cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seeltersk
Skrieuwwiese
In jusälge Tied wuud bie ju Fryske Akademy in Ljouwert toacht an n Woudebouk (Hermann Janssen rakt in dät Lesebouk foar Seelterlound uk al ne groote Lieste fon 4000 Woude) un dan skuul dät deerfoar ne konsequente Skrieuwwiese reeke, ätter dän Prinzip "een Luud - een Teeken", sodät uk nit-Seelter ju Uutsproake deeran ouleese kuuden. Die Direktor Professor Jelle Brouwer waas ju Meenenge, dät do Seelter sik deeruur uk uutspreeke skuulen. Deerap moakede Pyt Kramer eenige Äntwurpe, do dan 1958 fon ne Delegation unner Fierenge fon Brouwer in moorere Äiwende an Hound fon Biespiele mäd de Tweelwerrräid truchnuumen wuuden. Toulääst wuud dan ju Foatenge mäd "loange Säwenluude altied dubbeld" wääld, ju dan leeter as "Skrieuwwiese fon 1958" anwoand wuude in dät "Seelter Woudebouk" fon 1961 un uur Bouke, as "Dät Ooldenhuus".
Consequenz waas, dät do kuute Luude [i] un [u] (in 'Tied', 'kuut') dan as i un u skrieuwen wuuden, wieruum do Luude [I] un [U] (in 'dit', 'Buk') dan skrieuwen wuuden as ì, ù. In n Praxis wuuden do apaate Akzentteekene nit bruukt un dät roate Ferwikselenge. Dät wuud löösd fon Professor Marron C. Fort in sien "Saterfriesisches Wörterbuch" fon 1980. Deeroun wuud 'Tied' un 'kuut' skrieuwen, also mäd ie un uu, wierbie dan do loange Luude [i:], [u:] as íe, úu skrieuwen wuuden (also slíepje, súur). Wan deer do Akzentteekene wächfaale, stöörde dät bolde naagends, deeruum dät dät fon do Luude uk bolde neen Minimoalpoore rakt. N uur Näierenge fiert Fort truch in sien Uursättenge fon dät Näie Tästamänt in et Seeltersk, wier hie sk skrift insteede fon sch, wät foarallen ap Skoulen nutselk is uum ju gjuchte seelter Uutsproake [sx] tou kriegen, insteede fon ju Düütske. Fort sien Skrieuwwiese wäd in groote Lienjen däälich maast ferwoand. Bloot dät Eenpeldskrieuwen in eepene Silwe (also epen insteede foar eepen) wuude nit altied uurnuumen.
Unnersäikengen
thumb|300px|Die oolde Boanhoaf fon Skäddel, wier däälich dät [[Seelterfräiske Kulturhuus tou fienden is.]] Truch sien isolierte Loage un do deeruut resultierende Oainhäide keemen in dät Seelterlound al in dät fröie 19. Jierhunnert ferskeedene Unnersäikere fon ju seelter Sproake ap Besäik. Al in 1794 skreeuw die Antropologe Mauritz Detten uur do Fräisen fon dät Seelterlound. Hie beskreeuw ju seelter Sproake as „ein eignes teutsch, welches, wenigstens zum Theil, offenbar verdorbenes plattdeutsch ist“ un notierde sik n poor Woude. Die Theologe un Historiker Johann Gottfried Hoche skreeuw moor uur ju Sproake in sien Räisebeskrieuwenge truch Osnabrück un Niedermünster in dät Seelterlound, Aast-Fräislound un Groningerlound. Foar him waas dät Seelterske dät ooldste Dialekt fon Düütsklound un ju Uursproake fon dät Ängelske, Niederloundiske, Ooldsaksiske of Platdüütske.
In dät Jier 1836 wuude dät Wierk Onze Reis naar Sagelterland uutroat fon do wäästfräisen Montanus Hettema un Rinse Posthumus. Dät is n tjuk Bouk wuuden, dät bolde toun Haaldeel uut oolde Uurkunden bestuude. Interessant sunt eenige Texte, ne Sproakleere (wier Hettema dät Seelterske in dän ooldfräiske Roome twinge wol) un ne Woudelieste fon 31 Sieden. In dät Jier 1846 koom die Jeverloundiske Theologe Johann Friedrich Minssen foar moorere Mounde ap Besäik. Hie beskreeuw ju Sproake gans gnau un sammelde fuul Fertälstere un Spräkwoude in ju seelter Sproake. Sien Unnersäikengen wuuden toun Deel in dät Tiedskrift Friesisches Archiv publisiert, n groot Deel fon sien Wierk wuude eerste ätter dän Twäide Waareldkriech fuunen un uutroat.
Die Begruunder fon ju modärne Frisistik, Theodor Siebs, diede uk Unnersäik ätter ju seelter Sproake. Sien Geschichte der friesischen Sprache (1901) änthaalt ne bolde fulständige historiske Grammatik fon dät Seelterske, wierfon hie in Zur Geschichte de englisch-friesischen al fuul Biespiele roat hiede. Bloot ap Seelterlound beluuke sik Das Saterland, Flurnamen un sien lääste Uutgoawe in 1934 Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes.
Do Unnersäikengen fon dät Seelterfräiske ätter dän Twäide Waareldkriech dieden foarallen Pyt Kramer un Marron Curtis Fort. Die wäästfräiske Ingenieur Kramer waas 25 Jiere oold as hie sien Seelter Woudebouk (1961) uutroate, fon sien Näi seelter Woudebouk is Beend I (A–E) in 1992 ärskienen. In 1982 wuude sien Kuute Seelter Sproakleere publisiert. Hie häd ferskeedene Unnersäikengen däin man hie häd uk ferskeedene Bouke skreeuwen un uutroat, fon 1966 bit 1972 waas hie foar dät seelterske Tiedskrift Seelter Trjoue aktiv, un hie publisierde ferskeedene wieräntdekte Wierke fon t. B. Minssen.
Die amerikoanske Germanist Marron Curtis Fort begon in do 1970er Jiere mäd sien Unnersäikengen ätter dät Seelterske un arbaidede bit tou dät Jier 2003 an ju Universität Ooldenbuurich wier hie sik iensätte foar dät Platdüütske un dät Seelterske. Mäd Hermann Dumstorf stoalde Fort dät Saterfriesisches Wörterbuch touhoope, dät 1980 publisierd wuude. Ieuwenske sien Woudebouk roate hie do Tekstsamlengen Saterfriesisches Volksleben (1985) un Saterfriesische Stimmen (1990) uut un uursätte dät Näie Tästamänt un do Psoolme in dät Seelterske (2000).
Woudebouke
Foar ne ganse Lieste kiekjet bie Woudebouk.
N
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät N is die fjautienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät M un foar dät O. Äntstoundenge:
Sunnensystem
Ju Sunne is die eerste Fixstiern in uus Naite mäd aal do Planeten un Mounen un Kometen, do aal touhoope naame wie dät Sunnensystem (dt. Sonnensystem). Dan fangt et eerste oun mäd do Fixstierne, un älke Fixstiern häd sun Sunnensystem. Do maaste Stierne do wie in ne stiernkloore Noacht an n Heemel sjo, un nit täld wäide konnen, sunt sukke Fixstierne, litjer un gratter as uus Sunne.
Ju Sunne is n stilstoundenden Fix-Stiern fon gewaltige Grööte. Ju sälwen is heet un soant hället Lucht un Waarmte wied uum sik tou. Ju is uumsirkeld fon do Planeten mäd Mounen uumroat. Aal do Planete, wier uus Waareld uk tou heert, sunt dunkele Kuugele, un kriege hiere Lucht fon de Sunne.
Paolo di Dono
Paolo di Dono (maasttieds naamd: Paolo Uccello; * 1397 in Florenz; † 10. Dezember 1475 in Florenz) waas aan italieensken Moaler fon ju Renaissance. Hie waas deer ap uut, ju Perspektive geometrisk gjucht tou träffen, Faawe un Ljoacht noom hie minner wichtich.
Swaits
Geographie
Swaits wäd beskadt fon:
Oulje-Moaleräi
Dät rakt ferskeedene Oulje-Moalwiesen, deelwiese wäd deer bie toufäärme ju Foarm mäd Skaade un wät deer aal tou heerd, moald, un dan kumt deer ju Faawe uur, wät gjucht loange duurt, uumdät älke Loage druugje mout, un Oulje-Faawe druuget aiske loangsoam. Man dät rakt ju ju Moalwiese, dät dät fluks in Faawe moald wäd. Deelwiese wuden in ju Fergeenhaid fon ju Moalerkunst ferskeedene besunnere Middele bietousät, t.B. Has.
Swaits
Geographie
thumb|left|350px
Substroatsproake
Ne Substroatsproake is ne Sproake ju in n bestimd Gestrich ärsät wuuden is fon n uur Sproake, ju Superstroatsproake. Biewielen wäd uk ju kuute Beteekenge Substroat bruukt.
Sproakannernge
Bie ne Sproakannernge wäd ne Sproake in n bestimd Gestrich ärsät fon ne näie Sproake. Ju ärsätte Sproake is dan ju Substroatsproake fon ju näie Sproake. Wan buute dät Gestrich noch n Foarm fon ju oolde Sproake boald wäd, dan is dät ne Adstroatsproake fon ju näie Sproake. Uumekierd is ju näie Sproake fon dät Gestrich ju Superstroatsproake fon ju oolde Sproake.
Deeruum dät dät Ärsätten maastens nit fulkeemen is, sunt in n Superstroatsproake oafte Räste fon de Substroatsproake wiertoufienden. Disse Räste, do der ouwieke fon do normoale Räägele fon de Sproake, konnen gewöönelke Woude weese, man uk Noomen, as oolde Steedenoomen of traditionelle Persoonsnoomen.
Biespiele
Foar ju Angelsaksiske Invasion wuud in Änglound Keltisk boald. Dät Ängelske häd deer also n keltisk Substroat. Eer do Germanen truch dän Limes brieken, wuud in Suud-Düütslound woarschienelk ne romaniske Sproake boald. Dät Düütske häd deer dan n romanisk Substroat.
Foarooldfräisk
Uk fon dät Fräiske wäd ounnuumen, dät et ne Substroatsproake roat häd bie do Foulkere do der Fräisk baale af boald hääbe. Fon disse Substroatsproake fon dät Fräiske, beteekend as Foarooldfräisk, is noch nit fuul bekoand. Dät mouten wie leere truch Rekonstruktion uut Räste.
Wan dät nu in dät Seelterske Woude rakt mäd "p" an n Woudanfang, do nit leetere Äntleenenge of Luudmoaleräi äntstamme, dan mout dät sik uum Substroatwoude honnelje. Muugelke Biespiele sunt: Paad un Poul.
P
thumb|100px|right|Normoal un Kursiv skrieuwen Dät P is die säkstienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät O un foar dät Q. Äntstoundenge:
Wilhelm Heinrich Otto Dix
miniatur|hochkant=1.25|Otto Nagel un Otto Dix, 1957 Wilhelm Heinrich Otto Dix (maasttieds kuut Otto Dix; * 2. Dezember 1891 in Untermhaus, däälich aan Stääddeel fon Gera; † 25. Juli 1969 in Singen an dän Hohentwiel) waas aan betjuudenden Moaler fon ju Näie Seekelkhaid.
O
thumb|right|100px|Normoal un kursiv skrieuwen
Dät O is die füüftienste Boukstäf fon dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät N un foar dät P. Äntstoundenge:
Suurke (Rumex acetosa)
Ju Suurke af Suurkstam (Rumex acetosa) woakst ap maast ap suure Gruunde, oafte as Jood. Wäkke Soarten hääbe oafters ietboare Bleedere do in Saloate bruukt wäide.
Do Plonte änthoolde Oxoalsuur. Deertruch konnen do bie Ferteerenge fon groote Massen Fergiftengs-Symptome äntstounde bie Neerkauere un Hoangste.
Fon Suurbleede kon me uk fainen Seloat moakje. Uus rußlounddüütske Früünde sjoode deerfon 'n fain Truchnunner-Ieten mäd Room tougjuchtemoaked. Smoaked läkker.
thumb|left|320px|Suurke (Rumex acetosa)
Katoolske Säärke
thumb|Ju [[Päiterssäärke is dät Middelpunkt fon dät Fatikaan.]] Ju roomsk-katoolske Säärke of Roomske Säärke is ju grootste kristelke Konfession ap ju Waareld. Uur ju ganse Waareld sunt uungefeer 1,17 Milliard Ljuude meeglid.
Juugendstil
Die Jugendstil, uk naamd Art-Nouveau af Modern Style is n optimistisken Stiel. Optimistiske Moalerstiel. Neen Ferweendenge fon Symmetrie. Bruukt jädden fuul Ornamente, wierbie krullerge Wieuwljuude-, Bloumen-, un Fuugelmotive dominierje.
Katoolske Säärke
Die Poapst is die bupperste Autorität, wan dät uum ju katoolske Leere gungt. Hie wäd betrachted as die Ätterfoulger fon dän Apostel Petrus. Ju Struktuur fon ju katoolske Säärke is hierarchisk.
Juugendstil
Moalere sunt: Gustav Klimt - Aubrey Beardsley - Alphonse Mucha - Henri de Toulouse-Lautrec - Victor Horta - Charles Rennie Mackintosh - Hector Guimard - Henry van de Velde - Paul Cauchie - Akseli Gallen-Kallela
Katoolske Säärke
Seelterlound is fon oolds häär toun grootsten Deel katoolsk.
Wo die Gloowe broacht wuude, konnen wie wie n bitje ouleese an do uuroolde Gedichte as Heliand un Genesis.
Juugendstil
Moaleräi un Plakoate
800px|center|thumb|Walter Crane: Neptuns Hoangste (1893) 280px|left|thumb|Georges de Feure: Ju Stämme fon dät Kwoode 480px|right|thumb|Jan Toorop: Do tjoo Bräide (1893) 280px|left|thumb|Henri de Toulouse-Lautrec: Divan Japonais, Plakoat (1892-1893) 280px|right|thumb|Alfred Roller: Exlibris Fritz Oberndorfer (1899) 440px|right|thumb|Gustav Klimt, Porträt fon Adele Bloch-Bauer (1907) 320px|left|thumb|Stefan George, Tittelblääd foar Das Jahr der Seele (1897)
Gebruuksartikkele
380px|left|thumb|Daum, Groote Woase mäd Heemken (uum 1900) 350px|left|thumb|Jugendstil-Koafjekanne fon ne Thüringiske Manufaktur uum 1900 250px|left|thumb|Lotion edista (Wierwenge)
Dekoration
255px|right|thumb|Charles Rennie Mackintosh, Äntwurp foar ne Woogedekoration (1896-1897)
Baukunst
380px|left|thumb|Hector Guimard, Häk fon dän U-Boan in Montreal 380px|left|thumb|Henry van de Velde's, Binnere fon dät Sanatorium in Trzebiechów (Polen)
480px|right|thumb|Fassade in München
Paolo Veronese
Paolo Veronese (oaintelk: Paolo Caliari / Paolo Cagliari; * in 1528 in Verona; † 19. April 1588 in Venedig) waas aan venetisken Moaler fon ju Renaissance.
Q
thumb|right|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät Q is die soogentienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät P un foar dät R. In juu Proto-semitiske Skrift kuud me dät nit gnau identifizierje, filiecht was die Boukstäf die as ne 8 uutsaach, suun Qoph.
Pieter Brueghel
Dän Noome Pieter Brueghel (uk wäil: Bruegel / Breugel / Breughel) druugen träin bekoande Moalere uut een Foamielje:
Suugedierte
Do Suugedierte (Mammalia) sunt ne Klasse fon do Dierte, ju der uut 28 rezente Oardengen bestoant. Me leeuwt, dät do Suugedierte fon do Sauropsida oustamme. Do maaste Suugedierte konnen nit fljooge, sunnerje bloot gunge. Dät rakt innerdoat eenige Suugedierte, do gliede konnen, man gjucht fljooge konnen bloot do Flädderdierte (Chiroptera): Fläddermuuse (Microchiroptera) un Pteropodidae.
Määrkmoale
Wichtige Määrkmoale sunt:
1. Do Hiere. Toun Biespiel do Cetacea (Düütsk:Wale) hääbe innerdoat as Uutwoaksene Dierte neen Hiere, man as Embryo.
Paul Gauguin
thumb|160px|Säärm-Oubieldenge, moald in [[1893]]
Swotte See
Ju Swotte See skat Ruslound un de Ukraine fon ju Turkäi in dät Suude, uur Lounde an ju See sunt Bulgarien un Georgien. Dät djoopste Punkt fon ju Swotte See is 2210 M. Ju Fläche is uungefeer 424.000 km². Ju See is bie Istanbul uur dän Bosporus un do Dardanellen mäd dät Middelmeer ferbuunden.
Pentameter
Pentameter (fon dät Ooldgriechiske Woud foar fieuw-Mäite) is die Begriep foar een Färsmäite, ju as fieuw-deelich apfoated wäd. In ju Antike beteekende me deermäd een daktyliske Färsmäite, ju niep nuumen säks Hieuwengen hiede, man two "Takte" deerfon wuden as hoolich apfoated. In ju näiere Dichtenge (t.B. fon Geoffrey Chaucer, Johann Wolfgang von Goethe un masse moor) wäd aan fieuw-hieuwigen Jambus mäd dän Begriep beteekend.
Suugedierte
Määrkmoale
3. Träi litje Oorbunken: Hoomer, Ambold un Stieuwbail. Do Fiske hääbe neen Oorbunken, aal uurs Wirbelde Dierte buute do Suugedierte häbe bloot aan litje Oorbunke, die Stieuwbail.
Paul Gauguin
Hie waas bekoand mäd Edgar Degas, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir un Édouard Manet; leeter uk mäd Vincent van Gogh, man ju Idee fon Gauguin un van Gogh, tichte bie eenuur tou woonjen un sik juunsiedich tou inspierierjen, eendede in aan läipen Stried, in dän sik van Gogh foar Dullegaid een Oor ousnied.
Suugedierte
Binnere Systematik fon düsse Taxon
Disse binnere Systematik is tou n grooten Deel ätter juu Wälle Walkers Mammals of the World. Bloot doo Unnerklassen sunt uut uur Wällen dertou föiget, dermäd disse Systematik gnauer wäd. thumb|[[Snoabeldiert (Ornithorhynchus anatinus) as Biespil foar doo Uursuugedierte]] thumb|Wallabia bicolor (düütsk:Sumpfwallaby), n Oard fon Känguru, as Biespiel foar do Püütdierte thumb|N [[Kateeker (Sciurus vulgaris) as Biespiel foar do Normoale Suugedierte]]
Paul Gauguin
Hie is deer bekoand foar, dät hie moorere Moale in exotiske Lounde (t.B. Tahiti) lieuwd häd, uumdät hie Jank ätter een droomhaftige, uurspröängelke Waareld hiede, man dät waas dan nit so, as hie sik dät foarstoald hiede. Fääre waas hie mäd masse ferskeedene Wieuwljuude touhoope, deerbie uk minnerjierige Wuchtere.
Hälgelound
thumb|Nathuurnstak (Lange Anna) Hälgelound (dt. Helgoland) is dät eensichste fräiske Fälsenailound. Ap Hälgelound wäd uk n Oard Fräisk boald, dät Hälgeloundske. Ju Äiloundgruppe Hälgelound un Düne heere siet 1890 tou dät düütske Stoatsgebiet un sunt touhoope ju amtsfräie Meente Hälgelound in n Kring Pinneberg (Släswiek-Holstein). Ju Ailoundgruppe lait fjautich Kilometer foar ju Kuuste un is Deel fon dät düütske Wirtskupgebiet, man nit fon dät Tolgebiet fon ju Europäiske Union un uk nit fon dät düütske Ougoawengebiet. Ap Hälgelound woonje 1.267 Moanskene (2008).
Geografie
thumb|right|Do staile Fälsen fon't Hälgelound. Hälgelound lait in ju Düütsken Bucht, ungefeer 47 Kilometer wäästelk fon ju Wäästkuste fon ju Hoolichailound Eiderstedt. Ätter dät Suuden wai sunt et 43 Kilometer bit tou Wangerooge. Ju Loage fon Hälgelound in dät geogroafisken Koordinoatensysteem (WGS 84) is 54° 11' noudelke Bratte un 7° 53' aastelke Loange. Wät ju Ferwaltenge angungt is dät Ailound Deel fon dät Buundeslound Släswiek-Holstein, un heert tou dän Loundkring Pinnebierich. Ju Fläche fon dät Haudailound is ungefeer 1 Km². Ju Fläche fon Düne, dät Ailound ieuwenske Hälgelound, bedreecht ungefeer 0,7 Km².
Haudailound
Dät Haudailound wäd historisk maast twiske 'Buppelound' un 'Unnerlound' apdeeld. Siet dät 20. Jierhunnert kon dät Ailound in fieuw Gebiete apdeeld wäide: Buppelound, Unnerlound, Middellound un do in't 20. Jierhunnert apkemen Noudaastlound un Suudhoawen.
Dät Buppelound fon dät Haudailound is dät Deel ap do Fälsen, dät Unnerlound lait suudelk un aastelk fon do Fälsen fuul läiger. Dät Unnerlound is mäd Trappen un n Foarstoul ferbuunden mäd dät Buppelound. Ap ferskeedene Steeden kon me noch do Bombenkrater uut dän Twäiden Waareldkriech sjo. An ju Suudwäästsiede kon me noch dät Resultoat fon ju Sprängenge fon 1947 sjo. Do Briten hieden deer ungefeer 6700 Tonnen Munition spränge läiten un deertruch wuude n groot Deel fon dät suudwäästelke Buppelound fernäild. Deertruch äntstuude deer dät 'Middellound'. Fon dät oolde Bunkersysteem is n Deel bewoard bleeuwen.
Dät Haudailound is gjucht bekoand uum do staile roode Fälsen. Ju Loange Anna is 48 m hooch un stound appe Noudsiede fon dät Haudailound as n Fälstouden gans fräi fon do uur Fälsen. Siet dän Stoarmfloud fon 1720/1721 sunt dät Haudailound un Düne fonnunner tränd.
Düne
Aastelk fon't Haudailound, an ju uur Siede fon ju litje Seesträite Reede, lait Düne. Die Oustand twiske disse Ailounde is een bitje minner as een Kilometer. Düne wäd uk dät Badailound of dät Strandailound namd un waas bit tou n Stoarmfloud in't Jier 1721 truch n Natuurdom mäd Hälgelound ferbuunen. Ap't Ailound is n litjen Fluchplats, n Campingplats un uk een Bungalowtäärp anlaid wuuden.
Renium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Hälgelound
Geskichte
Hälgelound waas aal in dät 7. Jierhunnert fon Fräisen bewoond. Ätter n Skrieuwen fon n kristelke Missionoar Willibrord waas Köönich Radbod uum dät Jier 700 ap dät Ailound. In jusälge Ättergjucht skrieuwt Willibrord uur dän heedensken God Forsite. Fon 690 bit 714 fersäikede Willibrord do Fräisen ap t Ailound tou missionierjen, man sunner Ärfoulch.
Foar do Düütsken waas Hälgelound foarallen wichtich as hiere Seefäästenge un ju Noudsee. Ätter 1890 wuude Hälgelound deertruch n wichtich Stöänpunkt foar ju düütske Marine. In n Eersten Waareldkriech roate et 1914 dät eerste un in 1917 dät twäide Seegefecht. Dät Ailound wuude kuut ätter Kriechsbegin evakuiert un ju Befoulkenge kuude eerst 1918 wieruume. Uk in n Twäiden Waareldkriech hiede ju Seefäästenge Hälgelound ne militäriske Funktion. Ap dät Ailound wuude n U-Boot-Bunker baud, et roate Marineartillerie­-Batterien, n Luftskutsbunker-Systeem un ap Düne moakeden do Düütsken n Flugplats. Ätter 1945 wüülden do Alliierden nit moor, dät do Düütsken dät Ailound wier bruuke kuuden as Stöänpunkt foar hiere Marine. 1945 moasten aal do Ailoundbewoonere dät Ailounde evakuierje. Do Militäranloagen wuuden 1947 fernichted mäd 6700 Tonen Munition. Ju Muugelkaid, dät ganse Ailound tou fernäilen, wuude fon do Alliierten akzeptiert. Bie ju Sprängenge wuude oaber nit dät ganse Ailound, man alleenich dät suudwäästelke Deel fon dät Buppelound un do Bunkeranloagen fernäild.
1950 bit Däälich
thumb|left|Dät Buppelound uum 1929/30. Bit 1952 bleeuw Hälgelound uunbewoond un bloot bruukt as Äiwensteede wier britske Militäärflieger hiere Bomben ousmieten. Ju Befoulkenge lieuwede ap't düütske Fäästlound un bruukte in ju Kommunikatsjoon dät hälgelounder Fräisk un ju düütske Skriftsproake. Do hälgelounder fersoachten mäd ferskeedene politiske Initiativen, dät jo ätter hiere Ailound wieruume doarsten. Deerbie hieden u.u. do Fereende Natione fräiged, dän Paus, dät britske Unnerhuus un ju näie Buundesregierenge. Ap n 20. Dezember 1950 besätten do Heidelberger Studänte René Leudesdorff un Georg von Hatzfeld touhoope mäd Hubertus zu Löwenstein dät Ailound. Ap't Ailound wuuden ju düütske, europäiske un hälgelounder Flaagen deelsät. Ap n 3. Januoar 1951 hoalden do Briten do Ljuude fon't Ailound. Deerätter wuude in Januoar 1951 fon dän düütsken Buunsdäi ju Fräireekenge fon do Briten fräiged. Ap n 1. Meerte 1952 roaten do Briten dät Ailound tourääch. Sietdäm is dän 1. Meerte ap Hälgelound aan Fierdäi.
Noch in't Jier 1952 wuude een Kommisjoon apgjuchtet foar dän Wierapbau. Sietdäm äntwikkelde foarallen dän Tourismus sik gans stäärk ap't Ailound un wuude dän wichtichsten Weerskupsektor. 1962 wuude dät Ailound stoatelk Anerkoand as Nordseeheilbad.
Siet 1721 sunt do two Ailounde Düne un Hälgelound fon eenuur skeeden un in ju Skichte roate dät oafte Ploane uum do Ailounde wier mäd eenuur tou ferbienden. 2008 koom aan Ploan uum dissen Wonsk uumtousätten. 2011 wuude een Oustämmenge ap't Ailound heelden uur ju Ferbiendenge twiske do Ailounde. Fon do 1065 gultige Stämme weeren 583 (54,74 %) juun un 482 (45,26 %) foar ju Ferbiendenge.
Sproake
Ap Hälgelound wäd Hälgeloundsk boald. Dät is een fon do njuugen noudfräiske Dialekte. Ap dät Ailound wäd ieuwenske dät Hälgeloundske Fräisk uk noch Platdüütsk un Hoochdüütsk boald. Ieuwenske Hoochdüütsk rakt et an ju Ailoundskoule uk aan bitje Unnergjucht in ju hälgelounder Sproake.
Feranstaltengen
Dät 'Friesen-Droapen' is ne moordeegige kulturelle Feranstaltenge, ju ap dät Ailound organisiert wäd fon ju Meente Hälgelound, die Fräiske Räid un dät Buundeslound Släswiek-Holstein. Ju Feranstaltenge wäd alle tjo Jiere heelden. Bie do Aktivitäten gungt dät toun Biespiel uur ju fräiske Musik, Spil of Medien. Do Biedreege kuume uut dät ganse fräiske Woongebiet.
Älk Jier wäd in Moai die Hälgelound-Marathon organisiert. Fieuw Runden fon älk 8,4 Kilometer uur dät Buppe- un Unnerlound loope do Deelniemere. Ju Taal fon Deelniemere lait so uum do 200.
Sportfereene
Ap Hälgelound rakt et een Foutbalplats mäd Kunstsooden un uk een Loopboan mäd een Sproangkuule. Ju Foutbaloudeelenge VfL Fosite Helgoland is (juust as aal do Fereene uut dän Kring Pinnebierich) Meeglid in n Hamburger Fußball-Verband. Et rakt oaber neen Monskuppe do meespielje in een Liga. Die Gruund deerfoar sunt do hooge Kosten fon ju Uurfoart ätter't Fäästlound. Deeruume spielje do Monskuppe fon dän Fereen bloot fjuundskoppelke Wädstriede.
Religion
thumb|150px|Säärke St. Nicolai ap Hälgelound. Ealwien fon York skreeuw uum dät Jier 800 n eersten Ättergjucht uur dän Besäik fon n kristelken Missionoar Willibrord an dät Ailound, die dät Ailound ungefeer 100 Jiere toufoarne besoacht hiede. In disse Tied wuude dät Fäästlound fon Släswiek-Holstein noch nit fon kristelke Missionoare besoacht. Ealwien häd dät Lieuwend fon Willibrord apskreewen, uum him as hillige tou ruumjen. Dät is oaber nit duudelk, of dät Ailound fon Ealwien uk ächt Hälgelound is. In disse Begjucht wäd uk ieuwen uur ju Religion fon do Ailoundbewoonere un dän God Fosite fertäld, die uurs naargends ärwäänt wäd. Deer wäd uk ne Woaterwälle ap dät Ailound beskreeuwen, weer do Moanskene alleenich sunner tou baalen Woater ruutskäppe kuuden. Muugelk häd Ealwien dät uut ju antike Literatuur hoald. Buuten do skriftelke Wällen fon Ealwein rakt et neen uur Wällen uur ju Uurreligion fon dät Ailound, dät fermoudelk foar ju Missionoartied heedensk waas. Uum 1900 wuude die Hälgelounder God Fosite ap et Ailound as Personifikation fon dät Ailound bruukt, so as uk Germania foar Düütsklound bruukt wuuden is. Willibrord hiede neen Ärfoulch. Eerst uum 791 skuul ju eerste Kapelle truch dän fräisken Biskop Liudger baud weesen. Hie liet uk aal do heedenske Hillichdume, wäid an Fosite, stukken moakje. Ätter ju Reformation roate dät, bit tou dät Eende fon dät 19. Jierhunnert, bloot evangelisk-lutherske Bewoonere ap dät Ailound.
Apstuuns rakt et in ju evangelisk-lutherske Säärkmeenskup ungefeer 870 Moanskene, un do sunt deermäd ne Moorhaid ap dät Ailound. Ap n 29. November 1959 wuude ju evangeliske St.-Nicolai-Säärk, ju ätter dän Skutspatroon fon do Seefoarders un Koopljuude, Nikolaus fon Myra, naamd is, inwäid. In ju roomsk-kathoolske Säärkmeenskup fon Hälgelound rakt et ungefeer 140 Moanskene. Siet ju Inwäienge ap n 27. Juni 1971 häd Hälgelound mäd ju St.-Michaels-Säärk ne kathoolske Säärk ap ju Steede fon ju fröiere Kapelle. Ju Säärke wuude ätter dän Ärtsängel Michael naamd.
R
thumb|right|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät R is die achttienste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät Q un foar dät S.
Pablo Ruiz Picasso
thumb|200px|right|Picasso in [[1962]] Pablo Ruiz Picasso (maasttieds kuut: Pablo Picasso; * 25. Oktober 1881 in Málaga, Spanien; † 8. April 1973 in Mogins, Provença (Ositoanske Noomen, frantsöösk: Mougin, Provence) ) waas aan spoansken Bieldenden Kunstler, die dän Kubismus mee begruundede.
Twodimensionoale Wierke fon Picasso konnen noch nit uumehoochleeden wäide, uumdät jo noch nit meenfräi sunt (Hie is noch neen 70 Jiere dood).
Peter Paul Rubens
thumb|right|250px|Säärm-Oubieldenge, moald in [[1623]] Peter Paul Rubens (uk wäil Pieter Pauwel Rubens / Petrus Paulus Rubens; * 28. Juni 1577 in Siegen; † 30. Moai 1640) in Antwerpen) waas aan fon do bekoandste Moalere fon dän Barock un Diplomoat unner ju spoansk-habsburgiske Kroune.
Sweeden
Sweeden is n skandinavisk Lound in Noud-Europa. Ju Haudstääd is Stockholm.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kebnekaise (2.111 m). Do grootste Äien fon Sweden sunt do Klarälven, Torneälv, Dalälven, Umeälv un Ångermanälven. Do grootste Seen sunt Vänern, Vättern, Mälaren un Hjälmaren.
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $37.500 in 2007. In 2007 waas 1,5% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 28,8% Industrie un 69,7% Tjoonste.
Kiddeboom
Die Kiddeboom, Kitjeboom af Kiddene Boom (Sambucus), ap düütsk "Holunder", häd Blosseme, do Köike heete, un (bie mooniche Oarde swotte) Bäie, do der Kidde heete, af Kiddebäie. Dät Holt hat fon Älloodenholt, af uk Knalbussenholt''. Uut Kiddebäien-Holt moakeden do Wäänte sik Knallbussen. Dan wude deermäd scheeten. Me kon uk Kiddetee fon do Kidde-Blöiten moakje of Kiddewien. Do Blöiten wäide uk wäil in Ponkuke-Dee stat un dan inne Friteuse of in n'eenfachen Pot mäd Fat uutboaken. Fon do swotte Bäie moakje moan Sap. Die is uk goud inne Winter bie Ferkoaleräi. Die Sap wät dan heet droanken.
Kladde (Arctium lappa)
Ju Kladde af Klaranne (Arctium lappa); me boalt uk fon Kladdebusk.
Allochthon
Dät Froamdwoud Allochthon betjut so fuul as Uursproangelk nit heemsk. Me bruukt düt Froamdwoud toun Biespiel in ju Biologie. Lieuweweesen, do fon Natuur uut nit heemsk sunt, naamt me allochthon, dät Juundeel fon allochthon is autochthon. Foar allochthone Lieweweesen, sjuch unner Neobiota.
T
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät T is die twintichste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät S un foar dät U. Die Uursproang fon dät T waas n proto-semitisk Kjuus, wät fielicht bloot ne Markierenge waas un eerste leeter, bie doo Phöniziere, juu Betjuudenge fon däälich kreech.
Keltiske Sproaken
right|thumb|175px|Gestrich fon do Keltiske Sproaken däälich Keltisk (dt. Keltisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.
Knapheede
Ju Knapheede (Genista anglica, dt. Englischer Ginster) hat uk Knippere. Dät
Keltiske Sproaken
Iendeelenge
Tou dät Keltiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:
Inselkeltisk: Fäästloundkeltisk:
S
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät S is die njuugentienste Boukstäf fon dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät R un foar dät T.
Technik
Ju Technik lät sik iendeele in:
Klassizismus
thumb|left|380px|Napoleon gungt uur do Alpen fon [[Jacques-Louis David, 1800.]] thumb|320px|Groafin Anna Protassowa mäd hiere Nichte fon [[Angelica Kauffmann, 1788.]]
U
thumb|right|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät U, wät deer ätter dät T un foar dät V kumt, is die eenuntwintichste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät is uut dät latienske V äntsteen, wät deer uursproangelk allebee Seeken betjut hiede.
Klokkerke (Campanula)
In t Holt woakse uk wiete Klokkerke (Campanula carpatica), do dät uk in blau rakt. Do rakt dät uk die Tuunkeräien.
Dät rakt so 'n 500 ferskeedene Campanula-Oarde.
Neobiota
thumb|200 px|N Kanienken Neobiota (N Pluralwoud, ap Seeltersk: Näie Lieuweweesen) sunt wüülde Lieuweweesen, do do Moanskene in n uur Ökosystem importierden. Ju Wietenskup, ju sik mäd Neobiota befoatet, is ju Invasionsbiologie. Fuul Neobiota skoadje dät autochthone Ökosystem, toun Biespiel truch Fertringenge fon autochthone Oarde. Man eenige Neobiota skoadje uk ju Wirtskaft, as do suudamerikoanske Woaterhyazinthen (ferskeedene Plonten uut dän Sleek Eichhornia), do do Moanskene in uur tropiske Gewoater ienfierden. Do Woaterhyazinthen swimme riekelk fräi (as n Flot uut Plonten) ap dät Woater, un wan die Wiend joo in n Hoawen waait, kon der neen Fiskerboot uutfiere. Düt Problem hääbe toun Biespiel do Ljuude an dän Viktoria-See.
Neozoa
Neozoa (Sg: Neozoon) sunt importierde Dierte. Hier sunt eenige Biespiele:
Kanienken
N bekoand Neozoon is dät Kanienken (Oryctolagus cuniculus). In ju Antike waas dät Kanienken bienaist bloot ap ju Iberiske Hoolfinsel un Suudfrankriek tou fienden, man däälich rakt dät Kanienkene ap dät ganse europäiske Fäästlound, ap do britiske Ailounde, in Irlound, in Noud-Afrikoa un in Australien. Me fierde do Kanienkene uk in Suudafrikoa un Noud- un Suudamerikoa ien, man dät hied naan Ärfoulch.
Nilboars
Die Nilboars (Lates niloticus) is in dän Nil, dän Niger un in Senegal autochthon. Man in 1960 importierden Ljuude - trots dän Protest fon Wietenskuppere - disse Boars-Oard in dän Viktoria-See. Hie skuul ju Wirtskup ferbeeterje un dän Protein-Beduur fon do heemske Ljuude däkke. Toufäärme waas die Nilboars een Sainenge foar do heemske Ljuude un foar ju Wirtskup fon dät Lound, man leeter friet hie moor un moor fon do heemske Fiske, un dät waas nit so goud foar do Fiskere. Fuul Fisk-Oarden - dät sunt foarallen Buntboarse - do in dän Viktoriasee heemsk sunt, sunt bienaist uutsturwen.
Riesenboarenklau
Die Riesenboarenklau Heracleum mantegazzianum uut Noudamerikoa is in Düütsklound n Neophyt. Hie is so bekoand, wült hie änthaalt phototoxiske Gifte, dät hat, dät disse Gifte in dät Deegeslucht besunners gefoarelk sunt. Wan me dän Riesenboarenklau bloot berüürt, kon dät al groote, gefoarelke Broundbläisen feruurseekje. Man n Foardeel fon dät Importierjen fon Riesenboarenklau häd toun Biespiel ju Imkeräi.
Woaterhyazinthen
Do suudamerikoanske Woaterhyazinthen (ferskeedene Plonten uut dän Sleek Eichhornia), do do Moanskene in uur tropiske Gewoater ienfierden skoadje nit bloot ju Natuur, man uk ju Wirtskaft. Do Woaterhyazinthen swimme riekelk fräi (as n Flot uut Plonten) ap dät Woater, un wan die Wiend joo in n Hoawen waait, kon der neen Fiskerboot uutfiere. Düt Problem hääbe toun Biespiel do Ljuude an dän Viktoria-See.
Kanadiske Gouldpietske
Ju Kanadiske Gouldpietske (Solidago canadensis), ju uur Plonten dood woakst, is uk n Neophyt. As die Noome kwäd, is disse Plonte uut Noudamerikoa.
Neomycete
Neomycete sunt importierde Poagestoule. Hier is n Biespiel:
Ophiostoma ulmi blw. Ophiostoma novo-ulmi
Dät is n Poagestoul uut Aast-Asien, die Ieperne Boome dood moaket.
TLD
N top level domain of TLD is die uuterst gjuchte Deel fon n Internet Domainnoome (URL). Ju wäd truch ju ICANN toutäld an oainständige Stoate. So hääbe do düütske Websieden .de as lääste Deel fon ju URL; hierin is de ju TLD. Dissen Typ TLD bestoant uut 2 Bouksteeuwe (ISO 3166-1).
W
thumb|right|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät W is die 23. Boukstäf in dät Latienske Alphabet un kumt ätter V un foar X. Dät is uut dät latienske V äntsteen.
Pinsel
Aan Pinsel is een Reewe uut aan Steel un Hiere, Bäärsten, af Kunststof-Spiere, dät foar aaln tou dät Apdreegen fon floudige af lubberge Faawstoffe (un aal sowät) tjoont. Deeruum is die Pinsel een wichtige Reewe in ju Moalerkunst, man uk in masse ferskeedene Hondwierke.
Ieuwenske dän Bruuk tou dät Apdreegen fon Faawe wäide Pinsele uk as fienere Bäärsele bruukt, t.B. tou dät skeen moakjen fon fuunene Stukke in ju Archäologie.
Kjuusdanne
Ju Kjuusdanne (lat. Picea, dt. Fichte) is n Näddelboom. Ju Oard Picea abies is touhuus in Noud- un Aast-Europa as uk in groote Deele fon Asien. Disse Boome stounde nit bloot in do Buske, man wäide uk apleeken tou n Sier in aal Foarme: Kuugel, Pyramide, Dwärch un Truur-Foarm. Do Boome behoolde dät ganse Jier hiere Näddele.
Ju Kjuusdanne unnerskat sik fon do Fjuurenboome deertruch dät do Näddele bie ju Kjuusdanne apaat un bie n Fjuurenboom bienunner stounde. Uk häd ju Kjuusdanne platte, tjokaante af fjauerkaante Näddelen un die Fjuurenboom ruunde.
Do Takken stounde in Kraanse uum dän Stam tou. Do Siedtakken stounde in two Riegen sowät enunner juunuur.
Do leederoardige Dannenappele hongje an do Takken un faawje in n Häärst bruunsk. Do Säide sunt dan riep, man konnen eerste uut dän Appel faale as do Skubben uutnunner stounde gunge, wät eerste in dät foulgjende Foarjier geböärt. In dän naiste Häärst faale do Appele dan ou.
Osmium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Osmium is n Uurgongsmetall.
Säntjansbäien
thumb|200px| Swotte Säntjansbäie thumb|left|200px| Roode Säntjansbäie thumb|left|200px| Wiete Fariante fon ju Roode Säntjansbäie Do Säntjansbäien (Ribes; düütsk: Johannisbeeren) sunt aan Sleek fon do Plonten. Dät rakt masse ferskeedene Oarde fon Säntjansbäien, in Middel-Europa häbe besunners ju Roode Säntjansbäie (Ribes rubrum), ju Boukelbäie af Swotte Säntjansbäie (Ribes nigrum) un ju Kjuusbäie af Stikbäie (Ribes uva-crispa) een groote Betjuudenge.
X
thumb|right|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät X is die 24. Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter W un foar Y.
Pteropodidae
Do Pteropodidae (Düütsk: Flughunde/Flederhunde "Flädderhuunde") sunt nai früünd mäd do Fläddermuuse, man jo hääbe (buute ju ägyptiske Oard Rousettus aegyptiacus) neen Echolot-Orientierenge. Dät rakt disse Dierte in Afrikoa, Suud-Asien, Australien, Wääst-Ozeanien un Zypern. Me kon do uk in n Zoo hoolde. Jo sunt ju eensichste Familie fon ju Unneroardenge Megachiroptera. In ju Fäksproake kwäd me deeruum, disse Unneroardenge is monotypisk.
Pieter Brueghel (die Allere)
thumb|right|250px|In ju [[Teekenge Moaler un Kooper häd sik Brueghel wildääge säärm oubielded (sowät 1565)]]
Pieter Brueghel die Allere (uk: Bruegel, Breugel, Breughel; uutboald [ˈbɾøːɣəl]; * uum 1525/1530 wildääge in Breda; †5. September 1569 in Brussel), naamd de Drol „die Snurrige“ af Buurenbruegel, waas aan Moaler fon ju niederloundske Renaissance. Hie is goud bekoand foar sien Bielden fon dät Lieuwend fon Buuren. Hie is die Foar fon Jan Brueghel dän Allere, die noch masse moaljende Ätterkuumere hiede, un Pieter Brueghel dän Jungere un truch him die Grootfoar fon Pieter Brueghel III.
UNESCO-Waareldäärwgoud
100px|right|Dät Teeken fon dät UNESCO-Waareldäärwgoud Ju UNESCO teekent waareldwied besunnere Steeden as UNESCO-Waareldäärwgoud uut. Dät skäl een Teeken sätte foar ju Bewoarenge fon do Steeden. Dät Waareldäärwgoud unnerdeelt sik in Waareldnatuuräärwgoud un Waareldkultuuräärwgoud. In Fräislound rakt dät foar bee een Biespil, näämelk Deele fon ju Wäädsee as Waareldnatuuräärwgoud un dät Yr. D.F. Woudagemaal een Skäpwierk (Lemsterlân).
Konrad Burmann
Konrad Burmann fon Strukelje hied ne Hällenge ap Rauderfeen. Hie waas Swoager tou Hermann Janssen. As KB (un fielicht GB, wät oawers uk sien Moanske weese kuud) skreeuw hie foar dät Lesebouk foar Seelterlound:
Pierre-Auguste Renoir
thumb|right|250px|Säärm-Oubieldenge fon Pierre-Auguste Renoir; moald in 1899 Pierre-Auguste Renoir (bädden ap dän 25. Februoar 1841 in Limòtges stuurwen ap dän 3. Dezember 1919 in Canha de Mar (Oksitioanske Steeden-Noomen; Frantsöösk: Limoges / Cagnes-sur-Mer )) waas aan Moaler fon dän Impressionismus.
Fläddermuuse
thumb|right|295px|Ju Oard Corynorhinus townsendii Do Fläddermuuse (Microchiroptera, dt. Fledermäuse) sunt buute do nai früünde Pteropodidae do eensichste Suugedierte, do gjucht fljooge konnen. Aal uur "fljoogende" Suugedierte, toun Biespiel do Pteromyini (Düütsk:Gleithörchen) konnen bloot gliede. In Europa heemske Oarden freete Insekte, man dät rakt uurswain ne ganse Unnerfamilie, ju sik maastendeels fon Fruchte ärneert. Aal Oarden fon disse Unnerfamilie lieuwje in Middel- un Suudamerikoa. Do Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot.
Määrkmoale
Do Fläddermuuse sunt foarallen an hiere Flöägele goud tou ärkannen, ju Juuke-häid gungt oafte bit tou dän Stäit, uurs as bie do nai früünde Pteropodidae, do bääte bloot n bitje Häid uum do Beene hääbe. Die Bupperierm („Bupperjuuke“) is gjucht kuut, man die Unnerierm („Unnerjuuke“) is loange. Gjucht wichtich sunt oawers, as bie aal Flädderdierte, do Hounde. Die Tuume stoant, ju Fläddermuus kon deermäd klatterje un sik fäästhoolde, wierbie jo sik in n Släip maasttied bloot mäd do Fäite fäästhoolde un mäd dän Kop deel bummelje. Sunne Juuke kon foolded wäide un ju Fläddermuus kon sik deermäd bewikkelje.
Literatuur
450px|left
Pjotr Iljitsch Tschaikowski
thumb|right|250px|Pjotr Iljitsch Tschaikowski; oubielded in [[1893 truch Nikolai Dimitrijewitsch Kusnezow]] Pjotr Iljitsch Tschaikowski (Rusk: Пётр Ильи́ч Чайко́вский, wietenskuppelke Transliteration Pëtr Il’ič Čajkovskij, düütsk Peter Tschaikowski; bädden ap dän 25. April ätter dän julionanske / dän 7. Moai 1840 ätter dän gregorioanske Kalänner in Kamsko-Wotkinski Sawod; suurwen ap dän 25. Oktober ätter dän julioanske / dän 6. November 1893 ätter dän gregorioanske Kalänner in Sänt Päitersbuurich waas aan rusken Komponist fon ju Romantik.
Y
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät Y is die 25. Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter X un foar Z.
Biologiske Invasion
miniatur|Der [[Noudamerikoansken Waask-Boar|Noudamerikoanske Waask-Boar tält tou do Neozoa]] As biologiske Invasion beteekent me in't meene do truch Moanskene bewierkede Uutspreedenge fon een invasive Oard in een Rebät. Düsse wäd fon't Buundes-Natuurskuts-Gjucht, stöänt ap ju EU-Feroardenge Nr. 1143/2014 fon't Europäiske Parlemänt un dän Räid fon dän 22. Oktober 2014, definierd as een „eine gebietsfremde Art, deren Einbringung oder Ausbreitung die Biodiversität und die damit verbundenen Ökosystemdienstleistungen gefährdet oder nachteilig beeinflusst;“ Mäite is somäd nit dät nasjonoale Skeed, man ju Ruumte fon een natüürelke Lieuwends-Meenskup.
Do nit ienheemske Lieuweweesen naamt me Neobiota, me unnerskat Dierte (Neozoen), Plonten (Neophyten) un Pilze (Neomyceten). Neobiota konnnen invasiv weese, man jo mouten dät nit.
Die Invasions-Begriep sälwen wäd fon wäkke kritisk säin, uumdät die Begriep uut dän militärisken / kriegerisken Beriek kumt un somäd negativ konnotierd is. Rien uut natuurwietenskuppelke Perspektive kon dät ientringen fon Neobiota nit positiv of negativ bewäided wäide, dät Boantje fon do Natuurwietenskuppere is een wäid-fräie, empiriske Beskrieuwenge.
Do invasive Spezies konnen unner wäkke Bedingengen do Ökosysteme feruurje un heemske Oarde fertringe. Jo konnen ju Biologiske Fuulfoold fon een Lieuwendsruumte wieder moakje of uk litjer.
Dän Uutsleek foar een Ienoardenge fon suk aan Foargong is dät Ferbrangen fon do Lieuweweesen in ju näie Lieuwendsruumte truch dän Moanske. Dät natüürelke Foartringen fon Neobiota wäd nit as biologiske Invasion bekieked. Man uk dät honget fon ju Perspektive ou. Rien ökologisk bekieked moaked die Gruund fon ju Ferbrangenge naan Unnerskeed.
Biologiske Invasionen wäide ärfoarsked fon ju Invasionsbiologie. Düt Deelrebät fon ju Biologie häd sik uut ju Adventivfloristik äntwikkeld. As Begruunder fon ju Invasionsbiologie jält die britiske Ökologe Charles Sutherland Elton mäd een Fereepentelkenge in't Jier 1958.
Komete
right|thumb|300px|Die Komet fon Halley, die der älke 76 Jier wierkumt, dät lääste Moal in 1986.
N Bewies fon de Waareldsrum-Grööte reeke uus do Komete. Jo treede so toumoal an dän Noachtheemel ap as n gewaltige ljoachte Masse, ju ieuwenske dän hällen stiernartigen Deel, aan maast fon de Sunne ouwoanden Stäit häd, die nit säilden moorere Milionen Kilometer loang is. Dät gans uunferhoopede Aptreeden un hiere oarige Gestalt hääbe uunkundige Moansken al tou ju noodelke Ansicht broaght, dät jo Foarbooden wieren fon groote, furchtboare Foarkuumnisse. Insteede dät wunderbare Schauspil tou bewunnerjen, beooboachteden Uurgloowe un Uunwietenhaid do prachtfulle Komete fon 1811, 1819, 1835 un 1843 mäd Schräkken un Ferlainegaid. left|thumb|300px|Die Komet fon Halley is al tou sjoon ap dän Teppich fon Bayeux uut 1088-'92. Wät hääbe do Ljuude n Nood!
Do Komete schällen ne wakkere Materie hääbe as do Planeten, un kriege uk hiere Lucht fon de Sunne. Uur hiere Loopboan kuud loange niks Sicheres fääststoald wäide. Wil jo so uunferhooped aptreede, nimt man oun, dät jo ne loangsträkkede Loopboan in Ellipsenfoarm hääbe; dät jo uum de Sunne traale un dan eerste in hunnerte af duusende fon Jieren wierkuume. Fielicht heere wäkke tou n uur Sunnensystem un uumloope moorere Sunnensysteme. Die Komet fon 1680 schäl 5000 Jiere bruuke un die fon 1811 schäl 300 Jiere bruukt häbbe ap sien loange Boan.
Iridium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Z
100px|right|thumb|Normoal un kursiv skrieuwen Dät Z is die 26. un lääste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter Y.
Liberia
Liberia is n Lound in Afrikoa.
Geographie
Dät wäd beskat...
Pieter Brueghel (die Jungere)
thumb|right|200px|Pieter Brueghel (die Jungere), Portrait fon [[Anthonis van Dyck]]
Pieter Brueghel die Jungere (uk: Bruegel, Breugel, Breughel; uutboald [ˈbɾøːɣəl]; bädden in 1564 in Brussel; stuurwen in 1638 in Antwerpen) waas aan bekoanden Moaler uut Flandern. Hie waas die Suun fon Pieter Brueghel dän Allere, die Foar fon Pieter Brueghel III., uur dän nit ful bekoand is un die Bruur fon Jan Brueghel dän Allere, die uk noch masse Moalere unner sien Ätterkuumere hiede.
Biespilwierke
Pieter Brueghel die Jungere häd masse Skilleroatsjen fon sin Foar kopierd (t.B. ju Buuren-Weerskup un die Touden fon Babel):
Flädderdierte
Do Flädderdierte (Chiroptera) sunt do eensichste Suugedierte, do nit bloot gliede, sunnern gjucht fljooge konnen. Wan me bloot do rezente Chiroptera, dät hat, do, do noch nit of eerste in ju historiske Tied uutstuurwen sunt, meent, kon me disse Oardenge apdeele in 2 Unneroardengen, 18 Familien, 192 Sleeke un 977 Oarden! Flädderdierte rakt et ap allebee Hoolfkuugeln, man bloot in temperierde un tropiske Regione. Buppedät kon me ap n poor oustoundende Ailounde in Ozeanien neen Flädderdierte fiende. In Europa (buute Zypern) rakt et bloot Fläddermuuse, man uurswier rakt et uk uur Flädderdierte uut ju Unneroardenge blw. ju Familie fon do Pteropodidae (Flädderhuunde). Fläddermuuse orientierje sik mäd Echolot, Pteropodidae (buute ju ägyptiske Oard Rousettus aegyptiacus) konnen dät nit.
Kool
Die Kool (lat. Brassica, dt. Kohl) is wichtich as Gemöis. Dät rakt fuul ferskeende Koolsoorten, toun Biespill:
Ju Stäkräiwe (Brassica napus) heerd uk tou do Koolplonten.
Säikmaskiene
Ne Säikmaskiene is ne Siede ap Internet mäd n Program deeroane, wier me apsäike kon, wät aal ap Internet stoant. Die Gebruuk kostet die niks, dan ju Maskiene wäd betoalt uut n bitje Wierwenge, wät deerbie stoant. Of fielicht kon wäl sien Siede juun Betoalenge uk haager in do Resultoate kriege. Man uurs wäide do Fiendesteeden gewöönelk oudrukt ätter wofuul Besäikere do kriege.
Dät Gewaltige fon ne Säikmaskiene is, dät ju nit bloot do Tittele fon uur Internetsieden ättergungt, man sogoar älk Woud. Bloot wan die Moaker fon ne bestimde Internetsiede nit wol, dät sien Siede ap ne Säikmaschiene kumt, dan kon hie dät ounreeke mäd ne Kode. (In HTML stoant dan twiske un : <meta name="robots" content="noindex">).
Dät rakt ferscheedene Säikmaskienen. Me kon do sälwen ferglieke. Ne ganse Lieste rakt dät ap https://web.archive.org/web/20070816064149/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Computer/Internet/Suchen/Suchmaschinen/
Oafte kricht me eer toufuul as toumin Resultoate. Me kon dan n uur Woud deerbie sätte, wät dan uk in do Resultoate stounde schäl. Dan typt me t.B. seelter Stukke in dät Säik-Fäk. Nu rakt dät man 5 Resultoate un kon me sik beeter uutsäike wät me wol. Man dät kon noch toufuul wäide un dan kon me dät twiske Anfierengsteekene sätte: "seelter Stukke". Nu kikt ju Säikmaskiene bloot ätter Fälle, wier do bee Woude wuudelk bäätenonner stounde un kriege wie bloot een Resultoat.
Telegrafie
right|300px|thumb|Semaphor fon [[Claude Chappe ap dän Litermont bie Nalbach/Saar]] right|300px|thumb|Morse-Koai, wiermäd do Morse-Teekene moaked wuuden. Wäkke Telegrafiste kuuden bit 25 Woude pro Minute telegraphierje. right|thumb|350px|Groote Telegrafkoabele in 1891
Telegrafie is dät fier wai seenden fon Ättergjuchte mäd Teekene. Dät geen un gungt ap foulgjende Wiesen:
Kroatien
Kroatien is n Lound in'n Uurgong twiske Middel- un Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Zagreb un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2015 Kolinda Grabar-Kitarović.
Geografie
Kroatien wäd begränsed fon:
Kontakte fon Seelterlound
Do eerste Uurkunden wiese uus oarich goude Kontakte mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter do Foane wier hääbe wüül, kon deerap wai tjuude dät do oarich moor wäid wuuden wieren, fielicht truch ju fon dät Klaaster Langen in gratteren Uumfang tougong sätte Eedgreeuweräi.
Ätter t Suude hääbe wie n Tjuugnis fon minner früntelke Ferhooldnisse, as 1376 do gemeene Buuren fon Skäddel betjuuge, hiere Roowtoage juun Lampeken in Merne ienstaale tou wollen (Engelke 260). Merne is wäil Marren bie Lindern (Rü8 Register, S. 347), uum 1800 noch Mornen (Lc6). In 1656 hat et, ju Skäddeler Meente af Säärke häd siet Moanskentoanken dän Roagentjaande in Grootenging, uk bie Lindern (Wi437). Dät tjut wäil ap oolden Honnelskontakt wai; fielicht sunt jo do Seelter Jäild scheeldich weesen. So wäd uk ju Familie Blok in Hollen al 1403 un 1458 mäd dän Tjaanden tou Bäärsel beloand (Rü5.556 un 5.762).
Symbolismus
Ienhoolde un Toanken
Do Kunstlere fon dän Symbolismus wüülen dät Unnerbewisde uutdrukje, jo wüülen Bielden mäd seeliske Jüpte moakje. In do Wierke fon dän Symbolismus rakt dät besunners fuul Motive uut ju antike Mythologie un uk biebelske Allegorien. Uur Theemen sunt Droom un Ekstase, wät Moanskene föile, wät nit tou ferkloorjen is, Kroankhaid, Dood, Sände un Liedenskup, dät Apwiesen fon gäistige Wuddelkhaid, Phantasie, Vision, Halluzination, Meditation un Äntfiendenge.
Do Symbolisten stoalden juust so heerdelk dät "Skeene, Eedle un hoochstoundende" in dän Sin fon do Präraffaeliten deer, as uk ju "tjuusterge Siede" uum do Themenkomplexe Sände, Eros, Verräid, Dood un Düüwel. Motive fon ju eerste Gjuchte sunt Ängele, Höiden-Idyllen, Religiöse Deerstaalengen juust so as riene un küüske Wieuwljuude, maasttieds in loange, wiete Kloodere. Typiske Fertreedere sunt Pierre Puvis de Chavannes, Maurice Denis, of Michail Wassiljewitsch Nesterow un Michail Alexandrowitsch Wrubel.
Kultuur
Die Begriep Kultuur kumt fon dät Latinske "cultura" un beteekent aal dät, wät Moaskene truch bewisd Uurtoanken, Philosophierjen un Ploanjen foarbrange, in't Juunsät tou ju nit moanskelk uurtoachte Natuur. Dät is somäd een wied Fäild.
Biespile
un aal sowät.
Tecklenbuurich
thumb|200px|Dät Woapen fon Tecklenbuurich (Stääd) mäd do Poapskenbleede, do n bitje tou Haate ferteekend sunt.