cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Latiensk Alphabet
Dät Latienske Alphabet: Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Ww Xx Yy Zz
Theo Deddens
Fon 1977 bit in 1990 publizierde hie Dööntjene ut Seelterlound in ju Münsterländische Tageszeitung, mädnunner juun 300 Stukke. Oafte wieren dät Uursättengen fon spoasige Stukke uut de platdüütske Noaberskup, man uk Geböärnisse uut Seelterlound fon fröier un nuu.
Kreta
thumb|left|200px|Ju Samaria-Slucht Kreta häd ne gans oolde Geskichte, wierfon sik nu fuul Spuuren fiende. Ju ooldste Spuur äntstamt ju Minoiske Kultuur, dät is ju Doodenstääd Knossos, juust suudaastelk fon dän Haudstääd Heraklion. Fääre ätter dät Suudwääste fint sik dät uk minoiske Phaistos un deerbie in de Naite dät roomske Gortyn. Loangs ju Noudkuste fiert me uur ne Sträite mäd Mimosa-Boome ätter dät middeloalerlike Rethymnon un noch fääre ju Stääd Chania. Dan ätter dät Suude lait ju groote Samaria-Slucht, wiertruch me bloot tou Fout ätter ju Suudkuste gunge kon.
Deerfon kon me mäd n Boot aastelk ätter Chora Sfakion, wier do Ljuude noch stolt sunt ap hiere doriske Foarfoaren. Noch fääre kumt me an dän Golf fon Messara mäd sien Jierhunnerte oolde Woonhöölen bie Matala. Al aastelk fon Heraklion lait ju Lasithi Hoochieuwene mäd aal Wiendmäälnen ap do Bierge deeruumetou. Noch fääre ätter dät Aaste fint sik ju flugge Fiskerstääd Agios Nikolaios. Gans ap Eende kumt me ap Koap Plaka, wier do Poolmboome ap de Strand stounde.
Kondensatore
Muugelkhaide
Die Kapazität fon Kondensatore uum tiedwiese n Bitsken Leedenge aptoubiergen, rakt in ju Elektronik groote Muugelkhaide. Dät foarallen deeruum dät bie ne Sponnengsannerenge ap n Kondensator fluks Leedenge nöödich is, mäd as Foulge dät n Kondensator fersäkt ju Sponnenge gliektouhoolden. Dät gungt fonsälwen bloot foar ne kuute Tied, deeruum dät ju Leedenge daach toufierd wäd. N Kondensator lät deeruum gaue Sponnengsannerengen truch (Wikselsponnenge) man neen Glieksponnenge, dan ju gungt nit truch ju Isolationsplatte (dät Dielektrikum) truch.
Monochamus scutellatus
Weblinks
Informatione ap Ängelsk
Nomenklatuur
In juu Biologie
In juu Biologie beteekent me doo Nomenklatuure oafte as "Latiensken Noome". Dät is falsk, wült ne biologiske Nomenklatuur oafte, man nit aaltiede Latiensk is. So häd die uutstuurwene Sleek Teinolophos (dät is n Foarfoar fon dät Snoabeldiert fon däälich) n griechisken Noome un die Noome Xianglong zhaoi is fon dät Chinesiske woud Xiànglóng (fljoogende Droake), bloot die Oardnoome zhaoi is innerdoat chinesisk, man latinisierd, dät sjucht me an dät Genitiv-I. Also lät sik die Noome uursätte mäd "fljoogende Droake fon Zhao" (latinisierd Zhaous).
Baleariske Ailounde
(Spoanisk: Islas Baleares, Katalanisk: Illes Balears) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, aastelk fon dät Fäästlound fon Spanien. Do Ailounde Mallorca, Menorca, Ibiza un Formentera hääbe n Ailounderoat.
Spanien
Geografie
Do grootste Äien fon Spanien sunt die Duero, die Tajo un die Ebro.
Pop Art
Pop Art is een Gjuchte fon ju Bieldende Kunst, ju in do njuugentienhunnertfüüftiger Jiere in Änglound un do Fereende Stoaten apkoom as Juunbewäägenge juun dän abstrakte Expresjonismus, die ätter ju Meenenge fon do Pop-Art-Fertreedere tou intellektuell waas. In ju Pop Art skuul dät aal eenfacher un naier bie dät Foulk weese un dät Lieuwend fon alledeege wude tou een Kunst-Objekt. Tou Begin bekiekede me in ju Pop Art ju Konsum-Sälskup täämelk uunkritisk, man leeter waas deer uk moor Kritik oane. Die bekoandste Kunstler fon ju Pop Art waas wäil Andy Warhol.
Kunst
Kritik oun ju Apdeelenge
Uk in ju näiste Tied rakt dät ferskeedene Miskengen uut ferskeedene Kunstfoarmen. Dät sunt nit bloot sukke exotiske Seeken as IMMAGINE&POESIA, dät konnen wie in normoale Bieldetälstere, foar allen in hiere moudeerne Foarm, dän Comic, sjo. Deer wäd uk Literatuur un Bieldende Kunst fermisked. Un foarallen, wan wie in dän däälich aaltied groiende Biriek fon dät Multimedioale gunge, wier skäl me düsse Kunstfoarm touoarderje?
Theo Griep
Ju Familie Griep rakt dät al siet dät Jier 1606 in Skäddel.
Trigonometrie
Trigonometrie is ju Wietenskup, ju mäd Tjokaante reekent, also een Unnerfäk fon ju Geometrie, ju wier tou ju Mathematik heert.
Theodor Siebs
Lieuwend
Siebs waas Professor an ju Universität Greifswald, leeter an ju Universität Breslau.
Wierke do sik uk ap dät Seelterske beluuke
Do maaste Bouke sunt hier 'online' tou leesen! Oukuutengen twiske.
Malta
Ap n 1. Moai 2004 wuude Malta Meedglid fon ju Europäiske Union. Siet dän 1. Januoar 2008 häd Malta die Euro as nationoale Munte.
Ubbo Emmius
Skichte
Ubbo Emmius wuude as Suun fon n evangelisk-reformierten Pastor Emme Dyken un sien Wieuw Elke Tjarda, Buurmästerdoochter uut Norden (Aastfräislound), 1547 in Greetsiel bädden. Hie gung ätter ju Latienskoule in Oamde un leeter ätter dät Gymnasium illustre in Bremen. As hie kloor waas in Bremen geen hie wieruume ätter Norden un foulgede deer noch two Jiere an ju Latienskoule. In dät Jier 1570 studierde Emmius an ju Universität Rostock, wier die Historiker David Chyträus him blieuwend inspirierde. 1574 moast hie uum de Dood fon sien Baabe wieruume ätter Greetsiel. Two Jiere leeter ferliet hie dät aastfräiske Fiskerstäärp un wonnerde ätter dät Suude wai. Hie loopede bie dän Rhien deel un besoacht Heidelberg un Freiburg im Breisgau, un keem in Basel bie dät Grääf fon sien Foarbield Erasmus fon Rotterdam un eendete ju Räise in Genf, wier hie studierde. Deer seech hie dän theologisken Twist twiske do Lutheroaner un Reformierden. In disse Stääd, wier dän Humanismus sien remormatoriske Linie reeked wuude, foont Emmius sien fäästen Standpunkt, dän religiösen un politisken.
Noomenreeker
Ätter Ubbo Emmius sunt benaamd:
Distrikt Šiauliai
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. Et rakt in dät Distrikt uk n Flugplats mäd die Noome Šiauliai.
Thallium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Distrikt Panevėžys
Ferwaltenge
Die Distrikt Panevėžys wäd apdeeld in 6 Stääd- un Besirksmeenten. Ju gliek naamde Stäädmeente heert nit tou ju Besirksmeente Panevėžys.
Distrikt Vilnius
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen. Ju Haudstääd fon dät Distrikt is Vilnius un dät is uk ju Haudstääd fon dät Lound Litauen.
Unnergjucht
Unnergjucht in Düütsklound
Et rakt ferskeedene Soarten Unnergjucht in Düütsklound.
Lätlound
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Gaiziņkalns (311 m). Do grootste Äien fon Lätlound sunt ju Gauja un ju Daugava.
Kartographie
Dät wäd hier uutoarbaided foar Seelterlound.
Portugal
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $21.800 in 2007. In 2007 waas 8,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 25,4% Industrie un 66,4% Tjoonste. In 2008 waas 7.6% fon ju Befoulkenge oarbaidsloos.
Kartographie
Ju Kartographie fon Seelterlound
"Ubersichts Carte von der Hollener Marck, vermessen von C.L. Hoffmann 1822". Dät is n Uursichtskoarte mäd deerbie fieuw Sunnerkoarten (9b-9f). Do Sunnerkoarten reeke fuul topographiske Details un sunt do eerste detaillierde Koarten fon Seelterlound. Foarallen wichtich is, dät in dän ädder ferkoppelde Hollener Bround uk ju oolde Loage noch ounroat is. Do Noomen sunt algemeen dosälge as in ne Lieste fon Määrkengruundstukke fon 1824, man daach rakt et uk eenige uur Noomen un is ju Schrieuwwiese nit immer jusälge. Ju Koarte schäl sicher mäd ju Määrkdeelenge touhoopehongje.
Ju Loundesapnoame fon 1900
Uutroat in 1900 koomen dan foar Seelterlound do Bleede 1364, 1365, 1444, 1445 fon ju Köönichelke Prüüske Loundesapnoame. Do heere mäd hiere fuule topographiske Eenpeldhaide un do foar älke 1,25 M roate Hööchtelienjen sicher tou do bääste topographiske Koarten do dät rakt. Jo sunt foar ju Loundnoomenfoarskenge fon grooten Wäid wil jo uus n Fäildloage kannen leere ju al loange Jieren ferswuunen is. Ju rakt bloot eenige Loundnoomen, do der wäil fon do Säspelkoarten uurnuumen sunt. Dät is nit immer goud moaked. Ap disse Koarten baue do leetere topographiske Koarten fääre, wan uk ju Parzellierenge truch do Ferkoppelengen gans uurs wuuden is.
Ljouwert
Kultuur
In Ljouwert sunt fuul historiske Huuse un Säärke baud twiske dät Middeloaler un dät njuugentienste Jierhunnert. Wichtige Bauwierke sunt die Ooldehou, ju Kânselarij, ju Groote of Jakobinersäärke un ju Bonifatiussäärke. Die Prinsetuun is n Park an ju Noudsiede fon dät Zentrum fon Ljouwert.
Tuumesproang
Astronomie
In ju Astronomie wäd n äänelk Ferfoaren tou ju Oustandsbestämmenge fon Stierne uut de Noaberskup fon uus Äide ferwoand. An ju Steede fon dän Oogenoustand trät hier ju Positionsferannerenge fon ju Äide unner hieren Uumloop uum ju Sunne.
Ieuwenske-Aspekt
So as et bie de Hounde "Linkshoundere" un "Gjuchtshoundere" rakt, so rakt et bie dät Ooge linksoogige un gjuchtsoogige Moanskene. Ne litje Annerenge fon dän Tuumesproang bjut ju bääste Methode, dät fierende Ooge tou bestämmen:
Uursproang fon ju seelter Sproake
Touhoopestaalenge
Dät Seelterske (dt. Saterfriesisch) äntstamt in algemeenen dät Ooldfräiske, man dät rakt uk n Andeel uut uur Sproaken. Bielde II wiest in n Boolkendiagram ju Fertreedenge fon do Deele in dät Fräiske fon däälich, eerste links in dät Wäästfräiske, dan in ju apaate Sproake fon dät wäästfräiske Aailound Schiermönkooge, un deerätter in Seeltersk un dan in dät mooringer Noudfräisk.
Wacholder
Do Bäien kon me nit iete, dät is eegentelk dät Säid. Fuugele freete do Bäien. Fon do Bäien kon me Sluk un Wien moakje, do wäide uk as Krüüderäi bruukt.
Die Wacholder waas "Boom fon dät Jier 2002".
Däälich wäd die Wacholder fuul as Tuun- un Sierplonte bruukt.
Fiskotter
Die Fiskotter (Lutra lutra) is ne Oard fon Modder, ju der goud an dät Lieuwend in dät Woater anpaased is. Hie frät Fiske.
Insekte
Määrkmoale un Körperbau
thumb|200px|left|Die Körperbau fon n Insekt (Klik foar ne groote Ansicht un Beschrieuwengen in fuul Sproaken!) Do Insekte hääbe, as al kweeden is, träi groote Körper-Deele, do bloot mäd gans smälle Ferbiendengen touhoopehongje: Die Kop (Fäkwoud: Caput), ju Brust (Fäkwoud: Thorax) un dät Bääterdeel (Fäkwoud: Abdomen). Buppedät hääbe se n Exoskelet uut Chitin un säks Beene.
Saksen (Buundeslound)
Saksen (Düütsk: Freistaat Sachsen, Buppersorbisk: Swobodny stat Sakska, Läichsorbisk: Zwězkowy kraj Sakska) is n Buundeslound in Düütsklound.
Hambuurich
Hambuurich (dt. Hamburg, Läichdüütsk: Hamborg, Noudfräisk: Hambörj) is n Buundeslound un Stääd in Düütsklound. Ju Stääd Hambuurich is ju twäidgrootste Stääd fon Düütsklound.
Transistore
Ju Emittersponnenge
Un deeruum dät die Diode twiske ju Basis un dän Emitter in ju Foudelsgjuchte stoant, hougje wie man ne gans litje Sponnengsannerenge uum dän Basisstroom loope tou läiten. Ap ju uur Kaante stoant die Kollektor-Diode eegentelk in de Speergjuchte, un dät betjut dät hie ne gans groote Sponnengsannerenge oureeke kon sunner dät die Kollektorstroom sik fuul annert. Die Transistor kon also wuddelk ferstäärkje!
Schaltbielden
Hier unner stounde do Schaltbielden fon n Transistor. Dät rakt two Soarten, ouhongich deerfon af ju Basis uut P-Typ-Materioal bestoant af uut N-Typ-Materioal. Dät sunt bäätenunner NPN- un PNP-Transistore. N gans uur Soarte sunt doo FET's.
Foaks
Kost
N Foaks frät Flaask. Hie fangt Muuse. Grattere Dierte fangt hie bienaist bloot dan, wan se säik sunt, wan se uut n uur Gruund eenfach tou fangen sunt (as inrichelde Huusdierte) of wan hie n n gjucht stäärken Foaks is.
Wieselke
Määrkmoale
Do Wieselken hääbe n loangsken Körper mäd kuute Liede un n kuuten Stäit. Buppe is ju bruun un an dän Buuk wiet. In hooge Bierge (as do Alpe) un in dän noudelke Deel fon sin Lieuwendsruum (t.B. Skandinavien) kricht düt Diert n wiet Winterfäl.
Amphibien
Do Amphibien (Amphibia) sunt ju ooldste Klasse fon do Tetrapoda (Dät sunt aal do Wirbelde Dierte buute do Fiske). Aal uur Tetrapoda stamme fon do Amphibien ou. Fuul Amphibien-Oarde naamt me uk Pudde.
Häid
200px|left|thumb|Dendrobates leucomelas uut ju Familie Dendrobatidae 300px|right|thumb|Truchsnit fon ne Amphibienhäid. Ju Häid fon n Amphib bestoant, as bie Moanskene uk, uut Uurhäid, Leederhäid un Unnerhäid. Dät rakt ferskeedene Käddele in ju Leederhäid: Neen Sweet-Käddele, as bie Moanskene, man Sliem- un Giftkäddele. Do Sliem-Käddele sunt goud, uum ju Häid fuchtich tou hoolden, wiertruch dät Amphib beeter uur ju Häid omje kon. Mäd Giftkäddele kon sik dät Diert goud ferdäägenje. Man gjucht gefoarelk is dät Gift bloot bie moonige Oarde. So fergiftje ferskeedene suudamerikoanske Indioanere hiere Piele mäd dät gjucht gefoarelke Gift fon Poagen uut ju Familie Dendrobatidae. Bie ju heemske Oard Salamandra salamandra (Düütsk:Feuersalamander) kon dät Gift bloot säilden litje Huunde un Katte doodje, foar Moanskene däd dät bloot n bitje seer. Seer däd dät uk bie uur Amphibien, wan me jo ounfoated häd un sik ätters in dät Ooge loanget. Twiske do Käddele sunt do litje Dingere, do Faawen feruurseekje: Melanophoren moakje ju Häid swot af bruun, do Xanthophoren un Erythrophoren moakje dät Diert jeel af rood. Amphibien häidje sik, dät hat, ju oolde Uurhäid wäd in Fludden af mongs uk gans wäch moaked un oafte apfreeten.
Noudsee
Ju Noudsee is n Deel fon dän Atlantiske Ozean un läit in dät Noudwääste fon Europa. Ju wäd begränsed fon Norwegen und Dänemark in dät Aaste, Düütsklound, do Niederlounde, Belgien un dät Sleeuwekanoal in dät Suude un Groot-Britannien in dät Wääste. Ju truchsleek Djüpte is uungefeer 95 m. Bie ju Kuste fon Norwegen läit die djoopste Punkt (uungefeer 700 m). In ju Noudsee rakt et fuul Oulje un Gas wierfon al fuul uut dän Boudem hoald wuuden is. Fröier waas ju Noudsee bekoand as Mare Frisicum weegen do Fräisen do deer an ju Kuste woonden un n wichtigen Skipfoart hieden.
Woudebouk
Ju Häärstaalenge
Fröier moast die Skrieuwer fon n Woudebouk eerste aal Woude, do hie heerde of luus, touhoope mäd ju Fiendesteede ap litje Koarten skrieuwe, do der dan ätters alfabetisierd wuuden. Leeter wuuden ganse Textdeele t.B. 50-fooldich ap sukke Koarten drukt, sodät me ap älke Koarte wier n uur Woud anstriepje kuude, wierätter do dan alfabetisierd wäide kuuden. Noch fuul gauer gungt dät däälich mäd n Doatenboank, wieroun me dan uk wier fluks sjo kon, in wäkke Satse un Betjudengen n Woud brukt wäd.
Walisisk
[mai r kie en er estawäLL]
'Deer is die Huund in ju Stoowe.'
Me toankt wäil, dät dät deerhäär kumt, as do keltiske Ienwoonere fon Änglound aal dät Germaniske leere moasten, as jo siet 449 ap eenmoal fon do Angeln uurhärsked wuuden.
Hassium
Hassium mäd dät Symbol Hs un juu Oardnengstoal 108 is n Uurgongsmetall.
Germanisk Näiheedendum
Inhoold fon dät germaniske Näiheedendum
Foar do germaniske Näiheedenen is dät oolde germaniske Heedendum n Äärwskup, weer jo sik mäd ferbuunen fäile, un wät jo Däälich wier belieuwje wollen. Foar n Deel fon do Näiheedenen is dät bloot ne kulturelle Beweegenge weer bepeelde Traditione tou heere. N uur Deel wol jädden ju oolde Religion, so fier dät gungt, rekonstruierje. Oolde Bouke un Täkste uut foarkristlike Tiede bruuke do Näiheedenen uum fon dät oolde Heedendum tou leeren. Bepeelde Seeke uut sukke Skrifte wäide uk ferweendet in dät germaniske Näiheedendum. Dät konnen do njuugen oolde moraliske Ideale weesen so as Moud, Tjoue, Weerhaid, Eere, Oainständegaid, Gastfjuntelkaid, Tucht, Fliet un Uutduur.
Copernicium
Dät Element Copernicium is n kunstelk Uurgongsmetall. Dät wuude 1996 truch Fusion fon n Zink- un n Lood-Atomkääden ärtjuuged. Die fon dät GSI Helmholtzzentrum foar Sweerionefoarskenge foarsloaine Noome wuud an n 19. Februoar 2010 fon de IUPAC ounnuumen. Bit sowied hiet dät Element Ununbium mäd Symbol Uub.
Cerium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Ladinisk
thumb|right|ju ladiniske Flaage Dät Ladiniske, uk Dolomitenladinisk naamd, is ne romaniske Sproake, ju der in dät Noude fon Italien boald wäd.
Stoatus
Ladinisk is in eenige Meenten mäd ne ladiniske Befoulkenge as regionoale Behörde- un Schoulsproake anärkoand. Tou disse Meenten heere Wolkenstein (Sëlva), St. Ulrich (Urtijëi), St. Christina (Santa Cristina), Abtei (Badia), Kurfar (Corvara), Enneberg (Maréo), St. Martin in Thurn (San Martin de Tor), Wengen (La Val), Canazei (Cianacei), Vigo di Fassa (Vich) und Pozza di Fassa (Poza), do der aal in ju Region Trentino-Suudtirol lääse. Bit däälich failt et an Minnerhaidengjuchte foar do Ladiner in ju Region Venetien. Deeruum strieuwje Ladiner in Cortina d'Ampezzo, Livinallongo del Col di Lana un Colle Santa Lucia ne Näigliederenge fon do Ferwaltengsscheede an. Ju schuul do Täärpe do der al eer tou Tirol bzw. tou ju Diözese Brixen heerd hääbe, bie ju Autonome Provinz Bozen - Südtirol föigje.
Geschichte
Eerste truch dät 2. Autonomiestatuut foar Suudtirol kreegen do Ladiner in dit Gestrich Minnerhaidengjuchte.
Sproakbiespiele
al sii santifiché to enom, al vëgni to rëgn, töa orenté sii fata, desco sö al cí ensciö söla tera. sibe santificà ti inuem, vënie ti rëni, sibe fata ti ulentà, coche en ciel enscì en tiera. sie fat sent to inom, fa che vegne to regn, to voler sie semper respetà, tant sun ciel che su la tera. benedât lé l tuo inóm, resta con nos, che sará fat ci che te vòs sun ciél e su la tièra.
geheiligt werde Dein Name. Dein Reich komme. Dein Wille geschehe, wie im Himmel so auch auf Erden.
Końskowola
thumb|80px|right|Woapen thumb|250px|right
Foan
Foanlieken
Sjuch hier:
Samarium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Erbium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Thulium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Stellingwerfsk
thumb|250px|Stellingwerfsk Sproakgebiet thumb|250px|Sproakkoarte mäd do Stellingwarver Täärpe Dät Stellingwerfske (Stellingwarfs, wäästfräisk uk Oertsjongersk naamd) is n läichsaksisken Dialekt, die der boald wäd in dän grootste Deel fon do Meenten Aast- un Weststellingwerf (touhoope do Stellingwerve), Steenwijkerlound un n litjen anlääsendenden Deel fon Drenthe. Uutnoamen sunt do Täärpe Haulerwijk un Waskemeer (bee Ooststellingwerf), wier Wäästfräisk boald wäd, un dät Gestrich uum dät Täärp Noordwolde tou, wier sik unner Ienfloud fon do Feenkolonie ne oaine Sproake äntwikkeld häd. Do Stellingwerve sunt n Gebiet in Wäästfräislound wier siet oolden Tieden neen Fräisk boald wäd. Dät Skeed twiske Stellingwerfsk un Fräisk Gebiet wäd markierd fon ju Äi die Kuunder [küünder], die der ap Wäästfräisk Tsjonger hat. Die wäästfräiske Noome Uurtsjongersk foar dät Stellingwerfske kumt deerhäär.
Thorium
Thorium is n Actinoid.
Loundkring Nordvorpommern
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Waareld
Politik
In ju Politik wäd Waareld deelwiese foar Ouskeedengen in geografiske, wietenskuppelke un kulturelle Perspektive bruukt. Me boalt biespilswiese fon ju Oolde Waareld, ju Näie Waareld, fon een Waareldriek, fon een Eerste, Twäide, Trääde un Fjoode Waareld, of uk fon een wäästelke un een islamiske Waareld, man uk fon ju heele Äide, wan biespilswiese fon Waareldpolitik boald wäd.
Bungsbierich
Bie dän Bungsbierich lait ju Wälle fon ju (näie) Schwentine, een fon do loangste Äien in Släswiek-Holsten.
Greifswald
Deer woonje 53.845 (31. Dez. 2007) Moanskene un häd ne Fläche fon 50,5 km².
Uran
Man dät häd Waareldgeskichte moaked. Foar uur twohunnert Jiere wuud et fuunen, man bolde uurelhunnert Jiere uunbeoachted lät, wil deer noch neen Ferweertenge foar waas. Däälich stoant dät Uran uur Gould un Diamanten, un ju Hoast, wier däälich mäd soacht wäd ätter do ferbuurgene Uranleegere, uurträft bie wieden dät Gouldfiewer in do fergeene Jierhunnerte.
Radioaktivität
As do ätterwiesed wuude, dät dät Radium truch Ferfal uut Uran äntstoant, wierbie Energie in Foarm fon Stroalenge fräi wäd - ne Beoboachtenge, ju man fon nu an gans algemeen "Radioaktivität" naamt, wuude dät Uran mäd aan Sleek berüümd. Al domoals fäng n fiewerhaft Säiken ätter uran-änthooldende Miniralien oun. Et roate oaber toueerst as Uranerts bloot ju Pikblende, dät is n weegen ju swotte Faawe un muskeligen Bruche so benaamde Mineroal. Et stuud in Joachimstal in Böhmen tou Ferföigenge, wier et as Ouruum bie dät Säälwergreeuwen foarkeem. Ju in Joachimstal föärderde Pikblende änthoalt nit moor as 1% skeen Uran un lääwert so an 3 duusendstel Gram Radium je Tunne Erts. Neen Wunner dät 1911 foar 1 Gram Radium 500 000 Maak betoald wuude. 1914 foont me in Noud-Amerikoa groote Leegere fon Karnotit - n Uran-Vanadiumerts - dät n Urangehalt fon 3 Prozent häd. 1925 wuude in dät Katanga-Gebiet fon Kongo n Leeger haager prozentige Pikblende fuunen. Die Pries foar Radium sonk bolde ap 250 000 Maak je Gram.
Seedelsbierich-Kolonie
thumb|right|180px| Ju Noodsäärke fon Seedelsbierich stuud fon 1929-1936 an ju Koloniesträite thumb|right|180px|Dät Jubiläumsbouk fon ju Koloniesträite, 2002 Seedelsbierich-Kolonie is ne Buurskup fon Seedelsbierich.
Geskichte
Do Siedlere hääbe dät dan bie ju Kultivierenge fon dän wäite Foangruund läip stuur häiwed.
Rostock
is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Gold Coast
Gold Coast is ne Stääd in dän australisken Deelstoat Queensland. Ju Stääd häd 454.436 Ienwoonere.
Groote Anakonda
Ju Slange is ääng oun't Woater buunen. Ju kumt aastelk fon do Anden in't heele noudelke Joop-Lound fon Suud-Amerikoa foar, uum do Stroom-Systeme tou fon dän Orinoko un dän Amazonas ätter't Suude bit do dän Middelloop fon dän Rio Paraná un dän Río Paraguay. Junner is ju Oard in woaterrieke Lieuwendruumten tou fienden, jädden mäd tichte Vegetatsjoon, foaraaln in Sumpe, stille Woaterdoaben un loangsoam fljootende Äien.
Benzin
Die Uutdruk Benzin kon ferskeedene Betjuudengen hääbe:
Loosengsmiddele:
Wollongong
Wollongong is ne Stääd in dän australisken Deelstoat New South Wales. Ju Stääd häd 234.482 Ienwoonere.
Motooren-Benzin
Motooren-Benzin is een komplexe Mongelse uut sowät hunnertfüüftich ferskeedene Koolenwoaterstoffe, ju in n Sjoodeberiek twiske Butan un Kerosin/Petroleum lait. Dät wäd foar dän grootste Deel uut fereedelde Ienhoolds-Stoffe uut de Äidoulje-Raffinatsjoon häärstoald un as Krääftstof iensät, wierwie litjere Massen uk in wäkke Camping-Sjoodere ferbaant wäide konnen. Motooren-Benzin wäd uk oafter "Otto-Krääftstof" naamd, man in dän wiedere Sin rakt dät noch moor Otto-Krääftstoffe.
Giuseppe Verdi
Musik
thumb|right|La donna è mobile
Turske Weete
Turske Weete (Zea mays ssp. mays) of Mais is n Kouden dät uut Middel-Amerikoa kumt un tou do Gäärse heert. Gewöönelk wäd ounnuumen dät Turske Weete ne Domestikation fon ''Zea mays ssp. parviglumis'' is, man deeruur rakt dät uk uur Theorien. Die Noome kumt wäil deerhäär, dät do Ljude toachten dät ju froamde Plonte uut de Turkäi kuumen diede.
Esperanto
Esperanto is een kunstelke Sproake.
Hawai'iloa
Daach, as sin Dööntje is bloot betjuuged fon leet Uurkunde, man koant nit kumpläit lichtleeuwend weese.
Huang Xianfan
Lieuwend
Ätter dän Internoatsbesäik in Guangxi studierde Huang Xianfan siet 1926 an ju Pädagogiske Universität fon Peking (Haudstääd fon China) do Feeke Geskichte, Flugge Literatuur un Ängelsk, leeter an ju Universität fon Tokio (Haudstääd fon Japan). Siet 1941 waas Huang Xianfan Professor an ju Universität Sun Jatsen, leeter an ju Universität fon Guangxi. Fon 1943 bit 1953 hiede Huang Xianfan ne Professur foar Geskichte an ju Universität fon Guangxi un fon 1954 bit 1982 an ju Pädagogiske Universität fon Guangxi. In disse Tied, nämmelk 1943/1982, moakede hie sien Studien fon ju Anthropologie un fon dät Zhuang (Chinesisk Minnerhaidsfoulk) an ju Universität fon Guangxi un ju Pädagogiske Universität fon Guangxi.
Wangeroogisk
Skichte
Uut ju ooldfräiske Tied sunt neen skriftelke Uurläwerengen fon’t Ailound Wangerooge bewoard bleeuwen. Mäd do bee Rustringer häiwedskriften fon om’t Jier 1300 (dät Asegabouk un n uur Gjuchtstäkst) sunt oaber Täkste uut dät weserfräiske Dialektgebiet bewoard bleeuwen, wierfon ju Sproakfoarm woarskienelk gjucht fuul ap dät OoldWangeroogesk liekt. thumb|300px|Historiske Koart 1805, do dät Wangeroogisk truch knap 1000 Moannskene boald wude. In’t 19. Jierhunnert waas dät Aastfräiske (of Aastlauwersk Fräisk) al siet Generationen uutstuurwen un truch do läichdüütske Dialekte ärsät. Bloot in two isolierte Gebiete kude dät Aastlauwersk Fräisk uurlieuwje. Disse Gebiete wieren dät Seelterlound, wier dät Seelterfräisk noch altied lieuwet, un dät Ailound Wangerooge. Truch sien isolierte Loage waas dät Fräisk loange Tied ju eensichste Toal ap’t Ailound un also ju Uumgoangssproake.
Die Anwalt Heinrich Georg Ehrentraut (1798–1866) uut Jever begon in’t Begin fon’t 19. Jierhunnert dät Wangerooger Fräisk tou unnersäiken un fäästtouläsen. Hie häd ne tämelk wietenskuppelke Oarbeid skreeuwen. Noch foar do Stoarmfloude kude hie gjucht fuul fon’t Wangeroogisk dokumentierje. Sien Äntdekkengen un Täkstse wude in sien Friesisches Archiv publisierd. Inne 1990'er Jiere foont Pyt Kramer n groot Deel fon’t Friesisches Archiv dät silläärge noch nit publisierd waas. Truch do bee Dele fon’t Friesisches Archiv fon Ehrentraut is dät Wangeroogisk gjucht goud dokumentiert.
Substantiv & Artikel
Dät Wangeroogiske häd, juust as dät Seelterfräisk, monlike un wieuwelke Haudwouden. Dät Artikel dan (die) is monlik, dju (ju) is wieuwelk un dait (dät) is neutroal. Foar dät Plural wädt da bruukt.
N wangeroogisken Text
Hierunner ätter: H.G. Ehrentraut in 'Friesisches Archiv', 2.Band, Oldenburg, 1854: Siede 80 ff. Mäd seelter Uursättenge. 1200px
Kakteen
Binnere Systematik
änthoaldt moor as 85 Prosänt fon do Oarde, bolde aaltied totoal bleedloose Plonten sunner Glochiden un mäd Säid sunner Säidmoantele.
Pavian
Ju Pavian (Papio) is n Oape, die in subsaharisk Afrikoa tou fienden is.
Lama
Lama steht für:
Baltrum
Baltrum is aan fon do aastfräiske Ailounde un ne Meente in dän Loundkring Aurk. Dät lait aastelk Norderney un wäästelk Langeooch. Dät is ju litste fon do aastfräislounde Ailounde un häd 493 Ienwoonere (2010).
Ailound
thumb|350px|[[Hälgelound in ju Noudsee]] As Ailound beteekent me een Loundmasse, ju in'e See of in een Binnen-Woater lait un uk bie Hoochwoater uur dän Woaterspeegel roaget, man naan Kontinent foar sik is.
Photographie
Kamera (optisken Paat)
Dät Moakjen fon ne Photo-Bielde wäd däin, truch dän Ferslus tou eepenjen. Die Ferslus sit foar dät Gat in dät Gehüüse juust bääte ju Linse, so dät gewöönelk neen Lucht in ju Kamera oane kumt. Bloot wan me ap n Knoop ap de Kamera drukt, gungt die Ferslus gans kuut eepen. In ju kuute Tied (ju Ferslustied of Beljuchtengstied) kon dät Lucht in de Kamera oun kuume. Ju Ferslustied kon variierje fon 1/1000 Sekunde bit eenige Sekunden, man gewöönelk ferwoant me Tiede fon 1/25 Sekunde un kuuter.
Litje Antillen
thumb|right|350px|Ju Karibik, do Litje Antillen lääse ap n blauen Bäätergruund
Silkeborg
Silkeborg is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 42.807 Ienwoonere.
Baalenjer Kanoal
thumb|right|300px|Dät Baalenjer Kanoal 1955 mäd ne Feenbrääch un n Huusboot Dät Baalenjer Kanoal  (düütsk: Bollinger Kanal) wuud 1879 greeuwen, dät waas 3023 Meter loang un kostede 74239 RM. Dät waas n Ferbiendengskanoal fon ju Seelter Äi mäd dät Elisabethfeenkanoal. Dät Kanoal lapt aastelk ju Seelter Äi un lapt bie "Dreibrücken" in dät Elisabethfeen-Kanoal. Dät Baalenjer Kanoal waas fröier skipboar, dät ron bie ju Slüüse in ju Seelter Äi oun. Dät waas sun 700 m noudelk fon ju Steede, wier dät Uutändjer Kanoal uut dät Wääste in ju Seelter Äi lapt. Däälich is dät Kanoal nit moor mäd ju Seelter Äi ferbuunen.
Fredericia
Fredericia is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 39.797 Ienwoonere.
Hoochskruuwer
Nit tou do Hoochskruuwere täld wäide Miskfoarmen uut Fljoogere un Hoochskruuwere, t.B. Dreegeskruuwere (dt: Tragschrauber)
Corbin Bleu
200px|right|thumb|Corbin Bleu Corbin Bleu Reivers (bädden ap dän 21. Februoar, 1989, New York (Fereende Stoaten fon Amerikoa)), beeter bekoand as Corbin Bleu, is aan amerikoansken Sjunger un Songskrieuwer.
Panama
Geografie
Panama lait in Middel-Amerikoa, ap ju smälle Loundbrääch fon Panama, ju Noud-Amerikoa un Suudamerikoa ferbindt. Uumdät düsse Ferbiendenge n bitje beeged is un nit gans liek ferlopt, lait ap ju Noudersiede die Atlantik, wilst ap ju Suudersiede die Pazifik is. As kunstelke Woatersträite twiske do bee Ozeane tjoont die Panama-Kanoal, die twäärs truch dät Lound ferlopt. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Volcán Barú (3477 m). Ju grootste Äi fon Panama is dät Panama Kanoal. Ju Noudkuste hiert geografisk tou dät Karibiske Gebiet.
Ju Tied, bit do Europäere koomen
Eer do Europäere keemen sunt, lieuwden in Panama masse Foulke, do Chibcha-Sproaken un Choco-Sproaken boalden, juust so as dät Cueva-Foulk, do hiere Sproake is uutstuurwen un kon apgruunde fon läipe Dokumentierenge nit seküür touoardend wäide (wildääge heert dät uk tou do Choco-Sproaken). Dät is nit seküür bekoand, wo fuul Ljuude al in Panama lieuwden, as do Europäere koomen. Dät rakt gjucht hooge Taksierengen fon bit tou 2.000.000 Ljuude, man näiere Taksierengen fon Februoar 2018 gunge deerfon uut, dät dät bloot 200.000 Ljuude wieren. Archäologiske Funste, juust so as Tjuugnisse fon do eerste Europäiske Foarskere, beskrieuwe diverse ienheemske Foulke mäd kulturelle Ferskeedenhaide, do al Ärfoarenge hääbe, Honnelsweege tou bruuken. Do Indioanere fon Panama lieuwden deelwiese noch fon Joagd un Sammleräi, man jo hääbe uk al Buuräi bedrieuwen un Turske Weete, Kakao un Wuttelfruchte ounbaud. Jo lieuwden in litje Hutten, do uut Palmen-Bleede uur runde Takken-Struktuuren moaked wieren.
Uunouhongegaid fon Spanien
thumb|250px|left|Bausteede fon dän Panama-Kanoal twiske 1908 un 1919Fluks ätters unnerteekende Philippe Bunau-Varilla as panamaisken Unnerhonnler dän Hay-Bunau-Varilla-Ferdraach, die do USA Ferlof roate, dän Panama-Kanoal kloor tou bauen un tou Glieke Tied do Hoohaids-Gjuchte foar dät Rebät uum dän Kanoal foar in Ounspröäk tou niemen, ju so beteekende Panama-Kanoal-Zone. Twiske 1904 un 1914 moakeden Ingenieure fon ju US Army dän Panama-Kanoal kloor. Man do eerste Oarbaiden oun dän Kanoal hieden al in 1881 unner frantsööske Fierenge begind.
Gentofte Kommune
Gentofte Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 72.814 Moanskene.
Aastfräiske Sproake
Foar 1600
Die Unnergong fon ju fräiske Sproake in Aast-Fräislound koom nit bloot truch dät Läichdüütske, wildääge regionoale Geböärnisse spielen uk ne Rulle. So waas ju Loundskip Riustringen an dät Eende fon’t Middeloaler een wichtige Region foar ju seelter Sproake, wierwai ferskeedene Gjuchtshondskrifte uurlääwerd sunt. Ätter Stoarmfloude in do Jiere 1164, 1334, 1362 un 1372 äntstuude dän Jadebousem. Aan Haaldeel fon Riustringen koom deertruch unner Woater. Dät Lound ferswoont un so uk do Ienwoonere un hiere Toal.
Lound Wursten
Dät Wurstfräisk is uum 1700 al grattendeels ferswuunden. In Imsum, dät in’t Lound Wursten lait, wuude sicher noch in’t Jier 1723 Fräisk boald. Et rakt Bewies, dät uumetou ‘t Jier 1750 bie ne Truurfier in’t Lound Wursten noch ne Ansproake ap Fräisk heelden wuude. Muugelk wieren dät do lääste Woude in’t wurstfräiske Dialekt, as Uumgoangssproake waas ju Sproake al siet Jiertjaanden ferswuunden.
Bridgetown
Stäädmidde
In Bridgetown rakt dät wäkke betjuudende Bauwierke fon ju britiske Kolonioal-Architektuur. Tou naamen sunt hier dät oolde Barbados Mutual Building, ju anglikoanske Sänt-Michaels-Kathedroale, ju Ounloage fon dät Harrison College un ju St. Anne’s Garrison. Ju heele Ooldstääd fon Bridgetown is touhoope mäd ju Garnison sänt 2011 een UNESCO-Waareldäärfgoud.
Aastfräiske Sproake
Wangerooge
Bie n Stoarmfloud in’t Jier 1854 moast ju Befoulkenge fon Wangerooge dät Ailound ferlaite. Ju moasten fon ju Regierenge in Varel woonje. 1856 wuude die näie Fuurtouden ap’t Ailound baud, un deerätter wuuden uk wier Huuse ap’t Ailound baud. N groot Deel fon do näie Bewoonere boalden neen Wangerooger Fräisk, man Platdüütsk of Hoochdüütsk. Deertruch lieuwede n Deel fon ju Wangerooger Sproakmeenskup ap Wangerooge un n Deel in ju Siedelenge ‘’Neu-Wangerooge’’ in Varel. Do lääste Persoone, do Wangerooger Fräisk bale kuuden, sunt 1950 in Varel stuurwen. Deertruch stoorf uk ju weserfräiske Dialektgruppe uut. Dät Wangeroogiske is oaber fon ferskeedene Sproakwietenskuppere riekelk dokumäntiert wuuden.
Hernán Cortés
Äärooberenge fon't Aztekenriek
Man foar't eerste hiede Cortés baldoarich fuul Stöän. So kuude hie ätter Cholula luuke, een Stääd, ju eerste foar kuute Tied fon do Azteken ärooberd wuuden waas un as Hillichdum fon Godhaide in dät Lound hooch oachted wuude. Cortés noom ju Stääd mäd fuul Bloudferjooten ien, eer hie ätter ju aztekiske Haudstääd Tenōchtitlan fääre look. Motēcuhzōma Xōcoyōtzin, die Köönich fon do Azteken, begröitede do Spoaniere ap dän 8. November 1519 oun do Pouten fon ju Haudstääd un liet do Froamde aan Palast as Woonenge toudeele. Cortés besätte dän Palast mäd sien Kenunnen. Ätterdät aan aztekisken Fäildheer moorere Spoaniere fangen un uumebroacht un hiere ousniedene Koppe allerweegense uumetou soande, noom Cortés dän aztekisken Köönich ap dän 17. November 1519 in sin oainen Palast fangen un liet him in't spoanske Leeger fäästhoolde. Uur him kuude hie kontrollierje, wäd in't aztekiske Riek foar sik geen. Die Aztekenköönich moaste uk foarmelk ju Upperhoohaid fon Koarl V. ounärkanne, dän Kaiser fon't Hillige Roomske Riek un unner uur een Tällenge (Carlos I.) Köönich fon Spoanien.
Gatúnsee
thumb|right|200px|Skiepe ap dän Gatúnsee Die Gatúnsee (spoansk: Lago Gatún) is n kunstelken See in Panama, die twiske 1907 un 1913 in dät Bauprojekt foar dän Panamakanoal truch Apstauenge fon dän Río Chagres tougjuchtemoaked wuude. Ieuwenske sien Betjuudenge as Deel fon dän Panamakanoal tjoont die Stausee uk tou ju Stroom-Äärtjuugenge.
Paul Klee
Moaleräi un Fonsuun
Hie wäd dän Expressionismus touoardend.
Guatemala
Plonten un Dierte
Foaraaln in do wooldrieke Jooplound-Rebätte rakt dät een groote Fuulfoold fon Oarde. Uk wan jo säildener wuuden sunt, fiende sik junner Oapen un Tapire juust so as Ozelots, Jaguare un Noabelswiene. Monken do Reptilien fon dän Rienwoold sunt toalrieke ferskeedene Needere juust so as Krokodile un Leeguoane. Buppedät rakt dät baldoarich fuul Oarde fon Fuugele in do Rienwoolde. Een Biespil is die sowät 35 cm groote Quetzal, dät Woapendiert fon Guatemala, mäd sien gräin skiemerjende Fuggen, do bit tou aan Meeter loang wäide konnen. Hie is aan fon do bunteste Fuugele fon dän tropisken Rienwoold.
Guatemala as n Stoat foar sik
Touminst sänt do 1960er Jiere bestoant uk aan Konflikt uum dät Noaberlound Belize, uumdät Guatemala Ounsproake ap dät heele of touminst n Deel fon dät Territorium stoalt.(→ Territorioal-Twist twiske Belize un Guatemala). As Belize ätter sien Uunouhongegaid in 1981 in do Fereende Natione apnuumen wäide wüül, stämde Guatemala in ju UN-Fulfersammelenge as oankelden fon 145 Lid-Stoaten, do deer wieren, deer juun.
Guatemala wuude in dän Oktober 2005 fon Uutloopere fon dän Hurrikoan Stan läip ferseerd, moor as duusend Ljuude koomen truch Hoochwoater, Äidrutske un Mudde-Lawinen tou Dood.
Jan Steen
Wierke
Steen waas gjucht produktiv un moakede uum 800 Skilleroatsjen, fon do sun 350 noch deersunt. Sien Oarbaid wuud wuddelk fon do Tiedgenossen skätsed un as Foulge wuud er oarich goud foar sien Oarbaid betoald. Hie hied nit fuul Leerlinge - bloot Richard Brakenburgh is apteekend - man sien Oarbaid waas ne Inspirationswälle foar fuul Moalere.
Tjooter
Mäd sin uurfloudige un moralisierjende Stil is et logisk, dät Steen do Kunstgriepe uut dät Tjooter uk foar sien Swäkke iensätte wüül. Dät rakt uurtjuugende Bewiese, dät do Charaktere in Steen sin Moaleräi foarallen theatraliske Figuure sunt, un nit do fon de Realität.
Hispaniola
Gloowe
Do maaste Ienwoonere fon Hispaniola, in bee do Stoaten, sunt kristelk. Monken do Kristen rakt dät een groote katoolske Moorhaid. Buppedät rakt dät spiritistiske Kulte, besunners wichtich deerbie is die Voodoo-Kult, die sin Uursproang in't Wääste fon Afrikoa häd. Dät rakt uk Synkretismus, dät hat ju Fermiskenge fon do Religionen. So rakt dät Ljuude, do sik tou't Kristendum bekanne un buppedät uk dän Voodoo-Kult bedrieuwe.
Sproaken
In Haiti sunt do Amtssproaken Frantsöösk un Haitioansk, een franstöösk-basierde Kreolsproake, ju ieuwenske dän frantsöösken Kääden un afrikoanske Ienfloude uk noch arawakiske un karibiske Woudwuttele bewoard häd (Substroatsproake). Uutsluutend kultiske Betjuudenge häd dät Langaj, een Sproake, ju in do Rituoale fon dän Voodoo-Gloowe bruukt wäd.
Río Chagres
Uum dän Panamakanoal muugelk tou moakjen, staude me dän Unnerloop twiske 1907 un 1913 ap, sodät ap 26 Meetere Hööche uur ju See die Gatúnsee äntstuude. So bruukte me bloot oun do bee Ozean-Ougere fon dän Kanoal Skips-Slüüsen, Do Nieden in't Binnelound wieren eenfach unner Woater sät un do Höäwele fääre wäästelk hougede me uk nit so joop truchtougreeuwen. Uum dän wikseljende Woaterstound fon ju Äi beeter kontrollierje tou konnen, deermäd die Skips-Bedrieuw seekerstoald waas, wuude in 1935 uk oun dän Bupperloop uk noch n Stausee ounlaid, die Alajuelasee.
Kättensoage
thumb|right|300px|Een näiere Kättensoage thumb|300px|Een oold Modell: Suldoaten in dän [[Twäiden Waareldkriech faale n Boom mäd ne oolde Kättensoage foar Two-Mon-Bedrieuw. Sowät sjucht me däälich gewöönelk nit moor.]] As Kättensoage of eenfach Motoorsoage beteekent me een Soage, ju mäd een motoorbedrieuwene Kätte snit. Dät kon n Otto-Motoor, n Elektromotoor weese of uk mäd Druklucht of Ouljedruk oarbaidje. Uk wan dät histooriske Modelle un besunnere Bauwiesen rakt, wier sik dät uurs ferhoalt, sunt do maaste Kättensoagen fon een Persoon mäd two Hounden tou fieren. Bie ju gewöönelke Kättensoage fon däälich lopt ju Kätte uum een Oard Fierengs-Skiene, ju as "Swäid" beteekent wäd. Deermäd kon me uk in't Holt rounsteete, uum t.B. aan Boom mäd ju Hooldebeend-Technik tou Faal tou brangen, wierbie dät wichtich is, ju gjuchte Technik tou kannen, uum dät Resiko tou minimierjen, dät ju Kätte bie't Steeten tourääch slacht. Standard is däälich, dät deer ferskeedene Seekerhaids-Baudeele ienbaud sunt, uum Uunfaale tou fermieden. Daach is dät uk wichtich, sik deer mäd uuttoukannen. Deeruum rakt dät uk Kurse, uum n Kättensoagen-Skien tou moakjen.
Lier (Stääd)
Lier (Struukeljers: Läir, Düütsk: Leer) is een Stääd in Läichsaksen, in dän Loundkring Lier. Ju Stääd häd sowät 34.000 Ienwoonere, un is deermäd ätter Oamde un Auerk ju träädgrootste Stääd fon Aastfräislound.
Klima
Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Lier in n Gebiet, dät ju Iendeelenge Cfb. häd. (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer)
Geskichte
In dän Twäiden Waareldkriech wuude Lier nit so läip fon Fljoogerbomben fernäild as tou Biespil Oamde. Ju Stääd wuude ap n 28. April 1945 fon Kanadier besät. In do eerste Jiere ätter dän Kriech wuude ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier Deel fon ju britiske Besättengszone. 1946 wuuden do eerste politiske Paatäie wier touläiten un in dätsälge Jier wuuden ap n 15. September do eerste näie Woalen heelden. Ätter dän Twäiden Waareldkriech keemen gjucht fuul düütske Fluchtlenge ätter Lier wai, do ferdreeuwen weeren uut do fröiere Gebiete fon dät Düütske Riek in dät Aaste. thumb|Fon 1971 bit 1990 wuude ju historiske Binnenstääd saniert. Ätter dän Twäiden Waareldkriech roate et 1945 uungefeer 14.200 Ienwoonere, fieuw Jier leeter keem ju Ienwoonertaal buppe ju 20.000 Gränse. In 1950 woonden 5.578 Fluchtlenge in Lier, wät 27,1 Prozent fon ju ganse Stäädsbefoulkenge waas. In disse Tied wuuden fuul näie Huuse baud. Truch do Fluchtlenge, un do düütske Soldoaten do ätter dän Kriech wieruumekeemen, hiede ju Stääd wirtskuppelke Probleeme, wil et nit genouch Oarbaid roate. Ju Stääd Lier un dän Loundkring Lier fersoachten Firmen fon buuten ätter Lier tou hoaljen. Fon 1948 bit 1960 wuuks ju Taal fon industrielle Bedrieuwen fon 20 ätter 36, ju Taal fon Groothondelbedrieuwen wuuks fon 80 ätter 119.
Ferkier
thumb|Ferkier in Aastfräislound. Lier lait an do Autoboane A 28 (Lier - Ooldenbuurich - Bremen) un A 31 (Oamde - Lier - Bottrop). Ju Stääd häd tjo Ferbiendengen ätter do Autboane wai, dät sunt Jemgum (wäästelk fon ju Oamse), Lier-Wääst un Lier-Aast. Noudwäästelk fon ju Stääd fiert ju A 31 unner ju Oamse, truch dän Emstunnel. Ju B 70 (Papenbuurich - Moormerlound) un ju B 436 (Weener - Loundkring Fräislound) sunt two wichtige Ferbiendengssträiten, do truch ju Stääd fiere.
Bauwierke
Dät Leda-Speerwierk is n Bauwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet un wuude 1954 in Bedrieuw nuumen. Ju Jann-Berghaus-Brääge is ju grootste Klapbrääge fon Europa.
Waskaran
Katastrophen
Ap dän 31. Moai 1970 roate dät in't Noude fon Chile un in Peru een Äidbieuwjen in ju Stäärkte 7,8 ap ju Magnituden-Skala. Deertruch brieken wier groote Massen fon ju Noudwääst-Siede fon dän Bierich ou, sodät uk ju Stääd Yungay fernäild wuude. Sowät säksunsäkstichduusend Ljuude wuuden bie dät Äidbieuwjen uumebroacht, derfon twintichduusend in ju Stääd. Uk dät Basis-Leeger fon een füüftien Ljuude stäärke tschechoslowakiske Bierichstieger-Monskup wuude meeterjoop ferskädded.
Lier (Stääd)
Parks
Juni 2011 wuude dät Modelbauloundskup Leeraner Miniaturland in dät Wääste fon ju Stääd eepend. In ne 1.200 m² groote Halle wäiden ap 520 m² moor as 1.000 Huuse un uur Attraktionen uut Aast-Fräislound in n Mäitstäf 1:87 uutstoald. Buuten dät Miniatuurlound is n Tuun baud wuueden dät uk ap n Park liekt.
Gäiste
Gäiste (eng: Ghosts ; düü: Geister) is n Bräädspil foar two Spilere, äntwikkeled fon Alex Randolph un hääruutreeked in ju FSA in 1982 fon Milton Bradley un in 2001 in Düütsklound.
Spil
De Spil is ap n Groaderge (6×6) dät n Slot beteekene. Ääl Spiler hat 8 Gäiste, monken 4 goude (mäd n blaue Punkt bääten) un 4 ferdulde (mäd n roode Punkt bääten). Befoar de Spel sunt do Gäiste fon äälk Spiler stoald ap do zentroale Äkkere fon de eerste two rjoomje in n 4-4 Uutstaalenge (er kon sien goude un ferdulde Gäiste eenoardlich stalle). 4 Uutgunge sunt anweesend uum älk Houke fon de Slot.
Kluft, Bluff un Strategie.
Aserbaidschanske Manat
Die Aserbaidschanske Manat is siet 1991 ju nationoale Munte fon Aserbaidschan. Ju offizielle ISO-4217-Kode fon dän Manat is AZN un dät Symbol is ₼.
Portoal:Geskichte
Tieden
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Geskichte fon Seelterlound
Geskichte fon Seelterlound
Äddere Geskichte
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Riekspräsident
Staalenge un Betjuudenge
Deeruum wäd sien Staalenge in't politiske System, wan me touräächkikt, oafter as tou stäärk be'uurdeeld (wier me uk fuul dät Sleekwoud "Ersatzkaiser" foar bruukte). In't Gruundwät (Grundgesetz) fon 1949, ju Ferfoatenge fon ju Buundesrepublik Düütsklound, häd die Buundespräsident juust apgruunde fon düsse Ärfoarenge minner Moacht kriegen.
Bagdad
Bagdad unner do Kalifen
Man fuul läpper foar ju Stääd waas, dät bie düsse Iennoame fon Mesopotamien un Bagdad do ferdäägenjende Mameluken juust so as do Mongolen do kluftige Bewoaterengs-Systeeme fon dät Lound fernäild wuuden. Dät wuude deertruch noch läpper, dät ju ienheemske Befoulkenge ferdrieuwen wuude, wiertruch dät Wieten uur ju Instoundsättenge un dän Bedrieuw fon do Systeeme ferlädden geen. In Mesopotamien begon een Tied Desertifikation (Wöistenbieldenge). Bagdad, toufoarne ju twäidgrootste Stääd fon ju Waareld, fersakkede mäd heel Mesopotamien in ju Betjuudengsloosegaid.
Boomstieger-Poagen
Wier do Dierte tou fienden sunt
thumb|left|300px|Ferspreedengs-Koarte Boomstiegerpoagen rakt dät in dän Tropisken Rienwoold fon Middel- un Suud-Amerikoa, wäkke Oarde lieuwje uk in't Hoochlound fon Ecuador. Man do maaste Boomstiegerpoagen rakt dät aastelk fon do Anden in't Amazonas-Bäkken un in ju Mata Atlântica. In't Noude kuume Boomstieger-Poagen bit Nicaragua foar. Aaltouhoope sunt jo in Bolivien, Costa Rica, Brasilien, Kolumbien, Ecuador, Venezuela, Suriname, Frantsöösk Guayana, Peru, Panama, Guyana un Nicaragua tou fienden.
Bagdad
Bagdad unner do Persere un Osmoanen
Ätterdät sik al in't 17. Jierhunnert Paschas in Basra un Bagdad fon do Osmoanen tiedwiese uunouhongich moaked hieden, begruundede Hasan Pascha, die in 1704 fon do Osmoanen as Stäädhoolder iensät wuude, ju Moacht fon do Mamelucken in Bagdad. Do Paschas fon Bagdad roakeden in ju Foulgetied fiergungende Autonomie, man jo moasten fääre ju Bupperhoohaid fon do Osmoanen oachtje. Unner Ahmad Pascha (1723-1747) wuude in 1733 aan Oungriep fon do Persere unner Nadir Schah ouweerd. Ätter dän Dood fon Ahmad Pascha fersoachten do Osmoanen wier ju Kontrolle uur Bagdad tou roakjen, man jo moasten in 1749 Sulaiman Pascha (1749-1762) as Stäädhoolder ounärkanne. Unner him wuude ju Provinz Basra mäd Bagdad fereeniged.
Riekspräsident
Geskichte fon do Boantje-Dreegere
In ju Foulgetied roate dät loange neen Two-Deelenge moor twiske Riekskansler un Riekspräsident. Uk wan Hitler ju Rieksferfoatenge fon ju Weimarer Republik nit direkt ousät häd, häd hie daach truch sien Feroardengen een näi System apbaud. Hie liet sik nu mäd dän Titel "Führer und Reichskanzler" beteekenje, die Titel "Riekspräsident" wuude foar't eerste nit moor bruukt. In do Ferbreeken, do in ju Foulge unner Hitler skäin sunt - besunners dän Holocaust - lät sik sjo, dät Hitler ju demokroatiske Weimarer Ferfoatenge heel un aal uuthieuweld hiede, man uk ju Oard un Wiese, wo hie sik repräsentierd häd, brangt dät tou Jäildenge.
Bagdad
In dän uunouhongigen Irak
Die Wierstound in ju irakiske Befoulkenge juun ju stäärke Rulle fon do Briten waas groot. Mäd Stöän fon Nazi-Düütsklound moakeden Offisiere aan Militärputsch juun ju probritiske Regierenge. Näien Ministerpräsident wuude Raschid Ali al-Gailani, die een "Regierenge fon ju Nasjonoale Ferdäägenge" apgjuchte. Grootbritannien soande Troppen uut Transjordanien un Britisk-Indien, do ap dän 2. Moai 1941 in Basra oun Lound geenen. Uk wan do irakiske Eenhaide sogoar do Staudomme fon dän Euphrat sprängden, kuuden jo dän britisken Foarmarsk nit aphoolde. Ap dän 29. Moai 1941 roakteden britiske Troppen ätter sweere Kampe mäd ju irakiske Armee ju Baalengsruumte fon Bagdad, ju Regierenge Gailani fluchtede deerätter in dän Iran.
2021
Skjonisse
thumb|left|250px|Die näie US-Präsidänt Joe Biden thumb|250px|right|Hungerstriek fon ju lääste Generatsjoon
Curaçao
Geografie
Truch hiere Beginbouksteeuwe wäide do Ailounde Aruba, Bonaire un Curaçao uk wäil ABC-Ailounde naamd.
Befoulkenge
thumb|left|Do maaste Moanskene lieuwje in ju Haudstääd Willemstad. Dät grootste Deel fon do 158.665 Ienwoonere (Täljier: 2019) woont in ju Haudstääd Willemstad. Ju Haudstääd wuude uum dät Schottegat baud, in’t säntroal-aastelke Deel fon’t Ailound.
Befoulkengsäntwikkelenge
thumb|Stround ap Curaçao Quelle: UN
Loundskup
thumb|Dät wäästelke Deel, wo die Sint-Christoffelberg stound, is gräiner as't aastelke Deel fon't Ailound. Dät Ailound is maast druuch, deer woaksje maast kakteenoardige Plantenoarden un bloot ap’t wäästelke Deel fon’t Ailound woaksje uum dän Sint-Christoffelberg hääruum eenige Boome. Do Palmboome, do ap’t Ailound sunt, wuuden fon Moanskene ploantet. Do maaste un hööchste Bierige sunt, juust as die Sint-Christoffelberg, ap et wäästelke Deel fon’t Ailound. An ju Noudkuuste rakt dät bolde uural ne Fälskuuste, Strounde sunt deer nit un swimme is deer gjucht gefoardelk. An ju Suudkuuste sunt ferskeedene litje Strounde, wier me swimme kon. Do bekoandste Strounde sunt do kunstelke Strounde fon Jan Thiel un Mambo Beach, an ju Suudwäästsiede fon dät Ailound lääse do litjere natuurelke Strounde twiske do Fälse.
Reformation
Fräislound
In Aastfräislound lät Edzard I. ju Reformation 1519 tou un hie wäd sälwen luttersk. Do Mennonite sunt Foulgere fon dän wäästfräiske Menno Simons. Seelterlound bleeuw katoolsk.
Rotterdam
thumb|Rotterdam mäd ju Erasmusbrääch uur ju Maas thumb|Wulkenkratser in Rotterdam Rotterdam is ätter Amsterdam ju twäidgrootste Stääd in do Niederlounden. Ju Stääd is gjucht bekoand uum sien Hoawen, wäkke dän träädgrootste fon ju Waareld is. Rotterdam häd 651.376 Ienwoonere (1. Januoar 2020), as Agglomeration Stadsregio Rotterdam sowät 1,2 Mio. (2006). In n Truchsleek lait ju Stääd two Meter unner Normalnull. Ieuwenske Amsterdam un Den Haag is Rotterdam een fon do kulturelle Zentren in do Niederlounde. Rotterdam häd ne oaine Universität, ferskeedene Hoochskoulen, ne Musikhoochskoule un ne Kuunstakademie.