cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wiek
Uursproang
Do Benaamengen fon do Deege fon de Wiek bestounde al duusende fon Jiere un stamme uut dät Sanskrit. Disse Betjuudengen fon do Noomen fon do Deege fon de Wiek sunt noch altied in jusälge Foulge un Betjuudenge in dät Sanskrit tourääch tou fienden. Do Babylonier noomen disse Benaamengen uur truch dän Tuuskhondel die oafte geböärde. Fon do Babylonier koomen do Noomen uk in Europa un dän Räst fon de Waareld. Älken Dai waas n uur Godhaid of Heemelköärper widmed. Uk in ju vediske Astronomie waas ju Taal 7 wichtich. Dät rakt 7 Heemelköärpere do der deeges sichtboar weese konnen mäd dät noakende Ooge (ju Sunne, ju Moune un fieuw Planeten). Disse Köärpere wäide älk mäd ne Godhaid identifizierd. Ätter ne uur Theorie toankt me, dät ju 7-deegse Periode ne Fereenfachenge is fon n Fjoondel fon dät Moune-Mound.
François Boucher
thumb|right|200px|Säärm-Porträt in't Atelier François Boucher (* 29. September 1703 in Paris; † 30. Moai 1770 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler fon dän Rokoko.
Wiek
Uursproang
Uk dät Oolde Testament fon de Biebel wiest ne Wiek fon soogen Deege. Ju Waareld wuud ärskaffed in säks Deege. Dän soogende Dai räästede God uut. In ju juudske Religion is dät dän Sabbat. Dät Kristendum noom disse juudske Apfoatenge uur, man ferskäuw dän Räästdai fon Snäiwende ätter Sundai. N litjet Paat fon dät Kristendum, do Soogende-Dais-Adventiste, bleeuw deerjuun bie de Snäiwende as Räästdai.
François Boucher
Aan wichtigen Skoulker fon him waas Jean-Honoré Fragonard.
Löningen
is ne Meente in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 143 km² un 13.270 Ienwoonere (2015).
Guyana
Guyana (amtelk Kooperative Republik Guyana, ängelsk: Co-operative Republic of Guyana) is n Stoat in dät Noudaaste fon Suud-Amerikoa. Dät wäd in't Noud-Aaste fon dän Atlantik beskat, in't Aaste fon Suriname, in't Suude un Suudwääste fon Brasilien un in't Noudwääste fon Venezuela. Ju Haudstääd is Georgetown.
Guyana is nit tou ferwikseljen mäd dät fratsööske Uursee-Rebät Frantsöösk-Guayana un ju Loundskup Guayana, uk wan die Noome dän sälge Uursproang häd. Guyana waas bit tou sien Uunouhongegaid ap n 26. Moai 1966 ne britiske Kolonie un hiet Britisk-Guayana.
Hoasenoardige
Doo Hoasenoardige (Lagomorpha) sunt ne Oardenge fon doo Suugedierte, juu me apdeele kon in 2 lieuwjende Familien un fääre in 13 Sleeke un 81 Oarde.
200px|left|thumb|Ochotona princeps as Biespil foar doo Ochotonidae
Gotha (Loundkring)
Gotha is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Paraguay
Paraguay is een Binne-Lound in Suud-Amerikoa. Dät lait twiske Brasilien, Argentinien un Bolivien, sien Haudstääd is Asunción. Fon't Noude ätter't Suude fljut die Río Paraguay truch dät Lound, aastelk deer fon is dät Lound tichter besiedeld, wilst dät wäästelk tänner besiedeld is.
Sproaken
Een Besunnerhaid fon Paraguay is, dät junner dät Guaraní, een Indioaner-Sproake, bit däälich ju dominierjende Uumgongs-Sproake is, un uk oafter monken europäisk-stommige Ienwoonere boalt wäd. Amtssproake is dät in jungere Tied uk wuuden, man in düssen Beriek häd dät noch nit ju Betjuudenge fon't Spoanske kriegen.
Dät rakt in Paraguay uk masse, do Spoansk un Guaraní truchnuur baale.
Nobelpries
Die Nobelpries [noˈbɛl-] is een sänt 1901 älk Jier ferroate Uutteekenge, ju die sweediske Ärfiender un Industrielle Alfred Nobel stifted häd. Hie jält däälich as ju hoochste Uutteekenge in do Disziplinen, wierfoar ju uutroat wäd. In sien Testament laide hie fääst, dät mäd sien Fermuugen een Stiftenge gruunded wäide skuul, ju mäd hiere Rante "as Pries do Ljuude toudeeld wäide, do in't fergeene Jier ju Moanskhaid dän grootsten Nutsen broacht hääbe". Dät Jäild skuul tou fieuw glieke Deele ap do Rebätte Physik, Chemie, Physiologie of Medizin, Literatuur un Moite uum dän Free ferdeeld wäide. Ju Nobel-Stiftenge wuude ap dän 29. Juni 1900, fjauer Jiere ätter dän Dood fon Alfred Nobel, gruunded. In 1901 hääbe do do eerste Priese ferroat. Die Nobelpries wäd älk Jier ap Nobel sin Doodes-Dai, dän 10. Dezember, ferroat: Die Nobelpries foar dän Free wäd in Oslo ferroat, aal do uur Priese in Stockholm.
Sänt 1968 rakt dät buppedät dän Alfred-Nobel-Antoankens-Pries foar Wirtskupswietenskuppe, dän ju Sweediske Rieksboank tou hier tjohunnerdjierich Bestounden stifted häd. Hie wäd touhoope mäd do Nobelpriese ferroat, is gliek dotierd un unnerlait ännelke Bedingengen. Deertruch wäd hie oafter as Wirtskups-Nobelpries beteekent un as aan Nobelpries as do uur weernuumen.
Kneppelfreed
thumb|200px|Disse uunoffizielle "Fräimarke" koom 30 Jiere leeter ap. Kneppelfreed (wäästfräisk foar Knäppelfräindai) waas dän 16. November 1951 in Ljouwert in Wäästfräislound.
Wät waas deer loos?
Ap dät Saailân, dän Määrkedsplats fon Ljouwert sunt Dreeguunere mäd Knäppele un Woaterspritsere ap do Ljuude loos geen.
Do Ljuude hieden sik foar dat Gjucht fersammeld, uum n Protsäs juun dän Skrieuwer Fedde Schurer tou ferfoulgjen. Hie hied n Artikkel uur dän Gjuchter mr. Wolthers in dät Blääd Heerenveense Koerier skrieuwen, deeruum dät die Gjuchter uuremäite häd juun doo Wäästfräiske uurdeeld hiede. Insen häd hie n Molkmon bestroafed, deeruum dät hie sien Molk ap Wäästfräisk ounpriesede, un n uur Moal häd er dän Bäistedokter Sjirk van der Burg ferbeeden, foar dät Gjucht Wäästfräisk tou baalen.
Buute stuuden do Ljuude un ruupen: “Wie wollen Schurer sjoo!” Die Stoatsadwookoat mr. Hollander wuud dät toufuul, un doo ruup hie doo Dreeguunere, uum do Ljuud etou ferdrieuwen.
Uur dät Foargungen wieren do Wäästfräiske so dul, dät twäin Ministere uut den Haag kuume moasten, uum do Ljuude tou berauigjen. Jo ferhonnelden deer two Wieke un beslooten do, dät dät Wäästfräiske ju uur Amtssproake wäide skuul. Leeter wai is Wäästfräisk uk in do Skoulen ienfierd wuuden.
Atawallpa
thumb|350px|right|Atawallpa monken inkaiske un spoanske Kriegere un aan Mönk, foar dän Begin fon ju [[Slacht bie Cajamarca]]
Atawallpa (uk Ataw Wallpa; in spoanske Skrieuwwiese Atahualpa; * uum 1500 wildääge in Quito, † 26. Juli 1533 in Cajamarca) waas die lääste betjuudende Häärsker fon't Inka-Riek. Hie hiede wäil noch een poor Ätterfoulgere, man do hieden unner do Spoaniere nit fuul tou tällen of kuuden bloot in litje Rebätte häärskje.
Lieuwend
Atawallpa waas aan Suun fon dän Inka-Häärsker Wayna Qhapaq un sien Ieuwen-Wieuwmoanske Tocto Koka, ju lääste Prinzessin uut ju oolde Scyr-Dynastie in Quito. Atawallpa saach sik deeruum nit bloot in ju Traditsjoon fon do Inka, man uk in ju Traditsjoon fon ju oolde Befoulkenge fon Quito, dät eerste unner sin Grootfoar Tupaq Yupanki fon dän Inka-Riek ärooberd wuuden waas. Tupaq Yupankis Suun Wayna Qhapaq, die Foar fon Atawallpa, hiede Quito dan tou een Oard twäide Haudstääd fon dät Inka-Riek ieuwenske ju oolde Haudstääd Cusco moaked.
As do Spoaniere in't Lound koomen, wuuden Atawallpas Foar Wayna Qhapaq uk uk die Krounprins Ninan Cuyochi läip kroank, uumdät do Spoaniere do Pokken meebroacht hieden. Die Krounprins stoorf as eersten un Wayna Qhapaq moaste sik een näie Troonfoulge uurlääse. As legitimen Ätterfoulger goolt bie do Inka bloot aan Prins, dän die Köönich fon een lieuwelke Suster kriegen hiede (Intucht). Suk aan waas Atawallpa nit, man Waskar, die Suun fon Wayna Qhapaq mäd sien Suster Ruahua Occlo. Ju Geskichtsskrieuwenge fon do Spoaniere un fon do Inka is sik nit heel un aal eenich, man dät mai weese, dät Wayna Qhapaq dät Riek nu apdeelde: Ju oolde Haudstääd Cusco mäd dän suudelken Deel fon't Inka-Riek geen an Waskar, die ätter dän Inka-Bruuk legitimen Ätterfoulger weese kuude. Die noudelke Deel uum ju twäide Haudstääd Quito geen an Atawallpa, die uum sien Oustommenge fon Muur-Siede Räächhoold in dän lokoalen Oadel hiede.
As Atawallpa him freedelke Boskuppere soande, liet Waskar mäd Uutnoame fon aan aal do Boskuppere waigjuchte, un dän läästen, die uurich waas, soande hie mäd Wieuwljuude-Kloodere wieruume ätter Atawallpa, uum him Deemoud bietoubrangen. Dät wüül Atawallpa nit ap sik sitte läite, somäd roate dät aan Burgerkriech twiske do bee Bruure un hiere Troppen. Aaltouhoope tjohunnerdduusend Mon looken in ju Foulge juunnuur in dän Kriech. In 1532 won Atawallpa dän Kriech juun sien Bruur un noom him in Fangenskup. Kuut leeter liet hie him wäil uumebrange. In ju ärooberde oolde Haudstääd Cusco hääbe Atawallpa sien Troppen unner do Generoale Kiskis un Rumiñawi een Bloudboad angjucht. Jo broachten ju heele Familie un dän heelen Hoafstoat fon Waskar uume un buppedät moor as aan Fjoodendeel fon ju Befoulkenge fon Cusco. Een besunnere Wräike fon do noudelke Kriegere waas, dät jo ju mumifizierde Lieke fon Tupaq Yupanki, die insen Quito ärooberd hiede, uut hieren Palast looken un ferbaadenden. Deertruch waas ätter dän Gloowe fon do Indioanere ju Seele fon dän Dooden ap eeuwich ferlädden. Dät Tupaq Yupanki die Grootfoar fon Atawallpa weesen hiede, moakede deer wäil niks uut.
Sien Moacht tou fäästigjen, hiede Atawallpa neen Tied moor. In 1532, dät sälge Jier, as Atawallpa dän Kriech wonnen hiede, loundede die spoanske Conquistador Francisco Pizarro an ju Kuste fon Peru un foont dät Riek fon do Inka truch dän Burgerkriech in neen goude Ferfoatenge. Francisco Pizarro sien Troppen fernäilden dät Inka-Riek in kuute Tied (Spoanske Ärooberenge fon Peru). Ne wichtige Slacht waas ju Slacht fon Cajamarca ap dän 16. November 1532, n gjucht Massaker. In düsse Slacht koom Atawallpa in Fangenskup un wuude ap dän 26. Juli 1533 mäd ju Garotte waigjucht.
Spacelab
thumb|Snitbielde truch dät Spacelab: Tunnel, Drukmodul un two Palätten (fon links) Dät Spacelab was een wierferweendbeer Ruumtelabor, uum wietenskuppelke Fersäike in ju Sweereloosegaid tou moakjen. Dät waas bloot in een Space Shuttle, een Oard fon Ruumtefeer, tou bruuken. Deer kuude dät in dän Leederuum ienbaud wäide.
Vincent van Gogh
thumb|right|300px|Säärm-Oubieldenge fon dän Kunstler, 1887 Vincent Willem van Gogh (* 30. Meerte 1853 in Groot-Zundert, Niederlounde; † 29. Juli 1890 in Auvers-sur-Oise, Frankriek) waas aan bekoanden Kunstler fon dän Post-Impressionistiske Stil. Buppedät jält hie as Begruunder fon'e moderne Moalerkunst. Däälich sunt 864 Skilleroatsjen un 1000 Teekengen bekoand, do hie bäätelät häd; Düt is besunners beoachtelk, uumdät hie eerste juun do lääste tjoon Jiere fon sien Lieuwend mäd'e Moaleräi begon. In't Foaren hiede hie as Kunst-Ferkooper un as Uuthälpe foar Koastere un Pestooren oarbaided. Deerbie waas'er al fuul in Frankriek un Änglound uumetou keemen, uk in sien leetere Loopboan as Kunstler woonde hie oun unnerskeedelke Steeden, foaraaln in Frankriek. Vincent van Gogh stoorf, uumdät hie sik een Kuugel in dän Lieuw skoot. Of dät as Suizid of as Unfaal beuurdeeld wäide mout, weet neemens.
Flot
Deelwiese tjoont een Flot deertou, Boomstomme oardend een Doal deel tou brangen. So häd me in fröiere Tied fuul Holt uut dät Binnelound mäd düsse Technik dän Rhien adeel broacht, uumdät dät oun'e Kuste foar'n Skips-Bau bruukt wuude.
Greiz (Loundkring)
Greiz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Aymara (Foulk)
thumb|right|250px|Two Aymara-Wieuwljuude Do Aymara (uk Aimara) sunt een Indioaner-Foulk fon Suudamerikoa. Jo lieuwje in ju Anden-Ruumte ap dät Altiplano in Bolivien (sowät 30-40 % fon ju Befoulkenge), in't Suude fon Peru (sowät 5 % fon ju Befoulkenge) un in't Noude fon Chile (sowät 0,3 % fon ju Befoulkenge). Een Houndeful Aymara rakt dät buppedät uk in Ecuador, dät kumt deerfon, dät me do in ju Kolonioal-Tied twoangswiese uumesiedeld häd, uum een Meenskups-Geföil monken do Indioanere tou ferhinnerjen, wier sik Wierstound juun do Kolonioalheeren uut bilgje kuud hiede. Ju Sproake fon do Aymara hat juust so, kiek unner Aymara (Sproake). Die bekoandste Fertreeder fon do Aymara is Evo Morales, die Präsident fon Bolivien (Stound: Januoar 2018). Felipe Quispe Huanca is uk aan Bolivioaner uut dät Foulk fon do Aymara, die sik foar do Gjuchte fon Indioanere iensät.
Frank Lloyd Wright
thumb|right|200px|Frank Lloyd Wright in [[1926]] Frank Lloyd Wright (* 8. Juni 1867 in Richland Center, Wisconsin; † 9. April 1959 in Phoenix, Arizona) waas aan Baukunstler (Architekt) uut do Fereende Stoate fon Amerikoa. Dät geen him foarallen uum ju Äntwikkelenge fon aan authentisk amerikoansken Stil in ju Baukunst, uumdät Amerikoa sik in düsse Seeke noch stäärk an ju oolde Waareld heelt.
Harz (Loundkring)
Harz is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Edgar Allan Poe
thumb|right|200px|Poe uut 1904 Edgar Allan Poe (bädden ap dän 19. Januoar 1809 in Boston, Massachusetts, USA; stuurwen ap dän 7. Oktober 1849 in Baltimore, Maryland) waas aan amerikoansken Skrieuwer, die foarallen foar sien gruusige Tälstere bekoand is. Man hie häd sik uk mäd ju Dichtenge fon Riemsele befoated.
Rio Pará
Rio Pará is ju Beteekenge fon een smälle, joop in't Lound griepende Meeresbucht twiske ju Amazonas-Mundenge un dät fääre suudaastelk laine Mundengs-Rebät fon dän Rio Tocantins. Ferbiendengen mäd ju Amazonas-Mundenge bestounde uur deelwiese skipbeere Kanoale, wier Äbbe un Floud Woater truchluuke, sonaamde Furos. Jo skeede uk dät Kusten-Ailound Marajó, dät dät noudelke Ouger fon dän Rio Pará bilget, fon't Fäästlound ou.
Ferloop
Ju loangsträkkede, fjauer bit twintich Kilomeetere wiede un sowät 180 Kilomeetere loange Bucht lukt sik in wäästelke Gjuchte fon sowät 49°45’ bit sowät 50°15' wäästelke Loangte uur een Sträkke fon 180 Kilomeetere in't Binnelound. In dän aastelken Träädendeel beeget ju wäd breedere, man kuutere Mundengsbucht fon dän Rio Tocantins ou, die deer fon't Suude häär stoadich Sedimente oanespäilen däd un somäd foar ju Äntstoundenge fon toalrieke Ailounde suurget. Moor Äien mundje besunners tichte bie't wäästelke Eende fon ju Bucht, biespilswiese die Rio Anapu, die Rio Pacajá, die Rio Camaraipi un Rio Jacundá (sowät ap'e Hööchte fon Breves). Buppedät rakt dät Twäärsferbiendengen tou ju Amazonas-Mundenge, do in dän Wiksel fon Äbbe un Floud stroomje. Ju Maaste Sediment-Fracht kumt in dän Rio Pará, wan dät Hoochwoater fon dän Amazonas sin Wai truch düsse Furos bit in ju Bucht findt. In't Aaste gungt die Rio Pará in ju Baía de Marajó uur, ju sik sälwen in in Suudatlantik eepent. Truch do ienmundjende Äien is dät Woater fon ju Bucht, ätter't Binnelound wai touniemend, brakkerch.
Ju Haudstääd fon dän ätter'n Rio Pará benaamden jungsten brasilioansken Buundesstoat Pará, die Seehoawen Belém, lait an't aastelke Ouger fon dän meensoamen Mundengstjoachter fon do fon't Aaste kuumende Äien Guajará un Moju, die sik in ju Baía de Marajó eepent.
As Deel fon dän Skipfoartswai Amazonas-Belém wäd die Rio Pará toumäts as Canal de Breves beteekend.
Glires
Doo Glires sunt n Taxon fon doo Suugedierte. Dät kon me apdeele in doo Oardengen Hoasenoardige un Gnauedierte. Fröier toachte me, doo Hoasenoardige wieren ne binnere Gruppe in doo Gnauedierte, man deer roate dät ferskeedene Argumente juun disse Ansicht. Ätterdät doo Wietenskuppere joo as gans ferskeedene Oardengen ienoardend hääbe, leeuwe joo däälich maasttieds, dät doo Hoasenoardige mäd doo Gnauedierte so nai früünd sunt (man nit deertou heere), dät me doo bee Oardengen touhoope in een Taxon, disse Glires, ienoardenje kon.
Jann-Berghaus-Brääge
thumb|Ju Jann-Berghaus-Brääge uut ju Lucht. Ju Jann-Berghaus-Brääge uur ju Oamse is ieuwenske ju Erasmusbrääge een fon do grootste Klapbräägen in Wääst-Europa. Ju Brääge ferbient Leerort mäd Bingum un uur ju Brääge lapt ju B 436. Ju Brääge is 464 Meter loang.
In do Jiere 1948 bit 1950 wuude an disse Steede ju eerste Brääge uur ju Oamse baud. Ju wuude 1991 oubreeken. 1991 waas disse twäide Brääge kloor.
Egon Erwin Kisch
mini|Kisch uut 1934 Egon Erwin Kisch (1885-1948) waas n düütsken Journalist un Autor.
Düütske Buundesdaiwoalen 2009
Ju Woal tou n 17. Düütsken Buundesdai waas am 27. September 2009.
Aurk
Aurk is ju Kringstääd fon dän Loundkring Aurk in Aast-Fräislound. Aurk is mäd 40.572 Ienwoonere (2010) ne oainständige Meente un ju twäidgrootste Stääd fon Aastfräislound.
Aurk waas in do lääste Jierhunnerte ju Residenz fon do aastfräiske Fürste, un ju Ferwaltengsstääd fon Aastfräislound unner prüüsiske un hannoverske Heerskup. Ätter dän Twäiden Waareldkriech waas Aurk ju Haudstääd fon dän Regierungsbezirk Aurich bit tou ju Aplöösenge in dän Besirk Weser-Oamse in 1978. Die Regierungsbezirk Weser-Ems wuude 2004 aplööset. Truch sien historisken Funktion as Haudstääd fon Aastfräislound wäd Aurk däälich noch altied ju heimliche Hauptstadt Ostfrieslands naamd. Ju Ostfriesische Landschaft, dät Kultuurparlamänt fon Aastfräislound, befiendet sik deer.
Cayenne
Cayenne [kaˈjɛn] is ju Haudstääd fon dät frantsööske Uursee-Département Frantsöösk-Guayana. Mäd 57.614 Ienwoonere un een Flakte fon 23,6 km² is dät uk ju grootste Stääd junner. Cayenne lait ap een glieknaamd Hoolich-Ailound in ju Mundenge fon dän Río-Cayenne, die deer in dän Atlantik fljut.
Stäädgruundenge
Een eerste frantsööske Besiedelenge fon dät Hoolich-Ailound in 1604 truch een fon Hinnerk IV. soande Expeditsjoon moaste ätter een poor Jiere toureeke, uumdät do Portugiesen dät aal fernäilden. Ap dän 27. November 1643 wuude ju Stääd unner dän Generoalleutnant fon dän Köönich Charles Poncet de Brétigny wiergruunded. In't Jier 1652 wuuden do eerste Sklouen deer wai broacht.
Skuppe
Histoorisk hääbe sik do Skuppen uut dän Grääfstok äntwikkeld, dän me al in ju Jungsteentied, tou Begin fon ju Buuräi, hiede. Düsse Grääf-Stokke hieden unnern deelwiese uk Skulleren uutsnitked of wieren n bitje flak un breed touräächmoaked, wät as n Foarlooper fon't Skuppenblääd jäilde mai. As ju Muugelkhaid fon'e Metall-Feroarbaidenge fuunen waas, häd me eerste do Snit-Kaanten fon't Blääd mäd Metall ferstäärked. Eerste leeter roate dät heele blikkene Skuppebleede, so as däälich. Biespilswiese rakt dät oolde Skuppen uut'e Roomske Tied, do nit fuul uurs uutsjo as uus Skuppen fon däälich.
Hilaire Germain Edgar de Gas
thumb|right|160px|Säärm-Portrait, moald uum [[1857]]
Hilaire Germain Edgar de Gas maasttieds bekoand unner dän Noome Edgar Degas (* 19. Juli 1834 in Paris; † 27. September 1917 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler, die dän Impressionismus naistuude. Daach unnerskadt sik sien Moalwiese deerfon truch ju niepniemende Struktuurisierenge fon sien Bielden. Hie moalde maast Ljuude, man uk uurswät.
Twäärsfloite
right|600px|Twäärsfloite Ju Twäärsfloite (düütsk: Querflöte) wäd ätter ju Oard, dät tou spieljen as n Holt-Bläis-Instrument ien'oardend, uk wan ju oafter uut Metall baud is. Dät honnelt sik uum ne Oard Floitepiepe, ju twäärs oun ju Muule ounsät wäd. Me skäl deer nit oun puustje, man deeruur wäch, wiertruch ju Lucht in ju Floite tou swingen kumt, dät ju Floite n Toon rakt. Wichtich, uum aal do Toone spielje tou konnen, sunt do Klappen, wier do Goate mäd ticht moaked wäide. Me häd do Klappen, uumdät me mäd Hieuwelte-Mechanismen so noch moor Goate bruuke kon, as tou n Biespil bie ju Blokfloite.
Ecuador
Ecuador is n Lound in't Wääste fon Suud-Amerikoa. Fon't 15. Jierhunnert oun heerde dät heele Rebät tou dät Riek fon do Inka un fon't 16. Jierhunnert Deel fon't spoanske Kolonioalriek, eer Groot-Kolumbien uum 1820 tou sien Uunouhongegaid roakede, wier Ecuador sowät tjoon Jiere tou heerde. Ap dän 13. Moai 1830 moakede sik Ecuador uunouhongich fon Groot-Kolumbien.
Noaberlounde
Do Noaberlounde fon Equador sunt:
Koarte
none|300px|alt=Relief-Koarte fon Equador|Relief-Koarte fon Equador
Loundskuppelke Iendeelenge fon Ecuador
Ecuador lait oun ju Pazifik-Kuste fon Suud-Amerikoa. Duusend Kilomeetere foar ju Kuste lääse do truch Vulkoanismus äntsteene Galapagos-Ailounde, do uk noch tou Ecuador heere. Jo sunt foar hiere Biodiversität bekoand.
Dät Fäästlound deelt sik in do tjo Berieke Costa (Kuste), Sierra (Bierichlound fon do Anden un Oriente (dät Aaste in ju Amazonas-Niede):
Die wäästelke Kusten-Beriek (Costa) fon't Fäästlound bestoant uut Swämlound un minner hooch Bierichlound. Een wichtige Äi in düt Rebät is die Río Guayas. In dät Noude is die Kusten-Beriek tropisk, in dät Suude druuger.
Midde truch dät Lound lukt sik fon't Noude ätter't Suude dät Bierichlound (Sierra) fon do Anden mäd stäärken Vulkoanismus. Deer lait uk die Chimborazo, die hoochste Bierich fon dät Lound (6310 Meetere). Ap ne Hööchte fon 2.850 Meetere lait in do Anden ju Haudstääd Quito, ju is somäd ju hoochstlaine Haudstääd fon ju Waareld.
In dät Aaste (Oriente) lait ju tän besiedelde Amazonas-Niede mäd Tropisken Rienwoold. Tou ju Äi Amazonas sälwen häd Ecuador sänt dän ferläddene Kriech juun Peru in 1941/1942 naan Tougong moor.
Geskichte
Dät Rebät fon Ecuador waas eer dän Kolonioalismus noch fon uunouhongige Indioaner-Foulke bewoond, do deelwiese kultuurellen Kontakt mädnuur hieden. Eerste juun Eende fon't 15. Jierhunnert hääbe do Inka dät heele Lound militärisk iennuumen, man jo wuuden al in't 16. Jierhunnert wier fon do Spoaniere deelsmit. Wilst ju Kolonioaltied noom ju Real Audiencia de Quito dät Rebät ien, wier däälich Ecuador lait. Dät Lound kampede sik unner Simón Bolívar un Antonio José de Sucre in 1821 fräi fon Spoanien un heerde bit 1830 tou Groot-Kolumbien. As dät dan een oain Lound waas, waas dät politisk un territorioal läip instabil. Aalmatou roate dät Putsche un Stoatsstrieke. In't 19. Jierhunnert roate dät wier un wier kuutere Burgerkriege, een Äntwikkelenge, ju ätter ju Midde fon't Jierhunnert truch ju Regierenge fon Gabriel García Moreno foar wäkke Jiere unnerbreeken wäide kuude. In ju Juun-Reaktsjoon slumpede dät Eloy Alfaro oun't Eende fon dät Jierhunnert, eeen eerste radikoalliberoale Regierenge aptougjuchten.
Ferdinand Magellan
thumb|250px|Ferdinand Magellan. Anonyme Skilleroatsje uut dät 16. oder 17. Jierhunnerd, Marinemuseum, [[Newport News]] Ferdinand Magellan, portugiesisk Fernão de Magalhães, Uutsproake: [fɨr'nãu̯ dɨ mɐɣɐ'ʎãi̯ʃ], spoansk Fernando de Magallanes (* 3. Februoar 1480 in Sabrosa, Portugal; † 27. April 1521 ap Mactan, Philippinen) waas aan portugiesisken Seefoarder, man hie sailde uk in'n Apdraach fon ju spoanske Kroune. Magellan begon ju eerste Waareld-Uumsailenge, man hie wuude ap ju Foart uumebroacht. Wie wieten deerfon foar'aaln truch do Apteekengen fon dän Deelniemer Antonio Pigafetta. Ap düsse Foart foont hie uk ju See-Äängte, ju däälich ätter him Magellan-Sträite benaamd is.
Édouard Manet
thumb|right|150px|Säärm-Portrait, moald in [[1879]]
Édouard Manet (* 23. Januoar 1832 in Paris; † 30. April 1883 juust deer) waas aan frantsöösken Moaler, fon dän kweeden wäd, dät hie aan wichtigen Foarlooper fon ju moudeerne Moalerkunst waas.
Kanu
thumb|right|250px|Aan meenen Kanadier Een Kanu of Paddelboot wäd mäd mäd fräie Paddele in ju Gjuchte bewääged, wier me waikikt (uurs as bie'n Roiboot, dät räägels stjuurd wäd, mäd Ruure, do oun dän Rump mäd ne Dolle befäästiged sunt). Dät gewöönelke Kanu is die Kanadier, gans äänelk sjucht die Eenboom uut, die uut aan oankelden Boomstom moaked is un uk maasttieds paddeld wäd. Een Sunnerfoarm is biespilswiese dät Kajak, dät do Inuit äntwikkeld hääbe.
Däälich wäide Kanus foar'aaln uut sportelke Gruunde bruukt. Ljuude moakje Wonnerfoarte mäd Kanus ap'e Äi, goude Kanuten bruuke hiere Boote sogoar foar'e Wüüldwoater-Foart. Wäkke Disziplinen in dän Kanusport sunt sogoar olympisk.
Uruguay
Uruguay (amtelk ap Spoansk: República Oriental del Uruguay, dät hat Republik aastelk fon dän Uruguay) is een Lound in dät suudelke Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd fon dät Lound is Montevideo.
Rio Tocantins
thumb|right|250px|Stroomsysteem fon dän Rio Tocantins Die Rio Tocantins (toumäts uk Tokantins skrieuwen) is aan sowät 2450 Kilomeetere loangen Stroom in Suudamerikoa. Die Tocantins is mäd een Woaterfierenge fon sowät 11.000 m³/s die grootste Stroom, die bloot ap brasilioansk Rebät lait. Hie is ap sowät 1000 Kilomeetere foar ju Skipfoart tou bruuken, bit Lajeado.
Uruguay
Geografie
Uruguay lait oun ju Atlantik-Kuste twiske Brasilien ap ju noud-aastelke Kaante un Argentinien ap ju Wääster-Kaante. Ju Loundskup is fon ju Pampa bestimt, dät is n subtropisk Gäärslound. Besunners hooge Bierge rakt dät deer nit, bloot middelhooge. Die hoochste Bierich fon Uruguay is die Cerro Catedral, die man sowät 513 Meetere hooch is. Dät Skeed ätter Argentinien bielget die Río Uruguay un die Mundengstjoachter Río de la Plata, tou dän die Río Uruguay mäd dän uut Argentinien kuumende Río Paraná touhoopefljut. Uk ju uruguayiske Haudstääd Montevideo lait oun dän Río de la Plata.
Rio Tocantins
Ferloop fon ju Äi
Die Tocantins äntspringt Midde in dän brasilioansken Buundesstoat Goiás, sowät 100 Kilomeetere wäästelk fon Brasília oun dän Wäästouhong fon ju Serra do Cocalzinho (Serra Geral do Paranã). Fon junner fljut hie haudseekelk in noudelke Gjuchte truch do Buundesstoaten Goiás, Tocantins, Maranhão un Pará. In sin noudelken Middelloop markiert hie dät Skeed twiske do Buundesstoaten Tocantins un Maranhão. Wo liek die Stroom deelfljut, is uunräägelmäitich, dät rakt Stroomsnällen un Woaterfaale. Dät Doal, wier die Tocantins loangsfljut, is maasttieds smäl, dät is man n bitje in dän Brasilioanskne Skild iensnieden. In Goiás wäd ju Äi mäd ju Doalspeere Serra da Mesa apstaud. In dät Rebät uumetou, wier ju Äi dät Woater fon lukt, dominierje präkambriske Steene. In't Suude stounde uk paläozoiske un mesozoiske Steene un un ätter't Amazonas-Bäkken tou Fäästlounds-Ouleegerengen fon't Tertiär. Ju Vegetatsjoon is truch Savannen (Cerrado känteekend un ätter't Noude wai truch tropisken Rienwoold.
Bie São João do Araguaia stroomet dän Rio Tocantins fon links die Rio Araguaia tou. Düsse grootste Sieden-Äi häd een grattere Loangte, fiert moor Woater un lukt sien Woater uut een gratter Rebät as die Tocantins. Niep nuumen, skuul mäd dän Araguaia also as ju Haud-Äi beteekenje. Oun sien lääste Stroomsnälle, nit fier fon wier hie ju See-Hööchte roaket, wäd die Tocantins twiske Marabá un Tucuruí tou'n Tucuruí-Stausee ounstaud. Dät touheerende Woaterkrääftwierk is ätter ju benaamde Laistenge dät twäidgrootste fon Brasilien. Fääre noudelk wiedet sik die Stroom tou een breed Ästuar ap, die in ju smälle Meeresbucht Rio Pará mundet. Suudelk fon dät Ailound Marajó gungt düsse Bucht in ju Baía de Marajó uur, ju sik in dän Suudatlantik eepent. Uur smälle Kanoale, wier bie Äbbe un Floud dät Woater truchstroomet, stoant die Rio Pará uk mäd ju Mundenge fon dän Amazonas in Ferbiendenge. Daach is die Rio Tocantins nit, as dät loange däin wuude, as een Sieden-Äi fon dän Amazonas tou bekiekjen. Dät is n Stroom-Systeem foar sik.
Avocado
Ju Avocado (Persea americana M ILL ., uk Persea gratissima C.F.G AERTN .) is een Plontenoard uut ju Familie fon do Loorbeergewoakse (Lauraceae). Ju Frucht is uut botoanske Sjuchtwiese een Bäie. Die Boom kumt uut do fuchtich-woorme tropiske Rienwoolde fon Mexiko un Middelamerikoa. HIe wäd däälich in moor as 400 Kultuursoarten waareldwied in do Tropen un juustso uk in Suudafrikoa, Israel, Kalifornien, Chile, Peru, Australien, Näiseelound un in't suude fon Spoanien (Málaga un an ju Kuste fon Granada ounbaud. In ju Middelmeer-Ruumte wuude ju Avocado eerste tou Begin fon't twintichste Jierhunnert ienfierd.
Etymologie
In dät Seelterske is dät Woud Avocado uut dät Düütske uurnuumen wuuden, man die jappere Wouduursproang lait fonsäärm heel uurswain. Die Noome Avocado kumt uurspröängelk uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken un uur Indioanerstomme in'e Noaberskup. Dät Woud ahuacatl betjudt in düsse Sproake so fuul as "Klööte" un wuude wildääge apgruunde fon ju Foarm fon'e Frucht ap ju Plonte uurdrain. Do Spoaniere hääbe dät nit fersteen un hääbe deer uut Avocado" moaked, dät is ooldwaareldsk Spoansk un betjudt "Affekoat". Deer waas somäd Foulksetymologie in't Spil. Wilst ju Foarm Avocado in't düütske uurnuumen wuuden is, bruukt me däälich ap Spoansk foar dät Affekoat ju Woudfoarm "abogado", wilst ju Plonte blw. ju Frucht ap modern Spoansk aguacate hat. Ap Düütsk un Seeltersk wäd also een Woudfoarm bruukt, ju dät in't Spoanske goarn't moor rakt - nit in ju eene un uk nit in ju uur Betjuudenge.
Basilika fon Aparecida
thumb|right|250px|Ju Basilika fon buute Ju Basilika fon Aparecida, portugiesisken Noome Basílica de Nossa Senhora Aparecida (uursät: Basilika fon uus ferskienene Frau) is wäil ju grootste Roomsk-Katoolske Säärke fon Suudamerikoa. Ju lait in ju Stääd Aparecida, in dän Buundesstoat São Paulo in Brasilien, sowät hunnertsäkstich Kilomeetere aast-noudaastelk fon ju Stääd São Paulo. Dät is een groote Pilger-Säärke, wier ju Hillige Maria fereerd wäd, wierfon jo een Toon-Figuur hääbe.
Ätter ju Uurlääwerenge skällen in't Jier 1817 twäin Fiskere, do foar aan Groaf, die ap Besäik koom, Fiske fange skuulen, ju Figuur fuunen hääbe. Jo hieden eerste naan Ärfoulch, dan looken jo ju Figuur uut Woater un ätters daach masse Fiske. Uurs een Uurlääwerenge kwäd, dät ju Figuur in't Jier 1650 fon Bruur Agostino de Jesus uut São Paulo häärstoald wuude, man ätters ferlädden geen is, bit do Fiskere hier ätter langere Tied wier fuunen hääbe.
Ap älken Faal leeuwe masse, dät dät een Wunner waas. Eenige Jiere wuude ju Figuur in een privoate Kapelle fon aan fon do Fiskere fereerd, bit in'n Loop fon't 18. Jierhunnert ju Stääd Guaratinguetá een eepentelke Kapelle baue liet. Sänt düsse Tied kuume masse Pilgere ätter ju Steede, wier ju Siedelenge Apparecida äntstuude (dät hat: Ju Ferskienene). In 1928 wuude Aparecida een oaine Stääd. Leeter äntstuude deer een grattere Säärke, ju oolde Basilika. In 1955 begon die Bau fon ju näie, noch grattere Säärke, ju ap dän 4. Juli 1980 fon Poabst Johannes Paul II. as Basilika wäid wuuden is.
Luchtfoartjuuch
Een Luchtfoartjuuch is een Reewe, ju in ju Lucht foare kon. Dät rakt deer gjucht ferskeedene Funktsjoonswiesen, do me groaf iendeele kon in Luchtfoartjuuge, do sweerer sunt as ju Lucht (Fljoogere, Hoochskruuwere), un wäkke, do lichter sunt as Lucht (Ballone un Luchtskiepe).
Fergeenhaid
Bee do Ideen sunt aller, as me toankt.
In ju Theorie wuden al foar moorere hunnert Jiere Luchtfoartjuuge uuttoacht, do sweerer sunt as Lucht, t.B. fon Leonardo da Vinci, man bit dät funktjoonierde, duurde dät noch een Tied. Albrecht Ludwig Berblinger, bekoand as "die Snieder fon Ulm" stoalde al in 1811 aan Glied-Fljooger foar, die oaintelk funktsjoonierde, man as hie deermäd uur ju Donau fljooge skuul, geen dät nit, uumdät deer do Wiend-Ferhooldnisse läip sunt. Deeruum is hie bloot uutlaached wuden.
Loange Tied heelt me do Luchtskiepe foar ju Technik fon ju Toukumst, man däälich sunt do Fljoogere ap't wichtichste.
Ulmer Münster
thumb|right|250px|Dät Ulmer Münster Dät Ulmer Münster is een Säärke in Ulm, ju in dän gotisken Baustil baud is: Deelwiese is ju in'e klassiske Gotik fon't Middeloaler uutfierd. Man wäkke Deele fon dät Bauwierk sunt uk in ju Näigotik heelden, also ju wier apgriepene Gotik fon't Eende fon't 19. Jierhunnert, uumdät deer leeter noch wät tou dät Bauwierk bietoukeemen is, besunners, wät dän Touden oungungt. Do Kaanten fon ju Säärke sunt juust so as do maaste Deele fon dän Touden uut Soundsteen baud, man do Muuren fon dät Säärkenskip sunt grootstendeels uut Baksteen. Bie do näigotiske Touföigsele wuude deelwiese uk Kalksteen bruukt.
Dät Ulmer Münster is ju grootste lutherske Säärke fon Düütsklound; un die 161,53 Meetere hooge Säärktouden, die in't Jier 1890 kloor wuuden is, is die hoochste Säärktouden fon ju Waareld (Stound: Januoar 2018).
Die Gruundsteen foar ju Säärke wuude in't Jier 1377 laid, as Ulm een fräie Rieksstääd un noch roomsk-katoolsk waas. Wät die Ulmer Reformator Konrad Sam fon 1524 oun präätend häd, waas die Begin fon een stappenwiese Ienfierenge fon ju Reformatsjoon in Ulm. In't Jier 1530 fäl ju Äntskeedenge truch een Burgeroustämmenge foar dät lutherske Bekantnis. Sänt düsse Tied is dät Ulmer Münster een lutherske Säärke. Die Oainer fon ju Säärke waas loange Tied ju Stääd Ulm, bit ju in dät Jier 1894 in dän Besit fon ju evangeelske Säärke-Meente koom. Dät Münster uurstuude do in dän Twäiden Waareldkriech do Luchtoungriepe ap Ulm bienaist sunner Skoade.
Heidenheim (Loundkring)
Heidenheim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Diesel
Begriep
thumb|left|150px|Rudolf Diesel (1883) Diesel is n Deonym ätter Rudolf Diesel, dän Ärfiender fon dän Dieselmotor. Biodiesel is uk wäil unner Foarkierengen tou'n Bedrieuw fon Motoren ätter't Dieselferfoaren goadelk, man dät is chemisk uurs n Stof.
Soarten
Besunners bie do Premium-Krääftstoffe is stuur tou ärkannen, dät Määrkenfirmen truch spezielle Biemongelsen of Qualitäts-Ferbeeterenge fersäike, sik fon Konkurrenten ou tou sätten.
Ätter ju Ounpaasenge fon ju DIN EN 590 (Uutjääfte Moai 2010) oun dät, wät in't EG-Sätgjucht 98/70/EG stoant, is foar ju Ärfälölenge fon ju Biokrääftstof-Quote een FAME-Toumongelse fon bit tou 7 Vol.-% ("B7-Diesel") toulät. Ju nasjonoale Norm DIN 511628 (Uutjääfte August 2008) foar B7-Diesel wäd deeruum nit moor bruukt un faalt wäch.
Koos Tiemersma
Koos Tiemersma (*10. Meerte 1952 in Frjentsjer) waas twiske 1999 un 2009 n fräisken Skrieuwer. Tiemersma is in ne Buurenfamilie in Frjentsjer (Wääst-Fräislound) apwoaksen. Hie moakede sien Koasteruutbildenge un oarbaidet siet 1975 in ju Gruundskoule in Kollumersweach, deer woont hie uk.
thumb|right|250px|Koos Tiemersma
Musiker
As Sjunger tried hie uk Solo ap, so as bie dät Tsjochfestival in Drachten. Hie waas Gruunder un Meeglid fon ju fräisksproakige Band Skift (1992-1999). Ap Eende fon do njuugentiger Jiere fäng hie mäd skrieuwen oun. Skift won die twäide Pries bie Liet '92 (Musikwetbewerb in Wääst-Fräislound) un die eerste Pries bie dät Noud-Niederloundske Läidwetbewerb mäd ferskeedene Läidere. Deerätter foulgede ne riege Shows bie ferskeedene Buurensteeden in Fryslân, Groningerlound un Uuriesel. In 1999 is juu Gruppe uutnunner geen.
Skrieuwer
In 1999 skreeuw hie n Dööntjen foar dän Rely Jorritsmapries, deerfoar kreech hie n goud Uurdeel fon ju Jury. Truch dän Ärfoulch geen hie fääre mäd sien Skrieuwoarbaid un skreeuw dät Dööntjen Job - in alter (Job - n Oalter), wiermäd hie een Jier leeter dän Rely Jorritsmapries won. Hie geen fääre mäd skrieuwen, Job - in alter waas ju Gruundloage foar sien Debütroman De Ljedder (ju Laadere) (2002); deeruur wieren do Leesere un Literatuurkritikere gjucht positiv, deerfoar kreech hie in Februoar 2004 n Rink van der Veldepries.
In 2006 hiede Tiemersma sien trääde Roman kloor, It liet fan de Ibis (Dät Läid fon dän Ibis). Literatuurkritiker Joop Boomsma foont do ferskeedene Ieuwenen fon dät Bouk gans besunner, man hie waas nit uurtjuugd. Abe de Vries waas ne uur Meenenge, hie foont dät Bouk n näien Roman, die der nit tiepelich wäd.
In 2007 skreeuw Tiemersma Mind Games: fertelling fan in kaartehûs (Dööntjen fon n Koartenhuus), dät do Ljuude in ju fräiske Boukewiek as Goawe kreegen bie n Bouk dät do koopeden. Jetske Bilker un uk Jaap Krol wieren bee gjucht positiv.
Swasilound
Swasilound (Eswatini) is n Lound in Afrikoa. Do Noaberlounde sunt Suud-Afrikoa un Mosambik.
Koos Tiemersma
Skrieuwer
In n Februoar 2009 waas Under wetter (Unner Woater) kloor. In Under wetter skrift Tiemersma foar dät eerste Moal uur ju Toukumst insteede fon uur ju Geskichte.
Suriname
Suriname (ap Sranantongo: Sranan [sra:ˈnaŋ]) is n Lound in't Noud-Aaste fon Suud-Amerikoa. Noudelk deerfon lait die Atlantik, aastelk Frantsöösk-Guayana, suudelk Brasilien un wäästelk Guyana. Twiske Suriname un Guyana rakt dät n striedich Rebät un twiske Suriname un Frantsöösk-Guayana uk.
Koos Tiemersma
Skrieuwer
Ap n 25. Dezember 2009 moaket Tiemersma ap sien Websiede bekoand dät hie ätter tjoon jier apheert mäd skrieuwen.
Suriname
Sproaken
Aaldät ju Amtssproake Niederloundisk is, wäd dät fon minner as n Haaldeel fon ju Befoulkenge alledeege boald.
Koos Tiemersma
Uur Aktivitäte
Tiemersma is Boas (Foarsitter) fon dät wääst-fräiske Skriuwersboun (Skrieuwerbuund).
Suriname
Sproaken
Wichtiger is as Uumgongssproake Sranan Tongo, een surinamiske Kreolsproake ju sik touhoopesät uut Ängelske, Niederloundske, Portugiesiske Ienfloude un Uurblieuwsele uut afrikoanske Sproaken. Sranan Tongo is nit ju eensige Kreolsproake in Suriname.
In Suriname wäd as trääd-wichtichste Sproake uk n karibisk-hindustanisken Dialekt boald, ne Varietät fon dät Bhojpuri, dät mäd indiske Siedlere deer wai keemen is.
Koos Tiemersma
Thema
In De Ljedder un De mjitte gungt Tiemersma wieruume in ju Tied. Deerbie kon die Leeser sjo wäkke Seeken dän apwoaksene Haudpersoon annerd hääbe. In It liet fan de Ibis wäd skrieuwen uur n nigerianisken Ienwooner fon ne litje wääst-fräiske Stääd, die truch Fermiskenge mäd Seeken tou dwoon kricht, wierbie die oaine Beloang fon do Meespielere n wichtigen Faktor is. Mind Games - die Tittel ferwiest ap n Läid fon John Lennon - gungt uur ne gäistige Raise fon n Mon unner un ätter sien Haattransplantation. In Under wetter skrift Tiemersma uur ne radikale fräiske Gruppe, ju der in Ljouwert un Grins blift, as Fräislound in 2065 unner Woater kumt, uum ju fräiske Sproake tou behoolden.
Suriname
Sproaken
Fääre wäd Ängelsk boalt un dät Portugiesiske wint uk oun Betjuudenge, foar'aaln truch brasilioanske Gouldsäikere, do illegoal in't Lound kuume. Dät rakt noch moor Sproaken, wierfon do maaste ap buutloundske Ienfloude touräächgunge. Indioaner-Sproaken rakt dät noch, man jo hääbe neen groote Betjuudenge moor.
Koos Tiemersma
Wierk
De Ljedder is ätter dät Niederloundske wai uursät. Fon De mjitte is 2008 dät Heerbouk ärskienen.
Heilbronn (Loundkring)
Heilbronn is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Beringia
thumb|200px|Ju Äntwikkelenge fon dän Seespeegel in dät Rebät fon foar 21.000 Jiere bit däälich Beringia is die Noome foar dät Rebät twiske't aastelke Sibirien un Alaska, dät wilst dät Pleistozän moorere Moale truch dän läige See-Speegel druuch fäl un buppedät fräi fon Ies (Glitskere) waas. Uumdät dät ne Lound-Brääch waas, wier Dierte-Oarde un Moanskene twiske Eurasien un Amerikoa ap wai un wier kuuden, hat dät uk Bering-Brääch of Bering-Loundbrääch. Wilst ju lääste Kooldtied lieuwden deer foar moorere Jierduusende Moanskene. Eerste, as die See-Speegel wier tou riesen begon, wonnerden do Moanskene ou ätter't Suud-Aaste: So koom ju Besiedelenge fon Amerikoa truch do Foaroolden fon do Indioanere.
Michael Wolffsohn
thumb|Michael Wolffsohn, 2015 Michael Wolffsohn (bädden in 1947 in Tel Aviv) is n düütsken Historiker.
Franz Kafka
thumb|200px|right|Kafka uut 1906 Franz Kafka (* 3. Juli 1883 in Prag, in düsse Tied bie Österreich-Ungarn; † 3. Juni 1924 in Kierling – däälich Stääddeel fon Klosterneuburg, Aastriek; säilden uk tsjechisk František Kafka) waas aan Skrieuwer. Uut een joodske Foamielje in Böömen stomjend, boalde hie fon Huus uut Düütsk, man hie kwad, dät hie ju Tsjechiske Toal ljauer liede moate. Truch Besäike in dät jiddiske Tjooter kreech hie uk tichteren Kontakt tou dät Jiddiske, deerfon hie eepenbeer begäisterd waas. Daach skreeuw hie ap Düütsk.
Sien Skrieuwen häd Ienfloude fon, monken uur, Franz Grillparzer, Heinrich von Kleist, Fjodor Dostojewski, Søren Aabye Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Siegmund Freud, un dät Juudendum. Kafka is bekoand foar ju spoukske Fäilenge in sien Wierke.
Edvard Munch
thumb|right|200px|Edvard Munch
Edvard Munch (* 12. Dezember 1863 in Løten, Hedmark, Norwegen; † 23. Januoar 1944 in Oslo) waas aan wichtigen expresjonistisken Moaler uut Norwegen.
Santiago de Chile
Santiago de Chile, amtelk un kuut Santiago is ju Haudstääd un Primoatstääd fon Chile.
Dät Stääd-Rebät is deel fon ju Haudstääd-Region (Región Metropolitana), ju ieuwenske ju Provinz Santiago fon fieuw moor Provinzen uumfoatet. In't steedske Siedelengsrebät (área urbana) lieuwje 6.492.395 Ljuude, in ju heele Regíon Metropolitana sunt dät 8.004.105 (Stound 2009). Deermäd lieuwje sowät 44 Prosänt fon do Chilenen in of ap'e Naite fon ju Haudstääd. Man in'n äängeren Sin faalt unner Santiago bloot ju Meente, wier ju Binnestääd un dät Regierengs-Kwattier tou heert. Junner lieuwje bloot 200.792 Ljuude (Foukställenge 2002). Ju Baalengs-Ruumte uumfoatet deerjuun sogoar Stääde un Meenten fon uur Provinzen, so as Puente Alto of San Bernardo.
Ätter ju Foulkställenge fon 2002 sunt 68,74 Prosänt fon do Ljuude in Santiago katoolsk un 13,08 Prosänt protestantisk.
Geografie
thumb|left|250px|Santiago in ju Loundskup, April 2013 Santiago lait in aan Doal-Seetel, ap een Hööchte fon 522 Meetere, oun dän Río Mapocho. Düssen Doal-Seetel bilget dän noudelke Ousluut fon dät groote Loangs-Doal, dät meridionoal twiske ju Kusten-Kordillere in't Wääste un do Anden in't Aaste ferlopt un fääre suudelk, bie Puerto Mont, in ju See ouduuket un ju Meeres-Sträite twiske dät Fäästlound un do foarleegerde Ailounde foarmt (biespilswiese Chiloé un Chonos-Archipel. Ju Stääd wäd in't Noude fon dät Aconcagua-Doal, in't Suude fon dät Rancagua-Bäkke un siedelk fon Anden un Kusten-Kordillere beskat.
Die Río Mapocho häd sien Wälle noudaastelk fon Santiago in do Anden. Ätter sowät füüftich Kilomeetere fljut ju Äi truch Santiago. Binne ju Haudstääd nimt ju Woater-Qualität stäärk ou. Uur Peñaflor fljut ju Äi ätter El Monte wai, wier hie dan in dän Río Maipo mundet. Fon ju Äi gunge masse Kanoale uut, die bekoandste sunt die Maipo-Kanoal un die San Carlos-Kanoal.
Dät Stääd-Rebät (areá urbana) häd een Flakte fon 641,4 Quadroatkilomeetere. Deerfon heere 22,4 Quadroatkilomeetere tou ju Meente Santiago. Ju Metropolregion Santiago (Región Metropolitana) häd een Flakte fon 15.103,2 Quadroatkilomeetere. In ju Ieuwene fon ju Haudstääd-Region wäd fuul Weete, Wien un Fruchte ounbaud. Uumdät ju Stääd in'n Doal-Seetel lait un dät fuul Ougase fon Autos un Industrie rakt, is deer in Winterdai oafter Smog (Een Miskenge uut Ougaase un Dook). Die Smog is oafter so ticht, dät me fon do wäästelke Stääddeele uut nit moal moor do Bierge sjo kon, do direkt deer bääte lääse.
Gruundengstied
Die spoanske Konquistador Pedro de Valdiva koom mäd 170 Suldoaten, do maaste ap Hoangste, uur dän Inka-Paad. Ap dän 13. Dezember 1540 koom hie ätter "Tambo Grande", wier däälich ju Plaza de Armas lait. Ätterdät jo uur dän Mapocho keemen sunt, Besätte hie do Ferwaltengs-Bauwierke fon do Inka, uum ju Kontrolle uur dät Rebät tou roakjen.
thumb|left|250px|Leetere, romantiske Deertstaalenge fon ju StäädgruundengeSantiago wuude dan ap dän 12. Februoar 1541 fon Pedro de Valdivia unner dän Noome "Santiago del Nuevo Extremo" gruunded. Dän Noome häd hie fon ju spoanske Pilger-Stääd Santiago de Compostela uurnuumen. Dät Rebät uumetou wuude "Nueva Extremadura" naamd.
Ju näie Stääd wuude mäd liekuut ferloopende Sträiten baud, do parallel of in'n gjuchten Winkel tounuur ounlaid wieren.
Man bolde roate dät Proleme. Insen waas dät een Moiteräi fon binne, man uk do Indioanere uumetou wüülen sik nit moor mäd ju Besättenge fon hier Lound toufree reeke. Pedro de Valdiva ferheelt sik uk fäindelk juun do Indioanere, bolde liet hie aal do haager Stoundende Persoonen, do hie in't Doal fon dän Mapocho foont, in sien Huus in Santiago fangen hoolde.
Ap dän 11. September 1541 begon aan organisierden Apstound unner ju Fierenge fon Michimalongo, aan Uppermon fon do ienheemske Picunche-Indioanere (aan Mapuche-Stom) mäd aan Uurfaal ap Santiago. Pedro de Valdivia waas tou ju sälge Tied mäd aan Deel fon sien Troppe fääre suudelk in dät Doal Cachapoal in Kampe ferwikkeld. Do Picunche wieren fuul moor as do Spaniere, Begjuchte fertälle fon sowät tjoonduusend Mon. Jo kuuden ju Stääd in Bround sätte. Bienaist hieden jo dät uk tou Wai broacht, do Fangene Indioanere tou befräien.
Man kuut eer do Spoaniere sik bienaist reeke moast hieden, hiede Inés de Suárez, ju Ooldske fon dän Stäädgruunder Pedro de Valdivia, aan Ienfaal: Ju moakede dän Foarsleek, dät me do soogen Fangene dän Kop ouslo un do Koppe do Oungriepere foar do Fäite smiete skuul. Do Monljuude wüülen eerste nit leeuwe, dät dät slumpje skuul, man ju sätte sik truch un sluuch mäd n Swäid persöönelk dän eersten Kop ou.
Pedro de Valdivia soande in'n Januoar 1542 Alonso de Monroy mäd fieuw Riedere ätter Peru wai, uum Hälpe tou aaskjen. Bienaist two Jiere moasten do Ljuude fon Santiago dan noch täiwe un smoachtje, eer in'n Dezember 1543 Monroy mäd soogentich Riedere un een Hälpe-Lääwerenge touräächkoom. Man deermäd waas ju stuurste Tied foar do Spoaniere foarbie un do Picunche looken sik fääre ätter't Suude tourääch. Sun hoolich Jier leeter koom noch moor Stöän mäd Juan Bautista Pastene un fon Santiago uut begonnen räägelde Exkursionen, uum dät Lound tou kolonisierjen.
Leetere Kolonioaltied
thumb|250px|Ploan fon Santiago tou Begin fon 1712 Ätter dän Faal fon Concepción in't Jier 1555 marskierden wier Mapuche-Indioanere ätter Santiago wai. Jo fernäilden ju Fäästenge Peteroa un looken sik ätters wier uunfersjoons wier tourääch, uumdät jo n stäärkeren Oungriep fon do Spoaniere ferwachteden. Pedro de Villagrán, die Uppermon fon ju Fäästenge Imperial kuude ätters in aan snoachelken Uurraskengs-Oungriep dän indioanske Uppermon Leftaru (uk: Lautaro) ap dän 1. April 1557 uumebrange.
Twiske 1598 un 1723 moakeden niederloundske Honnelsmonljuude ju spoanske Kolonioal-Heerskup stuur.
Man ju Stääd fäästigede sik. Ju Buuräi uum ju Stääd tou waas een wichtige Ienkuumens-Wälle foar Santiago. In't Jier 1778 wuude ju eerste Brääch uur dän Río Mapocho baud, ju Puente Cal y Canto twiske ju Binnestääd un dät Kwattier La Chimba. Do Spoaniere taaiden do Indioanere deel. Dät waas een amtelk fäästskrieuwen Sätgjucht, dät do Spoaniere nit mäd do Indioanere touhoopelieuwje doarsten. Tiedwiese wuuden do Indioanere sogoar fon Spoanske Heeren as Sklouen heelden. Düsse Diskriminierenge waas fonsäärm nit goud foar dän Free twiske do be Foulke.
Man ieuwenske indioanske Oungriepe moakeden läipe Äidbieuwjen ju Äntwikkelenge fon ju Stääd Stuur. In 1647 fernäilde een stäärk Äidbieuwjen ju Stääd, in 1730 un 1783 wieren noch moor hädde Äidbieuwjen.
In't uunouhongige Chile
Ap dän 12. Februoar 1817 roate dät in Colina, noudelk fon Santiago, ju Slacht bie Chacabuco. Hier wonnen argentienske un chileenske Uunouhongegaids-Striedere unner ju Fierenge fon José de San Martín un Bernardo O’Higgins juun do köönichs-tjoue spoanske Troppen. Chile ferkloorde ap dän sälgen Dai sien Uunouhongegaid. Die Wai ätter Santiago waas nu fräi un do Uunouhongegaids-Striedere kuuden twäin Deege leeter, ap dän 14. Februoar 1817, in ju Stääd ienluuke. Man eerste in't Foulgejier wuuden do köönichs-tjoue Troppen eendgultich sloain.
thumb|right|250px|"La Moneda", eerste een Munte-Häärstaalengs-Ounstalt, sänt 1845 Präsidenten-Palast Wilst ju Tied fon ju Autoritäre Republik (fon 1830 bit tou dän Burgerkriech 1891) wuude dät Skoul-System ienfierd un dät Kultuur-Lieuwend hiede een Blöitetied. Ap'n 8. Dezember 1863 wuude ju Jesuiten-Säärke Iglesia de la Compañía truch een Fjuur fernäild. Moor as twoduusend Ljuude sunt deerbie stuurwen. In't Jier 1885 lieuwden al 189.322 Ljuude in ju Stääd.
Roate dät in do eerste Jiere fon't 20. Jierhunnert noch läipe wirtskuppelke Probleme, so as Inflatsjoon, wuude Santiago fon do 1930er Jiere oun tou een moderne, industrielle Metropole uumewonneld. In 1940 groide ju Befoulkenge uur een Million Ljuude, in 1960 wieren dät al two Millionen.
Unner ju Präsidentskup fon Salvador Allende twiske 1970 un 1973 wuude fuul foar do äärmere Ljuude in ju Haudstääd-Region däin.