cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paltoga
Eepentelke Iengjuchtengen
Ap dän Säärkhoaf fon dät Täärp stounde two orthodoxe Säärken, ju holtene Epiphanien-Säärke (Церковь Богоявления Господня) uut dät Jier 1733 un ju steenene Säärke fon ju Goddesmuur-Ikone fon't Teeken (Церковь Иконы Божьей Матери Знамение). Do bee Säärken sunt in ju Sowjet-Tied sleeten wuuden, ätters roate dät in do 1990er Jiere fersäike, do wier apsteede tou brangen, man deer is nit fuul uut wuuden. Uumdät ju nit kloor restaurierd wuude, fäl ju allere Holt-Säärke in't Jier 2009 in sik touhoope. As me ap do Bielden sjucht, roate dät touminst Fersäike, do noch stoundende Räste fon ju oolde Säärke tou seekerjen. Fääre is bekoand, dät me do touhoopefaalene Deele insammeld un ferwoard häd, uum ju Säärke tou goadelke Tied wier apbauen tou konnen, wierbie n bestimden Tiedpunkt nit fääststoant. Uk ju steenene Säärke is in een läipe Ferfoatenge.
Fryslân
Fräiske Meenten (18)
Amelound, Flielound, Skylge un Schiermönkooge sunt do wäästfräiske Ailounde do tou ju Provinz Fryslân heere.
Politik
In dän Wääst-Fräiske Lounddai is et siet 2015 so ferdeeld:
Moalerkunst in dän gratteren Sin
Technike
Foar ju Moalerkunst in dän gratteren Sin rakt dät ferscheedene Techniken, as:
Stiele
19. Jierhunnert: 20. Jierhunnert 21. Jierhunnert
Brille
Prisma
Wan do Oogene nit goud touhoope-oarbaidje, mout me anduurjend Moite moakje, nit dubbeld tou sjoon. Dät hat Skieljen. Wan dät noch mäd Moite glukket, do bee Oogene in jusälge Gjuchte kiekje tou läiten, is dät Skieljen “latent”, dät kon oawers wäil Kopkällen un Wuuregaid reeke. Do Kloagen konnen oafte ferminnerd wäide truch ne Prismafoarm in ju Brille tou sliepen. Dät kumt hääruut, dät Foar- un Bääterfläche fon dät Brillenglääs äits juunnonner kaanted wäide. Die Luchtbünnel wäd deertruch n bitje biesiede beeged. Dät skieljende Ooge kon dan äntspond kiekje, wült daach ju gjuchte Bielde blouked wäd.
Hawaii
Hawaii is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.374.810 Ienwoonere (2011).
Y (Somme)
Stäädepartnerskuppe
Y häd ne Stäädepartnerskup mäd dät Täärp Ie in ju niederloundske Provinz Fryslân un mäd Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, ne Meente in dät Suude fon dät Ailound Anglesey in dät Noud-Wääste fon Wales.
Osmoansk Riek
thumb|200px|Koarte fon dät Osmaniske Riek Dät Osmoanske Riek waas n Riek twiske 1299 un 1923. In Europa wuude dät Lound ju „Turkäi“ of dät „Turske Riek“ naamd. In dän Eerste Waareldkriech häd dät Osmoanske Riek foar ju düütske Siede wääld. Kemal Atatürk waas die Gruunder fon ju moderne Turkäi ap n 29. Oktober 1923.
Moldawien
Noaberlounde
Moldawien wäd beskat fon:
Lieste fon do Isotope/3. Periode
Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden.
Luudgeskichte
1. Do kuute Vokoale
Sfr. a < aofr. a < germ. ai foar kuutjende Konsonantferbiendenge, t.B. Atter Eiter, hatst (du) heißt. ::< germ. au foar kuutjende Konsonantferbiendenge, t.B. lapt (er) läuft, gratter größer. Sfr. ä < aofr. e < germ. e, t.B. hälpe helfen, säks sechs. Sfr. i < aofr. i < germ. i, t.B. Fisk Fisch, bidje bitten. Sfr. o < aofr. o < germ. o, t.B. Dochter Tochter, Holt Holz, hol hohl. Sfr. ö in Skäddel mädunner insteede fon o, t.B. Böskup Botschaft; Fröst Frost, nöchtern nüchtern, Snötte Rotz Sfr. u < aofr. u < germ. u, t.B. Tunge Zunge, Sunne Sonne, truch durch. Sfr. ü in Skäddel mädunner insteede fon u, t.B. brülje brüllen, Glük Glück, Süster Schwester (Ma195-212).
Eijsden-Margraten
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Eijsden-Margraten is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Margraten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,46 km² un deer woonje 24.839 Moanskene (2012).
Gräinlound
Ju Dorset-Kultuur
Ju Dorset-Kultuur wäd in two Phasen apdeeld: In ju Dorset-I-Kultuur (twiske 500 foar un 500 ätter Kristus) äntwikkelden sik in Rebätte fon Kanada un Gräinlound masse kulturelle Näierengen, tou'n Biespil noom roate dät moor Kunst. Ju ätterfoulgjende Phase, ju Dorset-II-Kultuur, ju uum 700 ätter Kristus ap Gräinlound ätter tou wiesen is un fon do bit uum dät Jier 1000, häd noch moor fon düsse Näierengen. Uk wan Flintsteen die wichtichste Räistof blift, uum sniedende Reewen tou moakjen, fiende sik uut ju Dorset-II-Kultuur toumäts uk Reewen uut Meteorit-Iersen, dät koold in Foarm hoomerd wuuden is. Dät is fonsäärm neen hooch äntwikkelde Foarm fon ju Metallurgie, man een Besunnerhaid is dät wäil foar düt Rebät. Wilst ju Tied fon ju Dorset-II-Kultuur koomen oaber uk do eerste Europäere ätter Gräinlound, Wikingere, un me kon spekulierje, of sik do Uurienwoonere deer wildääge wät oukieked hääbe. Me mout oaber bietou fertälle, dät ju Dorset-Kultuur fuul fääre noudelk ounsiedeld waas as do Wikingere, wät foar ne oainstoundige Äntwikkelenge spräkt.
Litje Sunda-Ailounde
Wichtige Ailounde sunt:
Anne Wilkens
thumb|right Anne Wilkens, bäddene Hüntling, woont in Roomelse. Ju is Koasterske foar dät Seelterske an ju "Astrid-Lindgren-Skoule" in Seedelsbierich. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".
Ulrieke Rieger
Ulrieke Rieger is Koasterske foar dät Seelterske an ju Gruundskoule in Roomelse. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".
Syltring
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiete Syltring (syltring noudfräisk: Sölring af Söl'ring, mooringer un föhring-amring: Salring) is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Sylt fon uungefäär 1.000 Ljuude boald.
Montfortisk
Grammatik
t Rakt Falle in dät Montfortisk, nämmelk Nominativ, Genitiv, Lokativ un Räste fon ju Dativ, Accusativ un Vokativ. Ju Konjugation (in die volgorde) is:
Föhring
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Föhring, noudfräisk: Fering, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Föhr fon uungefäär 3.000 Ljuude boald. Fon dät Föhring rakt dät tjoo Dialekfarianten. Föhring un Amring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte.
Gennep
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Gennep is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Gennep is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 50,40 km² un deer woonje 17.152 Moanskene (2012).
Clemens August von Galen
Kardinoal
Ounfang 1946 raisede hie ätter Room uum deer fon Poapst Pius XII tou Kardinoal wäid tou wäiden. Hie wuud in Munster as n Häld häärienhoald. Fuul Düütske seegen in disse Anstaalenge n Ounfang fon wier wonnene nationoale Sälwenoachtenge. Minner as n Wiek ätter sien Heemkumst stoorf hie an n 22. Meerte 1946 in dät Oaler fon 68 Jier an do Foulgen fon ne ferroukloosede Bliendtiermäntsündenge.
Sumatra
Sumatra un doo uumelääsende litjere Ailounde wäide in tjoon Provinzen iendeeld:
Wilmesauriske Sproake
Ätter dän twäide Waareldkriech wuude ju Sproake fon do Kommunisten ferbeeden, eerste 1956 doarste me wier Wilmesaurisk baale - daach wuude ju Sproake bie doo maaste junge Ljuude truch dät Polniske ärsät. Däälich rakt dät bloot noch soogentich toun grootsten Deel oolde Baalere fon't Wilmesauriske.
Marron Curtis Fort
Akademisken Wäidegong
Fon 1969 bit 1985 hiede Marron C. Fort ne Professur foar Germanistik an ju Universität fon New Hampshire inne. In disse Tied, nämmelk 1976/77 un 1982/83, uurnoom hie Gastprofessure an ju Universität Oldenbuurich. In disse Tied fäng hie sien Studien fon ju seelter Sproake un fon dät aastfräiske Läichdüütsk oun. An ju Universität Ooldenbuurich waas Fort siet 1983 Akademisken Oberroat un laitede bit tou sien Pensionierenge in dät Jier 2003 ju Oarbaidssteede Läichdüütsk un Seeltersk an ju Universität Ooldenbuurich. Siet 1982 woont hie in Düütsklound.
Cusco
Aleer waas dät ju Haudstääd fon dät Inka-Riek. Do Inka deelden ju Stääd ien in Bupper-Cusco (Hanan Qusqu) un Unner-Cusco (Urin Qusqu). In dät Rebät fon Cusco is fon düsse Fergeenhaid noch fuul tou sjoon.
Däälich wäd dät fon ju peruoanske Ferfoatenge as "histooriske Haudstääd" fon Peru beteekend, uk wan ju näie Haudstääd Lima is. Ju Stääd wäd fon ju UNESCO as Waareldäärfgoud liested.
Munte
Ju Munte is dät stoatelke Jäildweesen fon n Lound. Maasttieds häd n Lound uk ne Munte, so as mäd dän oolde D-Maak in Düütsklound. Man dät kon uk weese dät n Lound ju Munte fon n uur Lound benutset, as toun Biespiel dän amerikoanske Dollar in Aast-Timor.
Tjooter
Die Begriep Tjooter häd ferskeedene Bitjuudengen:
Lombok
thumb|right|250px|Koarte fon n grooten Deel fon n Indonesisken Archipel, Lombok is rood ienteekend. Lombok is een fon doo litje Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel, Suudaast-Asien un heert tou Indonesien. Lombok häd ne Flakte fon 4.725 km² un 2400000 Ienwoonere.
Roomske Riek
Geskichte
Ju Geskichte fon dät Roomske Riek kon me apdeele in säks Tieden:
Musik
Musik kon schrieuwen wäide mäd Nooten.
Tou dät Musik moakjen bruukt me Reewen,
Goes
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Goes is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Goes is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 102,09 km² un deer woonje 36.644 Moanskene (2012).
Sunda-Ailounde
Doo wichtichste fon doo Litje Sunda-Ailounde:
Wietsound
Noome
"Fröier hääbe doo Ljude Sound deer wäch fierd un dan is hier witen Sound weesen, dät deertruch di Noome wäil äntsteen is." (Lound un Noomen, Siede 98)
Geskichte
"Aasterside fon ju oolde Schoule liegen doo wite Sounddünen. Doo Utänder brukten al Jierhunnerte fon dän Sound un naamden doo Sounddünen eenfach Sountstich. Bi de Määrkdeelenge 1819/20) wieren doo Dünen al wächfierd. Um 1900 waas ut dät Soundstich n wülde Sumpplakke wuden mäd Woaterwülgene, ferkreepelde Riesene, Rääsken un Suurgäärs. As et ätter dän Kriech neen Lound tou koopjen un tou paachtjen roate, paachteden eenige Witsountjer dät Soundstichlound un moakeden ut dät wülde Lound froai lik Weedelound. Deer bi t Krüs waas t fröier immer utgreeuen weesen." (Lound un Noomen, Siede 98)
Haudsiede/näie
- SEELTER SEENDENGE - SPÄNDJE AP DÜÜTSK
Inka
Dät Inka-Riek
thumb|200px|right|Koarte fon dät Inka-Riek un sien Deelstoaten Jo hääbe twiske dät trättienste un dät säkstienste Jierhunnert uur n groot Riek heersket, in dät moor as twohunnert Foulke lieuwden. Dät Riek hiet tawantinsuyu (tawantin „Fjauerfooldegaid“, suyu „Lound“), uumdät dät uut fjauer Deele bestuude: Antisuyu, Chinchaysuyu, Kuntisuyu un Qullasuyu.
Muusegäärs (Hordeum mur.)
Muusegäärs (Hordeum mur., dt. Mäuse-Gerste) hat uk Saisendüüwel; fielicht deeruum dät dät stuur tou mjoon is.
Föhr
thumb|right|250px|Koarte mäd dät Ailound Föhr = Feer Föhr, noudfräisk: Feer, is n Ailound in Noudfräislound un is 86 km2 groot. Dät heerd tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Föhr wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Föhring boald.
Nooten
Nooten un Tasten
Tougliek is deer buppe anroat, wo do Toone stimme tou do wiete Tasten fon n Klavier. Deerbie ferträt ju linke Taste dät aanstriekede C (c'), wät midde ap n Klavier sit, oafte bie dät Slot, wät in saang anroat wuuden is. Bie n elektrisk Keyboard is dät dät eerste C gjuchts fon do Begleittasten.
Do swotte Tasten
Wol me deerjuun n Toon ferläigerje, dan sät me n b deerfoar, wät korrespondiert tou ju swotte Taste links fon dät G. So kricht me n Ges, wät wier jält bit tou dät Aplöösengsteeken. Ap jusälge Wiese kricht me As, Bes, Des, Es bie dät A, B, D un E.
Brummelbäie
Juu Brummelbäie, Brommelbäie af Brummelse Bäie, woaksje an dän Brummelbäiestruuk (Rubus sectio Rubus), ne Sektion uut dän Sleek Rubus. Dät rakt fuul ferskäidene Soorten. Do Plonten woakse fuul an Sträiten un Dome un dät raakt deerfon fuul ferskeedene Oarde. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.
Kolonioalismus
Ne typiske Wirtskupswiese in dän Kolonioalismus is, dät dät Muurlound kloormoakede Produkte in do Kolonien lääwert un deer Räistoffe foar kricht. In ju Praxis, wäd kritisierd, sunt do Kolonien uutbüüted wuuden.
Graft-De Rijp
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Graft-De Rijp waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. De Rijp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,75 km² un deer woonje 6.497 Moanskene (2012).
Frankiske Riek
Dät Frankiske Riek waas n Riek twiske dät 5. un 9. Jierhunnert.
Bretonisk
Dät Bretoniske wäd däälich noch fon sun 300.000 bit 500.000 Ljuude boald un fersteen, fuul minner as do 1.300.000 Ljuude do dät in 1930 kuuden. Dät is je so, dät ju Sproake maast noch fon do allere Ljuude boald wäd un dät ju also fon Uutstierwen betruued wäd. Fääre kon me noch bemäärke, dät uum 1900 älkuneen in ju Bretagne Bretonisk koande un bolde dän Haaldeel fon ju Befoulkenge Bretonisk baalen diede. Ju Taal gungt noch altied stoadich tourääch. Daach rakt dät noch immer ne interessante Literatuur ap Bretonisk.
Grou
thumb|right|250px|Grou in ju Meente Boarnsterhim thumb|right|250px|St. Pitersäärke
Amt Wiedingharde
thumb|right|250px|Ju Loage fon dät oolde Amt Wiedingharde Dät Amt Wiedingharde  was n Amt in dän Loundkring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Sit fon dät Amt was ju Stääd Niebüll, ju säärm nit tou dät Amt heerde. Dät Amt hied ne Flääche fon ca. 125 km² un ca. 4.000 Ienwoonere in do säks Meenten fon dät Amt.
Fuugele
Lieste fon Seelter Fuugelnoomen
(Buuk)finke
Radbod
Geskichte
In n Ounfang ferron Radbod sien Regierenge änttuuskjend. Dät roate Konflikte mäd dät Frankiske Riek un hie moaste sik genöigje mäd ne unneroardende Rulle juunuur dän mächtigen Noaber. Twiske 688 un 695 ärleed hie wäkke Niederloagen juun dän Frankisken Huusmaier Peppin fon Herstal, as in dän Slacht bie Dorestääd. Hoolichwais do njuugentiger Jiere slooten Radbod un Peppin Free, wierbie hie fersichtede ap dät Gebiet suudelk fon dän Oolde Rhien bie Utrecht un Leiden. Paat fon dissen Free waas dän Hilk twiske Radbod sien Dochter Theudesinda un Peppin sin Suun Grimoald, die der 714 fermöärend wuude.
Zirconium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Huundestok
Die Huundestok un sien Bäien wäide misferstoundelk uk Fuulbäien naamd. Ieuwenske düsse Oard rakt dät oaber noch een twäide Plonte, ju so beteekent wäd: Ju Oard Solanum nigrum (düütsk:Schwarzer Nachtschatten) hat ap Seeltersk uk "Fuulbäie".
Jadebousem
right|thumb|220px|Die Jadebousem, gjuchts deerfon lait dät Hoolichailound [[Butjadingen.]] Die Jadebousem is ne Seebucht ju ungefeer 190km² groot is. Ju Seebucht lait aastelk fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Die Jadebousem is n Deel fon dät Wattenmeer un is ferbuunden mäd ju Noudsee. In 1856 wuude Wilhelmshoawen an ju noudwäästelke Kuste baud foar dän düütske Marine.
Bulgarien
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $11.800 in 2007. In 2007 waas 6,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 32,3% Industrie un 61,5% Tjoonste.
Riga
Historie
Riga is in dät leete 12. Jierhunnert äntsteen as Hondelsstääd unner foarallen düütsken Ienfloud. In dät leete 17. Jierhunnert keem Riga bie Sweden, man 1710 keem Peter die Groote fon Ruslound un äroberde Riga. In dän Eerste un dän Twäide Waareldkriech hääbe Düütske Riga besät. Ätter dän Twäide Waareldkriech waas Riga bit tou 1991 n Stääd in ju Sowjetunion. Deerätter wuude Letlound uunounhongich un Riga wuude ju Haudstääd.
Hydrophilie
Hydrophilie (fon ooldgriechisk ὕδωρ hýdor „Woater“ un φίλος phílos „fjuund“ / „ljoof hääbend“) betjudt wasser ljoof hääbend, wät kwäd, dät aan Stof stäärk mäd Woater (of uurswäkke poloare Stoffe) wäkselwierket Dät Juundeel fon Hydrophilie hat Hydrophobie. Ätter IUPAC-Definition is ju Hydrophilie ju Solvatations-Tendenz fon een Molekül in Woater. Wan een Bupperflakte aiske stäärk woater-anluukend is, boalt me uk fon Superhydrophilie.
Oainskuppe
Hydrophile Substanzen sunt maasttieds woaterlooselk man dät rakt uk hydrophile Substanzen, do nit woaterlooselk sunt, t.B. wäkke Hydrogele of Colestipolhydrochlorid. Deeruum is hydrophil nit mäd woaterlooselk gliek tou sätten. Hydrophile Substanzen heere gewöönelk tou een fon do foulgjende Kategorien: Eerstens Soalte (Ionenferbiendengen) of twäidens poloare Substanzen, do sik in dät uk poloare Woater äntspreekend goud loosje läite.
Virginia
Virginia is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 8.096.604 Ienwoonere (2011).
Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen
Dät Museum lait an ju "Route der Industriekultur im Nordwesten". In dät "Kanalwärterhaus" fon dät Museum is Poater Dr. Laurentius M. Siemer O.P. (1888-1956), wierfon dät Gymnasium in Roomelse sien Noome häd, bädden. Museumsdirektor waas siet ju Gruundenge bit toun 30. Okober 2011 Dr. Gustav Schünemann. Sied 1. November 2011 is dät Antje Hoffmann. Siet 2009 heerd dät Museum tou ne Stiftenge. Do hääbe ap n 8. April 2011 hiere 25-jierich Bestounden fierd.
Integroalreekenge
Ju Integroalreekenge is ferbuunen mäd ju Differentioalreekenge truch do Begriepe fon dät Derivoat un ju Stamfunktion fon ne Funktion. Ne Stamfunktion fon ne Funktion f is ne Funktion F, wierfoar jält, dät ju Ouleedenge F'=f. Bit ap ne additive Konstante is F eendüüdich bestimd. Dät Fienden fon ju Primitive hat primitivierjen, n Oard integrierjen. Ätter dän Fundamentoalsats fon ju Integroalreekenge sunt Differentsierenge un Integration uumekierde Foargonge. Die Begriep kon ap komplexere Intervalle uutwieded wäide, uur moorere Varioabele usw. Ouhongich fon do roate Funktione kon ju Bereekenge fon Integroale n komplex Problem bildje. Dät rakt ferskeedene Reekentechniken, analytiske und numeriske, uum ne Funktion tou integrierjen.
Wisconsin
Wisconsin is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.711.767 Ienwoonere (2011).
Zoozönologie
Ju Zoozönologie af Diertesoziologie (düütsk:Zoozönologie / Tiersoziologie) is n Deelgebiet fon ju Biologie, dät sik mäd Gemeenskupsbildenge fon Dierte befoatet.
Aceh
thumb|right|200px|Aceh is gräin ienteekend Dissen Artikkel basierd ap dän Artikkel fon juu düütske Wikipedia. Aceh is ne Provinz fon Indonesien. Dät lait in dän Noude fon't Ailound Sumatra un litjere Noaberailounde heere uk deertou. Dät häd ne Flakte fon 55392 km² un 4211000 Ienwoonere, wierfon do maaste hiere oaine Sproake (Aceh-Sproake af Achinesisk) baale.
Mikro-Elektronik
Tou do Muugelkhaide heere aal moor Funktione ap n eenpelden Chip, wiertruch dp Systeme aal moor intelligent Ferhoolden apwiese. Me kricht so moor Funktionalität foar dätsälge Jäild. Tou do Probleme heert deerjuun, dät dät aal sturre wäd, ju in ju intergrierde Skaltengen äntstoundene Waarmte outouleeden. Uk Variabilität un Touferläit wäide minner.
Däälich (2010) lääse do Oumeetengen fon eenpelde Transistore bie 32 Nanometere un minner, Truch disse Miniaturisierenge läite sik integrierde Skaltengen fon moor as ne Milliarde Transistore realisierje ap een Siliziumstuk mäd ne Kaantenlaangte fon 10 Millimeetere. Deertou ferlööwet die litjere Oustand twiske do Bauelemente, do Skaltengen bie haagere Taktfrequenze tou bedrieuwen. Deerbie wäd ju Reekenlaistenge fuul haager, man ju benöödigde elektriske Laistenge nit.
Niobium
Niobium of Niob is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Nb un Atomtaal 41. Niobium is n säilden wook, gries, duktil Uurgongsmetal, wät in dät Mineroal Niobit fuunen wäd un in moorere Legierengen ferwoand wäd. Do bekoandste Legierengen wäide ferwoand foar besunnere Stäilsoarten un stäärke Lasknäide. Niobium wuude in ferskeedene Mineroalien äntdäkt, do der eerste as Columbite bekoand stuuden, nu Niobit naamd.
1874
Jiere: 1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 -
Dublin
Dublin is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Irlound. In 842 woonden deer Wikinger, do hiere Täärp 'Dubh Linn' naamden, wät me mäd 'swot Woater' uursätte kon. Dublin lait an ju Aastsiede fon dät iriske Ailound bie ju Liffey Äi. Däälich is ju Stääd een fon do gaust woaksende Stääde in Europa. Dublin is gjucht bekoand uum sien Guinness Bjoor un uk die waareldbekoande Band U2 kumt uut Dublin.
Monochamus galloprovincialis
Määrkmoale
Juu Oard häd ne Loangte fon 12 - 25 Millimetere. Man kon hier aaltouhoope as dunker beteekenje, man juu häd fuul ljoachte Fläkke, deeruum dät dät Hoalsskild un doo Juuken mäd wietjeele, griese un swottbruune Hiere bunt behierd sunt. Dät litje Skild twiske doo Juukenbasen is uk tou groote Deele so behierd, dät häd oaber aan uunbehierden dunkeren Fläk.
1875
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
NATO
Ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation (NAFO), is ne internationoale Organisation foar kollektive Sicherhaid, gruunded in 1949, truch dän Noud-Atlantiske Ferdraach, unnerteekend in Washington, Fereende Stoaten ap 4. April 1949. Dät Haudquartier häd sien Sit in Brussel, Belgien. Internationoal wäd oafte ju Ängelske Oukuutenge NATO, foar North Atlantic Treaty Organisation bruukt. Ap Frantsöösk is dät OTAN, l'Organisation du traité de l'Atlantique nord; Ängelsk un Frantsöösk sunt do two eepentelke Sproaken in disse Organisation.
Buundesstoat fon do Fereende Stoaten
Aan Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa, uk kuut US-Buundesstoat (ängelsk: U.S. state) is aan Deelstoat. Do Fereende Stoaten sunt aan Föderoalen Stoat mäd hoast füüftich deel-souveräne oankelde Deelstoaten. Do eerste Buundesstoaten sunt in 1776 truch ju US-Ferfoatenge uut do 13 Kolonien foargeen. Foaraaln truch dät Foarsteeten ätter't Wääste, man uk truch dän Louisiana Purchase, dän Bietreed fon ju Republik Texas un ju Uumewonnelenge fon Hawaii un Alaska in Buundesstoaten koomen deer noch masse moor bietou. Touhoope mäd dän Buundesdistrikt un do Buute-Rebätte bilgje do Buundesstoaten dät Stoats-Rebät fon do Fereende Stoaten.
Tallinn
200px|right|thumb|Dät Woapen fon Tallinn Tallinn (aller dt. Reval) is ju Haudstääd fon Estlound. Dät is in dän Kring Harju (estnisk:Harju maakond af Harjumaa) un hiede in dät Jier 2006 403.505 Ienwoonere. Tallinn waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2011.
1877
Jiere: 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 -
Langenau
thumb|250px Langenau is ne Stääd mäd 14.526 Ienwoonere (2014). Dät lait in Baden-Würtembierich an n Rant fonne Swäbiske Alb.
Groningerlound
Sproaken un Dialekte
In Groningen wäd Groningsk fon 350.000 Ljuude boald. Dat Groningske is ne Friso-Saksiske Sproake, ju der uut dät Aastfräiske un dät Drentske äntsteen is. Uk dät Aastfräisk Läichsäksiske is ap ju Wiese äntsteen. Dät Groningske un dät Aastfräisk Läichsäksiske wäide mongs as eene Sproake ounkieked, dät Groningsk-Aastfräiske.
Lieste fon Stääde in Düütsklound
Ju Lieste fon Stääde in Düütsklound rakt n Uursicht fon do grootste düütske Stääde.
Baalenje
Skoule
Ju Skoule wuud dän 1.2.1972 sleeten.
1879
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
It Gryn
thumb|left|230px|Fuugele ap It Gryn thumb|200px|right|Fideo: Natuur ap It Gryn ([[1975)]] It Gryn (Niederloundsk: Griend) is dät eensige wäästfräiske Wäädailound. Dät lait in die Wäädsee twiske Harns un Skylge un heerd tou ju Meente Skylge. Dät Ailound is nit bewoond un is bekoant as Fuugelailound. Dät rakt deer fuul ferskeedene Soorten Seemeeskes, Tüüdike, Wüülde Oanten, Fäilduulen un uur Fuugele. Summerdais wäd dät Ailound fon two Appassere bewoaked. Touriste konne dät unner Natuurskuts stounde Ailound nit besäike.
Molybdän
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Houten
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Houten is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Houten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 58,98 km² un deer woonje 47.658 Moanskene (2012).
Germaniske Sproaken
Germanisk (dt. Germanisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske. thumb|right|300px|Gestrich fon do germaniske Sproaken
Jan Tjittes Piebenga
Ätter 1940 waas hie aktiv juun do Nazies un wuud Redakteur fon dät illegale Blääd ‘De Wachter’. Hie waas siet 1943 Redakteur fon dän Ljouwerter Kurier un ätter dän Kriech Haudredakteur fon ju Ljouwerter Krante.
Piebenga waas n uurtjuugeden Fräise, die oawers uk jädden uur dät Skeed fon Fräislound kiekje moate. So raisede hie ätter Norwegen, Ieslound, un do Färöer, man uk ätter do Fereende Stoaten fon Amerikoa, Suriname un do Niederloundske Antillen, Noud-Afrikoa un de Turkäi. Hie waas Früünd fon Israel. Hie skreeuw fuul Artikkele, Geriemsele, Geskichten un Wierke foar dän Unnergjucht. Hie was Redakteur fon It Heitelân (1938-1942, 1946-1947) un De Tsjerne (1946).
In Frjentsjer un uk in Aldegea sunt do "Jan Piebengasträite"n ätter him naamd.
Brasilien
Noaberlounde
Brasilien wäd begränsed fon:
Brasilien as portugiesiske Kolonie
Man swotte Sklouen, do wächronnen wieren, gruundeden uk eenfache Täärpe, sonaamde Quilombos. Fon deer uut brieken Apstounde juun dän Rassismus uut, sodät me bit 1699 aal do Quilombos wier fernäilde. Dät roate moor sukke Apstounde in't 17. Jierhunnert.
Kaiserriek Brasilien
thumb|right|200px|Ju brasilioanske Kaiserkroune As die Köönich nu uut Brasilien wäch waas, ruup sin ooldsten Suun, die Krounprins Dom Pedro de Alcântara, ap dän 7. September 1822 in São Paulo ju brasilioanske Uunouhongegaid uut. Ap n 12. Oktober wuude hie tou'n Kaiser Päiter I. benaamd, ju Krounenge waas ap dän 1. Dezember fon dät sälge Jier.
Lieste fon do Seelter Roupnoomen
Skäddel (Täärp)
Pünt - Warnkens
Näiwal
Olerksin - Hanekamp-Elsen - Do hääbe hiere Steede ferkooped.
Täkershärm - Meyer
1883
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Luudleere
Ju Luudleere, n Deelgebiet fon ju Algemeene Linguistik, befoatet sik mäd Luude, wiertou dät two Deelgebiete rakt:
Lieste fon do Seelter Roupnoomen
Loanghoarst
Theodor Griep, 27.10.1916 - 15.05. 2007, kuud noch tjoon Generatione uut siene Familie ap de Riege sätten. Do Grieps woonje siet 1607 in Skäddel. Sjuch: kiek hier: bie 'Griep uit het Saterland'
Kops - Vocks
Sööpjann - Vocks
Bäätholt
Mooisin - Büter
Seedelsbierich, Koloniesträite
Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge
Seedelsbierich (Tärp)
Oolke (Oalke) - Meyer - Oalke Jan woont däälich noch up ju Steede
Fäärmesound
Schipperjan - Waten - Fröier waas deer Johann Gerhard Hanekamp (1844-1922), dan Gerhard Waten (1872- 1957), dan Johann Waten un nu Gerhard Waten
Roomelse (Täärp)
Elsens – Fugel
Fooges – Bitter
Freers – Block
Hollenbround
Bummellant – Meyer
Kaiders – Block
Knuksoalerks – Schulte
Strukelje
Dumains
Riemsele mäd do oolde Roupnoomen
Deer kumt niks fan,
Honshū
thumb|200px|right|Koarte fon Japan, Honshū is dunkerder ienteekend. Honshū (本州) is dät Haudailound fon Japan, wierap uk ju japaniske Hööftstääd Tokio tou fienden is.
Hokkaidō
thumb|250px|right|Koarte fon Hokkaidō Hokkaidō (北海道), in juu fon't uutstierwen betruuede Ainu-Sproake Mosir naamd, is n Ailound fon Japan, dät in juu Ferwaltenge dän Stoatus fon ne Präfektuur häd.
Niederlounde
Geschichte
As in 1813 do Franzosen fon dän Allianz sloain wuuden wieren, koom die lääste Steedehoolder wier un wuud 1815 tou Köönich uutruupen. Man die Föderalismus koom nit wier un uurs as in Düütsklound un do maaste uur Loundere hääbe Provinzen un Meenten bolde niks tou tällen. Do duuren uk bolde neen oaine Stjuuren hääbe.
Provinzen
thumb|right|250px|Provinzen, Haudstääde un uur wichtige Stääde fon do Niederlounde.
Cajun Frantsöösk
Literatuur
Cajun French Dictionary and Phrasebook by Clint Bruce and Jennifer Gipson ISBN 0-7818-0915-0. Hippocrene Books Inc.
Cajun Self-Taught by Rev. Msgr. Jules O. Daigle, M.A., S.T.L. ISBN 0-9614245-4-0. Swallow Publications, Inc.
Slacht fon Maiwand
Foaruutgungende Geskichte
Die afghaniske Emir Shir Ali fluchtede, ap ruske Hälpe hoopjend, ätter Mazar i Sharif, man hie stoorf al in dän Februoar 1879. Sin Suun un Ätterfoulger Mohammed Yakub kuude sik nit loange hoolde un so foulgede him sien fon do Briten stöänd Bruurs-Bäiden Abdur Rahman Khan ap dän Troon. Ätter dän Ferdraach fon Gandamak bestimden do Briten ju Buutepolitik fon Afghanistan un kontrollierden dät Lound mäd Garnisonen. thumb|left|Britiske Troppen foar ju Slacht fon Maiwand Man Herat liech buute ju wuddelke britiske Kontrolle un in't Foarjier 1880 roate dät deer moor un moor Waiwiesengen ap, dät die Heersker fon junner Ayub Khan Troppen touhoopelook.
Ferloop
Do Briten hieden 1757 Doode un 175 Ferseerde un ferloosen groote Massen fon Fersuurgengsgoud un Munitsjoon. Do Afghanen ferlossen 1250 äächte Suldoaten un twiske 800 un 1500 bietoukeemene Striedere.
Foulgen
Do Briten hieden dän Fail moaked, hiere Troppen ap Kandahar Helmand un Kalat tou ferdeelen, insteede do juun Ayub Khan in Herat ientousätten. As jo läiweloa hiere Troppen touhoopefierd hieden, uurwon Generoal Frederick Roberts Ayub Khan ap dän 2. September in ju Slacht fon Kandahar. Man do Briten moasten iensjo, dät dät foar ju Truchsättenge fon hiere politiske Ineressen neen militäriske Löösenge roate un looken sik bolde ätters uut Afghanistan tourääch.
Aminosüüren
Biespiele
Ju eenfachste Aminosüüre is Carbaminsüüre. Ju bestoant bloot uut düsse Deele, is oaber instabil. Natüürelk kon sunne Aminosüüre oaber uk n gratter Molekül weese. Dät Koolestofatom inne Midde mout nit fluks mäd ju Aminogruppe ferbuunen weese, deertwiske kon uk noch fuul weese, also rakt dät uk unnerskeedelke Aminosüüren.
L- un D- Aminosüüren
Ne Aminosüüre kon as ju Speegelbielde fon uurs een uutsjo. Do wäide dan as L- un D- Aminosüüren beteekend. Ap do Bielden sjucht me as Biespile L- Alanin links un D- Alanin gjuchts. In düsse Bielden (Struktuurfoarmeln) sunt dät C fonne Carboxylgruppe un ju CH-Gruppe, an ju die Räst (CH3) un ju Aminogruppe (NH2) un ju Carboxylgruppe honget, nit meeoubielded, do sunt oaber deer. Dät ju Ferbiendenge twiske ju Aminogruppe (NH2) un ju nit meeoubieldede CH-Gruppe as swotten Kiel teekend is, betjud, dät ju Aminogruppe in dän Faandergruund stoant (Sun Molekül is je inne Realität 3-dimensionoal).
Cranendonck
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Cranendonck is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Budel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,14 km² un deer woonje 20.342 Moanskene (2012).
Manske Kat
Ju Manske Kat häd naan Steert af blood n kuuten Steert. Dät ju naan Steert häd, is truch natuurelke Mutatie äntsteen.
Twäiden Waareldkriech
Pazifikkriech
Ätter die Kapitulation fon Nazi-Düütsklound in Moai 1945 wüülen do Amerikoaner dän Kriech in Asien fluks winne. Fon ju uur Siede kuud ju Sowjetunion Japan oungriepe.
Comitia Sygeltra
Ap Gruund fon dän Noome fon Seelterlound wäd wäil ounnuumen dät dät Lound fröier tou ju uum Suugel (Sögel) ap n Hümling tou situierjende Comitia Sygeltra heerde. Dät is oawers daach uunsicher af ju Besiedelenge uk fon dät Suude häär geböärd is.
Taiga
Noome
Dät ruske Woud тайга́ kumt uut dät Mongoliske, un betjut Näddelwoold. Do Düütske kweede mongs fon Boreale Zone of Borealer Nadelwald, 'boreaal' kumt uut dät Latienske un hat sofuul as 'Noudwiend'.
Oaiwiete
Tertiär-Struktuur
Ju Tertiär-Struktuur fon n Protein beskrift nu ju Ruumte-Struktuur fon dät heele Protein, wo dät uut do ferskeedene Sekundär-Struktuure as Helices, Fooldbleede un Strieke apbaud is.
William George Keith Elphinstone
thumb|200px|right|Oubieldenge fon Elphinstone, (moald fon [[William Salter)]]
Seelterfräiske Literatuur
Ooldfräiske Literatuur (1100-1550)
thumb|Ju twäide Brookmer Hondskrift (1345). Foar 1550 wuude dät Ooldfräiske bruukt foar dät Apskrieuwen fon Gjuchtstäkste. Et rakt neen spetsifiske Gjuchtstäkste uut dät Seelterlound. Die ooldste ooldfräiske Täkst Lesa mi, helpe mi wuude twiske 1100 un 1125 apskreeuwen. Dät is nit bekoand, wier dissen Täkst apskreeuwen is.
Bjoor
thumb|Pilsner Bjoor Bjoor is aan Dronk, dät truch Jeesenge uut Moalt un/of uut Plontdele wonnen un nit destilliert wäd. Foar ju Produksjoon fon Bjoor is Woater, Moalt, Hoppe un Jääst nödich. Maastens rakt et in Bjoor 4% bit 6% Alkohol, man dät rakt uuk Bjore do twiske 1% un 20% Alkohol häbbe.
Drina
Ferloop
Ju Drina äntstoant in do Dinoariske Bierge bie Hum an dät suudelke bosnisk-herzegowiniske Skeed, wier Tara un Piva, do uut Montenegro kuume, touhoopefljoote.
Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech
Eerste Ärooberenge fon Afghanistan
In dät Jier 1837 eskalierden do ruske un britiske Interessen in aan Twist twiske dän Schah fon dän Iran un Dost Mohammed, dän Heersker fon Afghanistan. Lord Auckland, die britiske Generoalgouverneur fon Kalkutta, besloot deeruum mäd dät Manifest fon Shimla fon dän 1. Oktober 1838 Dost Mohammed outousätten un dän foarige Heersker Shoja Shah Durrani wier ientousätten. Uum düsse Aaskenge tjuudelk tou moakjen, marskierden in't Foarjier 1839 sowät 16.500 britiske un indiske Troppen mäd 35.000 Tjoonste un Foamieljen-Liede unner dän Befääl fon Generoal Keane uur dän Bolan-Pass ätter Afghanistan ien. Ap dän 23. November 1840 roate Dost Mohammed foar dän britiske Leeder William Hay Macnaghten tou un wuude ätter Indien in't Exil soand. Aan Deel fon do britiske Troppen wuude ouleeken un een Division unner dän Befääl fon Generoal Elphinstone bleeuw in Kabul.
Elphinstone lukt sik tourääch
Ap dän 6. Januoar 1842 begon Elphinstone, sik uut Kabul tourääch tou luuken. Siel waas, ju naiste Garnison in Dschalalabad, sowät hunnertfjautich Kilomeetere wäch, tou roakjen. Sowät soogentienduusend Ljuude, monken him 4500 Suldoaten, foulgeden him. Al bie dät Ferläiten fon ju Garnison wuden jo angriepen. Do Angriepe geenen fääre un ju toutälde Eskorte koom nit. Unnerwaiens koom dät tou moorere Ferhonnelengen un Elphinstone bleeuw as Jeesel tourääch. Ap dän 13. Januoar wuude die Räst fon ju Troppe (fieuwunsäkstich Mon) in ju Slacht fon Gandamak heel un aal fernäilt. Wäl nit uumebroacht wuude, wuude as Jeesel meenuumen un bloot säks kuuden äntkuume.
Lütje Hörn
Fuugelreservoat
Däälich is dät Ailound n Fuugelreservoat, un is nit foar Moanskene tougongelk. Et rakt uk neen Bauwierke ap dät Ailound. Do Fuugele, do ap maaste ap Lütje Hörn broude, sunt ju Säälwer- un Hieringsmeeske, Eider (Oante) un ju Austerfisker.
Landgraaf
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Landgraaf is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Landgraaf is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 24,69 km² un deer woonje 38.497 Moanskene (2012).
Wieringen
Truch dän Bau fon dän Amsteldjipdiek wuud dät Ailound ap 31. Juli 1924 n Deel fon dät Fäästlound fon ju Provinz Noud-Hollound. Siet 1933 lapt die Afslutdiek fon ju Provinz Fryslân ätter ju Provinz Noud-Hollound truch Wieringen.
Moasbäie
left|miniatur miniatur Ju Moasbäie, Vaccinium oxycoccos, syn. Oxycoccus palustris, (de: Gewöhnliche Moosbeere) is ne wüülde Foanplonte mäd Bäien.
Ruthenium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Computer
Geskichte
Die eerste Computer waas kloor ap n 5 Dezember 1941, die Z3 fon Konrad Zuse. Man deeruum dät die Twäide Waareldkriech waas, un düssen Z3 bie n Bombardement fernichted wuude, waas dät nit bie älkuneen bekoand. Deeruum wuude toacht, dät die ENIAC-Computer fon do Fereende Stoaten die eerste ächte Computer waas.
Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe
Dät rakt noch nit fuul offizielle Seelterfräiske Computer-Begriepe, man in dät Seelterfräiske wäd uk uut dät Düütske of Ängelske uursät un dan hat ne ängelske Mouse ap Seelterfräisk Muus. Fuul Begriepe sunt also uut uur Sproaken häär uurnuumen wuuden.
Potshuusen
Potshuusen lait in dän suudelken Deel fon dät Leda-Jümme-Gebiet. Al siet 1949 stounde der tjo litje Woolde mäd touhoope 1,7 Hektoar unner Natuurskuts. Der stound uk n 3,9 Hektoar groot Weedegebiet unner Natuurskuts.
Leerdam
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Leerdam waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Leerdam waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 17,53 km² un deer woonje 19.260 Moanskene (2022).
Rio de Janeiro
Kolonioaltied
Ju Bucht, wier däälich ju Stääd lait, wuude ap dän 1. Januoar 1502 fon dän Seefoarder Gaspar de Lemos fuunen. Uumdät hie ju Bucht foar ju Mundenge fon een groote Äi heelt, wierbie hie sik ferdäin häd, hat ju Stääd daach deerätter Rio de Janeiro (dät hat "Äi fon dän Januoar").
Gewicht
Gewicht kon meeten wäide mäd:
Gesina Lechte-Siemer
Gesina Siemer (*13. Oktober 1911 in Roomelse; † 6. August 2007 in Ait) wuuks in Roomelse ap as Dochter fon dän Smid Nikolaus Siemer. Fon Siemer kon me kweede, dät ju as eerste in dät Seelterske dichtede.
Roubaix
Däälich is ju Stääd foarallen bekoand as die Ankumstplakke fon dän Flitsepee-Wädstried Paris – Roubaix.
Augsburg
Augsburg is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 262.676 Ienwoonere (2010). Augsburg is siet 1907 ne düütske Groβstadt.
Boars
Die Boars (Perca fluviatilis, düütsk: Flussbarsch) is ne Oard fon Bunkenfisk.
Loon op Zand
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Loon op Zand is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Kaatsheuvel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 50,72 km² un deer woonje 23.011 Moanskene (2012).
Bäien
Moasbäie
Do Bäien konnen ieten wäide, man smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje un do smoakje goud tou Wüüldieten.
Äidbäie
Dät rakt wüülde Äidbäie un kultivierde Oarde for dän Tuun. Fuul Dierte so as Dröiselken un uur Fuugele, Foakse un Ruste freete jädden düsse Bäien.
Universität Groningen
thumb|upright|Dät Akademiebauwierk
Gloowe in Seelterlound
Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt blieuwen weese (Wi419). Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil so ferwuuden, dät hie dät nit bewaltigje kude. So wuuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuite ätter Seelterlound soand (Juunreformation). Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Uur ne Foulge fon ju Rekatholisierenge sjuch bie Tjootern.
Maassluis
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Maassluis is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Maassluis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 10,11 km² un deer woonje 31.625 Moanskene (2012).
Gregorioansken Kalänner
Ju Kalännerreform in 1582
Ju Kalännerreform waas wichtich, uumdät die julioanske Kalänner apgruunde fon ju läppere Skalt-Räägelenge fon Tied tou Tied moor un moor ouweek fon do astronomiske Geböärnisse, ätter do sik n Kalänner gjuchte skäl.
In ju toulääst uumesätte Foatenge skuul die Kalänner sik äänelk ferhoolde as in dät Jier 325, uumdät domoals ap't Konzil fon Nicäa (325) ju Bereekenge fon't Paaske-Doatum ferienbeerd wuude. Die Begin fon dät Foarjier liech in 325 al ap dän 21. Meerte.
Stellingwerf
Geskichte
Wier do Stellingwerver uursproangelk häärkuumen dwo, is nit gans sicher. Dät rakt ne Soage, dät do uum 840 tou foar aan fon do Bäidenssuune fon Korl dän Groote ätter dit Gestrich fluchted sunt, ainewaine uut dät Suude fon Hannover in Düütsklound häar.
Die Noome Stellingwarf wuud toueerst 1309 ärwäänd. Warf hat: Steede wier Gjucht spreeken wäd. Un Stelling hat: Ferwalter. Stellingwerf wuud ferwalted fon träi Stellinge, do der jierelk köärd wuuden.
Balspil
Die Kat
Hieden nu ap disse Wiese aal do Spielere fon ju oungriepende Paatäi de Riege ätter dän Bal ousloain, un wieren somäd alle Määrke tou uursjoon, so wuud dät ap wiedste in de Spielboane foarskäuwene Määrk as Kat beteekend. Nu wuud deeruur berät, af me ju Juunpaatäi noch aan Kamp ounbjoode wül. Uk ju Ouweerpaatäi uurliech fon hiere Siede, af jo in Anbetracht fon dän Twiskenruum twiske Kat un Stoite dän Kamp ounnieme wülen, dät hat af jo leeuwden, dän Bal fluks bie dät eerste Ousloon af in dän Kamp fon dät Wai- un Wiersloon uur dissen Kat wäch foarskuuwe tou konnen.
Noudfräiske Literatuur
Geskichte
Peter Michael Clemens (1804-1870) uut Muasem häd dät Näie Testament un do Psalmen ätter dät Sölring uursät. Dät eerste drukte Bouk in ne noudfräiske Sproakwiese is drukt wuuden in Flensbuurich, Der Geitzhals auf der Insel Silt. Dät waas skrieuwen fon Jap Peter Hansen (1767-1855). ...
Portoal:Geographie
Australien un Ozeanien
Stoaten in Australien un Ozeanien: Australien - Näiguinea - Papua-Näiguinea - Näi-Seelound - Tasmanien - Ferskeedene Ailoundstoaten
Bunde
Ferbiendengen ätter buuten
thumb|left|300px|Reformierde Säärke Bunde
Sung Jae-gi
Sung Jae-gi(korea:성재기 成在基, 11. September 1967 - 26. Juli 2013) waas die Suud-koreaniske Human right activist und civil right activists, Philosoph von liberalismus. Hie waas eerste Uppermon fon dän Verband der Koreaniske Mann.
Fertälstere
Minssen
3. Beend ätter Siedenummer.
Sixtus Schröer
Uut sien Lieuwend
Hier is 'n litjen Uursicht uur sien eepenbeere Oarbaid:
Dioden
Prinzip
Moakje wie ne tänne Loage P-Typ Hoolichlaiter ap ne Loage N-Typ, dan äntstoant ap dän Uurgong af "junction" fon do bee ne Speerloage, ju sonaamde PN-barriere. Dät kumt deerhäär, dät fon ju N-Typ Siede bloot Elektrone truch ju Speerschicht wollen (dan uur Soarten rakt dät nit in N-Typ) un fon ju P-Typ Siede bloot Goatere. Dät hat, dät ju Elektrizität man in eene Gjuchte truch ju Speerloage wol !
Dolk
Äntwikkelenge
In dät suudelke Skandinavien, Dänemark un Slääswiek-Holsteen roate dät fon 2.350 bit 1.700 foar Kristus tou, as fääre suudelk al loange Metall bruukt wuude, een Tiedoaler, dät as Dolktied bekoand is. Typisk foar düsse Tied sunt do sonaamde Fiskstäit-dolke uut Fjuursteen, do ätter hiere Hilt-Foarm benaamd sunt.
Nederweert
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Nederweert is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Nederweert is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 101,79 km² un deer woonje 16.612 Moanskene (2012).
Wiendmäälne
Ne Wiendmäälne (dt. Windmühle, wfr. wynmûne) is ne Määlne, ju ju Bewäägengsenergie fon ju Luft (Wiend) uumesät in Rotations-Energie fon do Juuken, ju der dan nutselk anwoand wäide kon, toun Biespiel foar dät Määlnjen fon Koarel, dät Pumpjen fon Woater un däälich uk foar ju Ferwondelenge tou elektriske Energie in Wiendkraftanloagen.
Beskrieuwenge Koarelmäälne
Die Wiend wäd fangd fon do Juuken. Bie hädden Wiend genöigje do Stoarmbreede, man uurs wäide do Häkskeeden beleeken mäd do Saile, do der mäd Träkskienen fäästsät wäide. Do Häkskeeden fon two Juuken sunt befäästiged ap aan Rouboolke, die der eerste truch dän Kop fon ju Oakse stat is. Mäd twäin Rouboolken kricht me also dät ganse Kjuus fon do Juuken.
Ju Määlne is baud ap dät Achtkant, wier haager ju Swichtställenge mäd dät Geländer uumetou baud is. Ap ju Swichtställenge kon me dän Kop fon ju Määlne traale un ap ju Wiese do Juuken liek in dän Wiend sätte. Deertou winnelt me ne Kätte uum ju Oakse fon de Kröihaspel un moaket do bee Eenden fääst an dät Achtkant. Troalt me nu dän Haspel, dan lukt die Stäit dän ganse Kop loangsoam rund. Deertou is die Stäit mäd groote un litje Sprüüte un Skoaren strääwich an dän Kop befäästiged.
Ap dän Köönichsboolke sit uk noch n Rääd mäd Noome Stoarkenääst, dät ju Oakse andrift, wiermäd do Säkke mäd Roage hoochleeken wäide konnen (ju Laieräi). Ätters wäide so uk doo Meelsäkke deellät, do der ap dän Meelbeen leegerd wäide konnen. [moor foulget]
Moormerlound
Meente Moormerlound
In do Täärpe fon dät Moormerlound stounde ne ganse Riege oolde Säärken. In Gandersum stoant dät Oamsespeerwierk.
Luchtjier
Dät Luchtjier wäd oafte ferwoand uum die Oustand tou Stiernen, Stiernsysteme un uur Objekte in ju Waareldruumte antoutjuuden. In ju Astronomie wäd foar sukke Oustande oawers oafter die Parsek ferwoand, die der beskrieuwen is as die Oustand wierap n Objekt ne Parallaxe fon een Boogensekunde generiert as dät observierde Objekt sik uur aan astronomisken Eenhaid ferskuuwen däd, lood ap ju Sichtlienje fon dän Woarniemer. N Parsek is bolde gliek an 3,26 Luchtjier. Die Parsek wäd ljauer ferwoand deeruum dät die eenfacher oulat wäide kon uut woarnuumene Fakte. Buute wietenskuppelke Kringe wäd oawers maast die Eenhaid Luchtjier ferwoand.
Suud-Samisk
Do maaste Spreekere woonje in do Norwegiske Meenten Snåsa un Hattfjelldal.
Noordwijk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Noordwijk is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Noordwijk-Binnen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 74,94 km² un deer woonje 44.365 Moanskene (2022).
Helium
mini|Helium Helium is n chemisk Element mäd Symbol He un Atomnummer 2. Dät is n faaweloos, inert Edelgas. Me boalt uk wäil fon Heliumgas, wät as n Pleonasmus betrachted wäide kon, dan Helium is altied n Gas, uutgenuumen bie extrem läige Temperatuure.
LED-Lampe
Millicandelas ätter Lumen
Uum annaierjend ju Masse Lumen uuttoureekenjen wäd ju Taal Candelas deeld truch de Deeltaal ju tou dän Stroalengswinkel fon ju Lampe heert (sjuch MR16). Foarloage:Luchtstroomtabelle
Ätterdeele
LED-Lampen reeke täämelk häl Lucht un dät wäd deeruum ourät, liek in ne LED-Lampe tou kiekjen.
Navajo (Sproake)
Navajo (Uk: Navaho, Oainbeteekenge: Diné bizaad) is mäd 150.000 Baalere ju grootste Indioanersproake in do USA. Man dät rakt een Äntwikkelenge, ju uus wiest, dät düsse Sproake fielicht uk bolde betroued is: Die Andeel fon rien ängelsk-sproakige Bäidene (fieuw bit soogentien Jiere oold) is twiske 1980 un 2000 fon 11,8 % ap 48,7 % woaksen.
Geskichte fon Seelterlound
Fräiske Riek
N wiederen Iendruk kuud wonnen wäide uut ju Ferspreedenge uur Europa fon do Noomen do uureenstämme mäd do seelter Täärpnoomen Boukeläsk, Roomelse, Hollen un Skäddel (» Koarte, S. 17). Disse Noomen heere tou do maast foarkuumende Noomentypen un uut hiere Ferspreedenge is mäd Foarbehoold outouleeden, dät ne Wälle fon Kolonisationen sik fon dät Muudegebiet fon de Oamse (also uum Oamde/Emden) ätter dät Binnenlound wai bewääged hääbe kuude. Ju Ferspreedenge fon do Noomen stimt tou n grooten Deel mäd do Hoohaidsgebiete fon do fränkiske un angelsaksiske Rieke in dät njuugende Jierhunnert. Bie glieke Äntstoundenge fon aal do Täärpe un Stääde waas dan ap ne Äntstoundenge fon do Seelter Täärpe in dät 7. bit dät 9. Jierhunnert tou sluuten. Uum ju Tied wäd disse Oart Noomen uk tou n eersten Moal naamd (Kramer 1978.64). Uur dät Oaler fon do Säärken ferglieke Tr13 + Anm. 15).
Leet Middeloaler
Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319, wieroun Bookeläsk (2N) unner do fräiske Johanniterkommenden täld wäd (Ur48). In 1359 wäd ju Skoankenge fon n Stuk Foan in Baalenje an dät aastfräiske Klaaster Langen beuurkunded (Ur86). Dät leeter in dän Dullert unnergeene Klaaster kricht 1415 in jusälge Buurskup noch moal ein stucke phanes, dar man eede uppe graven mach, wiermäd tou glieke Tid in n uurigens läichdüütsken Text do ooldste Belääse fon do seelter Woude Foan (Moor) un Eed (Torf) fuunen wäide (Ur246, fgl. Kramer 1971.44, Fort 1984.103).
Disse Uurkunden wiese uus oarich goude Kontakte mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter do Foane wier hääbe wüül, kon deerap wai tjuude dät do oarich moor wäid wuuden wieren, fielicht truch ju fon dät Klaaster in gratteren Uumfang tougong sätte Eedgreeueräi.
Honnelstied (1500-1800)
Noch in 1779 hat et dasz die Saterlander als mit wenigen ackerbow versehen tag und nacht beständig mit ihren bothen auf den wässeren und in fremden landen fahren, dadurch ihr brod und onera publica [Loundeslasten] gewinnen mueszen, und also dem exerciren nicht wie andern beijhause seijende beerbte abwarten konnen (He357). Un in dät Jier 1800 hat et ''Die Schiffahrt ist ihr eigentlicher Gelderwerb. In Scharle hat jeder Saterländer ein auch zwei Boote. [..] Auf diesen schaffen sie Waaren den Fluß hinauf.'' (Hoche 223).
Twäide Waareldkriech
Ju eene Spitse koom fon Idafoan unnere Foan truch de Bround ätter Skäddel, ju twäide fon Strukelje ju Sträite ätter truch Roomelse ätter Hollen, un ju trääde fon Boaljene uur Aasternbuurich ätter Holnerfoan. Moorere Huuse studen in Bround. Ju Artillerie ferliech dät Fjuur ätter Holn un Skäddel. As die eerste Panser truch de Bround fierde, statten do Ljude deer n wiete Flaage ruut.