cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Doarne
Määrkmoale
Ju Doarne sjucht bolde so uut as een heel woanelke Häspe uk, man mäd ne Loangte fon 18-35 mm is ju besunners groot. Ju monnelke Doarne is mäd bit tou 23 mm litjer as dät Wieuwke mäd bit tou 35 mm. Dät Kop-Skild fon ju Doarne (n Skild ap dän Kop (Caput), unner juu Stierne) is jeel. Die Räst fon dän Kop un uk fon dän Thorax (Brustousnied fon n Insekt) is swot un rood. Uk dät Abdomen (Bääterdeel fon n Insekt) häd n litjen rooden Deel, die Räst derfon is swott un jeel strieped. Gjuchts un links sjucht me do groote Facettenoogene, ap ju Stierne tjo Punktoogene, in ju Midde sunt do Fäilere anwoaksen un deerunner is dät jeele Kopskild. Ju Doarne häd, as die Nome (fergliek him mäd dät Düütske Woud "Dorn" foar "Stiekel", wät woarschienelk etymologisk früünd is), n Stiekel. 500 bit 1000 Stääke sunt freeselk foar normoale Moanskene. Een Doarne stat uk nit fluks, man ju moaket aan Fluchtfersäik, bloot, wan ju nit fluchtje kon af wan me dät Nääst fernäile wol, is dät heel normoal, dät ju stat.
Stoat fon do Doarnen
Doarnen lieuwje, as Iemen uk, in een Meenskup, aan sonaamden Stoat. Niep so as bie do Iemen wäd dissen Stoat fon een Muur, ju aal do Oaiere lait, gruundet. Do Moaden groie uk in Moarten, man do sunt bie Doarnen nit uut Woaks, man uut ne Oard "Papier" moaked sunt. Huunich kon me nit fon Doarnen winne, uumdät jo hiere Moaden nit mäd Huunich, man mäd litje Insekte un Spinnen fodderje.
Havanna
Havana is ju Haudstääd fon Kuba. Mäd 2.141.993 Ienwoonere (Foulkställenge 2009) is Kuba ju grootste Stääd fon dät ganse Ailound. Ju Stääd lait in ju Provinz Ciudad de La Habana, een fon do 15 kubaniske Provinze. Havanna häd n wichtigen Hoawen un is dän wirtskaftelken Middelpunkt fon Kuba.
Kassel
Kassel is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 194.427 Ienwoonere (2010). Kassel is siet 1899 ne düütske Groβstadt.
Molksträite
miniatur|300px|right|Ju Molksträite sjucht me hier as n luchtjend Beend twiske do Stiernen, wült ju Äide sik deerunner troalt. thumb|350px|360-Groad panoramiske Bielde fon uusen Molkwai. Deerbie sunt ferskeedene Bielden annunner klieuwed wuuden. left|thumb|Wo uusen Molkwai fonsieden uutsjucht. Observierde un extrapolierde Struktuur fon do Spiroalierme. thumb|350px|[[NGC 7331 is n uur galaktisk System in dät Al, uk bekoand as "Twilling fon dän Molkwai".]] Ju Molksträite of Galaxis (fon dät Griechiske galaxias (γαλαξίας), af kyklos galaktikos = "Molkzirkel") is die Noome foar dät spiroalfoarmige Stiernensystem fon truchsnittelke Grööte, wieroun sik uus Sunnensystem mäd de Äide fint. Truch hiere Foarm as flakke Skieuwe sjo wie ju hier fon binnen hääruut as n luchtjend Beend uur de Luft, wan dät man tjuusterch nouch is. Truch Luchtfersmutsenge is ju Molksträite an wäkke Steeden stuur of nit goarnit moor tou sjoon.
Wan wie ju Molksträite fonsieden bekiekje kuuden, wuud ju uutkiekje as n Skoale (ju galaktiske Skieuwe) mäd fertjukten Kääden (ju zentroale Fertjukkenge). Ju galaktiske Skieuwe häd n Truchmeeter fon 100 000 - 120 000 Luchtjiere; ju Tjukte is buute ju zentroale Fertjukkenge soowät 3000 Luchtjiere. Ju Molksträite is touhoopestoald uut mindestens 200 Milliarden Stiernen (näiere Skätsengen baale sogoar fon uum 400 Milliarden Stiernen), wierfon die grootste Deel sik in ju Skieuwe fint.
Uum wäkke gewaltige Oustande sik dät hondelt, kon me sjo wan me betoankt dät sun Luchtjier 63 241 moal so groot is as ju Oustand fon de Äide ätter de Sunne, uk Astronomiske Eenhaid naamd; ju is bloot 8,317 Luchtminuten, immer noch 149 Milionen Kilometer!
Dät System änthaalt oolde un näie Stiernen, Stoaf un molekuläre Gaswulken. Dät bestoant uut ne zentroale Fertjukkenge, ne Skieuwe mäd fjauer groote un eenige litjere Spiroalierme un n Halo. Ju zentroale Fertjukkenge fon de Molksträite is woarskienelk boolkenfoarmich un fon jeelwiete Faawe. Ju häd n Truchmäite fon sowät 20 000 Luchtjiere un ne Tjukte fon sowät 6000 Luchtjiere un änthaalt uur dän Tume wäch 50 Milliarden Stiernen in n e tichte Konzentroation.
In de Midde fon ju Molksträite fint sik gjucht woarskienelk n supersweer Swot Gat, Sagittarius A. Dät is oawers nit gjucht aktiv, dan - in Juunsats tou ju Loage in ju galaktiske Skieuwe - is in dät Zentrum man min interstellär Gas uurichblieuwen.
Ju galaktiske Skieuwe wäd bilded fon ferskeedene Spiroalierme, Steeden wier ju Tichte fon Stiernen (un foarallen fon junge, luchtkraftige Stiernen) gratter is as uurswain. Ju Molksträite häd fjauer Haudierme un minimoaal twäin litje Ierme. Do fjauer Haudierme sunt die Sagittariusierm, die Perseusierm, die Cygnusierm un die Centaurusierm. Uus Sunnensystem fint sik in een fon do litjere Ierme, die Orionierm, sowät hoolfwai dän Raant fon ju Skieuwe. Do Ierme bestounde uut Stoafwulken, Dooke un junge un oolde Stierne.
Oainständegaid
Unner Munsterske Härskup kuud Seelterlound noch loange ne bestimde Oainständegaid (de. Eigenständigkeit) bewoarje. Foarallen do bie Hettema (He256-415) roate Uurkunden wiese ne ganse Riege fon Fersäike ap, um disse Oainständegaid ientoudomjen. In disse Stried wude 1587 dät Seelter Loundgjucht ap Skrift stoald (Sello 40). Ätter dät Loundgjucht (He256ff., Se38-64) wuud Seelterlound ferwalted fon tweelich Burgemästere (die Tweelwerroat), fjauer uut älk fon do trjo Säspele Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ap Fäästeläiwends Täisdai (Beekensdai) af ap Näijier (Se42) wuuden älke Jier säks näie Burgemästere wääld ap n Säärkhoaf in Roomelse. Ätter Engelke (247) waas ju Gjuchtsferfoatenge skeen fräisk, man ätter Sello (62) saksisk. Ätter Siebs (Sa251) läite sik deeruut man min Slusse uur ju Oustammenge fon do Seelter luuke.
An disse Oainständegaid koom n Eende in 1812 as do frantsööske Besättere dät seelter Archiv eepenbeer ferkoopjen dieden.
Britiske Ailounde
thumb|right|200px|Do britiske Ailounde Do Britiske Ailounde sunt aan Ailoundkoppel twiske ju Noudsee, dän Sleeuwekanoal un dän Atlantik. Ju Iriske See lait deer twiskeoane.
Dioden
Ju Diode is n elektrisk Bauelement mäd twäin Anslusse, dät ju Elektrizität bloot in eene Gjuchte truchlät.
Britiske Ailounde
Tou do britiske Ailounde heere:
Uut politiske Gruunde wäide mongs uk do Kanoal-Ailounde deer bietoutält un Irlound nit, man geographisk stimt dät nit.
Dioden
Prinzip
Sluute wie dän Plus-Pool fon n Batterie an ap ju P-Typ Siede, dan lukt dät do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage, dan Uungliek lukt sik an. Un deeruum dät wie dan fonsälwen tou glieke Tied dän Minus-Pool fon de Batterie ap ju N-Typ Siede ansleeten hääbe, wäide do Goatere fon ju P-Typ Siede deerhäär leeken: in dän uur Wai truch ju Speerloage also. Truch ju Speerloage lapt dan n elektrisken Stroom: ju Diode stoant in ju Foudels-Gjuchte.
Traale wie nu ju Batterie uume - die Minus-Pool an je P-Typ Siede, dan wäide do Elektrone fon ju N-Typ Siede truch ju Speerloage oustat, juustgliek as do Goatere fon ju P-Typ Siede. Dan lapt neen elektrisken Stroom: Ju Diode stoant in ju Speer-Gjuchte.
Uutfierenge
Sun Struktur mäd two Loagen un ne Speerloage hat ne Diode. Dät Ganse sjucht oafte uut as ne litje Röire mäd two Träide. Ne Diode häd ju uuterst nutselke Oainskup, dät ju de Elektrizität man ätter eene Siede wai laitet. Do wäide deeruum oafte anwoand (sjuch bie Gliekgjuchtenge).
268px|right|thumb|Schaltbielde foar n Diode Wan n Diode in de Foudelsgjuchte stoant, dan stoant deeruur daach noch ne bestimde Sponnenge, ju sonaamde Speerloage-Sponnenge. Ju bedrächt bie Silizium-Dioden sowät 0,5 V, man bie do sonaamde Schottky-Dioden bolde 0 V. Ne Diode kon in ju Foudelsgjuchte uk nit aal Stroome ferdreege; die maximoal toulätte Stroom lait twiske eenige Tjaaner mA un ferscheedene Tjaaner Ampêre, ouhongjende fon dän Dioden-Typ. Bie grattere Stroome gungt ju Diode stukken.
Nieuwkoop
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Nieuwkoop is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Nieuwveen un Ter Aar un Nieuwkoop sunt do Sitte fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 91,18 km² un deer woonje 26.908 Moanskene (2012).
Dioden
Uutfierenge
In ju Speergjuchte lapt truch n Diode uk altied noch n litjen Stroom, die sonaamde Speerstroom, maasttied in ne Grööte fon een μA. Ju toulätte Sponnenge in ju Speergjuchte is uk nit gliek foar älke Diodentyp un lait twiske eenige Tjaaner un moor as duusend Volt.
Mölnlycke
thumb|Mölnlycke thumb|Wendelsberg Folkhögskola Mölnlycke lait in Sweeden, in ju Provinz Västra Götalands län. Deer woonje uungefeer 15.608 Moanskene (2010) un bloot 10 Kilometer in dät Noudwääste lait Göteborg. Mölnlycke is dät politiske Säntrum fon ju Meente Härryda. Woarteeken fon ju Stäad is ju Wendelsberg Folkhögskola.
Dolk
thumb|200px|right|Aan militäärisken Dolk fon däälich As Dolk beteekent me een kuute Woape tou't Steeten, ju een Lämt mäd two Äggen häd.
Äntwikkelenge
thumb|right|200px|Die Steenene Dolk uut [[Allensbach]] thumb|right|200px|sonaamde Fiskstäit-Dolke Foarloopere fon dän Dolk sunt wildääge do steenene Fästekiele un leeter do Bläädspitte in ju Ooldsteentied, man dät is gjucht uunseeker. Uut dät Eende fon ju Ooldsteentied foar sowät fieuwuntwintichduusend Jiere rakt dät foar dät eerste Moal Funste fon in Dolkfoarm bewierkede Bunken. Uut ju Middelsteentied sunt uk steenene Dolke sogoar mäd organiske Hilte ärheelden, do sik ap een Oaler fon oachteduusend Jiere doatierje läite.
Een Blöitetied hiede die Dolk in ju Uurgongstied fon ju Jungsteentied in ju Bronstied, ju sonaamde Koopersteentied. Dät waas ju Tied, as wäkke Kultuuren, foaraaln suudelk fon do Alpen al Metall ferwierkje kuuden (eerste Kooper, dan Brons) un wäkke (in Middel- un Noud-Europa) noch mäd Steenene Reewen uutkuume moasten. Dät wäd fermouded, dät do Kultuuren, do noch Steenene Reewen bruukt hääbe, keeken, wät do Metall-bruukende Kultuuren foar eerene Reewen hieden, un do uut Steen ättermoakeden.
Goud ärheelden is uut düsse Tied toun Biespil aan steenenen Dolk uut Allensbach an dän Boudemsee. Hie kumt uut een Peelbau-Siedelenge uut dät 29. Jierhunnert foar Kristus un is sogoar mäd een Hilt ärheelden, dät uut Älloodenholt moaked is un mäd Taar anbakked is. Een Wikkelenge mäd aan Fäidem is nit ärheelden, man ju häd sik in dän Taar oudrukked.
thumb|right|200px|aan Bronsdolk uut ju wäästelke [[Swaits, sowät 1800 f. Kr.]] Man bie wäkke Kultuuren (uumdät ju Metallferwierkenge sik uut dät naie Aaste bloot loangsoam ätter Europa uutdiende) roate dät in dät trääde Jierduusend foar Kristus uk al Dolke uut Brons. In ju Bronstied is uurigens uk dät Swäid äntsteen, eenfach deeruum dät me mäd dät näier Materioal so tou tällen "loangere Dolke" häärstaale kuude. Do Dolke uut ju Bronstied hieden ju Foarm fon aan Tjokaant, jo wuuden tou Begin touhoopenäided un leeter wuuden jo uk mongs uut een Stuk geeten.
Dät rakt uk Stäfdolke, do sjo so uut as een Äkse, ju insteede fon een woanelk Dolkhilt aan Skäft as een Äkse hääbe. Düsse Skäfte sunt uut mongs uut Holt, mongs uk uut Brons of uut bee do Stoffe. fermoudelk sunt düsse Stäfdolke also uut een Fermiskenge uut do Ideen fon ju Äkse un fon dän Dolk äntsteen. Wäkke kweede uk, dät do nit as Woapen, man bloot foar Rituoale bruukt wuuden, uumdät do Skäfte aiske tän un ätter hiere Meenenge breekbeer sunt. Man dät rakt uk Foarskere, do meene, dät dät daach hooldbeer nouch is.
thumb|left|200px|Antennendolk Ieuwenske ju tjookaantige Foarm wuuden uk uur Foarmen häärstoald, toun Biespil die Antennendolk. Hie waas een typiske Foarm in ju Halstatt-Kultuur, ju oafter mäd do äddere Kelten in Ferbiendenge broacht wäd. Düsse Kultuur duurde fon 1200 f. Kr. bit 450 f. Kr., uumfoatet also ju Uurgongstied fon ju Bronstied ätter ju foarroomske Iersentied.
thumb|right|200px|"Pugio" uut dät [[2. Jierhunnert]] Do Suldoaten fon dät Roomske Riek Room hieden aan Dolk, dän sonaamde Pugio. Hie wuude fon't 2. Jierhunnert f. Kr. bit dät 3. Jierhunnert ä. Kr. tou bruukt. Gaius Julius Caesar wuude uurigens mäd aan Dolk möärend.
Uk leeter noch, in dät Middeloaler un indäid uk bit däälich tou wäide Dolke noch as Woapen foar dän Naikamp bruukt. Man uur Woapen hääbe fonsäärm moor Betjuudenge.
Wiendmäälne
thumb|400px|Truchsnit fon ne Koarelmäälne mäd Fäkuutdrukke. thumb|280px| Ju Wiendmäälne toun Holt soagjen fon Heinrich Janßen in de Knülke, uum 1955 thumb|180px|Ju Wiendmäälne in Skäddel uut 1870, ne Kappenwiendmäälne af Galerie-Hollounder thumb|180px|Ju Wiendmäälne in Hollen uut 1900
Määlnen in Seelterlound
(Doaten ätter Kramer 1994).
Beskrieuwenge Koarelmäälne
Dät belukt sik ap do groote Määlnen fon Hollen (6) un Skäddel (10), dt. Holländermühle..
Ju Oakse troalt ap dän Katsteen ap dän Wiendboolke. Ap ju Oakse sit dät groote Kamrääd, dät mäd hiere Tuske dät Bunkelrääd ap dän in t Lood stoundende Köönichsboolke meenimt, die sik läiger troalt ap dät Sluutholt. Ap dän traalende Köönichsboolke sit dät Stoarkenääst un dät Stiernrääd, dät dät Spinnelrääd andrift, wiertruch uur dän Spinnelboolke die Steen in dän Moalgong meetroalt.
Wan me ju Määlne gunge läite wol, mout me bie dän Stäit ju Kätte deelluuke un fäästsätte, deermäd die Fangstok uk deelgungt un so ju Fange aptilt, ju der bit sowied fääst uum dät groote Kamrääd liech.
Fäkutdrukke
Träkschiene f., Rouboolke m., Juke m., Häkscheeden pl., Sturmbrääd n., Kop m., Kappe f., Kamrääd n., Fange f., Sprüüt m., groote Sprüüt m., litje Sprüüt m., Schoaren pl., Fangstok m., Katsteen m., Wiendboolke m., Kröiring m., Roue f., Köönichsboolke m., Stiernrääd n., Spinnelrääd n., Spinnelboolke m., Moalgong m., Bunkelrääd n., Schoaren pl., litje Schoaren pl., Stoarkenääst n., Slutholt n., Kätte f., Moalbeen m., Stäit m., Kröihaspel f., Geländer n., Swichtställenge f., Köönich m., Steenbääd n., Büülkiste f., Meelbeen m., Achtkant n.
Signoalsproake fon do Juuken
Molino
Mainz
Mainz is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 194.372 Ienwoonere (2010). Mainz is siet 1902 ne düütske Großstadt.
Moormerlound
thumb|260px|Säärke in Veenhusen thumb|260px|Natuurskutsgebiet Boekzeteler Meer un Timmeler Meer Dät Moormerlound is ieuwenske dät Reiderlound, dät Uurledingerlound un dät Lengenerlound een fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier.
Die aastfräiske Haudling Uko Fockena, Foar fon dän Haudling Focko Ukena is woarskienelk in 1408 in Oldersum bädden.
Meente Moormerlound
N grooten Deel fon dät oolde Moormerlound is däälich ju Meente Moormerlound in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 22.500 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 122 km². Dät is ju twäide Meente fon dän Loundkring. Sit fon ju Meente is Warsingsfehn.
Andromeda-Dook
Die Andromedadook af dät Andromedasystem (M31) is n spiroalfoarmich Stiernsystem, in ju Stiernbielde Andromeda. Dät System häd jusälge Foarm as ju Molksträite, man is fuul gratter. Die Oustand fon hier is 2,54 ± 0,06 Millionen Luchtjiere, ju Truchmäite uum 250.000 Luchtjiere. Ju Masse wäd skätsed ap 300 bit 400 Milliarden Sunnenmassen, ju ganse Masse inclusive ju Halo ap 1,2 Billionen Sunnenmassen. Ferglieked mäd do lääste Skätsengen fon ju ganse Masse fon uus oaine Molksträitesystem, ju der 1,9 Billionen Sunnenmassen bedrächt, skuul also M31 wät lichter weese, un fuul minner ticht. Touhoope mäd dät Molksträitesystem un wäkke litjere Stiernsysteme bildet die Andromedadook ju Lokoale Gruppe.
Moormerlound
Täärpe
thumb|left|270px|Dät Oamsespeerwierk in Gandersum
Luchtjier
N Luchtjier, Symbol lj, (Ängelsk: light-year, Symbol: ly) is n Laangtemäite ju der bruukt wäd in ju Astronomie. N Luchtjier is die Oustand die der Lucht in Vakuum oulait in ju Tied fon een Jier ätter ju äidske Kalänner. N Luchtjier is neen Eenhaid fon Tied, as me fon dän Noome toanke kuud.
Ju seküüre Definition fon n Luchtjier is die Oustand die der n Photon oulääse wüül in ne fräie Ruumte, uuneendelk wied wääge fon älked Sweerkraftfäild un älked magnetisk Fäild in een Julianisk Jier (365,25 Deege fon älk 86 400 Sekunden). Deeruum dät ju Luchtgauegaid in Vakuum definierd is as exakt 299 792 458 m/s is n Luchtjier seküür 9 460 730 472 580 800 m, in runde Taale 9,46 × 1015 Meter, 9,46 Petameter af 9,46 Billionen Kilometer. N Luchtjier is uk soowät gliek an 63 241 Astronomiske Eenhaid (AE).
Noord-Beveland
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Noord-Beveland is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Wissenkerke is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 120,29 km² un deer woonje 7.398 Moanskene (2012).
Luchtjier
Eenhaide relatierd an dät Luchtjier sunt ju Luchtuure, ju Luchtminute un ju Luchtsekunde, die Oustand die der dät Lucht touräächlait in Vakuum in bäätnunner ne Uure, ne Minute un ne Sekunde. N Luchtminute is gliek an 17 987 547 480 Meter, af soowät 18 Millionen Kilometer. Een Luchtsekunde is 299 792 458 M.
Eenige Fakte
�
Haudstääd
Ne Haudstääd is maastens dät politiske Säntrum fon n Stoat, Provinz, Meente, Departement of Buundeslound. Fuulmoals is ne Haudstääd fon n Stoat uk ju grootste Stääd fon dät Lound.
Biespiele fon Uutnoamen sunt:
Hamm
Hamm is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 184.239 Ienwoonere (2010). Hamm is siet 1975 ne düütske Groβstadt.
Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Noudirlound
Groot-Britannien, ganse Noome: Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Noud-Irlound is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Londen un ju Köönigin fon ju Monarchie is sänt 2022 Charles III. Do wichtichste Regionen sunt Änglound, Skotlound, Wales un Noudirlound. Fääre rakt dät noch een poor uurich blieuwene Kolonien un Krounoaindumere fon ju britiske Kroune, man do heere dan uk nit so heel un aal tou dän Stoat.
Geografie
Groot-Britannien wäd begränsed fon:
Foar ju frantsööske Kuste, wäästelk fon Normandien, lääse noch do Kanoalailounde, un fääre häd Groot-Britannien noch Gebiete uursee.
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Ben Nevis (1343 m).
Grootste Stäade sunt London, Birmingham un Glasgow.
Iendeelenge
Jierhunnerte fon Geskichte sunt wichtich foar ju ferwaltengsmäitige Iendeelenge. Tou n Deel fon ju Ferwaltenge wäd Groot-Britannien apdeeld in Änglound, Skotlound un Noud-Irlound, un uk wäil Wales. Fääre rakt dät noch altied Uutnoamen foar Cornwall, wät al foar moor as n Jierduusend fon Änglound ärooberd wuuden is.
Uur Gestriche
Dät Oailound Man un do Kanoaloailounde sunt sälwen neen Deel fon dät Lound. Jo benutsje Tjoonste fon Groot-Britannien, un hääbe toun grootsten Deel dosälge Gesätse, man do heere fluks tou ju Kroune. Ju Foulge is, dät jo uk naan Deel sunt fon ju Europäiske Union.
Touhoopeoarbaid
Groot-Britannien is Meedglid in ju NATO (1949), ju Europäiske Union (1973) un do Fereende Natione (1945).
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $35.000 in 2007. In 2007 waas 0,9% fon ju ganse Wirtskup Loundwirtskup, 23,4% Industrie un 75,7% Tjoonste.
Rauderfeen
Rauderfeen is ne Gemeende in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. Deer woonje 17.309 Moanskene (2008) un ju häd ne Fläche fon 102,92 km².
Sleeuwekanoal
upright=1.5|miniatur|Sleeuwekanoal upright=1.5|miniatur|Blik fon dän [[Cap Gris-Nez uur dän Kanoal ap do Krietfälsen fon Dover]]
Dät tou dän Atlantik heerende Sleeuwekanoal (ängelsk English Channel woudelk ‚ängelsk Kanoal‘, frantsöösk La Manche woudelk ‚Ju Sleeuwe‘) ferbint dän truch ju Sträite fon Dover mäd ju Noudsee, een fon sien Raantsee-e.
Suud-Samisk
thumb|right|Dät Gebiet fon dät Suud-Sami is Nuumer 1 unner ap ju Koarte Dät Suud-Samiske (Åarjelsaemien gïele) is ne Samiske Sproake ju der, juust as do uur Samiske Sproaken, mäd Uutstierwen bedrain wäd. Dät rakt sowät 2000 Ljuude mäd eenige Kunde fon ju Sproake, man bloot 500 fon him konnen dät slonk baale.
Slowenien
Slowenien is n Lound in Midden-Europa. Ju Haudstääd is Ljubljana un die Präsident fon ju Republik is sänt 2012 Borut Pahor.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Triglav (2.864 m). Do grootste Äien fon Slowenien sunt ju Save un ju Drau.
Slowenien wäd begränsed fon:
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $28.000 in 2007. In 2007 waas 2,1% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 34,4% Industrie un 63,5% Tjoonste.
Noordoostpolder
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Noordoostpolder is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Emmeloord is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 595,41 km² un deer woonje 46.105 Moanskene (2012). Ap wäästfräisk wäd n Noordoostpolder uk wäil dät Suderleech naamd.
Helium
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Äntdäkkenge
Helium wuud 1868 fon dän Frantsoose Pierre Janssen un dän Ängelsken Norman Lockyer uunouhongich fonnunner äntdäkt. Bee studierden dät Lucht fon de Sunne bie ne Sunnenferdjunkelenge, ju der in dat Jier waas. Do seegen jo mäd n Spectroskop ne Emissionslienje fon n bit dan uunbekoand Element. Eduard Frankland bestäätigde do Woarniemengen fon Janssen un hie waas dän Mon die der foarsluuch, dät Element ätter ju Sunne (Helios) tou benaamen. Hie betoachte ju Bäätersilwe -ium, deeruum dat hie ferwachtjen waas, dät dät Element n Metal weese schuul. As dät Element 1895 fon Sir William Ramsay uut Cleverit wonnen wuude, do wiesde sik, dät dät neen Metal waas, man die Noome wuud nit angepaased. Do swediske Chemiker Nils Langlet un Per Theodor Cleve fierden uunouhongich fon Ramsay uungefeer gliektiedich dätsälge Experiment truch.
Indigene Foulkere
Indigene Foulkere of autochthone Foulkere sunt ätter ne internationoal gebruukelke Definition marginalisierde Befoulkengsgruppen, do der Ätterkuumen sunt fon ne Befoulkenge foar ju Ärooberenge, Kolonisation of ju Gruundenge fon n Stoat of ne Region, do sik sälwen as n oanständich Foulk betrachtje un do hiere oaine sozioale, wirtskaftelke un kulturelle Institutione biebehoolde.
Noordwijkerhout
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Noordwijkerhout waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Noordwijkerhout waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,40 km² un deer woonje 15.539 Moanskene (2012).
Beooboachtboar Al
Dät beooboachtboare Al is dän Deel fon dät Al, wierfon dät in Theorie muugelk is, dän fon ju Äide häär woar tou niemen. In Theorie un nit in Praxis, deeruum dät me in Praxis dät Al bute uus Sunnensystem bloot truch elektromagnetiske Stroalenge woarnieme kon. Also ap ne Steede wier ju nit uutsoand wäd af wier ju tou swak is uum woar tou niemen, kon me niks sjo, wan et deer uk daach wät rakt.
In ju Ounnoame dät dät Al ne isotrope Struktuur häd, häd dät beooboachtboare Al ju Foarm fon n Baal mäd in de Midde ju Äide (af ap wäkke Steede die Woarniemer sik uk fint). As Radius wäd dan sowät 46,5 Milliarden Luchtjiere ounroat. Dät Al sälwen wäd ap bloot 13,75 Milliarden Jiere oold skätsed. Die Gruund dät dän skätsede Radius gratter is as dät Lucht in ju Tied touräächlääse kon, is ju Expansion fon dät Al. Me sjucht toun Biespil ap ju Äide dät Lucht fon n Stiernsystem dät ap 46,5 Milliarden Luchtjiere Oustand lait. Ieuwen leeter as dän Uurknal liech dät Stiernsystem ap 13,75 Milliarden Luchtjiere fon de Molksträite, man nu lait dät fääre truch ju Expansion fon dät Al. Dät Lucht wät do uutsoand wuude, brukte also man 13,75 Milliarden Jiere uum uus tou beloangjen, wan dät Stiernsystem nu uk fuul fääre wäch lait as 13,75 Luchtjiere. Me beteekent also gewöönelk as Radius fon dät beooboachtere Al dän Oustand dän do fierst wääge lääsende beooboachtboare Objekten nu fon uus oulääse, wan wie disse Objekten uk sjo, as jo wieren do jo noch fuul naier bie liegen.
Saarbrücken
Saarbrücken is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Saarlound. Ju Stääd häd 178.914 Ienwoonere (2010). Saarbruecken is siet 1909 ne düütske Groβstadt.
LED-Lampe
Ne LED-Lampe is n SSL (solid-state lighting) Lampe apbaud uut ne Gruppe fon Leds (Ljoachtdioden). Do Karakteristieke fon do anwoande Leds in de Lampe bestimme touhoope mäd dän Stroalengswinkel die Luchtstroom, Luchtstäärkte un Faawenwiergoawe.
Wiet Lucht
Wiet Lucht in LED-Lampen wuud uursproangelk moaked truch mäd Hälpe fon n UV-LED ne fluoresierjende Loage ('Phosphor') tou beljoachten. Intwiske rakt dät uk Variante do der fluks wiet Lucht uutstroalje. Uum wook wiet Lucht tou kriegen wäide wier uur Stoffe ferwoand, do ne woorm-wiete kleur emittierje, as Gould.
Model
LED-Lampen rakt dät in ferskeedene Modelle, wierbie ju Foarm fon ne gewöönelke Glöipeere mäd eventuel ne groote Edison-Foatenge (E27). Dät rakt uk uum Modelle mäd ne litje Edison E14-Foatenge, GU5.3-Stikfout (Bipin-Foet) of GU10-Bajonetfout.
Bie LED-Lampen sunt die Luchtstroom (in Lumen), ju Lichtstäärkte (in Millicandela) un die Stroalengswinkel (in ̊) relatierd.
Stroalengswinkel
Biespil: n 4000 mcd 30̊ LED stroalt juust sofuul Lucht uut as n 1000 mcd 15̊ LED. Die Stroalengswinkel is halwierd in de Bratte as uk in de Hööchte, ju Luchtstäärkte is deermäd fjauermoal so stäärk. Sjuch uk MR16.
Luchtstroom
Luchtstroom is ne Mäite foar ju Masse Energie ju n Luchtwälle in aal Gjuchten uutsoant. Ju Eenhaid fon Luchtstroom is die Lumen. Die Luchtstroom fon ne Glöipeere fon 40 Watt is t.B. 300 lm.
Luchtstäärkte
Ju Luchtstäärkte fon ne Luchtwälle is ju Masse Lucht ju de Wälle ourakt. Ju wäd foar LEDs uutdrukt in Millicandela (mcd). 1000 Millicandela is gliek an 1 Candela. Ju Luchtstäärkte is t.B. 590.000 mcd.
Faawetemperatuur
Ju Faawetemperatuur kon anroat wäide in Kelvin of Mired (1 Millione deeld truch de Faawetemperatuur in Kelvin).
Foardeele
As bereekend foar 10.000 Baadenuuren:
Lieuwensduur
Ne LED-Lamp kon theoretisk uungefäär 50.000 Baadenuuren meegunge (ne normoale Glöipeere funktioniert in n Truchsleek 1.000 Baadenuuren, Ne Spoarlampe (Kompaktljuchtlampe) twiske 6.000 un 15.000 Baadenuuren, ouhongich fon ju Marke). In n Praxis stoalt sik hääruut, dät ne LED-Lampe in n Truchsleek 10.000 Baadenuuren uuthaalt. Die Luchttouräächfaal uur ju ganse Tied is minner as 30%. Ju Lampe wäd minner heet un is swänk- un steetbeständich. Deerjuun konnen ju Glöipeere un ju Spoarlampe disse Waarmte ferdreege, in Juunsats tou ju LED-Lampe, ju neen hooge Temperatuure ferdreege kon. Dät is die wichtichste Gruund, wieruum apstuuns noch neen LED-Lampen tou kriegen sunt, do der beträfs Luchtärdraach un Formoat gliekwäidich sunt an t.B. ju 60W Glöipeere. Ne LED=Lampe ferdrächt goud dät gaue Ien- un Uutskaltjen, un ju kon sunner Probleme oubländed wäide.
Energieferbruuk
Do LED-Lampen fon däälich reeke sowät 50% fon ju apnuumene Energie ou in Lucht. Bie ne Spoarlampe is dät sowät 35% un bie ne Glöipeere 10%. Ju Räst wäd uumetou ouroat as Waarmte.
Ienskaltied
Bie ne Spoarlampe duurt dät eenige Sekunden eer ju dän fulboodige Luchtärdraach rakt, wier ju LED-Lampe fluks ätter dät Ienskaltjen dän fulboodige Luchtärdraach rakt.
Ätterdeele
LED-Lampen sunt djuur bie n Anskafjen. Eende 2008 kostede ne 6 Watt LED-Lampe (tou ferglieken mäd ne 75 Watt Glöipeere) twiske 25 un 45 Euro. Midde 2009 is die Pries al wät faalen.
Uk hieden LED-Lampen eenige Jiere häär n litjeren Stroalengswinkel, wiertruch jo minner goadelk wieren uum toun Biepsil n gansen Ruum tou beljuchten. Apstuuns rakt dät genouch LED-Lampen tou koopjen mäd n Stroalengswinkel fon 360̊.
Die grootste Ätterdeel fon LED-Lampen is sunner Twieuwel ju Faawetemperatuur. Ju wäd nämmelk as koold un uunkemoudich fäild. Man apstuuns (Midde 2009) sunt woormwiete un extroa woormwiete LED-Lampen tou kriegen. Do sunt mäd ne gans tänne Gouldloage bedäkt, wiertruch dät Lucht molliger un jeeler wäd.
Uk ju Faawenwiergoawe-Index, ju der wiest of aal Faawen bie Beljuchtenge apa ne natüürelke Wiese wierroat wäide, is bie LED-Lampem noch nit optimoal. Foar ju Akseptierenge fon LED-Beljuchtenge in de Huus is dät n wichtigen Faktor.
Toukumst
Weegen do läige Stroomkostenge un dän loange Lieuwendsduur wollen LED-Lampen in de Toukumst woarskienelk fuul fon do uur Lampensoarten ärsätte.
Navajo (Sproake)
Unner dän Twäide Waareldkriech wuud ju Sproake bruukt as Kode in dän Pazifikkriech truch Navajo-Kodespreekere uum stilkene militäre Begjuchte uur dät Radio tou seenden. Dät hied dän Foardeel, dät dät n gjucht gaue Methode foar ferslöätelde Kommunikation waas. Ju Kode is sieläärge nit fon do Japaner breeken wuuden.
Sjuch uk
Wikipedia in Navajo, juust gratter as uuse.
Beekmans Wille
Beekmans Wille waas n gjucht grooten un stäärken Mon, die der uum 1800 lieuwed hääbe schäl in Wräis ap n Hümling. Hie schäl die Lääste fon do Hüünen weesen hääbe. Fon him honnelt ne Geskichte.
Geskichte fon Seelterlound
Seelterlound häd fröier fielicht heerd tou ju Comitia Sygeltra. Daach spräkt fuul foar ne Besiedelenge fon dät Noude häär. Ju Tied fon Besiedelenge kon lääse in dät alfte Jierhunnert.
Ju ooldste Uurkunde stamt uut 1319. Seelterlound hied goude Kontakte ätter dät Noude, man uk ätter dät Suude wai. In dät Jier 1400 wäd dät fon dän Groaf fon Tecklenbuurich an Munster uurdrain. Man in ju Tied wäide uk do aastfräiske Ienfloude gratter.
Seelterlound hied noch loange ne bestimde Oainständegaid un kreech uk noch ne Sunnerloage truch Honnel un Skipfoart.
Al siet 1535 foont die lutterske Gloowe Iengong in Seelterlound, wät duurde bit 1630.
Die seelter Honnel profitierde eerste fon ju frantsööske Besättenge (1795-1812), man koom leeter toun Stilstand. Dät broachte Äärmoud, bit in näiere Tied uur Ärwäärbswällen fuunen wuuden.
Ju Geskichte
''TOUHOOPEFOATENGE. Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte fon Seelterlound ätter dät Noude wai. Sproakelke Ärwäägengen läite sluute ap ne Besiedelenge foar dät 11. Jierhunnert fon ju Oamsemundenge häär. Siet 1400 waas Seelterlound unner munsterske Härskup bit 1812, as et tou Ooldenbuurich koom.'' (Siedenuumere beluuke sik ap Kramer 1994, wan nit uurs anroat).
Fräiske Riek
Ap Gruund fon dän Noome fon Seelterlound wäd wäil ounnuumen dät dät Lound fröier tou ju uum Suugel (Sögel) ap n Hümling tou situierjende Comitia Sygeltra heerde. Seelterlound skuul dan uk fon dät Suude häär besiedeld wuuden weese. In Touhoopehong mäd ju daach fräiske Sproake fon do Seelter wäd dan ju Konzeption fon "Hümlingfräisen" nöödich (Sello 10). Unner (Noomen 1N, S. 35) hääbe ik wiesd dät die Noome fon Seelterlound uk Ruumte foar ne uur Apfoatenge rakt, wierbie Besiedelenge uut dät Noude muugelk blift. Deerbie skäl dan in Betracht nuumen wäide, dät do fräiske Kustenstrieke in dät Middeloaler tou do tichtst befoulkede Gebiete fon Europa heerden (Slicher van Bath 1973.201ff.). N Besiedelenge loangs do Honnelsweege ätter dät Binnenlound kuud deerbie muugelk weese. Dät deerbie uk Ienfloude fon t Suude häär aptrieden, waas fielicht deeran outouleesen (Se22, 62 Anm.), dät do allere seelter Buurenhuuse fon skeen niedersaksisken Typ sunt (wan uk ätter näiere Ansichte do "Fräiske Huuse" eerste fuul leeter deeruut äntsteen sunt, fgl. t.B. Van der Veen 27). Man in sproakelke Apsicht häd dät Noude wonnen un sik soogoar heelden ätterdät in dät eegentelke Aastfräislound ju fräiske Sproake fon dät Läichdüütske fertroangen waas. Sello meende, dat do amtelke Foarme fon do seelter Täärpnoomen ap ne originoal "düütske" Befoulkenge wiese (Se22), man as wie leeter (S. 37-45) sjo, läite do sik goud uut ooldfräiske Foarme ouleede. Do "düütske" Familiennoomen (Se25) as uk dät "saksiske" Loundgjucht (Se62) sunt fielicht eerste äntsteen as do Seelter in Seelterlound woonden. Uur ju suudelke Ienfloud in do Loundnoomen sjuch S. 390. thumb|200px|Dät [[Brookmer Gjucht]] Do geskichtelke Wällen läite uus gans in Tjuustergaid uur ju Tied fon ju Besiedelenge. An ju Foarm fon dät seelter Woud Jool "Rad" is oawers ättertouwiesen, dät dät Seelterske sik al fon dät Aastfräiske ouskat hiede foar ju Besiedelenge fon Noudfräislound, also foar ju Midde fon dät alfte Jierhunnert (Århammar 1969.59f.)
Leet Middeloaler
In 1459 wuud ne foar sowät trüütich Jiere an dät Klaaster däine Skoankenge fon n Stuk Foan beuurkunded, deeruum dät uur Ljude to Scarle dät hääbe wollen (Ur743). Ätter Friedländer (Ur743) skäl deeruum uk die Foan in Scarle lääsen hääbe, wierfoar hie - wäil beleeken ap dän Oustand fon Langen - Litje Skäddel (Kleinscharrel) bie Tjootern ounnimt. Man deer ju Uurkunde fon Heer Johan curet to Ramslo apstoald is, waas dät wäil eer Skäddel in Seelterlound. In dät Jier 1472 beanspruchje eenige Baalenjer n Stuk Foan, dät fon hiere Oolden an dät Klaaster Langen skoankt wuude; jo wuuden oawers fon dän Gjuchter Herman ter Molen ter Oyta (Ait) in t Uungjucht sät (Ur910). Tou n sälgen Slus kumt 1475 her Ageld, kerchere to Uthende junuur eenige uur Baalenjer (Ur947).
Ätter t Suude hääbe wie n Tjuugnis fon minner früntelke Ferhooldnisse, as 1376 do gemeene Buuren fon Skäddel betjuuge, hiere Roowtoage juun Lampeken in Merne ienstaale tou wollen (Engelke 260). Merne is wäil Marren bie Lindern (Rü8 Register, S. 347), uum 1800 noch Mornen (Lc6). In 1656 hat et, ju Skäddeler Meente af Säärke häd siet Moanskentoanken dän Roagentjaande in Grootenging, uk bie Lindern (Wi437). Dät tjut wäil ap oolden Honnelskontakt wai; fielicht sunt jo do Seelter Jäild skeeldich weesen. So wäd uk ju Familie Blok in Hollen al 1403 un 1458 mäd dän Tjaanden tou Bäärsel beloand (Rü5.556 un 5.762).
Dät wai un wier twiske Noude un Suude behärsket uk in n Ounfang ju politiske Geskichte fon Seelterlound. Dät wäd as Sagelterland naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 (He297, fgl. Sello 32f.) as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Münster uurdrain wuuden. Deer wäd ounnuumen (Sello 9ff., Fr32) dät Seelterlound laangere Tid Tecklenburgisk Hoohaidsgebiet weesen is, as uk ju Noaberstääd Ait (Friesoythe). Man weegen ju isolierde Loage skäl die Tecklenbuurger Ienfloud littik weesen hääbe. Do Seelter betoalden bloot n "Greeuwenskät" fon 4½ Tonne Butere. thumb|200px|Woapen fon dät Seelterlound In ju tuusterge Tid um 1400 sunt düütelk do aastfräiske Ienfloude gratter wuuden. As 1399 die aastfräiske Hauptling Widzel tom Brok bie n Träffen in Tjootern (Detern) doodsloain wäd, wäide do Seelter as Deedere naamd (Sello IVff., 29ff.). Widzel häd Seelterlound wäil ärooberje wüüld. Daach fiende wie al ap n 23. Moai 1400 dät Sagharderland as Besiegler fon ne Uurkunde, wieroun hovetlinge unde meynheyt des ghansen landes to Ostvreslande do Hansestääde toutälle, fääre do Vitalienbruure (Seeroowere) nit moor tou hälpen (Ur171). Noch 1417 wäd Segelterland (Rq112) tou do fräiske Seelounde täld, man leeter heere wie niks moor fon politiske Ferbiendengen mäd dät Noude. Do Seelter hieden wäil do Münsterske Biskuppe as goude Loundesheeren ärkoand.
Unner Munsterske Härskup kuud Seelterlound noch loange ne bestimde Oainständegaid bewoarje. Foarallen do bie Hettema (He256-415) roate Uurkunden wiese ne ganse Riege fon Fersäiken ap, uum disse Oainständegaid ientoudomjen. In disse Stried wude 1587 dät Seelter Loundgjucht ap Skrift stoald (Sello 40). Ätter dät Loundgjucht (He256ff., Se38-64) wuud Seelterlound ferwalted fon tweelich Burgemästere, fjauer uut älk fon do trjo Säspele Strukelje, Roomelse un Skäddel. Ap Fäästeläiwends Täisdai (Beekensdai) af ap Näijier (Se42) wuuden älke Jier säks näie Burgemästere wääld ap n Säärkhoaf in Roomelse. Ätter Engelke (247) waas ju Gjuchtsferfoatenge skeen fräisk, man ätter Sello (62) saksisk. Ätter Siebs (Sa251) läite sik deeruut man min Slusse uur ju Oustammenge fon do Seelter luuke.
Honnelstied (1500-1800)
Ne Sunnerloage kreech Seelterlound truch Honnel un Skipfoart, wierbie toueerst Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuuden weegen dän Diekbau in Aastfräislound uk Flintsteene uut dän Humling wichtich. Deer ieuwenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Side 63) häd an Hound fon Skattengsregistere dän Ferloop fon do Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un uum Seelterlound ferglieked. Deerbie wiesde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wüült ju fon Lohe an de Söiste bolde glik bleeuwen waas. Bie glieke Uutgongsbedingengen hieden buutendät do seelter Täärpe al 1472 sowät säksmoal sofuul Huushollengen as do Täärpe an de Söiste. Deeruut wiest sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Skipfoart. Deertruch koanden do Seelter ju groote Waareld, wät sik wiest uut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve uum 1520 (Ni474).
Intwiske bleeuw Seelterlound foar ju Butewaareld uunbekoand, wät me sjucht an ju Ferteekenge ap oolde Koarten (» S. 18). Daach waas Seelterlound nit gans ousleeten un so foont uk dän lutterske Gloowe Iengong. Al in 1535 rakt dät Teekene deerfon (Wi412) un as 1613 die katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as die 30-jierige Kriech uutbriek. Noch immer wäd fertäld fon do Mansfäilder, do in n Dezember 1622 uur dän befäärsenen Foan in Seelterlound ountroangen un deer skräkkelk huuseden (Tr12f., Ni478, M3.79f.). In 1649 hat et, dät dät Säspel Strukelje bolde äntfoulked is (Br45).
Noch bit 1630 mouten lutterske Preetjere in hiere Amt blieuwen weese (Wi419). Fon 1642 bit 1651 roat dät Pestoor Manegolt foar gans Seelterlound. Ju Säärke waas oawers wäil so ferwuuden, dät hie dät nit bewaltigje kuude. So wuuden fon 1651 bit 1660 (in Skäddel bit 1664) Jesuiten ätter Seelterlound soand. Deerätter koomen wier Waareldsgäistelke. Uur n Foulge fon ju Rekatholisierenge » bie 40N (Tjootern).
In 1795 fäl ju Konkurrenz fon dän holloundske Honnel wäch weegen ju frantsööske Besättenge deer. Deerfon skäl die seelter Honnel juust as die fon Oamde profitierd hääbe (Kalma 291). Dät wuud minner as Napoleon in 1806 ju Blokkade juun Änglound ienfierde. So waas die Honnel al bolde tou Eende as 1811 ju frantsööske Okkupation foulgede (Ni487). Deermäd koom uk n Eende an ju seelter Sälwenferwaltenge un kreech älke Täärp n Maire. In 1812 wuud dät seelter Archiv mäd Iekemäiten un Gesätsbouke eepentelk ferkooped.
As 1813 do Frantsoosen wier ferdrieuwen wuuden, toachten do Seelter dät jo hiere Fräiegaid wier kriege skuulen (M3.87). Man intwiske wieren jo in Foulge fon dän Rieksdeputationshauptslus al 1803 mäd Ait un Kloppenbuurich an Ooldenbuurich keemen un do Ooldenbuurger wieren deer nit mäd ienfersteen: "Im Jahre 1815 zog ein kleines Mißverständniß, indem nämlich eine etwas freye Reklamation ihrer vermeinten Rechte für Empörung angesehen wurde, ihnen ein Militair-Commando zu, welches aber bald wieder abzog" Ni488; » uk 1630S.
Ätter ju frantsööske Tid
Ätter ju frantsööske Tied bloide ju Honnel nit wier ap (Br51), wäil uk deeruum dät Aastfräislound dän Ienfier fon Eed mäd n sweeren Tol belaide (Br60). Deertruch koom Seelterlound in groote Äärmoud. Do Seelter geenen deeruum bie Sumerdai as Mäddere (Holloundsgungere) ätter do rieke Kloaigruunde fon Groningen un Wäästfräislound (Ls349-351, B15.16). Uk koom dät tou ne gewaltige Uutwonnerenge ätter Amerikoa (Louisville, Cincinnati) (Br46). Eerste juun 1900 wuud dät wier beeter, as Eedhonnel un Skipfoart wier aplieuweden truch do näie Kanoale. Noch beeter wuud dät truch dän Gebruk fon Kunstmjuks un ju Foan-Kultiwierenge. Uum 1900 koomen näie Sträiten (» 239U, 1197R) un 1908 wuud ju Iersenboan truch Seelterlound in Bedrieuw nuumen (Ls130).
Twäide Waareldkriech
Ap'n 26. un 27. April 1945 liech ju Ouweerlinie in Roomelse unner Artilleriefjuur. Die Boahnhof un do Noaberhuuse kreegen Granoatträffere, un dät Lound gjuchts un links deerfon, truch ju Gärtneräi un loangs dän Wai ätter Burloage, wude sweer bescheeten. In Roomelse kreegen moorere Huuse Granoatträffere. N groot Deel fon ju seelter Befoulkenge soacht sik Unnerkuumen inne Foan.
Die Foulksstoarm hiede in Rommelse anne Sträite loangs alle 30 Treede n’Gat uutsmieten foar do Panserouweertruppen. Panserspeere wuden baud in Roomelse un in Hollen. Die Foulksstoarm oarbaidede alle Deege an do Panserspeere un moaste ju Wache staale bie do Sprengleedungen. Die Foulksstoarm hoalde Boomstaame uut n’Busk hoald, fierde Sound an un greeuw Skütsensloote. Tällermienen wuden iengreeuwen in dän Loangholter- un Aasternborger Wai, in dän Skäddelerdom un an n’Kenoal loangs in Elisabethfoan.
An 20. April wieren do Polen noch in Papenbuurich un ap’n 27. April wieren do poolske Truppen kloor foar dän Oungriep. Die düütske Kommandör hiede tou disse Tied iensäin, dät aal do düütske Ouweeranloagen ferrät weese moasten un hie roate so dän Befeel, ju Ouweerlinie in Roomelse aptoureeken.
28. April, foar Sunnenapgoang bie dookich Weeder, heerden do Ljude inne Foane dumpe Detonationen. Man, wäägen dän Dook waas nit fuul tou sjoon. Aal do Brääge uur de Seelter Äi mäd Uutnoame fon ju groote Brääch twiske Holn un Holnerfoan, ju as lääsde dän Wai eepenheelden wude foar do lääsde Suldoaten, do dän Touräächtoacht däkkeden. Do Kjuusdomme-, Tillen- un Sträitenleedungen geenen hooch. Bie do groote Sprengungen skäddede sik ju Gruunde. Do Huuse appe Naite fon do Sprengungen wieren aal stukken geen. Do Polen hieden inne Noacht alles kloor moaked foar’n Foarmarsch. Jo kuden do Sprengungen uk heere un kemen loangsoam un fersichtich mäd do Pansere ounrulljen.
As do Polen heerden, dät do düütske Truppen gans wächleeken wieren, stoalden jo dät Skjooten ien. Do Seelter skuulen uut de Foan kuume un ätter sien oaine Huus gunge. Eenige Huuse in Seelterlound wieren wäil läip meenuumen wuuden, man do Täärpe stuuden noch. Do tjo Säärken wieren stounden blieuwen. Do düütske Pioniere hieden wäil dän grootste Skoaden oungjuchtet mäd hiere Sprengungen.
Kutenai
Do kanadiske Gruppen un däälich First Nations beteekenje sik sälwen as Ktunaxa (Uutsproake: ‘K-tuu-NA-cha’ of ‘Too-na-ha’). Dit Woud kumt wäil häár fon Kotona, ju Uutsproake fo n dän Stamnoome Ktunxa truch do Piegan-Blackfoot-Indioaner, Uur Plainsstamme beteekende him as ‘wook Foulk.’ Jo sälwen naamden sik ‘Foulk fon do Woatere’ of ‘Foulk fon de See’. Do US-amerikoanske Gruppen un Stamme fon däälich beteekenje sik sälwen as Ksanka (fon Ksahans-?akis - ‘goude Träfsicherhaid’), man däälich naame jo sik offiziell maast 'Kootenai'.
Ju Sproake fon do Kutenai, dät Kutanaha, ju der fon säks fon do soogen Stamme boald wäd, heert tou neen fon do indioanske Sproakgruppen, wiest oawers Äänelkhaide ap mäd dät Algonkin un dät Salish ap. Tou ju läáste Gruppe heert aan Kutenai-Stam.
In Kanada lieuwden 2008 uur 1.200 Anheerige fon do Kootenay, in do USA uur 800 Kutenai.
Haspel
Dissen Artikkel beskrift dän Wai fon dät Jäiden twiske Spinnen un Weeuwen. N Haspel is ne Reewe, ju dertou tjoont, dät Jäiden ätter dät Spinnen tou Dokken tou bienden, do der bie n Weeuwer feroarbaided wäide konnen. Die Weeuwer bruukt dan ne Kroune, uum dät ap sien groote Piepen tou kriegen. Do kuume atters in ne Skäärlaadere, wierfon do ap dän groote Roome tou ju Kätte skäärd wäide, ju me benutset in dät Weeuwerstäl.
Oarbaidswiese
Wan ju Piepe fon dät Wäil ful is, dan kumt dät Jäiden ap n Haspel. Deerfoar wuud ju Piepe in den Boudem fon den Haspel stat un dät Jäiden wuude aphaspeld. Die Haspel is touhoupesät uut Boudembrääd, fjauerkaantigen Apstok, Oakse mäd n littik Rääd un n Kamrääd un foar de Oakse n Kjuus as bie ne Määlne. Ap do fjauer Eenden fon dät Kjuus sunt do fjauer Hilte, do dät Jäiden apnieme. In dät Kamrääd is n litjen Stift ounboord un älke Moal wan di Stift unner ankeem, lichte hie ne Holtspoune ap un liet se wier faale as ne Feeder un ju kwad dan ,,knip". Dät waas dan elkemoal n Knip Jäiden un wuud älkemoal buunen (n Biend; dät is 120 moal in n Haspel; wäkke Haspele mouten deerfoar twäie knipje). Dät wäd in n Stuk haspeld, dät sunt tjoon Biend. Dan waas die Haspel ful; dät Jäiden wuude häärunner nuumen un tou n Dokke troald. Do Dokken wuuden dan ätter dän Weeuwer broacht.
Häd me nu njuugen Stuk, dan sunt dät träi Smitte (7½ Äälne) träi Träid, dät is groaf Linnen. Wan dät Jäiden tou dät Linnen kloor is, dan wäd et ap groote Piepen spould, wiertou me do Dokken uum ju Kroune lait. Wan me dan n Lappe hääbe wol fon tweelich Smitte, dan mout me 48 Stuk Skäärjäiden hääbe un 48 Piepen, ap älk een Stuk. Dan wäd dät skäärd twintich Piepen toumoal in n Skäärlaadere. Dan wäide do eerste twintich uum die groote Roome tou skäärd, soloange dät se loos sunt. Un dan kuume twintich friske deeroun un dan sunt der noch oachte, eer do lääste twintich loos sunt, ounsät, un dan soloange skäärd, dät se aal loos sunt. Dan mout et derou kätted wäide un dan kumt et an dät Stäl.
Waas dät Wulle toun braidjen, dan moaste dät foar dät Spinnen noch krassed (keemd) wäide mäd ju Krasse. Ätter dät Spinnen wuud dät dan noch twiend (dubbeld moaked) ap dät Wäil. Dan kuud dät uk haspeld wäide un wuud dan eenfach as Dokken apwoard un ätters tou n Kljoun winneld.
Woudelieste
Apstok m., Biend n., Boudembrääd n., Dokke f., groote Piepe f., groote Roome m., Haspel m., haspelje, Hilt b., Holtspoune f., Kamrääd n., Kätte f., Kjuus n., Knip n., Kroune f., litje Rääd n., Oakse f., Piepe f., skääre, Skäärlaadere f., spoulje, Stift m., Stuk n., Wäilpiepe f., Wiende f.
Herne (Dld.)
Herne (Dld.) is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 170.992 Ienwoonere (2010). Herne (Dld.) is siet 1933 ne düütske Großstadt.
Oegstgeest
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Oegstgeest is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Oegstgeest is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 7,75 km² un deer woonje 22.687 Moanskene (2012).
Uplengen
thumb|260px|Säärke in Remels
Uplengen lait in dät historiske Lengenerlound
Oirschot
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Oirschot is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Oirschot is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 102,85 km² un deer woonje 17.759 Moanskene (2012).
Museumstäärp Kloppenbuurich
Dät Museumstäärp Kloppenbuurich – Läichsaksisk Fräiluchtmuseum in ju läichsaksiske Kringstääd Kloppenbuurich is een fon do ooldste Fräiluchtmuseen Düütsklounds. Dät Museum häd ju Apgoawe, do loundelke Bautoankmoale fon dät Buundeslound Läichsaksen tou ärfoarskjen un in Biespiele originoalgetjou tou dokumentierjen.
Dät Läichsaksiske Fräiluchtmuseum is ne Non-Profit-Organisation. Owwol et ju Iengjuchtenge nit deeruum gungt, muugelkst fuul Besäikere antoulokjen, hied dät Museumstäärp Kloppenbuurich 2009 moor Besäikere as älk uur Museum in Läichsaksen (250.000). 2004 wieren unner do Besäikere ca. 60.000 Bäidene un Jungfoulk, do in dän Roome fon dän Skoulunnergjucht do Anboode fon dät Museum bekiekeden. thumb|270px|Uursichtskoarte fon dät Museumstäärp
Geskichte
Dät Museumstäärp wuud 1934 fon dän Kloppenbuurger Studienräid Heinrich Ottenjann anlaid. Fierelk eepend wuud dät an n Heemelfoartsdai 1936. An n 13. April 1945 wuuden säks Huuse fon dät Museumstäärp truch Artilleriefjuur fernäild, deerunner uk die Quatmannshoaf. Die Hoaf wuud bit 1962 detailgetjou rekonstruierd. Ätterfoulger fon Heinrich Ottenjann as Museumsdirektor wuud sin Suun Helmut Ottenjann - fon 1961 bit 1996. Siet 1996 is Uwe Meiners Direktor fon dät Fräiluchtmuseum.