cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Düütsklound
Geskichte
Truch do Sponnengen twiske dät Aaste un dät Wääste begon direkt ätter dän Twäide Waareldkriech die Koolde Kriech. Do Sponnengen twiske ju Sowjetunion un dät Wääste wuuden gans stäärk as in 1961 ju Berliner Muure baud wuude.
Ätter dän Fal fon ju Muure in 1989 wuuden do two Düütsklounde fereeniged ap dän 3. Oktober 1990. Ätter ju Wierfereenigenge wuude Berlin ju Haudstääd fon dät näie Düütsklound. Siet dän 1. Januoar 2002 häd die Buundsrepublik Düütsklound mäd alwen uur Lounde fon ju Europäiske Union dän Euro ienfierd.
Geografie
Düütsklound is een fon do grootste Lounde in Europa. Dät wäd in dät Noude begränsed fon ju Noudsee un ju Baltiske See un in dät Suude fon do hooge Bierge fon do Alpen (hoochsten Top ju Zugspitse ap 2,962 m). Twiske do Bierge un ju See rakt dät groote Woolde in Midde-Düütsklound un dät ganse platte Lound in dät Noude. Düütsklound wäd begränsed fon ju Noudsee, Dänemark un ju Aastsee in dät Noude, Polen en Tschechien in dät Aaste, Aastriek un ju Swaits in dät Suude, un Frankriek, Luxembuurich, Belgien un do Niederlounde in dät Wääste.
Ailounde
miniatur|Dät Ailound Rügen in dät Noude. thumbnail|Ju Alpenloundskup in Bayern. Foar ju Noudseekuste lääse do fräiske Ailounde. Disse Ailounde kon me in two Gruppen unnerskeede: do noudfräiske un do aastfräiske Ailounde. Do noudfräiske Ailounde sunt Sylt, Amrum, Föhr, Pellworm, do Halligen. Hälgelound heert tou ju noudfräiske Kultuurregion, man wädt nit altied tou do noudfräiske Ailounde rekend. Do aastfräiske Ailounde Borkum, Juist, Norderney, Langeoog, Spiekeroog un Wangerooge heere tou Läichsaksen. In ju Aastsee lääse noch n poor Ailounde. Do grootste sunt Rügen un, mäd two Bräägen an’t ferbuunden, Usedom. Do grootste Ailounde in do düütske Meeren sunt Mainau, Lindau un Reichenau in’t Bodenmeer un Herrenchiemsee in ju Chiemsee.
Woater
Ju Donau lopt fon’t Wääste ätter dät Aaste wai truch Suud-Düütsklound, un stroomt dan uur ju Gränse tou Aastriek. Die Rhien begint inne Swaits, bildet ju düütsk-franske Gränse un stroomt ätter dät Rhienlound in dät Noude, beeget noudelk fon Duisburg ätter dät Noudwääste un stroomt uur ju niederloundiske Gränse. In dät nouddüütske Läichlound stroomte ju Oamse, ju Weser un ju Elbe aal ätter ju Noudsee wai. In Mecklenbuurich-Foarpommern stroome ferskeedene litje Äie ätter ju Aastsee wai. Ju Neiße un ju Oder bildje ju grattendeels Gränse mäd Polen.
Bierge un Höäwele
Ungefeer 5,8 fon do Alpen lääse in Düütsklound. Jo lääse heel un aal in dät Buundeslound Bayern, dät eensige Buundeslound wier do Bierge hagger as 2000 m buppe Normoalnul sunt. Ju Zugspitze is mäd 2962 m buppe Normaalnul die hoochste Bierich fon Düütsklound.
In’t nouddüütske Läichlound lääse do Heideregione mäd hiere Höäwele. Eenige Höäwele sunt hagger as 100 m, wierfon ju Heidehachte in Schraden (appe Gränse fon Brandenbuurich un Saksen) mäd 201 m die hoochste is.
Die joopste Punkt lait bie Neuendorf-Sachsenbande in Släswiek-Holsten un is -3,54 m joop.
Befoulkenge
In Düütsklound woonje ungefeer 83,1 Million Moanskene (2021).
Religiöse Tradition
Uum’t Jier 500 liet Chlodwig I. fon’t Frankiske Riek sik depe. Hie un sien Foaroolden wieren Heeden. Truch dän Ienfloud fon’t Frankiske Riek wuuden do Saksen uum’t Jier 800 kristelk. Bie do Fräisen wuude Bonitius uum’t Jier 754 uumebroacht. Bie do Fräisen wuude bloot n Deel fon ju Befoulkenge kristianisiert, bit in dät 11. Jierhunnert wuude dät Heedendum praktisiert. N groot Deel fon do slawiske Stämme in’t Aaste fon Düütsklound wuuden eerst ätter die Wendenkrjuustoacht fon 1147 kristelk. Sietdäm is dät Kristendum ju dominierjende Religion in Düütsklound. thumb|Do dominierjende Religione 1517 moakede Martin Luther sien 95 Thesen bekoand. Hie wüül juust as Johannes Calvin un Huldrych Zwingli ju katoolske Säärke reformierje. Disse Reformation fierde tou n Twodeelenge in ju Säärke; die Protestantismus und die Katolisismus. Dissen Strierd fierde tou dän Trietichjierigen Kriech (1618-1648). In’t 18. Jierhunnert fiert ju Apkloorenge tou religiöse Toleranz. Dät wietenskuppelk-apkloorde Kristendum mäd heedenske Ienfloude wuude ju Gruundloage foart modärne Kristendum in Düütsklound.
Ferdeelenge
2021 roate et ungefeer 26 % Katoliken un sowät 25 % Protestanten. Deertou kuume noch Orthodoxe un uur kristelke Gemeenskuppe. 2020 waas 54 % fon alle Düütsken kristelk. 2020 liech ju Antaal Muslime twiske 6,3 un 6,7 %. Do uur Religione staale mädeenuur 1 % fon ju Befoulkenge, deerfon sunt 270.000 Buddhisten, 209.000 Wiccas, 200.000 Juden, 100.000 Hindus, 200.000 Jesiden, 90.000 Heeden, 10.000 bit 20.000 Sikhs un 6.000 bit 12.000 Bahai. Ju Antaal fon Konfessionsloosen lait bie 42 %.
Ousäin fon do Stäädstoate (Hambuurich, Berlin un Bremen) roate et in do oolde Buundeslounde allerweegense moor Kristen as Nitkristen. In Släswiek-Holsten is ju Ferdeelenge boalde gliek, in dät Suudaaste (Bayern) un dät Wääste (Rhienlound-Pfalz, Noudrhien-Wäästfoalen, Saarlound) rakt et ne katoolske Moorhaid, in ju Midde un dät Noude (Hessen un Läichsaksen) rakt et ne evangeliske Moorhaid, in Baden-Würtembierich is ju Antaal fon Katoliken un Evangelisten hoast gliek. In do Stäädstoate un do näie Buundeslounde is n Minnerhaid fonne Befoulkenge kristelk. Do maaste Kristene in disse Buundeslounde sunt maasttieds evangelisk.
Sproaken un Minnerhaide
Hoochdüütske is ju de facto ju Loundsproake. Et rakt uk noch Deensk, Noudfräisk, Seelterfräisk un Sorbisk as anärkoande Minnerhaidesproaken. Do Minnerhaide in Düütsklound bestounde uut nit moor as oankelde tjaanduusende Persoone. In Läichsaksen un Släswiek-Holsten lieuwje do Fräisen, in Släswiek-Holsten lieuwet ju deenske Minnerhaid un in Brandenbuurich un Saksen lieuwje do Sorben. In dät Noude fon Düütsklound is Läichdüütsk (of Platdüütsk) as Regionalsproake ankoand.
Stoatsgruundenge
Ju Buundesrepublik Düütsklound is as Stoat un Foulkegjuchtsubjekt ätter heerskjende Leere un ständige Gjuchtspreekenge fon’t Buundesferfoatengsgjuchthoaf identisk mäd dät Düütske Riek un sin Foarloopere, die Nouddüütske Buund, un stoant deermäd siet 1867 in’n stoatelke Kontinuität. Do unnerskeedelke Ferfoatengen beliektekenje dän historisken Touhoopehong fon do historiske Stoate. Ätter ju allierte Besättenge fon Düütsklound in 1945 wude ju Gruundwät ap’n 23. Moai 1949 bekoand moaket un wuude aan Dai leeter in Krääft sät. Truch ju düütske aast-wääst Deelenge waas ju Jeeldichhaid skroa. In Aast-Düütsklound wuude ap’n 7. Oktober 1949 ju DDR as oanständige Stoat gruunded un kreech uk ne Ferfoatenge, ju 1968 ärsät un 1974 revidiert wuude. Do Aast un Wääst wier touhoope keemen, wuude ju Jeedichhaid fonne Gruundwät op’n 3. Oktober 1990 ap’t ganse Stoatsgebiet fergratterd. Truch dät Eende fon’t Viermächtabkommen kreech dät fereende Düütsklound ju fulständige Souveränität wieruum.
Stoatstruktuur
thumb|Ju düütske Ferwaltenge Berlin is ju Haudstääd fon Düütsklound un in Berlin is die Buunsdai un do maaste Ministerien. Ju Buundesrepublik is federoal apbaud un bestoant uut 16 Buundeslounde (uk wäil Lounde naamd). Deerfon sunt Berlin, Hambuurich un Bremen Stäädstoate.
Ättern Buund un do Buundeslounde foulgje do Kringe (düütsk: Kreise). Apstuuns rakt et 400 Kringe, wierfon 294 Loundkringe un 106 kringfräie Stääde. Ju Gemeende is ju läichste Ferwaltungseenhaid, ju stoant unner do Kringe. In Junuoar 2021 roate dät 10.790 Gemeenden in Düütsklound. Deertou kuume noch moor as 200 grattendeels unbewoonde gemeendefräie Gebiete.
Buundeslounde
240px|rechts|Do düütske Buundeslounde. Dät rakt in Düütsklound 16 Buundeslounde of Deelstoate:
Etymologie
Ju Etymologie befoatet sik deermäd, outouleeden wier uus Woude häärkuumen dwo. Foar do ‘groote’ Sproaken as dät Düütske is dät in wieduut do maaste Fälle al oarich uutsoacht wuuden en fäästlaid in Etymologiske Woudebouke. Foar do litjere Sproaken - mäd Uutnoame fon t.B. dät Hümlingske - is dät oawers nit so. Foar fuul fräiske un uk wäkke seelter Woude bestounde oawers al Sunnerstudien. Foar dät Wäästfräiske kon me deerfon fuul bienunner fiende bie Spenter (1968) un foar dät Noudfräiske bie Löfstedt (1928) un (1931). Besunners Regionoalwoude fint me bie Book (1996). Fääre rakt dät oafte uk kuute etymologiske Bemäärkengen in ‘algemeene’ Woudebouke, as foar dät Seelterske in do al ärschienene Beende fon dät NSW. Deerbie honnelt sik dät dan uum kuute Ferwiese ätter uur Sproaken, wierbie do Ferhältnisse oafte noch goarnit uutoarbaided wuuden sunt.
Düütsklound
Wirtskup un Ferkier
thumb|Frankfurt am Main is dät Finanzsäntrum fon Düütsklound. Dät nominoale Bruttoinloundsprodukt waas in’t Jier 2020 ungefeer 3,8 Billionen US-Dollar. Dät moaket Düütsklound tou ju grootste Foulkswirtskup in Europa un ju fjode appe Waareld. Ätter dät BIP pro Kop stoant Düütsklound internationoal an ju 18. Un in ju Europäiske Union an ju 8. Steede (2019).
Etymologie
Teekene
Bie ju etymologiske Beschrieuwenge bruukt me bestimde Teekene, as:
Düütsklound
Wirtskup un Ferkier
Dät Automobil wuude 1886 fon Carl Benz in Düütsklound uutfuunen. Düütsklound is däälich appe ganse Waareld foar ju Autoproduktion bekoand. Dälich sunt Bedrieuwe so as Volkswagen, Mercedes-Benz un BMW wichtich foar ju düütske Wirtskup.
Etymologie
Teekene
Do behonnelde Woude wäide scheeuw stoald un ju Betjuudenge twiske ‘ ’.
Düütsklound
Wirtskup un Ferkier
Frankfurt am Main is dät Finanzsäntrum fon Düütsklound un häd die grootste Fluchhoawen fon Düütsklound. Deer wäide do maaste Passagiere un Fracht transportiert. Uur groote Fluchhoawene sunt München, Berlin Brandenbuurich, Hambuurich, Stuttgart un Düsseldorf.
Düütsklound heert waarelwied tou do grootste Importeure un Exporteure. Foar dissen Hondel is Düütsklound gjucht oughongelk fon do Seehoawene. Dät grootste Deel fon dän Seehondel lopt uur do niederloundiske Seehoawene un Antwerpen. Do tjo grootste Seehoawene in Düütsklound sunt Hambuurich, Wilhelmshoawen un Bremerhoawen. Die JadeWeserPort in Wilhelmshoawen is die eensige Joopwoaterhoawen in Düütsklound. An ju Aastsee sunt do wichtichste Hoawene Rostock, Lübeck un Kiel.
Etymologie
Häärkumst fon do Woude
Do Woude sunt ap ferscheedene Wiesen in ju Sproake keemen:
Ouleedenge
Hier betrachtje wie toueerst ju Ouleedenge fon Äärfwoude anhound fon eenige Biespiele.
ätter
Wo me deerbie ferfoart, wollen wie hier wiese anhound fon ju Woudgruppe uum ätter ‘nach’. In jusälge Betjuudenge fiende sik in uur Sproaken eng. after, noudfräisk Mooring eefter, Föhr efter, Sylt eeðer un uk noch ooldfräisk efter. Deermäd lät ju Etymologie genöigend ärkläärd, wan me bloot ap Seeltersk ne Äntwikkelenge -ft- > -tt- ounnieme kon. Ap wäästfräisk hat efter oawers ‘bääte’ (‘hinter; hinten’), wäil in Ansluutenge ap ndl. nnd. achter, wiertou dan uk wäil nhd. After ‘Bäätere’ heert. Me mout dan wäil ounnieme, dät et hier ne Betjuudengsäntwikkelenge roat häd.
bääte
Dät seelter Woud bääte foar ‘hinter; hinten’ is düütelk ap n uur Wiese bilded. An ju strukeljer Foarm bääfte kon me sjo, dät et hier uk ne Äntwikkelenge -ft- > -tt- roat hääbe kon. Wie konnen deeruum rauelk ounnieme, dät dätsälge Woud is as ooldfräisk bi-efta mäd jusälge Betjuudenge. Dät lät ap efter sunner r-Uutgong, man insteede deerfoar ne Foarsilwe bi-, seeltersk be-. Dätsälge Woud is dan wäil middelniederloundsk bachten (‘hinter’). In ju glieke Betjuudenge fiende wie ängelsk behind mäd wäil jusälge Foarsilwe, man mäd ne Stamsilwe as in nhd. hinter.
ätters
As Trääde in disse Woudgruppe wollen wie ätters ‘nachher’ behonnelje. Dät sjucht uut as ätter + Uutgong -s. Ap Noudfräisk rakt et deerfoar Mooring eeftert, Föhr eftert, Sylt eeðerst, also mäd Uutgong -t of -st. Dät is ne säildene Bildenge un as muugelke Gruundfoarm lait deer ap de Hounde ooldfräisk efter thet, wierbie dät th sik dan tou s äntwikkeld häd, as algemeen ap Amringer Noudfräisk (wan dät in dit Woud daach t häd: eftert). Resultierjende Foarm waas dan *efter set mäd muugelke wiedere Äntwikkelenge tou *efterst (fgl. syltersk eeðerst) > *eftert > eeftert of *efters > ätters. Uum dät sluutend tou moakjen, bruukt me eegentelk noch uur Biespiele fon th > s ap Seeltersk.
fääre uutoarbaidje
Ju Ouleedenge hierbuppe is noch man provisorisk. Eegentelk schuul die Etymologe noch fääre gunge un bekiekje, wo dät in aal Sproaken sit un wo do seelter Foarme tou dät Ganse biedreege, uum so ätter dän uurgermaniske un fielicht sogoar dän indogermaniske Wuttel tou kuumen. So kon me t.B. fersäike ättertougungen, wo ju Wiksel fon do Uutgonge in ätters un ättens sik ferhoolde tou do in hoochdüütsk hinter un hinten. Bie dät alles schällen dan do Räägele fon ju Luudgeschichte un ju Betjuudengsleere beoachted wäide.
Sahel
thumb|200px|Die Sahel in [[Mali]] Die Sahel (fon dät Arabiske ساحل, wät sofuul betjuudt as Ouger / Kuste, düütsk: der Sahel / die Sahelzone) is dät Gebiet fon Afrikoa, die sik suudelk an juu Sahara anslut.
Loundskup
Die Sahel bestoant foarallen uut Toudensavanne, man ieuwenske juu Toudensavanne rakt dät noch Gäärs- un Struuksavanne, in dän suudelken Sahel rakt dät uk Druuge Savanne, deerjuun is in dän noudelken Sahel Wüüste un Hoolichwüüste tou fienden.
Klima
In dän Sahel rakt dät unnerskeedelke Klimate: in dän noudelken Sahel is dät druuch un heet, in dän suudelken Sahel deelwiese fuchtiger. Dät kon me oaber nit aaltiede so kweede, deeruum dät dät in dän Sahel n tropisk Wikselklima rakt, dät hat, dät sik ne druuge Jierstied mäd ne wäite ouwikseld. Die Wiksel is oaber täämelk uunräägelmäitich, oafer rakt dät loange Druuchten un dan wier bloot gans kuut Rien.
Desertifikation
thumb|500px|right|Hier sjucht me inne Skala, wo fier doo Rienmassen fon hieren Truchsleek (appe Skala 0) in dät Twintichste Jierhunnerd ouwieken dieden Juu Wüüste Sahara woakst fääre ätter Suuden wai. In doo noudelke Deele fon dän Sahel äntstounde also näie Wüüstenflakten. Sunne Wüüstenbieldenge hat inne Fäksproake "Desertifikation". Truch dät Woaksen fonne Befoulkenge hääbe doo Moansken in dän Sahel däälich uk moor Fäi as fröier, Kamäile, Bäiste, Schäipe, man foarallen Säägen. Doo fernäile dan uk fuul moor Natuur, un wan joo dät ganse Boark fon aan Boom iete, dan stäärft die Boom. Buutendät fertrappelje doo fuul Gäärs, wäil moor, as joo iete, un stampje dän Boudem fääst un suurje him mäd hieren Mjuks un hiere Miege uuremäite, wiertruch deer dan nit moor fuul woakst.
Ap dät Diagramm gjuchts sjucht me, dät dät sänt sowät 1970 in dän Sahel in doo maaste Jiere minner Rien roate, as in dän Truchsleek fon't twintichste Jierhunnert. Dät is oaber in doo lääste Jiere nit moor so joop unnern Truchsleek as in doo tachentiger Jiere, die Sahel skäl uk däälich fuul gräiner weese as doo. Juu Froage is, af düsse Druuchte fon juu Desertifikation kumt, of juu Desertifikation truch düsse Druuchte meebedingd is.
thumb|250px|left|In Senegal wäide näie Boome plonted, uum juu Desertifikation aptouhoolden. Doo Ljuude dwo uk wät juun juu Desertifikation. Een Methode is dät sonaamde Zaï, dät uk as Tassa beteekend wäd. Deer wäide litje Gate greeuwen un mäd organisk Materioal apfälld. Doo Termiten ferdeele düt Materioal dan inne Äide un moakje dän fästen Boudem wier loos. Wan juu fuchtige Jierstied kumt, kon me deer wät plonted wäide. Deer wäide dan mongs Fäildere moaked, mongs wäide deer dan oaber uk Boome plonted, wät wäil die duurhoafteste Wai is, juun juu Desertifikation tou kampjen.
Deerfoar is n Grootprojekt ploand: "Gräine Muure fon Afrikoa in n Sahel". Dät skäl aan fieuw Kilomeetere breeden un soogenduusend Kilometere loangen Wooldstriepe fon Senegal in dät Wääste bit Dschibuti in dät Aaste wäide. Dät wuude 2005 fonne Afrikoanske Union ploand.
Lounde
Doo foulgjende Lounde sunt gans af deelwiese in dän Sahel:
Ambly-sur-Meuse
Ambly-sur-Meuse is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Ambly-sur-Meuse is 9,68 km².
Ambly-sur-Meuse häd n Ienwoonertaal fon 111 (1999).
Tuusterpäiter
thumb|125px| "Tuusterpäiter" - uursät fon Margaretha Grosser thumb|125px| Die wäästfräiske "Smoarge Piter" Tuusterpäiter (in't Düütske Originoal "Struwwelpeter" naamd) is n Bäidensbouk fon Heinrich Hoffmann uut dät Jier 1845, dät fon Margaretha Grosser in dät Seelterske uursät wuuden is. Dät is n Bouk mäd pläsierdelke Dööntjene un snurrige Bielden.
Teekenge
thumb|right|200px|Een Äntwuurp-Teekenge foar een [[Skilleroatsje fon Charles Alexandre Lesueur, teekend in 1831.]] As Teekenge (Düütsk:Zeichnung) beteekent me ju Kunst, tou teekenjen, also mäd Lienjen flakke Bielden häärtoustaalen. Uk do Bielden säärm heete Teekengen. Teekend wäd tou kunstlerske Swäkke, man uk, uum techniske Äntwuurpe, archäologiske Dokumentatsjoonen un aal so moor tou moakjen. Die Uurgong fon't Teekenjen ätter't Moaljen is fonsäärm fljootend, uumdät do bee Oarbaidswiesen oafter kombinierd wäide.
Näiere Tied
Ätter ju frantsööske Tied bloide ju Honnel fon Seelterlound nit wier ap (Br51), wäil uk deeruum dät Aastfräislound dän Ienfier fon Eed mäd n sweeren Tol belaide (Br60). Deertruch koom Seelterlound in groote Äärmoud. Do Seelter geenen deeruum bie Sumerdai as Mäddere (Holloundsgungere) ätter do rieke Kloaigruunde fon Groningen un Wäästfräislound (Ls349_351, B15.16). Uk koom dät tou ne gewaltige Utwonnerenge ätter Amerikoa (Louisville, Cincinnati) (Br46). Eerste juun 1900 wuud dät wier beeter, as Eedhonnel un Schipfoart wier aplieuwden truch do näie Kanoale. Noch beeter wuud dät truch dän Gebruuk fon Kunstmjuks un ju Foan-kultiwierenge. Um 1900 koomen näie Sträiten (» 239U, 1197R) un 1908 wuud ju Iersenboan truch Seelterlound in Bedrieuw nuumen (Ls130).
Goddeshankene
Doo Goddeshankene (Coccinellidae) sunt ne Familie fon Ruste. Ap juu Waareld rakt dät sowät 5500 ferskeedene Oarden fon Goddeshanken! N poor sunt hier in juu Bieldengallerie:
Noudbrabant
Noudbrabant is ne Provints fon do Niederlounde. Haudstääd is 's-Hertogenbosch.
Europa
thumb|right|450px|Satellitbielde fon Europa thumb|right|450px|Lounde in Europa
Europa is n eurasisken Subkontinent, die in dät eeuwendloundiske Toanken daach moor as n Kontinent beteekend wäd. Dät is in dät Wääste kulturäl un historisk feronkerd is. Europa häd ne Fläche fon 10,5 Mio. km² un is deermäd ätter Australien die twäidlitste Kontinent. Mäd uungefeer 680 Mio. Ljuude, do deer lieuwje, häd et oawers moor Ienwoonere as Australien, Noud- of Suudamerikoa.
Lounde
Europa bestoant däälich politisk uut 46 souveräne Stoate:
Befoulkenge
Europa häd mäd 680 Mio. Ienwoonere ätter Asien un Afrikoa die träädgrootste Befoulkengstaal fon aal Kontinente un heert tou do ticht besiedelde Deele fon de Waareld. Ju Befoulkengstichte is in n Truchsleek 65 Ienwoonere/km². Ap hoochste is ju in Wääst-, Middel- un Suudeuropa, in Gjuchte Noude un Aaste wäd ju läiger.
Geskichte
Fuul europäiske Lounde oarbaidje nu touhoope in ju Europäiske Union.
Sproake
Moor as 90 Prozent fon do Ienwoonere baale indogermaniske Sproaken. Ap maaste ferbrat sunt slawiske, germaniske un romaniske Sproaken. Uk Griechisk, Albanisk, do baltiske un keltiske Sproaken un Romani heere tou do indogermaniske Sproaken.
Sproaken fon Europa in 1990
800px
Wäästfräisk
thumb|Twosproakige Sträitnoomen (Fräisk unner). thumb|Twosproakige Täärpnoomen (Fräisk buppe). Wäästfräisk (wäästfräisk Frysk) is ne fräiske Sproake ju fon sun 500.000 Ljuude, foarallen in Wäästfräislound, boald wäd. In ju Sproakwietenskup wäd ju Sproake maastens Wäästerlauwers Fräisk naamd, wät een Misferstounden fermiede skäl: aan noudholloundsken Dialekt, die wäil fräisk Substroat häd, wäd uk mongs "Wäästfräisk" naamd.
Klassifikation
Dät Wäästfräiske is früünd tou do uur bee fräiske Sproaken, dät Seelterske un dät Noudfräiske. Fääre is dät Wäästfräiske uk früünd tou do angelsaksiske Sproaken, so as dät Ängelske un dät Skottiske. Do angelsaksiske un fräiske Sproaken bildje touhoope ju Anglofräiske Sproakgruppe binnen ju germaniske Sproakfamilie. Truch fuul Sproakkontakt uur do Jierhunnerte wai häd dät Wäästfräiske däälich uk fuul meenskuppelkaide mäd dät Niederloundske.
Sproakgebiet
Dät Wäästfräiske wäd in ju niederloundske Provinz Fryslân baald. Ap dät Fäästelound wäd in ju Meente Wääststellingwerf dät Wäästfräiske nit as Määmesproake baald. In do Meenten Kollumerlound, It Bilt un Aaststellingwerf wäd dät fon n Deel fon ju Befoulkenge as Määmesproake baald. Ap do Ailounde wäd ju wäästfräiske Sproake ap dät aastelke un wäästelke Deel fon Skylge baald, un ap dät Ailound Schiermönkooge. In dät Groningerlound wäd ju Sproake in do Täärpe Marum, De Wülp un De Pein baald.
Spreekerantaal
Do maaste Baalere fon ju wäästfräiske Sproake lieuwje in ju Provinz Fryslân. Ju Provinz häd 647.239 Ienwoonere (2012). Foar 53,6% is dät Wäästfräiske ju Määmesproake, dät sunt uungefeer 347.000 Moanskene. In dät Groningerlound lieuwje noch sun 3.000 Ljuude, do dät Wäästfräiske as Määmesproake hääbe. Foar uungefeer 150.000 Ljuude is dät Wäästfräiske ju twäide Sproake. In dät Buutenlound rakt et noch moor Baalere. Gnaue Doaten sunt deerfoar nit bekoand.
Fon do 647.239 Ienwoonere kon 94% Fräisk ferstounde, 74% Fräisk baale, 77% Fräisk leese un 30% Fräisk skrieuwe.
Standoardfräisk
In dät 17. Jierhunnert begon Gysbert Japiks ne oaine standoard Skrieuwwiese tou äntwikkeljen, wäkke fääre äntwikkelt wuude fon Joast Hiddes Halbertsma in dät fröie 19. Jierhunnert. 1834 publizierte Joast H. Halbertsma sien Skrieuwwiese. Dät roate in dät fröie 19. Jierhunnert uk uur Skrieuwwiesen, man do hieden neen Ärfoulch. Fuul Elemänte fon Halbertsma un Japiks wuuden bruukt in ju Selskipsstavering, ju eerste offizielle Gjuchtskrieuwenge ju 1879 fäästlaid wuuden is. In dät Jier 1948 ärskien ju Akademystavering, wäkke ne Ferbeeterenge fon ju Selskipsstavering waas. In dät Jier 1980 waas ju lääste Gjuchtskrieuwannerenge, ju Steatestavering, ju däälich noch bruukt wäd. Dät Standoardfräisk basiert sik grattendeels ap do Dialekte Kloaifräisk un Wooldfräisk, do grootste Dialekte fon dät Wäästfräiske.
Hierunner in ju Tabelle n Fergliek fon dät Standoardfräisk un do fjauer maast ouwiekende Dialekte.
In dät fräiske Alfabet existierje do Bouksteeuwe "q" un "x" bloot in Persoonsnoomen, in ju Skriftsproake wäide do nit bruukt/skreeuwen. Buppedäm wäd dän Boukstäf "y" as ne Fariante fon "i" bruukt, en wäd in Woudebouke uk so alfabetisiert, deertruch is toun Biespil dät Woud "ympulsyf" in n Woudebouk unner ju Boukstäf "i" tou fienden. Ju Boukstäf "c" wäd in ju wäästfräiske Skriftsproake alleenich in ju Bouksteeuwekombination "ch" bruukt. Do Bouksteeuwe "v", "z" un "ch" wäide silläärge nit an Woudbegin skreeuwen un dän Boukstäf "g" silläärge nit an dät Eende fon n Woud. Me kon ju skreeuwene wäästfräiske Sproake licht wierkanne an ju Ferweendenge fon diakretiske Teekene ("â", "ê", "ô", "û" un "ú").
Unnerskeede juun Seeltersk
Ju wäästfräiske Sproake is ju Sproake ju ap tichtste bie dät Seelterske stoant. Me sjucht dät fluks an n eenfachen Sats:
Man bie n uur Sats sunt bee Sproaken gans ferskeeden:
Breekenge
Gans apaat in dät Wäästfräiske is ju (twäide) Breekenge fon Vokoale. Deerbie wäd die twäide Deel fon n loangen Vokoal betoond un die eerste Deel wäd tou n Konsonant:
Loange Vokoale
N gruundsätselken Unnerskeed rakt dät truch ju ferskeedene Äntwikkelenge fon oolde loange Vokoale: Deerbie kwäd me wäästfräisk ea as ee in deer, also mäd e-oardigen Ättersleek.
Mäd wäästfräisk ie as ie in hier.
Mäd wäästfräisk oe as uu in suur, â as oa in foar.
Twäide Assibilation
Bie ju Assibilition wäd n Konsonant schaärper uutspreeken:
Stoatus
Ju wääsfräiske Sproake stoant siet 1998 unner Skuts fon ju Europäiske Charta fon do Regionoal- un Minnerhaidssproaken. Uum dät uum tou sätten wuude 2001 n Ferdraach fon Fräiske Sproake un Kultuur unnerteekend twiske ju niederloundiske Regierenge un ju Provinz Fryslân. Do Niederlounde hääbe do Fräisen un hiere Sproake in dät Jier 2004 anärkand unner dät Roomuurienkuumen tou n Skuts fon nationoale Minnerhaide.
In ju Praxis passierde dät aal loange, man 1995 wuude ju fräiske Sproake offiziel touläiten in do Meenteräiden un dät Provinzparlamänt fon Fryslân. 1997 wuude ju Sproake touläiten in n Gjuchtsoal. Do Ienwoonere fon ju Provinz Fryslân konnen mäd do Meenten un Provinz kommunisierje (baale un skrieuwe). Ju Provinz un ferskeedene Meenten hääbe in hiere Sproakpolitik fäästlain, uum moor Fräisk tou bruuken in hiere Dokumänte.
Frisistik un Fräiskunnergjucht
Ap ju akademiske Ieuwene jält ju Universität Groningen as ju wichtichste Universtät in ju Frisistik mäd as Sweerpunkt ju wäästfräiske Sproake. An do Universitäte fon Kiel, Amsterdam un Leiden rakt et bie Geleegenhaid Fräiskkuurse as Bie- of Woalfäk. In Ljouwert is ju Fryske Akademy 1938 begonnen as wietenskuppelk Instituut foar ju Erfoarskenge fon ju fräiske Sproake. An ju Noordelijke Hogeschool Leeuwerden rakt et ne Leereruutbieldenge foar ju Sekundärstufe. Foar toukumstige Leerer an do litje Skoulen rakt et an ju Stenden Hogeschool in Ljouwert ne tjosproakige Leereruutbieldenge.
In ju Provinz Fryslân rakt et oankelde gans fräiskesproakige Bäidenstuune, deertou kuume uungefeer 120 twosproakige Bäidenstuune. 1980 wuude dät Wäästfräiske Plichtfäk an do litje Skoulen, 1993 wuude dät Plichtfäk in ju Middelstufe. Siet 1996 rakt et tjosproakige litje Skoulen un siet 2010 rakt et do tjosproakige Sekundärskoulen. In ju Provinz Fryslân roate dät 2013 uungefeer füüftich tjosproakige Gruundskoulen, wier Fräisk, Niederloundsik un uk Ängelsk as Unnergjuchtssproake bruukt wäide. In dätsälge Jier roate dät tjo tjosproakige Sekundärskoulen.
Aastfräislound
Aastfräislound is dän Deel fon Aast-Fräislound, die der fröier unner ju Heerskup fon do Cirksena's stuud.
Iendeelenge
Aastfräislound uumfoatet däälich do naiste Kringe:
Unstrut-Hainich-Kring
Die Unstrut-Hainich-Kring is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Jeel
Jeel is ne primäre Faawe bie ju subtraktive Faawenmiskenge. Bie ju additive Faawenmiskenge is dät ne sekundäre Faawe, ju der kriegen wäd truch Moangen fon rood un gräin. Spektroal bekieked sit ju Faawe jeel twiske orange un gräin. Jeel is ju komplementäre Faawe fon blau in technisken Sin, wäkker blau uureenstimt mäd dän allere techniske Uutdruk (spektroal) violet. In dät Spektrum fint sik jeel Lucht bie Stroalenge mäd Woogenlaangte twiske 565 un 590 Nanometer.
Säädigenge
Fon jeel ätter swot[[Media:Kleurenovergang_van_geel_naar_zwart.png| (groote Bielde)]]: center
Horst Köhler
Horst Köhler (* 22. Februoar 1943 in Heidenstein, Generalgouvernement, däälich Skierbieszów, Polen) waas fon 2004 bit 2010 die njuugende Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Jeel
Säädigenge
Fon jeel ätter wiet[[Media:Kleurenovergang_van_geel_naar_wit.png| (groote Bielde)]]: center
Benutsenge un Geföilswäid
Jeel is ne sunnige un lustige Faawe, wan hie toumindest wät woorm faawed is un ätter orange lät. Dät schäärpe koolde Näitroaljeel hier buppe is oawers eer ju Faawe fon Haatenskup. Die negative Kloang fon jeel kumt uk foar in dän Uutdruk: Gräin un jeel foar Äärger wäide.
Fuul Bloumen, do der in uus Geegend foarkuumen dwo, sunt jeel. Dät kumt woanschienelk deerhäär, dät Iemen ju Faawe ap ljooste hääbe, un deer jädden ap toukuume. Dät rakt jeele Bloumen n evolutionär Foardeel buppe uurs faawede Bloumen.
In fuul Lounde is jeel Symbol fon dät Paaskefäst, jierhunnerteloang dät Christelke Hoochfäst, mäd t.B. poabstelke Foonen. Ju Ferbiendenge mäd jeele Suukene is eer toufälllich. Jeel waas uk dät Symbool foar dän Kaiser fon China un fon ju chinesiske Monarchie.
Ju Pakkenge fon orientaliske Ietensweeren is oafte jeel fon Faawe.
Jeel gungt goud touhoope mäd bolde aal uur Faawen. Ju Kombination jeel mäd blau rakt oawers n billigen Iendruk. Dän Effekt wäd oafte uutnused fon Koopljuude, wan jo dän Iendruk reeke wollen, billich tou weesen. N Biespil is ju Geschäftskätte Zeeman.
Ju Kombination jeel mäd swot stoant foar Gefoor. Disse Kombination rakt et sogoar in ju Natuur, toun Biepsil bie ju Ieme un ju Häspe. Uk wäkke Giftslangen hääbe ju Faawenkombination.
In die elektroniske Faawencode stoant jeel foar dän Ziffer 4.
Jeel wäd as Faawe in ju Heraldik beteekend mäd Gould. Gould is uk ne liturgiske Faawe, ju der ap älke bliede Fier bruukt wäide duur insteede foar wiet.
Politik
Jeel is ju eepentelke Faawe fon Vatikanstääd.
Jeel is uk bekoand as “floamske” Faawe, dan die Floamske Lööwe is swot ap n jeelen (gouldenen) Bäätergruund.
Ferbiendengen ätter buuten
Toun Deel uursät ätter Geel un toun Deel ätter Gelb
Westerveld
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Drente. is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 282,75 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Amtssproake
Ju Amtssproake is ju Sproake ju in n Lound fon ju Regierenge bruukt wäd.
Bläshanne
Ju Bläshanne (Fulica atra, dt. Blässhuhn) is n Fuugel un heert, as ju Woaterhanne (Gallinula chloropus) uk, tou ju Familie Rallidae. Bläshannen rakt dät in groote Deele fon Europa, Asien un Afrikoa.
Määrkmoale
Uutwoaksene Dierte sunt litjer as ju Wüülde Oante, swot, hääbe ne wiete Stierne un hääbe roode Oogene. Wan sun Diert an Lound is, sjucht me do griesgräine Toonen mäd do Swimlappen. Junge Bläshannen sunt fon ju Keeuwe bit tou dän Buuk ljoachter, un gans litje Suukene hääbe uk n rooden Kop.
Kost
Ju Bläshanne frät foarallen Plonten, man uk rotterge Stoffe, Musselken un uur litje Dierte uut ju Mudde an dän Boudem fon ju Äi af dän Fiskediek, wier die Fuugel swimmen däd. In dät Foarjier un dän Häärst äisje do Bläshannen uk Gäärs. Bie Winterdai fljooge do Bläshannen nit aal ätter dät Suude wai. Do, do nit wäch fljooge, kon me fodderje, toun Biespil mäd Brood.
Broud
thumb|200px|right|N Nääst mäd Suukene Dät Nääst fon ju Bläshanne is maasttieds in dät Woater, nai bie dät Ouger, wier dät Rait un ju uur Ougervegetation ounfoatet. Dät is oafte groot un uut swimmende Plontendeele baud. In dän April af in dän Moai foatje do Bläshannen oun, hiere fieuw bit tjoon Oaiere tou lääsen, mongs uk al in dän Meerte. Wan jo feräärgerd un stöörd wäide, kon dät bit Juli un August anduurje. Do Oaiere sunt 52x36 mm groot un sunt ljoacht mäd roodbruune un swotte Tuddelke. Do bee Oolden broude 23-25 Deege. Do Suukene woonje dan eenige Deege in dät Nääst, leeter wäide jo fon bee Oolden fierd un hääbe ätter oachte Wieke tou fljoogen leerd.
Amel-sur-l'Étang
Amel-sur-l'Étang is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Amel-sur-l'Étang is 14,74 km².
Amel-sur-l'Étang häd n Ienwoonertaal fon 150 (1999).
De Wolden
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Drente. is ne Meente in ju Provinz Drente, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 226,35 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
1854
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 1856 - 1857 -
Uganda
Uganda is n Lound in Afrikoa.
Geographie
left|250px|Koarte ap Ängelsk Dät wäd begränsed fon...
Elburg
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 65,95 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Ancemont
Ancemont is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Ancemont is 13,3 km².
Ancemont häd n Ienwoonertaal fon 591 (1999).
Amateurfunktjoonst
Geskichte
In n Ounfang fon dät Radio kuud älk noch moakje wät er wüül. Dät roate fluks Zivilljuude, do der fersoachten uur dät näie Medium sik enuur tou beloangjen. Dät annerde sik, as in dän eerste Waareldkriech die Wäid fon Radio as Kontaktmiddel hääruutkoom. Ätter dät bruukte me n Lizenz foar oaine Seendengen.
As dan die Rundfunk sik äntwikkelde, noom ju fluks do maast oainde Woogenlaangten (Loangwoogen/LW un Middelwoogen/MW) foar sik in Besleek. So wuuden do Funk-Amateure ferband ätter do Kuutwoogen (KW), un deer leeter uk wier ap gans smälle Frequenz-Beende.
Die uunwiese Mon
Nu is dät je so, dät ju Ferspreedenge ap LW un MW gungt mäd Boudemwoogen, dät sunt Woogen, do der mee beegje mäd dät Uurflak fon de Waareld. Ap bääste gungt dät ap LW, man ap MW wäd dät al ouswäkked uur laangere Oustande un ap KW is dät al gans läip.
Daach fersoachten do Amateure mäd hiere litje Fermuugen ap KW Kontakte uur laangere Oustande tou lääsen. Un wan do seekkundige Ljuude uk kwieden, dät et nit kuude, daach geenen do Amateurferbiendengen immer fääre.
In n Dezember 1921 wuuden do eerste transatlantiske Ferbiendengen moaked ap 230 Meter mäd n n Fermuugen fon 990 Watt. Leeter wuuden ap fuul kuutere Woogen Ferbiendengen laid mäd fuul litjere Fermuugen (< 50 Watt). So koom dät tou dän Spröäk fon do Funkamateure: Eerste geen dät aal mäd Telegrafie, man leeter koom Telefonie bietou.
Roupteekene
Älke anärkaande Funkamateur kricht bie sien Lizenz n Roupteeken, wierbie do eerste Bouksteeuwen pro Lound ferskeeden sunt, t.B.
QSL-Koarten
Wan twäin Funk-Amateure (un dät rakt uk Wieuwljuude deerbie) toun eersten Moal Kontakt hääbe, dan seende jo sik enunner ne QSL*-Koarte, wierap jo uutfälle wan dät waas un wäkke Reewen un Antenne deerbie bruukt wuude (gjuchts Biespiele). An bestimde Tiede hoolde jo uk n Wädbewäärf (Contest) ou, wierfoar dan do Koarten as Bewies brukt wäide. Besunners interessant sunt Ferbiendengen uur groote Oustande (DX), bietiede mäd Hälpe fon Reflektione juun de Moune, juun Meteorite, of juun Satellite. *Dat QSL heert tou ju Q-Kode fon do Amateure.
Woudskät
Die Woudskät fon ne Sproake belukt sik ap ju ganse Samlenge fon Woude, do dät in ju Sproake rakt. Dät kon uk jäilde foar ju Samlenge fon Woude, do der fon n bestimden Skrieuwer bruukt wäide (fergliek: n rieken Woudskät) of do n Person ferstoant of do die Person woarskienelk bruuke wäd uum näie Satse tou moakjen.
Roomelse
thumb|250px thumb|250px|Marine-Seender DH038 in dät Wäästfoan thumb|right|250px| Ju näie Brääge fon dän [[Seelter-Äi-Paad uur ju Seelter Äi bie Roomelse]] Roomelse (Düütsk Ramsloh af Saterland-Ramsloh) is n Täärp in Seelterlound un mäd soowät 4600 Ienwoonere dät grootste Täärp fon ju Meente. Tou Roomelse heere do Buurskuppe Hollen, Hollenerfoan mäd Hollebierich, Roomelse-Aast, Hollenbround, un Roomelse-Wääst mäd Hoogebierich, Häärst un Raake.
Woudskät
Woudskät-Teste sunt n wichtigen Bestanddeel fon ju gäistige Meetenge in ju Psychologi. Der wuud fääststoald, dät dät Woudeskät-Niveau ne konsistente Gesamtbielde fon intellektuelle Funktion un skoulske Laistengen rakt.
Roomelse
Noome
Die Noome Roomelse kuud häärkuume fon Ooldfräisk *Rames-la mäd as Gruundwoud (twäide Lid) la, Hoochdüütsk Loh ' Woold af eepene Steede deeroun', wät in fuul Noomen apträt. Tou ferglieken is dät an uur Steeden foarkuumende Ramsel, Ramslo, Ramelsloh. As Bestimmengswoud is tou ferglieken dät Middelläichdüütske ramese, remese ' Bärenlauch/ Allium Ursinum' af hraban, hramn ' Rabe' (die Fuugel af n Persoonennoome). Also ' Woold mäd Boarenlook af Roawen'.
Woudskät
Woudebouke konnen deertou nutsed wäide, uum uunbekoande Woude ättertouflüüsjen un soo n Persoon sin Woudskät uuttouwiedjen.
Roomelse
Geografie
Roomelse lait midde in Seelterlound. Truch Roomelse fljut ju Seelter Äi un die Seelter-Äi-Paad lapt truch dät Täärp.
Woudskät
Seelter Woudskät
Uus Sproake häd ferskeedene Bestanddeele, do der oafte in ferskeedene Tiede un loangs ferskeedene Weege deeroane keemen sunt.
Roomelse
Geskichte
Roomelse waas bit tou 1974 ne oaine Meente, nu häd deer die Meenteräid sin Sit. Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuude Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet. In Roomelse stoant dät Räidhuus fon ju Meente Seelterlound.
Woudskät
Fräiske Bestanddeele
Do moakje mädnunner 88% fon ju seelter Deegesproake uut. Dät rakt do in tjo Gruppem fon Woude: 1. Do me kanne kon an in ju Luudgeskichte spezifiske annerde Luude as: Vokoale, t.B. gratter, Säk, Mon, swot, gunge, Blääd, heere, Jier, Moanske, wook, räide, gräin, leeuwe, Moune, bjoode, sjunge, njuugen. Konsonante, t.B. hoolich, jädden, gjucht, soogen, Säärke, Sooke, Sies, täärske, tän, Toarst, truch, Dai, jeel. 2. Besunnere Woude uut dän anglofräiske Kring, as: ädder, ätter, bääte, Bäiden, deel, Koai, kweede, sjoode, Soaks, Sood. 3. Do ätter ju Luudgeskichte nit fon do uut Noabersproaken unnerskat wäide konnen, man do weegen hier Foarkuumen in dät Ooldfräiske un uk weegen uur Oainskuppe nit as Froamdwoude tou kannen sunt, t.B.: falsk, hälpe, Fisk, Tunge, hier, Woater, haue, Dood, Hoake. Hiertou heere uk Woude as laachje, moakje, dan die seelter Tiedwoud-Uutgong -je wäd uk wäil moal an Leenwoude anhonged.
Roomelse
Foulksskoule Roomelse
Der skäl al foar 1657 ne Skoule in Roomelse weesen hääbe. In 1614 wäd fon evangeelske Pestoore ätter dät Amt in Kloppenbuurich begjucht, dät in Roomelse do Bäidene Unnergjucht hääbe mouten. In 1654 wäd fon n Jesuitenpoater begjucht, dät deer n Koaster in Roomelse is. Siet dän 1. Nov. 1657 wieren deer 2 Jesuiten in't Seelterlound un deer wuuden two Skoulen iengjucht, een in Roomelse un een in Skäddel. 1658 bejucht deer n Poater Melle, dät die Säärkekoaster uk Skoulkoaster is. 1669 begjucht Pestoor Abbing, dät deer noch naan Skoulkoaster is, man dät die Säärkekoaster Johann Hermanni dän Unnergjucht rakt. Deer ätter koom die Säärkekoaster Heinrich Deeken.
Woudskät
Läichdüütske Leenwoude
Do moakje 11% fon ju Deegessproake uut. Dät sunt dan sukke Woude, do nit ju ooldfräiske Luudgeskichte foulged hääbe, as annerje, Däif, Düümelke, düütsk, Fäi, fange, gultich, Goawe. Deertou heere woarskienelk uk fuul fon do Woude, do der ap Ooldfräisk nit belaid sunt, as Ambold, Ästerke, Bak, Bichte, gau, häär.
Roomelse
Foulksskoule Roomelse
1733 wäd Johann-Heinrich Deeken as eerste Koaster naamd. 1771 waas deer ne litje Skoule mäd 40 Skoulkere un mäd 60 Skoulkere in 1784. 1833/34 wieren deer 110 Skoulkere. 1897/98 wieren deer 39 Skoulkere in Roomelse, 34 Skoulkere in Hollen un 17 Skoulkere in Hollenerfoan.
Woudskät
Holloundske Leenwoude
Do sunt sproakelk nit goud fon do läichdüütske tou unnerskeeden, oawers do wiese sik in Ferspreedenge un Anweendenge (Määlnen, Skipbau un Feenkolonioale Eedgreeuweräi). Dät sunt Woude as: Boas, Bunkäide, hachelk, Halloosje, Kapsoller, Ketier, nooit, Potlood, Schooier, Wieke. Uk do Holloundsgungere broachten Woude mee, uk wäästfräiske. Dät koom oawers maast nit fääre as: “Min Foar kwad wäil: ...”. Foerste 1938 = W. Foerste, Der Einfluß des Niederländischen auf die niederdeutschen Mundarten Ostfrieslands, Hamburg 1938, Ätterdruk Leer 1975.
Roomelse
Foulksskoule Roomelse
1928 wuud ne näie Skoule mäd two Klassen baud, 1950 wieren deer tjo Klassen. 1945 wieren deer 150 Skoulkere bie aan Koaster, 1950 wieren dät 173 Skoulkere un 1960 wieren deer 118 Bäidene bie träi Koastere.
Woudskät
Hoochdüütske Leenwoude
Dät sunt Woude do der düütelk ju hoochdüütske Luudgeskichte foulged hääbe, of do der nnd. nit belaid sunt. Biespiele sunt: berappe, Boarke, büüsje, dänkboar, eenseln, Feeder, fergeebens, Geegend, Geschier, gewoond, Häkse. Deerbie uk Näibildengen as Fergnöigen, fergratterje, häimsäike, haitsje.
Roomelse
Foulksskoule Roomelse
1966 wuud een näie moderne Skoule baud (Mittelpunktschule) foar do Bäidene uut Roomelse un Hollenerfoan. Ap n 1.6.1969 koomen do Haudsköilere fon do Meenten Skäddel un Strukelje deerbie un ap n 1.8.1970 koomen uk do Skoulkere uut Hollen deerbie. Ju Skoule naamde sik "Volksschule mit Förderstufe Ramsloh (Mittelpunktschule)".
Woudskät
Frantsööske Leenwoude
Do koant me maast an hiere Foarm, t.B. akroat, Buuskool, filainich, Fjoole, Göäl, Halloosje, Lääsekant un fielicht sogoar baale. Oafte rakt et do uk in dät Holloundske un sunt wäil deerloangs binnekeemen.
Roomelse
Foulksskoule Roomelse
Laitenge fon ju Skoule:
Woudskät
Latienske Leenwoude
Do beluke sik oafte ap ‘geleerde’ Seeken, t.B. Aakelse, Adwookoat, Agräs, Almenakke, Burse, Disk, Fakt, Fäst, ferpousje, Fidebus, Fiewer, Finster.
Roomelse
Foulksskoule Roomelse
Do uur Koastere an ju Foulksskoule wieren:
Woudskät
Gruundwoudskät
Eer do Germanen mäd ju groote Foulkewonderenge koomen, is hier ne uur Sproake boald wuuden. Deerfon sunt uk Woude hongjen blieuwen, do me besunners deeran kanne kon, wan jo mäd p ounfange, dan dät p waas daach mäd ju germaniske Luudferskuuwenge tou f wuuden. Woude ap p konnen oawers uk uut uur Sproaken (Latiensk, Frantsöösk) uurnuumen weese, of luudmoalerisk näi äntsteen weese. Ap Seeltersk heere tou dän Gruundwoudskät fielicht Paad, Päie un Palte.
Mummelwoude
Dät sunt Woude do der maast in de Muule fon litje Bäidene äntsteen sunt, t.B. Baabe, Määme, Puppe.
Roomelse
Grote Skoule fon't Seelterlound
Ätter dät in 1970 dät Grote Skoule fon't Seelterlound äntsteen is, waas deer al gau nit genouch Plats foar do Skoulkere fon ju Gruund-, Haud- un Realskoule. 1974 wuud deer ne näie groote Skoule baud, ju deer 1977 fergratterd wuud. 1970 wieren deer 334 Skoulkere in 10 Klassen, 1975 wieren dät al 846 Skoulkere in 28 Klassen un 1983 wieren dät 869 Skoulkere in 31 Klassen.
Gruundskoule Roomelse
Ju Gruundskoule Roomelse häd 15 Koastere un 10 Klassen (2011).
Haud- un Realskoule Seelterlound
Uut ju "Volksschule mit Förderstufe Ramsloh (Mittelpunktschule)" is 1971 ju Haudskoule Roomelse äntsteen. Ju Realskoule Selterlound wuud 1973 gruunded und häd dän Noome „Grote Skoule fon't Seelterlound“. Deer sünt uungefäär 50 Koastere un sowät 700 Skoulkere. Die eerste Rektor waas Franz Strotmann fon 1970 - 1998 un Konrektorin waas Katharina Eilers fon 1970 - 1977. Ju Laitenge häd Rektor Manfred Broek siet 1998.
Laurentius-Siemer-Gymnasium
Dät Gymnasium wuud 2004 as Deelsättenge fon dät Albertus-Magnus-Gymnasium in Ait gruunded. 2007 wuud dät Gymnasium oainständich un kreech dän Noome "Laurentius-Siemer-Gymnasium". Deer sunt 27 Koastere un 436 Skoulkere. Die Laiter is Reinhard Dreker.
Bauwierke
thumb|right|220px|Ju Roomelster Säärke right|thumb|220px|ju oolde Roomelster Säärke thumb|220px|Ju [[Wiendmäälne in Hollen]] thumb|220px|Roomelse 1970
Uutsiedlere
Aastelk Roomelse is bie Steensbierich ne groote näie Siedlenge foar do Uutsiedlere uut ju fröiere Sowjetunion baud wuuden. Därtruch häd ju Befoulkenge där do lääsden 20 Jiere sterk tounouumen.
Jeesenge
Jeesenge is wietenskuppelk blouked die Groote Begriff foar ferskeedene mikrobielle Oubau-Reaktionen fon organiske Stofe tou Energiegewinnenge, doo sunner Suurstof geböäre. Aleer waas dät noch meener definierd as kaustere un daach düütelke Uumewondelenge fon biotiske Stoffe in uur Stoffe - also sunner kwattergen Röäk in ju Lucht. Man düsse oolde Definition träft ap Buuteresüüre-Jeesenge nit tou. Woanelk is mäd dän Begriep in't Besunnere juu Uumewondelenge Sukker tou Ethanol truch Jääst un ferskeedene Bakterien meend, juu Alkoholiske Jeesenge.
Ancerville (Meuse)
Ancerville (Meuse) is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Ancerville (Meuse) is 21,58 km².
Zentroalafrikoanske Republik
Juu Zentroalafrikoanske Republik is n Lound in Afrikoa.
Geographie
left|300px|Koarte ap Düütsk, mäd Läichsaksen toun Gröötenfergliek Dät wäd begränsed fon...
Christian Wulff
thumb|right|160px|Christian Wulff, 2009
Christian Wilhelm Walter Wulff (* 19. Juni 1959 in Osnabrück) waas fon n 30. Juni 2010 bit tou dän 17. Febr. 2012 die tjaande Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Hie is ap n 17. Febr. 2012 ätter ferskeedene Finanzaffären tourääch treeden. Wulff waas die jungste Buundespräsident fon Düütsklound, oawers mäd ne Amtstied fon bloot 598 Deege uk die Präsident mäd ju kuutste Amtstied.
Fon 2003 bit 2010 waas Wulff Ministerpräsident fon dät Buundeslound Läichsaksen.
Epe
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 157,25 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Uuriesel
Overijssel is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 3 421 km² un deer woonje 1 109 250 Moanskene (2005). Haudstääd is Zwolle.
1853
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 - 1856 -
Christelk-Soziale Union
Ju Christelk-Soziale Union (CSU), offiziell: Christlich-Soziale Union in Bayern e. V., is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ju hääd 153.890 Meegliedere. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 6,5% fon do Stämmen. Foarsitter is Markus Söder.
Eensällige Lieuweweesen
Eensällige Lieuweweesen, Lieuweweesen mäd bloot een Sälle, wuuden 1675 fon Antoni van Leeuwenhoek äntdäkked. Dät is neen Taxon.
Eensällich sunt:
Avenue des Champs-Élysées
thumb|240px Ju Champs-Élysées in Paris, is een fon doo fluchste Prachtsträiten ap de Waareld. Ju Sträite häd ne Laangte fon 1910 meter un ne Bratte fon 70 meter. Gjucht bekoande Bauwierke sunt Place de la Concorde un die Arc de Triomphe. Ju Hiere foar 100 m² kostet €900.000 pro Jier.
Tschipko
Tschipko (Schipkau, sorbisk Šejkow) is ne Meente in dät Suude fon Brandenbuurich tichte bie do Stääde Senftenberg un Cottbus in ju Niederlausitz. Schipkau waas n düütsken Noome, foar dät Jier 1937 waas dät Zschipkau, uut Ischibka → ooldnoudisk Isrebka (dät Whisky), in dät Jier 1332 is dät Tschipko, un dät hat ap Sorbisk Šejkow.
Geografie
right|250px
Ju Meente Tschipko heert tou dän Loundkring Oberspreewald-Lausitz in n suudelken Deel fon dät Buundeslound Brandenbuurich. Ju Stäädgränse fon Dresden kumt ätter so'wät 50 Kilometer un Berlin in Dresdens erreicht man in 40 Minuten (ca. 50 km) und Berlin ätter so'wät 100 Kilometerr. Ju Meente is in ju Läich-Lausitziske Bruunkooleregion. Die EuroSpeedway Lausitz as multifunktionoale Motorsport-, Spoas- un Tästanloage is in dät Meentegebiet.
Politik
Ju Meentefertreedenge bestoant uut 27 Räidsljuude un dän Buurmääster. (Stand: Kommunoalköär an n 26. Oktober 2003)
Sport
Die lokoale Sportfereen Askania Schipkau (SV Askania Schipkau 1911 e.V.) moaket ieuwenske Foutbal uk Keegelbillard, Gymnastik un Kraftsport. Buppedeem rak dät dän "Kegelsportverein Schipkau e.V." Ap ne 4-Boane-Anloage nieme 2 Mon- un 2 Wieuwmonskuppe an Wäddkampe deel. Do grattere Ärfoulge hiede ju eerste Wieuwmonskup in ju twäide Bundesliga.
Der Sportfereen drächt dät oolde Woapen.
Ieuwenske dät rakt dät in Hörlitz dän Foutbalfereen "FSV Empor Hörlitz e.V." fon 1962.
Motorensport
600px
Wirtschaft un Infrastruktur
Nit fier fon ju Meente is ju Autoboan A 13 mäd do Anslus-Steeden Klettwitz, Schwarzheide, Ruhland un Großräschen. Uk nai bie ju Meente sunt dooBuundessträiten 169 un 96. Truch dän Uumwai uum Senftenberg kreech Hörlitz n direkten Anslut an ju Buundessträite B 169.
Ätter ju Be-eendenge fon ju Bruunkoolegewinnenge wuude ju Meente in do lääste Jiere tou ne Motoorsportmeente äntwikkeld. Die EuroSpeedway Lausitz un dät DEKRA Technology Center modernisierje derbie foarallen ju Wirtschaft.
Saarlound
Dät Saarlound (Düütsk: Saarland, Wäästfräisk: Saarlân) is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 2,569.69 km² un häd 989,035 Ienwoonere. Die Haudstääd is Saarbrücken.
Geografie
Dät Saarlound wäd begränsed fon Luxembuurich in dät Noudwääste, fon Frankriek in dät Suudwääste un fon dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz in dät Noude un Aaste.
Die hoochste Punkt is die Dollbierich (695,4 m), noudelk fon Nonnweiler.
Ferwaltengliederenge
Et rakt säks Loundkringe: