cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xīcohtēncatl die Jungere
Twist mäd do Spoaniere un Azteken
In't Foarjier 1521 unnernoomen do Spoaniere, do Ferstäärkenge kriegen hieden, aan Fäildtoach ätter dän Texcoco-See. Tou hieren Stöän koom een Krieger-Skoar uut Cholula un uk een uut Tlaxcala, un ju uut Tlaxcala wier unner dän Befeel fon Xīcohtēncatl dän Jungeren. Man as dät Korps bie do Spoaniere ounkeemen waas, moasten jo fääststaale, dät hie sik in ju Noacht stilkens ätter Tlaxcala ousät hiede. Ätter een lääste ärfoulchloose Ferhonnelenge liet Cortés him fäästnieme un ätter een Siedelenge tichte bie Tetzcohco brange, wier hie waigjucht wuude. Ätter Bernal Díaz dl Castillo skäl die allere Xīcohtēncatl sälwen Cortés dän Räid deertou roat hääbe.
Eschenheimer Touden
Die Eschenheimer Touden is soogenunfjautich Meetere hooch, binne häd er oachte Ful- un two Täkstokwierke. Unnern stoant mäd ne fjauerkaantige Gruundflakte ju Poute, deer buppe ap die runde Touden. Uum dät Toudenspit tou lopt n Weergong mäd fjauer litje Siedentoudene.
Basshunter
thumb|right|250px|Basshunter in [[Halmstad (2008)]] Basshunter, Jonas Erik Altberg (bädden dän 22. Dezember 1984 in Halmstad) is een swedsken Sjunger, Produzent un DJ.
Aastrauderfeen
Täärpe
Tou ju Meente Aastrauderfeen heere do Tärpe un Buurskuppe:
Paderborn (Kring)
Paderborn (Kring) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Hans Holbein (die Jungere)
Lieuwend
Die Keening heelt gjucht ful fon Holbein: Insen, as aan Lord koom, un sik besweerde, dät hie fon dän Moaler beleediged wuden waas, kwad die Keening: "Jie skällen wiete, dät iek fon soogen Buuren in een Minute soogen Lords moakje kon, man fon soogen Lords fon Jou Sleek kon iek nit insen aan Holbein moakje."
Mjotäärsker
N Mjotäärsker is ne sälwen fierende Maskine, ju der ferwoand wäd tou dät Aadenjen fon Koarelfruchte, Räiwsäid, Sunnenbloumen, Äkkerboonen un Gäärssäid.
Do eerste moderne Mjotäärskere uut do füüftiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert hieden n Dieselmotor un wuuden fon n Traktor leeken.
Mjo
Ju Mjobratte kon lääse twiske 3 un uur 10 Meter. Ju Frucht wäd n Aantje buppe de Gruunde oumäind, wiertruch n Eende fon dän Stängel (ju Stoppel) stounde blift. Dät Gewoaks faalt ätter dät Mjoon ap dän Sniededisk un wäd fon dän rundtraalende Haspel un dän Ienluuksnigge in dän Täärsktrummel ounfierd.
Wu long Tee
Wu long Tee is n Dronk dät fon Indien n aast-Asien häärkuumen is.
Rastatt (Loundkring)
Rastatt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Hexameter
Biespil
Uk unner: Dichtenge Hier aas een Biespil aan latiensken Hexameter - Ju Ienleedenge tou do Metamorphosen fon Publius Ovidius Naso (Ovid). Do Bitoonde Sälwen sunt fat. Waiwiesenge: "primaque ab" wäd boald as "primaquab".
Chemiske Formel
Ne algemeene Räägel lut, dät do Elemente in ju chemiske Formel wierroat wäide in Rangoardenge fon hiere Atomnummer. In n Praxis rakt et deer oawers fuul Uutnoamen.
Skierstins
Geskichte
right|thumb|200px|Ju Skierstins uum dät Jier 1927 Dät Klaaster hied ju Stins in 1429 in hieren Besit kriegen. In dän tweeden Hoolichdeel fon dät 16. Jierhunnert keem ju Stins in privoate Hounde un wuud gratter moaked. As in 1814 die Buurmääster fon Ljouwert die Oainer wuud, hiede die Touden two Ounbaue uut dät 16. Jierhunnert. Die Buurmääster liet deer n Suumerhuus, n Hoangstestaal un n Park iengjuchte.
Räto-Romanisk
Dialekte
Dät Surselviske in dät Doal fon dän Foar-Rhien un uurswain in dät Bündner Bupperlound, Dät Sutselviske in dät Schamserdoal un dät Surmeiriske in Oberhalbstein un dät Albuladoal, touhoope dät Middelbündneriske,
Dät Vallader un dät Puter, beluukengswiese in dät Unner-Engadin un dät Bupper-Engadin (dät Doal fon dän Inn) do der touhoope Engadinisk of Ladinisk naamd wäide (die lääste Uutdruk nit tou fertuusjen mäd dät Ladiniske fon do Dolomite). Disse bee Variante sunt moor dät Italieniske äänelk.
Reutlingen (Loundkring)
Reutlingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Konkordanz
[[Bielde:Ls349&351conc.jpg|miniatur|200px|Anfang fon dän Konkordanz fon ju Geskichte Do lääste Holloundsgungere (Ls349 un 350).]]
Alwen Stääde
Do alwen Stääde sunt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Azteken
Unnergong
Cuāuhtēmoc, die lääste aztekiske Häärsker, wuude in 1525 waigjucht. Do maaste Bauwierke fon Tenōchtitlan wieren wieren wilst ju Beleegerenge fernäild wuuden, ap hiere Ruinen wuude dät näie Mexiko-Stääd baud. In do Jiere ätter ju Uutroupenge fon dät Vizeköönichriek Näispanien in 1535 wuude aan Grootdeel fon ju ienheemske Befoulkenge tou dät Kristendum bekierd un ju aztekiske Kultuur ferloos moor un moor oun Betjuudenge.
Gloowe
thumb|right|250px|Stoundbielde fon ju Goddinne [[Coatlicue]] thumb|right|250px|Deerstaalenge fon een Moanskenoffer uut dän Codex Magliabechiano (kiek unnern) Die heedenske Gloowe fon do Azteken waas polytheistisk un gruundet sik ap dän Gloowe fon do Tolteken, jo fereerden een groote Masse fon Godhaide, aaltouhoope sowät 1600, wierfon hier bloot een poor Biespiele naamd wäide skällen:
Ju upperste Godhaid fon do Azteken waas Huītzilōpōchtli, die God fon ju Sunne un dän Kriech. Tezcatlipōca goolt as die God fon dät Noude, ju Keelde, dän Noachtheemel mäd Moune un Stierne, ju Faawe swot, ju Materie, dän Kriech, do Hälden, ju Fersäikenge un do froaie Wieuwljuude. Tlaloc goolt as die God fon dät Weeder, ju Kroankhaid un dän Dood fon Bäidene. Mixcōātl goolt as die God fon ju Joagd un dät Offer un ju Molksträite. Huehueteotl, die "oolde, oolde God" goolt as die God fon dän Häid, dät Fjuur un dät Noude. Toumäts wuude uk uurs een Godhaid, Xiuhtecuhtli, mäd Huehueteotl in een so äänge Ferbiendenge broacht, dät do bee foar twäin Ferskienengsfoarmen fon aan God heelden wuuden sunt. Deerbie is Huehueteotl in ju Ikonographie aaltied oold, wilst Xiuhtecuhtli jung is. Coatlicue skäl tousälge Tied ju Muur, Suster un Wieuwmoanske fon dän Sunnengod weesen hääbe. Fääre goolt ju uk as ju Muur fon ju Moune un do Stierne.
Fääre rakt dät archäologiske un historiske Bewiese foar rituellen Kannibalismus in ju Tied fon ju spoanske Ärooberenge fiende: In dät Jier 1520 look die spoanske Ärooberer Hernán Cortés touhoope mäd een groote Toal fon indioanske ferbuundede juun do Azteken in dän Kriech. Dät wuuden immer moor Ferbuundede, uumdät do ienheemske Foulke uk deelwiese mäd dät Aztekenriek ferfäinded wieren, biespilswiese do Tlaxcalteken. Uumdät do ienheemske Ferbuundede oaber Wieuwljuude un Bäidene meenoomen, besloot Hernán Cortés, mäd sien bääste Suldoaten foaruut tou loopen, wilst een twäide Troppe mäd Wieuwljuude un Bäidene bääteien gungt. Düsse twäide Troppe wuude fon aztekiske Kriegere uut Tetzcohco uurfaalen un in Fangenskup nuumen. 550 Fangene wuuden ätter Zultepec waibroacht un junner ienspeerd. Do heedenske Gäistelke, do uut ju Haudstääd Tenōchtitlan keemen wieren, noomen immer foar't Mäddengries een poor Fangene uut hiere Sällen, do ap düssen Dai as Offer sloachted wäide skuulen. In dät Rituoal wuuden wäkke fon do Ljuude uk apfreeten. Dät geen so säks Mounde loang. Bie do Offere honnelde sik dät uum Spoaniere, afrikoanske Sklouen, Mulatten, Mestizen, Taíno fon do Groote Antillen, Totonake un Tlaxcalteken. Sänt 1993 wuuden immer wier Archäologiske Uutgreeuwengen in ju Stääd truchfierd. Deerbie kuuden do Bunken fon do Offere fuunen wäide. Monken do uutgreeuwene Bunken wieren do Räste fon touminst füüftich Wieuwljuude un tjoon Bäidene. Do moanskelke Bunken wiese Soaks-Sniede, Ferannerengen truch Sjooden un sogoar Oudrukke fon Tuske, wiermäd dät naan Twieuwel moor juun dän rituellen Kannibalismus rakt.
Baukunst
Buppedät sunt do Azteken bekoand foar hiere kunstelke Ailounde. Xochimilco toun Biespil, däälich aan mäd Kanoale truchleekenen Stääddeel fon Mexiko-Stääd, äntstuude deertruch, dät in't 14. Jierhunnert Ljuude begonnen, Flotte ap dän domoaligen Xochimilco-See mäd Mudde uut dän See tou bedäkken, sodät jo swimmende Tuune hieden. Uurloang hääbe sik do grattere Plonten ap do swimmende Tuune mäd ju Gruunde fon dän See ferwutteld, dät uut do swimmende Ailounde fääste Ailounde wuuden sunt. Uumdät masse fon do Ailounde ounlaid wuuden sunt, is fon dän fröieren See nit fuul moor uurich as een Nätwierk fon Kanoale, dät dän Stääddeel truchlukt. Bit däälich is oaber ju Tuunkeräi wichtich foar dät Ienkuumen fon do Ljuude in Xochimilco.
Runen
Dät juungere Futhark
Uk in Skandinavien annere sik dät Futhark. Fon’t 7. bit tou et 8. Jierhunnert wuude et ap 16 Runenteekene redutsiert. Deerbie wuuden een poor Runen foar ferskeedene Luude bruukt: So wuude ju u-Rune foar do Luude u, y, o, ö und w. Uum daach do Luude in do Runen leese tou konnen, wuude dät punktierte Runenalfabet moaked. So äntstuude in’t hooge Middeloaler een punktierte Runenriege, weerbie älke latienske Boukstäf uk een Runeteeken häd.
In do uur germoanske Gebiete wieren do Runen aal in’t 7. Jierhunnert, deels in dät 11. Jierhunnert ferdreeuwen. In Skandinavien wuuden se noch loanger bruukt, muugelk uumdät do Moanskene ju foarkristelke Mythologie un Uurlaawerenge (so as ju Edda) as Deel fon hiere Traditsjoon behoolde wüülden. Disse Runen bleeuwen bit in’t 15. Jierhunnert in Skandinavien in Gebruuk.
Guanako
Dät Guanako (Lama guanicoe), uk Huanako naamd, is een wüüldlieuwjende Oard binne ju Foamielje fon do Kamäile (Camelidae).
Delmenhorst
thumb|Woatertouden un Räidhuus Delmenhorst is een kringfräie Stääd in dän düütske Deelstoat Läichsaksen un häd 77.607 Ienwoonere (2018). Ju Stääd gränst wäästelk an Bremen un lait ungefeer 35 Kilometer aast-suudaastelk fon Oldenbuurich. Truch ju Stääd lopt ju Delme.
Veda
Inhoold
Do Veden sunt skrieuwen wuuden in n gjucht oolde Foarm fon dät Sanskrit, dät Vediske. Fuul Woude do der bruukt wäide, hääbe deertruch ferskeedene Betjuudengenj, wiertruch ferskeedene Interpretatione fon een Text muugelk sunt.
Costa Rica
Costa Rica is een Lound in Middel-Amerikoa.
Foar-Europäiske Besiedelenge
Junner lieuwden Corobicí, do in litje Hoochlound-Doale woonden, un do Nahua, do uut Mexiko uum 1500 ienwonnerden. In düsse Tied wuude dät Nicoya-Hoolichailound in ju noudwäästelke Provins Guanacaste in ju uutdiende meso-amerikoanske Kultuur-Sphäre apnuumen. Besunners do Chorotega, do ju grootste indigene Sälskup deerstoalden, weesen deerbie kulturelle Oainhaide fon hiere noudelke Noabere ap. Jo sälwen koomen in't 14. Jierhunnert uut dät Suude fon Mexiko, hieren Noome betjudt Fluchtjend Foulk. Jo bauden Stääde mäd Säntroal-Ploatse un broachten een Agrar-System mäd Boone, Turske Weete, un Flaaskappel mee. Jo hieden aan Kalänner, skreeuwen Bouke ap Pergament uut Hart-Häid un stoalden hooch äntwikkelde Keramiken juust so as anthropomorphe Figuuren häär, do däälich in't Jade-Museum fon San José stounde.
Do kriegeriske Chorotega hieden Sklouen un een fon Priestere un Oadel behäärskede, fon skäärpe Klassen-Iendeelenge känteekende Sälskup.
Äntdäkkenge truch do Europäere un Kolonioalismus
thumb|right|250px|Ruine fon een fon do ooldste Säärken in Costa Rica, baud in 1560. Christoph Kolumbus fuur ap sien fjoode Raise in't Jier 1502 uk loangs dät Middel-Amerikoanske Fäästlound un koom deerbie uk ätter Costa Rica. Düt Lound wuude dan al in dän eersten Haaldeel fon dät 16. Jierhunnert truch do Spoaniere in Besit nuumen. Ju fon Kolumbus foarnuumene Beteekenge Costa Rica y Castillo de Oro (Rieke Kuste un Gouldene Buurich) häd sik as skiere Wonsk-Foarstaalenge ruutstoald: Dät Lound is äärm oun mineroalske Räistoffe un Eedelmetalle. Eerste fon 1560 oun wuude Costa Rica systematisk kolonisierd, do Ärooberere gruundeden in 1563 ju Stääd Cartago, ju bit 1823 Haudstääd fon Costa Rica waas. In't 17. Jierhunnerd fäästigeden do Spoaniere hiere Heerskup in dät Rebät, man daach bleeuw dät apgruunde fon sien Räistof-Äärmoud un sien uunbetjuudende strategiske Loage een minner wichtige un unneräntwikkelde Kolonie.
Río Guaviare
Ferloop un Natuurruumte
Mäd sien ljoachtbruun Woater is die Guaviare een typiske Wietwoater-Äi mäd groote Sedimentfracht uut do Anden un do subandine Kätten. Hie fljut in sin Bupperloop mäd masse litje Takken in een breed Bääd fon Steengruus; in sin Unnerloop fljut hie in groote Slingen. Sowät in ju Midde fon sin Loop snit ju Äi Granit-Höäwele, sodät dät fjauer Sluchten rakt, wier dät Woater deels uur Stappen deelbruuset. Ju grootste Äi, ju deer uunerwaiens oanefljut is die Río Inírida, uk die Río Atabapo is wichtich.
Neutrino
Do maaste Neutrinos, do der ju Äide beloangje, kuume fon ju Sunne häär. Pro Sekunde wäd älke Kwadroatzentimeter fon dän Ruum in de Naite fon de Äide, dät der lood op ju Gjuchte fon do Sunnenstroale stoant, passierd fon 65 Milliard Sunnenneutrinos.
Manischa
Se sjungt ap Moai 2021 bie dän "Eurovision Song Contest" in Rotterdam in do Niederlounden, dät Läid "Russian Woman" foar Ruslound.
Euro-Soone
Koarte
Ap ju foulgjende Koarte sunt
Panama-Stääd
Geskichte
1671 wuude ju Stääd truch dän ängelske Seeroower Henry Morgan fernäild un ätters sowät 5 Kilomeetere suudwäästelk deerfon, wier ju däälich lait, wier apbaud. Ruinen fon ju fröiere Siedelenge sunt noch deer un wäide Panamá la Vieja naamd. Ätterdät ju Stääd in ju Foulgetied fon masse Seeroowere plunnerd wuude, ferloos die Honnel bielitjen sien Betjuudenge. Ju Stääd won in Tonk fon hiere geografiske Position ap ju Lound-Äängte fon Panama bolde moor Betjuudenge. Man ju belieuwde eerste ätter dän Bau fon dän Panama-Kanoal aan stäärkeren Groi. In 1903 wuude Panama-Stääd tou ju Haudstääd fon dät näi gruundede Lound Panama ferkloord, in't Foaren hiede dät Rebät tou Kolumbien heerd.
Paestum
Geskichte un Noomenkunde
As dät Roomske Riek in do Jiere 274 un 273 foar Kristus Kampanien ärooberde, moakeden do Roomere ju Stääd tou ne latienske Colonia, ap Latiensk naamden jo ju Stääd Paestum. Dät is ääng ounliend oun dät Oskiske, uumdät latiensk -ae- in ju klassiske Uutsproake as n Twieluud, also praktisk as -ai- boald wuude. Wuddelk uurs is also bloot ju Latienske Eendenge -um, un dät mout ja uk in sunne stäärk flektierjende Sproake.
Guillermo Lasso
thumb|180px|Lasso (2017)
Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound
Ienwoonertaal
Do Taalen fon 1970-1990 sunt nit apaat in ju graphiske Deerstaalenge feroarbaided wuuden.
Düütske Buundesdaiwoalen 2013
Ju Woal tou n 18. Düütsken Buundesdai waas am 22. September 2013.
Anden
Kultuur
Ju noudelke Anden-Regioon is een fon moorere Rebätte fon ju Neolithisierenge, dät hat, een fon do Rebätte, wier Buuräi, fääste Siedelengen un sliepene Steenreewen ärfuunen wuuden sunt. Wilst uus Buuräi in Europa foar dän grootsten Deel uut dät Naie Aaste kumt, wier dät uum sowät 9000 foar Kristus begon un sik in do foulgjende Jierduusende ätter Europa uutspratte, begon dät in do Anden sowät 2000 bit 3000 foar Kristus. Wäkke Seeken sunt in ju Tied fon dän Kolonioalismus uut ju Suudamerikoanske Buuräi-Traditsjoon ätter Europa keemen, dät wichtichste Biespil is ju Tuffelke. Wät in Europa man exotisk blieuwen is, sunt dät Lama un dät Alpaka, two tomme Kamäil-Oarden, ju in Suudamerikoa haudseekelk tuchted wäd, uum Wulle un Flask tou kriegen; dät Lama uk, uum Lasten tou dreegen.
Populoaren
As Populoaren (lat. popularis, seeltersk: foulksfjuuntelk, populär) wuuden in ju leete Roomske Republik do Politikere beteekend, do sik ap ju Foulksfersammelenge stöänden un deermäd deelwiese mäd dän Wille fon dät Foulk argumentierden. Man sälwen heerden jo oafter dän Oadel tou. Me kon him nit bekiekje as ne Paatäi fon däälich, dät waas do moor ju Wiese, Politik tou moakjen.
Mapudungun
mini Mapudungun is ne Sproake, ju der boald wäd fon do Mapuche uut do Anden un Patagonia un heert tou Aru-Sproaken.
Alternative für Deutschland
Ju Alternative für Deutschland is ne nationoal-konservative Paatäi, ju fonne Medien maast as gjuchts-populistisk beskreeuwen wädt. Ju Paatäi wuude ap'n 6. Februoar 2013 gruunded un wuude inne Begintied as ju  Anti-Euro-Partei bekoand.
Südschleswigscher Wählerverband
Geskichte
Siet 1958 is ju Paatäi in dän Lounddai fon Släswiek-Holsten fertreeden. Siet do Buundesdaiwoalen 2021 is ju Paatäi uk in'n Buundesdai fertreeden.
Quito
Quito [ˈkito], mäd fullen Noome San Francisco de Quito is ju Haudstääd fon Ecuador un lait sowät 20 km suudelk fon dän Äquator in ap een Hööchte fon 2850 Meetere in een Anden-Doal. Dät is somäd noch foar ju bolivioanske Haudstääd Sucre ju hoochstlaine Haudstääd fon ju Waareld. Quito is mäd sowät 2,2 Millionen Ienwoonere ätter Guayaquil ju twäidgrootste Stääd fon dät Lound. Buppedät is dät ju Haudstääd fon ju Provinz Pichincha un fon dän Kanton Quito. Ju Ooldstääd heert tou dät Waareldkultuuräärfgoud fon ju UNESCO.
Quito in ju spoanske Kolonioaltied un ätters
thumb|left|200px|Aan Ploats mäd ju Säärke San Francisco, baud sänt 1535, Hauddeel ätter Ploane fon [[Juan de Herrera]] In 1534 wuude uk dät Anden-Hoochlound, wier däälich Ecuador lait, fon do Spoaniere iennuumen. Ap dän 6. Dezember 1534 gruundede die Conquistador Sebastián de Belalcázar in do Räste fon dät oolde Quito ju Stääd San Francisco de Quito. Deer lieuwden tou Begin bloot 202 Spoaniere. In 1541 unnernoomen Gonzalo Pizarro un Francisco de Orellana fon junner uut ju Kenäil-Lound-Expeditsjoon in ju Amazonas-Niede aastelk fon do Anden.
Kolumbien
Geographie
Midde truch dät Lound ferloope fon Noudaaste ätter't Suudwääste do Anden. Midde in do kolumbioanske Anden lait ap ne Hööchte fon 2640 Meetere uur ju See ju Haudstääd Bogotá. Truch n joopen Iensnit outränd fon dän Anden-Koum, tichte bie ju Kuste fon ju Karibiske See, lait dät Bierichlound Sierra Nevada de Santa Marta. Deer fiende sik do hoochste Bierge fon dät Lound, die Pico Cristóbal Colón un die Pico Simón Bolívar. Bee sunt 5775 Meetere hooch.
Quito
Quito in't Inka-Riek
Man ätter een kuute Tied wüül Waskar ju Deelenge nit moor ounärkanne, hie wüül ätter dän oolden Bruuk die Sapa Inka, also die eensige Häärsker fon dät heele Inkariek Tawantinsuyu wäide. Somäd roate dät aan Burgerkriech twiske do bee Bruure un hiere Troppen. Aaltouhoope tjohunnerdduusend Mon looken in ju Foulge juunnuur in dän Kriech. In 1532 won Atawallpa dän Kriech juun sien Bruur un noom him in Fangenskup. Kuut leeter liet hie him wäil uumebrange.
Ju Geskichtsskrieuwenge fon do Spoaniere un fon do Inka is sik nit heel un aal eenich, man dät mai weese, dät hie dät Inka-Riek twiske twäin Suune apdeeld häd: Deer waas Waskar, die as Suun fon dän Köönich un sien Suster Ruahua Occlo ätter dän Bruuk fon do Inka as legitimen Ätterfoulger jäilde kuude. Die twäide waas Atawallpa, die juun dän Bruuk fon do Inka nit uut Intucht tou Waareld keemen waas, man uut ju Ferbiendenge fon sin Foar mäd een twäide Wieuwmoanske, Tocto Koka, ju lääste Prinzessin uut ju oolde Scyr-Dynastie fon Quito. Dät liech nu gjucht nai, dät Waskar die Häärsker in ju oolde Haudstääd Cusco weese skuul un Atawallpa in Quito.
Quito in ju spoanske Kolonioaltied un ätters
In't 17. Jierhunnerd waas ju Häärstaalenge fon Wull-Stoffe un die Honnel deermäd aan wichtigen Wirtskupstwiech in Quito, foar do Indioanere juust so as foar do europäisk-stommige Ienwoonere. In't 18. Jierhunnert roate dät een Wirtskups-Krise, uumdät die spoanske Stoat moor Stjuuern hääbe wüül. Deeruum geen dät mäd ju Wull-Weeuweräi in Quito deel. In't Jier 1765 koom dät tou ju Estanco-Rebellion monken do kreoolske un indioanske Ienwoonere fon Quito, uumdät die Stoat nu uk noch een Monopol ap Alkohol un Tebak truchsätte wüül. Man Foulgen hiede dät foar't eerste nit.
Rio Tapajós
Ferloop fon ju Äi
Die Rio Tapajós is känteekent truch sien blaauw-gräine Klöär. An ju Mundenge is ju Äi sowät tweelich Kilomeetere wied un deermäd wieder (man uk flakker) as die Amazonas. Hie häd oun sin Unnerloop ljoacht-wiete Ouger-Strounde mäd aiske fienen Sound. Düsse Strounde gunge gjucht flak in ju Äi. Uurs as die Amazonas häd die Tapajós wuddelk kloor Woater.
Rio Negro (Amazonien)
Swot-Woater-Äi
thumb|left|300px|"Encontros das Águas": Links die Amazonas, gjuchts die Rio Negro (fon unnern) Die Rio Negro is een sonaamde Swot-Woater-Äi, deer kumt uk sin Noome fon. Ju Äi lät so swot, uumdät deer masse Huminsüüren un Fulvosüüren in't Woater sunt. In dät Rebät, wier die Rio Negro sien Woater fon lukt, waasket die Rien düsse Süüren uut dän läipen Boudem fon ju Terra firme.
Italieenske Sproake
Gjuchtskrieuwenge
Wäkke Seeken sunt daach tou beoachtjen, uum een ferkierde Uutsproake of Skrieuwenge tou fermieden:
Italieensk un sien Noaber-Sproaken
Loangs dät Skeed tou Slowenien wäd uk Slowenisk boald. Dät Resioanske, dät junner in dät Resia-Doal boald wäd, wäd maasttieds as Slowenisken Dialekt bekieked, uk wan dät een oaine Literatuur-Sproake uutbilged häd. Uurs ne slawiske Sproake is dät Molise-Slawiske, dät fon sowät 2500 Ljuude in tjo Täärpe fon ju italieenske Provinz Campobasso boald wäd. Dät heert tou dän Serbo-Kroatisken Komplex.
Rio Purus
thumb|right|300px|Koarte fon't Amazonas-System, die Purus is faawelk besunners känteekend Die 3210 Kilomeetere loange Rio Purus (portugiesiske Skrieuwwiese; ap Spoansk: Río Purús) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Amazonas fljut.
Ferloop fon ju Äi
Ju Äi äntstoant in een Region mäd middelhooge Bierge aastelk fon do peruoanske Anden uut dät Touhoopefljooten fon Río Curiuja un Río Cujar in ju Sierra de Contamana. Do Wällen fon düsse Wäl-Äien befiende sik in ju peruoanske Region Ucayali, sowät 320 Kilomeetere noudelk fon Cuzco. Fon junner fljut die Purus in noud-aastelke Gjuchte ätter Brasilien wai, wier hie in aan slingenrieken Ferloop un sunner grooten Hööchte-Unnerskeed ap dän Amazonas tou fljut. Sien Mundenge lait sowät 150 km wäästelk fon ju Grootstääd Manaus.
Zypressen
Oolde Waareld
thumb|right|250px|Een Allee fon [[Middelmeer-Zypressen (Cupressus sempervirens) in ju Toskana, Italien]] thumb|right|250px|[[Himalaya-Zypressen (Cupressus torulosa) in Indien)]] Wilst sik Zypressen in Europa uurspröängelk ap dät buuterste Suud-Aaste konzentrierden (Griechenlound un deer uumetou), wuuden do truch Moanskene noch fääre uutsprat. Uurswäkke Wüülfoarkuumen fon ferskeedene Oarde in ju oolde Waareld fiende sik uk in't Noude fon Afrikoa (in Atlas-Bierge un ju Sahara) un juust so uk in Deele fon Asien:
Tweelich-Propheten-Bouk
Ienhoold
In't foulgjende skäl dät een touhoopefoatjende Deerstaalenge fon aal do oankelde tweelich Bouke reeke:
Amos
הֲלֹ֣וא כִבְנֵי֩ כֻשִׁיִּ֨ים אַתֶּ֥ם לִ֛י בְּנֵ֥י יִשְׂרָאֵ֖ל נְאֻם־יְהוָ֑ה הֲלֹ֣וא אֶת־יִשְׂרָאֵ֗ל הֶעֱלֵ֨יתִי֙ מֵאֶ֣רֶץ מִצְרַ֔יִם וּפְלִשְׁתִּיִּ֥ים מִכַּפְתֹּ֖ור וַאֲרָ֥ם מִקִּֽיר׃
In dät Bouk Amos rakt dät toueerste Gjuchts-Woude juun moorere Foulke, un monken uur stounde in ju Riege fon do bekloagede Foulke uk Israel un Juda. Interessant is, dät in ju Foulge ju besunnere Staalenge fon Israel un Juda monken do Foulke fääre relativierd wäd, wan deer in Amos 9, Färs 7 stoant:
Fieuw Bouke Mose
Dät trääde Bouk Mose (Levitikus)
Die Levitikus honnelt in't wääsentelke fon moor Foarskrifte foar dän Kult in't oolde Israel. Dät gungt uum kultiske Wiesengen, uum Fierdeege (biespilswiese Sabbat, un Jom Kippur), kultiske Skieregaid un Hillegaid, uum ju gjuchte Wiese, tou offerjen un aal sowät.
Dät füüfte Bouk Mose (Deuteronomium)
Oun't Eende fon sien Lieuwend boalt Mose tou dät Foulk un skäärpet dät Foulk noch insen do Wiesengen fon God ien. Deerfon kumt uk die Noome fon dät Bouk: Deuteronomiukm betjudt uurs niks as "twäid Gesäts", uumdät dät as Wierhoalenge fon dät Gesäts fersteen wäide kon. Dät gungt uk uum ju Ferheetenge, dät dät Foulk ätter dän Dood fon Mose unner ju Fierenge fon Josua uur dän Jordan, also fon Aaste uut in dät Lound Kanaan gunge skäl, wiermäd fjautich Jiere in'e Wöiste een Eende hääbe skällen. Mose stäärft in dät Bouk. Hie duur je nit mee in dät ferheetene Lound.
dät eerste Bouk Mose (ju Genesis)
Eerste wäd fon ju Skäppenge fon ju Waareld truch God in soogen Deege fertäld. Ätters fertält dät Bouk fon Adam un Eva, do eerste Moanskene, wo jo fon ju ferbeedene Frucht ieten hääbe un uut dän Tuun Eeden ferdrieuwen wuuden. Ätters gungt dät fääre mäd Kain un Abel, dät sunt Suune fon Adam un Eva, un Kain fermöärent Abel, uumdät hie niedisk ap him is. Dät gungt ätters uum Set, uurs n Suun fon Adam un Eva, un Noach, die fon Set oustommet. In ju Säändfloud-Geskichte gungt dät deeruum, dät God aal dät Lieuwend ap ju Äide ferdierwe wol un deeruum een Floud ap ju Äide brangt, bloot Noach wäd fon God woarskaued, dät hie n Skip baue un sik un sien Sibskup un genouch Dierte räidje skäl. Dät däd Noach, sodät fon him aal do Moanskene ätter ju Säändfloud oustamje. Die Rienbooge is dät Teeken, dät God sowät sieläärge nit wier dwo wol.
Leeter gungt dät uum Abram of Abraham un sien Bruursbäiden Lot, die uut Sodom fluchtet, dät fernäild wäd. Leeter wäd Lot fon sien bee Dochtere ferfierd, uumdät jo uurs naan Mon hääbe. So äntstuuden Lot sien Suune Moab (die Stom-Foar fon do Moabitere) un Ben-Ammi (die Stom-Foar fon do Ammonitere. Man wichtiger is Abraham. Abaraham kricht eerste mäd sien ägyptiske Fauene Hagar aan Suun, dät is Ismael, uumdät Abraham sien Wieuwmoanske Sarai of Sara neen Bäidene kriege kon. Leeter kon ju dät daach, sodät Abraham in't hooge Oaler mäd Sara sin Suun Isaak kricht. God seendet Abraham een Fersäikenge, hie wol wiete, of Abraham sin Suun Isaak offerjen diede, wan hie dät fon him aasket. As Abraham wuddelk Isaak as Offer sloachtje wol, gript God ien un ferhinnert dät Moanskenoffer. Insteede is deer aan Buk, dän Abraham offerje kon, sodät Isaak lieuwje blieuwe kon un ätter Goddes Foarsjooenge Stom-Foar fon een groot Foulk wäd. Isaak häd mäd sien Wieuwmoanske Rebekka twäin wichtige Suune: Esau un Jookub (Jakob), dät sunt Twillinge. Jookub is ätter Esau tou Waareld keemen, man hie brangt mäd Listegaid dät Eerst-Gebuurts-Gjucht un dän Säägen fon sin Foar oun sik. So is hie die groote Häld, wilst Esau man ne litjere Rulle häd. Jookub kricht leeter dän Bienoome "Israel", dät skäl die Noome fon dät Foulk weese, dät fon him oustommet.
Gnaeus Pompeius Magnus
Twist mäd Caesar
Man deer koom dät nit moor tou, uumdät Caesar, die wildääge Nood hiede, ätter dän Ferljus fon sien Boantje, dät him immun moakede, bekloaged tou wäiden, ap Room marskierde.
Dominica
Wichtige Stääde
Do fieuw grootste Stääde fon Dominica sunt ätter een Tällenge fon 2005:
Gnaeus Pompeius Magnus
Twist mäd Caesar
Pompeius wüül also Veteroanen tou ju Ferstäärkenge fon do Troppen roupe, wät masse Hikhak inne Senoat roate. Buppedät wüülen him do Buundes-Nooten nit so jädden biestounde, uumdät jo dät foar uunrepublikoansk heelten, aal ju militäriske Moacht aan Mon tou reeken.
Dominica
Ferwaltengs-Iendeelenge
Dominica wäd apdeeld in sonaamde parishes, dät is uurs niks as dät ängelske Woud foar Säspele. Deeruum heete do uk aal ätter Hillige.
Eermodärne Tied
Loundwirtskuppelke Äntwikkelengen
In't 16. Jierhunnert wuude Foane un Sumpe druuchlain of Lound wuude iendieked. Dät wuude so in Do Niederlounde, Änglound un dät Middelmeergebiet däin. Deertruch kuude jurrere Ploantoarden woaksje, so as FLoaks un Hoamp in Do Niederlounde un Koarel, Boomwulle, Suuker, Oliven un Druuven.
Machiavelli un ju republikaniske Fräiegaid
1498 wuude Machiavelli die twäide Kanzler fonne Republik Florenz. Hie saach do al dät Eende fonne Republik Florenz. Sien Republik waas eenfach tou litjet foar do Grootmachte. Florenz wuude uutspilt twiske Frankriek, die Poapst un Spanien. Do spoanske Truppen uurweeldigen Florenz in't Jier 1512 un Machiavelli koom in ju Prieson. Ju Medicidynsatie, stöänd truch Spanien, koom tourääch un dät waas dät Eende fonne fräie Republik Florenz. In Il principe (Die Fürst) beskrift Machiavelli wo n Fürst mäd Heelp fon uuren un Fortuna ju Macht uur dät Lound kriege kuude, juust as do Medici in't Jier 1512. Machiavelli beskrift uk wäkke Oainskuppe n gouden Fürst nöödich hiede: Duugendhaid, virtu, bjut n Fürst do nöödige Kwalitäten uum dät Lot tou fersmäjen un Eere un Roum foar siksäärm un sien Regierenge tou fertjoonjen. Duugendhaid skäl Wieshaid, Ermessenhaid, Gjuchtfäidigaid un Moud betjuude, juust as Cicero dät beskreeuwen hiede. In ju Tradition fonne italieniske Renaissance waas Eerdelkaid dät wichtichste. Machiavelli ferskielde fon uur Humanisten uumdät hie Improvisation wichtich foont: Et rakt Situationen wierbie Fürste sik anpaasje skällen, uk al is dät unduugendsoam.
Näie Stoate
In ju eermodärne Tied wuuden eenige näie Stoate bildet. Al in't leete 15. Jierhunnert fersoachten do Burgunder mäd hiere Säntralisierengspolitik moor Macht tou kriegen unner Philipp die Goude. In't 16. Jierhunnert fersoachten do habsburger Fürsten Karl V. un Philipp II. hiere Riek (Hillige Roomske Riek, Spanien, Do Niederlounde, Gebiete in Italien un ju Näie Waareld) tou säntralisierjen. Un in't 17. Jierhunnert kuumen do Stoate Frankriek (unner Hinnerk IV., Ludwig XIII. un Ludwig XIV., die Sunneköönich), Änglound (unner Jakob I. un Karl I.) Sweden (unner Karl XII.) ap. In't 18. Jierhunnert gungt ju Modärnisierenge un Bürokratisierenge fääre un ju Stoatsmacht wuude gratter, unner apkloord-absolutistiske Fürsten so as Freerk II. in Prüüsen, Peter die Groote un Katharina die Groote in Ruslound un Maria Theresia un Joseph II. in Aastriek.
Luther
Do Fürsten fon Saksen un Hessen, do foar Luther wieren, wieren nit toufree mäd hiere Position so as Luther sik dät foarstaalde. Jo hieden relativ fuul Macht un fäilden sik nit minner as die Kaiser. Do Juristen uut Saksen un Hessen beroupeden sik ap ju Teorie fon't roomske Gjucht, man foar Luther stuude ju goddelke Stoatsautorität nit tou Debatte. Bloot wan die Kaiser sien Macht misbruuke skuul, dan doarste man sik juunsätte. Do Lutheroanen naamden dät Gegenwehr of Notwehr. 1551 wuude dät Magdeburger Bekenntnis skreeuwen, wieroun do Uutnoamen fäästloain wuuden. Hieroun stuude dät uk do Magistroate dät Gjucht hieden uk juun ne haggere Stoatsautorität tou juunsätten. N lutheriske Pfarrer hiede ju Plicht uum tou kiekjen of do Kanzläien, Räidhuuse un uur Ferwaltengen hiere Oarbaid goud dieden. Iechsoamkaid waas in dät lutheraniske politiske Toanken gans wichtich, man in ju sozioale Teorie roate et ieuwenske ju Iechsoamkaid uk ne Muugelkaid uum juunuur ju Stoatsautorität kritisk tou weesen, sogoar uum sik tou juunsätten wan dät nöödich waas.
Do religiöse un politiske Wierstoundsteorien
Do Toankere inne eermodärne Tied hoalden sik Inspiration uut ju Antike un uut't lete Middeloaler. In't Suude un Wääste fon Europa wieren do rieke Traditione fon kristelke Teologie, roomsk un kanonisk Gjucht, ju Redekuunst fon Cicero un aristoteliske Filosofie foar dät politiske Toanken fon aiske grote Interesse. Dät Skrieuwen fon politiske Traktoate wuude in't Middeloaler foarallen truch Intellektuelle moaked, do truch hiere Studien bekoand wieren mäd Teologie un Gjucht, un mäd Cicero un Aristoteles. thumb|Do italieniske Stoate in 1494. Do Diskussionen in't lete Middeloaler kon me in two Kategorien apdeele:
Näie Stoate
As die Oadel minner Ienfloud hiede, spielde die Feudalismus uk ne minner groote Rulle. Die Feudalismus spielde ätter 1500 altied noch ne groote Rulle in Aast-Europa un Deele fon Spanien un Frankriek. In uur Deele fon Europa wuude ju Bourgeoisie wichtiger, foarallen in do Stääde wier ju Bourgeoisie n grooten Ienfloud hiede. Do nouditalioanske Stääde so as Venedig, Florenz un Genua wuuden in't leete Middeloaler al truch ju Bourgeoisie ferwaltet. Uk in Do Niederlounde hiede ju Bourgeoisie fuul politiske Ienfloud. Truch sukke rieke Koopljuude kuude ju niederloundske Republik moor Stjuur fräigje un so ne groote Kriechsflotte betoalje. Uk Änglound kreech ap disse Wiese fuul Macht. Do Niederlounde un Änglound hiede, owwol jo nit fuul Ienwoonere hieden, relativ fuul Ienfloud ap ju internationoale Politik.
Calvin un do Monarchomachen
Truch ju Bartholomäusnoacht moast ju Wierstoundsteorie fon do Hugenotten annerd wäide, also juun ju Monarchie un juun dät Absolutismus. Foar disse näie Teorie wieren do naiste two Wierke wichtich:
Die niederloundske Apruur
Uum dän Apruur tou gjuchtfäidigjen wieren do Ljuude republikanisk Buurgere wuuden. Do moasten uk wiete dät Fräidaum fon Gewieten sik nit fon säälwen ferstoant, man juust fräiged uum politisken Iensät fon do Buurgere.