cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Weeuwerstäl
Dät Weeuwerstäl
Unner sit die Umelööper, wier dät weeuwde Linnen uur rulled wäd. Die Brustboom of Foarboom is ju Walse wier dät weeuwde Linnen uur gungt, eer dät dät uur dän Linnenboom gungt. Die Äffener is die Roome, wieroun dät Geweeuwe spond wäd. Ju Spoule is dät Skifken un ju Pipe is ju bewäägelke Rulle deeroun,wier dät Jäiden ap sit, wier die Ounsleek fon moaked wäd. Ju Piepe kon sik bewäägje ap n Stift, die der Präin hat. Die Ounsleekträid lapt truch ju Noose ap die Piepe.
Noomenkunde
Noomenkunde of Onomastik is ne Wietenskup, ju sik beschäftiget mäd dän Gebruuk, ju Geskichte un dän Häärkumst fon do Noomen.
9. Jierhunnert
Jiere Uursicht
16. Jierhunnert
Dät säkstienste Jierhunnert wäd tou ju äddere Näitied täld, dät waas in ju Tied fon Renaissance un Humanismus. Wichtich in dät Waareldskjoon sunt toun Biespil ju Reformatsjoon, ju Ienfierenge fon dän Gregorioansken Kalänner, Buurenapstounde, die eerste Aastriekiske Turkenkriech un ju Ienfierenge fon ju Heliosäntriske Waareldbielde truch Nikolaus Kopernikus.
Kroane
Dät maast bekoand sunt wäil ju Woaterkroane, ju Gaskroane un ju Ounbäitkroane tou Gebruuk in ju Huushollenge foar Toufier fon bäätnunner Woater, Gas un Waarmte.
2002
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24.
Australien (Lound)
Deelstoate
Do säks Buundesstoate sunt:
Ieuwenske do Buundesstoate un Territorien rakt et noch soogen Buutengebiete (säks Ailounde/Ailoundgruppen un n Deel fon ju Antarktis).
Pong
Dät Spil kon mäd twäin Moanskene of uk alleenich juun dän Computer spield wäide.
Kanada
Demografie
In Kanada wäide foarallen two Sproaken boald, dät sunt Ängelsk un Frantsöösk, man dät rakt uk noch uur Sproaken. Ieuwenske do wiete Ljuude lieuwje uk Inuit un Indioaner in Kanada.
Rapmusik
thumb|200px|right|Rapper [[50 Cent in Bangkok, 2006]] Rapmusik heert tou ju Hiphopkultuur. Rapmusik is am maasten moaked mäd n Beat, man oafte uk A capella. Dät Woud 'rappe' is äntsteen in ju amerikoanske Uumgongssproake un dät betjut baale. Mäd dän Begriep „Rap-Musik“ beteekent me uk ju Hip-Hop-Musik.
Poaskebloume
Ju Plonten sünt oarich giftich un wäide in ju Foulksmedizin oawers uk as Heelplonte bruukt. Ju Narzisse was "Bloume fon dät Jier 1981".
Poatermutse (Aconitum)
In ju Homöopathie un ju chineeske Medizin jeelde do Plonten as Heelplonten.
Tschechoslowakäi
thumb|Koarte Ju Tschechoslowakäi waas fon 1918 bit tou 1992 n Lound in Europa. Dät äntstuud ätter dän Twäide Waareldkriech uut n Paat fon Aastriek-Ungarn. An n 1. Januoar 1993 sunt insteede deerfon do bee Stoate Tschechien un ju Slowakäi gruunded wuuden.
24. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Linux
Weegen do Wuttele, do dät System häd in dät GNU-Projekt, un deeruum dät fuul Linuxdistributione wichtige Paate uut dät GNU-Bedrieuwssystem hoalje, reeke wäkke Bruukere un Äntwiklere dät ljauer dän Noome GNU/Linux.
Polen
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Rysy (2499 m). Do grootste Äien fon Polen sunt ju Weichsel un ju Oder.
4. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Polen
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $29.300 in 2017. In 2016 waas 2,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 38,5% Industrie un 58,9% Tjoonste.
1980
Jiere: 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 -
Kateeker
Gefoare foar disse Oard
In Suudänglound un Italien is die Europäiske Kateeker bienaist uutstuurwen, wült do Moanskene dän Noudamerikoaniske Kateeker (Sciurus carolinensis) ienfierden. Juns Oard fertroang dän Europäiske Kateeker in düt Gebiet hoast gans. Ju noudamerikoaniske Oard uurdrächt Viren, do foar ju europäiske Oard döödelk sunt. Oarde, do do Moanskene ienfierden, heete Neozoon. N uur Gefoar is ju Pälsdiertejaacht, man do Moanskene jeegerje Kateekere bloot noch in Ruslound.
1997
Jiere: 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 -
Q-Kode
Ziffer-Kode
Paltsersk
Fergliek fon dät Woud weese (sinn)
Ju Paltserske Miskenge uut dät Hoochdüütske „sch“ un dät hoochdüütske „ch“ is hier as n „sh“ skrieuwen. N gjucht ch rakt dät bloot in dät Suudpaltserske. Dät „ái“ wäd bienaist so boald as dät hoochdüütske „ai / ei“, man dät A is n bitje stäärker betoond. Dät hier is ne Oard fon Noud-Paltsersk.
Ruumtefierder
thumb|200px|[[NASA-Ruumtefierder Bruce McCandless II bie ne Waareldruumkoier an n 11. Februoar 1984.]] N Ruumtefierder is n Deelniemer oun n bemonde Ruumtefoart. Die eerste Ruumtefierder häd in et Jier 1961 Juri Gagarin uut ju Sowjet-Union weesen. Et rakt neen Ruumtefierdere uut Fräislound, man die Ruumtefierder Jack R. Lousma stamt fon een wäästfräiske Famielje in Amerikoa.
Wirtskup
Priese
Bit sowied lät dät eenfach. Un fonsälwen: wan wäkke Seeken säilden sunt, dan wäide do juur. Bie läipe Aadene wäd dät Ieten juur un wäl wät Säildenes moakje kon, kricht deer oafte fuul foar betoald. So lapt dät aal noch goud.
Stich
Stiche
N Spieler spielt uut, d. h. lait ne Spielkoarte ap dän Disk un de Riege ätter lait älken uur Spieler ne Koarte bietou – bie do maaste Spiele in Klokwiesersin, bie dät Tarock juun dän Klokwiesersin.
Twonge
Bie do maaste Stichspiele jäilde bestimde Räägele, wäkke Koarten touroat wäide duuren:
Faawetwong
Besit n Spieler neen äntspreekende Koarte, so duur er so man ne uur Koarte spielje (ousmiete).
Adstroatsproake
Biewielen wäd uk die kuutere Uutdruk Adstroat deerfoar bruukt.
Pudderääske (Equisetum)
Fon do soogen Soarten sunt hier do bee Soarten algemeen bekoand: Äkkerpudderääske (Equisetum arvense), 'ne läige Soarte, as läip Jood in läige Tuune un Baulound mäd leemigen Unnergruund. Do Wuttele sitte joop in de Gruund un skjoote immer wier truch wan man se uutrieten häd. Fermeerjen dwo jo sik truch Wuttelutloopere. Man duur se nit gräin wäide läite, dan stierwe do Wuttele ou. 175px|thumb|right|Woaterpudderääske (Equisetum palustre).
Uutdienengskoeffizient
Do maaste Materioalien dwo bie dät Apwoormjen uutdiene (positive Uutdienengskoeffizient); bie ne haagere Temperatuur vibrierje do Moleküle stäärker, wiertruch jo ne grattere Ruumte iennieme (Volumen sticht). Ne Uutnoame hierap is Woater, dät ju grootste Tichte häd bie 4°C. Dät dient uut bie läigere un haagere Temperatuure. Uk Zirkoniumwolframoat schrämpt wan dät waarmer wäd.
Linearen Uutdienengskoeffizient
Ju Eenhaid fon α is (Meter pro Meter) pro Groad Kelvin. Die α-Wäid wiest also an, wofuul Meter aan Meter fon dät Materioal uutdient bie ne Temperatuuranstiech fon aan Groad Kelvin. Do Wäide in ju unnerstoundene Tabelle sunt in Mikrometer. As Biespil: N Aluminium Stoab fon aan Meter wäd bie 1 Groad Temperatuuranstiech 23,2 Mikrometer laanger.
Truuf
Die Uutdruk Truuf (dt. Trumpf) is ne foulkstüümelke Fereenfachenge fon dät Woud Triumph un beteekent algemeen in uurdrainen Sin n Foardeel. In Haudseeke ferwoant me dän Begriep oawers in dät Koartenspil.
Afghanistan
Afganistan häd Skeede mäd:
Wäil
Ap de Muur sit dät Twäärsholt of Kjuusholt un deerap stounde do Bee Stonnerkene of Jüfferkestokke. Twiske do bee Stonnerkene is ju Flucht un deerap sitte ap bee Siede tjoon Hoaken fon Wierträid. Truch ju Flucht gungt ne iersene Spilne, ap eene Eend mäd ne holtene Weerwe un ap uur Eend mäd n Gat deeroun, wier die Träid truch gungt. In e Midde is ne holtene Piepe, deer gungt dät Jäiden ap.
Lounde
A - B - C - D - E - F - G - H - I - J - K - L - M - N - O - P - R - S - T - U - V - W - Z
Eala (Tiedskrift)
Eala waas ne Fäktiedskrift foar Fräiske Geskichte un Kultuur. Ju Tiedskrift wuude twosproakich skreeuwen, ap Düütsk un Seelterfräisk. Dät rakt pro Jier two Uutgoawen fon ju Tiedskrift.
Altaiske Sproaken
Somäd sunt do Altaiske Sproaken weerskienelk neen Sproak-Familie, sunnern aan Sproak-Buund. So beteekend me Kategorien fon Sproaken, do truch Kontakte Äänelkgaiden äntwikkeld hääbe, sunner aan meensoamen Uursproang tou hääben.
Ozean
Siet 2004 do Gränsen fon n suudelken Ozean fäästlaid sunt truch ju Internationoale Hydrografiske Organisation wäide fieuw Ozeane ünnerskat, tou wieten:
Rainefoone (Dryopteris)
Rainefoone (in Strukelje Neederkruud) hääbe neen Bloumen, wier Säide oun bilded wäide. Deeruum heere jo nit tou do Säidplonten. Wäil hääbe jo Wuttele, n Stam un Bleedere un jo plontje sik fout truch Spuure. Do Rainefoone sunt do maast primitive Plonten do n wuudelk vaskulär System (also fon Saplaitengen) äntwikkeld hääbe. Dät sunt kruudoardige Plonten do uut n Wuttelstok äntspringe. Bie do maaste Soarten is die Wuttelstok n kjoopend Stuk Steele unner de Gruunde.
Rhinolophus
Binnere Systematik
Die Sleek wäd apdeeld in 12 Oarde-Gruppen, do der apdeeld wäide in 62 Oarde, wierfon 5 in Europa lieuwje.
Hans Christian Andersen
Wierke
H.C. Andersen is gjucht bekoand uum sien Tälstere:
Snoop Dogg
thumb|Snoop Dogg (2005) Snoop Dogg (* 20. Oktober 1971 in Long Beach, Kalifornien as Calvin Cordozar Broadus, Jr.), is n Rapper un Schauspieler uut do Fereende Stoaten. Fröier häd hie n laangeren Noome häiwed, Snoop Doggy Dogg.
Plouch
Äntwikkelenge
Deeruut konnen wie leese, dät dät al in't eerste Jierhunnert ätter Kristus Plouge mäd Foarsoakse roat häd, fääre, dät touminst do Rhätere un Galliere Plouge hieden, do n gjucht Blääd tou't Weenden fon do Klüüten anne Skoar hieden, touminst do Galliere sogoar noch mäd Joole bietou, wät al gjucht nai an sun oolden Plouch uut uus Grootooldengeneratsjoon kumt.
Proton
N Proton is n subatomär litje Paat mäd ne positive elektriske Leedenge. Ernest Rutherford häd dät 1919 äntdäkt. Die Atomkääden (of Nukleus) fon dän maast foarkuumende Typ (sjuch uk Isotop) Woaterstof-Atom, H, is een eenpeld Proton. Do Nuklei fon uur Atome änthoolde Neutrone as uk Protone. Ju Taal Protone fon dän Kääden bestimt do chemiske Oainskuppe fon dät Atom un wäkker chemisk Element dät is.
Dr. Dre
miniatur|Dr. Dre uut 2008 André Romell Young alias Dr. Dre (* 18. Februoar 1965 in Compton, Kalifornien) is n Rapper uut do Fereende Stoaten un jält as aan fon do maast bekoande Hip-Hop-Produsänte un as aan die der dän G-Funk meegruunded häd.
Sandro Botticelli
Sandro Botticelli, oaintelk Alessandro di Mariano Filipepi (bädden ap dän 1. Meerte 1445 in Florenz, begreeuwen ap dän 17. Moai 1510 juust deer) waas aan italieensken Moaler un Teekner fon ju äddere Renaissance.
Karl Dönitz
thumb|Karl Dönitz Karl Dönitz (Grünau, 16. September 1891 - Aumühle, 24. Dezember 1980) waas n düütsken Admiroal un Upperbefeelshääber fon ju düütske Marine (Kriegsmarine). Hie waas uk Ätterfoulger fon Adolf Hitler as Riekspräsident. Deertruch waas hie die lääste politiske Uppermon fon Nazi-Düütsklound (1. bit toun 23 Moai) bit tou dät Eende fon dän Twäide Waareldkriech.
Loundkring Kloppenbuurich
Geografie
Fon Noud bit Suud is die Loundkring ungefeer 50 km loang un Aast-Wääst 40 km. Dät Gebiet is relativ flak mäd, do maaste Höchten sunt so twiske 30 un 40 m buppe Normoalnul. Noudelk fon Kloppenbuurich fljut ju Soeste in ju Thülsfelder Talsperre, ju 3 km loang is. Die Loundkring is Deel fon dät Ooldenbuurger Munsterlound.
Isotop
Die Uutdruk is ne Touhoopeluukenge fon two griechiske Woude: isos = gliek, un topos = Steede. Dät tjut deerap wai dät ferskeedene Isotope fon dätsälge Element jusälge Steede besätte in dät periodiske System.
N Biespil: dät Element Chlor
thumb|left|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope fon Chlor]]
Region Syddanmark
Stääden en Meenten
• Ap dät Ailound Fünen un do Ailounde apnaisten fon Fünen:
Aast-Düütsklound
Ju Düütske Demokratiske Republik (Düütsk: Deutsche Demokratische Republik, DDR) of Aast-Düütsklound waas n Lound dät äntsteen is in 1949 as Satellitstoat fon de Sowjetunion. Ju DDR bleeuw n Lound bit tou ju Wierfereenenge ap n 3. Oktober 1990 twiske Wääst- un Aast-Düütsklound.
Rhinolophus ferrumequinum
Faawe
Dät Fäl is ap ju Bupperkaante griesbruun af gries un n bitje rood is uk deerbie. Ju Unnerkaante ljoachtgries un mongs n bitje jeelsk. Junge Dierte sunt ap ju Bupperkaante so gries as Äske. Ju Häid an do Flöägele un do Oore is ljoacht-griesbruun.
Suurstof
Disuurstof
Suurstof as Element kumt ap ju Äide maast foar as Disuurstof (O2). Diatomären Suurstof rakt dät in two Foarme, ne stabile ju der Triplett-Suurstof naamd wäd un ne anräägede Toustand (Singulett-Suurstof). Foar ju lääste Foarm jält wät Fergliekboares as foar ju mono-atomäre Foarm. Disse Foarm äntstoant bie bestimde Reaktione, oawers in de Räägel lieuwet n Singulett-Suurstof-Molekül nit loang, weegen ju hooge reaktivität. Photosynthese is ne Wälle fon Singlett-Suurstof. Plonten bruuke deeruume carotinoide Faawestoffe uum dit reaktive Molekül uunskoadelk tou moakjen.
Uutsjoon
Suurstof is ätter Foarkuumen dät eerste Element in ju Äidkoarste, dät moaket deerfon sowät 46,7% uut, ap maaste in Foarm fon Metaloxide, Silikoate, Karbonoate un uur Soalte. Uk fon do Ozeoane is dät ju haudkomponente (87%), deeruum dät dät een fon do two Elemente is, wier Woater (H2O) uut bestoant. Dätsälge jält foar dät Ies, dät do Poolkappen hier ap Äide bildet.
Stikstof
Stikstof in ju Biologie
Stikstof is n röäkloos un n faaweloos Gas, wät 78% fon ju Äidatmosphäre uutmoaket. Dät Gas bestoant uut two-atomige Moleküle N2 mäd ne tjoofooldige Biendenge, ju dät Molekül ne groote Stabilität rakt. Stikstof-Stikstof Biendengen un Stikstof-Koolestof Biendengen do Kätten bildje, kuume algemeen foar un sunt n wichtich Paat fon ju Organiske Chemie, man uk fon ju Biochemie. Stikstof is n weesentelk Element foar dät Lieuwend ap ju Äide. Aal Oaiwiete änthoolde Stikstof, deeruum dät do uut Aminsüüren bestounde. Uk Nukleinsüüren as DNA un RNA änthoolde Stikstof. Ju Biendenge fon Stikstof uut de Luft kon fon wäkke Organismen toustande broacht wäide, nämmelk do stikstofbiendende Bakterien. Flinnerkeblöitlere, as Soja un Boone lieuwje in Symbiose mäd do Organismen, do der in do Wuttelknollen ap do Plontewuttele sitte. Do maaste Plonten mouten oawers die noodweendige Stikstof uut de Gruunde apnieme, die deer truch Mjuksjen oane kuume skäl. Moonige Plonten sunt uk inne Loage, Stikstof uut ju Luft tou hoaljen. Sukke Plonten wäide mongs ap n Fäild säided un leeter, wan dät groote Plonten sunt, unnerplöiged. So kon me sunner Kunstmjuks Stikstof in dän Boudem brange un die Boudem wäd foar Nutsplonten beeter. Tou beoachtjen is deerbie, dät n Boudem, die n poor Jiere wäst laid, sik beeter ärhoald un me skäl uk an dät Wit fon't Minimum toanke. Die Stikstofkringloop is n wichtich Paat fon ju Biologie.
Loundnoomen
thumb|Loundnoomenkoarte Loundnoomen (dt. Flurnamen) sunt do Noomen fon Loundstukke, do der studierd wäide fon ju Noomenkunde. In Seelterlound roat et sowät 2000 Loundnoomen. Dät kumt wäil fon aal do litje Stukke häär. Deeruum konnen wie hier eegentelk uk nit fon Fluurnoomen baale, dan Fluuren sunt do groote Katasterdistrikte, wierfon dät in älke Täärp man tjoon bit twintich roate.
Do Noomenelemente
Ätter uurgloowske Foarstaalengen: Düüwel, Häkse, hillich.
Uut Tiedwoude: Bisse?, Füller, kibbel-, loopen, meelk, Monk, plik-, Suchte, Swin, Switter?, til-, Toorn?, Treene?, Wiets?, winne-, winnel-.
Ätter Benutsengswiese: Äkker, Äs, Blike, Boone, Bouketen, Briek?, Brink, Bround, Dingene, Doode, Fäild, Fänne 1, Fänke, Finke?, Fiskel, Fot-, Foude, Gast, Glupe, Grafen, Gräft, Gräid, Grube, Gruund, Häidenje?, Hammerke, Hoaf, Hoawen, Holttun, Hoop, Hoowene, Isk, Koppel, Lassene, Lon?, Mäid, Mäidje, Ounweendenge, Lonke?, Loonke, Paad, Plaage, Reete, richt, Rot, Säärkhoaf, Sät(te), Schil 2, Schulle, Seeidel, Spit, Staapel, Stich, Tjaaske, Tun, Tunke, Wääd, Wätske, Weede, Weedenje?, Wisk.
Ätter ju Faawe: bleek, Blik?, blonk, branderg, brun, gräin, jeel, rood, swot, wit.
Ätter (eepentelke) Organisationsfoarme: Ak, Buur 2, Buurrichter, Deel 1, Deel 2, Foocht, Häft, Herr, Jälde, Käidel?, Komp, Kompene, Kompke, Mande?, Mände?, Meente, Mounde, Poark, Scheed, Schörfe, Täärp, Täie?, Tjoo?, Touloage, Tousleek, Toorn?, Treene?, Wärfte, Weer?, Wiksel-, Wränsk?.
Aastfoan
Ärsluutenge fon dän Aastfoan
miniatur|Weendeplouch miniatur|left| Weendeplouch Ätter dän twäiden Waareldkriech genöigede ju Ärdraachsfäiegaid fon Gruunde, do der truch ju düütske Hoochfoankultuur eepensleeten wuuden wieren, nit moor do stiegene Ansprüche. Ju do äntwikkelde Soundmiskkultuur betjoonde sik ne domoals moderne Technik, wierbie dät Eed un die mineraliske Gruund mäd Hälpe fon Damp- un Weendeplouge fermisked wuuden. Dit fierde besunners in dän middelste Deel fon dän Aastfoan tou ne Boudemstruktuur, ju der ne ferbeeterde Woaterfierenge un djappere Bewuttelenge fon do Kultuurplonten muugelk moakede.
Luxembuurich
Touhoopeoarbaid
Luxembuurich is Meedglid in ju Benelux (1944), NATO (1949), ju Europäiske Union (1957) un do Fereende Natione (1945).
Amerikoanske Dollar
thumb|250px|Ne Bielde fon n 20 Dollar-Skien.
Al
Dät uumfoatet do Stierne, deerunner ju Sunne, do Planete, deerunner ju Äide, ju ganse Molksträite, aal uur Stiernsysteme, un aal Ruumte.
Teneriffa
250px|thumb|right|Koarte un Loage fon dät AiloundTeneriffa (span. Tenerife) is dät grootste Ailound fon do Kanariske Ailounde.
Silicium
Silicium is n chemisk Element mäd Symbol Si un Atomnummer 14. Dät is n dunkergries Metalloid (Hoolichmetal).
Anweendengen
Silicium wäd in fuul Twiege fon Industrie ferwond. Siliciumdioxide wäd in Foam fon Sound of Kloai bruukt foar ju Produktion fon fuul Baumaterialien. Man dät rakt noch fuul uur Produkte, wieroun oafte Silicium feroarbaided wäd, as:
Amanty
Dät Gebiet fon Amanty is 9,68 km².
Swieuwel
Äntdäkkenge
Die Noome Swieuwel is wäil oulat fon dät indoeuropäiske *suel- „apdienje läite“, "sjoode".
Autonavigation
Koarten
Uum tou wiesen wier me sik mäd ju so bestimde Position befint, änthaalt ju Navigationsreewe elektroniske Koarten. Bie ne goude Marke kon me deer oafte näie foar deelleede, so dät aal do Annerengen in dät Weegesystem fluks mee apnuumen wäide.
Benin
Benin is n Lound in Afrikoa, an dän Golf fon Guinea.
Elektronemikroskop
Dät Elektronemikroskop (de. Elektronenmikroskop) is ne Reewe, ju me bruukt uum mäd Hälpe fon Elektrone Dingere tou bekiekjen, do der tou littik sunt foar n optisk Mikroskop (also litjer as sun hoolwe Mikron).
Bedum
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente Bedum in Provinz Groningen. Bedum is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 44,96 km² un deer woonje 10 617 Moanskene (2007).
Bellingwedde
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente Bellingwedde in Provinz Groningen. Bellingwedde waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 110,07 km² un deer woonje 9 491 Moanskene (2007).
Rienbooge
right Do flugge Faawen fon ju Rienbooge (de. Regenbogen) äntstounde deertruch dät dät Sunnelucht in n Woaterdruppe breeken wäd, juust as in n Prisma. Me sjucht dät ap ju Bielde hier ieuwenske.
Rockmusik
Geskichte
Ju Rockmusik is äntsteen ut dän Rock ’n’ Roll, die in do leete füüftiger un äddere säkstiger Jiere sien Tied hiede. Bekoande Fertreeder fon dän Rock ‘n’ Roll sunt Bill Haley, Elvis Presley, Buddy Holly, Chuck Berry un James Brown.
Eedgreeuwen
thumb|230px|links|Eedgreeuwe fröier in [[Hollound]]
Oubunkje un greeuwe
Eerste wuude oubunked, dät hat dät me ju buppeste Loage fon de Foan - dät Bunkeed of Grieseed - ougreeuwen diede un do Bunkstukke in dät oolde Eedgrääb smeet. Eerste dan koom me ap dan eegentelke Foan. Wan me foar dän Froast tou fuul oubunked hiede, dan ferfroos die blootlääsende Foan tou Smuus, wät nit bruukt wäide kuude. Dät waas träiderch (Taaks) un dät Taaks wuud wäil fon do Wänte rooked, bit jo der sljucht fon wuuden.
Apbreeke un waalje
Wan dät gans wäite Jieren wieren, dan wuud dät insteede fon waald uk stuuked. Foar sun Stuuke wuud ounfangd mäd fjauer Sooden in Fjauerkaant mäd groote Ruumten deertwiske, dät dät hol waas un die Wiend deer truch kuude. Dan wuud so immer haager baud bit n gouden Meeter. Noch eenfacher wieren Ringe: twäin Sooden ieuwenskenunner mäd twäin deer twäärs ap, uk wier mäd Twiskenruumten. Dät apbreeken wuud maast fon Wieuwljuude däin, älken Mäiden deerwai.
Eedmul
thumb|260px| Bierich mäd Eedmul (gjuchts Däälich wäd dät Eed maast mechanisk greeuwen un dan feroarbaided tou Eedmul (de. Torfstreu), t.B. in dät Mulfabrik bie Roomelse. Dät fint Ferweendenge as Gruundferbeeternge bie Tuunkeräie, in Medizin un Kosmetik un dan as Aktivkoole un sogoar tou Textilien.
Engelbert Wallschlag
thumb| E.Wallschlag, 1958
Enzyklopädie
Enzyklopädien konnen algemeen weese un Artikkele änthoolde uur allerhound Themen, af do konnen spezialisierd weese (mintwain ne mediske Enzyklopädie af ne sproakkundige Enzyklopädie af ne Enzyklopädie uur n bestimd Lound af Gestrich).
Element
Do Oainskuppe fon n Element wäide bestimd truch sien Atomtaal, dät is ju Taal fon Protone in sien Atomkääden. Do Atomtaale loope fon 1 bie Woaterstof bit 92 bie Uran. Dät Gewicht fon een Atom (Atommasse) wäd bestimd fon do Protone touhoope mäd do neutroale Neutrone. Wan me ju Atommasse fon Woaterstof ap 1 definiert, dan häd Uran ne Atommasse fon uungefeer 238. Buppe Uran rakt dät noch swarrere Elemente, man do äntstounde bloot bie Käädenreaktione un klinge ätters wier ou, so dät do in ju fräie Natuur bolde nit bestounde. Do wäide nit stabil naamd. Uk rakt et bie älke Element Sunnerfoarme (Isotope), do der moor of minner Neutrone hääbe. Fon do Isotope rakt et uk wier stabile un instabile. Sun Element is also ne Moangelse fon Isotope; deeruum sunt do Atommassen uk neen ganse heele Taale.
Dschibuti
Geographie
Dschibuti wäd begränsed...
Gustav Heinemann
Gustav Walter Heinemann (* 23. Juli 1899 in Schwelm; † 7. Juli 1976 in Essen) waas von 1969 bit 1974 die trääde Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Minnerhaide Literatuur
Hier rakt et ne Lieste fon Literatuur in Minnerhaide-Sproaken.
Substrat (Biochemie)
Mäd dän Begriff Substrat beteekend me in juu Biochemie dän Stof, die fon n Enzym tou ne Reaktion broacht wäd.
Biebel
thumb|Ju Biebel Ju Biebel is dät hälge Bouk fon do Kristen. Dät Woud 'Biebel' stamt fon dät Griechiske Woud βιβλια biblia (Bouke), wät n Moortaal is fon βιβλιον biblion (wät uursproangelk litje Papyrus betjut un leeter bruukt wuude as Beteekenge fon een Bouk). Et rakt also nit een Biebel, man ferskeedene Bouke, do fon do Kristen kanonisiert wuuden sunt.
Biebelkanon Näie Testamänt
In dät NT rakt et 27 Bouke. Bolde aal do Skrifte wieren fon do doomoalige Kristen anärkand as dät gultige Deel fon dän Biebelkanon. Jo wäide däälich in bienai aal do kristelke Konfessionen bruukt. Do fjauer Evangelien, do Däide fon do Apostele, do Paulusbräive, do Pastoralbräive, un die eerste Bräif fon dän Johannes wieren silläärge nit striedich. Foar n Deel antwiewelt, man daach anärkand sunt do naiste oachte Bouke: thumb|Ju Biebel fon Christians III. fon Dänemark, Kopenhagen, 1550. Ju eerste däniske Uursättenge wuude 3000 moal pränted.
Estlound
Geografie
Estlound wäd begränsed fon:
Malawi
Malawi is n Lound in Afrikoa.
Slochteren
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Groningen. waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 24,62 km² un deer woonje 12 190 Moanskene (2007).
Ten Boer
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Groningen. is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 45,71 km² un deer woonje 7 238 Moanskene (2007).
Addison, Maine
Ju Befoulkenge waas 1.209 ätter ju Foulkställenge fon 2000.
Simpelveld
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Simpelveld is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Simpelveld is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 16,03 km² un deer woonje 11.012 Moanskene (2012).
Phonem
Me spräkt fon n Minimoalpoor, wan two Woude weegen een eenpeld uur Phonem ferscheedene Betjuudengen hääbe (toun Biespil Bäiden un Mäiden). Dät hat dan: dät rakt ne 'phonologiske Opposition' twiske dät b un dät m.
Vokoalphoneme
ä [ɛ] - ää [ɛ:] (2)
Liene ‘Leine’- Líene ‘Lehne’
nai ‘nahe’ - näi ‘neu’
Bulle ‘Stier’- Buule ‘Beule’
Weser
thumb|So fljut ju Weser truch Düütsklound Ju Weser is ne Äi in dät Noudwääste fon Düütsklound un fljut truch Aast-Fräislound. Ju Weser Äi begint bie Hannoversch Münden, ap dät Steede weer do Fulda un Werra touhoope kuume. Ju Äi fljut truch do Deelstoate Hessen, Noudrhien-Wäästfoalen, Läichsaksen un Bremen ätter ju Noudsee wai.
Konvergenz (Biologie)
Konvergenz is in juu Biologie, wan two Taxa, doo nit naier mädnunner früünd sunt, daach äänelke Määrkmoale äntwikkelje.
Zuidhorn
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Groningen. is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 128,37 km² un deer woonje 18 479 Moanskene (2007).
Phonem
Vokoalphoneme
ie [i] - üü [y] (0)
Pänne ‘Schreibfeder’- Ponne ‘Pfanne’ un buppedät in Twieluude:
üü [y] - uu [u] (0)
Ferglieke uk: M.C. Fort, Zur Phonologie des Saterfriesischen. In: Us Wurk 20, 37-41 (1971)
Drente
Drenthe is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 2 680 km² un deer woonje 493 657 Moanskene (2020). Haudstääd is Assen.
Amateurbeende
Do Beende wäide ätter ju Woogenlaangte fon do Frequenze benaamd. Ju Woogenlaangte kricht me uut ju Division fon ju Luchtgauegaid (299.792.458 m/s) truch ju Frequenz (in Hertz).
Romani
Do maaste Roma hääbe an hiere Sproake fäästheelden, man säilden sunner uk ju Sproake tou leeren fon dät Lound wier jo ferbleeuwen, deer do maaste Stamme wäil loange Jiere of sogoar Jierhunnerte binne dätsälge Gestrich bleeuwen. Ju Sproake is fon Uursproang Indisk, man häd iraniske, armeniske, griechiske un slawiske Ienfloude unnergeen; do Stamme do der fääre looken, lieten hiere Sproake noch moor be-ienfloudje. Do Ienfloude gunge maasttieds fuul fääre as n groot Taal Leenwoude: so baale do Roma fon dän Balkan Dialekte, do der noch aal oachte Falle fon dät Sanskrit bewoard hääbe. Dät waas muugelk truch ju stäärke Beegenge in do slawiske Sproaken, man do Roma uut do Karpaten, do der ieuwenske hiere oaine Sproake maast düütsk leerden, dät maaste fon do Falle faale lät. Deeruum konnen fuul Roma sik enunner nit ferstounde.
Eerste in do lääste Tiede sunt do ounfangd mäd dät oafte apskrieuwen un standoardisierjen fon dät Romani. Hiertruch sjucht dät uut, dät do maaste Dialekte tou moorere Sproaken uutkristallisierje wollen.
Biespiele
Do ferskeedene Ienfloude roakje uk dän Käädenbestand fon dän Woudschats, so unner uurswäkke do Taalwoude. Deerbie fiende sik ap ju eene Siede indiske Äärfwoude (jek = 1, dui = 2, trin = 3, schtar = 4, pansch = 5, schob = 6, desch = 10, deschujek = 10+1, deschudui = 10+2, usw., bisch = 20, schel = 100), ap ju uur Siede Äntleenengen uut dät Griechiske (efta = 7, ochto = 8, enja = 9, trianda = 30, saranda = 40, penda = 50), uut dät Turske (doxan = 90) un Ungariske (seria, izero = 1000). Bietou kuume oawers bie eenige Taalwoude alternative Äntleenengen uut uur Sproaken, so as uut dät Swediske (enslo insteede fon jek = 1), dät Lettiske (letteri insteede fon schtar = 4), dät Estniske (kuus insteede fon schob = 6, seize insteede fon efta = 7), dät Rumäniske (mija = 1000), dät Tschechiske (tisitsos = 1000) of dät Düütske (tausento = 1000).
Elvis Presley
Comeback
Elvis hied al moor as oachte Jiere nit moor ‘live’ aptreeden. Hie hied dan uk mäd do Näärwen, as tou n eersten Moal wier aptreede moaste. Sien eerste Aptreeden waas ap ju N.B.C. un dät waas n grooten Ärfoulch. Elvis waas wier gans deer. In Tied fon fjauer Wieke roate hie 57 Konserte. Elvis hied dän eene Ärfoulch ätter de uur. Man dät Hilk mäd Pricilla waas nit moor wät dät weesen waas. Ju wüül skeede.
Alla breve
Alla breve (italienisk foar "ätter ju Brevis, Symbol: 12px|Dät Symbol) is n Begriep uut ju Musik un betjut, dät me aan 4/4-Takt as aan 2/2-Takt spielje skäl. Me tält also nit in Fjoodendeele, man in hoolwe Nooten, wiertruch dät Tempo dubbeld so gau is as normoal.
Satellit
Objekte, do der uum n Stiern as uus Sunne tou traale, wäide maasttied naan Satellit, man Planet, Dwärchplanet, Planetoid of Komet naamd. Bloot bie Dubbelstierne wäide do Stierne in Boanen uum dän Haudstiern tou wäil Satellit naamd.
Brevis
thumb|200px|right|Ferskeedene Skrieuwwiesen fon juu Brevis Juu Brevis is in juu Musik ne dubbelde Ganse Noote, dät hat, juu bestoant uut oachte Fjoodendeele, fjauer hoolige af two Ganse.
Läichsaksen
Geografie
Groote Äien sunt fon dät Wääste ätter dät Aaste ju Oamse, ju Weser, ju Aller un ju Elbe. Gebiete sunt dät Oamselound, dät Ooldenbuurger Lound, dät Ooldenbuurger Munsterlound un Aastfräislound in dät Waaste, un die Harz, dät Weserbierichlound, dät Lainebierichlound, dät Schaumbuurger Lound, dät Braunsweiger Lound un ju Lunebuurger Heede in dät Aaste. Die hoochste Bierich is die Wurmbierich in dän Harz.
Reiderlound
Dät Reiderlound, düütsk: Rheiderland, niederloundsk: Reiderland, is n Gestrich in Düütsklound un do Niederlounde. Dät gränsed ruchwai in dät Aaste an ju Oamse, in dät Noude an dän Dullert, in dät Suude an Papenburg (Oamselound) un ju Meente Bellingwedde un in dät Wääste an do fröiere Meenten Winschoten un Scheemda in do Niederlounde.
Niederlounde
250px|left|thumb|Steede fon ju fröiere Meente Reiderland in ju Provinz Groningen thumb|right|250px|Thermoalbad "Fontana" in Naiskans Reiderland in do Niederlounde waas bit tou n 1. Januoar 2010 ne oainstoundige Meente in ju Provinz Groningen. Dät Gebiet fon ju Meente waas 156,72 km² un deer woonden 7 004 Moanskene (2007). Däälich heerd dät Reiderland tou ju Meente Oldambt.
Jääst
Sjuch uk: haploid, diploid
Han-Chinesiske Sproaken
150px|right|thumb|Koarte mäd Beskrieuwenge ap düütskDo Han-Chinesiske Sproaken (dt. Han-Chinesisch, Hoochchinesisk:Hànyǔ, Seeltersk: Han-Sproake, dissen Begriep wäd in ju Uumgongssproake foarallen foar dät Hoochchinesiske bruukt) sunt do Sproaken fon do Han-Foulke. Do Han-Chinesiske Sproaken heere tou do Tibetisk-chinesiske Sproaken.
Berbersproaken
Do Berbersproaken (uk Berberisk; Berberisk: Tamazight) bildje mädnunner n Twiech fon do Afro-Asiatiske Sproaken un wäide boald in tjoon Lounde in Noud-Afrikoa. Dät Sproakgebiet lapt fon Marokko in dät Wääste bit tou dät ägyptiske Siwa in dät Aaste un fon dät Middelmeer in dät Noude bit tou de Republik Niger in dät Suude. Do maaste Spreekere rakt dät oawers in Marokko, Algerien un Libyen. Dät Berberiske wäd boald fon sowät dän Haaldeel fon do Marokkanere, n Träädel fon do Algerier un do Maure un n Füüftel fon do Lybiere. Wofuul Ljuude dät mädnunner rakt, do Berberisk baale, is nit goud bekoand, deeruum dät fuul Lounde in dän Maghreb neen Doaten uur Sproaken in hiere Foulkställengen apniemen dwoo. Do wäide schatsed ap mädnunner twiske säkstien un trüütich Millione, deerbie do litjere Gruppen, do der woonje in Tunesien, Mali, man uk in Spoanien, Frankriek, Hollound, Belgien, Düütsklound, Kanada un do Fereeende Stoate.
Toba-Foulk
Do Toba naame sik Qom-lik, dät hat eenfach eenfach “Moanskene”. Die Noome Toba stamt uut dät Guaraní un betjut "groote Stierne", wät dätsälge is as die Noome frentones, dän der him roat wuude fon do eerste spoaniske Siedlere. Dät lait deeran, dät do Toba hiere Hiere an de Foarderkaante kuut sniede as n Teeken fon Truur.
Geskichte
Ju Meerhaid fon do Toba-Migrante liet sik deel in Rosario, ju eene groote Stääd in dät Suude fon Santa Fé, wier uk fröiere Woogen fon Toba in do 1950er un 1960er Jiere waileeken wieren. Kommunikation un Familienbeende wieren in ju Tied heelden, so dät do Näiankuumlinge ne Steede foonten. Beskäftigengsmuugelkhaide un stoatelke Hälpe, wan uk knap un fon sljuchte Qualität, roate dät düütelk moor in n stäädisk Uumfäild as in Chaco. Skätsengswiese 10.000 Toba koomen ätter Rosario in do 1990er Jieren un siedelden sik maast an in do Slums ( Villen miseria).
Meppel
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Drente. is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 56,98 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Rääske (Juncus)
Rääske (Juncus, dt. Binsen) is mäd 14 Soarten fertreeden un woakst bie uus am maasten in läige Weeden, ap e Foan un ap Sound-Gruunde. Ju Rääske is n läip Jood un fernäilt de Weeden. Wan se de Weeden nit unnerkriege skäl, mout man al twäie mjo in de Suumer. Uk wäide wul do Wuttelpolstere bie stäärken Froast mäd Kainit bestraid; uk do junge Plonten mäd n spitsen Spoade utsteete is n goud Middel. Bruuke kon man de Rääsken nit mäd Uutnoame fon do loange Sumprääsken foar Stoulebienderäi. Fermeerjen kumt truch Säid. Man duur neen Säid riep wäide läite.
Tunesien
Tunesien is n Lound in Afrikoa.
Dieter Stellmacher
thumb|150px|Das Saterland und das Saterländische, Autor: Dieter Stellmacher Prof. i.R. Dr. Dieter Stellmacher is bädden 1939. Hie moakede dät Studium fon ju Germanistik, Niederlandistik un Slavistik in Leipzig. Hie promovierde 1968 un waas dan Düütsklektor in Finnland. In 1975 moakede hie Habilitation in Marburg un wuude dan Professor in Gießen, siet 1976 Prof. in Göttingen. Siet 1998 is hie Foarsittende fon ju Internationoale Dialektologesälskup; hie is Hääruutreeker fon dät Niedersächsiske Woudebouk.
Düütsklound
Düütsklound (Bundesrepublik Deutschland) is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Berlin un die Buundeskansler fon ju Republik is sänt 2021 Olaf Scholz. Dät Lound häd 16 Buundeslounde un is n demokratiske Gjuchtstoat. Ju Buundesrepublik Düütsklound wuude 1949 gruunded, dät Düütske Riek (1871-1945) waas die eerste düütske Nationaalstoat. Düütsklound häd njuugen Noaberlounde un lait an ju Noudsee un Aastsee in ju mäitige Klimasone.
Bierge un Höäwele
Twiske dät Läichlound in dät Noude un do Alpen in dät Suude rakt et ferskeedene Bierichregione. Do hoochste Bierge sunt die Fäildbierich in dän Swotwoold (1493 m) un die Große Arber in’n Bayeriske Woold. In dät Erzgebirge, dät Fichtelgebirge, ju Schwäbische Alb un die Harz rakt et Bierge hagger as 1000 meter. Die Brocken in’t Noude is 1141 meter hooch.
Paatäie
Dät Parlament fon Düütsklound hat dän Buundesdai (düütsk: Bundestag). Siet dät Begin sunt ju SPD un do Unionpaatäie (CDU un CSU) in’n Buundesdai fertreeden. Ätter ju Buundesdaiwoal 2021 sunt uk do Paatäie Bündnis 90/Die Grünen, FDP, AfD, Die Linke un ju SSW in’n Buundesdai fertreeden. Bloot ju SSW is as Paatäi fonne deenske un fräiske Minnerhaid fräistaald fon ju 5-Prosänt-Hürde. Aal disse Paatäie sunt uk in do Fraktione fon’t Europäisk Parlament fertreeden.
Etymologie
Teekene
Fääre wäide Sproakoukuutengen ferwoand.
ättens, äffens
Insteede foar ätters kweede wäkke Seelter ättens of äffens. Deerfoar kuud me dan as Gruundfoarm ounnieme ooldfräisk *eften ieuwenske efter ‘ätter’. Dät et dät uk wuudelk roat häd, wäd woarschienelk uut ooldängelsk æftan. Uut *eften thet kuud sik dan as buppe ättens äntwikkelje, wierbie ju Ieuwenskefoarm äffens wiest, dät uk ne Äntwikkelenge ft > ff muugelk waas.
Tuusterpäiter
Die "Struwwelpeter" is al in 130 Sproaken uursät wuuden un is in 2010 uk ätter dät Wäästfräiske as "Smoarge Piter" uursät fon Jacobus Quiryn Smink un ätter dät Noudfräiske (Sölring) as "Tuusipetji" fon Kai Klint.
Heinrich Hoffmann kuud seküür dät Seelterfräiske nit ferstounde, man dät is ountouniemen, dät hie mäd disse Uursättenge gans bliede weesen waas, so as mäd ju Uursättenge in uur Sproaken. Un seküür hiede hie dän Tuusterpäiter in ju internationoale Struwwelpeter-Familje wäilkuumen heeten un ju Uursätterske, Gretchen Grosser, ju dän Tuusterpäiter mäd hiere oaine Kompetenz un Riekdom an Ideen een näie seelterske Identitäit roat häd, foar dät flugge Wierk beglukwonsked.
Europa
Europa gränset in dät Suude an dät Middelmeer, in dät Wääste an dän Atlantik, in dät Noude an ju Arktis un dät Skeed in dät Aaste is nit gans fäästlaid, deer rakt dät Diskussione, man maastens wäide dät Gebierge Ural mäd glieknoomigen Flus Ural, as Kaspisk Meer, dän Kaukasus un ju Swotte See as natüürelk Skeed juun Asien nuumen.
Sproake
Nit indogermanisk sunt: Baskisk; Ungarisk, Estnisk, Finnisk, Samisk, Samojedisk; Kalmukisk, Tursk un wäkke Kaukasus-Sproaken.
Wäästfräisk
Dialekte
Et rakt oachte Dialekte in ju wäästfräiske Sproake. Dät Noudhouksk, Kloaifräisk, Wooldfräisk un Suudwäästhouksk sunt do grootste Dialekte. Do Baalere fon do fjauer grootste Dialekte konnen sik goud ferstounde. Oafte wäd dät Noudhouksk uk Noudkloaifräisk naamd un tou dät Kloaifräisk reekend. Do Dialekte Skylgersk, Aastersk, Hylpersk un Schiermönkoogisk sunt do fjauer litje Dialekte. Do fjauer litje Dialekte hääbe touhoope nit moor as 1.000 Baalere. Truch hiere isolierte Loage ferskiele foarallen do litje Dialekte ap maaste fon ju fräiske Standoardsproake.
Roomelse
Grote Skoule fon't Seelterlound
thumb|250px| Ju Haud- un Realskoule Seelterlound
Ancerville (Meuse)
Ancerville (Meuse) häd n Ienwoonertaal fon 2 762 (1999).
Tschipko
Woapen
thumb|left|150px|N Kiewit, dät is dät Woapendiert fon dät oolde Woapen fon Tschipko Dät näie Woapen wäd in ju Midde fon n „S“ - oardigen Twiech fon n Hoagebuttenstruuk unnerdeeld. Dät „S“ stoant foar dän Ounfangsboukstäf fon ju Meente „S“chipkau. Die Hoagebuttenstruuk as regionoal heemske Plonte, ju sik nu wier ap do rekultivierde Flächen uutsprat häd, symbolisiert tougliek dät touhoopewoaksen fon do säks Deele fon ju Meente. Disse sunt as säks Hoagebutten teekend. In dän linken unneren Haaldeel fon dät Woapen is n Bierichwierksymbol tou sjoon. In dän gjuchts in dän Bupperhaaldeel is ne swott-wiet karierde Start- un Siel-Flaage tou sjoon, ju dät Symbol foar ju Äntwikkelenge fon ju Meente foarallen fon dän Tourismus, is. Dät Symbol wuude deerfoar nuumen, wült dät in ju Meente uk n Motoorsport-Wai rakt.
Sport
1992 wuude die Pool-Billard-Club Schipkau gruunded. In dät Jier 2006 kreech die Fereen in dät "Bürgerhaus" näie Koomere, wier sik n eepenen Spilbedrieuw realisierje liet. Die Clup häd Ärfoulch in ju twäide Bundesliga Nord.
Cobalt
Charakteristiske Määrkmoale
Cobalt häd ne relative Permeabilität gliek twäinträädel ju fon Iersen. metallisk Cobalt fertrit ne Miskenge fon twäin kristallographiske Struktuure, nämmelk hexagonoal un kubisk mäd n Sproangtemperatuur fon 722K twiske do Kristallstruktuuren.
Stäfriem
Uur Sproaken
thumb|right|200px|Heliand - dät Berliner Breekstuk Ap Ooldsaksisk, Ooldhoochdüütsk, Ooldängelsk un besunners ap Ooldnoudisk rakt dät masse Dichtkunst in dän Stäfriem. Besunners bekoande Biespile sunt: Die Heliand (ap Ooldsaksisk), die Beowulf (ap Ooldängelsk), dät Hildebrandsläid (ap Ooldhoochdüütsk, man mäd ooldsaksiske un ooldnoudiske Ienfloude), ju Läider-Edda (ap Ooldnoudisk).
Ioseph the gôdo, sô it god mahtig
thea burg an Bethlehem, thar iro beiđero uuas
Uurblieuwsele in Weendengen un Kweedewoude
Ängelsk:
Die Stäfriem ap Ieslound
gungend Nouderweege.
Panamakanoal
Ätter dän Bau
thumb|200px|Ju Kroonland in dän Kanoal in 1915, dät domoals grootste Passagierskip, dät deer truch koom. Ju US-Kontrolle uur ju Kanoal-Zone waas aaltied ne Uurseeke foar Twist twiske Panama un do USA. Fon dän 9. bit 11. Januoar 1964 eskalierde die Twist, besunners uum dät Gjucht, ju Flaage fon Panama ieuwenske ju US-Flaage in ju Kanoal-Zone tou hisjen. Dät roate in düsse Deege tjountwintich doode Panamaere un fjauer doode US-Suldoaten.
Uutbau fon 2007 bit 2016
Ätter jiereloange Diskussion wuude in 2006 bekoand moaked, dät me dän Panamakanoal uutbaue wüül. In 2007 begon ju Bauoarbaid un duurde bit 2016. Nu konnen deer noch grattere Skiepe truch kuume.
Apremont-la-Forêt
Apremont-la-Forêt häd n Ienwoonertaal fon 3371 (1999).
Arrancy-sur-Crusne
Arrancy-sur-Crusne is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek.
Dullert
Die Dullert is wierskienelk uum dät Jier 1400 äntsteen. Uum 1500 geen die Dullert wied in dät Gebiet fon dät Reiderlound. Truch Ienpolderenge in dät 17. bit 20. Jierhunndert is ju Flääche ap 1/3 touräächgeen.
Seelter
Kultuur un Bruuke
Traditsjonelle Baukunst:
Uur dät Woud "Seelter"
Tou ju Etymologie rakt dät two wichtige Fermoudengen:
Rood
Benutsenge un Geföilswäid
In ju Moalerkunst wäd rood uk bruukt uum ju Apmäärksoamkaid tou länkjen. Ju Faawe kumt truch dät Faawenperspekttiv in n Skilleroatsje ätter foaren ferglieked mäd moor näitroale Faawen.
Aubréville
Aubréville häd n Ienwoonertaal fon 383 (1999).
Adenosintriphosphat
Adenosintriphosphat, oafter oukuuted mäd "ATP" is n Nukleotid. Dät kumt also as Bestounddeel fon Ribonukleinsüüre (RNA) foar, oaber uk as aan wichtigen Energiedreeger, die an fuul Reaktione, doo in ne Sälle ouloope, bedeeliged is.
Skoanelke (Centaurea cyanus)
Ju Skoanelke (Centaurea cyanus, dt. Kornblume) hat uk Skandebloume, Skandele af Roagebloume. Ju woakst in dät Koarel.
Mitochondrioale DNA
Ju mitochondrioale DNA un do Fräisen
Unnersäikengen mäd mtDNA sunt uk däin wuuden uum ju Oustammenge fon do Fräisen tou studierjen. Deerbie wuuden as Proobe moanskelke Hiere mäd Wuttel bruukt. Do gans litje Bietjene DNA do me me so kricht, wäide bit dät Milionefache fergratterd truch Polymerase-Kettenreaktion (PCR), so dät me dät fääre unnersäike kon. Touhoope wuuden Prooben fon 123 Ljuude uut Noudwääst-Düütsklound unnersoacht, deerfon 28 fon fräisk Häärkuumen (3 Seelter, 4 Wääst-Fräisen, uurs noudfräisk (13 ap Föhr), 40 noudwäästdüütsk, 19 aastdüütsk, 16 deensk. Dät maast Apfaalende waas, dät do (Noud)Fräisen n gratteren Unnerskeed twiske Ljuude apwieseden as do Uur. Dät kuud deermäd touhoopehongje, dät Noudfräislound (uut ferskeedene Paate) fon dät Wääste häär kolonisierd wuuden is. Foar Seelterlound fäl ap, dät do tjo Prooben bolde gliek wieren. Aan fon do Ferfoatere fertälde bie ju Präsentation, dät do aal uut dät Noude (Strukelje) koomen. Deerap wuud him waiwiesd ap dät Ourieten fon do Famielienbeende mäd Tjootern ätter ju Juunreformation.
Brandenbuurich
Brandenbuurich is n Buundeslound fon Düütsklound. Sproaken sunt Hoochdüütsk, Läichdüütsk un Läich-Sorbisk.
Loundkringe un kringfräie Stääde
Do kringfräie Stääde sunt:
Luudferskuuwenge
Mäd Luudferskuuwenge wäide bestimde systematiske Luudwonnelphänomene beteekend, do der in n Loop fon ju Äntwikkelenge fon ne Sproake aptreede konnen.
Geskichte
Luudferskuuwengen läite sik in ju Geskichte fon fuul Sproaken beooboachtje. Ju treede skuubwiese ap, wierbie die näie Toustand dan jierhunnerteloang uunferannerd Bestand hääbe kon. Uur do Uutlöösere fon sukke joopgriepende Ferskuuwengen in dät Luudsysteem foan ne Sproake bestoant naan Konsens. Muugelk honnelt dät sik uum Hyperkorrektuur.
Dät Läichdüütske häd oawers ju twäide Luudferskuuwenge goarnit meemoaked un dät Seelterske hied deerfoar in de Steede ju fräiske Luudferskuuwenge.
Groesbeek
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. waas ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente waas 44,12 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Wäästfräiske Ailounde
Do bewoonde Ailounde sunt fon Wääst ätter Aast:
Äntwikkelenge fon do seelter Luude
In dät Foulgjende is ju Uursproang fon do seelter Luude uutoarbaided ap Gruund fon Siebs' Geschichte (Gr), wierbie oawers ju ferallerde Notation ê2, ê1 ärsät wuuden is fon æ:, ê2. Der wäide unnerschat ne seelter (sfr.), ne ooldaastfräiske (aofr.) un ne germanisk (germ.) Stappe. In eenige Falle wäide uk (gemeen)ooldfräiske (afr.) un wäästgermaniske (wgerm.) Foamen roat. Do sfr. Luude beluuke sik ap ju Sproake fon Roomelse (R). Sunneräntwiklenge in Strukelje/Uutände un Skäddel sunt anroat mäd U bzw. S.
Taphozous
Taphozous is n Sleek fon doo Fläddermuuse uut Deele fon Afrikoa, Asien un Australien.
Määrkmoale
Kop un Rump sunt touhoope 62 bit 100 mm loange, die Unnerierm is 50 bit 75 mm un die Stäit 12-35 mm. N Diert uut dissen Sleek wächt 10 bit 50 g. Juu Unnerkaante fon sunne Fläddermuus is oafte ljoachter as juu Bupperkaante.
Bluetooth
thumb | 250px | N typisk Bluetooth Headset foar ne [[Handy. Dät Headset uumfoatet n Mono-Kopheerer un n Mikrofon.]] 300px|miniatur|Dät „Bluetooth“-Logo Bluetooth is in eerste Lienje n träidloos Computernätwierk foar kuute Oustande (WPAN). Eenige fon do Anweendengen sunt ap Computere, PDAs, Funk-Headsets un Mobiltelephone. In hiere maast foarkuumende Foarm (Bluetooth v. 1.0) wäd ne Uurdreegengsrate fon 1 Mb/s beloanged. Ju näiere EDR (Enhanced Data Rate)-Standard lät Gauegaide tou bit 3 Mb/s.
Dichtenge
Bisunnere Foarmen fon Dichtenge
In düsse Kultuurruumte is wäil ju Dichtenge mäd Eend-Riem dät bikoandste (deeruum hat Gedicht je ap Seeltersk uk "Riemsel"), man dät rakt uk noch uurse Foarmen.
Ruumtefeer
Geschichte
In 1981 bruukten do Fereende Stoaten eerstmoals dän Ruumtetransport. In 1983 wuude die Ruumtetransport foar dät Waareldruumlaboor Spacelab bruukt. Ju Explosion fon dät Ruumtefeer Challenger (1986) waas een läipe Äntwikkelenge foar dät amerikoanske Ruumtefoartprogram. In 1988 hiede ju Sowjetunion sien oain Ruumtefeer Buran, deermäd sunt do Russen insen in dät Al weesen. Dät Shuttleprogram kreech n aisken Bäätesleek in 2003, as dät Ruumtefeer Colombia bie sin Wierientreed in ju Äidatmosfääre kuutbriek un oustätte. Eerste in 2005 geen NASA fääre mäd dän Shuttlebedrieuw. Uut Kostengruunde wuud dät Space Shuttle-Programm in 2011 ienstaald.
Dichtenge
In dät Oalerdum
Een gjucht fräie Uursättenge ap Seeltersk (dät dät ap dän Hexameter paaset) kon so klinge:
Die Stäfriem
Düütsk:
Superspezifisk Taxon
N Superspezifisk Taxon (Pl.: Superspezifiske Taxa) is n Taxon, wät moorere Oarde uumfoated, so as n Sleek (düütsk:Gattung), ne Familie (düütsk:Familie), ne Oardenge (düütsk:Ordnung) un so fääre. Juu Phylogenetiske Systematik boalt nit fon Stappen as Sleeke, Familien, Oardengen, Klassen etc.. Deeruum, dät dät bloot taksierd wäd un nit objektiv äntskeeden wäide kon, af wät een Familie af Oardenge is, boalt me inne Phylogenetiske Systematik bloot fon Oarde (ätter dät biologiske Oardkonzept) un Superspezifiske Taxa.
Persoonenoomen
Seelter Persoonenoomen
A. St1749 St1840 St1860a B1749
Adde R1473a R1549a R1568 R1568 R1630b 1749b S1568a S1630a S1674b U1473 U1630b U1630b St1568 St1606 St1606 St1665 St1674
Ahlrich R1675 H1674 H1699 H1824a H1824a H1840 H1840 H1860a H1860b S1860f 1699 St1674 B1568 B1733 B1733 B1733 B1733 R1713b R1713b
Ahlriches R1630a
Ahlrichs R1606 R1630a H1674 H1674 H1674 R1699 H1780a H1840 S1630a S1829c S1860d U1674 U1820a U1820b U1820c B1674 B1733 B1820c B1840 B1860a U1840 U1860a U1860a U1860b U1860b U1860c B1860b
Aiteken B1587
Aldigs B1651a
Aleke S1549b
Anne R1675
Aulben S1535b
Aweth S1549b
Awick S1535a S1568b S1630a S1630b S1665a S1665a S1674a S1674a S1699 S1749b S1812C S1829b S1840a S1840a S1860a S1860a
Aylts S1606a
Aytke U1630b
B. S1840a S1860a
Bagenort H1860b
Ballgeman R1675
Barteld S1829e
Beenke S1665a
Slacht bie Actium
Ferloop
Man die grootste Deel fon ju Flotte (Träi Fjoodendeele) bleeuw in ju Slacht. Jo kampeden so strääwich, dät Octavianus tou Middele greep, do hie jädden fermieden hiede: Hie liet do Skiepe fon Antonius inne Bround skjoote. Dät hiede hie eerste nit dwo wüüld, uumdät hie hooped hiede, ätter ju Slacht do Skiepe un hiere Fracht as Büüte nieme tou konnen. Man nu saach hie uurs neen Muugelkhaid moor.
Steenwijkerland
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 321,69 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Slacht bie Actium
Foulgen
Antonius hiede uk Lound-Troppen bie Actium, do uundäidich toukeeken. As jo siegen, dät ju Slacht ferlädden geen, fluchteden jo in ju Gjuchte fon Makedonien. Do uur bääte-ien. Soogen Deege leeter moasten sik Antonius sien Lound-Troppen ätter Ferhonnelenge fon goadelke Bedingengen reeke.
Persoonenoomen
Seelter Persoonenoomen
Berneth U1549a
Boelsen St1749 B1674
Boll S1535a
Bols S1535a
Bolssen B1665 B1733 B1733 B1733
Bowe R1549b
Broyichoff S1568b
Circk U1665 U1674 U1749
Clenc S1459
Colppess S1549a
Conrad U1860c