cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nuth
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Nuth is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Nuth is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 33,17 km² un deer woonje 15.657 Moanskene (2012).
Kutenai
thumb|200px|Kutenai Do Kutenai (in do USA algemeen Kootenai, in Kanada as Kootenay beteekend) sunt ne Gruppe fon soogen noudamerikoanske Indioanerstamme, do der an dät Skeed twiske do USA un Kanada lieuwje, un wäil in do US-Buundesstoate Washington, Montana un Idaho un in ju kanadiske Provinz British Columbia.
Luudstand
Luudstand beteekent in ne diachrone of diatopische Betrachtengswiese dät ganse System fon Luude fon ne Sproake. Wan sik die Luudstand, maastens uur n laangeren Tiedruum wäch, ferannert, so spräkt me fon Luudwondel. Oafte unnerskeede sik Dialekte fon ne Sproake truch dän Luudstand.
Uplengen
Uplengen is ne Meente in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 11.448 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 149 km². Sit fon ju Meente is Remels.
Museumstäärp Kloppenbuurich
Apgoawe
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum fungiert däälich as Foarskengs- un Bildengsiengjuchtenge tou ju Kultuur- un Buuräigeskichte. Do museumspädagogiske Anboode sunt altied hondlengs- un produktorientierd.
Dät Museumstäärp is uk ne Foarskengsiengjuchtenge. Sweerpunkte fon ju Foarskengsoarbaid sunt deerbie Foulkskunde, Regionoalgeskichte un Huusfoarskenge. N Team fon träi Wietenskuppere, ounhooldend unnerstöänd truch Volontäre un Projektpartnere, foarsket t.B. an historiske Wällen, beglat dän Apbau fon näie Huuse, ploant Uutstaalengen etc. Dokumentierd wäd disse Oarbaid nit bloot in wietenskuppelke Tiedskrifte un Beende, dät Museumsdorf publiziert uk oaine Bouke un Skrifte. Unnerstutsed wäd dät wietenskuppelke Personoal truch Hondwierkere, do dät Museumstäärp instandhoolde un do Besäikere traditionelle Oarbaidswiesen demonstrierje.
Anboode
Ounfangs wuud ju Foarm fon dän Wierapbau wääld, ju do Huuse as Prototype in dän Uur-Bautoustand wiesde. Weesentelke Bautype fon dät läichdüütske Hallenhuus un fon dät aastfräiske Gulfhuus wäide so präsentierd. Siet do 1970er Jiere wäide Huuse unner Bewoarenge fon do Spuuren fon hiere Geskichte un beleeken tou do Biographien fon hiere Bewoonere wier häärstoald.
Wiedere Informatione uur do eenpelde Objekte sunt in n interaktiven Loageplan tou fienden.
Sammelengen un Uutstaalengen
Do Resultoate fon ju uumfangrieke Museumsoarbaid wäide dät Publikum anhound fon uutwäälde Biespiele in ounhooldend wikseljende Sunneruutstaalengen in ju Buurich Arkenstede un dät Münchhausenskäin museumsdidaktisk apberat präsentierd.
Interlingue
Interlingue, nit tou ferwikseljen mäd Interlingua, is een kunstelke Toal, man ju is ful minner bekoand as Esperanto, Ido, Interlingua un Volapük. Die Toacht, die ju Toal Interlingue tou Gruunde lait, is, dät me Woude nimt, do in masse fon do wäästelke Toale (Europa, Amerikoa uas.) äänelk sunt un ju Toal deeruum foar Europäere un Amerikoanere eenfach tou ferstounden moaket. Uumdät sik dät uurspröängelk foar allen ap dät Wääste gruundet, hiet dät uurspröängelk Occidental. Man dät wude uumebenaamd un deer wäd nu argumentierd, dät dät uk foar Ljuude uut dät Aaste eenfach tou leeren is, uumdät stuurere Woude maast an eenfache Woude uut dän Gruundwoudskats anliend sunt. Uumdät do Woude, do in ju Wäästelke Waareld aalmeen ferstoundelk sunt, maast Lienwoude uut dät Latienske sunt, sjucht Interligue nit ful uurs uut as een romoanske Toal.
Nukleotid
N Nukleotid is n Bestounddeel fon ne Nukleinsüüre, also inne belieuwede Natuur Desoxyribonukleinsüüre (DNA / DNS) un Ribonukleinsüüre (RNA / RNS). Älke Nukleinsüüre is ne Kätte uut Nukleotide.
Hauk
Lieuwendsruume
Die Hauk is in n Woold, as t.B. in ju Taiga, oaber uk in Middel- un Suud-Europa un groote Deele fon Noudamerikoa tou fienden. Dät noudelke Skeed fon dän Lieuwendsruum faalt maasttieds uumtränt ap n noudelken Polarkring. Gnau kon man dät oaber nit kweede, dät gjucht sik ieuwen ätter ju noudelke Gränse fon n boreoalen Näddelwoold, ju in dät Aaste fon Noudamerikoa fääre suudelk is. In dät Suude gungt hie nie oafter fääre as bit tou n noudelken Weendekring, bloot in Mexiko un Suudaastaasien.
In ju Natuur
In ju Natuur häd die Hauk two Wiesen uum tou joagjen: Äntweeder ferfoulget hie sin Offer in ju Luft un moaket et ap dän of höchstens n bitje buppe dän Gruund dood, of hie joaget, toun Biespiel Oanten un Wrouten, tou Fout. Hie häd neen bestimde Offere, hie joaget aal do Dierte do him sääd moakje un sik nit so goud weere konnen.
Solingen
Solingen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 163.581 Ienwoonere (2010). Solingen is siet 1929 ne düütske Groβstadt.
Duusendtakke
Ju kumt foar ap neerrieke, ferstöörde Gruunde un ap Broakäkkere. Ju kon goud Druuchte ferdreege.
Glaanbäist
Geskichte
Eerste in do tachentiger Jiere wude aan Aarbaidskring faar ju Ärhooldenge fon ju Rasse, nu wier ünner dän Noome "Glanrind", gruunded. Die Aarbaidskring kuude noch 74 jeele wieuwelke Glaanbäiste fiende, deerünner bloot oankelde wuddelk rienrassige. Dät raate neen Bullen moor, man fon aan besünners gouden Bulle mäd Noomen Hannibal waas noch fäärsen Sperma deer. So raate dät wier Koolwere. Uum ju Intucht tou ferminnerjen, wude wier Frankenfäi ienkjuused, wierbie uk sukke Dierte nuumen wuden sunt, do uk Glaan-Bäiste ünner hiere Faaroolden hieden (Glaanbäiste wieren je uk in allere Tieden in't Frankenfäi ienkjuused wuden).
Abe Lenstra
thumb|right|200px|Abe Leenstra Abe Lenstra (It Hearrenfean, 27. November 1920 - It Hearrenfean, 2 September 1985), uk wäil Us Abe noomd, waas n wäästfräisken Foutbalspieler. Lenstra wäd wäil sjoon as die bääste niederloundske Foutbalspieler fon alle Tieden. Uur him sünt ne ganse Riege Geskichten äntsteen.
Tadarida brasiliensis
Tadarida brasiliensis is ne Oard fon doo Fläddermuuse un juu eensiche Oard uut dän Unnersleek Rhizomops. Die Lieuwendsruum fon disse Oard is in groote Deele fon Noud- un Suudamerikoa.
Lithium
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Oudewater
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Oudewater is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Oudewater is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 40,16 km² un deer woonje 9.861 Moanskene (2012).
Ljoachtdiode
Energieferbruuk
Monochromatiske LEDs hääbe maasttied ne hooge Energie-Uutbüüte un sliete nit truch Bruuken. Dät rakt ferscheedene gongboare Mäiten, swonkjend fon 1,8 mm bit 20 mm, wierfon 3 un 5 mm maast foarkuumen däd. Do konnen truch Ansluutengen ap ne Laaderploate fäästlooded wäide.
Renswoude
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Renswoude is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Renswoude is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 18,52 km² un deer woonje 4.598 Moanskene (2012).
Reimerswaal
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Reimerswaal is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Kruiningen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 243,08 km² un deer woonje 21.465 Moanskene (2012).
Slowakäi
Ap n 29. Meerte 2004 wäd ju Slowakäi NAFO Meeglid än dän 1. Moai 2004 Meeglid in de Europäiske Union. Ap n 1. Januoar 2009 kreech ju Slowakäi dän Euro.
Paderborn
Paderborn is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 143.769 Ienwoonere (2010). Paderborn is siet 1975 ne düütske Groβstadt.
Wänt fon Burloage
thumb|300px|Rauderfehn in dän Loundkring Lier thumb|upright| Die  af dät Bäiden uut ju Äästerweeder Douse uk Burli naamd, is ne Foanlieke fon n Wänt, die in dät Eedoubaugebied fon dät Foangoud Seedelsbierich, Meente Seelterlound, in ju Äästerweeder Douse bie dät Täärp Burloage, Meente Rauderfeen wäästelk fon dän Seelter Wäästfoan fuunen wuud.
Ferblieuw
Ju Skelett-Lieke waas fon Mai-August 2011 in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Oldenbuurich uutstoald is in n Meerte 2012 wier tourääch keemen ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen. Deer is Burli nu in ne Vitrine tou bekiekjen.
Ieme
Ju Ieme (Apis mellifera) is ne Oard fon do Insekte. Dät rakt fuul Unneroarden fon disse Oard, wierfon in Seelterlound ju Nominatfoarm (Apis mellifera mellifera) heemsk is. Daach häbe masse Imkere in Middel-Europa däälich uurswäkke, as ju Unneroard Apis mellifera carnica (ap Deele fon dän Balkan heemsk) af Buckfast-Iemen (een Misk-Tuchtenge uut Änglound). Ju Nominat-Foarm is deeruum in wäkke Rebätte fon't Uutstierwen betruued. Do Moanskene nutsje do Iemen, deermäd jo Huunich, Woaks un uur Ärtjuuchnisse hääbe. Dät naamt me Imkeräi. Wan me fon Iemen baalt, meent me normoal disse Oard, dät rakt uk uur nai früünde Oarden, toun Biespiel Moasiemen, do me uk Iemen naamt. Een noch äänelkere Oard, Apis cerana rakt dät uk in't Aaste un Suudaaste fon Asien, fon düsse Oard is ju freeselke Miete Varroa destructor ap uus wäästelke Iemen uurgeen, ju do Ieme al as Moaden läip süük moaket un, juust so as t.B. wäkke Gifte, do in ju Buuräi (deelwiese indäid legoal!) iensät wäide, waareldwied een iedensthoaftige Betruuenge foar do Iemenbestounde is. Iemen fon ju hier beskrieuwene Oard Apis mellifera rakt dät däälich truch Imkeräi in ju heele Waareld, man fon Natuur uut kuume do bloot in Europa, Afrikoa un Faander-Asien foar.
Würzburg
Würzburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 133.906 Ienwoonere (2010). Wuerzburg is siet 1932 ne düütske Groβstadt.
Fräiske Fräiegaid
Gebiet
Ju Region Wääst-Fräislound, dät Däälich in ju Provinz Noud-Hollound lait, waas bit tou 1297 fräi. Disse Region heerde nit tou dän Upstalsboombuund.
Agatha Christie
Agatha Christie is aan fon do bekoandsden Autoren fon Kriminoalromoane un häd ätter William Shakespeare do maaste Bouke ferkooped. Deer sünt moor as 1 Milliarde Bouke fon hier ap Ängelsk un 1 Milliarde Bouke in 45 uur Sproaken ferkooped.
Regensburg
Regensburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 129.859 Ienwoonere (2010). Regensburg is siet 1940 ne düütske Groβstadt.
Europäisk Parlemänt
thumb|Dät Europarlemänt in Brussel Dät Europäisk Parlemänt (uk wäil Europarlemänt) is dät direkt wäälde Parlemänt fon dän Europäiske Union. Dät Europäisk Parlemänt häd sien Sit in Straasbuurich un Brussel. Do Woale sunt älke fieuw Jier.
Onondaga
Ju Sproake
Un: ''kanonó? kanatowá:nęh'' - New York is ne groote Stääd.
Seelterlound
Seelterlound (Düütsk: Saterland) is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon 123,62 km2 un ap n 31. Dezember 2015 13.283 Ienwoonere. Dät Seelterlound häd fjauer Täärpe: Roomelse, Strukelje, Seedelsbierich un Skäddel.
Geografiske Loage
Seelterlound wäd fon ju Seelter Äi fon dät Suude ätter dät Noude truchfleeten un deelt et in do two behärskjende Foane: Wäästfoan un Aastfoan. Suudelk fon dät Kustenkanoal lait Näiskäddel, dät bit tou 1974 tou dät Seelterlound heerde. Two grattere Meere in dät Seelterlound sunt ju Hollener See appe naite fon Hollen/Roomelse un ju Maiglöckchensee wäästelk fon Skäddel.
Noabermeenten
Dät Seelterlound gränsed an fieuw ferskeedene Noabermeenten. In dät Wääste un Noude gränsed ju Meente Seelterlound an Aastrauderfeen un Tjootern (Samtmeente Jümme). Do Meenten Bäärsel un Ait in dät Aaste un Suudaaste sunt juust as dät Seelterlound uk Deel fon dän Loundkring Kloppenbuurich, ju Meente Äästerweede (Samtmeente Noudhumling) in dät Suude heert tou dän Loundkring Oamselound.
Geskichte
Fon ju Groafskup Suugel (Comitia Sygeltra) häd dät Seelterlound ("Sagelter Land") uk wäil sin Noome (sjuch ju Skizze unner).
Släieboom
Die Släieboom (Prunus spinosa, dt. Schlehdorn) woakst jädden an n sunnigen Wooldraant un is in do Alpen in bit tou so'wät 1000 m. Hööchte tou fienden.
Seelterlound
Meenteräid
Sitferdeelenge Meenteroat Seelterlound 2006|thumb Hierunner foulgje do Resultoate fon do Woalen in 2011, 2006 un 2001:
Woapen un Flaage
Ju Flaage fon ju Meente is blau/gould (jeel)/blau mäd dät Meentewoapen in ju Midde fon dät jeele Fäild. Ju Ferhooldenge fon do blaue Raantstriepen tou do braadere jeele Middelstriepen bedrächt 1/5 : 3/5 : 1/5.
Buutenäidsk Lieuwend
Ättergjuchte?
Interessant is dan ju Froage, wieruum wie noch sieläärge niks fon uur bewoonde Planeten heerd hääbe. Deerbie mouten wie betoanke, dät dät sik uum gjucht groote Oustande honnelt; die naiste Stiern, Proxima Centauri stoant ap 4,3 Luchtjiere fon hier (ne Raketenraise fon 63.000 Jiere bie 20km/sek!), soodät me ap ne Funkbosskup eerste in 8,6 Jiere n Oantwoud kriege kon.
Ätter wäkkene kon sik daach uk Lieuwend äntwikkeld hääbe ap do Planete Venus un Mars un ap ju Jupitermoune Europa un do Saturnmounen Titan un Enceladus. Man fon do hieden wie dan al eer wät heere moast.
Pingsterbloume (Convallaria majalis)
Ju Pingsterbloume is swäk giftich, is oawers uk ne Heelplonte. Dät is ju Nationoale Bloume fon Finlound.
In Fryslân wäid ju Moaiklokje tou do Stinzeplonten täld.
Hoageltoudene
Do roode Bäien heete Hoagele un sünt ietboar. Der kon mon uk Marmeloade af Sap uut moakje. Die Hoageltouden is ne Heelplonte.
In oolde Fertälstere uut Seelterlound hat dät, dät bie dän "Huddenjeboom" do Häksen touhoopekoomen uum tou donsjen. Die Huddenjeboom waas n Hoagelbusk ap'e Naite fon Baalenje.
Kristianisierenge
Ju Kristianisierenge wuude truch europäiske Stoate bruukt uum dät Kristendum uur Europa uut tou spreeden, tou n grooten Deel bekierden do kristelke Missionare un hiere Soldoaten do heedenske Ljuude gewaltsoam. N Biespil deerfon is dän Stried twisken de heedensken Köönich Radbod un do kristelke Köönige fon dät Frankiske Riek in dät leete 6. Jierhunnert un fröie 7. Jierhunnert.
Kreationismus
In dän Islam ferträt däälich u. u. Harun Yahya dän Kreationismus, in dät Juudendum sunt et foar allen Anhängere fon orthodoxe Gjuchtengen.
Hermann Janssen
Man n Aantje fääre: “Ju Idee mäd n litje Saitenge mai ik wäil liede”. (Un so is dan mäd “Seelter Trjoue” (1966-1972) ounfangd.)
Formel 1
Formel 1-Autos
thumb|340px|10e Ferrari Track Days ap dän Nürburgring 2005 thumb|340px|Ferrari 500 (1953)
Renault
thumb|Logo Renault is n Autohäärstaaler uut Frankriek. Truch sien Allianz mäd Nissan is ju Renault-Nissan Gruppe däälich een fon do grootste Autohäärstaalergruppen ap ju Waareld.
Relativitätstheorie
Spezielle Relativitätstheorie
Dät eerste Postuloat lient in Fakt ticht an bie dän Gruundtoacht fon ju Relativitätstheorie fon Galilei. Dät twäide Postuloat waas (in ju Tied fon Einstein) n gans näi Prinzip, mäd (trots sien formelle Eenfachhaid) besunners wied räkkende Foulgen. Uum disse bee Gruundideen mädnunner in Eenkloang tou brangen, bruukt me specielle Transformatione, do sonaamde Lorentztransformatione, uum Steede un Tied fon dän eene Woarniemer uum tou reekenjen in Steede un Tied fon dän uur. Deeruut foulget, dät Steede un Tied mádnunner ferbuunen sunt. Ieuwenso sunt elektriske Fäildere un e (E un B) foar ferskeedene Woarniemere innunner uum tou reekenjen mäd Lorentztransformatione.
Portoal:Biologie
35px Biologiske un Wietenskuppelke Begriepe
Adenosintriphosphat | Aktions-Potentioal | Alkoholiske Jeesenge | Allochthon | Aminosüüren | Anatomie | Anthropogene Uumewaareldfaktore | Autochthon | Biologisk Oardkonzept | Biotiske Uumewaareldfaktore | Chloroplast | Chronospezies | Desoxyribonukleinsüüre (DNA) | Diploidie | Deplasmolyse | Domestisierenge | Eensällige Lieuweweesen | Enzyme | Ethanol | Evolutionär Oardkonzept | Ferhoolden | Ferhooldensbiologie | Genotyp | Glieuwen-Ounsluut | Haploidie | Hexaploidie | Hyphen | Hypertonisk | Invasionsbiologie | Jääst | Jeesenge | Kauliflorie | Koleopterologie | Konsument (Ökosystem) | Konvergenz (Biologie) | Megaherbivore | Megaherbivoretheorie | Metamorphose | Microbodies | Mikroorganismen | Mitochondrioale DNA | Monophylie | Monotypisk Taxon | Myzel | Näärwensälle | Neozoa | Neobiota | Neotenie | Nominatform | Nomenklatuur | Nukleotid | Nukleinsüüren | Oard | Oaiwiete (Protein) | Ökologiske Niske | Ökosystem | Paraphylie | Pentaploidie | Phänotyp | Phylogenetiske Systematik | Plasmolyse | Polyphylie | Polyploidie | Produzent (Ökosystem) | Reaktionsspezifität | Rezent | Sälle | Sälorganellen | Siphonoal | Substrat (Biochemie) | Substratspezifität | Superspezifisk Taxon  | Sustertaxa | Synapse | Systematik | Taxon | Tetraploidie | Trichoal | Triploidie | Twillingstaxa | Wit fon't Minimum | Zoozönologie
Exec-b.svg Uur
-
Baudignécourt
Baudignécourt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek.
Baudrémont
Baudrémont is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek.
Atomtaal
Ju Atomtaal wäd gjuchts unner dät Symbol fon dät Element skrieuwen, t.B.
Europäiske Organisatione
Europäiske Organisatione rakt dät binne un buute dän Roome fon ju Europäiske Union
Rousettus
Rousettus is n Sleek fon doo Pteropodidae, doo, as doo Fläddermuuse ook, tou doo Flädderdierte heere.
Atommasse
Ju Atommasse, fröier Atomgewicht, is ju Masse fon n Atom. Ju kon as älke Masse in ju SI-Eenhaid Kilogram anroat wäide. Foar Bereekenengen is dät oawers praktisker, ju Atomare Masseneenhaid u (fröier mäd amu, atomic mass unit, beteekend) tou ferweenden. Ju is die tweelfte Deel fon ju Masse fon n Atom fon dät Koolestof-Isotop 12C. In SI-Eenhaide bedrächt 1 u = 1,660 538 921(73) × 10-27 kg.
Masse
Dät Kilogramm wuud 1889 definierd as ju Masse fon n Stuk Eedelmetal (ne Legierenge fon Platin mäd 10% Iridium), wät in dät "Bureau International des Poids et Mesures" (Sèvres, Frankriek) bewoard wäd unner ne luffttichte Steelpe. Disse Iekmasse is oawers nit gans dääge; dät Anklieuwjen fon Keete is oarich goud tou fermieden, man dät Ferfljoogen fon do Metalle moaket ju Iekmasse lichter. Deeruum wäd an ne Näidefinition ap Gruund fon Fundamentoalkonstanten oarbaided.
Lieste fon do Isotope/4. Periode
Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden.
Achtkarspelen
('oachte Säspele') is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 162,74 km² un deer woonje 16.137 Moanskene (2006).
Johann Wolfgang von Goethe
Hie waas goud bekoand mäd Friedrich Schiller, die ieuwenske him tou ju Weimarer Klassik heerde.
Venray
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Venray is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Venray is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 146,36 km² un deer woonje 39.269 Moanskene (2012).
Oamde
Ferkier
Oamde häd Two Autoboanen, dät sunt ju Buundesautoboane 31 un ju Buundessträite 210. Ju Stääd häd twäin Boanhoawe, dän Oamder Haudboanhoaf un Boanhoaf Oamder Buutenhoawen. Uur dät Woater häd Oamde ne Foarferbiendenge ätter Borkum. In Oamde rakt et ieuwenske do maaste groote Sträiten uk Räädweege.
Amelound
300px|right|thumb|Sogoar do Busschilde ap Amelound hääbe do Deege in Düütsk. (Man nit failerloos!). 300px|right|thumb|Amelound: Uutsicht fon ju hoochste Duune ätter t Aaste.
Vaals
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Vaals is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Vaals is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,90 km² un deer woonje 9.885 Moanskene (2012).
Honnel un Skipfoart in Seelterlound
Noch in 1779 hat et dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [ Loundeslasten ] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte abwarten konnen (He357). Un in dät Jier 1800 hat et ''Die Schiffahrt ist ihr eigentlicher Gelderwerb. In Scharle [ Skäddel ] hat jeder Saterländer ein auch zwei Boote. [..] Auf diesen schaffen sie Waaren den Fluß hinauf''. (Hoche 223).
Rousettus aegyptiacus
Määrkmoale
Rousettus aegyptiacus häd ne keetich griesbruune Faawe, man is an ju Unnersiede un an ju Näkke moor bruunelk jeel. Junge fon disse Oard hääbe äänelke Faawen, man jo hääbe n kuuter Fäl.
Noudfräisk
Biespil
Wo wäkke fon do Dialekte sik ferhoolde, kon me sjo in ju Tabelle bie Fräiske Sproake. Hier rakt et noch wät besunnere Unnerskeede:
Taal Baalere
Fröier waas dät noudfräiske Sproakgebiet noch fuul gratter, man ätter Jierhunnerte is dät Gebiet litjer wuuden, foar n groot Deel truch dän Apmarsk fon dät Läichdüütske un leeter truch dät Düütske. Bit in dät 17. Jierhunnert baalen do Ljuude ap dät Eiderstädter Hoolichailound noch noudfräisk, man dät Gebiet is däälich Deel fon dän Loundkring Noudfräislound. Uk ap dät Ailound Strand wuude bit dän Burchardiflut in dät Jier 1634 fräisk boald. Fuul Fräisen stuurwen of sunt leeter wächleeken, deerfoar keemen oaber fuul Ienwonderer uut do Niederlounde, un dät Fräiske stoorf uut. Ap dät Ailound Pellworm boalden do Ienwoonere bit in dät 18. Jierhunnert fräisk, bit dän Befoulkengsstruktuur sik deer uk ferannere. Ap n 10. Oktober 1981 stoorf uk ju lääste Baalerin fon dät Suuder-Goesharder.
Wättelke Anärkannenge
Dät Noudfräiske häd bie do Kommunoalbehöörden neen juristisken Stoatus. Jo duure dät Noudfräiske nit bruuke in offizielle Dokumänte. Wan do Moanskene noudfräisk foar hiere Kommunikation mäd do Behöörden bruuke, dan altied mundelk. In aan Faal wuude dät Noudfräiske fon aan Gjuchter touläiten foar n Fereenstatuut, man eerst moast die Fereen ne düütske Uursättenge reeke. Wät Täärp- un Stäädsnoomen angungt rakt et siet 1998 twosproakige Skilder, un dät rakt noudfräiske Sträitnoomen. Foarallen noudfräiske Noomen foar do Huuse sunt ap do Ailounde gjucht populair.
Organisatione foar ju noudfräiske Sproake
Do Noudfräiske Fereen, Friisk Foriining un Nordfriisk Instituut oarbaide touhoope in n Fräisken Räid Sektion Noud. Ju Meente Hälgelound, Heimatbund der Landschaft Eiderstedt e.V un dän Öömrang Ferian sunt deer uk in fertreeden. Uur noudfräiske Organisatione, do nit tou dän Fräisken Räid Sektion Noud heere, sunt die Söl'ring Foriining un ju Ferring Stiftung. Die Fräiske Räid häd ieuwenske ju Sektion Noud ne Sektion Aast foar Aast-Fräislound (mäd Seelterlound) un Sektion Wääst foar ju Provinz Fryslân in do Niederlounde.
Siet Oktober 2010 rakt et in Bredstedt/Bräist dät Friisk Hüs weer die Friisk Foriining, Nordfriesischer Vereins un dän Fräisken Räid Sektion Noud fertreeden sunt.
Noudfräisk an do Skoulen
In dät Skouljier 2013/14 wuude ju noudfräiske Sproake bruukt in 16 Bäidenstuune. Touhoope 757 Bäidene leerden Fräisk an 14 Gruundskoulen. Ätter ju Gruundskoule rakt et Fräiskunnergjucht in ju Arbeitsgemeinschaft bie de Säkundarstappe I un in Kuurse in de Säkundarstappe II. Wät do Gymnasien angungt wäd dät Noudfräiske bloot in Wyk ap Föhr reeket. Deer absolvierten 2012 foar dät eerste Moal two Skoulbäidene ne mundelke Fräiskköärenge foar dät Abituur. Siet do 1990er Jiere wäd uk fersäiked, dät Noudfräiske moor un moor in do Bäidenstuune tou benutsjen, uum deer ju Sproake aal tou revitalisierjen, uumdät ju uurs fon uutstierwen betroued is. An do Universitäten in Flensbuurich un Kiel wäide Uutbildengen un Kuurse reeket. In Flensbuurich rakt et ju Uurbildengen un Kuursen foar Leerere an do Gruundskoulen un do Säkundarsstappen. In Kiel kon me Frisistik studierje as Haud- of Biefach studierje. Ferskeedene Skoulen, do Fräiskunnergjucht reeke, hääbe nu aan fräisken Noomen an hiere Skoulen roat, so as Eilun Feer Skuul ap Föhr, ju Öömrang Skuul ap Amrum un ju deensk-fräiske Risum Skole/Risem Schölj in Risum-Lindholm. An do Folkshoochskoulen un fon dän Friisk Foriining un n Nordfriesischer Verein wäide Kuurse feranstaltet, wieroun et älk Jier uungefeer sun hunnert Deelniemere rakt.
Finno-ugrisk
Tou juu Finno-ugriske Sproakfoamilje wäide do ätterstoundene Sproaken / Sproakgruppen reekend:
Angela Merkel
thumb|right|160px|Angela Merkel, 2010
Helmut Kohl
Helmut Josef Michael Kohl (* 3. April 1930 in Ludwigshoawen - 16. Juni 2017) waas fon 1982 bit 1998 die säksde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Huund
Die Huund (Canis lupus familiaris) is n Suugediert. Hie is domestizierd foar 15.000 Jiere. Ätter ne Theorie fon Konrad Lorenz waas düt neen normoale Domestikation, sunnern häd sik uut ne Symbiose äntwikkeld. Hie häd schrieuwen, dät juu Oard Canis aureus, uum n Leeger fon Moanskene lieuwede, uum Fodder tou sik hoaljen, man uk doo Moanskene fon grattere Dierte schutsede un sik leeter tou n gjuchten Jaachthuund äntwikkeld häd. Däälich weet me, dät doo Huunde fon dän Wulf (Canis lupus) oustamme, filiecht fon juu indiske Unneroard Canis lupus pallipes, un sälwen uk ne - wan uk truch Tucht gans oaintüümelk moakede - Unneroard fon dän Wulf is.
Rooden Boskoop
thumb|250px|right|Rooden Boskoop Die Roode Boskoop is ne Aapelsoarte, gnauer kweeden, ne roode Mutation fon juu allere jeele Soarte Boskoop. Die truch Knoaspenmutation äntsteene Roode Boskoop wude in't Jier fon n Fruchboom-Tuchter Otto Schmitz-Hübsch äntdäkked, die juu näie Soarte dan truch Ääntjen moorde un 1939 unner dän Noomen "Roter Boskoop Schmitz-Hübsch" in n Honnel broachte.
Portoal:Düütsklound
Vexilloid of the Roman Empire.svg Dät Düütske Riek - Düütsklound foar 1949
80px|right|
25px Geskichte ätter 1949
{| cellspacing=3px style="background:floralwhite; width:100%;"
Portoal:Sproaken un Dialekte in do Fräislounde
Dialekte un Sproakgebiede in Fryslân:
holloundsk-fräiske Dialekte: Stäädfräisk: ''Ljouwertersk, Snitsersk, Frjentsjertersk, Harnzersk, Boalsertersk, Dokkumersk, Starumersk, Feanstersk, Kollumersk | Biltsk - It Bilt''
Säimaskiene
thumb|200px|Näddelplatte, Fout un Schuuwer fon ne Säimaskiene thumb|200px|Singer Treedmaskiene Ne Säimaskiene (dt. Nähmaschine) is n Apparoat, wiermäd me dät Säien fon Göitjen hoolich-automatisk moakje kon.
Geschichte
In Frankriek roate dät uum 1830 do eerste Maskienen in do Sniederäie. Ju eerste bruukboare Maskiene wuud äntwikkeld fon Barthlemy Thimonnier. Mäd sien Ärfiendenge bekoom hie n Kontrakt foar dät Moakjen fon frantsööske Uniforme.
Otto Schmitz-Hübsch
Lieuwend un Wierken
1939 broachte hie dän Rooden Boskoop unner dän Noome "Roter Boskoop Schmitz-Hübsch" in n Honnel.
Wûnseradiel
is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente was 317,68 km² un deer woonje 11,886 Moanskene (2007).
Soogenjiersbloume (Gnaphalium uliginosum)
Die Noome "Soogenjiersbloume" kumt wäil deerhäär, dät dät ne Bloume is, ju me druuget un ju dan fielicht bit soogen Jiere bewoard wäide kon.
Dät is ne eenjierige Plonte, ju der heert tou ju Komposiete-Familie un in Europa foarkuumen däd. Die Noome Gnaphalium stamt fon dät griechiske Woud gnaphalon, wät sofuul hat as n Top Wulle.
Frucht-Ounbau
näie Äntwikkelengen
Eende fon't njuugentienste Jierhunnert koom et ap, dät me mäd Fruchtboom-Ounbau fuul Jäild moakje wüül, wilst hie in't foaren moor foar dän oaine Bruuk toacht waas. Do Pomologen reeke Liesten hääruut, wäkke Soarten foarleeken wäide skällen un wäkke läip sunt un fernäild wäide skällen. Dät waas wäil die Ounfang fonne Fernäilenge fon ju Biodiversität (biologiske Fuulfoold) bie Fruchtboomsoarten. 1896 laide Otto Schmitz-Hübsch do eerste Aapel- un Peerenplontengen mäd litje Läichstomboome an, do hie besunners ticht plontje kuude. Uum dän Weerstound fon do Fruchtbuuren un do bee Waareldkriege kuude sik düsse Boomfoarm oaber noch nit truchsätte. 1919 wuude die Pomologen-Fereen aplöösed un die düütske Frucht-Ounbau-Fereen (Deutscher Obstbau-Verein) gruunded. Ounfang fon do 1930er Jiere häd Otto Schmitz-Hübsch ne näie Boomfoarm tuchted, ju ap Düütsk "Schlanker Spindelbusch" naamd wäd. Dät is uk ne litje Foarm, ju t.B. deertou benutsed wäd, uum do Boome bolde as Wien-Ranken, ticht touhoope plonted, an n Träid tou luuken. Uk düsse Foarm kuude sik noch nit fluks truchsätte, do bee näi tuchtede Foarmen fon Otto Schmitz-Hübsch wieren eerste in dät twäide Haaldeel fon't twintichste Jierhunnert oafter tou sjoon.
Fernäilenge fon ju Fuulfoold
N uur Problem waas ju Fernäilenge fon ju Fuulfoold: Aal do oolde, regionoale Frucht-Soarten wieren nit bloot n Kultuurgoud, do staalden uk seeker, dät dät neen groote Sjukten roate, deeruum dät älke Soarte sowäil Resistenzen häd, as uk fon moonige Kroankhaide befaalen wäide kon. Wan ap een Fruchtboommäid fuul ferskeedene Soarten stounde, wäide do nit aal fon jusälge Kroankhaid befaalen un dät rakt aaltiede resistente Boome. Wan me ne Monokultuur häd, kon dät weese, dät fluks aal do Boome an een Kroankhaid stierwe. Nu wuuden in düsse Tied bloot min Soarten ap do Liesten sät, do der foarleeken wäide skuulen. Dät fierde deertou, dät fuul regionoale Soarten bienaist af sogoar gans uutstuurwen sunt. 1991 wuude die Pomologen-Fereen wier näi gruunded, man mäd n näien Sweerpunkt: Ju Ärhooldenge fon ju Soarten-Fuulfoold un fon dän oolden Hoochstom-Fruchtounbau.
Suudjutloundsk
Sproakwiesen
Suudelk fon ju Gränse:
Gabun
Geographie
Dät wäd begränsed fon...
Hans Cranach
Stomboom
Hans Maler (?) | Lucas Cranach (die Allere) ____|_______________        |                   |         |                   |  Hans Cranach    Lucas Cranach (die Jungere) |                                |                           Augustin Cranach |                                |                           Lucas Cranach III.
Weststellingwerf
(stel. Weststellingwarf) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 228,36 km² un deer woonje 25,502 Moanskene (2007).
Marcel-Jean-Jules Dupré
thumb|right|200px|Dupré an ju Oargel Marcel-Jean-Jules Dupré  (maasttieds kuut Marcel Dupré; * 3. Moai 1886 in Rouen; † 30. Moai 1971 in Meudon) waas aan frantsöösken Komponist, Oargelist un Pianist. Hie studierde bie Charles-Marie Widor un wude in 1934 Widor sin Ätterfoulger. Sälwen unnergjuchtede Dupré bekoande Oargelisten as Olivier Messiaen, Marie-Claire Alain, Pierre Cochereau, Jeanne Demessieux un Jean-Jacques Grunenwald.
Portoal:Do Fräislounde
25px Uur
{| cellspacing=3px style="background:floralwhite; width:100%;"
Tellur
Uutsjoon
Tellur ist n relativ säilden Element, dät bietiede fräi in ju Natuur foarkumt, oawers maast in buunenen Toustand. Ap maaste kumt dät foar as dät Mineroal Calaverit. Däs Mineroal Tellurit bestoant uut Telluriumdioxid.
Ferwerderadiel
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
Emilianisk
Biespiele
ch't î int al zîl,
ch'al séppa santifichè al tô nómm,
Dâs incû al nòster pan d ògni dé,
Sproake
Mäd ju Sproake befoatet sik ju Sproakwietenskup.
Bruunkoole-Winnenge
Bruunkoole wäd oafte oubaud in eepene Gate, sodät me Täärpe un Loundskuppe oubaagerje mout, uum dät Tjuch tou kriegen. Wan heele Täärpe fernäild wäide, uum Bruunkoole uuttougreeuwen, wäide uk Toankmoal-skutsede histooriske Bauwierke oubreeken, so as ju Säärke St. Lambertus in Immerath un die Duisserner Hoaf in Lützerath. Dät is uk juun dän Wille fon masse Ienwoonere, man deer wäd aaltied dät Bierich-Gjucht foarheelden, dan wäd kweeden, dät dät aal foar dät aalmeene Wäil weese skäl, un dan is aal dät uur niks moor wäid. Natuur, Klima, Heemat, Kultuuräärfgoud skäl aal wieke. Juu Bruunkoole wäd foarallen wonnen, uum juu in Kraftwierke tou ferbaadenjen. Bie dät ferbaadenjen entstoant CO2, wäd n Ienfloud ap juu Klimaferannerenge häd: Dät CO2 honget in juu Luft. Et reflektiert n bitje fon dät Sunnenlucht, wät fon buuten kumt, man juu Energie, juu fon binnen kumt un fon Natuur uut in dät All gunge kuud, wäd tou n fuul gratteren Deel tourääch ap juu Äide smieten, juu dertruch woormer wäd. Dissen Effekt entstoant nit bloot truch dät Ferbaadenjen fon Bruunkoole, man ook truch dät Ferbaadenjen fon Oulje (toun Biespiel in n Auto) un fon uur fossile Fjuurengen. Ätter Rheinbraun häd die Oubau fon Bruunkoole juunuur uur Energie-Gewinnengen dän Foardeel, dät dät besunners billich weese schäl. Joo kweede ook, Bruunkoole hiede besuuners litje Emissione, wät nit weer is: Bruunkoole stat in't Ferhooldnis tou ju wunnene Energie moor CO2 uut as Steenkoole, Äid-Oulje of Äid-Gas. Uumdät ju Bruunkoole bloot deelwiese uut Koolestof bestoant, man tou düssen Deel two Suurstof-Atome ap älk Koolestof-Atom truch dät Ferbaadenjen bietoukuume, kumt me ap sowät juust so fuul CO2, as me Räi-Bruunkoole uutgreeuwen häd, dät hat, een Tunne räie Bruunkoole moaket een Tunne CO2. Dät is fonsäärm een Naierenge, Bruunkoole is nit gliek Bruunkoole, dät kon fon Steede tou Steede variierje. Me bemöit sik ook, doo Loundskuppe wier mäd Natuur- un Kultuur tou fersjoon, man dät is ook kloor, dät disse kunstelke Natuur nit as dät Originoal weese kon. So kon me in sonaamde "rekultivierde" Loundskuppe oafte n grooten Fiskediek sjo, wier fon Natuur uut neen waas, wült doo Ljuude wieten nit, wät me uurs as Woater in dät groote Gat moakje schäl, wier me juu Bruunkoole uuthoald häd. Uk wäidfulle Löss-Gruunde, so täämelk dät bääste Baulound, dät Buuren in Middel-Europa hääbe konnene, wäd foar ju Bruunkoole fernäilt, ju deer unner lait. 800px|thumb|So kon ne Loundskup ätter juu "Rekultivierenge" uutsjo. Smoals häd sunne Loundskup een groote Woaterdoabe, wült doo Ljuude nit wieten, wät me uurs as Woater in dät Gat dwo skäl, wier me juu Bruunkoole uuthoald häd.
Valencia
thumb|250px|Palau de la Generalitat de València
Kenia
Kenia is n Lound in Afrikoa.
Geografie
Dät wäd begränsed...
Impressionismus
Bekoande Moalere sunt: Eugène Boudin - Johan Barthold Jongkind - Edouard Manet - Edgar Degas - Claude Monet - Camille Pissarro - Berthe Morisot - Paul Cézanne - Pierre-Auguste Renoir - Mary Cassatt - Alfred Sisley - Ecole de Rouen 380px|left|thumb|Pierre-Auguste Renoir, Dons bie ju Määlne fon de Galette
Ökosystem
thumb|150px|right|N Foan, die noch fuchtich is: N natüürelk Ökosystem, wät dät fröier, foar ju Ärsluutenge fon dän [[Aasterfoan und dän Wäästerfoan ook bie dät Seelterlound roat häd. Dissen Foan is in Bayern.]]
It Hearrenfean (Meente)
(nl. Heerenveen) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 140,15 km² un deer woonje 42,754 Moanskene (2007).
Ökologiske Niske
Äänelkhaide in dän Phänotyp ( Konvergenz)
Uum sik an hiere Ökologiske Niske an tou paasjen, hääbe moonige Oarde, do jusälge Ökologiske Niske hääbe, hieren Phänotyp un hiere Anatomie äänelk äntwikkeld, owwol jo genetisk nit so nai früünd sunt. Dät hat Konvergenz.:
Stoatsfoarm
Ätter dät Stoatshaupt kon n Stoat beteekend wäide as:
Sorbisk
Gliederenge
Fergliekstabelle fon Sproaken:
Ljouwert (Meente)
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
Ephesos
Ne ferlätte Stääd
In leeter Tiede fersoundede die Hoawen un koom ju Stääd in dät Binnenlound tou lääsen. Deertruch kuud ju hiere wirtskaftelke Loage nit behoolde un wuud ju Stääd ap Eende ferlät. Fielicht deertruch rakt et deer noch fuul oolde Bauräste. Deeruum is ju nu ne wichtige Bestimmenge foar Touriste, deeruum dät me deer n gouden Iendruk kriege kon fon wo ne Stääd in ju Blöitetied fon dät roomske Riek uutsaach. Ieuwenske roomske Boade un n roomsk Toilettensyssteem kon me fuul Suulen fon Tempele sjo, do Räste fon ju groote Bibliotäike fon Celsus un n oarich bewoard blieuwen roomsk Tjooter. Dit Tjooter kreech sien definitive Foarm in dät eerste un twäide Jierhunnert ätter Christus un hied Ruumte foar 24.000 Toukiekere.
Italien
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $30.900 in 2007. In 2007 waas 2% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 27% Industrie un 70,9% Tjoonste.
Inuit
Ju Sproake
Do foulgjende tjo sunt gjucht in Gefoor un wäide boald fon mänunner 4000 Ljuude:
Menameradiel
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
Kollumerlân
In ju Meente wäid aan fon do fjouwer groote fräiske Dialekte boald, dät Wooldfräisk. In dät Täärp Kollumerpomp wäd n läichsaksisk-grinslounder Dialekt, dät Pompstersk boald.
Dr. Jacob Botke
Fon besunneren Wäid is sien Lieste fon Plonten- un Diertenoomen (s. 32-43), wier hie sik wäil stutset ap Pestoor Schulte.
Dän Noome Stinzeplonten hied Dr. Jacob Botke in dät Jier 1932 dät eerste Moal in Fryslân bruukt.
Hie häd uk ne Samlenge Bielden fon Seelterlound ätterlät.
Japan
Stääde
Do wichtichste Japaniske Stääde sunt:
Iendeelenge
200px|thumb|Prefekture in Japan Japan is ferdeeld in 47 Prefekture.
Hyperkorrektuur
Bie dät Hoochdüütske
Wie mouden nu touräächtoanke an ju Foulkewonnerengstied uum dät Jier 500. Do koomen do germanisk baalende Nomaden uut dät Noudaaste uur ju Donau un uur dän Rhien, wier sik al ne rieke romaniske Buurenkultuur äntwikkeld hiede. Man do Buuren wieren an hier Lound buunen un kuuden sik also juun do dan hier dan deer apduukjende Nomadengruppen nit sätte. So wuuden do Germanen do näie Heere. Ju Theorie is dan, dät do romaniske Bewoonere hiere näie Heeren muugelkst goud in do hiere Sproake anbaale wüülen. In dät Romaniske hieden dan domoals oaber Meeluude as d un p ne swäkkere Uutsproake as in dät Germaniske. Deeruum fängen do Romaanske dan oun, dät d un p tou uurdrieuwen, also hyperkorrekt uuttouspreeken, so dät deeruut t un pf äntstuuden un deermäd ju hoochdüütske Sproake.
G
Normoal un kursiv skrieuwen|thumb|100px Dät G is die soogende Boukstäf in dät Latienske Alphabet un kumt ätter F un foar H. Dät G is uut dät latienske C äntsteen:
Hyperkorrektuur
Bie dät Frantsööske
In Gallien statte dät Latienske al moonige Jierhunnerte eer ap ne uur keltiske Sproake, dät Galliske. Deerbie tried uk Assibilation ap, as in frantsöösk Chateau uut latiensk Castellum.
Stroalenge
Eerste buppe 10 kHz (10^4 Hz) wäd ju Stroalenge wichtich un fange dan do Radiowoogen oun mäd Loang-, Middel- un Kuut-Wooge. Dät do Woogen bie haageren Frequenz immer kuuter wäide, kon me ferstounde uut hiere Gauegaid: trilje do 300 000 Moal pro Sekunde, dan is älke Wooge juust 1 km loang. Bie sun Frequenz oarbaidet ju Loangstwoogenseender bie Roomelse, deeruum dät haagere Frequenzen nit truch dät Woater tringe konnen.
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (oafter kuut Michelangelo Buonarroti af eenfach Michelangelo; tou Waareld keemen ap dän 6. Meerte 1475 in Caprese in ju Toskana, stuurwen ap dän 18. Februoar 1564 in Room) waas aan italieensken Kunstler in ju Renaissance. Besunners bekoand is hie foar sien Bieldende Kunst (Moalerkunst, Bieldehaueräi un Baukunst) man hie befoatede sik uk mäd Dichtenge.
Surrealismus
Surrealismus is ne Kunstgjuchte. Die Noome kumt uut dät Frantsööske un schäl wiese, dät die Surrealismus "uur dän Realismus" is. Dät is juu Kunst fon dät uunwuddelke un droomhafte.
Moaiholtene Floitepiepe
Ju Moaiholtene Floitepiepe is een eenfach Musikinstrumänt uut Seelterlound. Ju wäd uut tänne Takken fon Moaiboome moaked, do kuut ousnieden wäide, een Käärf wäd roane moaked un die Boarker loosklopped. So kon dät Holt in een Roor uut Boarker roane un ruut skäuwen wäide, deertruch wäd, wan deer uur bloased wäd, ju Toonhööchte feruurd wäide. Suk een Moaiholtene Floitepiepe wäd ap't Bääste in dän Moai moaked, uumdät in düt Mound die Sap in ju Plonte ätter buppe keemen is un sik deeruum die Boarker lichter loosklopje lät. Wildääge häd die Moaiboom deerfon sin Noome.
Strukelje
Noome
Ju ooldste Foarm is fon 1473 struklinge mäd Uutgong -linge, wät sik in dät Seelterske tou -lje äntwikkelje kuude. Die Uutgong -inge wäd gewöönelk ferbuunen mäd Persoonsnoomen, man hier is daach eer an dät Appellativ Struk tou toanken. Dät froamde -l- läit sik dan ärkläärje uut aller -la, -lo, dät dan leeter fon -linge ärsät wuuden is, as uk bie Schwalingen uut aller Schwanloh. Uurfoarm is dan Struk-la ' Woold mäd Struuke'.
M
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät M is die trättienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät L un foar dät N. Äntstoundenge:
Wolfram
Wolfram is n Sweermetall
Seeltersk
Baalwiesen fon do Täärpe
Dät Seelterske kon in do trjo Dialekte fon Roomelse, Utände (Strukelje), un Skäddel ferdeeld wäide. Do Ferskiele sunt gjucht littik. Daach sunt do, wan me Seeltersk baale kon, goud tou kannen. Hier een poor Biespilsatse in do unweerskienelk ful Ferskiele ansammeld sunt, man daach kon me deer an sjo, dät jo daach nit uuremäte foneenuur ouwieke:
Suugerke (Lamium album)
Ju Suugerke af Bjüüte (Lamium album) hat so, deeruum dät do Bäidene dän Huunich deeruut suuge.
Seeltersk
Baalwiesen fon oankelde Moanskene (sonaamde Idiolekte)
Ieuwenske do ferskeedene Baalwiesen fon Regionen (hier: Täärpe), do me as Dialekte beteekent, rakt dät in älke Sproake, ju noch fon moor as aan Moanske boald wäd, idividuelle Baalwiesen (Idiolekte), do al deer truch äntstounde, dät älkunaan besunnere Foarljooften foar Uutdrukswiesen häd. Man juust in een Sproake as dät Seelterske, dät noch nit wuddelk standardisierd is, blift noch baldoarich ful Ruumte foar sukke individuelle (idiolektoale) Ferskiele, foar do hier Biespile roat sunt:
3. Hyperkorrektuur / neen Hyperkorrektuur
Ieuwenske dät in do Biespilsatse bruukte "bekieke" kumt uk hyperkorrekt "bekiekje" foar, dät kweeden wäd, uumdät do je-Tiedwoude fon wäkke as typisk Seeltersk apfoated wäide. Ieuwenske "soacht" kumt in aal do Täärpe uk "säkt" foar, wildääge uk aan Faal fon Hyperkorrektuur: Uk Foarmen mäd "ch" rakt dät al in dät Ooldfräiske "sēka" ("säike"). Muugelk honnelt sik dät uk bie ju Foarm "säkt" uum Hyperkorrektuur, man dät is nit seeker. Bee düsse Faale sunt - hyperkorrekt af nit - so in dät Seelterske ienburgerd, dät me him nit moor iedensthoaftich as ferkierd beteekenje kon.
5. Idividuelle Ferskiele in dän Sproakuutbau
Man me kon nit ferwachtje, dät die Sproakuutbau fon älkunaan gliek moaked wäd un do näie Themen aaltied juust gliek foarmulierd wäide (Biespil: "In do tjo Täärpe rakt dät unnerskeedelke Baalwiesen" af "in do tjo Täärpe rakt dät unnerskeedelke Dialekte"). Uurs een Biespil is dät Woud "Stoafsuuger" (Lienuursättenge uut dät Düütske) deertou dät dät Synonym "Huulbäisem" rakt, een Woud, dät weerskienelk fon een äänelk Platdüütsk Woud oulat is, un, as me licht ärkoant, uurspröängelk moor snurrich as iedenst meend waas. Daach kweede dät wäkke Ljuude nu uk in dän Iedenst.
Geskichte
Twiske 1100 un 1400 wuude dät Seelterlound fon Fräisen uut dät Aast-Fräislound fon däälich besiedeld. Woarskienelk koomen do Ljuude uut dät aastfräiske Kustgebiet, wier do, ätter ferskeedene Natuurkatastrophen, hiere Woonsteede ferlädden hieden. Dät Seelterlound wäd naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Münster uurdrain wuuden. Tou ju Groafskup Aastfräislound, ju äntstuude in dät 15. Jierhunnert, häd dät Seelterlound silläärge nit heerd. Unner dän Biskup fon Münster hieden do Seelter noch loange ne bestimde Oainständegaid un kreegen uk noch ne Sunnerloage truch Honnel un Skipfoart. Dät ooldste Seeltersk sunt two Woude in een Uurkunde uut dät Jier 1415.
Unnergjucht
In Seelterlound sunt in aal fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwilliger fersuurged wäide. An aal do Litje Skoulen (Gruundskoulen) in Seelterlound kriege do Bäidene Seeltersk-Unnergjucht. An ju "Grote Skoule fon't Seelterlound" (dät Schulzentrum Saterland) konnen do Sköilere an ju Realskoule Seeltersk as Wahlpflichtkurs kriege, an ju Hauptskoule rakt dät apstuuns naan Seeltersk-Unnergjucht. Uk an dät Gymnasium (Laurentius-Siemer-Gymnasium in Roomelse) rakt dät apstuuns noch naan Seeltersk-Unnergjucht. An do Beroupskoulen, Fachskoulen un Hoochskoulen rakt et uk naan Seeltersk-Unnergjucht. An do Universitäte fon Göttingen, Kiel un Ooldenbuurich rakt et Seminoare uur dät Seelterfräiske. Uunräägelmäitich rakt et Kuurse fon t. B. dän Seelter Buund of ju Foulkshoochskoule in Lier.
Oargel
thumb|right|Oargel in ju "[[Jakobinertsjerke" in Ljouwert]] Ju Oargel is een Oard fon Tasteninstrumänt, dät Piepen häd, do fon aan Puuster häär truchbloased, wan ju äntspreekende Taste taaid un die äntspreekende Kloang leeken is (foaruutsät, dät dät een Oargel mäd moorere Kloange is, man dät is maasttieds so). Aleer bruukte me also ieuwenske dän Oargelist, die dät Spielde, noch aan Puustertreeder (Kalkant). Däälich is die Puuster maasttieds elektrisk. Woanelk häd een Oargel touminst een Manuoal (Tastatuur foar do Hounden) un een Pedoal (Tastatuur foar do Fäite). Do konnen dan koppeld wäide. Een Oargel sunner Pedoal beteekent me as Positiv, af, wan dät äntspreekend baud is Kistenoargel. Wäkke Oargle häbe uk een Swälwierk, deermäd jo stappenloos luuder un sinniger moaked wäide konnen.
Swaits
Ju Swaits is n Lound in Midden-Europa. Ju Haudstääd is Bern un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2010 Doris Leuthard.
Oulje-Moaleräi
thumb|right|250px|[[Jan Vermeer: Moalerkunst moald uum 1666, Oulje ap Linnen]] Oulje-Moaleräi is dät Moaljen mäd Ouljefaawen. In Europa is dät eerste sänt dät Middeloaler bekoand un wude besunners truch Jan van Eyck fääre äntwikkeld, man do Räste fon do ooldste Oulje-Bielden sunt in do Höölen fon Bamiyan in Afghanistan tou fienden un stomje uut dät 7. Jierhunnert.
Substroatsproake
Foarooldfräisk
Bie disse Rekonstruktion wäd toueerst kieked ätter Woudfoarme, do ju germaniske Luudferschuuwenge nit meemoaked hääbe. So is dät Indogermaniske p an dän Woudbegin in aal germaniske Sproaken tou f wuuden (latynsk pellis wäd tou Seeltersk Fäl).
Suurke (Rumex acetosa)
thumb|250px|Blossem fon Suurke (Rumex acetosa)
Suugedierte
Määrkmoale
2. Suugedierte sunt meelk.
Paul Gauguin
Paul Gauguin waas aan frantsöösken Moaler fon dän Impressionismus un Post-Impressionismus.
Hälgelound
Geskichte
In dät Jier 1807 besätte britske Truppen dät Ailound un Hälgelound wäd n Kolonie fon dät Fereenigde Köönichriek Grootbritannien un Irlound. In dät 19. Jierhunnert wäd Hälgelound fon Touristen äntdäkt. Ieuwenske ju Fiskeräi wuude dän Tourismus in dätsälge Jierhunnert loangsam gratter un wichtiger um Jäild mäd tou fertjoonjen. In ju britske Tied roate et Seegefechten ap e Naite fon dät Hälgelound twiske do Düütsken un Dänen, in 1849 mäd Skiepe fon ju Rieksflotte, in 1864 truch do Seestriedkräfte fon Pruusen un Aastriek. 1890 wuude Hälgelound truch dän Ferdraach twiske Düütsklound un Änglound uur do Kolonien un Hälgelound an Pruusen. Hälgelound wuude Deel fon dän Kring Süderdithmarschen in ju Provinz Släswiek-Holstein. Die Ferdraach kreech dän Noomen „Helgoland-Sansibar-Vertrag“. Die Ferdraach räägele do Gebietsansproaken fon dät Düütsken Riek un dät Fereenigde Köönichriek fon Grootbritannien un Irlound in dät kolonialiserten Afrikoa. Deertruch wuude Hälgelound Deel fon Pruusen.
Kultuur
thumb|Koarte fon Hälgelound, 1909. Mäd Noomen ap Hälgeloundsk.
Sweeden
Geografie
Sweden wäd begränsed fon: Uk do Oailounde Ölound un Gotlound heere tou Sweden.
Kladde (Arctium lappa)
thumb|right|250px|Kladde (Arctium lappa)
Klokkerke (Campanula)
thumb|right|250px|Klokkerke (Campanula rotondifolia)
Ju Klokkerke (Campanula rotondifolia, dt. Glockenblumen) is aan fon do blaue Klokkebloumen.
V
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät V is die 22. Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät U un foar dät W.
Neobiota
Neophyte
Neophyte sunt importierde Plonten. Hier sunt eenige Biespiele:
Säikmaskiene
Ap n 9. August 2007 foont iek ap ju Säikmaskiene Google 1250 x seelter. Wofuul finst du nu? Wofuul finst du ap uur Säikmaskienen?
Symbolismus
thumb|right|300px|Die ferseerde Ängel ([[Hugo Simberg uum 1905)]] thumb|right|300px|Die Dood un die Doodengreeuwer ([[Carlos Schwabe, uum 1895)]] thumb|right|300px|Die Droom ([[Pierre Puvis de Chavannes, 1883)]] Die Symbolismus beteekent een Kunststroomenge in ju Moalerkunst un ju Bieldehaueräi in't uutgungende 19. Jierhunnerd, sien hooge Tied waas twiske sowät 1880 un 1910. Dät rakt Uursniedengen mäd dän Juugendstil, man uk mäd ju Moaltechnik fon dän Reoalismus. Uumdät dät düsse Uursniedengen rakt, konnen nit aal do Wierke un Kunstlere kloor tou ju eene of uur Stilgjuchte touoardend wäide.
Tecklenbuurich
Woapene uut Tecklenbuurich un dät Uumelound
Noch wät uurs rakt et, dät uk ätter Seelterlound waiwiest. Dät is, dät uk ju Stääd un Groafskup Tecklenbuurich Poapskenbleede in sien Woapen häd. Wie wieten dät Seelterlound tou Tecklenbuurich heerd häd, bit dät him 1400 ounuumen wuude. Me kon sik dan foarstaale, dät do Tecklenbuurger Groafen dät Poapskenblääd fierden uum tou wiesen, dät jo oolde Gjuchte in "Fräislound" hieden. Deerfon häd uk dät Woapen fon ju seelter Noaberstääd Ait sien two Poapskenbleede. Die Ienfloud fon ju oolde Groafskup Tecklenbuurich sjucht me fääre nit bloot in ju Flaage un dät Woapen fon dän Loundkring Kloppenbuurich, man uk noch in do Woapene fon dän oolden Loundkring Tecklenbuurich un deeroun do Meenten Ladbergen un Lienen un fon dän näien Kring Steinfurt un deeroun ju Meente Lotte.