo kimsingi linamaanisha mtoro, lakini linaweza kueleweka kuwa mzururaji.
1185 KK
Makala hii inahusu mwaka 1185 KK (kabla ya Kristo).
Liberali wa Roma
Liberali wa Roma (alifariki Roma, Italia, 269 hivi) alikuwa konsuli wa Dola la Roma ambaye aliongokea Ukristo na kuacha siasa na anasa.
Hatimaye aliuawa kwa ajili ya imani yake katika dhuluma ya kaisari Klaudio Mgoti. Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.
Sikukuu yake ni tarehe 20 Desemba.
Dada
Dada ni jina ambalo linatumika tu kwa ndugu wa jinsia ya kike tu.
Yuda (ufalme)
Ufalme wa Yuda (kwa Kiebrania מַמְלֶכֶת יְהוּדָה, Mamlekhet Yehuda) ulikuwa nchi ya Mashariki ya Kati katika karne ya 10 KK hadi karne ya 6 KK. Mara nyingi unaitwa ufalme wa Kusini kwa sababu ulitokana na mgawanyiko wa Ufalme wa Israeli ulioendelea upande wa kaskazini.
Dada
Jina hilo laweza kutumika kuanzia kwa mtoto mwenye umri mdogo hadi mkubwa, bali hutumika pia kuonyesha heshima kwa mwanamke mkubwa.
Yuda (ufalme)
Ufalme huo uliongozwa daima na ukoo wa Daudi, isipokuwa miaka 6 (842 KK - 837 KK) aliposhikwa utawala malkia Atalia, binti au dada wa mfalme wa Israeli Ahabu. Hata hivyo kwa muda mrefu watawala wa Yuda walikuwa vibaraka wa Ashuru au nchi nyingine za jirani. ).
Hatimaye, chini ya mfalme Sedekia, mfalme Nebukadneza II wa Babuloni aliangamiza ufalme huo na mji mkuu wake, Yerusalemu, mwaka 587, akihamisha kwa awamu tatu wakazi wake hadi Mesopotamia.
Mwaka 539 Koreshi Mkuu, mfalme wa Persia, aliteka Babuloni na kuruhusu Wayahudi warudi kwao, si tena kama ufalme, bali kama wilaya iliyoitwa Yehud, chini ya Zerubabeli, kitukuu wa Yekonia, wa pili kuanzia mwisho kati ya wafalme wa Yuda.
Kisiwa cha Nziribanje
ni kati ya visiwa vya Uganda kusini (Mkoa wa Kati, Wilaya ya Mukono).
Muda
Muda ni kipindi ambacho mtu aidha alifanya, anafanya au anatarajia kufanya jambo fulani. Katika maisha tumepitia vitu mbalimbali, baadhi tunaweza tukavikumbuka na vingine hatuvikumbuki, na katika maisha kadri muda unavyokwenda ndivyo vitu vinazidi kugunduliwa kutokana na ongezeko la sayansi.
Kisiwa cha Nziribanje
Kinapatikana katika ziwa Nyanza, la pili duniani kwa ukubwa wa eneo.
Muda
Katika maisha ya kila siku mwanadamu hutegemea sana muda ili kufanikisha malengo yake.
Matumizi ya muda
Muda hutumika na watu mbalimbali kwa mambo mbalimbali kama itakavyoelezwa hapa chini:
Endapo watautumia muda huo vibaya, hakika hawataweza kufikia malengo waliyojiwekea.
Hata hivyo ni muhimu kuwa na uwiano mzuri katika matumizi ya muda, kwa mfano, kwa sala na kazi.
Djibril Sidibé
thumb|318x318px|Djibril Sidibe Djibril Sidibé (alizaliwa tarehe 29 Julai mwaka 1992) ni mchezaji wa soka wa Ufaransa ambaye anacheza kama mchezaji kamili kwa Monaco.
Monaco
Msimu wa 2016-17 Mnamo tarehe 8 Julai 2016, Sidibé alijiunga na AS Monaco kwa mpango wa miaka mitano.
Thamaga
Thamaga ni kijiji katika Kweneng East, Wilaya ya Kweneng huko nchini Botswana. Idadi ya wakazi wa kijijini hapa ilikuwa 21,471 kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka wa 2011.
Donino wa Fidenza
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Oktoba.
1029 KK
Makala hii inahusu mwaka 1029 KK (kabla ya Kristo).
DC Comics
thumb|Hii ndio [[nembo ya Dc comics.]] DC Comics (iliyoanzishwa mwaka wa 1934 kama National Allied Publications) ni kampuni ya Marekani inayochapisha vitabu vya vibonzo na Burudani; yenyewe inamilikiwa na Time Warner.
Mpinzani wake mkubwa ni Marvel Comics. DC Comics ni mojawapo ya kampuni kubwa nchini Marekani, ambayo inajulikana vizuri kwa kufanya "vitabu vya maandishi ya" superhero ". DC Comics ni maarufu sana katika michoro ya kisasa ya sanaa ya Graphics.
Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara
Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara inataja kwa mpangilio wa alfabeti baadhi tu ya mito ya eneo hilo la Tanzania Kaskazini.
Kisiwa cha Sali (Uganda)
ni kati ya visiwa vya Uganda kusini (Mkoa wa Kati, Wilaya ya Mpigi).
Kinapatikana katika ziwa Nyanza, la pili duniani kwa ukubwa wa eneo.
Kisiwa cha Ramafuta
ni kati ya visiwa vya Uganda kusini (Mkoa wa Kati, Wilaya ya Buikwe).
Kinapatikana katika ziwa Nyanza, la pili duniani kwa ukubwa wa eneo.
Chris Letcher
Chris Letcher, ni mwimbaji, mtunzi wa nyimbo na filamu wa Afrika Kusini anayeishi London. Amecheza na Urban Creep. Albamu zake mbili zilitengeneza orodha ya Mail & Guardian ya Afrika Kusini CD 20 Bora za Wasanii wa Afrika Kusini. Frieze, albamu yake ya mwaka 2007, imeorodheshwa mwaka huo katika Albamu ya Sunday Times. Albamu yake ya pili ya Spectroscope ilichaguliwa kuwa albamu ya mwaka 2011.
Aliandika alama za filamu ya kwanza ya Claire Angelique, My Black Little Heart, alishiriki katika uzalishaji wa BBC kipindi cha filamu ya Women in Love  katika mfululizo wa televisheni, na filamu ya mkurugenzi Ntshavheni Wa filamu za Luruli, Elelwani. ambayo ilionyeshwa katika Tamasha la Filamu la Berlinale mwaka 2013. Pia alitunga alama za filamu ya BBC Challenger, ambayo ni nyota alikuwa William Hurt. Letcher alishiriki katika filamu ya Black South-Easter mwaka 2013 na Spoek Mathambo.
1028 KK
Makala hii inahusu mwaka 1028 KK (kabla ya Kristo).
Gisleno
Gisleno (alifariki Ursidongus, leo Saint-Ghislain, nchini Ubelgiji, 9 Oktoba 680) alikuwa mkaapweke padri aliyefanya umisionari na kuanzisha monasteri, akitokea labda Ugiriki au Ujerumani.
Tonota
Tonota ni kijiji katika Tutume, Wilaya ya Central huko nchini Botswana. Idadi ya wakazi wa kijijini hapa ilikuwa 21,031 kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka wa 2011.
Imani na sheria
Imani ni kukubaliana na kitu fulani hata kama si cha kuonekana. Kila mtu ana imani yake inayomuongoza katika maisha.
Sheria ni kanuni zinazotungwa na jopo fulani la watu. Katika maisha sheria husaidia sana, hasa katika kuhakikisha kuwa usalama na amani zinakuwepo.
Hapo zamani katika historia ya Kanisa sheria ilitumika hasa katika kuwaleta waliopotea katika ulimwengu wa roho.
Lakini imani imekuwa mbele zaidi ya sheria (Gal 3:10).
The Province
The Province ni gazeti la kila siku linalochapishwa na mtindo wa gazeti la porojo. Gazeti hili huchapishwa katika eneo la British Columbia na Kundi la Pacific Newspaper, kampuni shirika ya CanWest Global Communications. Limekuwa gazeti la kila siku tangu mwaka wa 1898.
Kulingana na utafiti wa NADbank wa hivi majuzi, wasomaji wa The Province kila siku(kati ya Jumatatu na Ijumaa) ni 520,100 ,takwimu hii inalifanya kuwa gazeti linalosomwa sana katika eneo la British Columbia.Vilevile,usambazaji wa nakala katika siku sita ni nakala 167,746 kwa kila siku.
Historia
Katika mwaka wa 1923, familia ya Southam ilinunua gazeti hili la The Province. Miaka ishirini na miwili baadaye katika mwaka wa 1945, wachapishaji wa nakala za jarida hili waligoma. The Province lilikuwa gazeti lililonunuliwa sana kati ya magazeti mengine yote jijini Vancouver likiwa mbele ya The Vancouver Sun na lile la News Herald. Kama matokeo ya mgomo huo wa wiki sita, gazeti hilo lilipoteza wanunuzi muhimu katika soko la magazeti ikifanya mauzo yao yapungue. Gazeti hili lilishuka hadi nafasi ya tatu katika mauzo ya magazeti. Katika mwaka wa 1957, magazeti ya The Province na The Vancouver Sun yaliuzwa kwa kampuni ya Pacific Press ambayo ikamilikiwa na kampuni zote mbili (Vancouver Sun na The Province).
Stesheni za redio za CFCB / CKCD
Mnamo 23 Machi 1922, The Province lilianzisha stesheni ya redio ya CFCB iliyotangaza habari mbalimbali na ripoti za soko la hisa. Kulikuwa na muhtasari za habari siku nzima zikifuatiwa na muziki. Stesheni hii ,kwa kawaida, ilikuwa ikifungwa saa nne ya usiku. Stesheni hii ilibadilisha jina lake kuwa CKCD katika mwaka wa 1923, na ikahamia mfumo wa usambazaji wa 730kHz katika mwaka wa 1925. Usimamizi wa gazeti hilo, The Province, likachukuliwa na kampuni ya Pacific Broadcasting katika mwaka wa 1933 huku The Province likiendelea kuipa stesheni hiyo ripoti na habari mbalimbali za kutangazwa.
Katika mwaka wa 1936, shirika jipya lililokuwa limeundwa la Canadian Broadcasting Corporation(liliundwa ili liwe shirika la utangazaji na pia la kusimamia sheria za utangazaji - jukumu hili la pili,hapo awali, lilikuwa la Idara ya Umarina na Uvuvi) liliagiza CKCD kurudisha kibali chake na kufunga kazi yake yote. Stesheni ya CKCD ilitangaza habari yake ya mwisho katika mwezi wa Februari 1940.
1161 KK
Makala hii inahusu mwaka 1161 KK (kabla ya Kristo).
Jenetikia
Jenetikia (kutoka Kigiriki cha kale γενετικός, genetikos, neno ambalo tena linatokana na γένεσις, genesis, "asili"  ) ni tawi la biolojia linalochunguza uritishano na mwachano wa viumbe hai.
Ukweli kwamba viumbe hai hurithi sifa kutoka kwa wazazi wao umetumika tangu zamani za kale kuboresha mazao ya mimea na wanyama kwa njia ya uzalishaji teuzi.
Hata hivyo, sayansi ya kisasa ya jenetikia, ambayo inajaribu kuelewa utaratibu wa urithi, ilianza tu na kazi ya Gregor Mendel katikati ya karne ya 19. Ingawa hakujua msingi halisi wa urithi, Mendel aliona kwamba viumbe hurithi sifa kupitia vitengo maalumu ambavyo sasa vinaitwa jeni.
Jeni hufanana na maeneo ndani ya DNA, molekuli inayoundwa na mlolongo wa aina nne tofauti za nyukleotidi. Mpangilio wa nyukleotidi hizo ndio maelezo ya kijeni ambayo viumbe huyarithi. Kwa kawaida DNA ina umbo la ncha mbili, ambazo kila moja ina nyukleotidi zinazokamilishana. Kila ncha inaweza kutumika kama kiolezo katika uumbaji wa ncha nyingine mpya: hii ndiyo njia halisi ya kutengeneza nakala za jeni ambazo zinaweza kurithiwa.
Mpangilio wa nyukleotidi katika jeni hutafsiriwa na seli ili kuzalisha mlolongo wa aminoasidi, hivyo kutengeneza protini; utaratibu wa aminoasidi katika protini hufanana na utaratibu wa nyukleotidi katika jeni. Uhusiano huo kati ya mpangilio wa nyukleotidi na mpangilio wa aminoasidi hujulikana kama kanuni ya maumbile. Aminoasidi zilizo katika protini huamua jinsi inavyojikunja katika umbo la pande tatu; kisha, utendaji kazi wa protini hiyo hutegemea muundo huo. Protini hutekeleza karibu majukumu yote yanayohitajika ili seli ziishi. Mabadiliko ya DNA katika jeni yanaweza kubadilisha aminoasidi za protini, na hivyo kubadilisha umbo lake na utendaji kazi wake: mabadiliko haya yanaweza kuwa na madhara makubwa katika seli na kwa kiumbe kwa jumla.
Ingawa jenetikia ina athari kubwa katika sura na tabia za kiumbe, matokeo ya mwisho yanategemea mchanganyiko wa jenetikia na mambo ambayo kiumbe anayapitia wakati wa uhai wake. Kwa mfano, ingawa jeni zinaweza kuamua ukubwa au udogo wa kiumbe, lishe na mambo mengine ambayo kiumbe hupitia baada ya kuzaliwa pia huwa na athari kubwa.
Historia
Ingawa sayansi ya jenetikia ilianza na majaribio na nadharia ya Gregor Mendel katika miaka ya kati ya 1800, nadharia nyingine za urithi zilikuwepo kabla yake. Nadharia maarufu wakati wa Mendel ilikuwa dhana ya kuchanganya urithi, yaani wazo la kwamba watu hurithi mchanganyiko laini wa sifa kutoka kwa wazazi wao. Mendel hakukubaliana na wazo hilo na alionyesha kwamba sifa zinajumuisha mchanganyiko wa jeni tofauti kuliko mchanganyiko unaofanana.
Nadharia nyingine ambayo ilikuwa imeungwa mkono wakati huo ilikuwa urithi wa sifa zilizopatikana: imani kwamba watu hurithi sifa zilizojengwa na wazazi wao. Nadharia hiyo (ambayo kwa kawaida inahusianishwa na Jean-Baptiste Lamarck) sasa inajulikana kuwa na makosa.
Nadharia nyingine zilikuwa pamoja na panjenesisi ya Charles Darwin (ambayo ilikuwa na vipengele vya mambo mtu anayoyapata na yale anayoyarithi) na muundo mpya wa Francis Galton wa panjenesisi kama nadharia inayohusisha chembechembe na urithi.
Jenetikia ya Mendel na ya kale
Sayansi ya jenetikia ya kisasa ilianzishwa na Gregor Mendel, mtawa wa Kiaugustino na mwanasayansi mwenye asili ya Kijerumani ambaye alichunguza hali ya urithi katika mimea. Katika maandishi yake "Versuche über Pflanzenhybriden" ("Majaribio ya Uvyausaji wa Mimea"), iliyowasilishwa katika mwaka 1865 kwa Naturforschender Verein (Jumuiya ya Utafiti kuhusu Mimea na Viumbe) huko Brünn, Mendel alifuatilia ruwaza za urithi za sifa fulani kwa mimea ya njegere na kuielezea kupitia hisabati. Ingawa ruwaza hii ya urithi ingeweza kuonekana katika sifa kadhaa, kazi ya Mendel ilipendekeza kuwa urithi ulikuwa ulihusisha chembechembe, si kupata, na kwamba ruwaza za urithi wa sifa nyingi zinaweza kuelezwa kupitia kanuni na uwiano rahisi.
Umuhimu wa kazi ya Mendel haukuweza kueleweka vizuri hadi miaka ya 1890, baada ya kifo chake, wakati ambapo wanasayansi wengine wakiwa wanashughulikia mambo kama hayo, waligundua upya utafiti wake. William Bateson, mtetezi wa kazi ya Mendel, aliunda neno jenetikia mwaka 1905. (Kivumishi jenetikia kilichotokana na neno la Kigiriki mwanzo  - γένεσις,  "asili" na kwamba kutoka kwa neno genno  - γεννώ,  "kujifungua", kinatangulia nomimo na kilitumika kwa mara ya kwanza kwa maana ya kibiolojia mwaka 1860). Bateson alieneza matumizi ya neno jenetikia kuelezea utafiti wa urithi katika hotuba yake ya uzinduzi wa Mkutano wa Tatu wa Kimataifa wa Uvyausaji wa Mimea huko London, Uingereza mwaka 1906
Baada ya kugunduliwa upya kwa kazi ya Mendel, wanasayansi walijaribu kuamua ni molekuli zipi katika seli zilizohusika na urithi. Mwaka 1910 Thomas Hunt Morgan alisema kuwa jeni ziko juu ya kromosomu, kulingana na matokeo ya mabadiliko ya macho meupe yaliyohusiana na jinsia katika nzi-tunda. Mwaka 1913 [mwanafunzi]] wake Alfred Sturtevant alitumia uhusiano wa kijeni kuonyesha kuwa jeni hupangwa kwa ,mstari kwenye kromosomu.
Jenetikia ya molekuli
Ingawa jeni zilijulikana kuwepo kwenye kromosomu, hizo kromosomu zinajumuisha protini na DNA: wanasayansi hawakujua ni ipi kati ya hizo iliyohusika na urithi. Mwaka 1928, Frederick Griffith aligundua jambo la mabadiliko: bakteria zilizokufa ziliweza kuhamisha nyenzo za kijeni ili "kubadilisha" bakteria zingine zilizokuwa bado hai.
Miaka kumi na sita baadaye, mwaka 1944, Theodore Oswald Avery, Colin McLeod na Maclyn McCarty walitambua molekuli iliyohusika na mabadiliko ni DNA.
Majaribio ya Hershey-Chase ya mwaka 1952 pia yalionyesha kuwa DNA (badala ya protini) ndiyo wenzo wa kijeni wa virusi ambavyo huambukiza bakteria, hivyo kutoa ushahidi zaidi kwamba DNA ndiyo molekuli inayohusika na urithi.
James D. Watson na Francis Crick walitambua muundo wa DNA mwaka 1953, kwa kutumia kazi ya kristalografia ya eksirei ya Rosalind Franklin na Maurice Wilkins ambayo ilionyesha kuwa DNA ina muundo wa msokoto (yaani, umbo kama la kizibuo). Umbo la misokoto miwili lilikuwa na ncha mbili za DNA na nyukleotidi ilikuwa imeangalia ndani, na kila moja ililingana na nyukleotidi kikamilisho kwenye ncha nyingine na kuunda umbo linalofanana na vidato kwenye ngazi iliyosokotwa. Umbo hili lilionyesha kuwa maelezo ya kijeni yapo katika mpangilio wa nyukleotidi kwenye kila ncha ya DNA. Umbo hilo pia lilipendekeza njia rahisi ya kurudiarudia: kama ncha hizo zimetenganishwa, ncha zingine mpya za kila ncha iliyotenganishwa zinaweza kuundwa upya kulingana na mpangilio wa ncha za zamani.
Ingawa umbo la DNA lilionyesha jinsi urithi unavyofanya kazi, bado haikujulikana jinsi DNA inavyoathiri tabia ya seli. Katika miaka iliyofuata, wanasayansi walijaribu kuelewa jinsi DNA hudhibiti mchakato wa uzalishaji protini. Iligundulika kwamba seli hutumia DNA kama kiolezo ili kujenga kijumbe kinacholingana cha RNA (molekuli iliyo na nyukleotidi, zinazofanana sana na DNA). Mpangilio wa nyukleotidi wa kijumbe RNA hutumiwa kujenga mpangilio wa aminoasidi katika protini; tafsiri hii kati ya mipangilio ya nyukleotidi na aminoasidi hujulikana kama kodi ya kijeni.
Tafiti nyingi ziliweza kufanywa kutokana na uelewa huu wa molekuli ya jeni. Uvumbuzi muhimu uliofanywa na Frederick Sanger mwaka 1977ulikuwa mpangilio wa mlolongo uliokuwa na DNA mwisho. Teknolojia hii inawaruhusu wanasayansi kusoma mpangilio wa nyukleotidi wa molekuli ya DNA.
Mwaka 1983, Kary Banks Mullis alitengeneza mmenyuko wa mlolongo wa polimerasi, hivyo kutoa njia ya haraka ya kutenga na kukuza sehemu maalum ya DNA kutoka kwa mchanganyiko.
Kutoka kwa juhudi za pamoja za "Mradi wa Jenomu za Binadamu" na juhudi sambamba za binafsi za Celera Genomics, mbinu hizi na zingine zilifikia kilele katika upangiliaji wa jenomu za binadamu mwaka 2003.
Urithi wa kipekee na sheria za Mendel
Katika ngazi yake ya msingi kabisa, urithi katika viumbe hutokea kupitia sifa za kipekee, ziitwazo jeni. Sifa hii ilivumbuliwa kwa mara ya kwanza na Gregor Mendel, ambaye alifanyia utafiti utengaji wa sifa zinazorithika katika mimea ya njegere. Katika tafiti zake kuhusu sifa ya rangi ya maua, Mendel aliona kwamba maua ya kila mmea wa njegere yalikuwa ama rangi ya zambarau au nyeupe-lakini kamwe hakukuwa na rangi ya kati ya rangi hizo mbili. Tofauti hizo, matoleo ya kipekee ya jeni moja yanaitwa aleli//aina zinazofanana.
Katika kesi ya njegere, ambayo ni spishi yenye seti mbili za kromosomu, kila mmea una aleli mbili za kila jeni, aleli moja iliyorithiwa kutoka kwa kila mzazi. Spishi nyingi, ikiwa ni pamoja na binadamu, zina muundo huo wa urithi. Viumbe vyenye seti mbili za kromosomu na vyenye nakala mbili za aleli moja//sawa ya jeni maalum huitwa homozigasi katika sehemu hiyo ya jeni, wakati viumbe vyenye aleli mbili tofauti za jeni maalum vinaitwa heterozigasi.
Seti ya aleli kiumbe maalum inaitwa jenotipu yake, wakati sifa zinazoweza kuonekana za kiumbe hicho zinaitwa fenotipu yake. Wakati viumbe ni heterozigasi kwa jeni, mara nyingi aleli moja husemekana kutawala kwani sifa zake hutawala fenotipu ya kiumbe hicho, wakati aleli nyingine inaitwa selipumbazi kwani sifa zake hufifia na haziwezi kuonekana. Baadhi ya aleli hazina utawala kamili na badala yake huonyesha ni fenotipu ya kati, au utawala wa pamoja kwa kuonyesha aleli zote mbili kwa wakati moja. Wakati wa jozi la viumbe kuzaana, watoto wao kinasibu hurithi aleli moja kati ya hizo mbili kutoka kwa kila mzazi. Matokeo haya ya urithi wa kipekee na utengaji wa aleli kwa pamoja zinajulikana kama Sheria ya kwanza ya Mendel au Sheria ya Utengaji.
Mwandiko na michoro
Wataalamu wa jeni hutumia michoro na ishara kueleza urithi. Jeni moja huwakilishwa na herufi moja au herufi kadhaa. Mara nyingi alama ya "+" hutumika kwa aleli ya kawaida ya jeni, isiyobadilika.
Katika majaribio ya utungisho na uzalishaji (na hasa wakati wa kujadili sheria za Mendel) wazazi hujulikana kama kizazi "P" na watoto kama kizazi "F1" (watoto wa kwanza). Wakati watoto F1 wanazalishana, watoto wao huitwa kizazi "F2" (watoto wa pili). Mmojawapo wa michoro ambayo hutumika sana kutabiri matokeo ya uzalishaji mtambuka ni mraba wa Punnett.
Wakati wa kufanyia utafiti magonjwa ya binadamu yanayohusiana na jeni, wataalamu mara nyingi hutumia chati ya ukoo kuwakilisha urithi wa sifa. Chati hizi huonyesha urithi wa sifa katika mti wa nasaba.
Maingiliano ya jeni mbalimbali
Viumbe hai wana maelfu ya jeni, na katika viumbe wanaozaana kupitia ngono jeni hizi hujigawa bila kutegemeana. Hii ina maana kwamba urithi wa aleli ya rangi ya njano au kijani ya njegere haihusiani na urithi wa aleli za maua meupe au ya rangi ya zambarau. Jambo hili, linalojulikana kama "sheria ya pili Mendel" au "Sheria ya ugawaji huru", inamaanisha kwamba aleli za jeni tofauti huchanganywa kati ya wazazi ili kutengeneza watoto walio na michanganyiko mingi na tofauti. (Baadhi ya jeni huwa hazijigawi kivyake, hivyo kuonyesha uhusiano wa kijeni, mada ambayo imejadiliwa katika sehemu nyingine ya makala haya).
Mara nyingi jeni tofauti zinaweza kuingiliana kwa njia ambayo inaathiri sifa sawa. Katika mmea wa 'Omphalodes Verna', kwa mfano, kuna jeni iliyo na aleli ambazo huamua rangi ya maua: buluu au majenta. Hata hivyo, jeni nyingine hudhibiti ikiwa maua yana rangi yoyote au ni meupe. Wakati mmea una nakala mbili za aleli nyeupe, maua yake huwa meupe-bila kujali kama jeni ya kwanza ina aleli za rangi ya buluu au majenta. Mwingiliano kati ya jeni huitwa epistasisi, na jeni ya pili hukandamiza ile ya kwanza.