cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ailounde uur dän Wiend
As Ailounde uur dän Wiend wäid ferskeedene Ailound-Koppele beteekend, do in tropiske See-Rebätte lääse. Dät kumt deerfon, dät do Passoat-Wiende maasttieds fon dät Aaste kuume, sodät dät ferskeedene Ailound-Koppele rakt, wier do aastelke Ailounde, do in dän Wiend lääse, as "Ailounde uur dän Wiend" un do wäästelke Ailounde, do nit so fuul Wiend oukriege, as "Ailounde unner dän Wiend" beteekend wäide.
Panama
Panama (Spanisk: República de Panamá; IFA: re'puβlika ðe pana'ma) is n Lound ap ju deerätter benaamde Loundbrääch fon Panama twiske Noud- un Suudamerikoa. Ju Haudstääd is Panama-Stääd. Dät Lound wuude in 1903 truch Suldoaten fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa besät un foar uunouhongich ferkloort, uum dän Bau fon dän Panamakanoal beeter unner Kontrolle tou hääben. In't Foaren hiede dät n Deel fon Kolumbien weesen.
Geografie
Do Noaberlounde fon Panama sunt:
Ju Tied, bit do Europäere koomen
thumb|left|250px|Oolde Potboakeräi: Een Oard Kumme, doatierd twiske 600 un 800 ätter Kristus Do ooldste archäologiske Funste uut Panama sunt tweelichduusend Jiere oold, dät honnelt sik uum Piel-Spitsen. Touminst sänt düsse Tied rakt dät also Ljuude in dät Rebät. Ju Neolithisierenge, also die Uurgong fon een Joagd- un Sammel-Wirtskup tou ju Buuräi, waas sowät 3000 foar Kristus. In Panama hääbe sunt do eerste amerikoanske Kultuuren weesen, do mäd Potboakeräi ounfangd sunt, biespilswiese ju Monagrillo-Kultuur in ju Tied fon 2500 bit 1700 foar Kristus. Uut düsse Kultuuren äntwikkelden sik uurloang betjuudende Ounsiedelengen, do ap't bääste truch do Grääf-Funste fon ju Conte-Uutgreeuwengs-Steede (500 - 900 ätter Kristus) un truch ju polychrome Potboakeräi fon dän Coclé-Stil bekoand wuuden sunt.
Äntdäkkenge un Kolonioalismus truch do Spoaniere
thumb|left|250px|Räste fon dän [[Camino Real de Castilla de Oro, aan fon do eerste spoanske Honnelsweege twäärs uur ju Lound-Äängte in't 16. bit 18. Jierhunnert.]] In 1501 moakede sik Rodrigo de Bastidas uut Sevilla, die touhoope mäd Christoph Kolumbus ap sien twäide Amerikoa-Raise unnerwaiens waas, fon ju Atlantikkuste fon wier däälich Kolumbien lait, ap, uum ju Kusten-Linie fon ju karibiske See tou kartierjen. Hie roakede La Punta de Manzanillo an Panamas sien buppere karibiske Kuste, man ätters moaste hie tourääch ätter Santo Domingo, uumdät sien Skip nit moor goud ap Steede waas. Jie jält as die eerste Europäer, die ap düssen Deel fon ju Loundäängte, dät Rebät, wier däälich Guna Yala lait, Ounspröäk stoalde.
Een Jier ätter de Bastidas Ounkumst in Panama sailde Christoph Kolumbus fon do Rebätte, wier däälich Honduras un Costa Rica sunt, in suudelke Gjuchte ätter ju Lound-Äängte wai. Kolumbus moakede in düsse Tied Koarten fon ju panamaiske Kusten-Linie un ärfoarskede uk dän wäästelken Deel fon Panama. Hie loundede in een Steede mäd Noome Almirante un woogede sik foar bit een een Rebät, dät hie Veragua (seeltersk: Woater sjo) naamde. Hie sätte sien Kustenfoart fout bit ätter dän Río Chagres, loundede in Portobelo, een natüürdelke Bucht, ju in 1597 aan betjuudenden Karibik-Hoawen fon ju spoanske Flotte wäide skuul, un be'eendigede sien Ärkundengen läiweloa in Del Retrete, ätterdät hie bloot two Mounde in dän Beriek weesen hiede, wier däälich Panama lait.
Vasco Núñez de Balboa, die mäd de Bastidas in't Jier 1501 unnerwaiens weesen hiede, kuude in 1513 bewiese, dät do Fertällengen fon Ienheemske uur aan twäiden Ozean gjucht wieren. Dertou moakede hie sik ap dän stuuren Wai fon dän Atlantik ätter dän Pazifik. Balboa naamde dän Pazifik "Suud-See", eerste leeter kreech hie sin Noome fon däälich.
Säntrum fon dät kolonioale Panama wuude Panama-Stääd. 1519 fon Pedro Arias Dávila gruunded, wuude ju bolde sit fon ju Audiencia un uk Biskopssit. In Panama-Stääd wuude een wichtige Honnelsstääd, uumdät ätter ju Äntdäkkenge fon dät Inka-Riek masse Gould un Säälwer, dät me do Inka ounoom, uur Panamastääd ätter Europa transportierd wuude. Dät wuude in Panama-Stääd fon do Skiepe ouleeden, mäd Muuldierte uur ju Loundäängte broacht un ap'e uur Siede, bie ju Atlantikkuste, wier ap Skiepe ferleeden un ätter Europa wai broacht. In ju uur Gjuchte koomen europäiske Weeren ätter ju Panama-Stääd. Fluchtede afrikoanske Sklouen, do touhoope mäd Indioanere een Oard Guerilla-Kriech juun do Spoanske fierden, greepen do Gould- un Säälwer-Karawanen ap dän Loundwai oun, besunners bekoand is die apstoundiske afrikoanske Uppermon Bayano wilst do 1550er Jiere. Uk Uurfaale fon britiske Seeroowere ap Panama-Stääd lieten dän Honnel bolde minner wäide, man hie koom sieläärgen nit heel un aal tou't deellääsen, uumdät Panama-Stääd eenfach tou goadelk lait.
Uunouhongegaid fon Spanien
In't Jier 1821 kleeuwde sik Panama fon Spanien ou un wuude n Deel fon Groot-Kolumbien unner Simón Bolívar. In do 1830er un 1840er Jiere wuude moorere Moale ju Uunouhongegaid fon ju Provinz Granada (toufoarne Kolumbien) ferkloord, man dät wuude gau wier tounichte moaked.
Infoulge fon een militäriske Interventsjoon fon do USA kleeuwde sik Panama ätter dän Panamakonflikt ap dän 3. November 1903 fon Kolumbien ou. Foaruutgeen waas die 1000-Deege-Kriech, wieroane die Indigene Victoriano Lorenzo foar ju Sälwen-Bestimmenge fon do Indioanere kampede, wät hie mäd sien Lieuwend betoalde: Hie wuude doodskeeten. Deermäd ferloosen do Indioanere ju Kansje ap Loundbesit un politiske Fertreedenge in dän näien Stoat.
In 1941 kreegen Wieuwljuude dät Gjucht, tou kjoosen
Fon 1959 bit 1962 wuude ju Puente de las Américas, een Brääch uur dän Kanoal, unner US-Amerikoaner baud. Düsse Brääch skuul dan foar moor as 40 Jiere ju eensige Lound-Ferbiendenge twiske Noud- un Suudamerikoa blieuwe. Ap dän 15. August 2004 wuude een twäide Brääch mäd dän Noome Puente Centenario unner ju skeedende Präsidentin Mireya Moscoso eepend. Man ju wuude eerste in 2005 in Bedrieuw nuumen. Apstuuns (2018) is een trääde Brääch bie Colón (Stääd, Panama) in'n Bau.
In 1964 koom dät in ju Panama-Kanoal-Zone tou dän Flaagenstried twiske do Fereende Stoaten un Panama.
Ap dän 7. September 1977 wuuden do Torrijos-Carter-Ferdraage unnerteekend (dän Ferdraach dän Noome roat hääbe die domoalige De-facto-Präsident fon Panama, Omar Torrijos, un die domoalige US-Präsident Jimmy Carter), die ju Uurdreegenge fon aal ju Kanoal-Zone oun Panama bit Eende 1999 touseekerde.
Ap dän Dezember 20. Dezember 1989 begon een US-Invasion in Panama. Ju hiede moorere Uurseeken: So fersoachte sik Panama in düsse Tied in ju Kanoal-Politik moor un moor juun US-amerikoanske Interessen tou sätten. Man uk, dät Panama Drogen uut Suud-Amerikoa ätter do USA broachte, waas een Uurseeke, wierbie die Diktoatoor Manuel Noriega sälwen meemoakede, waas een fon do Uurseeken fon dät US-amerikoanske Iengriepen. In dän Ferloop fon ju Invasion wuude die Noriega, die Panama ätter dän mysteriösen Dood fon Omar Torrijos in 1981 mäd Hälpe fon dät Militär regierd hiede, truch do USA (unner George H. W. Bush) in ju Operation Just Cause ousoaged, ap dän 3. Januoar 1990 wuude hie fon do US-Amerikoanere fäästnuumen. Bit hie deelsmieten wuude, waas Noriega aan fon do wichtichste Ferbuundede fon do Fereende Stoaten in Middelamerikoa. Die Generoal wäd oafter, wät ferkierd is, as Präsident fon 1983 bit 1989 bekieked. Man hie waas bloot die Boas fon ju Nasjonoal-Garde ju leeter in do Fuerzas de Defensa de Panamá uumewonneld wuude. Fieuw Deege, eer hie fäästnuumen wuude, benaamde him ju Nasjonoal-Fersammelenge tou'n Boas fon ju Regierenge mäd groote, tiedelk uunbekatte Moacht.
Ap dän 31. Dezember 1999 uum 12:00 wuuden ätter dän Torrijos-Carter-Verdraach aal dät US-Rebät loangs dän Kanoal juust so as aal do US-amerikoanske Militär-Basen amtelk oun Panama uurroat. Die Bedrieuw un ju Ferwaltenge fon dän Kanoal wuuden fon ju panamaiske Panama-Kanoal-Behöörde (Autoridad del Canal de Panamá - ACP) uurnuumen. Man ätter ju Regierenge is dät ploand, dät do USA nu two näie Marine-Basen in Panam apgjuchte skällen, in Bahia Piña un Punta Coca.
Fryske Akademy
thumb|360px|Dät Coulonhûs in Ljouwert is Sit fon ju Fryske Akademy Ju Fryske Akademy (Fräiske Akademie) is ne wietenskuppelke Iengjuchtenge foar de fräiske Sproake un Kultuur in Wäästfräislound. Ju Akademie eksistiert siet 1938 is Tougong mäd wietenskuppelke Unnersäikengen. Do beluuke sik foarallen ap ju fräiske Sproake, Skichte, Kultuur un Meenskup. Ju Fräiske Akademie publiziert akademiske Bouke so as fräiske Woudebouke un Geskichtsbouke. Ju Akademie häd uk Leerstoule an do Universitäte fon Leiden un Amsterdam.
Dät Mercator - Europäisk Unnersäikssäntrum foar Moorsproakichhaid un Sproakleeren is Deel fon ju Fryske Akademy. Ju Fräiske Akademie un Mercator hääbe touhoope ungefeer 60 Mee-Oarbaidere.
Noud-Wääst-Ouljeleedenge
thumb|Noud-Wääst-Ouljeleedenge in Wilhelmshoawen (2012) thumb|right|Ju Laitenge bie ju Pumpstation Ju NWO (Nord-West Oelleitung, Wilhelmshoawen) häd in do Jiere fon 1956 bit tou 1958 ne Ouljeleedenge fon dän Hoawen in Wülmshoawen ätter Lingen in dät Oamselound un fääre ätter dät Ruhrgebied baud. Ju Leedenge häd een Truchmäite fon 71 cm un een Loangte fon 391 km. In 1978 is där noch een Piepe fon 40 cm Truchmäite bietou keemen, ju där däälich as Gasleedenge bruukt wäd.
In Seelterlound gungt ju Leedenge bie Skäddel un Seedelsbierich truch die Aastfoan.
9. Oktober
Die njuugende Oktober is die 282. Dai fon dän fon dän gregorioansken Kalänner (die 283. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 83 Deege bit tou't Eende fon't Jier tou.
Frederiksberg Kommune
Frederiksberg Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 100.215 Moanskene.
Nicaragua
Nicaragua (Spanisk: República de Nicaragua; IFA: re'puβlika ðe nikaˈɾaɣwa) is n Lound in Middelamerikoa.
Ailounde uur dän Wiend (Antillen)
thumb|right|350px|Do Ailounde uur dän Wiend blau bäätelaid in ju Karibik.
Die noudaastelke Deel fon do Litje Antillen wäd as Ailounde uur dän Wiend beteekent, ieuwenske do Ailounde unner dän Wiend. Dät rakt noch moor Ailoundkoppele, do Ailounde uur of unner dän Wiend heete, uumdät die Noome fon do Passoat-Wiende kumt, do in tropiske See-Rebätte maasttieds uut dät Aaste kuume.
Apdeelenge fon do Ailounde uur dän Wiend in do Litje Antillen
Do wäide ap Ängelsk groaf iendeeld in Leeward Islands un Windward Islands, wierbie dät niepe Skeed striedich is. Hier is een Muugelkhaid:
Antigua (Litje Antillen)
thumb|right|350px|Koarte fon ju Karibik, Antigua is mäd aan rooden Roome markierd. thumb|right|350px|Aan Glap fon buppe Antigua (spoansk foar "oold") is een Ailound fon do Litje Antillen in ju Karibik un dät Haud-Ailound fon dän Stoat Antigua un Barbuda.
Geografie
Dät Ailound lait sowät 80 km aastelk fon Nevis, 50 km noudaastelk fon Montserrat, 100 km noudelk fon Guadeloupe un 40 km suudelk fon Barbuda.
Dät Ailound is sowät 281 km² groot, do Höäwele roagje ap bit ap 400 m uur dän Speegel fon ju See. Do Strounde fon dät Ailound jäilde as besunners fluch un fien.
Wirtskup un Befoulkenge
Ju Munte fon Antigua is die Aastkaribiske Dollar (EC$). Ju Loundskup wäd bestimd fon Poolmen, Ananas- un Katuun-Fäildere. Aaltouhoope lieuwje 67.000 Ljuude ap Antigua. foar
Apfiendenge
Antigua wuude in dän November 1493 fon Christoph Kolumbus ap sien twäide Foart fuunen. Hie naamde dät Ailound ätter sien Skutshillige Maria La Antigua Hie sälwen häd dät Ailound wäil nit betreeden – oun düssen Dai "klapperden" do Spoaniere moorere Ailounde ou, uum Española tou roakjen, un fuuren dän ädderen Mäiden an Antigua foarbie. – un sien Begjuchte skällen dät Ailound so beskrieuwen hääbe, dät dät fon Wüülde bewoond waas, do niks fon Wäid hieden un uk neen Drinkwoater. In 1520 fersoachte een Gruppe Spoaniere, dät Ailound tou besiedeljen, man roate bolde wier tou Do ienheemske Indioanere sunt deerbie wäil uutstuurwen, fon hiere Kultuur fiende sik noch toalrieke Artefakte un een poor Siedelengs-Steeden.
Ängelske Kolonie
Dät Ailound wuude eerste bienaist 150 Jiere ätter ju Apfiendenge, in't Jier 1632, truch do Briten kolonioalisierd. Twisketruch ärooberde ju frantsööske Flotte in dän November 1666 wilst dän Twäiden Ängelsk-Niederloundsken Kriech dät Ailound.
In 1674 bieldede Antigua touhoope mäd Nevis, St. Kitts un Montserrat een Konföderatsjoon fon ängelske Ailound-Kolonien mäd een meensoam Ouoardende-Huus unner dän Gouverneuer William Stapleton Fon 1674 oun wuude Sukkerroor ounbaud, deer wuuden in do foulgjende Jiere Sklouen foar ap dät Ailound broacht. Hiere Toal steech fon 12.000 in't Jier 1713 ap 37.500 in dät Jier 1775.
Ju britiske Kolonioalheerskup duurde bit 1981 tou. Mäd ju Uunouhongegaidsferkloorenge ap dän 1. November 1981 wuude die Noome fon ju Kolonie, Antigua uurd in dän Noome fon dän uunouhongigen Stoat Antigua un Barbuda, die däälich een parlemäntoariske Monarchie is. Ju Haudstääd St. John's, lait ap Antigua.
Wät dät tou sjoon rakt
mini|Betty’s Hope mini|Devil’s Bridge
In't Suude fon dät Ailound lait die Kiek-Hoawen Nelson’ Dockyard, aan in't 18. Jierhunnert fon ju Royal Navy befäästigeden Kriechshoawen, die truch sien natüürelke Loage tou ju litje Toal fon Troopenstoarm-seekere Hoawen-Anloagen heert.
Uut dät 17. Jierhunnert stommet ju eerste Sukkerroor-Plontenge fon dät Ailound, Betty's Hope. Die Oainer Christopher Codrington benaamde ju Plontenge ätter sien Dochter Betty. Twäin Wiendmäälne-Toudene un do Ruinen fon ju Baaneräi ärinnerje an dän domoaligen Riekdum.
Ap ju Aasterkaante fon dät Ailound lait dät Natuur-Toankmoal Devil’s Bridge. Do Buulgen fon dän Atlantik foarmden aan natüürelken Boogen uut Kalksteen.
Ailounde unner dän Wiend
As Ailounde unner dän Wiend wäide ferskeedene Ailound-Koppele beteekent. Dät sunt in dän Ienfloud-Beriek fon do Passoatwiende oafter do wäästelke Deele fon aan gratteren Ailoundkoppel, wier minner Wiend is, wilst die aastelke Deel, die moor Wiend oukricht, as Ailounde uur dän Wiend beteekend wäd.
Skips-Slüüse
Een Skips-Slüüse of Boots-Slüüse is n Bauwierk, dät dät foar Skiepe, Boote un aal sowät muugelk moaket, fon een Woaterhööchte ap een uur tou kuumen. Dät Känteeken fon een Slüüse is die Slüüsen-Koomer, die mäd two Slüüsen-Dooren ätter bee Sieden woaterticht ousleeten wäide kon, uum deer Woater häärien of ruut tou brangen, wiertruch dät Skip ätter buppe tild of deel lät wäide kon. Ju Äntwikkelenge begon fonsäärm mäd litje Boots-Slüüsen, man däälich konnen uk groote Container-Skiepe mäd Hälpe fon Slüüsen truch Kanoale kuume, so as dän Noud-Aastsee-Kanoal of dän Panamakanoal. 700px|left|Oufoulge fon ne litje Boots-Slüüse
Ailounde unner dän Wiend (Antillen)
thumb|right|350px|Ju Karibik, do Ailounde unner dän Wiend blau bäätelaid Die suudwäästelke Deel fon do Litje Antillen wäd as Ailounde unner dän Wiend beteekent, ieuwenske do Ailounde uur dän Wiend. Dät rakt noch moor Ailoundkoppele, do Ailounde unner of uur dän Wiend heete, uumdät die Noome fon do Passoat-Wiende kumt, do in tropiske See-Rebätte maasttieds uut dät Aaste kuume.
Apdeelenge
Do wichtichste Ailounde sunt:
Bronstied
thumb|Die Sunnewoain fon Trundholm Ju Bronstied is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, weer do Moanskene mäd bronsen Reeskup begonnen tou oarbaidjen. Dit Tiedruum begint so uungefeer uum 2200 f. Chr. un eendet uumtränt 800 f. Chr.
Slie
thumb|right|200px|Ju Slie thumb|right|200px|Koarte
Ju Slie (Platdüütsk "de Slie" / "de Schlie", deensk "Slien", düütsk: "die Schlei") is aan smällen Ierm fon ju Aastsee in't Noud-Aaste fon Släswiek-Holsten, die do bee släswiekske Loundskuppe Angeln un Swansen skat. Ju Ienoardenge fon ju Slie as Förde is mäd Glap ap hiere Wäidenge striedich. Do maaste Wietenskuppere toanke, dät dät een glazioale Glieuwe is, man naan Fjord. Ju Slie bestoant foar'n grootsten Deel uut brakkich Woater.
Wier ju Slie in ju eepene Aastsee uurgungt, lait ju Stääd Kappeln. Fääre in't Binnelound lait Släswiek, fääre fiende sik deer uk do Uurräste fon ju Wikinger-Stääd Haithabu. Bit däälich rakt dät tichtebie uk noch een Buurskup mäd dän Noome Haddeby, ju tou dät Täärp Bustrup (düütsk:Busdorf) heert.
In dät Rebät uum ju Slie tou wäide moorere Sproaken boald: Ju Sproake mäd'e loangste Traditsjoon is wäil dät Suudjutloundske (Synnejysk), aan Dialekt fon dät Deenske. Man uk Suud-Släswiek-Deensk (Sydsleswigdansk), een düütsk be'ienfloudede Variante fon dät Rieksdeenske, also ju deenske Skriftsproake, wäd bruukt. Man uk dät Platdüütske is junner sänt Jierhunnerde heemsk, un as allerweegense in Düütsklound, häd sik dät Hoochdüütske as Ferkierssproake (un bie fuul uk as Uumgongssproake) truchsät. Me kon ounnieme, dät touminst in'e Stääd buppedät noch ferskeedene Sproaken fon touleekene Ljuude uut alle Waareld boald wäide.
Loundbrääch fon Panama
thumb|right|200px|Koarte Ju Loundbrääch fon Panama of die Isthmus fon Panama is ne Lound-Äängte in dän middelamerikoanske Stoat Panama, ju Ferbiendenge fon Noud- un Suudamerikoa. Ju Loundbrääch tränt dän Atlantik, nieper ju Karibiske See fon dän Pazifik.
Ju Loundbrääch äntstuude foar sowät trättien Millionen Jiere, as two tektoniske Ploaten touhoope-skuppeden. Deerbie wuude ju Pazifiske Ploate sinnich unner ju Karibiske Ploate taaid. Ju Äntstoundenge fon ju Lound-Äängte waas n betjuudend geologisk Geböärnis, uumdät ju in besunnere Wiese tou ju Äntstoundenge fon dän Gulfstroom biedruuch.
Ätter ju Loundferbiendenge kuuden Dierte-Oarde twiske Noud- un Suudamerikoa wikselje. Dät beteekent me as Grooten Amerikoansken Faunen-Uuttuusk.
In't Jier 1501 wuude ju Loundbrääch fon dän Spoanier Rodrigo de Bastidas fuunen. Die eerste, die der twäärs uur Lound truch koom bit ätter dän Pazifik, waas Vasco Núñez de Balboa in 1513
Uum sien besunnere geografiske Oainskuppe roate dän sänt dät 16. Jierhunnert Ploane, oun ju Steede n Kanoal tou bauen, uum fon dän Atlantik gauer in dän Pazifik tou kuumen. Deer wuude oaber foar loange Tied niks uut, eerste in 1881 is me mäd dän Bau fon dän Panamakanoal ounfangd, die dan in 1914 kloor waas. Truch dän Kanoal is die Seewai fon ju US-Aastkuste ätter ju US-Wäästkuste uum n Haaldeel ferminnert.
Seelter-Äi-Paad
thumb|right|300px| Ju näie Brääch uur ju Seelter Äi bie Roomelse Dät Seelter-Äi-Paad (düütsk: Sater-Ems-Wanderweg) is n näi Paad loangs ju Seelter Äi un gungt bolde truch gans Seelterlound fon Baalenje bit tou Seedelsbierich. Dät Paad häd ne Laangte fon 16,8 Kilomeeter. N grooten Deel lait dät Paad ap dän Diek fon ju Seelter Äi. Dät Paad gungt loangs do flugge Natuurloundskuppe un do Woolde in Seelterlound, so as de Hollener See mäd Hollebierich un dän Loanghoarster Iesk, dän Maiglöckchenwoold un de Maiglöckchensee in Skäddel. Ju Skäddeler Määlne mäd Määlnemuseum un ju Skäddeler Säärke sunt uk nit so fier wäch fon dän Paad.
In Roomelse is deer n näie Brääch uur ju Seelter Äi mäd n Wai ätter dät Inkoopssäntrum un ju Säärke fon Roomelse. Dät Paad wuud in 2010 anläid un häd mäd do Brääge 338.000 Euro kosted.
Aastfräiske Sproake
250px|thumb|Toalkoarte mäd do fröiere un hüütige fräiske Toalgebiete. Ju aastfräiske Sproake is een fon do tjo fräiske Sproaken. Bolde ju ganse Sproake is däälich uutstuurwen, bloot dät Seelterske rakt et däälich noch in dät Seelterlound.
Klassifikation
Mäd ju wäästfräiske un noudfräiske Sproake is ju aastfräiske Sproake Deel fon ju fräiske Sproakgruppe. Do tjo Sproake stamme fon dät Ooldfräiske ou, man do hääbe sik in do fergeene Jierhunnerte aal uurs äntwikkelt. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt do uutnunner woaksen. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake. Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken.
Foar 1600
In dät Middeloaler wuude fon Groningerlound bit tou dät Lound Wursten aastlauwersk Fräisk (Ooldfräisk) boald. Uut disse Tied sunt ferskeedene Gjuchthondskrifte so as dät Brookmer Gjucht uurlääwerd. Sietdäm 15. Jierhunnert wuude dät Läichdüütske in disse Region immer wichtiger. Uur dän Unnergong fon ju fräiske Sproake is oaber nit fuul bekoand, eenfach uumdät domoals nit so fuul apskreeuwen wuude. Ubbo Emmius wist oaber dät et foar sien Tied een fräiske Sproake roate un dät do nit-Fräisen ju Sproake nit ferstuuden, man hie säärm kuude ju Sproake nit baale of skrieuwe.
1600-1800
250px|thumb|Historisk Toalgbiet fon do aastfräiske Dialekte. Uum 1600 is dät aasterlauwersk Fräisk in Groningerlound un Aast-Fräislound grattendeels uutstuurwen. In Aast-Fräislound wuuden in Upgant, Jeverlound, Lound Wursten un Harlingerlound Täkste un Woudeliesten uurlääwerd.
Jeverlound
Fon Jeverlound is bekoand, dät die Pestoor Meinard Focken fon’t Täärp Heppens, dät leeter n Stäädsdeel fon Wülmshoawen wuude, in’t Jier 1568 die lääste Pestoor waas, die dän Goddestjoonst ap Fräisk moakede. Do Heinrich Georg Ehrentraut do Jeverlounde ätter ju Geskichte fon ju fräiske Sproake fräigede, wisten do Jeverlounder nit moor dät dät Fräiske, ju Sproake fon hiere Foaroolden waas.
Bridgetown
thumb|right|250px|Sträite mäd bunte Huuse thumb|right|250px|Ju Sänt-Michaels-Kathedroale thumb|right|250px|Ju Chamberlain Bridge Ju Stääd Bridgetown in dän Parish Saint Michael is ju Haudstääd fon dän karibisken Ailound-Stoat Barbados un juustso die wichtichste Hoawen un die ökonomiske Middelpunkt. Uurspröängelk wuude ju Stääd Indian Bridge naamd, ätter een al in indioanske Tied baude Brääch uur ju Äi, ju däälich Constitution River hat. Ju Stääd wuude in 1628 fon do Briten gruunded un häd däälich sowät 7.000 Ienwoonere, man bietou mout me noch sowät 80.000 Ienwoonere fon do Foarstääde meetälle, wät betjudt, dät in un uum ju Stääd sun Träädendeel fon ju Befoulkenge fon Barbados lieuwt. Do Ljuude fertjoonje sik dät Jäild mäd Tourismus, man jo staale uk Sukker, Rum un Melasse häär.
Aastfräiske Sproake
Upgant
1632 wuude in Upgant fon Imel Agena n Hoochtiedsgedicht skreeuwen. Dät Upganter Fräisk heerde, juust as dät Seelterske, tou do oamsfräiske Dialekte. Deerätter wuuden neen Täkste moor uut disse Region uurlääwerd.
Bridgetown
Stäädmidde
Wier die Constitution River in ju See fljut, is däälich aan Yacht-Hoawen. Hie wäd in't Säntrum fon ju Stääd as "Careenage" beteekend, uumdät hier aleer do Sailskiepe liegen, uum dän Rump skeen tou moakjen. Fluks bie ju "Careenage" lait die National Heroes Square (aleer: Trafalgar Square), die säntroale Ploats fon ju Stääd, wier älken Dai fon Klok säks smäidens bit Klok säks säiwends ätter een fäästskrieuwen Sätgjucht ju Flaage fon Barbados waaie mout. Hier sunt uk do Parliament Buildings (aleer: Public Buildings), die Sit fon do bee Koomere fon dät barbadienske Parlemänt tou fienden. In ju Midde fon dän Ploats stoant dät Nelson-Toankmoal, dät in 1813 ienwäid wuude un deermäd bienaist 30 Jiere aller is as die Nelson-Stiepel in London. Bie dän Heroes Square begint mäd ju Broad Streed ju wichtichste Ienkoopssträite fon Bridgetown, wier sik Winkelhuuse mäd internasjonoale Weeren, litjere Winkelhuuse un Banken fiende.
Aastfräiske Sproake
Harlingerlound
Do eensige Woude fon’t Harlingerfräisk wuuden 1690 fon dän Pestoor Johannes Cadovius Müller in ju ‘’Memoriale linguae Frisicae’’ apskreeuwen. Hie skrift dät et Fräiske in sien Tied, in Aastfräislound “mäd n Ljoacht” soacht wäide mout. In’t Harlingerlound roate dät woarskienelk uum 1800 noch een Persoon, ju Fräisk bale kuude, ju appe Naite fon Esens lieuwede.
Ätter 1800
Ju fräiske Sproake blift ätter 1800 ap Wangerooge un in’t Seelterlound. Woarskienelk kuude do ju fräiske Sprake bewoarje, uumdät do so isoliert woonden. Wangerooge waas ju eensige Ailound fon’t Lound Ooldenbuurich, dät Seelterlound liech twiske ju Foane un ju Seelter Äi.
Seelterlound
Ätter’t Uutstierwjen fon’t Wangeroogiske Fräisk is dät Seelterfräisk die lääste Räst fon ju aastfräiske Sproake.
Näiaastfräiske Dialekte
Et rakt däälich bloot noch seeltersk un neen uur Dialekte. Bie do näisaastfräiske Dialekte wäd, basiert ap skriftelke Uurlääwerengen, dän Unnerskeed twiske Oamsfräisk un Weserfräisk moaked:
Hernán Cortés
thumb|250px|right|Hernán Cortés Hernán Cortés de Monroy y Pizarro Altamirano (Marqués del Valle de Oaxaca) – die Foarnoome wäd toumäts uk in ju Foarm Hernando of Fernando uurlääwerd – (* 1485 in Medellín, Spanien; † 2. Dezember 1547 in Castilleja de la Cuesta, uk Spanien), waas aan spoansken Konquistador. Mäd Hälpe fon sien indioanske Ferbuundede ärooberde hie dät Aztekenriek un ju Haudstääd deerfon, Tenōchtitlan, ap ju Steede, wier däälich Mexiko-Stääd lait. In do Jiere fon 1521 bit 1530 tou waas Hernán Cortés Generoalgouverneur fon Näispanien.
Äddere Jiere un Eerste Ärfoulge
Cortés stomde fon oadelige, man äärme Oolden ou un studierde in Salamanca Gjuchtswietenskup. Ätters tried hie in dän Kriechstjoonst un skippede sik in 1504 ätter Wääst-Indien truch, wier hie fon'n Steedhoolder fon Haiti, Nic. de Ovando, die tou sien Sibskup heerde, oarbaidede. In 1511 geen hie mäd dän Steedhoolder Don Diego Velázquez ätter Kuba un wuude bie him Sekretär. Uk wan jo wier un wier Twistegaiden hieden, uumdät Cortés aiske trutsich waas, kuude hie sien Ounstaalenge daach ärhoolde, uumdät hie uk besunners flietich waas. Truch Uutbüütenge fon Gould-Foarkuumen un truch Plontengen fertjoonde hie een groot Fermuugen.
Ätterdät Velázquez al twäie sunner Ärfoulch fersoacht hiede, in Mexiko Fout tou foatjen, rustede hie een näie Expeditsjoon uut un sätte Cortés as Kommandant ien. Uumdät Cortés deer baldoarich begäisterd fon waas, wuude Velázquez wontjousk un noom sin Apdraach tourääch. Daach sailde Cortés ap dän 18. Februoar 1519 fon Havanna mäd alwen Skiepe un een Monskup fon 670 Mon ätter Mexiko wai. Hie uumfuur dät aastelke Spit fon Yucatán, sailde dan loangs ju noudelke Kuste fääre, fuur in dän Río Grijalva ien un wüülen bie Potonchán loundje, uum Drinkwoater ap tou niemen. Uumdät do ienheemske Indioanere fon dät Foulk fon do Chontal-Maya ju Loundenge nit touläite wüülen, noom Cortés ju Stääd mäd Gewalt ien. Tabscoob, die upperste Füürst fon dän Stääd-Stoat, roate do Spaniere twintich Sklouinnen mee.
Een fon düsse Sklouinnen waas Malinche, ju leeter een Ferhooldnis mäd Cortés hiede un ju wichtige Tjoonste as Uursätterske hiede. Dät stoalde sik näämelk ruut, dät Malinche nit bloot ju Sproake fon do Maya baale kuude, wier ju loange Tied Sklouinne weesen waas, man uk ju Nahuatl, ju Sproake, ju do Azteken un Tlaxcalteken boalden. Fermoudelk waas Nahuatl ju uurspröängelke Muursproake fon Malinche. Eerste moaste ju also fon Nahuatl in ju Maya-Sproake uursätte, un Gerónimo de Aguilar, aan Spanier, die oachte Jiere as Skloue bie do Maya lieuwed hiede, uursätte dan fon ju Maya-Sproake ap Spoansk. Leeter, as Malinche sälwen uk Spoansk leerd hiede, wuuden do Tjoonste fon Aguilar nit moor bruukt.
Äärooberenge fon't Aztekenriek
thumb|right|250px|Koarte fon dän Fäildtoach fon Cortés Cortés sätte ätters sien Foart in noudwäästelke Gjuchte fout un loundede ap dän 21. April 1519 bie ju Steede, wier n poor Jiertjaande leeter ju Fäästenge San Juan de Ulúa gruunded wuude. Do Ienheemske noomen him fjuuntelk ap, man as hie mäd dän Köönich fon do Indioanere baale wüül, liende die ou. Die Köönich waas Motēcuhzōma Xōcoyōtzin, dät hat Motēcuhzōma die Jungere of Motēcuhzōma II., bekoand is hie as "Montezuma". Die hiede sin Sit in Tenōchtitlan, ieuwenske Tetzcohco un Tlacōpan een fon do Stääde fon dän aztekisken Tjobuund. Man Tenōchtitlan hiede in düsse Tied ju grootste Betjuudenge. Uk wan Motēcuhzōma dän Spanier nit as Besäik apnieme wüül, soande hie him daach wäidfulle Geskoanke, un dät moakede Córtes eerste gjucht griepsk. Uum sik foar't eerste uunouhongich fon dän Steedhoolder in Kuba tou moakjen, gruundede hie een oaine Kolonie ätter ju Foarbielde fon do spoanske Korporatsjoonen, un hie diede dät in dän Noome fon dän Köönich un unner ju Autorität fon dän Köönich, un roate ju Kolonie dän Noome Villa rica de vera Cruz. Ätterdät hie een Gjuchtfäidigengs-Skrieuwen touhoope mäd do Geskoanke, do hie fon do Azteken kriegen hiede, ätter dän Köönich fon Spanien soand hiede, fernäilde hie sien Skiepe un briek ap dän 16. August 1519 ätter do Azteken ap. In sien Troppe hiede hie 500 spoanske Fout-Suldoaten, 16 Riedere un 6 Kenunnen, buppedät 400 indioanske Suldoaten uut dät Foulk fon do Tachiwin (of "Totonaken"), do hie fon Quauhtlaebana, dän Uppermon fon ju Stääd Cempoala kriegen hiede. Do Tachiwin uut Cempoala hieden een groot Interesse oun dän Kriech juun do Azteken, uumdät jo sälwen Tribut oun do Azteken betoalje moasten, sänt hiere Stääd in 1463 fon do Azteken ärooberd wuuden waas. Die Uppermon Quautlaebana wüül sogoar sien Dochter mäd Cortés ferhilkje, uum dät Buundnis mäd him tou stäärkjen.
Mäd do Tlaxcalteken, do Indioanere uut Tlaxcala, hiede Cortés eerste uk kriegeriske Uutnunnersättengen, un do Tlaxcalteken kuuden do Spoaniere läipe Ferläste biebrange. Uumdät do Spoaniere mäd do Tachiwin unnerwaiens wieren, do bit do tou unner aztekiske Häärskup stuuden, toachten do Tlaxcalteken eerste, dät do Spoaniere mäd do Azteken in'n Buund wieren. Umdät do Tlaxcalteken mäd do Azteken Fäindskup hieden, waas dät aan Gruund, do Spoaniere oun tou griepen. Do Spoaniere biddeden moorere Moale uum Free, un toulääst slumpede dät uk. Cortés sien Troppe wuude also fon 6000 Mon uut Tlaxcala ferstäärked. Leeter roate dät deer noch Probleme, uumdät sik do bee Uppermonljuude, Xīcohtēncatl die Allere un sin Suun Xīcohtēncatl die Jungere, uur dät Buundnis mäd do Spoaniere nit eenich wieren.
As Cortés in't Foarjier 1520 wier ätter ju Atlantikkuste look, uumdät fon Kuba uut een moor as duusend Mon stäärke Troppe unner Pánfilo de Narváez lounded waas uum him foar Velázquez fääst tou niemen, roate dät aan Kamp twiske do Azteken un do in ju Stääd ferblieuwene Spoaniere. Cortés hiede wilst düsse Tied sälwen Kampe tou bestounden: In ju Noacht fon dän 28. ap dän 29. Moai 1520 koom dät tou ju Slacht twiske Narváez un Cortés. Cortés won ju Slacht, uk wan hie fuul minner Ljuude hiede, un kuude Narváez fangen nieme. Sien Suldoaten unnerstoalde hie nu sien oain Kommando.
Ätterdät Cortés touräächkoom, roate dät Kampe twiske Spoaniere un Azteken, deerbie wuude Motēcuhzōma Xōcoyōtzin fon sien Loundsljuude mäd Steene doodsmieten, uumdät hie fersoacht hiede, do Azteken tou tällen, dät jo toureeke skuulen. Cortés saach ätter uurs neen Muugelkhaid, as uut ju Stääd tou fluchtjen. Die Fersäik, in ju Noacht ap dän 1. Juli 1520 uut Tenōchtitlan tou äntkuumen, kostede bienaist tjo Fjoodendeele fon do spoanske Suldoaten dät Lieuwend.
Wilst sik Cortés sien Troppe in do foulgjende Wieken ferhoalde, roate dät in ju aztekiske Haudstääd een Pokken-Epidemie, ju sowät säkstich Prozent fon do Ienwoonere uumebroachte, deerunner uk dän näien Köönich Cuitlāhuac. Sin Ätterfoulger Cuāuhtēmoc kuude nit ferhinnerje, dät die Köönich fon Tetzcohco dän Buund briek un do Sieden wikselde. Touhoope mäd do Tlaxcalteken, Kriegere uut Tetzcohco un Ferstäärkenge uut Kuba begon Cortés mäd ju Beleegerenge fon ju Stääd, ju ap dän 13. August 1521 mäd ju Iennoame fon ju stäärk fernäilde Stääd eendede. Ju Stääd roate sik eerste, as hieren Köönich dood waas.
Edirne
Edirne is een Stääd in ju Turkäi.
Idasee
thumb|right|300px|Die Spielplats an dän Idasee thumb|right|300px|Ju Woaterskianloage
Hernán Cortés
Äärooberenge fon't Aztekenriek
Ätterdät ju Haudstääd faalen waas, waas die Räst fon dät Azteken-Riek licht iennuumen.
Idasee
Die Idasee is n fröier Baagermeer in Idafeen-Noud. Die See läid ieuwenske ju Sträite Idafeen-Noud wäästelk Wietsound un ju B 72.
Hernán Cortés
Äärooberenge fon't Aztekenriek
Cortéz wuude, uk wan ju Paatäi fon Velázquez oun'n Hoaf juun him däidich waas, fon Koarl V. as Upper-Fäildheer un Steedhoolder fon Näispanien ounärkoand. Hie liet ju Haudstääd wier apbaue (noch däälich stoant ju mexikoanske Haudstääd Mexiko-Stääd ap do Ruinen fon Tenōchtitlan), stoalde Raue un Oardenge in't Riek häär un bedreeuw mäd grooten Ieuwer ju Uutspreedenge fon't Kristendum. Uk unnernoom hie in 1524 aan Fäildtoach ätter Honduras. Kuut deerätter wuude Cortés bie Koarl V. beskeeldiged, dät hie sien Boantje misbruukt, Ljuude ärpräsjen däd un ätter Uunouhongegaid strieuwet. As die Kaiser un Köönich deeruum in 1526 Unnersäikengs-Gjuchtere ätter Mexiko soande, geen Cortés fräiwillich ätter Spanien, wuude fon dän Köönich mäd aan Oarden uutteekend, kreech dän Titel fon aan Marquis del Valle de Dajaca un betjuudende Lounderäien in Näispanien.
Leete Jiere
In 1530 koom Cortés wier in Mexiko oun, man hie hiede junner bloot noch militääriske Befeels-Gewalt. Ju Fierenge fon do Zivile Seeken wuude een Behöörde, ju Audiencia de Nueva España uurdrain. Leeter wuude buppedät noch Antonio de Mendoza as Vize-Köönich ätter Mexiko soand. Deer waas Cortés goarnt glukkelk uur. Hie geen ap näie Äntdäkkengen uut un foont in 1536 dät Hoolichailound Läich-Kalifornien, dät hie sälwen wäil eerste foar'n Ailound heelt. Ätters geen hie wieruume ätter Spoanien, man hie wuude deer nit moor mäd so groote Eere apnuumen, un sien Ounspröäke wuuden nit ärheerd. Ap dän 2. Dezember 1547 stoorf hie ap een Loundgoud in Castilleja de la Cuesta, tichte bie Sevilla in Spanien.
Idasee
Die Boadesee is uungefäär 20 Hektoar groot un häd n loangen Soundstrand. Där sünt sanitäre Iengjuchtenge mäd n Cafe un an dän See is uk n Spielplats foar Bäidene. Do hääbe siet 2004 ne Woaterskianloage. Där is uk n grooten Campingplats. Uum dän See uumetou is n Wai truch ju flugge Loundskup mäd Boome un Struuke. Fuul Fereene un Gruppen ferounstoalte hiere Fääste an dän Idasee.
Ferbiendenge
thumb|left|230px|Die Sunnerkloas ap dän Idasee in Winter 2010
Gatúnsee
Die Gatúnsee häd ne Flakte fon sowät 425 km², hoaldt 5,2 km³ Woater tourääch un häd somäd ne Jüpte fon in'n Truchsleek 12,2 Meetere.
Uumdät deer älken Dai Skiepe fon allerweegense truchfiere, lieuwje in dän fiskrieke See Fiske uut aal ju Waareld. Unner Woater läite sik buute ju Skipfoart-Sträkke uk noch do doode Boome fon dän uurfloudede Rienwoold ärkanne. Ap wäkke Höäwele, do däälich as Ailounde uur't Woater kiekje, rakt dät däälich noch Rienwoold, toun Biespil ap Barro Colorado Island, n Ailound fon 15 km² wier dät buute Foarskengs-Statsjoon un n Dräguuner-Boantje neen Ienwoonere rakt.
Paul Klee
thumb|Paul Klee, 1911, fotografierd fon [[Alexander Eliasberg]] thumb|Unnerskrift Paul Klee thumb|Dät Zentrum Paul Klee bie Bern Paul Klee (Münchenbuchsee, 18. Dezember 1879 - Muralto, 29. Juni 1940) waas n düütsk/swaitserisken Moaler, die der figurative Skilleroatsjen moakede mäd n uutwainen Faawe-Technik. Sien Wierk heert tou do Moderne.
Juugd
Paul Klee sin Foar (Hans Klee, 1849-1940) waas aan Musiker, die der soang, Klavier, Oargel un Fjoole spielde. Sien Määme, Ida Frick (1855-1921) waas een Sjungerske. Paul Klee hied een Suster, Mathilde, gebooren 1876. Paul wuuks ap in Bern, Swaits, hied oawers, juust as sin Vater, ju düütske Stoatsanheeregaid. Hie spielde gjucht goud Fjoole, man äntskatte sik - juun dän Wierstand fon sien Oolden - foar ju Moaleräi.
Uutbildenge
Klee mäldede sik 1898 in ju Kunstakademie München, wuud oawers ouliend. Hie foulgede deeruum eerste Privoatunnergjucht bie Heinrich Knirr (1875 - 1944). Tou ju Tied hied hie ferskeedene Ferhoolden tou Wieuwljuude en kreech bie een fon him n Bäiden, dät oawers man n poor Wiek lieuwde. In dät Jier 1900 koom Klee daach iech ap ju Kunstakademie, wier hie oafte swänste un min leerde. Hie kreech unner uur Läksen fon dän Symbolist Franz von Stuck. In n Suumer 1901 ferliet hie München un unnernoom er ne Raise ätter Room, Neapel un Florenz. Ju ädderkristelke un byzantiniske Kunst moakeden deer fuul Iendruk ap him. Dan geen hie wier ätter sien Oolden in Bern un äntwikkelde sik fääre as Autodidakt.
Leeter Lieuwend
In dät Jier 1906 hilkede Paul Klee ju Klavierspielerske Lily Stumpf. 1907 hieden jo n Suun, Felix, die der foarallen fon sin Foar pleeged un apleeken wuude. Klee hougede in dän Eersten Waareldkriech nit an de Front, as Franz Marc, die der dööded wuud. As Suldoat häd Paul Klee Fliegere strieken. Tou ju Tied kreech hie uk aal moor Ärfoulch mäd sien Kunst. In dät Jier 1920 wuud Klee Dozent an dät Stoatelke Bauhaus in Weimar. Dät roat him n garantierd Ienkuumen. Hie bleeuw oawers oafte wäch fon sien Oarbaid un wuud deerfoar ap do Fingere klopped, man dät noom hie min tou Haate.
In dät Jier 1933 annerde sik dät. Ätterdät do Nazis an ju Macht geloangeden, wuud Paul Klee al bolde äntlät. Toueerst wuud hie beskeeldiged, Juude tou weesen, man sien Äntläitenge hongede uk touhoope mäd sien fermeendelke linke politiske Aktivitäte. Ap disse Gruundlage kuuden Ljuude ätter Luune fon do Nazis äntlät wäide. Klee emigrierde dan, mäd sien düütske Nationalität, touhoope mäd sien Familie ätter sien Heematstääd Bern. Trots dät aal waas Klee in dät Jier 1933 gjucht produktiv, mäd 182 Kunstwierke, deerunner n dunker Sälwenporträt mäd dän Tittel Fon ju Lieste läsked, dät Klee mäd n groot fatmoald X oukjuusede.
In Bern moaste Klee fieuw Jiere täiwe, uum Ienburgerenge in de Swaits tou kriegen. Deertou heerde uk noch n deemöidigjend Ferheer truch ju Politsai. Him wuud foarsmieten, dät sien Kunst links un äntoarded waas, man toulääst kreech hie daach dät swaitser Burgergjucht. Ätter sien Ienburgerenge skuul hie uk Burgergjuchte foar dät kanton Bern anfräigje. Sien Oarbaid waas in ju Tied oafte truurich un Klee waas uk minner produktiv as in uur Jiere.
Dan1937 wuuden fon do Nazis in Düütsklound 102 Wierke fon Klee mäd Besleek belaid, fon do soogentien in ju Uutstaalenge Äntoardede Kunst wiesd wuuden.
1935 koom hääruut, dät Klee an n sweeren uunheelboaren Kroankhaid leed: Progressive Sklerodermie. Dät hinnerde him nit, aal moor tou moaljen, sogoar wuud sien oarbaid noch moor bliede un humorful. In dät Jier 1939 geen Paul Klee ätter dät Kanton Tessin, um deer foar sien Kroankhaid n Kuur tou moakjen. Hie wuud an n 8. Juni apnuumen in n Kroankenhaus in Locarno, wier hie an n 29. Juni stoorf in n Oaler fon säkstich Jiere. Ap sin Grääfsteen in Bern is n Spröäk fon him (hierunner bie Zitate).
Klee liet moor as 9000 Kunstwierke ätter, as uk fuul Skrifte: Essays, Deegebouke un fuul Bräiwe.
Beienfloudengen
Klee studierde Impressionismus uut dät leete 19. Jierhunnert, woande dät oawers nit fluks in sien Oarbaid an. In dät Jier 1911 träfde hie August Macke, Wassily Kandinsky un Franz Marc. Hie wuud fon ethnographiske (primitive) Kunst beienflouded, fon Bäidensteekengen un fon Teekengen fon Moanskene mäd ne gäistige Behinnerenge. In ju twäide un lääste Uutstaalenge fon Der Blaue Reiter waas Klee 1912 mäd 17 Wierke fertreeden. Hier moakede deer Kunde mäd Wierke fon Braque, Picasso un Malewitsch. Hie besoachte Robert Delaunay in Paris, die der Faawe as dät zentroale Element in de Moaleräi betrachtede. Unner ne Raise fon 14 Deege ätter Tunis in Jier 1914 mäd Macke un Louis Moilliet roat et bie Klee n Truchbreek in ju Ferweendenge fon Faawe. Hie moalde aal bunter, un moakede uk n Stap in ju Gjuchte ap dät Abstrakte. Klee wuud uk fon sin Kollege bie Bauhuus beienflouded, Johannes Itten, die der n ienfloudriek Wierk uur Faawenleere skrieuwen häd.
Gladsaxe Kommune
Gladsaxe Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 65.303 Moanskene.
Paul Klee
Moaleräi un Fonsuun
Ätter sien Raise ätter Tunesien häd Klee sik ful äntfoolded. Sien Oarbaiten wuuden abstrakter, mäd n raffinierden Iensats fon Farbe. Sien Themen sunt gjucht fuulfootdich: Londskuppe, stäärk fereenfachede Porträts, Dierte (die berüümde Gouldfisk), Mythologie, geheemnisfulle Maskienen. Klee ferwoant fuul Kombinatione fon abstrakte un figurative Foarme.
Klee häd n gans oainen Stil äntwikkeld uum dät Unnerbewustweesen un de Phantasie toun Uutdruk tou brangen.
Klee experimentierde fuul. Mäd Aquarell ap Unnergruunde fon Textil, mäd Kombinatione fon Oulje un Aquarell, truch Skitterjen, un mäd aal Unnergruunde uut Papier of Textil. Eegentelk oarbaidede er bolde nooit mäd ne traditionelle Moaltechnik as Oulje ap Linnen. Do maaste Wierke fon Klee sunt littik moaked wuuden. N gjucht ekoand Biespil is "Park bie Luzern", 1914 moald.
Ju Oarbaid fon Klee lät sik nit eenfach bie n Stil unnerbrange. Surrealismus, Kubismus, Abstraktion sunt Uutdrukke fon ju Lieste fon do europäiske Kunstgjuchten, do der ap sien Moaleräi anwoand wäide kuuden.
Sien Oarbaid is oafte humorful. Klee ferwoant fuul Ferwiese ap Droome, Musik, Poesie un Mythologie.
Ienfloud
Klee hied fuul Ienfloud ap ju moderne Kunst. Sien Bouk figurative Morphologie ärskeen oawers eerste 1979. Besunners ju Cobra Kunst is truch dät Wierk un do Idee-e fon Klee beienflouded.
Anna Netrebko
300px|right|thumb|Anna Netrebko Anna Netrebko (bädden dän 18. September, 1971, Krasnodar (Sowjetunion)), is ne russiske Sjungerske.
Paul Klee
Museen
Dät Wierk fon Paul Klee is tou sjoon in moorere Museen foar moderne Kunst, as:
Dracht
Ju seelter Dracht is uum 1850 aproat (Siebs 374, Bröring 141), as sik uk hääruutstoalt ap ju Bielde uut 1860, wier do wäil neen seelter Dracht moor dreege.
Do Wieuwljuude-Kloodere sunt hier ap do Teekengen rekonstruierd ätter do Bielden bie Ho, He. Dät Ooriersen ätter ju Nürnberger Bielde. Do Woude foar do Deele ätter M3:92-95 un Sa373-380. Ju Kappe stimt nit tou do Exemplare in dät Oldenburger Landesmuseum un kon nit goud as ne äddere Äntwikkelenge ärkläärd wäide (Frau Dr. E. Heinemeyer, früntelke Meedeelenge). Fielicht häd He ferkierde Angoawen fon Ho eenfach uurnuumen.
Wieuwljuudedracht
thumb|450px|Wieuwljuude-Kopdracht, buppe: wätseldeeges, unner: sundeeges. thumb|450px|Wieuwljuudedracht, links: wätseldeeges, gjuchts: sundeeges. Bie oolden Tieden, do hieden do Wieuwe n gräine Kappe mäd gouldene Bloume, dät waas n gräinen Gruund un dan mäd roode Bloumen un n Sieden Lint, n kaantige Striemel derfoar. Wätseldeeges druugen do Wieuwe n Mutsken fon roodskarloak mäd mäd gräin Lint deruume un n Striekelbeend uum e Kop, die waas fon wullen Lint. Un dan mäd n sälwern Ooriersen, deer koom dät Mutsken ap un wuud an do bee Sooken mäd n Knoopnäddele fääststikked. Wan man truurde, dan koom n swotte Kappe ap mäd swot Lint un n sljuchten wieten Striemel. Wan dät halge Deege wieren, dan koom een ap uut n goulden Stuk mäd roodsieden Lint un n kaantigen Striemel. Dät Binnelken, dät waas holle Kaante mäd rood derunner, un dät Apstiksel, dät geen so fon t Sieden uumehooch. Dan hieden do Wieuwe n Douk unner mäd rooden Gruund un n bunten Raant; wät do Wieuwe wieren, do hieden n goulden of n sälwern Kjuus mäd n Sambeend uum n Hoals un mäd Hoaken of n Slot ap e Näkke; Wuchtere hieden n sälwerne Kätte mäd n Kjuud deroan fieuw Strange uum n Hoals un n Slot ap e Näkke. Dan hieden se n Wams mäd kuute Sleeuwen un mäd Gouldträsse deruume un Äärmhanske mäd gouldene of sälwerne Knoope deroan un mäd n Tunge ap e Hounde. Jo hieden n Hoamed oun fon wiet Linnen mäd n sälwerne Sponge foar e Hoals un hiere Noome mäd Bloklättere deroan un mäd Takke uum e Kroage. Waas dät Wams nu fon swot Douk, dan waas die Rok uk so; waas dät Wams rood, dan waas die Rok uk rood, mäd bunte Bestämmelse deruume. Halge Deege, dan hieden jo aal wiete Douke uume. Do Skoarten do wieren swot of rood of gräin aal so as do Kloodere wieren; jo hieden n Beend uum e Siede fon sieden Lint, gefulde Hoose fon wullen Jäiden mäd roode Klinken, Skoue mäd sälwerne Spongen.
Monljuudedracht
thumb|450px|Monljuudedracht, links: wätseldeeges (Teekenge ätter ju Nürnberger Bielde), gjuchts: sundeeges (Teekenge ätter H. Spiess, Die deutschen Volkstrachten, Leipzig 1911, S. 12.. Do Monljuude druugen n grooten wullenen of hoasewullenen Houd, dät waas aal, wät se ap e Kop hieden. Sundeeges hieden se n siedenen Hoalsdouk, n Hoamed fon wiet Linnen un n Rok fon swot of ljoacht Douk. Deerunner waas n Kammesöölken, uk wäil n damasten Wams mäd n Riege sälwerne Knoope. Dan hieden se n mansjästerne kuute Bukse mäd sälwerne Sponge an n Buuterkaante Been, do geenen ieuwen uur die Kniebel. Un dan wullene Hoose, doo geenen uur dän Kniebel un wuuden buppe die Kniebel buunen. Do Skoue wieren wieren mäd sälwerne Sponge ap dän Fout.
Wätseldeeges hieden se n grooten Houd fon Loumerwulle, boomwullene Hoalsdouke un n rooden Rump fon wullen Goud, un deer wieren neen Sleeuwe an. Jo hieden n Wams fon blau of swot wullen Goud, sälwen weeuwen, un Bukse fon gries Linnen, un uum do Fäite hieden se Hosken. Ätter Th. Siebs, Das Saterland, S. 373f.
Woude
Äärmhanske, Bestämmelse, Binnelken, Bukse, Bupperrok, Fikke, Gäddel, Gaspe, Gaspe, Hoalsdouk, Hoamd, Hoose, Hosk, Houd, Jikkel, Kappe, Kjuus, Klinke, Lampe, Loog’ät, Mutsken, Ooriersen, Randdouk, Rok, Rump, Skoarte, Skou, Sleeuwe, Snabbe, Sokke, Sponge, Striekelbeend, Striemel, Taaske, Trässe, Unnerrok, Uurkamsool, Waanken, Wams.
Jever (Bjoor)
Jever is n fräiske Bjoor dät siet 1848 in Jeverlound apgeete is.
Guatemala
Guatemala ([gu̯ateˈmaːla], amtelk Republik Guatemala, spoansk República de Guatemala) is die befoulkengsriekste Stoat fon Middel-Amerikoa.
Geografie
left|350px|Koarte fon Guatemala
Loage
Ju Flakte fon dät Lound dient sik uut fon dän suudelken Deel fon't Hoochlichailound Yucatán in dät Noude, uur aan smällen Tougong tou dän Atlantik - nieper: ju Karibiske See - in't Aaste, bit ätter ju Pazifikkuste in't Suudwääste. Noaberlounde sunt Mexiko in't Noudaaste, Belize in't Noudaaste, Honduras un El Salvador in't Suudaaste.
Plonten un Dierte
Sowät 35 % fon ju Flakte fon Guatemala sunt fon Woold bedäkt. 45,4 % fon ju Wooldflakte wäide legoal wirtskuppelk bruukt (Stound: 2006). Ju uurige Wooldflakte stoant amtelk unner Natuurskuts. Dät grootste Natuurskuts-Rebät is ju "Biosphäre Maya" in't Noude fon dät Lound. Man die Natuurskuts wäd in aal do Deele fon't Lound aalmantou misoachted, sodät moor un moor Woold ferlädden gungt.
Die noudelke Deel fon dät Lound is grootstendeels fon tropisken Rienwoold bedäkt. Die säntroale Deel fon dät Lound is fuul druuger un haager, junner is een Savanne mäd Fjuurenboome tou fienden. Do Siedewn fon do Bierge sunt maasttieds mäd tropiske Bierich- un Dookwoolde bewoaksen. Dät läige Lound loangs ju Pazifik-Kuste is in't Aaste maasttieds mäd Druuchwoold, in't Wääste mäd tropisken Fuchtichwoold bewoaksen, wilst dät Jooplound oun ju Karibiske See uk tropisken Fuchtichwoold apwiesen däd. Loangs do Kusten rakt dät uk litje Mangrovenwoolde.
Groote Stääde
Düt sunt do wichtichste Stääde fon Guatemala (ju Ienwoonertoal is mäd Stound 2013 ounroat):
Befoulkenge, Sproaken un Gloowe
Ätter een Tällenge fon 2018 häd Guatemala 17.200.000 Ienwoonere. 41,1 % fon do Guatelmalteeken sunt fon europäiske of fon misked europäisk-idionanske Oustommenge; do maaste Europäere, do deer ienwonnerd sunt, wieren Spoaniere, man uk wäil Düüske, Italieenere, Belgiere, Frantsoosen un Briten. 40 % fon ju Befoulkenge sunt Indioanere, do maaste deerfon heere tou een fon do toalrieke Maya-Foulke. Die Räst fon ju Befoulkenge sät sik deelwiese touhoope uut asiatisk-stommige Ienwoonere, deels uut Garifuna, een arawak-sproakich Foulk, dät uurspröängelk fon St. Vincent kumt. Deer hääbe sik fluchtede swot-afrikoanske Sklouen mäd ienheemske Indioanere touhoopedäin, dät wieren do Foaroolden fon do Garifuna, do leeter ap't Fäästlound deportierd wuuden sunt.