cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rutilio
Rutilio (alifariki 250) alikuwa Mkristo wa Afrika Kaskazini aliyetumia kila mbinu asikamatwe wakati wa dhuluma ya Decius, kaisari wa Dola la Roma, lakini hatimaye alikubali kuteswa na kuchomwa moto kwa imani yake.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.
Tarafa ya Annépé
Tarafa ya Annépé (kwa Kifaransa: Sous-préfecture de Annépé) ni moja kati ya Tarafa 6 za Wilaya ya Adzopé katika Mkoa wa La Mé ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire
Makao makuu yako Annépé (mji).
Hapa chini ni majina ya vijiji 5 vya tarafa ya Annépé na idadi ya wakazi mwaka
Olympe Bhely-Quenum
Olympe Bhêly-Quénum (alizaliwa 20 Septemba 1928) ni mwandishi, mwandishi wa habari na mhariri wa majarida wa Benin. Yeye ni mpwa wa mwanaanthropolojia Maximilien Quenum-Possy-Berry.
Mzaliwa wa Ouidah, Benin (zamani Dahomey), Bhêly-Quénum alipata elimu yake ya msingi huko Benin kutoka 1938 hadi 1944, baada ya hapo alisafiri katika nchi yake ya asili, Nigeria, nchi ya bibi ya mama yake, na Ghana, ambapo alijifunza Kiingereza. Mnamo 1948 alikwenda Ufaransa na akaanza masomo yake ya sekondari katika Chuo cha Littré, huko Avranches, Normandy (Manche). Alifanya kazi kama mwalimu akisomea kuwa mwanadiplomasia, kabla ya kuanza uandishi wa habari. Alikuwa Mhariri Mkuu na kisha Mkurugenzi wa jarida la Kiafrika lililoitwa La Vie Africaine hadi 1964. Baadaye alijiunga na UNESCO huko Paris.
Yeye ndiye mwandishi wa kazi kadhaa za uwongo zilizochapishwa kwa Kifaransa. Alishinda tuzo ya Grand prix littéraire d'Afrique kwa Le Chant du lac mwaka 1966. Riwaya yake ya kwanza ya Un Piège Sans Fin (1960) ilitafsiriwa kwa Kiingereza kama Snares Without End (Longman, 1981) na imekuwa ikiitwa "janga lisiloweza kusumbuliwa".
Mto Kadoupokimak
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Lag Engeria
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Eleazari mfiadini
Eleazari mfiadini alikuwa mzee Myahudi wa karne ya 2 KK aliyekubali kuuawa kuliko kula nyama haramu.
Habari zake zinasimuliwa katika kitabu cha pili cha Wamakabayo, sura ya 6.
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki.
Sikukuu yake inaadhimishwa hasa tarehe 1 Agosti.
Mto Laga Badoda
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Fermo wa Karthago
Fermo wa Karthago (alifariki 250 hivi) alikuwa Mkristo wa mji huo wa Tunisia ya leo aliyeachwa bila chakula hadi kufa wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Agosti.
Mto Kakiporomwoi
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Mto Mukekemya
unapatikana katika Mkoa wa Kati nchini Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Kakiporomwoi
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Mugoya
unapatikana katika Mkoa wa Magharibi nchini Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Laga Bor
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Wajir, kaskazini mashariki mwa Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Orodha ya mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Orodha ya mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inataja tu baadhi yake kama ifuatavyo:
Chipsi
200px|thumb|Chipsi moto au [[vibanzi]] 2ß0px|thumb|Chipsi baridi. 200px|thumb|Chiipsi za tortilla. Chipsi (kutoka Kiingereza: "chips"; pia: vibendo, viepe) ni vipande vyembamba vya chakula vilivyokaangwa katika mafuta. Kwa kawaida huongezewa chumvi na mayai au kitoweo kingine.
Aina
Chipsi zinajulikana hasa kama chipsi za viazi, tena kwa namna mbili tofauti:
Chipsi na afya
Chipsi za kila aina ni chakula kinachopendwa lakini kina pia madhara ya kiafya. Chipsi mara nyingi zina kiwango kikubwa cha mafuta na hivyo zinachangia kutokea kwa unene wa kupindukia. Pia zinatayarishwa na chumvi na mlaji anapita haraka kiasi cha chumvi kinacholingana na afya (gramu 6/siku kwa mtu mzima).
Kama chipsi zimekaangwa katika mafuta yasiyo mapya au kwa joto kubwa mno kuna kemikali zinazoweza kusababisha kansa.
Tarafa ya Yakassé-Mé
Tarafa ya Yakassé-Mé (kwa Kifaransa: Sous-préfecture de Yakassé-Mé) ni moja kati ya Tarafa 6 za Wilaya ya Adzopé katika Mkoa wa La Mé ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire
Makao makuu yako Yakassé-Mé (mji).
Hapa chini ni majina ya vijiji 2 vya tarafa ya Yakassé-Mé na idadi ya wakazi mwaka 2014
Mto Laga Chamu
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Wajir, kaskazini mashariki mwa Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Mto Kaemasekin
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Chuo Kikuu cha Muhimbili
thumb|Chuo Kikuu Cha Muhimbili
Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi cha Muhimbili (kwa Kiingereza: Muhimbili University of Health and Allied Sciences; kifupi: MUHAS) chuo kikuu cha umma kilichopo Dar es Salaam, Tanzania. Ni taasisi kubwa ya afya na elimu ya afya huko Dar es Salaam Tanzania.
Kilipewa hadhi ya kuwa chuo kikuu mwaka 2007 Kabla ya hapo, kama Chuo cha Elimu ya Afya kilikuwa sehemu ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.
Neno Muhimbili limetokana na neno la Kizaramo "mibili" likimaanisha kiungo cha mtoto tumboni na mama yake (plasenta) Hospitali ilipoanza Wazaramo walisema "Hapo ndipo wanawake wanapokwenda kuacha mibili yao". Neno Muhimbili likazaliwa hivyo, nalo ladumu hadi leo.
Kwa leo hii Muhimbili ina shule ya madaktari, wauguzi, mafamasia, waganga wa meno, maafisa afya mazingira, maafisa mazingira na elimu ya juu ya afya.
Historia
Chuo kikuu cha Muhimbili kilianzishwa mwaka 1963, kilifunguliwa kama chuo cha afya Dar es Salaam ndani ya hospitali iliyoitwa Princess Margaret Hospital na wanafunzi 10 waliofuata kozi za uganga au upasuaji.
Mwaka 1968 kikafanywa ni kitengo cha tiba katika Chuo kikuu cha Dar es salaam.
Tangu 2007 imeandikishwa kama Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi cha Muhimbili.
Ndani ya chuo kuna idara nne na taasisi tano.
Idara nne ni kama zifuatazo:
Kati ya taasisi kuna taasisi za afya ya umma na uganga wa kimila.
Mto Mukondo (Uganda)
Maji yake yanaishia katika Nile ya Viktoria, mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Chuo Kikuu cha Muhimbili
Mahali
Mpaka mwaka 2018, chuo kina matawi mawili:
Mto Kaekalkiryon
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Kaetako
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Laga Har
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Wajir, kaskazini mashariki mwa Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Karas mkaapweke
Karas mkaapweke (pia: Anbba Karas, الأنبا كاراس) alikuwa mmonaki wa Kanisa la Kikopti aliyeishi peke yake kabisa kwa miaka 57 katika jangwa la Skete. .
Maisha yake yaliandikwa na Pambo In the vita St. Bemwah wrote, "I'll let you know my brethren what happened one day. I heard a voice calling me three times. When I paid attention I realized the voice was a heavenly call, as I looked up and said, Speak, O Lord, for your servant is listening."
The voice commanded me "get up Bemwah and hurry to the wilderness where you will meet Anbba Karas, so that you may take his blessing, as he is so precious to Me more than anyone else as He worked very hard to serve Me, and I will be with you".
I left my church and walked alone into the wilderness with great happiness. I didn't know where to go, but I knew for sure that God, who ordered me, would get me there. After several days of walking, and after I met three other anchorites, I finally reached my destination, I arrived at a cave. When I announced my arrival. a voice came from inside saying, "It is good that you came today Anbba Bemwah, God's saint, the one who was worthy to shroud the holy body of St. Hillaria the daughter of the great King Zenon".
He said, "You came to me today and brought death with you, and I have been waiting for you for a long time my beloved one". When I asked him about his name and how long he had been in this wilderness?, he said, "my name is Karas, I haven't seen no one for 57 years, and I have been waiting for you anxiously and happily".
On the 8th day of Epip, Anbba Karas health was deteriorating by the mid-day, a great light appeared and filled the cave. The Savior of the universe entered, preceded by the Archangels Michael and Gabriel, and many other angels with six wings seraphim accompanied by prayers, hymns and great smell of incense from everywhere. I was sitting by Anbba Karas feet while our Lord Jesus Christ in all His glory was at Anbba Karas's head, who held our Savior's right hand. Anbba Karas, asked Jesus Christ if He can bless me because he came from very far, for this day?. The Lord looked at me and said, "May My peace be with you Bemwah, what you saw and heard today, will be written in the books and preached by you. But for you, My beloved Karas, every human that knows your vita and mentions your name on earth, will have My peace on them and I will count them with the martyrs and the saints. Everyone that offer wine, bread, incense, oil or candles in your name, I will reward them twofold in the Kingdom of Heaven. Anyone who feeds the hungry or gives drink to the thirsty, or clothes to the needy or welcomes a stranger on your name, I will reward them double in My kingdom. And who writes your vita I will write their name in the Book of Life. Anyone who shows mercy on your anniversary, I will give them what no eye had ever seen and, what no ear had ever heard and what any heart ever felt. Now, my beloved Karas, I want you to ask Me for something that I can do for you before your departure.
Upon his request, David the Prophet came holding his harp in his hand and he was singing the psalm "This is the day the Lord has made; let us rejoice and be glad in it." Psalm 117:24. Anbba Karas then asked if he can do the ten cords together with the tune and melody. David moved his harp and start singing, "Precious in the sight of the Lord is the death of His saints. Psalm 16:15". Anbba Karas soul departed from his blessed body to the bosom of our Good Savior, who took it and presented it to the Michael (archangel).
Mto Kamarlei
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Karas mkaapweke
Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Julai.
Mto Kamarlei
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Tarafa ya Bécédi-Brignan
Tarafa ya Bécédi-Brignan (kwa Kifaransa: Sous-préfecture de Bécédi-Brignan) ni moja kati ya Tarafa 6 za Wilaya ya Adzopé katika Mkoa wa La Mé ulioko kusini mwa Cote d'Ivoire
Mwaka 2014 idadi ya wakazi ilikuwa 22,633.
Makao makuu yako Bécédi-Brignan (mji).
Hapa chini ni majina ya vijiji 4 vya tarafa ya Bécédi-Brignan na idadi ya wakazi mwaka 2014
Wafiadini wa Aleksandria (10 Agosti)
Wafiadini wa Aleksandria (walifariki 259 hivi) ni kundi kubwa la Wakristo wa Aleksandria (Misri) ambao waliteswa na hatimaye wakauawa wakati wa dhuluma ya kaisari Valerian kwa sababu ya imani yao.
Mto Mulungu (Uganda)
(pia: Murungu, Marungu) unapatikana mpakani mwa Uganda (Mkoa wa Magharibi) na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.
Wafiadini wa Aleksandria (10 Agosti)
Sikukuu yao inaadhimishwa kila mwaka tarehe 10 Agosti.
Mto Mulungu (Uganda)
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Petro wa Mt. Maria
Anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 13 Agosti.
Mto Kaichom
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Laga Jarti Guda
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Maumivu ya kiuno
Maumivu ya kiuno (kwa Kiingereza: lumbago) ni hali inayotokea mara nyingi na inayohusu misuli na mifupa ya upande wa chini wa mgongo. Hali hii huathiri takriban 40% ya watu kwa wakati fulani maishani mwao.
Maumivu ya kiuno yanaweza kuainishwa kwa urefu kama maumivu makali ya ghafla (yanayodumu kwa kipindi cha chini ya wiki 6), maumivu sugu ya wastani (wiki 6 hadi 12), au maumivu sugu (zaidi ya wiki 12). Hali hii pia inaweza kuainishwa kulingana na visababishi kama inasababishwa na jeraha au sivyo au maumivu hame.
Katika visa vingi vya maumivu ya kiuno, kisababishi kikuu maalumu hakitambuliwi wala kukisiwa, kwa kuwa maumivu huaminika kutokana na jeraha kama vile mkazo wa misuli au mkazo wa viunga. Ikiwa maumivu hayaponi baada ya kutibiwa kwa njia isiyohusisha upasuaji au ikiwa maumivu yataandamana na "tahadhari" kama vile kupungua uzito bila sababu, homa, au matatizo makuu ya kihisia au mwendo, uchunguzi zaidi unaweza kuhitajika kubaini kisababishi kikuu.
Mara nyingi, vifaa vya utambuzi kama vile tomografia iliyohasibiwa kwa eksirei havihitajiki navyo huandamana na hatari zake. Licha ya athari hizi, matumizi ya pichatiba kuchunguza maumivu ya kiuno yameongezeka.
Baadhi ya maumivu ya kiuno husababishwa na kuharibika kwa diski za baina ya pingili za uti wa mgongo, na uchunguzi wa kunyoosha mguu ni muhimu katika kubaini visa hivyo.
Mto Kakedmosing
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maumivu ya kiuno
Katika watu wenye maumivu sugu, mfumo wa mwili unaochakata maumivu unaweza kutofanya kazi vyema, hivyo kusababisha maumivu makali ukijaribu kujibiza shughuli zisizo na hatari kubwa.
Mto Kakedmosing
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Kamodo
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Rasi ya Kola
thumb|300px|Rasi ya Kola katika Urusi thumb|300px|Rasi ya Kola kati ya [[Bahari ya Barents (kaskazini) na Bahari Nyeupe]] 300px|thumb|Bandari ya Murmansk 300px|thumb|Ziwa la Imandra, nyuma milima ya Chibiny 300px|thumb|Bweha aktiki ana rangi inayolingana na theluji
Mto Kamodo
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Maumivu ya kiuno
Matibabu ya maumivu ya ghafla ya kiuno kwa kawaida huwa haihusishi upasuaji, kama vile vituliza maumivu na kuendeleza kazi za kawaida jinsi mtu anavyoweza licha ya maumivu. Matibabu hupendekezwa kwa kipindi ambapo yanamsaidia mtu, huku dawa aina ya acetaminophen (inayojulikana pia kama paracetamol) ni ya kwanza kupendekezwa. Dalili za maumivu ya kiuno hufifia baada ya wiki chache, huku 40 - 90% ya watu wakipata nafuu kabisa baada ya wiki sita.
Rasi ya Kola
Rasi ya Kola (kwa Kirusi Ко́льский полуо́стров kolsky poluostrov) ni rasi iliyoko kaskazini magharibi mwa Urusi. Sehemu kubwa ya maeneo ya Obmansk Oblast iko humo. Eneo la rasi ni km2 100000, linganisha Murmansk Oblast jumla km2 144900.
Jiografia
Rasi iko kabisa ndani ya mzingo aktiki ikipakana na Bahari ya Barents upande wa kaskazini na Bahari Nyeupe pande za mashariki na kusini-mashariki. Jiji la Murmansk ndilo mji mkubwa wenye wakazi zaidi ya 300,000 ambao ni wengi kwenye rasi.
Barolong Seboni
Barolong Seboni (alizaliwa 27 Aprili 1957) ni Mshairi na Mtaalamu wa Elimu kutokea nchini Botswana.
Maumivu ya kiuno
Kuna njia nyingi mbadala katika watu wasiopata nafuu baada ya matibabu ya kawaida. Opioidi zinaweza kusaidia ikiwa vituliza maumivu vya kawaida havitafaulu, ingawa kwa jumla hazipendekezwi kwa sababu zina madhara, hasa uraibu. Upasuaji unaweza kuwafaidisha watu wenye matatizo ya maumivu sugu na ulemavu unaohusiana na diski.Upasuaji pia unaweza kuwafaidisha watu wenye stenosisi ya uti wa mgongo. Hakuna manufaa bayana ya upasuaji yaliyopatikana kwa visa vingine vya maumivu ya kiuno yasiyo na kisababishi cha moja kwa moja.
Rasi ya Kola
Jiografia
Rasi hii ni baridi mno kwa kilimo ilikaliwa na wawindaji na Wasami waliofuga kulungu aktiki (reindeer). Tangu karne ya 12 Warusi kutoka Novgorod walianza kufika na rasi ilikuwa chini ya mamlaka ya milki za Warusi. Walivutwa na bahari yenye uvuvi bora; ingawa Kola iko upande wa kaskazini wa mzingo aktiki, bahari yake haina barafu ya kudumu kwa sababu mkondo wa ghuba kutoka Atlantiki unaendelea kupeleka maji ya vuguvugu hadi huko. Katika maji hayo samaki mbalimbali wanapatikana kwa wingi.
Katika kipindi cha Umoja wa Kisovyeti uchimbaji wa madini ulipanuka pamoja na tasnia za uvuvi na ufugaji wa kulungu aktiki. Idadi ya wakazi iliongezeka sana.
Bandari za rasi zilikuwa vituo muhimu kwa wanamaji wa jeshi la Kisovyeti. Bandari kuu ni Murmansk.
Baada ya kufsambaratika kwa Umoja wa Kisovieti, uchumi ulirudi nyuma na idadi ya watu ikaanza kupungua haraka. Kati ya 1989 na 2002, Obmansk Oblast ilipoteza karibu robo ya wakazi wake. Lakini uchumi uliibuka kwa kiasi fulani katika muongo wa kwanza wa miaka ya 2000 na rasi bado ndio eneo linaloonyesha maendeleo kati ya miji ya kaskazini ya Urusi.
Maumivu ya kiuno
Isitoshe, kuna matibabu ya dawa mbadala, ambayo ni pamoja na mbinu ya Alexander na mitishamba, lakini hakuna ushahidi wa kutosha kupendekeza matibabu hayo kikamilifu. Ushahidi wa utunzaji wa tibamwili na kunyooshaji uti wa mgongo umekumbwa na utata.
Maumivu ya kiuno mara nyingi huathiri hisia, tatizo linaloweza kuimarishwa kupitia ushauri wa kisaikolojia na/au dawa za kushusha utendakazi.
Ishara na dalili
Katika dalili za kawaida za maumivu ya kiuno, maumivu huanza baada ya mwendo wa kunyanyua vitu, kujipinda au kuinama. Dalili za hali hii zinaweza kuanza baada ya mwendo wowote au mtu anapoamka asubuhi inayofuata. Maelezo ya dalili hizi yanaweza kuwa maumivu katika sehemu fulani au maumivu yanayosambaa. Maumivu yanaweza kutokuwa makali kufuatia shughuli, kama vile kuinua miguu, au hali nyingine kama kuketi au kusimama. Maumivu yanayosambaa chini ya miguu (yanayojulikana kama maumivu ya nyonga) yanaweza kuwepo.
Visa vya kwanza vya maumivu makali ya ghafla ya mgongo huanza katika umri wa miaka 20-40. Mara nyingi kisa hicho huwa ni sababu ya kwanza katika watu wazima kumwona daktari. Kisa hicho hurejea katika zaidi ya nusu ya waathiriwa huku kisa cha kurejea kikiandamana na maumivu makubwa kuliko kisa cha kwanza.
Kisababishi
Maumivu ya kiuno si ugonjwa, bali ni hali inayoweza kusababishwa na matatizo mengi yanayotofautiana kwa kiwango na hatari. Visa vingi vya maumivu ya mgongo havina kisababishi maalum ingawa vinaaminika kutokana na masuala ya misuli au mifupa kama vile kuteguka au mkazo wa misuli.
Unene wa kupindukia, kuvuta sigara, kunenepa wakati wa ujauzito, mfadhaiko, matatizo ya mwili, mkao mbaya na kulala vibaya pia huchangia maumivu ya kiuno. Orodha ya visababishi vyenye uwezekano wa kusababisha maumivu ya kiuno ni pamoja na hali zisizotokea mara nyingi. Matatizo ya kimwili yanaweza kuwa osteoathritisi, athritisi ya rumatoidi, kuharibika kwa diski zilizo katikati mwa pingili za uti wa mgongo au henia ya diski ya uti wa mgongo, kuvunjika kwa pingili za uti wa mgongo (kama vile kufuatia osteoporosisi) au, kwa nadra, maambukizi au tyuma ya uti wa mgongo.
Wanawake wanaweza kuwa na maumivu ya kiuno kutokana na hali zinazoathiri mfumo wa uzazi, ikijumuisha endometriosisi, sisti ya ovari, saratani ya ovari au fibroidi ya uterasi. Karibu nusu ya wanawake wajawazito hulalamikia maumivu ya kiuno au ya sehemu ya sakramu wakati wa ujauzito, kufuatia mabadiliko ya hali ya kukaa na kiuo cha mvuto hivyo kusababisha mkazo wa misuli na kano.
Miundo ya mgongo
Sehemu ya kiuno ina pingili tano (L1-L5). Baina ya pingili za uti wa mgongo kuna diski zenye gegedu na nyuzi, ambazo huzuia pingili zisikwaruzane, na pia kuukinga uti wa ubongo. Neva hutoka na kuingia katika uti wa ubongo kupitia vitundu maalum baina ya pingili, zikituma hisia na arifa kwenye ngozi na misuli. Uthabiti wa uti wa mgongo huchangiwa na kano na misuli ya mgongo na ya fumbatio. Viunga vidogo vinavyoitwa viunga vya zigapofizi huthibiti na kuelekeza mwendo wa uti wa mgongo.
Misuli ya nyuzi nyingi hupanda na kushuka katika sehemu ya nyuma ya uti wa mgongo, na ni muhimu kwa kuwa hunyoosha uti wa mgongo na kuuimarisha wakati wa miendo kama vile kuketi, kutembea na kunyanyua vitu. . Mara nyingi tatizo la misuli hii hupatikana katika watu wenye maumivu sugu ya kiuno, kwa sababu maumivu haya husababisha mtu kutumia misuli ya mgongo vibaya katika harakati ya kuepuka maumivu. Tatizo la hali ya misuli yenye nyuzi nyingi huendelea hata baada ya maumivu kutulia, hivyo huenda ni kisababishi kikuu cha kurejea kwa maumivu. Inapendekezwa kuwafunza watu wenye maumivu sugu ya kiuno jinsi ya kutumia misuli hii kama njia ya matibabu.
Diski ya baina ya pingili za uti wa mgongo ina kitovu cha jelatini kilichozingirwa na kizingo cha nyuzi. Katika hali ya kawaida, bila jeraha, sehemu kubwa ya diski hii haihuishwi na mfumo wa usafirishaji wala mfumo wa neva – damu na neva hupitia nje ya diski tu. Seli maalum zinazoweza kuishi bila kupata damu ya moja kwa moja huwa ndani ya diski.
Wakati unapopita, diski huwa ngumu na kukosa uwezo wa kuhimili shinikizo. Hali hii ya diski kukosa kuhimili shinnikizo huongeza shinikizo kwenye sehemu zingine za uti wa mgongo, hivyo kusababisha kano ya uti wa mgongo kuwa nene na pia vifundo vya mfupa kukua kwenye pingili. Kufuatia hali hii, kutakuwepo na nafasi ndogo ambapo uti wa ubongo na mizizi ya neva itaweza kupitia. Diski inapoharibika kufuatia jeraha au ugonjwa; muundo wake hubadilika: mishipa ya damu na neva zinaweza kuingia ndani ya diski na/au hania ya diski zinaweza kuifinya mizizi ya neva. Mabadiliko yoyote haya yanaweza kusababisha maumivu ya mgongo.
Hisia za maumivu
Kwa jumla, maumivu ni hisia isiyopendeza inayokujibiza tukio linaloharibu au linaloweza kuharibu tishu za mwili. Kuna hatua tatu kuu katika utaratibu wa kuhisi maumivu: uhamishaji, usambazaji,hisia, na ubadilishaji kwa kutumia neva. Seli za neva zinazotambua maumivu zina miili kwenye kikundi cha seli za shina la uti wa mgongo na nyuzi zinazosambaza arifa za neva hadi kwenye uti wa ubongo.
Sehemu za mfumo wa hisia na utaratibu wa maumivu zinaweza kukosa kufanya kazi kama kawaida; hivyo kusababisha hisia ya maumivu, hata kukiwa hakuna kisababishi chochote nje ya mwili, na kuashiria maumivu makali kutoka kisababishi maalum, au kuashiria maumivu kutoka tukio ambalo kwa kawaida halisababishi maumivu. Isitoshe, utaratibu wa ubadilishaji wa maumivu unaweza kukosa kufanya kazi kama kawaida. Matukio haya huhusika na maumivu sugu.
Uainishaji
Kuna njia mbalimbali za kuainisha maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo. Kwa kijumla, kuna aina tatu za maumivu ya mgongo, zikiainishwa kulingana na visababishi: Maumivu ya mgongo kufuatia jeraha (hii ni pamoja na mikazo ya misuli na mifupa isiyo na kisababishi bayana, hania ya diski, kufinywa kwa mizizi ya neva, diski zilizoharibika au ugonjwa wa viunga, na kuvunjika kwa pingili za uti wa mgongo), maumivu ya mgongo yasiyohusiana na jeraha (saratani, hali za inflamesheni spondiliathritisi, na maambukizi), na maumivu hamekutoka viungo vya ndani (magonjwa ya kibofu na nyongo, jiwe la figo, maambukizi ya figo, na aneurisimi ya aota, miongoni mwa matatizo mengine). Matatizo yanayohusiana na jeraha au misuli na mifupa huchangia visa vingi (takriban 90% au zaidi),. Kati ya visa hivi, visa vingi (karibu 75%) havina kisababishi maalum kilichobainishwa, lakini huaminiwa kutokana na mkazo wa misuli au jeraha la kano. Mara nadra, visa vya maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo hutokea kufuatia matatizo ya mifumo ya mwili na ya kisaikolojia, kama vile fibromialgia na tatizo la somatofomu. Maumivu ya kiuno yanaweza kuainishwa kulingana na ishara na dalili. Maumivu enezi yasiyobadilika kufuatia mwendo wowote wa mwili, huhisiwa tu kwenye sehemu ya chini ya mgongo bila kuenea aidi ya matako, huainishwa kama yasiyo na kisababishi maalum, ambayo ni aina ya maumivu yanayotokea mara nyingi. Maumivu yanayoenea kuelekea miguuni chini ya goti huwa katika sehemu moja (katika hania ya diski), au katika sehemu zote mbili (katika stenosisi ya uti wa mgongo), na yanayobadilika kwa uchungu kufuatia miendo fulani ya mwili huainishwa kama enezi. Maumivu haya huchangia 7% ya visa. Maumivu yanayoandamana na matatizo makali kama vile jeraha, homa, historia ya saratani au ulegevu mkuu wa misuli na matatizo mengine andamizi huainishwa kama yanayohitaji kushugulikiwa kwa dharura.
Dalili pia zinaweza kuainishwa kulingana na muda, kama vile maumivu makali, maumivu sugu kidogo (pia yanayojulikana kama maumivu makali kidogo), au maumivu sugu. Kipindi maalum kinachohitajika ili kutambua kila mojawapo ya aina hizi za maumivu hakijabainishwa kikamilifu, lakini kwa kijumla, maumivu yanayodumu chini ya wiki sita huainishwa kama maumivu makali ya ghafla. Maumivu yanayodumu kati ya wiki sita hadi kumi na mbili ni maumivu sugu kidogo , ilhali maumivu ya zaidi ya wiki kumi na mbili ni maumivu sugu. Udhibithi na utambuzi unaweza kubadilika kulingana na kipindi cha dalili.
Tahadhari
Kwa kuwa muundo wa mgongo ni tata, na njia ya kuripoti kuhusu maumivu ni yenye uvumi na huathiriwa na vipengele vya kijamii, utambuzi wa maumivvu ya sehemu ya chini ya mgongo si dhahiri. Huku idadi kubwa ya maumivu ya mgongo yakisababishwa na matatizo ya misuli na viunga, visababishi hivi vinapaswa kutofautishwa na matatizo ya kineva, tyuma za uti wa mgongo, mvunjiko katika uti wa mgongo na maambukizi, miongoni mwa matatizo mengine. Uwepo wa dalili fulani zinazojulikana kama tahadhari, huashiria haja ya uchunguzi zaidi ili kutathmini matatizo mengine andamizi yanayoweza kuhitaji matibabu maalum au ya dharura. Uwepo wa dalili hatari haumaamishi kuna tatizo kuu. Dalili hizi ni kidokezo tu, na watu wengi wenye tahadhari hizi huwa hawana tatizo lolote andamizi la kuhatarisha maisha. Bila dalili hatari, kufanya uchunguzi wa pichatiba au uchunguzi wa maabarani katika wiki nne za kwanza baada ya dalili kutokea hakujathibitishwa kuwa na umuhimu wowote. Baada ya sababu zingine kuondolewa, watu wenye maumivu yasiyo na kisababishi bayana hupewa matibabu ya kutuliza dalili. Jitihada za kugundua vipengele vinavyoweza kutatiza utambuzi, kama vile mfadhaiko, matumizi mabaya ya dawa, au swala kuhusu malipo ya bima, zinaweza kuwa na manufaa
Uchunguzi
Uchunguzi wa pichatiba hupendekezwa panapokuwa na tahadhari, mfululizo wa dalili za kineva zisizopona, au maumivu yanayoendelea au yanayozidi kuwa makali. Hususan, kutumia uchunguzi wa pichatiba mapema(Picha wa Mwangwi wa Sumaku au CT) hupendekezwa katika visa vinavyoshukiwa kuwa saratani, maambukizi, ausindromu ya kauda ekuina. Picha wa Mwangwi wa Sumaku ni bora kidogo kuliko Tomografia ya Kompyuta katika kutambua ugonjwa wa diski. Mbinu hizi mbili ni muhimu katika utambuzi wa stenosisi ya uti wa mgongo. Ni vipimo vichache tu vya kimwili vinavyosaidia. Uchunguzi wa kunyoosha miguu mara nyingi huwanufaisha watu wenye hania wa diski. Uchunguzi wa diskografi ya kiuno unaweza kusaidia kubainisha diski maaluum inayosababisha maumivu katika watu wenye maumivu sugu ya kiwango cha juu. Vile vile, taratibu za kimatibabu kama vile kuziba neva zinaweza kutumika ili kubaini kiini maalum cha maumivu. Tafiti zingine hupendekeza matumizi yakudunga sehemu za viunga, kudunga epidura kwenye trasfomina na kudunga sakramu na iliamu kama njia ya kufanya utambuzi Uchunguzi mwingine wa kimwili kama vile kutathmini skoliosisi, ulegevu au uelemavu wa misuli, hitilafu ya msisimko wa misuli,si muhimu sana. Maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo ni mojawapo ya sababu zinazofanya watu watafute usaidizi wa daktari. Katika maumivu yaliyodumu kwa wiki chache tu, kuna uwezekano wa maumivu kutulia bila matibabu. Hivyo, ikiwahistoria ya kimatibabu naUchunguzi wa mwili wa mtu hazitabaini ugonjwa fulani kuwa kisababishi, jamii za madaktari hazipendekezi uchunguzi kama vile eksirei, uchunguzi wa Tomografia ya Kompyuta, na Picha za Mwangwi wa Sumaku. Mgonjwa anaweza kuagiza kufanyiwa uchunguzi huo, lakini utafanywa tu ikiwa kuna dalili hatari, uchunguzi huu ni huduma za afya zisizohitajika. Uchunguzi wa pichatiba huongeza gharama, na huhusika kwa kiwango kikubwa na upasuaji usio na manufaa ya kijumla, na minunurisho inayotumika inaweza kudhuru afya ya mgonjwa. Chini ya 1% ya vipimo vya pichatiba chini hubaini kisababishi cha tatizo hili. Kupitia uchunguzi wa picha tiba, hitilafu zingine za kimwili zisizodhuru mwili zinaweza kugunduliwa, jambo linaloweza kusababisha watu waagize uchunguzi mwengine usiohitajika au kuingiwa na wasi wasi. Hata hivyo, uchunguzi wa Picha wa Mwangwi wa Sumaku kwenye kiuno uliongezeka kwa zaidi ya 300% miongoni mwa watu walionufaika na huduma ya Medicare nchini Marekani mwaka wa 1994 hadi 2006.
Kinga
Njia bora za kuzuia maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo hazijakuzwa kikamilifu. Mazoezi ni muhimu hasa katika kuzuia kurejea kwa maumivu katika watu walioathiriwa kwa zaidi ya wiki sita. Gondoro zenye uthabiti wastani ni bora zaidi katika watu wenye maumivu sugu kuliko gondoro ngumu. Kuna ushahidi mdogo unaoonyesha kuwa mishipi ya mgongo ina manufaa mengi katika kuzuia maumivu ya mgongo kuliko kuwaelimisha watu kuhusu mbinu bora za kunyanyua vitu. Soli ya ndani ya viatu haisaidii kuzuia maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo.
Udhibiti
Udhibiti wa maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo hutegemea ni kipi kati ya vipengele hivi kilichosababisha hali hii: matatizo yanayohusiana na jeraha, matatizo yasiyohusiana na jeraha, au maumivu hame. Katika visa vya maumivu makali ya ghafla yanayosababisha matatizo hafifu hadi ya wastani, lengo la matibabu ni kurejesha utendakazi wa mwili hadi hali ya kawaida, na kupunguza maumivu. Kwa kawaida, hali hii si hatari kwa sababu husuluhika bila matibabu mengi na kupona kwake huwezeshwa na jaribio la kurejesha shughuli za kawaida haraka iwezekanavyo jinsi maumivu yanavyoruhusu. Kuwapa wagonjwa stadi za kujikimu kupitia kuwahimiza kuhusu ukweli huu ni muhimu katika kuharakisha utaratibu wa kupata nafuu. Katika watu wenye maumivu sugu kidogo na maumivu sugu, matibabu kutoka kwa wahudumu wa taaluma mbalimbali yanaweza kuwasaidia.
Upasuaji
Upasuaji unaweza kufaa katika watu wenye hania ya diski inayosababisha maumivu makali yanayosambaa miguuni, udhaifu mkuu wa misuli ya miguu, matatizo ya kibofu au kushindwa kuthibiti kinyesi. Upasuaji pia unaweza kufaa katika watu wenye stenosisi ya uti wa mgongo. Katika visa ambavyo maswala haya hayapo, hakuna ushahidi wa kutosha kuthibisha manufaa ya upasuaji. Utolewaji wa diski (Kutoa sehemu ya diski inayosababisha maumivu ya mguu) unaweza kutuliza maumivu haraka kuliko matibabu yasiyohusisha upasuaji. Utolewaji wa diski hupelekea matokeo bora ukifanywa mwaka wa kwanza, lakini si mwaka wa nne hadi kumi. Utolewaji wa diski usioingia ndani sana utolewaji kadri wa diski haujathibitishwa kusababisha matokeo tofauti kuliko utolewaji wa kawaida wa diski. Katika hali zingine nyingi, hakuna thibitisho la kutosha kupendekeza upasuaji. Si bayana athari ya kudumu ulio nao upasuaji dhidi ya kuharibika kwa diski. Upasuaji usioingia ndani ya diski sana hupona haraka, lakini utafiti kuhusu ubora wake hautoshi.
Katika watu wenye maumivu yanayohisiwa kwenye sehemu ya chini ya mgongo pekee kufuatia kuharibika kwa diski, utafiti wa kuaminika umependekezauunganishaji mifupa ya uti wa mgongo kuwa sawa na mazoezi mazito, na bora kidogo kuliko hatua nyepesi zisizohusisha upasuaji. Uunganishaji mifupa ya uti wa mgongo unaweza kupendekezwa katika watu wenye maumivu ya mgongo kufuatiahali pokezi ya kuhama kwa pingili kwa sababu hali hii haiimariki kwa kutumia matibabu yasiyohusisha upasuaji. Hata hivyo, ni wachache tu katika watu waliofanyiwa upasuaji wa kuunganisha mifupa ya uti wa mgongo wanaopata matokeo bora. Kuna taratibu nyingi za upasuaji ili kuunganisha mifupa ya uti wa mgongo,ingawa hakuna utafiti wa kutosha kuthibitisha kwamba mojawapo ni bora kuliko taratibu nyingine. Kuongeza kipandikizi cha uti wakati wa kuunganisha mifupa hiyo huongeza hatari lakini hakuna manufaa zaidi dhidi ya maumivu au utendakazi wa mwili.
Matibabu mbadala
Si wazi ikiwa utunzaji watibamwili au tiba yaunyooshaji wa uti wa mgongo hupelekea matokeo bora zaidi au chini ya matibabu mengine katika watu wenye maumivu ya mgongo. Baadhi ya utafiti umegundua kuwa unyooshaji wa uti wa mgongo hupelekea matokeo sawia au hata bora dhidi ya maumivu na kuwezesha utendakazi, ikilinganishwa na matibabu ya kawaida yanayotumika kwa muda mfupi, muda wa kadri au wa kudumu. Watafiti wengine walitambua kuwa unyooshaji wa uti wa mgongo si bora katika kupunguza maumivu kuliko matibabu mengine ya kutumia dawa, unyooshaji duni wa maungo, au matibabu mengine. Watafiti hawa walipendekeza kuwa kujumuisha mbinu ya unyooshaji wa uti wa mgongo katika matibabu mengine hupelekea matokeo bora. Miongozo ya kitaifa imefikia maoni mbalimbali, huku baadhi yao wakikataa kupendekeza unyooshaji wa uti wa mgongo, wengine wakieleza kuwa unyooshaji hutegemea chaguo la mtu, huku wengine wakipendekeza unyooshaji kwa kipindi kifupi katika watu wasioimarishwa na matibabu mengine. Unyooshaji wa uti wa mgongo chini ya anestesia, au unyooshaji kwa usaidizi wa dawa, hauna utafiti wa kutosha ili kuupendekeza kwa ujasiri.
Tibapini ni sawa tu na kipoza ungo, utunzaji wa kawaida au bandia unaohusu tibapini dhidi ya maumivu ya ghafla yasiyo na asili bayana au maumivu sugu kidogo. Katika watu wenye maumivu sugu, matibabu haya hupunguza maumivu kwa kiwango kidogo kuliko pasipo na matibabu yoyote, na huwa na matokeo sawa na ya kutumia dawa, lakini hayasaidii katika ulemavu. Manufaa ya dawa hii kwa maumivu hudhihirika baada ya matibabu tu, wala si baadaye katika ufuatilizi. Tibapini inaweza kuwa hatua bora katika watu wenye maumivu sugu yasiyotatuliwa kwa matibabu mengine kama vile dawa au matibabu yoyote yasiyohusisha upasuaji. Ingawamatibabu ya upapasaji hayaonekani kupelekea manufaa mengi katika watu wenye maumivu ya ghafla, upapasaji unaweza kusaidia watu wenye maumivu sugu kidogo, na pia maumivu sugu; hususan ukifanywa pamoja na mazoezi ya mwili na elimu ya afya. Utafiti mmoja maarufu umependekeza kuwa tibapini na upapasaji kwa pamoja ni bora kuliko upapasaji pekee. Prolotherafi –kudungia viowevu kwenye viunga vya mgongo ili kusababisha inflamesheni, hivyo kuchochea utaratibu wa mwili wa uponyaji – ni mbinu ambayo haijawahi kufaulu ikitumika pekee, lakini inaweza kusaidia inapojumuisha tiba nyingine. Nurofleksotherapi, ni matibabu ambapo kipande cha chuma huingizwa chini ya ngozi ya sikio na mgongo. Matibabu haya yamegunduliwa kuwa bora katika kupunguza maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo na pia kuimarisha utendakazi wa mgongo wenyewe. Hata hivyo, tafiti zinazopendekeza mbinu hii ni chache. Matibabu ya mitishamba kamammea unaobana nawillow nyeupeyanaweza kupunguza idadi ya watu wanaoripoti kiwango kikubwa cha maumivu; ingawa katika watu wanotumia dawa za kutuliza maumivu, tofauti yake si kubwa. Kapsikamu – ya muundo wa mafuta au plasta – imetambulika kutuliza maumivu na kuimarisha utendakazi wa mgongo.
[Matibabu ya kitabia]] yanaweza kusaidia watu wenye maumivu sugu. Kuna aina mbalimbali za matibabu haya, ikiwa ni pamoja na uratibishaji tabia, ambayo ni njia ambapo kiimarishi hutumika kupunguza tabia mbaya na kukuza tabia njema; matibabu ya utambuzi wa tabia,ambayo husaidia watu kutambua na kubadilisha mawazo mabaya na tabia; na uratibishaji wa mwitikio, ni hatua zinazoweza kubadilisha mwitikio wa maumivu kisaikolojia kwa mtu binafsi. Wahudumu wa afya wanaweza kuunda mradi unganifu wa matibabu ya kitabia. Utafiti haujaweza kubainii iwapo Upunguzaji wa mfadhaiko kupitia uzingatifu utapunguza ukali wa maumivu ya mgongo au ulemavu unaohusiana na maumivu ya mgongo. Hata hivyo, utafiti huu unaashiria kuwa hatua hii inaweza kumwezesha mtu kukabiliana na maumivu yaliyopo.
Mto Lagh Haro
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Wajir, kaskazini mashariki mwa Kenya.
Maumivu ya kiuno
Matarajio
Kwa kijumla, matokeo ya matibabu ya maumivu ya ghafla ya kiuno huwa mema. Maumivu na ulemavu hutatulika pakubwa katika wiki sita za kwanza, huku asilimia 40 – 90 ya watu wakipona kabisa. Katika watu watakaokuwa na dalili za hali hii baada ya wiki sita, kuimarika kwao huwa taratibu, huku mabadiliko machache yakifikiwa kwa mwaka mmoja. Kufikia mwaka mmoja, kiwango cha maumivu na ulemavu huwa cha chini katika watu wengi. Kwa bahati mbaya, maumivu ya awali ya mgongo na kuridhika kazini hutumika kutabiri matokeo ya maumivu ya mgongo baada ya tukio la ghafla la maumivu. Matatizo mengine ya kisaikolojia kama vile mfadhaiko au kukosa furaha kufuatia kupoteza kazi kunaweza kuzidisha maumivu ya mgongo kwa muda mrefu. Kurejea kwa maumivu baada ya kisa cha kwanza hutokea katika zaidi ya nusu ya waathiriwa.
Mto Lagh Haro
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Maumivu ya kiuno
Matarajio
Katika watu wenye maumivu sugu, matokeo ya kipindi kifupi huwa mema, huku kukiwa na mafanikio katika wiki sita za kwanza, lakini kuna mafanikio madogo baadaye. Kufikia mwaka mmoja, watu wenye maumivu sugu huendelea kupata maumivu ya kadri na ulemavu. Watu walio katika hatari ya kupata ulemavu wa kudumu kwa kipindi kirefu ni pamoja na watu wasio na uwezo wa kukabiliana na maumivu au wanaoogopa kujishugulisha (wana uwezekano wa kupata matokeo mabaya mara 2.5 zaidi kwa mwaka), watu wenye uwezo duni wa kukabiliana na maumivu, ulemavu wa kiutendaji, udhaifu wa afya ya kijumla, au kisababishi kikuu cha kiakili au cha kisaikolojia cha maumivu (Dalili za Waddell).
Epidemiolojia
Maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo yanayohudumu kwa siku moja na kulemaza kazi ya mtu ni hali inayoripotiwa mara nyingi. Duniani, takriban 40% ya watu hupata maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo wakati mmoja maishani, huku makadirio yakiwa hata 80% katika watu wa nchi zilizostawi. Takriban asilimia 9 hadi 12 ya watu (milioni 632) hupata maumivu ya mgongo wakati wowote maishani, na karibu robo moja (23.2%) huripoti kuwa wamepata maumivu haya kwa wakati fulani katika kipindi cha mwezi wowote mmoja. Matatizo mara nyingi hutokea kati ya umri wa miaka 20 na 40. Visa vya maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo ni vingi katika watu wa umri wa miaka 40-80, huku wastani wa idadi ya watu wanaoathirika ikitarajiwa kuongezeka jinsi watu wanavyoendelea kuzeeka. Haijulikani wazi iwapo ni wanaume au wanawake wanaoripoti visa vingi vya maumivu ya mgongo. Utafiti wa mwaka wa 2012 uliripoti kima cha 9.6% miongoni mwa wanaume na 8.7% miongoni mwa wanawake. Utafiti mwingine wa mwaka 2012 ulipata kima cha juu kwa wanawake kuliko wanaume. Watafiti walikisia kuwa takwimu hizi huenda zilichangiwa na maumivu kutokana na osteoporosisi, hedhi, na ujauzito miongoni mwa wanawake, au kwa sababu wanawake walikuwa tayari Zaidi kuripoti maumivu kuliko wanaume. Takriban 70% ya wanawake hupata maumivu ya mgongo katika ujauzito, huku kima cha maumivu kikiongezeka ujauzito unapokomaa. Wavuta sigara katika ujauzito – hususan wanawake wa umri wa kubaleghe – wana uwezekano mkubwa wa kupata maumivu ya mgongo kuliko waliokuwa wakivuta awali, na wanawake waliokuwa wakivuta sigara awali wana uwezekano mkubwa kuliko wale ambao hawajawahi kuvuta.
Historia
Hippocrates (460 KK hivi – 370 KK hivi) alikuwa wa kwanza kutumia neno kurejelea maumivu ya nyonga na ya kiuno; Galen (enzi za kati hadi mwishoni mwa karne ya 2 BK) alielezea suala hili kwa kina. Madaktari mwishoni mwa milenia ya 1 hawakujaribu upasuaji wa mgongo. Baadala yake, walipendekeza kusubiri kwa umakinifu.
Katika enzi za kati, waganga wa kale walitoa matibabu ya maumivu ya mgongo wakiamini kuwa yalisababishwa na mapepo.
Mwanzoni mwa karne ya 20, madaktari waliamini kuwa maumivu ya mgongo yalisababishwa na inflamesheni au kuharibika kwa neva, huku hali ya niuraljia na niuraitisi ikitajika mara nyingi katika fasihi za wakati huo. Hata hivyo, katika karne ya 20, imani ya visababishi hivi ilididimia.
Mwanzoni mwa karne wa 20, mpasuaji wa mfumoneva wa Marekani Harvey Williams Cushing aliongeza umaarufu wa matibabu ya maumivu ya mgongo kupitia upasuaji. Katika miaka ya 1920 na 1930, nadharia geni zilizuka, huku madaktari wakidokeza kuna uhusiano kati ya mfumo wa neva na matatizo ya kisaikolojia kama vile ulegevu wa neva (niurasthenia) na histeria ya wanawake. Rimathoidi ya misuli (fibromiljia) pia ilitajwa sana.
Vifaa vya kisasa vya teknolojia, kama vile Eksirei viliwapa madaktari vifaa vipya vya utambuzi, hivyo kufichua kuwa diski ya kati ya pingili za uti wa mgongo ndizo zilizokuwa chanzo cha maumivu ya mgongo katika baadhi ya visa. Mwaka wa 1938 mpasuaji wa mifupa, Joseph S. Barr, aliripoti kuwa maumivu ya nyonga yanayohusiana na diski yaliimarika au kuponywa kupitia upasuaji wa mgongo. Kufuatia ripoti hii, umbo la mfano wa diski lilitolewa miaka ya 1940, na kuvuma katika fasihi katika miaka ya 1980 na kusaidia kuzinduliwa kwa pichatiba nyingine kama vile Tomografia ya Kompyuta na Picha za Mwangwi wa Sumaku.
Mjadala huu ulififia utafiti ulipoonyesha kuwa matatizo ya diski si kisababishi kikuu cha maumivu. Tangu wakati huo, madaktari waligundua kuwa mara nyingi kuna uwezekano ya kisababishi maalumu cha maumivu ya mgongo kutobainika, hivyo wakakosoa haja ya kupata angalau kisababishi kimoja kwa sababu wakati mwingi dalili hizi zilipotea katika wiki 6 hadi 12 matibabu yasipokuwepo au yakiwepo.
Jamii na utamaduni
Maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo husababisha gharama ya kiuchumi ya kiwango cha juu. Nchini Marekani, maumivu ya mgongo ni aina kuu ya maumivu katika watu wazima yanayosababisha idadi kubwa ya watu kutokwenda kazini. Halii hii pia ni tatizo kuu la misuli na mifupa linaloripotiwa mara nyingi katika kitengo cha matibabu ya dharura. Mwaka wa 1998, ilikadiriwa kuwa gharama ya maumivu haya ni bilioni $90 katika bajeti ya afya ya kila mwaka, huku 5% ya watu wakigharamia kiasi kikubwa zaidi (75%). Kati ya 1990 na 2001, kulikuwa na ongezeko la zaidi ya mikunjo miwili ya uunganishaji wa mifupa ya uti wa mgongo nchini Marekani, hata ingawa hakukuwa na mabadiliko ya viashirio vya upasuaji au utafiti kuhusu umuhimu wa upasuaji. Gharama zaidi huingia kupitia kufifia kwa utendakazi wa mtu na kupata mapato ya chini, huku maumivu ya mgongo yakichangia 40% ya siku zote ambazo watu walikosa kufika kazini nchini Marekani. Maumivu ya mgongo husababisha ulemavu kwa asilimia kubwa ya wafanyakazi nchini Kanada, Uingereza, Uholanzi na Uswisi kuliko Marekani au Ujerumani.
Mto Nabutiti
unapatikana katika Mkoa wa Kati nchini Uganda.
Mto Kanaiki
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Mto Lagh Libahili
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Wajir, kaskazini mashariki mwa Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Mto Nabutiti
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Kakurio
unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.
Rustiko wa Lambesa
Rustiko wa Lambesa (alifariki 259) alikuwa Mkristo aliyeuawa katika mji huo (leo nchini Algeria) wakati wa dhuluma ya kaisari Valerian.
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Agosti.
Mto Mushakira
unapatikana katika Mkoa wa Magharibi nchini Uganda.
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Lagh Shubwarabwe
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.
Aïcha Lemsine
Lemsine (jina la uandishi Aïcha Laidi: alizaliwa karibu na Tébessa, 1942) ni mwandishi wa nchini Algeria anayeandika kwa lugha ya Kifaransa.
Mama huyo, mtetezi wa haki za wanawake, alikuwa makamu wa rais wa shirika la Wanawake la Haki, Fasihi na Maendeleo. Alihudumu katika Kamati ya Wanawake ya PEN International. Alilazimishwa kuondoka Algeria kwa sababu wanamgambo wa Kiislamu walimchukulia kama mtu hatari.
Wasifu
Aïcha ni mwandishi wa riwaya na insha, amewaandikia pia waandishi wa habari wa Algeria na nje ya nchi. Mwanamama huyu ni mzungumzaji wa kimataifa, aliyebobea katika historia ya Uislamu, siasa na haki za wanawake Waislamu. Alialikwa mara kwa mara kushiriki katika semina na makongamano ulimwenguni kote. Lemsine aliolewa na mwanadiplomasia Ali Laidi. Mumewe alikuwa balozi wa Algeria nchini Hispania (kuanzia mwaka 1965 hadi mwaka 1970), Jordan (mwaka 1977 hadi mwaka 1984), huko Uingereza na Ireland (mwaka 1984 hadi mwaka 1988) na Mexico (mwaka 1988 hadi mwaka 1991).
Lemsine alichapisha riwaya mbili za kwanza zilizohusiana na matukio kipindi cha vita ya Algeria kutafuta uhuru. Kazi zake zilitafsiriwa kwenda kwenye lugha ya kihispania, Kiarabu na kiingereza
Jina lake Lemsine lilitoka kutoka katika herufi za Kiarabu (lililotamkwa "lām") (L) na (lililotamkwa "sīn") (S), ambazo ni herufi za kwanza za majina yake ya ndoa na ya kuzaliwa.
Roman La Chrysalide
Kitabu kilipigwa marufuku. Wizara ya "mambo ya Kiislamu" ilituma maaskari kuondoa "Chrysalis" wa msimamo wa "itionsditions des Femmes" wanaoshiriki kwenye maonyesho ya kwanza ya kimataifa. Udhibiti rasmi uliratibiwa na ghasia kali zilizoanzishwa na nomenklatura ya kikundi cha wanawake wa vyuo vikuu, wakikiita kitabu hicho "riwaya ya waridi jekundu na mamboleo" na hata "kupinga uzalendo".
Mto Murchison (Buliisa)
Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.
Mto Laga Kulume
ni korongo linalopatikana katika kaunti ya Wajir, kaskazini mashariki mwa Kenya.
Maji yake yanaishia katika mto Juba ambao unaingia katika Bahari ya Hindi nchini Somalia.