cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aktiki
Aktiki (pia: Aktika) ni sehemu ya kaskazini kabisa ya dunia yetu, ikijumlisha nchi na bahari inayozunguka ncha ya kaskazini. Sehemu za kaskazini za Urusi, Alaska (Marekani), Kanada, Greenland (Udani), Skandinavia (Norwei, Uswidi na Ufini) pamoja na bahari ya Aktiki huhesabiwa katika Aktiki.
Bikari (kundinyota)
Bikari (kwa Kilatini na Kiingereza Circinus) ni jina la kundinyota ndogo kwenye angakusi.
Aktiki
Zote huwa na hali ya hewa baridi mwaka wote.
Upande wa kusini wa dunia kuna eneo linalolingana na hilo ambalo huitwa Antaktiki.
Bikari (kundinyota)
Jina
Bikari ni kati ya kundinyota zilizobuniwa katika enzi ya kisasa. Jinsi ilivyo kwa nyota nyingine zinazoonekana kwenye angakusi pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu, kwa hiyo wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Kundinyota hili ilielezwa mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “le Compas “ lililomaanisha “bikari” yaani kifaa cha kuchorea duara.
Aktiki
Tabia za Aktiki
Nchani kamili muda wa mchana huu ni miezi sita na pia muda wa usiku ni miezi sita. Kwa umbali fulani vipindi vya pambazuko vinaongezeka. Kwenye sehemu za kusini za Aktiki vipindi vya mchana ni virefu kuliko usiku, kwa hiyo kuna nafasi kwa mimea kustawi inayolisha pia wanyama mbalimbali.
Kutokana na baridi hiyo bahari ya Aktiki imeganda ikifunikwa na ganda nene la barafu. Kwa hiyo sehemu za Aktiki hufunikwa na barafu tupu mwaka wote na hizi ni sehemu kubwa za Greenland zinazofunikwa na barafuto, halafu Bahari ya Aktiki yenye ganda la barafu. Maeneo mengine yana theluji, lakini theluji hii huyeyuka kwa vipindi vifupi vya joto.
Bikari (kundinyota)
Jina
Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha Zama za Mwangaza ambako Lacaille alitumia majina ya zana za siku zake kwa kutaja nyota, si tena majina ya mitholojia ya kale. Bikari imepokelewa kati ya makundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia kwa jina la Circinus. Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Cir'.
Aktiki
Tabia za Aktiki
Ardhi imeganda pia yaani maji na unyevu ndani ya ardhi hupatikana kama barafu tu na hii inafaya ardhi kuwa ngumu kama mwamba. Wakati wa vipindi vya joto kwenye mchana wa Aktiki sentimita za juu za ardhi zinapoa na hiki ni kipindi cha mimea kuotea. Lakini chini ya uso wake ardhi bado imeganda na kwa sababu hiyo hakuna miti kwenye Aktikiː hakuna nafasi kwa ajili ya mizizi yao.
Bikari (kundinyota)
Nyota
Nyota za Bikari ni chache na dhaifu; angavu zaidi ni Alpha Circini ambayo ni nyota kigeugeu yenye mwangaza unaoonekana wa mag 3.19 ikiwa umbali wa miakanuru 54 kutoka Dunia. Spektra yake inonyesha utokaji wa stronti, chromi na europi.
Aktiki
Mipaka ya Aktiki
Hakuna mipaka ya Aktiki inayokubaliwa na wataalamu wote.
Mimea
Kaskazini kabisa hakuna mimea isipokuwa plankton baharini chini ya barafu. Penye barafu ya kudumu hakuna mimea. Sehemu za kaskazini kwenye nchi kavu ambako theluji huyeyuka kwa siku chache tu mimea ya pekee ni aina za kuvu na kuvumwani. Kusini zaidi kadiri jinsi baridi kali inavyopungua nafasi za mimea huongezeka. Kuna manyasi, majani mbalimbali na hata vichaka vinavyofikia kimo cha mita 2 karibu na duara ya Aktiki.
Wanyama wa Aktiki
Mimea hii inalisha mamalia kadhaa kama aina za sungura, panya, maksai maski au mbawala aktiki. Hao huvindwa na wanyama walanyama kama vile mbweha aktiki na mbwa mwitu. Kando ya bahari pale pasipoganda kuna mamalia wanaokamata samaki kama sili na aina za nyangumi. Dubu aktiki huvinda wanyama wote wengine akipendelea sili na samaki.
Watu
Kuna vikundi vya watu ambao wameishi katika mazingira ya Aktiki tangu karne nyingi. Wenyeji wa nchi za Aktiki ni Waeskimo wanaoishi Greenland, Kanada, Alaska na Siberia (Urusi). Kiasili ni wawindaji na wavuvi; walijenga nyumba za barafu wakati wa baridi na hema kwenye kipindi cha joto, lakini siku hizi huishi katika nyumba za kawaida. Kwa usafiri walitumia sleji zilizovutwa na mbwa.
Vikundi vingine vilivyoingia katika nchi za Aktiki ni pamoja na Wasami wa Skandinavia ya kaskazini na watu mbalimbali wa Siberia ya kaskazini ambao waliishi kama wawindaji au wafugaji wa mbawala aktiki.
Lada
thumb|Kiwanda cha magari cha AvtoVAZ huko Togliatti, Urusi mnamo 2010. Lada (Kirusi:Лада) ni aina ya magari yanayotengenezwa na kampuni ya serikali ya Urusi AutoVAZ.
Hapo awali, magari hayo yalitolewa kwa jina la "Zhiguli" (Жигули) katika soko la ndani la Umoja wa Kisovyeti. Magari yaleyale yalitolewa kwa jina "Lada" yakikusudiwa kuuzwa nje ya nchi kuanzia 1973. Kimsingi Zhiguli na Lada za kwanza zilikuwa nakala za Fiat 124, na kiwanda kilitengenezwa kwa msaada wa kampuni ya Fiat kutoka Italia.
Baada ya mwisho wa Umoja wa Kisovyeti, Lada iliendelea kuwa chapa kuu kwa masoko yote ya ndani na nje ya nchi.
Baada ya kampuni ya Kifaransa ya Renault kununua asilimia 26 za hisa za AutoVaz, uzalishaji wa magari ya Lada ulisimamiwa na mameneja kutoka Renault kuanzia mwaka 2016.
Baada ya uvamizi wa Ukraine na Urusi Renault ilijiondoa katika uzalishaji wa Lada na kuuza hisa zale.
Mnamo 1993, TTS, iliyoanzishwa mnamo 1992 na Vyacheslav Zubarev, ilisaini mkataba na AvtoVAZ. Mnamo 1995, kituo cha kwanza kamili cha magari Lada kilifunguliwa katika jiji la Naberezhnye Chelny na kuanza uwasilishaji wa moja kwa moja kutoka kwa mmea wa magari. Mnamo 1995, ofisi ilifunguliwa huko Kazan. Hadi 1997, magari yaliendeshwa Kutoka Naberezhnye Chelny.
Mto Kamwana (Uganda)
unapatikana katika wilaya ya Kamuli, mashariki mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
987
Makala hii inahusu mwaka 987 BK (Baada ya Kristo).
Wikipedia ya Kidenmark
Viungo vya nje
Edycje językowe Wikipedii
Tu Fu
thumb|200px|Uchoraji wa Tu Fu Tu Fu (mnamo 712-770) alikuwa mshairi nchini China wakati wa nasaba ya Tang.
Esta (mchezo)
Esta ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
Mchezo huu unashirikisha idadi yoyote ya watoto, hata mmoja tu.
Kakuyuni
ni kata ya kaunti ya Kilifi, eneo bunge la Malindi, nchini Kenya.
1765
Makala hii inahusu mwaka 1765 BK (Baada ya Kristo).
1766
Makala hii inahusu mwaka 1766 BK (Baada ya Kristo).
Wilaya ya Micheweni
thumb|250px|Mahali pa Micheweni katika [[mkoa wa Pemba Kaskazini.]] Wilaya ya Micheweni ni wilaya iliyopo katika Mkoa wa Pemba Kaskazini yenye postikodi namba 75200.
Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa ni 103,816.
Zumari
Umbo lake ni kama bomba jembamba upande wa mdomoni na pana upande unaotokea sauti.
Inapatikana kote duniani. Hewa inapulizwa ndani kwa mdomo kupitia shimo; mkondo wa hewa unapita kwenye kona kali ambako unaanza kutingatinga ukisababisha nguzo ya hewa iliyopo ndani ya bomba kutingatinga pia; mitetemo hii ni sauti.
Zumari nyingi huwa na mashimo kanda yanayofunikwa na kufunguliwa kwa vidole. Kwa kufungua shimo mchezaji anafupisha au kurefusha nguzo ya hewa ndani ya zumari inayotingatinga na kubadilisha sauti hivyo.
Kuna muundo kadhaa:
Oséas Reis dos Santos
Oséas Reis dos Santos (alizaliwa 14 Mei 1971) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Brazil. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Brazil.
Oséas ameichezea timu ya taifa ya Brazil tangu mwaka wa 1996. Oséas alicheza Brazil katika mechi 2.
Uwanja wa Giza Mashariki
alt=Picha ya uwanja wa Giza Mashariki|thumb|Uwanja wa Giza Mashariki Uwanja wa Giza Mashariki unapatikana mashariki mwa Piramidi Kuu ya Giza na ina makaburi G 7000. Makaburi haya yalikuwa mahali pa kuzikwa kwa baadhi ya wanafamilia wa Khufu. Makaburi hayo pia yanajumuisha mastaba kutoka kwa wapangaji na makasisi wa piramidi za karne ya 5 na ya Karne ya 6.
Eneo la Mashariki lina piramidi tatu za Malkia na idadi ya mastaba zilizoitwa Cemetery G 7000. Reisner aliunda kalenda ya matukio ya ujenzi wa Uwanja wa Mashariki. Mapiramidi mawili ya kwanza ya Malkia, G 1a na G 1b, huenda yalianza mwaka wa 15-17 wa Mfalme Khufu. Kawaida piramidi za Malkia zilijengwa kusini mwa piramidi ya mfalme, lakini katika kesi hii machimbo ya mawe yalipatikana kusini na ujenzi wa piramidi ndogo ulihamishwa kuelekea mashariki mwa jumba kuu la piramidi. Sehemu ya mwanzo kabisa ya makaburi hayo ilikuwa na mastaba 12 ambao walijengwa kwa mastaba mara mbili. Waliwekwa katika safu tatu za makaburi manne:
Ujenzi wa makaburi haya umeandikiwa ca mwaka 17-24 wa utawala wa Khufu. Msingi huu ulikamilika kuunda kiini cha mastaba nane kwa ujenzi wa:
Sehemu iliyobaki ya uwanja wa mashariki ilijengwa karibu na kundi hili la mastaba wanane mapacha. Kati ya hawa mastaba wakubwa G 7510 wa mtoto wa mfalme na vizier Ankhhaf wanajitokeza kutokana na ukubwa wake. Ujenzi wa mastaba wengine kadhaa unaweza kuwa wa wakati wa Mfalme Khafre. G 7530 + 7540, kaburi la Meresankh III, lina maandishi ya machimbo ya mwaka wa 13 wa mfalme huyo. Mastaba G 7050, mali ya Nefertkau I, ilijengwa wakati wa utawala wa Khafre pia. Nyongeza zaidi ni za mwisho wa nasaba ya 4, 5 na 6 na hata baadaye.[2]: 70–74
Piramidi za malkia
Piramidi G 1a mwanzoni ilifikiriwa kuwa ya Malkia Meritites I lakini Lehner ameonyesha kuwa piramidi hiyo ilikuwa ya Hetepheres I badala yake. Piramidi zote tatu zina msingi wa mraba wenye urefu wa 45 - 49 m. kwa upande. Pembe ya mwelekeo ni takriban 51° 50‘ kwa zote tatu. Kaburi la shimoni:
Makaburi G 7000
Kiini cha Makaburi G 7000
Rumigny
thumbnail|right|200px|Rumigny, Ufaransa Rumigny ni kata ya wilaya ya Ardennes kaskazini mwa Ufaransa, karibu na mpaka wa Ubelgiji.
Rumigny inajulikana kama mahali pa kuzaliwa kwa Nicolas-Louis de Lacaille.
Shijo
right|thumb|Mchoro wa Shijo Shijo (17 Machi, 1231 – 10 Februari, 1242) alikuwa mfalme mkuu wa 87 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Mitsuhito, na alikuwa mwana wa kwanza wa Go-Horikawa. Mwaka wa 1232 alimfuata babake, na kuwa mfalme hadi kifo chake kwa ajali. Aliyemfuata kama Tenno ni Go-Saga.
Orodha ya mapapa
thumb|Mapapa waliozikwa katika [[Basilika la Mt. Petro, Vatikano.]]
Orodha hii inataja Mapapa wote wa Kanisa Katoliki. Jina rasmi la cheo hicho kwa Kilatini ni Episcopus Romanus, maana yake Askofu wa Roma.
Inawezekana kuwa Hermannus Contractus alikuwa mwanahistoria wa kwanza kuorodhesha Mapapa bila kuacha pengo. Orodha yake ilikwenda hadi mwaka wa 1049 ikimtaja Papa Leo IX kama Papa wa 154. Kulingana na hesabu hiyo, Papa wa sasa, Fransisko ni papa wa 268.
Kuanzia 30 hadi 250
(Aristus) Mtakatifu Evaristus Mtakatifu Sixtus Mtakatifu Anicetus Mtakatifu Urban I
Walanyama
Walanyama (pia: Wagwizi; kwa Kilatini: Carnivora) ni mpangilio wa kisayansi ambao hujumuisha aina zaidi ya 280 za wanyama wa ngeli ya mamalia (wanaonyonyesha wadogo wao).
Ukubwa wao unaanzia kwa vicheche wadogo kama (Mustela nivalis), mwenye gramu 25 na sentimeta 11, hadi dubu barafu (Ursus maritimus), ambaye anaweza kupima kilogramu 1,000, na Tembo-bahari wa kusini (Mirounga leonina), ambao wanaume wazima wanafikia kilogramu 5,000 (lb 11,000) na urefu wa mita 6.9 (futi 23).
Wengi wao hula nyama hasa, na ndiyo msingi wa jina la kundi "carnivora" (walanyama). Kuna pia spishi kama rakuni na dubu kadhaa ambao hula chochote, yaani nyama pamoja na matunda, jozi, nafaka na majani kadhaa. Spishi chache zimekuwa walamani kama vile Panda ambao ni dubu wanaokula mianzi pekee.
986
Makala hii inahusu mwaka 986 BK (Baada ya Kristo).
Wali
Neno "wali" hutumiwa pia kwa nafaka za mtama au ngano zikipikwa, lakini kwa kawaida watu huelewa wali wa mchele.
Wali ni kati ya vyakula muhimu zaidi duniani. Kama chakula cha watu inashindana kidunia na ngano. Hasa watu wa Asia ya Mashariki na Asia ya Kusini hutegemea wali kama chakula cha kila siku.
Katika Afrika wali ni chakula cha pekee kwa watu wengi, isipokuwa pale ambako mpunga unalimwa. Nje ya hapo wali ni chakula cha sikukuu au cha nafasi ya pekee au ya matajiri.
Katika Afrika ya Mashariki chakula kinachopendwa ni kuku kwa wali au samaki kwa wali. Chakula cha pekee kabisa ni pilau ambayo ni wali unaochanganywa na viungo maalumu na nyama.
Upishi
Kuna njia mbalimbali za kupika wali. Mara nyingi hupikwa katika maji. Wapishi hupima kikombe kimoja cha mpunga na vikombe viwili vya maji na kupika hadi maji yamekwisha, hapo basi wali huwa umeiva. Wengine hupendelea kuonja mara kwa mara mpaka wameridhika. Kuna pia sufuria za umeme maalum, hasa kwa upishi wa wali.
Katika nchi kama Hispania mpunga kwanza hukaangwa katika mafuta na maji huongezwa baadaye.
Watu wengine wanapendelea kutumia supu badala ya maji kwa kuongeza utamu wa wali. Wengine hutumia pia tui la nazi.
Aina mbalimbali za mpunga huleta vyakula tofauti. Kuna wali unaotokea laini sana na aina nyingine unatokea imara zaidi.
Kidachi
Kidachi ni neno la Kiswahili cha zamani linalosikika hadi leo katika sehemu za Tanzania kwa ajili ya lugha ya Kijerumani au tabia za Wajerumani. Neno limetokana na "Deutsch" (tamka: doitsh) ambalo ni jinsi Wajerumani wenyewe wanavyojiita.
Kidachi, Mdachi/Wadachi na Udachi yalikuwa maneno ya Kiswahili cha kawaida kutokana na utawala wa Kijerumani katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani.
Tangu mwisho wa ukoloni wa Wajerumani mwaka 1918 na kuja kwa Waingereza wasemaji wa Kiswahili wamezoea zaidi kuwataja "Wadachi" kwa kutumia jina lenye asili ya Kiingereza, yaani Kijerumani, Mjerumani/Wajerumani na Ujerumani.
Mara nyingi maneno yenye "-dachi" huchanganywa na neno la Kiingereza "Dutch" linalomaanisha Waholanzi.
Kidachi kimeathiri kwa kiasi fulani lugha ya Kiswahili cha Tanzania bara kama vile kukikopesha maneno mbalimbali, kwa mfano: shule, hela n.k.
Saga koboa
ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
Mchezo huu unashirikisha watoto wawili waliogeuziana migongo, kisha hupeana mikono kwa nyuma huku kila mmoja ameubana vizuri mkono wa mwenzake kwa mbele.
Hapo kwa zamu kila mmoja huanza kumnyanyua mwenzake akiimba “saga” na akimshusha chini wa pili huitikia “koboa”.
Nage
ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
Mchezo huu unafanana na rede lakini unashirikisha watoto wanne na kuendelea na ukaaji wao ni tofauti, kwa kuwa wachezaji hujipanga pande nne, na mchezeshaji mmoja hukaa katikati ili apate mpira ambao walio nje ya duara wanarushiana. Akifaulu kuudaka, hujiunga na wachezaji walio katika duara, na mtoto aliyeurusha anaingia katikati badala yake.
1764
Makala hii inahusu mwaka 1764 BK (Baada ya Kristo).
Go-Saga wa Japani
right|thumb|Mchoro wa Go-Saga Go-Saga (1 Aprili, 1220 – 17 Machi, 1272) alikuwa mfalme mkuu wa 88 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Kunihito, na alikuwa mwana wa pili wa Tenno Tsuchimikado. Mwaka wa 1242 alimfuata binamu yake Tenno Shijo, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu 1246. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Go-Fukakusa.
Ganda
ni kata ya kaunti ya Kilifi, eneo bunge la Malindi, nchini Kenya.
Tobo
ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
Mchezo huu unashirikisha watoto wawili na kuendelea. Unahitaji mpira. Huo ukipita katikati ya miguu ndio “tobo”.
Mchezaji ambaye ameacha mpira kupita hufukuzwa na wenzake ambao humpiga hadi afaulu kutoroka na kwenda mahali pa usalama walipokubaliana.
Malindi Mjini
ni kata ya kaunti ya Kilifi, eneo bunge la Malindi, nchini Kenya.
Mto Kiko (Kamuli)
unapatikana katika wilaya ya Kamuli, mashariki mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Ubunifu
Ubunifu (kutoka kitenzi chenye asili ya Kiarabu "kubuni"; pia: ugunduzi, japo si maneno yanayolingana kabisa katika maana zake. ) mara nyingi huchukuliwa kuwa ni matumizi ya njia bora zaidi zinazokidhi kutatua changamoto mpya, changamoto ambazo tayari zipo lakini hazijapatiwa ufumbuzi bado, au changamoto zilizopo kwenye soko au jamii kwa kipindi husika.
Dhana hii hutimilika pale ambapo bidhaa, huduma, teknolojia, mpangilio wa biashara au njia nyingine yoyote inayoweza kutatua changamoto husika katika jamii ni adimu kuipata katika masoko ya kiuchumi, serikali au jamii yenyewe.
Neno ubunifu linaweza kutafsiriwa kuwa ni kitu fulani halisia na chenye mchango wa wazi katika jamii na hivyo ni kitu kipya kinachojitokeza katika soko au jamii kwa hali ya upya.
Ubunifu chanzo chake ni Mungu maana ndiye aliyeanzisha vitu vyote kwa kuachilia mawazo ndani ya watu.
Ili ubunifu uweze kuonekana ni lazima wabunifu waaminiwe, wapewe kipaumbele, ikiwezekana pia wapewe mitaji na kuendeleza elimu za ubunifu wao.
Safu ya milima
thumb|[[Milima Aberdare|Safu ya Nyandarua kutoka Mbuga ya Kitaifa ya Aberdare]] Safu ya milima ni msururu wa milima iliyokaribiana. Milima hiyo hutenganishwa na nyanda za juu au mabonde.
João Paulo
João Paulo (alizaliwa 7 Septemba 1964) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Brazil. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Brazil.
Safu ya milima
Mifano ya safu za milima ni kama vile, Safu ya Aberdare, Milima Atlas, Alpi na Himalaya. Safu nyingi za milima duniani zilitokea kama milima kunjamano.
Maeneo ya hifadhi
Maeneo ya hifadhi ni maeneo yanayopata ulinzi kwa sababu ya maadili yanayotambulika ya asili, kiikolojia au kitamaduni.
Kuna aina kadhaa za maeneo yaliyohifadhiwa, ambayo hutofautiana kwa kiwango cha ulinzi kulingana na sheria wezeshi za kila nchi au kanuni za mashirika ya kimataifa yanayohusika. Ingawa kwa ujumla, maeneo yaliyohifadhiwa yanaeleweka kuwa yale ambayo uwepo wa binadamu au angalau unyonyaji wa maliasili ni mdogo.
Nchi nyingi sasa zimetenga maeneo makubwa kuwa mbuga za wanyama, mapori ya akiba, au hifadhi za misitu. Kati ya mbuga hizi, ni baadhi tu ambazo ni kubwa vya kutosha kuwa na mifumo ya ikolojia inayojitosheleza, na nyingi zimetengwa ili kubeba mamalia wakubwa.
Katika Afrika ya Mashariki pia kuna hifadhi za ndege na viumbe vya baharini. Uhifadhi wa uoto unafanywa hasa katika hifadhi za misitu lakini pia katika hifadhi ya taifa. Kwa kuongezea, nchi kadhaa zinajaribu kuhifadhi wanyamapori kwa kukataa leseni za kuuza nje aina fulani za ngozi, haswa zile za chui, duma na punda milia.
Papa Benedikto XV
thumb|right|Papa Benedikto XV. Papa Benedikto XV (21 Novemba 1854 – 22 Januari 1922) alikuwa Papa kuanzia tarehe 3/6 Septemba 1914 hadi kifo chake. Alitokea Genova, Italia.
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Giacomo della Chiesa.
Alimfuata Papa Pius X (1903-14) akafuatwa na Papa Pius XI.
Robert Mambo
Robert Mambo Mumba (alizaliwa mnamo 25 Oktoba 1978) ni mwanakandanda aliyekuwa kiungo cha kati wa kimataifa wa Kenya.
Mambo Mumba amecheza mechi 50 za kimataifa na ameifungia timu ya taifa ya Kenya mabao 15. Alishiriki katika Kombe la Mataifa ya Afrika ya mwaka wa 2004. Mambo Mumba ndiye alikuwa nahodha wa timu ya taifa ya Kenya, baada ya kustaafu kwa Musa Otieno ambaye kwa sasa anaichezea klabu ya Cleveland City Stars nchino Marekani.
Messaoud Belloucif
Messaoud Belloucif (alizaliwa 30 Novemba 1940) ni mwanasoka wa Algeria. Alichezea timu ya taifa ya Algeria katika mechi 15 kutoka mwaka 1964 hadi 1968. Pia alitajwa katika kikosi cha Algeria kwa ajili ya mashindano ya Kombe la Mataifa ya Afrika ya 1968.
Ola Adeyemo
Olajuwon Bamidele Adeyemo (amezaliwa 13 Februari 1995) ni mchezaji wa soka wa Nigeria anayecheza kama mshambuliaji kwa klabu ya Newry City AFC. Ameanza kazi yake na UCD huko Ireland kabla ya kucheza Scotland na klabu za Dundee United na, kwa mkopo, East Fife. Alisaini mkataba na klabu ya ligi kuu ya England ya Watford mwaka 2016 na akaondoka mwaka 2017, kisha akasaini na Valdres FK huko Norway. Baadaye alicheza soka kwenye ligi ya non-League nchini England na klabu za Walton Casuals na Lewes kabla ya kurudi Ireland na Wexford mwaka 2020. Alijiunga na klabu ya Scotland ya Cove Rangers mwaka 2021. Mwaka 2022 alihamia Peterhead FC. Adeyemo alisaini mkataba na klabu ya Irish Premiership ya Newry City AFC mwezi Januari 2023.
Alichaguliwa kujiunga na timu ya chini ya miaka 23 ya Nigeria mwezi Januari 2015.
Wino (mchezo)
Wino ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
Ola Adeyemo
Kimataifa
Adeyemo, ambaye pia anastahili kuiwakilisha England au Jamhuri ya Ireland, alipokea wito wa kujiunga na kambi ya mazoezi ya kikosi cha chini ya miaka 23 cha Nigeria mwezi Januari 2015.
Wino (mchezo)
Wachezaji wawili husimama mbali na mchanga ambao huwa katikati pamoja na mchezeshaji mmoja. Huyo anatakiwa kujaza mchanga ndani ya chupa bila kupigwa na wenzake kwa mpira; kwa ajili hiyo anaukwepa au akiudaka anaurusha mbali apate muda zaidi. Akifaulu amefunga goli.
Shella (Kilifi)
ni kata ya kaunti ya Kilifi, eneo bunge la Malindi, nchini Kenya.
Rede
Rede ni mchezo asilia unaochezwa na Wanawake nchini Tanzania
Mchezo huu unashirikisha watu 20, 10 kwa kila timu. Walio mwishoni hurushiana mpira kwa kumlenga wa katikati. Huyo anakwepa kupigwa au huvizia kudaka mpira, kisha ampige nao mmojawao kati ya waliourusha. Akifaulu kumpiga alama huongezeka, la sivyo hupungua.
Shota Rustaveli
thumb| Shota Rustaveli - picha kwenye ukuta wa kanisa alikozikwa Shota Rustaveli (1172 - 1216) alikuwa mshairi nchini Georgia wakati wa karne ya 12. Hutazamwa kama mwanzilishi wa fasihi ya Kigeorgia isiyo ya kidini.
Rede
Umeanza kuchezwa zaidi na wanawake kuanzia miaka 15 toka miaka ya 1990; ulikuwa unachezwa na wanafunzi shuleni lakini kuanzia mwaka 2000 mchezo huu umekuwa na mvuto zaidi na kuchezwa na watu wazima na kila sehemu (mpaka mitaani).
Shota Rustaveli
Utenzi wake unaojulikana zaidi ni "Shujaa anayevaa ngozi ya chui"; ni utenzi wenye beti 1,550 uliosimuliwa tangu siku za mshairi mwenyewe na Wageorgia wakiwa na sherehe au sikukuu.
Rede
Rede ina aina mbili, kuna rede ya chupa na rede ya mstari kati.
Shota Rustaveli
Maisha
Hakuna uhakika juu ya maisha yake lakini habari za kale kutoka Georgia zasema kwamba alipata elimu nzuri nchini Georgia na baadaye Ugiriki yaani katika Milki ya Bizanti. Anaaminiwa alikuwa waziri wa malkia wa Georgia hata mpenzi wake alipaswa kuondoka nchini wakati malkia alipoolewa akahamia Yerusalemu. Huko alijitolea kupamba na kutengeneza monasteri ya Msalaba Mtakatifu mjini Yerusalemu alikozikwa. Uchoraji wa ukutani unamkumbuka hadi leo.
Kazi yake
thumb| Ukurasa wa utenzi wake "Shujaa anayevaa ngozi ya chui" imetafsiriwa katika lugha nyingi. Ilichapishwa mara ya kwanza mjini Tbilisi mwaka 1712.
1762
Makala hii inahusu mwaka 1762 BK (Baada ya Kristo).
Wikipedia ya Kiesperanto
Mnamo mwezi wa Juni katika mwaka wa 2008, toleo hili likavuka idadi ya makala 100,000, na kuifanya iwe Wikipedia ya 21 kwa ukubwa wa hesabu ya wingi wa makala na pia ni kubwa wa upande wa lugha ya kuundwa (bila kujumlisha Wikipedia ya Kivolapük ambayo yenyewe ina makala nyingi za mbegu).
Wikipedia ya Kiesperanto, ilianza na makala 139 kutoka katika kamusi elezo ya Enciklopedio Kalblanda ya Stefano Kalb.
Viungo vya Nje
Edycje językowe Wikipedii
Wikipedia ya Kifini
Wikipedia ya Kifini ni tole la kamusi elezo huru ya Wikipedia kwa lugha ya Kifini. Kwa hesabu ya makala, hii ni Wikipedia ya 13 kwa ukubwa na wingi wa makala zaidi ya 199,000, zilizofikishwa mnamo tar. 3 Aprili 2009.
Mradi wa Wikipedia ya Kifini, ulianzishwa mwishoni mwa mwaka wa 2002, lakini ilibaki na ngazi iliododa hadi hapo ilipofika mwaka wa 2003. Kasi ya kukuza mradi huu iliongozeka baada ya kubadilishwa kwa bidhaa pepe ya MediaWiki kuwa katika hali ya III na hiyo ilikuwa mwishoni mwa mwezi Novemba 2003, na ikaendelea kuongezeka hadi kunako mwaka wa 2004.
Tupac Shakur
Tupac Amaru Shakur (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama 2Pac; mara nyingi aliitwa tu Pac, Makaveli na mwenyewe akajiita The Don Kiluminati; 16 Juni 1971 - 13 Septemba 1996) alikuwa mwigizaji, mwanaharakati wa haki za binadamu, na mwanamuziki maarufu wa muziki wa hip hop kutoka nchini Marekani. Ni mmoja kati ya wasanii wa hip hop waliouza rekodi nyingi za muziki duniani.
Kinyulinyuli
(kinyuli nyulika) ni mchezo asilia ya watoto wa Afrika Mashariki ambao hucheza na watu zaidi ya wawili. Wachezaji huunganisha viganja vyao kwa kufinyana nyuma yake huku mmoja akiimba wimbo wa kinyulinyuli na ambaye mkono wake uko juu hujiachanisha hadi mshindi apatikane.
1761
Makala hii inahusu mwaka 1761 BK (Baada ya Kristo).
Wikipedia ya Kihungaria
Wikipedia ya Kihungaria (Kihungaria: Magyar Wikipédia) ni toleo la kamusi elezo huru ya Wikipedia kwa lugha ya Kihungaria/Magyar. Wikipedia hii, ilianzishwa mnamo tar. 8 Julai 2003. Wikipedia hii, imefikisha idadi ya makala zaidi ya 100,000 kunako tar. 17 Julai 2008.
Ukuti ukuti
ni wimbo unaotumika katika mchezo asilia ya watoto wadogo wa Afrika Mashariki kwa kusimama katika duara na kushikana mikono; kisha hukimbia kwa kujisogeza kufuata duara hilo huku wakikariri "Ukuti ukuti".
Maarafa
ni kata ya kaunti ya Kilifi, eneo bunge la Magarini, nchini Kenya.
Emmanuel Ake
Emmanuel Ake Richard Muttendango (zamani alikuwa anajulikana kama Ali Akida; alizaliwa Mombasa, 11 Juni 1980) ni mwanakandanda mshambuliaji wa kimataifa kutoka Kenya ambaye katika misimu minane iliyopita amekuwa akizichezea vilabu tofauti nchini nchini Denmark.
Jina na tarehe ya kuzaliwa za uongo
Wakati Ake alienda nchini Denmark kwa mara ya kwanza mwaka wa 2000, alijitambulisha kama Ali Rajab Akida, au Ali Akida, tu huku akisema kuwa alizaliwa mnamo 20 Desemba 1982. Baadaye ilikuja kugunduliwa kwamba taarifa hii ilikuwa si sahihi na kwamba jina lake halisi lilikuwa Emmanuel Ake Richard Muttendango, aliyezaliwa mnamo 11 Juni 1980. Ake hatimaye alipigwa faini ya DKK(pesa za Denmark) 7,000 na Mahakama ya mji mkuu wa Gladsaxe. Baada ya idadi ya maamuzi na rufaa kutoka pande zote husika, Kamati ya Kitaifa ya Olimpiki na Shirikisho la Michezo la Denmark lilimpiga marufuku kwa muda wa miezi 3. Klabu ya Ake wakati huo, Akademisk Boldklub, pia ilipigwa faini ya 50,000 DKK na alama zote za timu ya kwanza na timu hifadhi za AB zilizokusanywa katika mechi ambazo Ake alishiriki, ziliondolewa.
Nchini Kenya
Babake anatoka Kenya, lakini mamake anatoka katika kisiwa ya Ushelisheli. Alianza wasifu wake kuu na klabu ya Black Panther, ambayo ilicheza katika ligi ya Mkoa wa Pwani (kiwango cha 3 nchini Kenya). Kisha alihamia klabu ya Coast Stars ambayo ina makao yake katika mji mkuu wa Mombasa na wakati alikua anacheza katika Ligi Kuu ya Kenya kabla ya kuhamia Denmark
Badugu
Badugu ni kata ya Wilaya ya Busega katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania yenye postikodi namba 39505. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 13,571 waishio humo. .
Emmanuel Ake
Nchini Denmark
Akiwa bado na umri mdogo wa miaka 20, Ake alitia saini mkataba wa klabu ya Akademisk Boldklub ambayo aliichezea kwa muda wa misimu minne - 2000/01, 2001/02, 2002/03 na 2003/04. Kisha aliamua kuhamia klabu ya FC Nordsjælland kwa misimu mingine miwili - 2004/05 na 2005/06.
Ake alipeanwa kama mkopo na klabu yake ya FC Nordsjælland kwa nusu ya pili ya msimu wa 2005/06 kwa klabu ya Ølstykke FC. Alikuwa mfungaji bora wa mabao wa klabu hiyo msimu huo ulipokamilika akiwa na mabao 14. Msimu uliyofuata, Ake alipeanwa tena kama mkopo katika klabu ya divisheni ya pili ya Holbæk B&I ambapo pia alikamilisha msimu huo kama mfungaji bora wa mabao wa klabu hiyo akiwa na mabao ya 11.
Katika msimu wa 2007/08, Ake alipeanwa tena kama mkopo lakini wakati huu katika klabu ya Divisheni ya Kwanza ya Hellerup IK (HIK). Kwa mara nyingine tena akawa mfungaji bora wa mabao katika klabu hiyo akiwa na mabao 13 lakini mabao yake hayakusaidia klabu hiyo kubaki katika divisheni hiyo kwani klabu hiyo iliangushwa hadi divisheni ya pili.
Kwa sasa Ake ni mchezaji wa klabu ya Herfølge BK baada ya kutia saini mkataba wa miaka mitatu. Alijiunga na klabu hiyo baada ya kutangazwa kama ajenti wa bure na klabu ya FC Nordsjælland.
Mohamed Nabil Bellat
Mohamed Nabil Bellat (alizaliwa Januari 29, 1982 huko Hussein Dey) ni mwanasoka wa Algeria ambaye alicheza kama kiungo wa vilabu kama USM El Harrach katika Ligi ya Algeria Professionnelle 1.
Visoda
ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
Denwin Farmer
Denwin Aldrige Keith Farmer (alizaliwa 19 Septemba 1996) ni mchezaji wa soka wa Afrika Kusini ambaye anacheza kama beki wa kati au kama beki wa kushoto wa Sekhukhune United katika Ligi Kuu ya Soka. Denwin Alianza uchezaji wake mkuu katikaklabu ya SuperSport United. Denwin Alizaliwa Port Elizabeth.
Control Machete
thumb|Picha ya tamasha ya Fermin IV mnamo 2005
Denwin Farmer
Ushiriki Kimataifa
Denwin Ameichezea timu ya taifa ya Afrika Kusini chini ya umri wa miaka 23 katika Kombe la Mataifa ya Afrika la U-23 2015.
Adewale Adeyinka
Adewale Adeyinka (amezaliwa 14 Desemba 1996) ni mchezaji wa soka wa kitaalam wa Nigeria ambaye anacheza kama mlinda mlango kwa timu ya Akwa United na timu ya taifa ya Nigeria. Yeye ni mchezaji wa zamani wa timu ya chini ya miaka 17 ya Nigeria U17.
Adeyinka alishinda taji la Nigeria Professional Football League na Akwa United msimu wa 2020-21.
Mto Lwekomba
unapatikana katika wilaya ya Kamuli, mashariki mwa Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Control Machete
Control Machete ilikuwa kundi la hip hop kutoka Monterrey, Nuevo León, Mexiko. Wao ni waanzilishi wa hip hop ya Mexiko. Wameuza nakala 500,000 za albamu Mucho Barato.
Domnina wa Ainvarza
Domnina wa Ainvarza (alifariki Ainvarza, Kilikia, leo nchini Uturuki, 304 hivi) alikuwa mwanamke ambaye aliteswa kwa ajili ya imani yake ya Kikristo wakati wa dhuluma ya Dioklesyano, kaisari wa Dola la Roma, halafu akafariki gerezani.
Marcos Paulo
Marcos Paulo (alizaliwa 11 Mei 1977) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Brazil. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Brazil.
Domnina wa Ainvarza
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kati ya watakatifu wafiadini.
Marcos Paulo
Paulo ameichezea timu ya taifa ya Brazil tangu mwaka wa 1999. Paulo alicheza Brazil katika mechi 3, akifunga mabao 1.
Domnina wa Ainvarza
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Oktoba.
Pori la Akiba la Selati
alt=Picha ya swala aina ya Roan wanaopatikana katika Pori la Akiba la Selati|thumb|Picha ya swala aina ya Roan wanaopatikana katika Pori la Akiba la Selati Pori la Akiba la Selati ni eneo lililohifadhiwa la wanyamapori lililo kati ya miji ya Gravelotte na Phalaborwa, katika mkoa wa Limpopo nchini Afrika Kusini, hifadhi hiyo ina eneo la takriban hekta 30,000.Lillie cycad iliyo hatarini zaidi ya kutoweka, iliyoorodheshwa chini ya CITES Kiambatisho I, hutokea katika vilima vyake, na maombi ya uchimbaji wa madini yanaonekana kuwa tishio.
Angalia pia
Maeneo yaliyolindwa ya Afrika Kusini
Kaniko abati
thumb|[[Sanamu yake huko Kilkenny.]] Kaniko abati (pia: Cainnech, Kenneth au Kenny; Kinnaght, 525 hivi – Ossory, 600 hivi) alikuwa mmonaki padri kutoka Ireland, maarufu kwa kuanzisha monasteri nyingi na kueneza Ukristo wa Kiselti katika sehemu mbalimbali za visiwa vya Britania, akifanya umisionari pamoja na kushika kanuni kali ya kitawa.
Aliandika kitabu cha ufafanuzi wa Injili.
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Joka (mchezo)
Joka ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki. Mchezo huu wa bahati nasibu huhusisha watu wawili au zaidi.
Vifaa vinavyotumika ni karatasi iliyochorwa joka pamoja na kalamu ya kurekodia alama.
Edisti
Edisti (pia: Aristo au Oreste; alifariki karibu na Roma, Italia) alikuwa Mkristo aliyeuawa kutokana na imani yake katika Yesu, inasemekana wakati wa dhuluma ya kaisari Nero.
Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu mfiadini.
Sikukuu yake huadhimshwa tarehe 12 Oktoba.
Liu Xiaobo
left|80px Liu Xiaobo (28 Desemba 1955 - 13 Julai 2017) alikuwa mwandishi wa China, mwanaharakati wa haki za binadamu, mwanafalsafa na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani ambaye alitoa wito wa mageuzi ya kisiasa na alikuwa amehusika katika kampeni za kumaliza utawala wa chama cha kikomunisti nchini China.
Wakati mwingine hujulikana kama "Nelson Mandela wa China". Alifungwa kifungo cha kisiasa huko Jinzhou, Liaoning. Mnamo 26 Juni 2017, alipewa matibabu baada ya kugunduliwa ana saratani ya ini na alikufa tarehe 13 Julai 2017.
Tikri
ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
1759
Makala hii inahusu mwaka 1759 BK (Baada ya Kristo).
Orodha ya miji ya Moroko
thumb|[[Rabat]] thumb|[[Fes]] thumb|[[Marakesh]] thumb|[[Agadir]] thumb|[[Tanger]] thumb|[[Meknes]]
Kichaka cha Burman
thumb|Mtazamo wa magharibi juu ya Burman Bush na majengo ya makazi zaidi yake Kichaka cha Burman ni hifadhi ya asili huko Morningside, Durban, iliyo karibu kilomita 8 kaskazini mwa CBD. Kwa takriban hekta 50 inaunda eneo dogo la duara la msitu wa pwani ambao ni sehemu ya Mfumo wa Nafasi Huria wa Manispaa ya Durban (D'MOSS). Ni mabaki ya kaskazini ya msitu ambao hapo awali ulifunika sehemu kubwa ya ukingo wa Berea. Mwinuko wa hifadhi hutofautiana kutoka 19 hadi 133 m a.s.l.
Njia
thumb|Njia ya kutembea ya Burman Bush Ina njia tatu za kutembea, Pithi (m 500), Hadedah (kilomita 1) na Forest olive (kilomita 2) hutembea, ambayo hupita kupitia msitu na kuruhusu wageni kuona mimea na wanyama mbalimbali. Jukwaa la kutazama kwenye ncha ya kaskazini ya matembezi ya nje huruhusu maoni mengi ya Mto Umgeni, kutoka daraja la Connaught hadi Blue lagoon.
Magarini
ni kata ya kaunti ya Kilifi, eneo bunge la Magarini, nchini Kenya.
985
Makala hii inahusu mwaka 985 BK (Baada ya Kristo).
Kitubio
Kitubio au Upatanisho ni sakramenti ya Kikristo katika Kanisa Katoliki, Makanisa ya Kiorthodoksi na madhehebu mengine machache. Kwa njia yake Mkristo aliyetubu anapokea kwa huduma ya Kanisa msamaha wa Mungu kwa dhambi alizotenda baada ya Ubatizo.
Kula mbakishie baba
ni mchezo asilia wa watoto wa Afrika Mashariki.
Kitubio
Kwa sababu hiyo, pamoja na Mpako wa wagonjwa ni kati ya sakramenti mbili za "uponyaji", zinazolenga afya ya roho na mwili inayoharibiwa na dhambi na ugonjwa.
Msingi wa teolojia yake katika Biblia
Kadiri ya imani hiyo, tunaweza kuona ina msingi gani katika ufunuo, hasa Agano Jipya. Ufafanuzi wake wa kichungaji unaweza kuwa kama ifuatavyo.
Mungu aliwapa watu amri ya kusamehe dhambi kwa njia ya Mwanae. Yesu mfufuka aliwaonyesha Mitume alama ya mateso mwilini mwake, “akawavuvia, akawaambia, ‘Pokeeni Roho Mtakatifu. Wowote mtakaowaondolea dhambi, wameondolewa; na wowote mtakaowafungia dhambi, wamefungiwa” (Yoh 20:22-23). Katika Kanisa tunafurahi kupewa msamaha wa dhambi kila tunapohitaji, mradi tutubu. Kwa njia ya mwandamizi wa Mitume, Yesu anatuambia, “Umesamehewa dhambi zako... Imani yako imekuokoa, enenda zako kwa amani” (Lk 7:48,50). Si dhana wala hisia tu, bali ni neno la hakika tunalolipokea kwa masikio yetu.
Mungu aliwapa watu amri ya kusamehe dhambi zote, kwa sababu upendo mtiifu wa Mwanae aliyejitoa kuwa sadaka ya wokovu wetu unampendeza kuliko dhambi zote zinavyomchukiza. Ila hatuwezi kusamehewa dhambi ya kukataa neema ambayo Roho Mtakatifu anatusukuma tuamini na kutubu, kwa sababu pasipo imani na toba hapana msamaha. “Kila dhambi na kila neno la kufuru watasamehewa wanadamu, ila kwa kumkufuru Roho hawatasamehewa” (Math 12:31). “Nasi tukitenda kazi pamoja naye twawasihi msiipokee neema ya Mungu bure” (2Kor 6:1).
1760
Makala hii inahusu mwaka 1760 BK (Baada ya Kristo).
Kitubio
Msingi wa teolojia yake katika Biblia
Mungu aliwapa watu amri ya kusamehe dhambi kwa sababu amependa washiriki katika kazi zake. Ametuumba kwa njia ya wazazi na kutulea na kutusaidia kwa njia ya wengine pia. Hasa ametuokoa kwa njia ya Yesu, ambaye yupo nasi sikuzote katika Mwili wake, yaani Kanisa, na katika wale walioshirikishwa mamlaka ya Mitume. “Lakini vyote pia vyatokana na Mungu, aliyetupatanisha sisi na nafsi yake kwa Kristo, naye alitupa huduma ya upatanisho; yaani, Mungu alikuwa ndani ya Kristo, akiupatanisha ulimwengu na nafsi yake, asiwahesabie makosa yao; naye ametia ndani yetu neno la upatanisho. Basi tu wajumbe kwa ajili ya Kristo, kana kwamba Mungu anasihi kwa vinywa vyetu; twawaomba ninyi kwa ajili ya Kristo: mpatanishwe na Mungu” (2Kor 5:18-20).
Hivyo, tumuendee padri ili kuondolewa dhambi tulizotenda baada ya ubatizo, kwa kuwa hatuwezi kupokea msamaha tukikataa masharti yake, na Mungu ametupangia watu ambao watuondolee kwa niaba yake. “Watu wote na watoza ushuru waliposikia hayo, waliikiri haki ya Mungu, kwa kuwa wamebatizwa kwa ubatizo wa Yohane. Lakini, Mafarisayo na wanasheria walilipinga shauri la Mungu juu yao, kwa kuwa hawakubatizwa naye” (Lk 7:29-30). Yesu mwenyewe alikubali kubatizwa na Yohane ili atimize mpango wa Baba. “Yohane alitaka kumzuia, akisema, ‘Mimi nahitaji kubatizwa na wewe, nawe waja kwangu?’ Yesu akajibu akamwambia, ‘Kubali hivi sasa; kwa kuwa ndivyo itupasavyo kuitimiza haki yote” (Math 3:14-15). Je, sisi tukatae kumkimbilia padri wa Mungu ili kupokea huruma yake tunayoihitaji kuliko hewa?
Tumuungamie padri dhambi zetu ili aweze kutushauri na kuamua kama tuko tayari kuondolewa. Tumweleze kwa unyofu makosa yote tuliyoyafanya na nia tuliyonayo ya kuyafidia na kutoyarudia. “Tukisema kwamba hatuna dhambi, twajidanganya wenyewe, wala kweli haimo mwetu. Tukiziungama dhambi zetu, Yeye ni mwaminifu na wa haki hata atuondolee dhambi zetu, na kutusafisha na udhalimu wote. Tukisema kwamba hatukutenda dhambi, twamfanya Yeye kuwa mwongo, wala neno lake halimo mwetu” (1Yoh 1:8-10). Tukumbuke tulivyo viungo vya Mwili mmoja, hivi kwamba dhambi zetu zimewadhuru wenzetu. “Ungameni dhambi zenu ninyi kwa ninyi na kuombeana, mpate kuponywa” (Yak 5:16). Kutokuwa tayari kufanya hivyo walau sirini kwa padri ni dalili ya kiburi na ya kutotubu.
Hata padri akiwa mkosefu, anaweza kutuondolea dhambi kwa niaba ya Mungu aliyempa mamlaka hiyo. Hatusamehewi na utakatifu wa padri, bali na huruma ya Baba kwa njia yake. Yeye anamtumia padri yeyote ili kuturahisishia kazi, tusihitaji kuchunguza kwanza ubora wa maisha yake, wala kwenda mbali tukampate mmoja asiye na dhambi. Tungefanyeje kuhakikisha ni mtakatifu, wakati hatuwezi kusoma moyo wake? Ingekuwa hivi, tusingepata kamwe hakika ya kusamehewa. Kumbe inatutosha kujua ni padri, kwamba Mungu amempa mamlaka ya kusamehe dhambi, kama Yesu alivyowapa Mitume siku tatu baada ya kumkimbia na hata kumkana. Kila padri anaweza kukiri, “Ni neno la kuaminiwa, tena lastahili kukubalika kabisa: ya kwamba Kristo Yesu alikuja ulimwenguni awaokoe wenye dhambi, ambao wa kwanza wao ni mimi” (1Tim 1:15). Amri ya kusamehe dhambi wamepewa watu, si malaika. “Tuna hazina hii katika vyombo vya udongo, ili adhama kuu ya uwezo iwe ya Mungu, wala si kutoka kwetu” (2Kor 4:7).
Nje ya kitubio tunaweza kuondolewa dhambi tuliyotenda baada ya ubatizo, lakini ni vigumu zaidi, kwa sababu hatupati msaada wa sakramenti hiyo maalumu. Pamoja na nia ya kumuungamia padri mapema tunahitaji neema ya kutubu kikamilifu, si kwa kuhofia adhabu, bali kwa kumpenda Mungu tuliyemchukiza. “Amesamehewa dhambi zake ambazo ni nyingi, kwa kuwa amependa sana” (Lk 7:47).
Katika maisha ya Kiroho
Utakaso wa roho unapatikana kwa sala na kwa kufisha hisi, matakwa na maoni yetu. Lakini Mungu ametuandalia njia nyingine nyepesi na zenye nguvu za kututakasa, yaani sakramenti, ambazo zinatenda zenyewe na kusababisha neema kubwa kuliko zile tunazoweza kuzipata nje yake, mradi tuwe tayari kwa imani na upendo. Lakini kiasi cha neema zinachosababisha kinatofautiana: ni nyingi kadiri misimamo yetu ilivyo kamili; tofauti kati ya wanaopokea sakramenti ileile ni kubwa kuliko tunavyodhani. Sakramenti ya kitubio ni mojawapo kati ya njia bora za utakatifu mradi tuipokee vema, si kwa mazoea tu. Kwa ajili hiyo ni muhimu kujua namna ya kujiandaa na ya kuungama vizuri pamoja na matunda yake.
Namna ya kujiandaa
Tunapaswa kutafiti dhamiri zetu na kuchochea majuto yetu.
Utafiti wa dhamiri unadai uangalifu mkubwa kadiri makosa ya mtu yalivyo mengi, na ujuzi wake wa hali ya ndani ulivyo mdogo. Lakini wanaojitafiti kila jioni hawakuti shida kujifahamu vema na kujihimiza wafanye bidii zote ili kujirekebisha. Watu wa Mungu ambao wanaungama mara nyingi na kujitahidi dhidi ya dhambi nyepesi za makusudi, utafiti wao wa dhamiri unahitaji muda mfupi tu. Wanapaswa kujiuliza: wiki hii kitu gani hakistahili kuandikwa na Mungu katika kitabu cha uzima? Katika nini nimekuwa wa Mungu, na katika nini nimekuwa wangu tu kwa kushindwa na hali ya nafsi, umimi, kiburi n.k.? Tukizingatia hivyo mambo kutoka juu pamoja na kuomba mwanga, tutajaliwa mara nyingi kuona maisha yetu mpaka ndani.
Hapa tutofautishe dhambi za mauti, zile nyepesi ambazo ni za makusudi kwa kiasi kikubwa au kidogo, na makosa ya udhaifu.
Ikiwa mtu anayelenga ukamilifu anatenda dhambi ya mauti katika kitambo cha udhaifu, aiungame kwa unyofu na wazi toka mwanzo wa maungamo, bila kujaribu kuificha kwa kuitaja katikati ya wingi wa dhambi nyepesi. Ni lazima aeleze idadi, aina na sababu zake, na hasa ajute kwa nia imara ya kukwepa siku za mbele si dhambi zenyewe tu, bali pia nafasi na sababu zake. Kisha kusamehewa, atunze hamu ya kufidia kwa maisha magumu na upendo. Dhambi moja ya mauti ikibaki peke yake, na kuungamwa mara na kufidiwa, inaathiri kidogo tu, hivi kwamba mtu anaweza kuendelea kupanda juu kuanzia pale alipoanguka, asilazimike kuanza na moja.
Kumbe dhambi nyepesi za makusudi ni kizuio kikubwa cha ukamilifu, hasa zikijirudiarudia kwa kuwa tumeambatana nazo. Ni maradhi halisi yanayodhoofisha roho. Bwana alimuambia Gertrude Mkuu, “Usiache dhambi izeeke ndani mwako”: dhambi nyepesi ya makusudi ni kama sumu ambayo isipotapikwa inaathiri mwili polepole, pasipo kuuua mara. Kwa mfano tusitunze kwa hiari kinyongo, wala kushikilia maoni na matakwa yetu, wala mazoea ya kusengenya au kuhukumu pasipo msingi, wala mapendo ya kibinadamu yanayoweza kuwa mtego kwetu na kutuondolea uhuru na juhudi za kumuelekea Mungu. Tukimnyima sadaka hizo anazotudai, hatuwezi kutarajia atujalie neema zinazofikisha kwenye ukamilifu. Basi tuungame wazi dhambi nyepesi za makusudi, hasa zile zinazotutia aibu zaidi. Tutafute sababu zake na kukusudia kuziepa; la sivyo ukamilifu umeacha kuwa lengo halisi kwetu. Hilo ni jambo la msingi.
Kuna dhambi nyingine tunazozitenda kwa hiari kiasi, bila kufikiria zaidi, zinazochangiwa na mishtuko na misukumo ya nafsi, ingawa utashi umeambatana nazo. Zikitokea mara nyingi ni ishara ya kwamba tunapambana kwa ulegevu, pasipo nia ya kuondoa vizuio vyote.
Matendo mapungufu yanatofautiana nayo kwa sababu ni upungufu tu wa juhudi za kumtumikia Mungu. Lakini, ikiwa kinadharia ni rahisi kubainisha, kiutekelezaji ni vigumu kusema upungufu wa juhudi unaishia wapi na dhambi ya uzembe inaanzia wapi. Tena, anayelenga kweli ukamilifu, hatakiwi kulegeza mwendo, si tu kukwepa asirudi nyuma. Hatimaye, matendo mapungufu yanatuelekeza kutenda dhambi nyepesi kwa kuwa hatupambani na maelekeo ya umimi kwa nguvu zinazotakiwa.
Namna ya kuungama
Maungamo yafanywe kwa imani kubwa, tukikumbuka padri anamwakilisha Bwana. Ni hakimu (kwa kuwa sakramenti hiyo inatolewa kama hukumu: “nakuondolea”), lakini pia baba wa Kiroho na mganga anayeonyesha kwa wema dawa, mradi tumueleze vizuri maradhi yanayotusumbua. Kwa hiyo haitoshi tujishtaki kijuujuu namna isiyomfumbulia kitu, k.mf. “nimetawanya mawazo wakati wa sala”. Bali tueleze, “nimetawanya mawazo hasa kwa uzembe wakati wa ibada fulani: nimeianza vibaya, pasipo kujikusanya kwanza, au sikupambana na mawazo yaliyotokana na kinyongo au pendo la kibinadamu au masomo”. Ni vema tutaje azimio tulilowahi kuweka, halafu tuseme kama hatujalitimiza sawasawa.
Hasa tuchochee majuto yetu na kuweka azimio la kufaa ambalo litokane nayo. Kwa ajili hiyo, tufikirie sababu za kutubu. Tuombe neema ya kuelewa vema dhambi, hata nyepesi, inavyomchukiza Mungu, kwa kuwa inapinga matakwa yake; pia ni utovu wa shukrani kwa Baba aliye mwema kuliko wote: utovu ambao tunamnyima furaha ya ziada inayotupasa kumpatia na ni mbaya kadiri alivyotujalia neema. Makosa yetu yamefanya kichungu zaidi kikombe ambacho Bwana alipewa katika mateso, naye anaweza kutuambia, “Aliyetukana si adui; kama ndivyo, ningevumilia. Aliyejitukuza juu yangu siye anichukiaye; kama ndivyo, ningejificha asinione. Bali ni wewe, mtu mwenzangu, rafiki yangu, niliyejuana nawe sana. Tulipeana shauri tamu” (Zab 55:12-14). Ndizo sababu halisi za kutubu upande wa Mungu.
Upande wetu ipo nyingine: dhambi nyepesi, ingawa haipunguzi upendo, inauondolea umotomoto, uhuru wa kutenda na uenezi. Inafanya urafiki na Mungu usiwe wa ndani na tendaji zaidi. Kupoteza urafiki na mtakatifu ni hasara kubwa; lakini kupoteza urafiki wa ndani na Mwokozi hakuna kifani. Halafu dhambi nyepesi, hasa ya makusudi, inaotesha upya maelekeo mabaya na hivyo kutuandaa tutende dhambi ya mauti; na katika mambo kadhaa, mvuto wa anasa unatuvusha haraka mpaka kati ya dhambi nyepesi na ya mauti.
Kitubio kikiadhimishwa hivyo, kwa nguvu ya maondoleo na kwa mashauri ya padri, kitakuwa chombo kikubwa kwa utakatifu. Anjela wa Foligno alipotambua dhambi zake alishikwa na hofu kubwa ya kulaaniwa milele, akalia machozi kwa uchungu, lakini hakuziungama. “Mara nyingi alipokea ekaristi katika hali ya dhambi kwa sababu aliona aibu kubwa mno kuungama kikamilifu. Usiku na mchana dhamiri yake ilimsuta. Alimuomba Mt. Fransisko amtafutie muungamishi aliyejua vizuri dhambi, ili aweze kumuungamia kikamilifu... ‘Nikaungama inavyotakiwa’... bila kuona upendo, ila uchungu... akafanya malipizi ili kumpa Mungu fidia ya dhambi zake, huku akijikuta bado amejaa uchungu... Akazidi kuzingatia huruma ya Mungu iliyomjalia huo msamaha na kumtoa motoni mwa milele. Akaanza kupata mwanga; hapo uchungu na machozi vikazidi kuliko awali, akajiachia kufanya malipizi makali zaidi na zaidi... Kwa mwanga huo wa kiasi akaona ndani mwake dhambi tu, akajihukumu mbele ya Mungu kuwa kwa hakika amestahili moto wa milele... ‘Faraja yangu pekee ilikuwa kuweza kulia machozi... Mwanga fulani ukanijalia kutambua kwa dhati zaidi dhambi zangu zote. Kwa mwanga huo niliona kwamba nilivichukiza viumbe vyote vilivyoumbwa kwa ajili yangu... Niliomba watakatifu wote na bikira Maria waniombee na kusihi ule Upendo ambao uliwahi kunijalia fadhili kubwa hivyo uhuishe kilichokuwa kimekufa ndani mwangu. Kama matokeo nilijisikia kufikiwa na huruma ya viumbe vyote na watakatifu wote... Nikajaliwa ujuzi mkubwa zaidi wa jinsi Mwana wa Mungu alivyokufa kwa dhambi zetu. Ujuzi huo ulinifanya ning’amue kwa uchungu mkubwa sana dhambi zangu zote. Nikatambua kuwa aliyemsulubisha Kristo ni mimi mwenyewe... Halafu Bwana, kwa huruma yake, akanitokea mara nyingi, katika usingizi na katika kukesha, akiwa daima msalabani. Akaniambia nitazame madonda yake... Alikuwa akihesabu moja moja mapigo ya mijeledi aliyopata, akaniambia, ‘Nimevumilia hayo yote kwa ajili yako’... Nikawasihi bikira Maria na mtume Yohane waniombee nipate neema ya kuonya daima chochote cha uchungu wa mateso ya Kristo, au walau cha yale waliyojaliwa wao. Wakanipatia na bado wananipatia fadhili hiyo, hata siku fulani Mt. Yohane akanishirikisha kiasi kwamba uchungu huo ulipita mwingine wowote niliowahi kupata’”. Kwa majuto hayo Anjela alishika njia ya utakatifu. Neema kubwa alizojaliwa zituvute kuzingatia misaada ambayo Bwana anatutolea kila siku, na makuu yaliyomo katika maisha ya Kikristo ya kawaida.