cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maria Elena Foronda Farro
Maria Elena Foronda Farro (alizaliwa 4 Januari 1959) ni mwanasosholojia na mwanamazingira wa Peru. Alitunukiwa tuzo ya Mazingira ya Goldman mwaka wa 2003, kwa kampeni zake za kuboresha matibabu ya taka kutoka kwa tasnia ya unga wa samaki nchini humo. Alichaguliwa kama mbunge wa eneo la Ancash mwaka 2016 kama mwanachama wa The Broad Front for Justice, Life, and Freedom.
Alikulia Chimbote baada ya kuzaliwa Lima, baba yake alihimiza maslahi yake katika masuala ya kijamii kupitia kazi yake kama wakili wa chama.
Su Shi
Su Tungpo/Su Shi (kwa Kichina 蘇軾, 8 Januari 1036- 24 Agosti1101) alikuwa mwandishi na mwanasiasa nchini China wakati wa Nasaba ya Song.
Kideg
Kideg ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadeg. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kideg nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 26,400. Pia kuna wasemaji 1100 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kideg iko katika kundi la Kigur.
Kidelo
Kidelo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Togo inayozungumzwa na Wadelo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidelo nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 10,900. Pia kuna wasemaji 5400 nchini Togo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidelo iko katika kundi la Kigur.
Wakefield, Massachusetts
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Wakefield, Massachusetts
thumb|right|260px|Mahali pa Wakefield katika Middlesex County na [[Massachusetts]] Wakefield ni mji wa Marekani katika jimbo la Massachusetts. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2007, mji una wakazi wapatao 25,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 30 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 21 km².
Kijini (Unguja Kusini)
Kijini ni kata ya Wilaya ya Kusini katika Mkoa wa Unguja Kusini, Tanzania. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa kata hiyo ilikuwa na jumla ya wakazi 76,346 ambapo 38,538 ni wanaume na 37,808 ni wanawake.
George Huruma Mkuchika
George Huruma Mkuchika (amezaliwa tar. 6 Oktoba 1948) ni mbunge wa jimbo la Newala katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM. Aliingia bungeni mwaka 2010 akarudishwa mwaka 2015.
Mlima Matundsi
ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.
Amadou Lamine Sall
thumb|Amadou Lamine Amadou Lamine Sall (alizaliwa Kaolack, Senegal, 26 Machi 1951) ni mmoja wa washairi wakuu wa Kiafrika.
Ndumbwe
Ndumbwe  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63207. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,232 waishio humo.
Kiporohanon
Kiporohanon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Ufilipino inayozungumzwa na Waporohanon kwenye kisiwa cha Camotes. Idadi ya wasemaji wa Kiporohanon imehesabiwa kuwa watu 23,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiporohanon iko katika kundi la Kifilipino.
Kiwergaia
Kiwergaia ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wawergaia katika jimbo la Victoria. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kiwergaia watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwergaia kiko katika kundi la Kulin.
Amadou Lamine Sall
Leopold Sedar Senghor alisema juu yake ndiye mshairi mwenye ujuzi zaidi wa kizazi chake. Yeye ni mpokeaji wa toleo la 2018 za Tuzo ya Mashairi ya Kiafrika inayotolewa kwa heshima ya Tchicaya U Tam'si huko Moroko.
Amadou Lamine Sall ndiye mwanzilishi wa Nyumba ya Afrika ya mashairi ya Kimataifa, na anaongoza Shirika la Kimataifa la Mashairi huko Dakar, Senegal.
If I Can't
"If I Can't" ni wimbo wa nne na wa mwisho kutoka katika albamu ya kwanza ya msanii/rapa wa Kimarekani 50 Cent, Get Rich or Die Tryin'. Wimbo huu umepata chati hafifu sana katika orodha ya nyimbo za 50 Cent zilizotolewa nchini Marekani. Ulitolewa mwaka wa 2003, na kushika nafasi ya 76 katika maingizo ya 100 bora. Wimbo ulitungwa na 50 Cent na kutayarishwa na Dr. Dre, kwa ushirikiano wake mpiga kinanda Mike Elizondo.
Arawa Kimura
Arawa Kimura (木村 現; 8 Julai 1931 - 21 Februari 2007) alikuwa mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu wa Japani. Aliwahi kucheza timu ya taifa ya Japani.
Kimura alicheza kwa mara ya kwanza katika timu ya taifa ya Japani tarehe 7 Machi 1954 dhidi ya Korea Kusini. Kimura alicheza Japani katika mechi 6, akifunga mabao 1.
Olivier Giroud
Olivier Giroud (matamshi ya Kifaransa: [ɔlivje ʒiʁu]; alizaliwa 30 Septemba 1986) ni mchezaji wa soka wa Ufaransa ambaye anacheza mbele ya klabu ya Ligi Kuu Uingereza ya Arsenal na timu ya taifa ya Ufaransa.
Alianza kazi yake huko Grenoble katika Ligue 2 kabla ya kujiunga na Tours mwaka 2008. Katika msimu wake wa pili akiwa Tours, Giroud alikuwa tena mchezaji bora na mabao 21 katika msimu wa 2011-12, akiitoa klabu hiyo kwa mara ya kwanza na kupeleka kombe la Ligue 1 kabla ya kuhamia Arsenal. Giroud alishinda Kombe la FA akiwa na Arsenal mwaka 2014, 2015 na 2017, na ni mmoja wa wachezaji saba tu wanaofunga mabao 50 ya Ligi Kuu ya klabu hiyo. thumb|Giroud akichezea Ufaransa kwenye kombe la Dunia 2018 Giroud alifanya mafanikio yake ya kimataifa kwa Ufaransa mwaka 2011. Amepata makundi zaidi ya 50, na alikuwa sehemu ya timu zilizofikia robo fainali katika UEFA Euro 2012 na Kombe la Dunia la FIFA la 2014, na mwisho wa UEFA Euro 2016, ambapo alimaliza kama mshindi wa pili wa ushindani, na alipewa Bronze Boot.
Grace Anigbata
Grace Chinonyelum Anigbata (alizaliwa 16 Septemba 1998) ni mwanariadha kutoka Nigeria ambaye ni mtaalamu wa kuruka mara tatu. Alishiriki katika Michezo ya Afrika ya 2019 katika kuruka mara tatu na kushinda medali ya dhahabu. Mnamo 2016, Grace Anigbata alikuwa bingwa wa Nigeria wa kuruka juu akiwa na umri wa miaka 18, na kuruka kwa mita 1.70.
Mnamo 2018, alishinda hafla ya kuruka mara tatu ya ubingwa wa Afrika huko Asaba.
Wasafwa
Wasafwa ni kabila la watu jamii ya Wabantu kutoka eneo la milima ya mkoa wa Mbeya, kusini mwa nchi ya Tanzania. Wako hasa katika wilaya za Mbeya mjini, Mbeya vijijini, Mbozi na Chunya
Mwaka 1987 idadi ya Wasafwa ilikadiriwa kuwa 158,000.
Lugha yao ni Kisafwa, lugha yenye uhusiano wa moja kwa moja na Kibantu. Salamu yao kuu ni "Mwagona".
Rangi kuu ya mavazi yao ni njano.
Dini kuu iliyotawala kati yao ni Ukristo, lakini wengine wamebaki kuamini mila zao.
Uongozi wa kimila
Kiongozi wa Wasafwa huitwa mwene kwa lugha yao.
Deborah Acquah
Deborah Acquah ( 23 Mei 1996) ni mrukaji wa muda mrefu wa Ghana. Ameshiriki katika mashindano ya dunia, hivi karibuni zaidi kwenye Michezo ya Afrika ya 2019 huko Rabat, Morocco. Yeye ndiye anayeshikilia rekodi za kuruka za ndani za muda mrefu na tatu za Ghana.
Wasafwa
Uongozi wa kimila
Mwene maarufu sana alikuwa Mwene Paul Mwashinga aliyekuwa tajiri na msomi; makao makuu yake yalikuwa Igawilo, Mbeya mjini; naye aliaga dunia mwaka 1987; msiba wake ulihudhuriwa na watu mashuhuri sana.
Deborah Acquah
Maisha ya awali na elimu
Acquah alikuwa na elimu ya sekondari katika Shule ya Upili ya Fiaseman Senior. Alikuwa mwanafunzi wa Chuo cha Western Texas lakini kwa sasa ana elimu yake ya chuo kikuu katika Chuo Kikuu cha Texas A&M.
Wasafwa
Asili na chimbuko
Zipo nadharia nyingi zinazoelezea asili na chimbuko la Wasafwa ambao ndio wenyeji haswa wa Mbeya. Ikumbukwe hawa ni wabantu, hivyo basi ni jamii za Kibantu toka Afrika Magharibi. Lakini nadharia na masimulizi haya yamegawanyika kama ifuatavyo:
Nadharia hii inasaidiwa na ukweli hasa kwenye salamu, kuna Wasafwa wakisalimiana utasikia "mwagona gogo", ambapo humaanisha kuwa wao ni kutoka Ugogo, Dodoma.
2. Wasafwa ni kutoka Ukinga, Makete
Baraza la Utafiti wa Mazingira Asilia (Uingereza)
Baraza la Utafiti wa Mazingira Asilia (kifupi: NERC) ni baraza la utafiti la Uingereza ambalo linasaidia shughuli za utafiti, mafunzo na uhamishaji maarifa katika sayansi ya mazingira.
Wasafwa
Asili na chimbuko
Hapa napo kuna ushahidi, ambao unaelezea kuwa Wasafwa ni jamii toka Ukinga, nadharia hii inashibishwa na salamu pamoja na Wasafwa waishio kata ya Ilungu, Igoma na Ulenje, Mbeya Vijijini. Katika suala la salamu baadhi husalimiana "mwagona nkinga", wakimaanisha kuwa hujambo mtu toka Ukinga. Pia wao huamini kuwa ni matokeo ya msafwa, mkinga, mnyakyusa na muwanji. Lakini nadharia hii pia inashadadiwa na ukweli kwamba katika kata hizo wapo Wakinga wengi ambao kwa sasa hujiita Wasafwa na wanafuata mila na taratibu za Kisafwa. Ni dhahiri kuwa wapo watu na koo kama Kyando, Swallo, Longopa, Chaula, Enea na nyingine nyingi ambazo ni matokeo ya wazee wao kuhamia Usafwa, hasa tarafa ya Tembela, Mbeya Vijijini.
3. Wasafwa ni kutoka Unyakyusa
Nadharia hii ipo katika salamu, ambapo wapo Wasafwa wanaosalimiana "mwagona hondya", Wakimaanisha hujambo toka Unyakyusa. Ikumbukwe Wasafwa huwaita Wanyakyusa "Wahondya". Nadharia hii inashibishwa na watu waishio tarafa ya Tembela, hasa Ilungu na Igoma. Ushahidi wa nadharia hii unashibishwa zaidi na masimulizi ya wazee yahusuyo watu wa ajabu waliokuWa wanakula watu wenzao, kwa Kisafwa waliitwa "Ayinga". Hawa ni viumbe waliokuwa wanapatikana maeneo ya pembezoni mwa safu za Milima Livingstone, ambao walisababisha jamii za watu wa kule hasa Mwakaleli kukimbilia Mbeya Vijijini hasa maeneo ya Ilungu na Igoma. Mmoja wa wahanga hao ni ukoo wa Mwanginde Mkoma ambao unawakuta Mwakaleli na Ilungu.
4. Wasafwa ni Wasangu
Hapa pia salamu ndio ushahidi na kigezo cha kwanza. Hawa husalimiana "mwagona nsangu au nsango au sango", wakimaanisha hujambo mtu wa Usangu. Hawa ni wengi Uyole, Mswiswi, Igurusi, Inyala na Itewe. Wao huamini kuwa ni matokeo ya Msafwa na Msangu kwa baba. Ikumbukwe kuwa Msangu alishirikiana na Mbena kumshambulia Mhehe ambapo baada ya kushindwa akamvamia Msafwa.
5. Wasafwa ni kutoka Botswana
Nadharia hii inashadadiwa na maelezo ya ufanano wa Wasafwa na watu wa Botswana hasa katika ngoma za asili kama nyimbo na mtindo wa maisha. Inasemekana kuwa Wasafwa walitokea Botswana wakaingilia moja kwa moja njia ya Msumbiji hadi Makete kisha Mbeya. Wengine hudai kuwa waliingilia Dodoma. Ugumu wa nadharia hii upo katika Ubantu maana asilimia kubwa ya jamii za kusini mwa jangwa la Sahara ni Wabantu.
6. Wasafwa ni kutoka nchini Kongo
Hapa ndipo penye maelezo mapana maana hawa ni Wabantu na kwa kuthibitisha hilo zipo shahidi toka koo mbalimbali kama Mwatumbo na Mwanshinga. Wapo wanaoamini Mwanshinga ni Msafwa Mkinga na Mwatumbo ni Msafwa Mwanji. Lakini historia inaonesha kuwa hawa ni wasafwa toka Kongo hasa misitu ya Kongo. Uweli huo unashibishwa na masimulizi ya kurudi nyuma yaani asili ya Wasafwa, kabila toka kundi la makabila yafahamikayo kama Wabantu wanaopatikana hasa kusini mwa jangwa la Sahara na wazungumzao lugha ya Kibantu na muingiliano na makabila mengine ya Kibantu. Hiyo historia inasema Wasafwa na Mwanshinga kwa ujumla asili hasa ni Afrika magharibi hadi Sudan kusini, na baadaye wakahama kwa sababu mbalimbali. Ndipo waliposafiri hadi Kongo ya leo, hasa misitu yake na pembezoni kwayo.
Baada ya miaka mingi walihamia Mbeya kwa misafara miwili, ambapo mmoja uliingilia Sumbawanga - Tunduma na mwingine ulipitia Zambia- Malawi- Msumbiji na kuingilia Makete yaani Ukinga hadi Mbeya, hasa ukoo wa Mwanshinga. Hawa na wengine wengi ndio wale wanaosalimia "mwagona kinga". Wasafwa hawa wengi wao ni koo za kichifu na kwa maana hiyo hata leo chifu wa Mbeya ni wa jamii hii. Baadhi ya shahidi kuwa walitokea Kongo ni uwepo wa majina kama yale yapatikanayo Kongo: Wambi, Ngatele, Mwinga, Mbwiga, Selina, Silyelelo n.k. Pia tabia ya kupenda kuishi maeneo yenye mvua nyingi ni sawa na mvua zipatikanazo misitu ya Kongo.
Misafara hiyo inasemekana ilitengana baada ya kutokea sintofahamu wakiwa njiani toka Kongo, walipofika njiani wengine wakasonga kuelekea Zambia, Malawi, Msumbiji pembezoni mwa ziwa Nyasa hadi Makete ya leo. Huko wakakaa na kuishi wakichangamana na wenyeji, yaani Wakinga na Wawanji, na baadaye watoto wengine kuhamia Mbeya vijijini. Hawa walikuwa wale wanaopenda kuhamahama na kwa kuwa tayari Mbeya kulikuwa na Wasafwa walioingilia Tunduma hadi Mbeya mjini ikawa rahisi kwao kuingia Mbeya kwa kupitia njia ya Makete hasa kata ya Ilungu ambayo ilikuwa kama lango.
Historia hiyo inaendelea kudai kuwa kundi la Wasafwa waliopitia Sumbawanga walikutana na Wafipa wa Sumbawanga wakaendelea na msafara kuelekea mashariki na baadaye wakaja kukutana kwenye mgongano na Wasangu ambapo muda huo walikuwa na mvutano na Wahehe chini ya Mkwawa, hivyo wakaanza kusambaa maeneo ya Mbeya.
Nadharia tano zilizotangulia zina uhalisia kwa asilimia ndogo kutokana na ukweli kwamba zinamezwa na hiyo namba 6. Hii ni kwa sababu zenyewe ni matokeo ya muingiliano wa kijamii baina ya Wasafwa na jamii nyingine. Ukweli ni kwamba vita, njaa na utamaduni vilipelekea Wasafwa kuingiliana na jamii nyingine. Mfano baada ya vita kati ya Merere na chifu Lyoto wa Usafwa mabinti wawili wa Kisafwa walitolewa kama zawadi kwa chifu merere baada ya kushinda. Kwa hiyo Msafwa asili asiye na mchanganyiko enzi hizo ni yule wa Mbeya mjini.
Makundi yaundayo kabila la Wasafwa
Wasafwa wamegawanyika katika makundi makubwa matano, tena kimaongezi au kimatamshi wamegawanyika katika makundi kumi, kwa mfano ndani ya kata moja unakuta kuna tofauti ndogo kimatamshi. Katika makundi hayo matano kuna:
1. Wamporoto
Hao ni Wasafwa wanaozungumza Kisafwa chenye ladha tofauti na makundi mengine. Hupatikana kwa wingi na kwa kiasi Mwakaleli number one, Kiwira, Isyonje, Ndaaga, Ntokela katika wilaya ya Rungwe na baadhi ya maeneo ya maendeleo, Tembela na Ijombe huko Mbeya vijijini.
Wao ni matokeo ya Msafwa kwa wingi na mchanganyiko wa baadhi ya makabila.
2. Wasongwe
Ni Wasafwa wazungumzao Kisafwa chenye ladha ya kipekee na makundi mengine. Hawa huzungumza na kuelewana zaidi wao kwa wao maana ni Wasafwa wa Songwe. Wanapatikana na kuishi kwa wingi Mbalizi, Utengule Usongwe, Mshewe, Usongwe, Swaya, Igale, Iwindi na maeneo ya wilaya ya Mbozi. Pia wapo Tunduma na Mbeya mjini kwa kuhamia.
Theluji
thumb|left|Maumbile ya fuweli za theluji Nchi iliyofunikwa na theluji|thumb Mazingira ya theluji huko Lapland, sehemu ya kaskazini ya [[Ufini|thumb]] Mimea inayotokea wakati wa theluji kuyeyuka|thumb Theluji (kutoka Kiarabu ثلج, thalj) ni aina ya pekee ya barafu ya maji. Inapatikana kama usimbishaji unaotelemka kwa maumbile ya barafu ya fuwelia. Fuwele za theluji ni ndogo; muundo wa fuwele unaonekana kwa macho matupu kama fuwele ni kubwa. Vipande vyake ni vyembamba sana, hivyo theluji hutelemka nyepesi si kama vipande vizito vya mvua ya mawe.
Wasafwa
Makundi yaundayo kabila la Wasafwa
Pia Mmalila na Mnyiha kihistoria wote walitokana na koo za Wasafwa ambao walitawanyika kwa lengo la kujihami/kuzuia kushambuliwa na maadui wakati wa mapigano yaliyokuwepo enzi hizo. Wasafwa wa Utengule na Mshewe ndio hasa inaaminika ni matokeo ya Mnyiha wa leo na Mmalila. Kuna mzee alisema Wamalila wametokana na neno "Malila" yaani sehemu ambayo maadui walikuwa wanayoishia na lengo kuu ni kwenda kuzuia maadui sehemu wanazoishia na kwa upande wa "Wanyiha" anasema ni neno lililotokana na sehemu ambako maadui walielekea au kukimbilia wakati wa mapigano; hivyo basi hata matamshi yalikuwa yanabadilika kwa kadiri walivyokuwa wanakutana na kuchangamana na jamii nyingine huko walikoelekea.
Theluji
Theluji haipatikani kwa halijoto juu ya 0 C°. Katika Afrika inaweza kutokea tu kwenye milima mirefu kama mlima Kilimanjaro na Mlima Kenya.
Wasafwa
Makundi yaundayo kabila la Wasafwa
3. Wagulukha
Theluji
Asili ya Theluji
Theluji hutokea kama mvuke wa maji mawinguni unafikia halijoto chini ya -10 C°. Maji mawinguni yanaweza kukaa kiowevu (majimaji) hata chini ya 0 C° kwa muda. Matone yake madogo sana yanaanza kushikana na punje ndogo za vumbi hewani na kuganda. Fuweli ndogo (chini ya mm 0,1) hutokea. Kadiri zinavyokua na kuwa nzito zinaanza kushuka. Njiani mvuke baridi inashikana na fuweli zinazoendelea kukua. Maumbile yanatokea ya kufanana na picha ya nyota.
Wasafwa
Makundi yaundayo kabila la Wasafwa
Hao wanaishi na kupatikana kwa wingi Chunya, Ikukwa, Ihango, Lwanjiro na Mbeya mjini. Wao ni tofauti kidogo kimatamshi na wale wa maeneo mengine. Hawa wengi wameoa na kuolewa na Wabungu toka Chunya na kiasili ni matokeo ya vita kati ya Merere na chifu Lyoto Mbeya mjini ya leo.
Theluji
Aina za theluji
Watu katika nchi baridi wamezoea kutofautisha aina mbalimbali za theluji. Lugha nyingi zina maneno ya pekee kwa ajili ya aina tofauti za theluji, kama ni nyepesi au nzito, chepechepe au kavu, mpya au kama imeshakaa muda fulani.
Theluji inatokea:
Mara (kundinyota)
Kwa matumizi tofauti ya jina Mara angalia hapa Mara (maana)
Severo wa Viza
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.
Francisco Pineda (mwanamazingira)
Francisco Pineda ni mwanamazingira wa El Salvador. Alitunukiwa Tuzo ya Mazingira ya Goldman mwaka 2011, kwa jitihada zake za kulinda rasilimali za maji nchini El Salvador dhidi ya uchafuzi wa miradi ya madini.
Molly Burhans
Molly Burhans (aliyezaliwa 1989) ni mchora ramani wa Marekani, mwanasayansi wa data, na mwanaharakati wa mazingira. Yeye ndiye mwanzilishi wa GoodLands, shirika ambalo linalenga kuhamasisha Kanisa Katoliki kutumia ardhi yake kwa madhumuni la kulinda haki za mazingira na jamii.
Severo wa Viza
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Julai.
Molly Burhans
Maisha ya Awali
Burhans alizaliwa huko New York City, New York kwa Debra, profesa wa sayansi ya kompyuta, na William, mtafiti wa oncology ya Masi, ambaye alikufa mnamo 2019. Ingawa alienda kanisani akiwa kijana, hakuwa Mkatoliki hadi alipokuwa akifuata shahada ya kwanza.
Wasafwa
Makundi yaundayo kabila la Wasafwa
4. Wambwila
Hao wanaishi na kupatikana kwa wingi Ilungu, Igoma, Ulenje, Makete na Mbeya mjini. Hawa huzungumza Kisafwa cha kipekee mno, pia ndio lango kuu la Mkinga kuingia Mbeya mjini. Wanazungumza zaidi Kisafwa kiitwacho Kimbwila. Wengi wao huishi nje ya mji yaani milimani kwenye mvua nyingi kwa ajili ya kilimo, hasa Mbeya vijijini. Moja ya kata zenye Wasafwa waliochanganya damu ni Ilungu, Ulenje na Igoma na tarafa ya Tembela kwa ujumla. Mfano ndani ya kata hizo unakuta kuwa hao ni Wasafwa waliotokana na mchanganyiko wa Wasafwa, Wasangu, Wawanji, Wakinga, Wanyakyusa na Wabena kiasi.
5. Wamalila
Kundi hilo la mwisho lina utata kama ni kabila au kundi ndani ya kabila. Ifahamike kuwa neno Wamalila kwa Kisafwa lina maana ya uchafu mwilini uliowekwa kishirikina yaani "amalila". Sasa ukiwauliza Wamalila wao husema asili yao ni Botswana na wengine husema ni mlima Mbeya. Ila kwa Wasafwa hilo ni kundi lililojitenga na wenzao kwa kiasi. Wanaishi tarafa ya Isangati yote na maeneo ya Usongwe. Katika kundi la Wamalila wapo walio na ushahidi wa kuthibitisha waliendaje kule. Ni kwamba, katika kipindi cha mgogoro na mtemi merere kuna Mmoja kati ya watu wa Kisafwa alipambana kumuua askari mmoja wa mtemi Merere na kukimbilia maeneo ya Mbozi eneo hilo likiitwa Ntandala na baadaye alioa huko ila hakuendelea kukaa, aliamua kurudi ijapo hakufika eneo lake la nyumbani ila huyo shujaa aliweza kuishi maeneo ya Umalila na maisha yake yaliendelea hapo. Alikuwa mtu kutoka ukooo wa Nswila, watu wanaopatikana kwa wingi maeneo ya Iwindi hadi leo na kidogo Umalila.
Ifahamike kuwa Mbeya haswa kulikuwa na makabila au jamii nne tu, nazo ni: Wasafwa, Wanyakyusa, Wasangu na Wanyamwanga. Wajiitao Walambia na Wandali ni matokeo ya Mnyakyusa, Wamalila na Wanyiha ni kutoka Usafwa, Wabungu wa Chunya ni matokeo ya makutano ya kuoana kwa Msafwa, Msukuma na Mnyamwezi kisha kukawepo Mbungu. Baadae wakahamia Wakinga, Wabena na Wawanji toka Iringa.
Ngoma za asili
Ngoma kuu ya asili ya Wasafwa ni ngoma ichezwayo wakati wa sherehe, matambiko na mavuno. Ngoma hiyo maarufu huitwa "mbeeta". Huchezwa kwa kutumia filimbi, pembe za wanyama, mbegu zilizo ndani ya makopo na vingine vingi. Ngoma za asili huchezwa kwa sasa hasa Itewe, Ikukwa na Ifumbo. Hakika kule bado wanaenzi asili.
Kilimo
Wasafwa ni kabila la wakulima ambao hulima sana viazi, mahindi, ngano, numbu, karanga, maharage na mazao mengine kama miti maeneo yenye mvua nyingi kama Rungwe na Mbeya vijijini. Wasafwa pia ni wafanyabiashara hasa ya viazi na vitunguu swaumu.
Wasafwa na Mbeya
Mbeya ni neno litokanalo na lugha ya Kisafwa likiwa linatamkwa ibheya likimaanisha chumvi. Wafanyabiashara walifika Mbeya na kubadilishana chumvi toka Chunya na mlima Mbeya kwa bidhaa nyingine. Ilikua ni ngumu wageni kutamka neno ibheya, hivyo wakajikuta wanatamka imbeya. Baadae mnamo 1927, wakati wa usanifishaji wa Kiswahili, neno hilo likasanifishwa na kuwa Mbeya.
Maneno asilimia 90 ya maeneo ndani ya jiji la Mbeya yanatafsiriwa kwa Kisafwa.
Mifano: neno Mbalizi _ mbalisi
Loleza _ lolezya (sindikiza)
Uyole _ iyoole
Igawilo _ kigavilo (sehemu ya kugawania)
Isyesye _ inzyesye
Iwambi _ wambi
Ijombe _ aina ya mti
Majina ya Wasafwa
Mbwiga _ mtoto wa kiume aliyekua kwa kuumwaumwa na kupewa madawa
Mbozyo _ mtoto wa kike aliekua kwa kuumwaumwa na kutibiwa kwa miti shamba
Pia kuna jina la Kisafwa "Nkundi'. Jina hili anapewa mtoto ambaye watangulizi wake wote wamefariki. Zamani kulikuwa na shida kubwa ya kufa watoto kwa mfuatano katika familia, kwa hiyo basi mtoto aliyekua vyema alipewa jina la Nkundi, maana ya Inkundi kwa Kisafwa ni vumbi. Wazazi walitoa jina hilo kwa kuonesha kukata tamaa kuwa hata huyo aliyezaliwa atakuwa vumbi.
"Esose' kwa Kisafwa maana yake ni kuzaa mtoto asiye na baba rasmi. Zamani hilo lilikuwa tukio la nadra sana na ilionekana ajabu sana kusikia binti wa fulani "asosile umwana".
Wapo watoto sasa hivi wanaitwa 'Matundu' bila maana halisi ya neno hilo.
Matundu kwa Kisafwa ni majani ya mmea wowote. Mtu alipoitwa Matundu ilimaanisha kuwa amepatikana kwa njia za madawa ya majani asilia.
Pia yapo majina ya koo na mengi huwa yanaanza na Mwa...... kwa mfano Mwalingo, Mwanyanje, Mwaihoyo, Mwantinda, Mwandele, Mwanzanga, Mwasote, Mwanzanga, Mwangoka, Mwanandodo, Mwaanzala, Mwanyonga, Mwanzonga, Mwalyambi, Mwajafu, Mwansanga, Mwanguku, Mwaamudu, Mwalyego, Mwandiya, Mwasoni, n.k.
Pia wapo akina Manzozi, Magwilla, Sijanga, Sijonjo, Simwinga, Yilyelelo, Ndabhishe, Masimbani, Lyoto, Lingo, Ngatele, Ndaduu, Ndilwene, Ndangano, Gwilla, Zyoni, Malema, Nzalu, Sewa, Selina, Nsolo, Sambwe, Nzambwe, Mponzi, Zella, Ndongole, Nzongwa, Shitambala, Fwokile, Selela na mengine mengi.
Siku hizi watoto wengi wa Mbeya yaani Wasafwa hupewa majina kutokana na ama baba ni mpenzi wa mchezaji fulani au mwanamuziki. Wapo kwa sasa watoto huitwa Ronaldo, Beckham, Rooney, Nelly, Awilo, Yesu, Lowasa, Kikwete, Messi, Zidane na mengine mengi.
Dini
Wasafwa wengi ni Wakristo na Wapagani, labda nusu nusu. Ni ngumu sana kumkuta Msafwa Mwislamu. Wale Wapagani husali maeneo ya misitu maarufu kama "maganjo" kama lile lililopo jijini Mbeya. Wengi bado wanaamini katika miungu.
Uchawi mkuu kwa Wasafwa huitwa Itunga na wale wauaji wa kichawi huitwa Mbuda. Mambo hayo ni ya kimila hivyo imekuwa ngumu sana kuwabadilisha baadhi ya watu.
Mara (kundinyota)
Jina
Mara lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili walioitumia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.
Jina la Mara linatokana na kifupi cha Kiarabu المرأة المسلسلة al-marʾa(t) al-musalsala ambalo linamaanisha "mwanamke aliyefungwa kwa nyororo ". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa mitholojia ya Wagiriki wa Kale walioziita nyota hizi Ανδρομέδα  ("Andromeda") kufuatana na masimulizi ya binti wa mfalme aliyefungwa kwa nyororo kwenye ufuko wa bahari ili aliwe na dubwana wa baharini lakini aliokolewa na Farisi (Perseus). Hadithi hii ina mizizi katika mitholojia ya Babeli. .
Mahali pake
Mara linaonekana pande zote mbili za ikweta ya Dunia; katika Afrika ya Mashariki Mara linaonekana kuanzia Septemba hadi Februari. Inapatikana juu ya nyota zinazokaa kwa umbo la herufi "M“ ya kundinyota Mke wa Kurusi (Cassiopeia) na karibu na Farasi (Pegasus) kwa upande wa magharibi na Farisi (Perseus) upande wa mashariki.
Magimba ya angani
Sehemu ya Mara inayotambuliwa kirahisi ni safu ya nyota nne zinazotoka kwenye pembenne ya Farasi. Nyota tatu angavu zaidi zinaitwa γ Andromedae au Alamak, β Andromedae au Mirach na α Andromedae au Sirrah zikiwa kweye mstari usionyoka.
Upande wa kusini kati ya δ Andromedae na β Andromedae doa jeupe linaonekana ambalo ni galaksi M31 linalojulikana pia kama galaksi ya Andromeda. Hii ni galaksi ya karibu zaidi na Njia Nyeupe na Dunia.
Juma Abdallah Njwayo
Juma Abdallah Njwayo (amezaliwa tar. 10 Machi 1964) ni mbunge wa jimbo la Tandahimba katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.
Kisumu
thumbnail|right|280px|Kisumu, Kenya
thumb|300px|Kitovu cha Kisumu Kisumu ni mji mkubwa wa tatu wa Kenya, ukiwa na wakazi 968,909 (sensa ya mwaka 2009 ). Pia ni mji mkubwa wa Kenya ya Magharibi na makao makuu ya kaunti ya Kisumu.
Mji uko kando ya ziwa Viktoria Nyanza, una bandari kubwa ya nchi katika ziwa hilo. Mji na bandari vilianzishwa kwa jina la "Port Florence" mwaka 1901 wakati reli ya Uganda ilipofika huko kutoka Mombasa.
Kuna feri ziwani kutoka Kisumu kwenda Mwanza, Bukoba, Entebbe, Port Bell na Jinja.
Kiuchumi Kisumu ina viwanda kadhaa, hasa vya sukari, samaki, vitambaa, pia ya bia.
Maendeleo ya Kisumu yalikwama miaka mingi kwa sababu kwa miaka mingi Wajaluo walisimama upande wa upinzani wa kisiasa, hivyo serikali haikupeleka miradi tena katika eneo hilo.
Gölcük (District), Kocaeli
thumb|right|250px|A square in Gölcük town center. thumb|right|250px|Yarhisar Museum Ship
Mlima Mavumbi
ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.
Faustin-Archange Touadéra
thumb Faustin-Archange Touadéra (amezaliwa 21 Aprili 1957) ni mwanasiasa na msomi ambaye amekuwa Rais wa Jamhuri ya Afrika ya Kati tangu Machi 2016.
Depo-Provera
Depot medroxyprogesterone acetate (DMPA) ni njia ya homoni ya kuzuia mimba iliyo na projesteroni pekee inayodumu kwa muda mrefu na huweza kuondolewa mwilini, ambayo hudungwa kila baada ya miezi 3. Ni mchanganyiko mzito wa sindano ya depoti ya pregnane 17α-hydroxyprogesteroni- iliyotolewa kwa progestini ya medroksiprogesteroni acetate.
Bidhaa za biashara
Depo-subQ Provera 104, ambayo pia hutengenezwa na PFIZER, ni jina la kibiashara la mg 104 ya mchanganyiko mzito wa medroxyprogesterone acetate. Inajumuisha asilimia 69 ya homoni inayopatikana katika sindano ya Depo Provera asili. Inatumiwa kwa kudunga sindano chini ya ngozi, ambayo huweza kusababisha maumivu kidogo. Dawa hiyo lazima idungwe ndani ya paja au kwenye tumbo mara nne kwa mwaka na hutoa kinga ya haraka dhidi ya kupata mimba kuanzia wakati inapodungwa mara ya kwanza. Iliidhinishwa nchini Marekani na FDA kwa ajili ya matumizi ya kuzuia mimba mnamo 17 Desemba mwaka wa 2004, na kwa ajili ya kudhibiti maumivu yanayohusiana na endometriosisi4} tarehe 25 Machi mwaka wa 2005.
Utaratibu wa utendakazi
Utaratibu wa utekelezaji wa dawa za kupanga uzazi zilizo na progosteroni pekee hutegemea shughuli za progestogeni na kipimo. Dozi ya juu ya dawa kukinga mimba mimba zilizo na progesteroni pekee kama vile sindano ya DMPA, huzuia kukua kwa unyweleo na kuzuia kukua kwa yai /1} kama mfumo wao msingi wa utendajikazi. Progestogeni hupunguza kupigapiga moyo mara kwa mara ya homoni inayotoa gonadotropini -(GnRH) inayotolewa na hipothalamasi, ambayo hupunguza kutolewa kwa homoni ya kusisimua kinyweleo (FSH) na [[homoni ya kulutenaizi]] (LH)inayotolewa na pituitari ya nje. Viwango vilivyoshuka vya FSH huzuia maendeleo ya kinyweleo, kuzuia kuongezeka kwa viwango vya estradioli. Majibu hasi ya progesteroni na ukosefu wa matokeo chanya ya estrogeni juu ya kutolewa kwa LH huzuia kuongezeka kwa LH. Udhibiti dhidi ya ukuaji wa kinyweleo na ukosefu wa kuongezeka kwa LH huzuia utoaji na ukuaji wa mbegu ya mwanamke.
Kitendo cha sekondari cha utendakazi wa dawa za kukinga mimba zilizo na progestogeni ni kuzuia manii kupita kutokana na mabadiliko kwenye makamasi ya seviksi.
Kiyabula-Yabula
Kiyabula-Yabula kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayabula-Yabula katika majimbo ya New South Wales na Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyabula-Yabula, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyabula-Yabula kiko katika kundi la Kiyotayotiki.
Depo-Provera
Utaratibu wa utendakazi
Uzuiaji wa utendakazi wa yai la kike wakati wa matumizi ya DMPA husababisha endometriamu kuwa nyembamba na atropiki. Mabadiliko haya katika endometriamu yanaweza kinadharia, kuzuia uwezo wa kupata mimba. Hata hivyo, kwa vile DMPA ina ufanisi mkubwa katika kuzuia utoaji wa yai la kike na kupenya kwa manii, uwezekano wa kupata mimba ni mdogo zaidi. Hakuna data inayopatikana inayochangia kutopata kwa mimba kama mfumo wa utekelezaji wa DMPA.
Ufanisi
Matokeo ya mwaka wa kwanza ya viwango vya kutofaulu kwa matumizi ya Depo- Provera kwa wanawake 8,183 katika majaribio saba mtawalia ya kliniki saba yalikuwa: 0%, 0%, 0.1%, 0.2%, 0.2%, 0.3%, na 0.7%, na kiwango cha wastani cha 0.3%.
Matokeo ya viwango vya kutofaulu kwa mwaka wa kwanza ya kipimo cha Pearl ya wanawake 2,042 waliotumia depo- subQ 104 katika majaribioa matatu ya kiliniki yalikuwa ni: 0%,0%, na 0%, na kipimo cha wastani cha 0%.
Kiwango cha kutofaulu cha mwaka wa kwanza kwa wanawake 209 waliotumia Depo-Provera katika uchunguzi mmoja uliofuata kilikuwa ni: 2.6%.
Matumizi sahihi
Kiwango cha matokeo cha matumizi sahihi cha Trussell cha kutofaulu kwa mwaka wa kwanza kwa Depo-Provera ni kipimo cha wastani cha kutofaulu katika majaribio saba ya kliniki: 0.3%.
Matumizi ya kawaida
Kabla ya mwaka wa 2004, kiwango cha Trusell cha kutofaulu cha matumizi ya kawaida cha Depo- Provera kilikuwa sawa na kile chake cha kutofaulu cha matumizi sahihi 0.3%.
Katika mwaka wa 2004, akitumia kiwango cha kutofaulu cha mwaka wa 1995 cha NSFG, Trussell aliongeza (kwa mara 10) kiwango chake cha kutofaulu cha matumizi ya kawaida ya Depo- Provera kutoka 0.3% hadi 3%.
Trussell hakutumia viwango vya kutofaulu vya NSFG vya mwaka wa 1995 kwa dawa zingine mbili mpya zilizopatikana za muda mrefu za kukinga mimba zilizokuwa zimevumbiliwa, kibandiko cha Norplant (2.3%) na shaba ya T ya ParaGard 380A IUD (3.7%), ambazo zilikuwa (kama Depo -Provera) zenye amri ya kiwango cha juu kuliko katika majaribio ya kliniki. kwa vile Norplant na ParaGard haikubali wigo kwa makosa ya mtumizi, viwango vyao vya juu zaidi vya kutofaulu vya mwaka wa 1995 vya NSFG vilichangiwa na Trussell kwa kutoa habari zaidi wakati wa kupata mimba hivyo kuelekea kuzaa.
Faida
Depo-Provera ina faida kadhaa:
Idara ya Afya Uingereza imechangia kikamilifu kukuzwa kwa matumizi ya dawa za kukinga mimba zenye kugeuzwa za kudumu kwa muda mrefu tangu mwaka wa 2008,hasa kwa vijana, kutokana na mwongoza bora wa Oktoba mwaka wa taasisi ya National Institute for Health and Clinical Excellence guidelines. Kutoa ushauri juu ya njia hizi za kuzuia mimba imewekwa kuwa katika {0 mfumo wa ubora na matokeo mwaka wa 2009 "matendo mema" kwa ajili ya afya ya kimsingi.{1/}
Ujauzito na kunyonyesha
Depo Provera-inaweza kutumiwa na mama wanaonyonyesha. Kutokwa na damu nyingi inawezekana kama amepewa kipindi kinachofuata tu baada ya kuzaa na ni bora kuchelewa hadi wiki ya sita baada ya kuzaa. Inaweza kutumika katika siku tano kama hakuna kunyonyesha. utafiti ulionyesha "hakuna tofauti kubwa katika uzito wa kuzaliwa au matukio ya kasoro za kuzaliwa" na "hakuna ubadilishaji muhimu wa kinga mwili kwa magonjwa ya kuambukiza yanayosabibishwa na maziwa ya matiti yaliyo na DMPA", kikundi kidogo cha watoto ambao mama wao walianza kutumia Depo-Provera siku mbili baada ya kuzaa walikuwa na kiwango cha 75% juu cha kwenda kwa daktari kwa ajili ya magonjwa ya kuambukiza wakati wa mwaka wa kwanza wa maisha yao.
Utafiti mkubwa wa muda mrefu na kufuatilia ulihitimisha kuwa "matumizi ya DMPA wakati wa ujauzito au kunyonyesha hayana athari kubwa kwa ukuaji wa muda mrefu na maendeleo ya watoto." Utafiti huu pia ulibainisha kuwa "watoto wenye mfiduo wa DMPA wakati wa ujauzito na kunyonyeshwa walikuwa na hatari ya uwezekano wa kupata urefu mdogo usio wa kawaida," lakini hiyo "baada ya marekebisho kwa sababu za kijamii na kiuchumi zinazosababishwa na kupunguka kwa mitindo mbalimbali, hakukuwa na kuongeza kwa hatari ya ukuaji wa utendaji miongoni mwa watoto ambao wamepapishwa kwa DMPA-. " Utafiti huo pia ulibainisha kuwa madhara ya mfiduo kwa DMPA wakati wa kubalehe yanahitaji utafiti zaidi, kwa hivyo watoto wachache wa umri wa miaka zaidi ya 10 walichunguzwa.
Sababu za kutotumia
Shirika la Afya Duniani (WHO) Vigezo vya matumizi ya dawa za kukinga mimba na RCOG Kitivo cha kupanga Uzazi na Afya ya Uzazi (FFPRHC) '' Uingereza udaktari kriteria na vigezo vya matumizi ya dawa za kukinga mimba inaorodhesha zifauatazo kama hali pale ambapo matumizi ya Depo-Provera hayapendekezwi au hayapaswi kutumiwa kwa sababu ya hatari za kiafya zisizokublika au kwa sababu hatari haijaonyeshwa.
Hali ambazo hatari za kinadharia au zilizoshuhudiwa kwa kawaida huwa na manufaa zaidi kuliko matumizi ya Depo-Provera:
Hali ambazo zinawasilisha madhara ya kiafya yasiyokubalika kama depo provera ina tumika:
Hali ambazo matumizi ya Depo-Provera hayajaonyeshwa na ni lazima yasianzishwe:
Onyo muhimu
Haijulikani wazi iwapo kupoteza kwa uzitolinganifu wa mfupa unahusishwa na matumizi ya Depo-Provera unaweza kurudishwa katika hali ya kawaida, na kama ndivyo, kiasi gani hasa. Uchunguzi tatu umependekeza kuwa hasara ya mfupa yaweza kurekebishwa baada ya kukomesha matumizi ya Depo-Provera. Uchunguzi mwingine umependekeza kuwa athari za matumizi ya miaka ya mwakamke aliyeacha kuzaa hasa upoteaji wa uzitolinganifu wa mfupa ni ndogo, labda kwa sababu watumiaji wa Depo hudhihirisha hasara ya chini ya mfupa katika miaka yao ikiwa wamemaliza kuzaa. Matumizi baada ya kilele cha molekuli wa mifupa huhusishwa na kuongeza kwa matokeo ya mifupa lakini hakuna upungufu katika wiani wa madini ya mifupa. Hata hivyo, kufikia mwaka wa 2006, hakuna utafiti ambao umechunguza hatari ya mifupa ya ndani moja kwa moja kwa wanawake ambao wamemaliza umri wa kuzaa ambao wametumia Depo-Provera, kwa hiyo, hatari haijulikani.
PFIZER na FDA wamependekeza kwamba Depo-Provera isitumiwe kwa zaidi ya miaka miwili, isipokuwa kama hakuna njia mbadala ya kupanga uzazi, kutokana na wasiwasi juu ya kupoteza mifupa. Hata hivyo, Kamati ya mwaka wa 2008 kuhusu pendekezo kutoka kwa Kamati ya Madaktari wa Ukunga na Magonjwa ya Wanawake ya Marekani (ACOG) walishauri watoa huduma ya afya kuhusu kupoteza kwa wiani wa madini madini wiani lazima au komesha kupewa au muendelezo wa depo Provera-zaidi ya miaka 2 ya kutumia.
Madhara
Katika majaribio makubwa ya kimatibabu ya Depo-Provera, madhara yenye athari sana yaliyoripotiwa mara nyingi (ambayo yanaweza au ikutoweza kuhusishwa na matumizi ya Depo-Provera) yalikuwa: kutokuwa na mpangilio mwafaka kuhusu hedhi (damu au kukosa hedhi kabisa- amenorrhea), maumivu au usumbufu wa tumbo, mabadiliko ya uzito, kuumwa na kichwa, asthenia (udhaifu au uchovu), na woga. Mengine, madahara yenye athari ndogo ambayo hayakuripotiwa mara kwa mara yameanishwa katika karatasi ya maelezo ya mtumizi na daktari habari kwa ajili ya Depo-Provera.
Matumizi mengine
Depo Provera- pia hutumiwa na wahalifu wa kingono wa kiume kama aina ya kutoa mapumbu ya kemikali kwani ina athari ya kubwa kabisa kupunguza ari ya miongoni mwa wanaume.
Utata juu ya idhini ya Depo-Provera nchini Marekani
Kulikuwa kwa muda mrefu, historia ya utata kuhusu idhini ya Depo-Provera na shirika tawala la Chakula na Dawa Marekani. Mtengenezaji asilia, Upjohn, aliandika mara kadhaa ili kupata idhini. Kamati ya ushauri ya FDA kwa umoja ilipendekeza kupitishwa katika 1973, 1975 na 1992, kama walivyofanya wafanyikazi wenye taaluma ya udaktari wa FDA, lakini FDA iliendelea kukataa kutoa kibali. Hatimaye, tarehe 29 Oktoba 1992,FDA ilipitisha Depo-Provera, ambayo ilikuwa kwisha tumiwa na wanawake zaidi ya milioni 30 tangu mwaka wa 1969 iliidhinishawa na ilikuwa natumiwa na karibu ya milioni 9 karibu katika nchi zaidi ya 90, ikiwa ni pamoja na Ufalme wa Muungano, Ufaransa, Ujerumani, Uswisi, Uthai, New Zealand na Indonesia. Sehemu za utata zilijumuisha:
Kidompo
Kidompo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadompo. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kidompo imehesabiwa kuwa watu 65 tu. Kwa hiyo inawezekana iko karibu kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidompo iko katika kundi la Kikwa.
Kidwang
Kidwang ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadwang. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidwang imehesabiwa kuwa watu 8200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidwang iko katika kundi la Kikwa.
Wilaya ya Mbeere
thumb|[[Usimbishaji kwenye lambo la Masinga.]] Wilaya ya Mbeere ilikuwa wilaya mojawapo ya Mkoa wa Mashariki wa Jamhuri ya Kenya tangu mwaka 1996 hadi ilipopitishwa katiba mpya ya nchi (2010).
Makao makuu yalikuwa mjini Siakago.
Kwa sasa imekuwa tena sehemu ya kaunti ya Embu.
Camille Saint-Saëns
thumb|right|300px|Camille Saint-Saëns.
Camille Saint-Saens (Kifaransa: Camille Saint-Saëns) (9 Oktoba 1835 - 16 Desemba 1921) alikuwa mtunzi wa Opera na mpiga kinanda mashuhuri kutoka nchini Ufaransa. Alikuwa mmoja kati watunzi wakubwa wa Opera wa kipindi cha Romantic. Alitunga nyimbo nyingi sana zenye mandhari tofauti na kukubalika katika jamii ya watu wa Ufaransa.
Kandıra
ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Kocaeli kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.
Cara Augustenborg
Cara Aisling Augustenborg (alizaliwa 1978) ni mwanasayansi wa mazingira wa Marekani na Ireland, mchambuzi wa vyombo vya habari, profesa msaidizi katika University College Dublin na mjumbe wa Baraza la Ushauri la Mabadiliko ya Tabianchi la Irish na Rais Michael. D. Higgins' jimbo la baraza.
Maisha ya awali na elimu
Augustenborg alizaliwa mwaka wa 1978 nchini Ujerumani ambako babake, ambaye ana ukoo wa Kideni, aliwekwa kama rubani wa Jeshi la Anga la Marekani; mama yake ni mzaliwa wa Kaunti ya Kerry, Ayalandi. Katika utoto wake aliishi Pennsylvania, Saudi Arabia na New Orleans kabla ya familia kukaa karibu na Hanford Site, kiKazituo cha nguvu za nyuklia huko Washington jimbo, Marekani, ambapo alihudhuria shule ya sekondari. Ana BSc katika biokemia kutoka Chuo Kikuu cha Washington na MSc katika Sayansi ya Afya ya Mazingira na Ph.D. katika Sayansi ya Mazingira na Uhandisi kutoka Chuo Kikuu cha California, Los Angeles. Tasnifu yake ya 2007 iliitwa Usafishaji wa nitrojeni kwa uendelevu wa kilimo cha Ireland. alikuwa mwenyekiti wa kamati yake.
Alihamia Ireland mwaka wa 2003 na Fulbright Scholarship kufanya utafiti katika Teagasc katika Kaunti ya Wexford, na mwaka wa 2007 alihamia kufanya utafiti wa baada ya udaktari katika Trinity College Dublin' Shule ya Biashara na Shule ya Chuo Kikuu cha Dublin ya Kilimo. Ana uraia wa Ireland na Marekani.
Kazi
Tangu 2011 Augustenborg ameongoza kampuni yake ya ushauri, Impact Research Management, iliyoko Bray.
Augustenborg alikuwa mwenyekiti wa Friends of the Earth Europe kutoka 2015 hadi 2019, na Friends of the Earth Ireland kutoka 2015 hadi 2017.
Mnamo 2019 aliteuliwa na Michael D. Higgins kama mmoja wa watu saba walioteuliwa katika Jimbo la Ireland Baraza la Jimbo, shirika linalomshauri rais. Mnamo 2021 aliteuliwa na Eamon Ryan katika Baraza la Ushauri la Mabadiliko ya Tabianchi.
Anaandika blogu kama kijani kibichi", ambayo ilitunukiwa "blogu Bora ya Mambo ya Sasa ya Ireland na Siasa" katika Tuzo za Blogu za miti midogo irish 2016. Anaandaa podikasti ya kila wiki ya "Down To Earth" kwenye Newstalk.
Alitajwa kama "Mwanamke Mwenye Ushawishi" katika Tuzo za Wanawake wa Ireland za 2020. </ ref>
Kisiwa cha Migingo
350px|thumb|Mahali pa Migingo katika Ziwa Viktoria Migingo (pia huitwa Bugingo au Ugingo) ni kisiwa kidogo (ekari moja, ukubwa wa kiwanja cha mpira wa miguu) katika Ziwa Viktoria.
Katika miaka 2008-2009 kisiwa chenyewe kilikuwa kinadaiwa na Kenya na Uganda. Mnamo Julai 2009 timu ya utafiti iligundua kuwa kisiwa kiko mashariki mwa mpaka Kenya - Uganda ndani ya ziwa, na ushahidi uliungwa mkono wazi katika picha za Google Earth. Tangu mwaka 1926, eneo la umiliki la kisiwa limekuwa likionyeshwa kwenye ramani na katika karatasi rasmi kama imo Kenya.
Hata hivyo, baadhi, kama si mengi, ya maandamano ya Uganda yanahusu haki ya uvuvi iliyo faida kubwa, kutoka maji ya Uganda yanayofika kisiwa hicho. Mnamo Julai 2009 serikali ya Uganda ilihamisha msimamo wake rasmi, na kusema kuwa kisiwa cha Migingo kilikuwa kweli kiko Kenya, lakini maji yaliyozunguka kisiwa yalikuwa ya Uganda. Kisiwa kimekuwa kikidaiwa na serikali ya Uganda hadi tarehe 11 Mei 2009 wakati Rais Yoweri Museveni wa Uganda alikubali kuwa kisiwa kiko nchini Kenya, lakini aliendelea kusema kuwa wavuvi wa Kenya walikuwa katika biashara haramu katika maji ya Uganda ambayo hupatikana mita mia chache (kama futi 700) magharibi kwa Migingo. Bendera ya Uganda ilishukishwa, askari wa Uganda waliondoka pamoja na jeshi lao, na walikubaliana kuwa afisa wa polisi wake wote wataondoka kisiwani. Mstari wa kutenga mpaka ulizinduliwa tarehe 2 Juni 2009 ili kufidia na kuweka alama kwenye ardhi, ili kufanya maamuzi ya dawali ya nchi katika ziwa sahihi zaidi, na matokeo yaliyotolewa mwishoni mwa Julai 2009 kuthibitisha kwamba kisiwa kiliangukia mita kwenye upande wa Kenya.
Jiografia
Kisiwa kina wakazi wapatao 250 (makadirio yanatofautiana), hasa wavuvi na wafanyabiashara wa samaki, ambao hutumikiwa na vilabu, idadi ya madanguro na duka la dawa katika kisiwa hicho.
Eneo la Kenya lililotangazwa katika mkataba wa 1926 na Katiba ya Uganda husema kuwa eneo la Uganda hufikia "magharibi zaidi mwa Kisiwa cha Piramidi" ... huko ikiendelea kwa mstari sambamba hadi kaskazini hadi sehemu ya magharibi zaidi ya kisiwa cha Ilemba." Mstari unaounganisha sehemu hizo mbili hufikia magharibi mwa Migingo, kuweka kisiwa ndani ya Kenya pamoja na visiwa vya Piramidi na Usingo, kama inavyoonekana kwenye ramani inayojulikana kote tangu 1926. Kisiwa kidogo cha Migingo kiko karibu na kisiwa kikubwa cha Usingo na huonekana wazi kutoka Google Earth na mitandao ya televisheni, inayochukua picha kutoka helikopta.
Migingo ni kisiwa kidogo kiasi kwamba hakijaonyeshwa katika baadhi ya ramani. Hata hivyo, hakija "ibuka kutoka majini" hivi majuzi, licha ya madai rasmi ya serikali ya Uganda. Katika muongo wa kwanza wa karne ya 21, maji yameshuka 0.5-1.0 mita tu (futi 1-3) katika ziwa kutoka ngazi ya kawaida. Picha zilizopigwa majuzi huonyesha wazi kisiwa 10-15 kufikia mita (30–50 ft) ngazi ya juu ya ziwa.
Historia
Wavuvi wawili Wakenya, Dalmas Tembo na George Kibebe, wanadai kuwa wenyeji wa kwanza kwenye kisiwa hicho. Wakati walipofika huko mwaka 1991, kisiwa kilikuwa kimefunikwa na magugu na kimejaa ndege na nyoka.
Yusufu Nsubuga, mvuvi wa Uganda, anasema alifika huko mwaka 2004, wakati hakukuwa na kitu ila nyumba iliyoachwa.
Hatimaye, wavuvi wengine - kutoka Kenya, Uganda na Tanzania - walikuja kwa sababu ya kisiwa kuwa karibu na maeneo mazuri ya uvuvi wa samaki. Madai yasiyo ya kawaida ya mwaka 2009 na baadhi ya wavuvi wa Kenya yalikuwa kwamba manake samaki huzaliana Kenya, basi samaki hao ni "mali ya Wakenya".
Wayland, Massachusetts
thumbnail|right|280px|Sehemu ya Mji wa Wayland, Massachusetts
Kisiwa cha Migingo
Mgogoro wa Uganda-Kenya
Habari rasmi kutoka serikali ya Uganda tarehe 12 Machi 2009, alipendekeza kwamba suala hilo litatuliwe na utafiti, kwa kutumia kama mwongozo yaliyowekwa na mipaka ya Kenya Colony and Protectorate Order in Council, 1926 ambayo inaripotiwa ndani ya katiba ya Uganda na ambayo inataja mpaka mpya kugusa pembeni ncha ya magharibi ya kisiwa cha Piramidi, na kisha kukimbilia katika Iliyo Mpya tu kutokana magharibi ya kaskazini na ncha ya magharibi ya Kisiwa cha Ilemba ambacho ni cha Kenya
Wellington
Wellington ni mji mkuu wa Nyuzilandi mwenye wakazi 350,000 (2005). Iko upande wa kusini wa kisiwa cha kaskazini ikitazama milima ya kisiwa cha kusini. Imekuwa mji mkuu tangu 1865 ilipochukua nafasi ya Auckland. Mji wa Wellington umekuwa maarufu sana kwakuwa filamu ya The Lord of the Rings ilitengenezwa katika mji huo.
Mnuvi (Triglidae)
Minuvi au panzi-bahari ni samaki wa baharini wa familia Triglidae katika oda Scorpaeniformes ambao wana mapeziubavu makubwa yanayowasaidia kuruka juu ya maji, lakini huumbia umbali mfupi kuliko panzi-bahari wengine wa familia Exocoetidae. Wanafanana na minuvi wa nusuoda Platycephaloidei.
Maelezo
Hawa ni samaki wa sakafu ya bahari wanaoishi mpaka kina cha mita 200, ingawa wanaweza kupatikana katika maji kame. Spishi nyingi zina urefu wa sm 30 hadi 40. Wana fuvu gumu lisilo la kawaida na spishi nyingi pia zina magamba ya deraya kwenye mwili wao. Sifa bainifu nyingine ni uwepo wa "msuli wa kupiga ngoma" ambao unafanya sauti kwa kukipiga kibofuhewa. Wakikamatwa hufanya sauti ya kuguna kama chura, ambayo ni asili ya jina la tanakali "gurnard" kwa Kiingereza. [
Minuvi wana "miguu" sita kama miiba, mitatu kwa kila upande. Miguu hiyo kwa kweli ni tindi kinamo ambazo mara moja zilikuwa sehemu za mapeziubavu. Wakati wa maendeleo tindi hizi zinajitenga kutoka sehemu nyingine ya pezi na kuendelea kuwa "miguu ya mbele" iliyo kama ndevu za mdudu. Tindi hizi zinaweza kutumika kutembea kwenye sakafu ya bahari na pia kuchunguza mchanga ili kutafuta chakula, kwa sababu zinaweza kudaka kemikali na kuwa nyeti sana kwa asidi amino zilizoenea katika invertebrata wa bahari.
Uvuvi na chakula
Minuvi wana nyama nyeupe imara ambayo hushiriki pamoja vizuri wakati wa kupika na kuifanya vizuri katika supu na michuzi. Hukamatwa na kuuzwa sana huko pwani ya Afrika ya Mashariki. Katika maji ya Uingereza mara nyingi walikamatwa bila kusudi na kukataliwa. Hata hivyo, kama spishi nyingine ilipungua chini na kuwa na bei kubwa zaidi, kutoka mwaka 2014 minuvi walikuwa maarufu zaidi nchini Uingereza. Minuvi huonekana sasa pia katika masoko ya samaki huko Marekani, huku wameuzwa nchini kwa Bara la Ulaya tangu miaka mingi. Vyanzo fulani vinasema kwamba minuvi wana mifupa mingi na hawana ladha, na kwa kawaida kuuzwa kwa bei nafuu kiasi; wengine wanasifu ladha na usisisi wao. Nyama ya samaki hawa hutumiwa kwa kawaida katika mlo wa Kifaransa bouillabaisse.
Kisiwa cha Migingo
Mgogoro wa Uganda-Kenya
Tarehe 13 Machi mawaziri kadhaa wa serikali, pamoja na mawaziri wa masuala ya kigeni - Moses Wetangula kutoka Kenya na Sam Kutesa kutoka Uganda - walikutana mjini Kampala, Uganda na kufikia makubaliano kwamba wavuvi kutoka nchi zote waruhusiwe kuendelea kufanya biashara kama kawaida, mpaka eneo rasmi lidhamiriwe na wataalamu. Pia walikubaliana kuwa Uganda waondoe polisi arobaini na nane waliokuwa wametumwa Migingo.
Mlima Myanko
ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.