cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Slacht fon Maiwand
Ferloop
Uum hoolich tjo greepen bietoukeemene Afghanen uut ju Glieuwe dät Säntrum un ju Linke Siede oun. Die linke Flöägel fon do Briten begon uutnuur tou faalen un ju Artillerie geen fon dät Sleekfäild wäch. Uk dät Säntrum stuude nit moor fääst. Aan fon Burrows anoardenden Kavallerie-Angriep wude touräächsloain un do Riedere looken sik ätter Mahmudabad tourääch. 100 Mon fon dät '66th (Berkshire) Regiment of Foot'' stoalden sik in do Fruchttuune bie Khik tou'n Kamp un wuden bit ap dän lääste Mon dooded.
Do Briten fluchteden in ju Gjuchte fon Kandahar un moasten groote Ferläste wainieme, man do hieden noch gratter weesen, wan do Afghanen nit ferpuused hieden, uum tou plunnerjen.
Foulgen
thumb|Afghanen ätter ju Uurwinnenge Aaldät Ayub Khan een Uurwinnenge roaked hiede, kuude hie daach nit Kandahar iennieme. Wan hie Burrows mäd do foaruutgungende Troppen buunen hiede, hiede hie mäd sien Haudarmee Kandahar besätte kuud. Sogoar ätter sien Uurwinnenge liet hie oachte Deege fergunge, eer hie tou een Beleegerenge foar Kandahar ferskeen, wier ju Ferdäägenge bit düssen Dai tou fonsäärm wier beeter oardend waas.
Dät do Briten so läip juun Fäinde ferlädden häbe, do maast as unnerlain säin wuden (uk in Isandhlwana) feruurseekede aan grooten Wierluud in Grootbritannien.
2016
Foarfaale
thumb|left|250px|Dät Fereende Köönichriek un do uur EU-Lounde
Tessel
thumb|200px|left|Satellitenbielde fon Tessel thumbnail|right|Ju Loage fon Tessel in do Niederlounde thumbnail|Tesseler Skäipe thumb|left|200px|Do Täärpe ap Tessel
Tessel (Niederloundsk: Texel) is dät suudelkske un dät grootsde fon do Wäästfräiske Ailounde. Ap Tessel woonje so'n 14.000 Moanskene. Dät Ailound is 170 km² groot. In 1415 häd Tessel ju Stäädgjuchte kriegen; deertruch is dät ätter ju km² ju grootsde Stääd fon do Niederlounde. Dät Ailound is 23,7 km lang un 9,6 km breed. Tessel is bekoand foar hieren Tourismus. Do Ienwoonere noome sik Tesselaars.
Tessel heerd tou ju Region West-Fryslân in ju Provinz Noud-Hollound un is dät eensige fon do wäästfräiske Ailounde, dät nit tou ju Provinz Fryslân heerd.
Sproake
Ieuwenske ju niederloundske Sproake wäd ap Tessel dät Tesselsk, n holloundsk-fräisken Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske boald. Fon dät Tesselsk rakt dät in do Täärpe fon dät Ailound noch ferskeedene Farianten.
Näi-Seelound
Näi-Seelound is n Lound, wät in dän Pazifiske Ozean suudaastelk fon Australien lait.
Aminosüüren
Do Aminosüüren sunt ne Klasse fon organiske Ferbiendengen. Do bestounde toumindest uut ne Carboxylgruppe (-COOH) un ne Aminogruppe (-NH2). Bie do natüürelk foarkuumende Aminosüüren stoant ju Aminogruppe an dät C-Alpha-Atom ieuwenske dät Koolestof-Atom fon ju Carboxylgruppe (-COOH). (H = Woaterstof; C = Koolestof; O = Suurstof; N = Stikstof)
L- un D- Aminosüüren
120px 130px
Wan nu also toun Biespil dät D- Alanin uumetraald wäd, is dät nit identisk mäd dät L- Alanin, dan wan me n D- Alanin uumetraalt, stoant ju Aminogruppe in n Bäätergruund un nit in n Faandergruund as bie dät L- Alanin.
Peptidbiendengen
right|300px|thumb|Ferbiendenge fon two Aminosüüren toun Dipeptid Ne Aminosüüre kon sik mäd uurs ne Aminosüüre ferbiende. Deerbie gungt fon ju eene Aminosüüre n Woaterstof-Atom uut ju Amino-Gruppe ferlädden, bie ju uur Aminosüüre gungt ne n Suurstof- un n Woaterstofatom uut ju Carboxylgruppe ferlädden. An do Steeden, wier do Atome ferlädden geen sunt, äntstoant dan ne Ferbiendenge twiske do two Aminosüüren. Do Atome, do ferlädden geen sunt (two Woaterstofatome un een Suurstofatom) ferbiende sik tou Woater (H2O). Sunne Ferbiendenge uut two Aminosüüren hat Dipeptid, uut tjo Aminosüüren hat dät Tripeptid un uut fuul Aminosüüren hat dät Polypeptid.
Biologiske Betjuudenge
left|thumb|200px|In eenige Oaiwiete fon do [[Conidae rakt dät uk D- -Aminosüüren, man dät sunt Uutnoamen. Normoal rakt dät in Oaiwiete bloot L- Aminosüüren.]] Oaiwiete ( feekelk: Proteine ) sunt Polypeptid-Kätten uut Alpha-Aminosüüren. Do maaste Aminosüüren, do in Oaiwiete tou fienden sunt, sunt L- Aminosüüren. D- Aminosüüren rakt dät bloot in do Oaiwiete fon eenige Lieuweweesen, as toun Biespil do Conidae (Ne Familie fon Seesniggen, do foarallen in do tropiske Meere lieuwje). Ne Aminosüüre, ju n Deel fon n Oaiwiet weese kon, wäd as "proteinogen" beteekend.
1872
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1889 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 1875 -
Chemie
Ju Chemie is ju Wietenskup fon do chemiske Gruundstoffe un do chemiske Ferbiendengen as uk do Ferannerengen deerfon, sowied do nit ap Atomkäädenreaktione beraue. Ju Chemie befoatet sik mäd ju Touhoopesättenge fon do Stoffe, hieren Apbau uut do Elemente, hiere Oainskuppe un Uumsättengen.
...
Ju Chemie ferdeelt sik in:
af in
Mäid
thumb|200px|Gäärsmjoon in Skotlound As Mäid beteekent me Gäärslound, dät truch Mjoon fon ju Ferbuskenge fräiheelden wäd (uurs as ne Weede, wier Huusdierte dät uurnieme).
Wiertou ju bruukt wäd
Ne Mäid wäd bruukt, uum Hoo of Siloasje as Fäi-Fodder tou winnen, oaber toumäts uk uum der Fruchteboome ap tou plontjen. Fääre kon me Baulound ne Wiele wäst lääse läite, uumdät sik die Gruund ferhoalje kon. Wan ju Mäid riek an blöiende Bloumen is, is ju uk goud foar ju Imkeräi (as Iemen-Weede). Fonsäärm is sunne Mäid dan uk foar wüüld lieuwjende Insekten un uur Dierte n goadelken Lieuwendsruum, uk wan ju neen Natuur-, man ne Kultuurloundskup is.
Steede
Do Mäide liegen fröier aal in dät läige Lound bie de Äi, wäil deeruum dät do mäd de Saise mäind wäide kuuden. Bäiste wüülen dät Gäärs in wäite Tieden fertrappelje. Wüült do Loundnoomen ap -Mäid maast sunner Persoonenoomen touhoopestoald sunt, belukt dät sik wäil maastens ap uursproangelk gemeenskuppelke Gruundstukke.
Tesselsk
thumbnail|right|Ju Loage fon Tessel in do Niederlounde Tesselsk is n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die ap dät wäästfräiske Ailound Tessel in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Fon dät Tesselsk rakt dät in do Täärpe fon dät Ailound noch ferskeedene Farianten.
Bochum
Bochum is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 385.626 Ienwoonere (2010). Bochum is siet 1904 ne düütske Groβstadt.
Korendijk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Korendijk waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Piershil waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 100,48 km² un deer woonje 10.899 Moanskene (2012).
Skotlound
Skotlound (Alba in Skottisk Gälisk) is ne Nation in Noudwääst- Europa un Paat fon dät Fereenigde Köönichriek.
Fuulbäie
Die seelterske Noome Fuulbäie is foar two ferskeedene Plonten uurlääwerd un häd do foulgjende Bitjuudengen:
Noudirlound
thumb|right|200px|Een Koarte fon do [[Britiske Ailounde, deer Noudirlound rood in ienteekend is.]] Noudirlound (irisk Tuaisceart Éireann, ängelsk: Northern Ireland, Ulster Scots: Norlin Airlann) is een Lound un Deel fon dät Fereende Köönichriek. Dät bestoant uut säks fon do njuugen Provinsen, do tou ju histooriske iriske Provins Ulster heerden, moaket deer also aan grooten Deel fon uut. In't Ferhooldnis mäd ju Republik Irlound is Noudirlound tichter befoulked un is moor fon ju Industrie teekend.
In Noudirlound roate dät in ju Geskichte oafter Twiste twiske Befoulkengsgruppen, do unnerskeedelke Foulke, Politiske Ideologien un Konfessionen touheerden. Groaf fertäld wieren dät ap een Siede do katoolske Iren, do jädden tou dän oaine iriske Stoat heere wüülen un ap ju uur Siede do protestantiske Ienwonnerere uut Grootbritannien, foaraaln uut Skotlound, do bie dät Fereende Köönichriek blieuwe moaten.
Wieringsk
thumb|right|250px|Ju Loage fon Wieringen Wieringsk is n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die ap dät fröiere Ailound Wieringen in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Die Dialekt is stärk ferwoand mäd dät Tesselsk.
Manske Kat
thumbnail|right|300px|Ne Manske Kat mäd n kuuten Steert right|310px Ju Manske Kat (Mansk: Kayt Manninagh) is ne besünnere Katterasse, ju sik fon uure Rassen truch ju Bäätepooten un dän Steert unnerskeedet. Ju Bäätepooten sunt longer as do Foarpooten. Ju Rasse is ap dät Ailound Man äntsteen.
Ne Manske Kat mäd loange Hiere noomd mon Cymric (Welsk).
Gotisk
Dät Gotiske is ne uutstuurwene aastgermaniske Sproake, ju eensichste Sproake fon dissen Twiech wierfon fuul bekoand is. Ju gotiske Biebeluursättenge fon Biskop Wulfila uut dät fjoode Jierhunnert is ju eerste uurlääwerde literariske Oarbaid in ne germaniske Sproake un ju is deeruum gjucht wichtich foar ju Sproakwietenskup. Mäd fjauer of fieuw Falle, n [Dualis]] un ne synthetiske Liedefoarm wiest dät Gotiske fuul archaiske Känteekene. Deertou häd dät besunnere Woude bewoard, wierfon uk wäkke ap Seeltersk bekoand läite: Do bee lääste Woude wiese ounsjoonelke Betjuudengsannerengen: bie taujan fon ‘machen, wirken’ tou ‘drücken, pressen’ un bie ubizwa  fon ‘Halle’ uur ‘Vorhalle’ tou ‘Dachtraufe’.
Dät Gotiske wuud boald fon dät Foulk fon do Gote un wiedede sik ätter dät trääde Jierhunnert uut dät Gestrich noudelk fon ju Swotte See hääruute ätter Italien, Frankriek, un Spanien, man wuud ätter dän Fal fon dät aastgotiske Riek in dät säkste Jierhunnert un dät wäästgotiske Riek in dät oachte Jierhunnert uutstierwe. Ap dän Krim bleeuw ne Sunnerfoarm fon dät Gotiske, dät Krimgotiske, in älke Fal bit in dät säkstienste Jierhunnert bestounden.
Wällen
thumb|left|Ne Siede fon dän [[Codex Argenteus]] Bie wieden ju wichtichste Wälle foar dät Gotiske is Wulfila sien Biebeluursättenge. Die grootste Deel deerfon is oawers ferlädden geen. Bloot bewoard wuuden sunt die Haaldeel fon do Evangelien, dät Bräif fon Paulus an do Roomske un n Paat fon Nehemia. Dät eensichste uur wichtige gotiske Dokument is die Skeireins, n Kommentoar ap dät Johannesevangelium.
Biespil
Dät wichtichste Gotiske Bruchstuk is dät Uus Foar uut dät (Matthäusevangelium 6:9-13):
Twäiden Waareldkriech
Die Twäide Waareldkriech waas fon 1939 bit tou 1945. Et wäd die twäide naamd, wil et die twäide Kriech waas, wier Lounde fon bienaist alle Kontinente in meemoaked hääbe. Et is die eensige Kriech wierbie sowäil Atom- as uk biologiske un chemiske Woapen (ABC-Woapen) bruukt wuuden sunt.
In dän 2. Waareldkriech stuurwen uungefeer 55 Millione Moanskene. 6 Millione Juden sunt bie dän Holocaust dood moaked wuuden, fon Adolf Hitler initierd un fon Heinrich Himmler organisierd wuuden.
Kriech in Europa
Ätter dän Eerste Waareldkriech doarste Düütsklound ätter dän Versailles Ferdraach neen groote Armee hääbe. Uk waas dät Düütske Riek fon foar dän Eerste Waareldkriech litjer moaked wuuden. In Düütsklound spielde dän Nationoalsozialismus ne immer grattere Rulle, wät in 1933 mäd dät Benaamen fon Adolf Hitler toun Riekskoansler ne Hööchtepunkt foont. Hitler wüül do oolde Gebiete wieruume hääbe un in 1935 trät dät Saargebiet bie in dät näie düütske Riek, in 1936 is dät demilitarisierde Rhienlound wier Düütsk wuuden.
Aastriek (truch dän Anschluss) un dät Sudetenlound keemen in 1938 uk bie Düütsklound.
Ap n 1. September 1939 begon die Twäide Waareldkriech, mäd dän Oungriep fon Nazi Düütsklound ap Polen. Ju Kriechtaktik ju der bruukt wuude in Polen wäd „Blitzkrieg“ naamd.
So as Frankriek un Groot-Britannien al foar dän Oungriep juun Polen woarschaud hieden, ferkloorden do Düütsklound dän Kriech ap n 3. September 1939. An de Wäästfront bleeuw dät bit tou 10. Moai 1940 stil, man dan griep Düütsklound do neutroale Stoaten do Niederlounde, Belgien un Luxembuurich oun. Deerätter wäd Frankriek oungriepen. Ap n 25. Juni 1940 keem et tou n Woapenstilstoand twiske Frankriek un Nazi-Düütsklound.
Riekskristallnoacht
thumb|right|200px|Die Begriep Riekskristallnoacht kumt wäil fon do fuule Gläässkoaden, do weegen do iensloaine juudske Finstere ap do Sträiten liegen Do Begriepe (Rieks)kristallnoacht, Rieksprogromnoacht af Novemberprogrome 1938 wäide bruukt foar ju Noacht fon n njuugenden toun tjaanden November 1938, as fon nationoalsozioalistiske Gruppen, as ju SA, juudske Winkele plunnerd un fernäild wuuden, in Synagogen Fjuur laid wuude un Juuden gefangen nuumen un in 91 Fälle fluks uumebroacht wuuden. Dät waas die Ounfang fon dän Holocaust in dän 5.600.000 bit 6.300.000 juudske un as juudsk beteekende Ljuude möärend wuuden.
Twäiden Waareldkriech
Kriech in Europa
Ätter dät Noude wai fängen do Düütske ap n 9. April 1940 oun mäd Operation Weserübung uum Norwegen un Dänemark oun tou griepen.
In dät Aaste waas die Kriech in Ruslound. Do düütske Truppen hieden in 1941 un 1942 fuul Ärfoulch häiwed, man ju Slacht uum Stalingrad waas dän Weendepunkt foar do Düütske in dän Twäide Waareldkriech.
Am 6. Juni 1944 loundje do Allierden in ju Normandie, die Dai wäd uk D-Day naamd. D-Day is die grootste Invasion in ju Geschichte fon do Moanskene, 6.700 Schiepe un moor as 13.000 Luftfoartjuuge wieren deeroun bedeeligd.
Ap n 2. Moai 1945 won die Roode Armee ju Slacht uum Berlin, man Adolf Hitler waas al an dän 30. April stuurwen. Buppebefeelhääber fon ju düütske Kriechsmarine Karl Dönitz wäd die näie Riekskoansler. Sien Ätterfoulger, Hans-Georg von Friedeburg, teekent ju Kaputalation fon die düütske Armee in dät Noud-Wääste ap n 4. Moai 1945. Generaloberst Alfred Jodl teekent ne Kapulitation fon aal do düütske Truppen ap n 6. Moai 1945.
Pazifikkriech
Ap n 7. Juli 1937 fäng die twäide Japanisk-Chineeske Kriech oun. Ap n 7. Dezember 1941 greep Japan do Fereende Stoaten fon Amerikoa in Pearl Harbor oun, wät jält as die Begin fon dän Twäide Waareldkriech in ju Pazifik. Uur Lounde, do der bedeeligd wieren, wieren Groot-Britannien, Australien, do Niederlounde un Näiseelound.
In dän Pazifikkriech waas ju Slacht uum Midway dän Weendepunkt.
Mexiko
thumb|Steede fon Mexiko Mexiko (Spanisk: Estados Unidos Mexicanos) is n Lound in Midden-Amerikoa. Ju Haudstääd is Mexiko-Stääd. Deer woonje 106.202.903 Moanskene (2005).
In dät Noude wäd Mexiko begränsed fon do Fereende Stoaten. In dät Suude fon Belize un Guatemala.
Twäiden Waareldkriech
Pazifikkriech
Do japaniske Stääde wieren n Bietsken bombardierd wuuden fon amerikoanske Bommendreegere, man Japan häd nit kapitulierje wüüld. Uum Japan tou Kapitulation tou twingen, sunner groote Ferluste, äntscheede do Amerikoaner sik foar n näi Woapen: ju Atombombe. Ap n 6. August fäl ju eerste Atomboom, Little Boy, ap Hiroshima. N poar Deege leeter fäl ju twäide Bombe, Fat Man, ap Nagasaki. Ap n 2. September 1945 wuude ap dät US-Schlachtschip Missouri in ju Sagami-Bucht die Pazifikkriech un deermäd uk die Twäide Waareldkriech mäd unnerteekenjen fon ju japaniske Kapitulationsuurkunde be-eended.
Keelskap
thumb|250px|N eepen stoundend Köilskap Dät Keelskap (Köilskap, düütsk Kühlschrank) is een Skap uum Seeken köilich tou hoolden. Mongs wäd dät uk "Iesskap" naamd, man dät is in't Besunnere uk dät Woud foar düütsk "Gefrierschrank".
Inkhuzensk
thumb|right|250px|Ju Loage fon Inkhuzen Inkhuzensk is n litjen holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, die in ju Stääd Inkhuzen (niederloundsk: Enkhuizen) in ju Provinz Noud-Hollound in do Niederlounde boalt wäd. Deer sunt nit moor fuul Boalere fon dän Dialekt.
Rottumerplaat
thumb|right|200px|Koarte: Rottumerplaat is rood markierd
Rottumerplaat is n wäästfräisk Ailound, dät ousäin fon Fuugelwachtere uunbewoond is. Dät Ailound heert politisk tou ju Eemsmond in ju niederloundske Provinz Groningen. Dät Ailound lait aastelk fon Schiermönkooge un wäästelk fon Rottumerooge. Ap Rottumerplaat lait dät noudelkste Punkt fon do Niederlounde.
Wuppertal
Wuppertal is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 359.237 Ienwoonere (2010). Wuppertal is siet 1929 ne düütske Groβstadt.
1871
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874 -
Krimpen aan den IJssel
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente
Krimpen aan den IJssel is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Krimpen aan den IJssel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 8,95 km² un deer woonje 29.415 Moanskene (2022).
Cuijk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Cuijk is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Cuijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 57,00 km² un deer woonje 24.448 Moanskene (2012).
Taiga
thumb|350px|Gebiet fon de Taiga (Boreale Zone) Ju Taiga is n Gebiet in dät Noude fon Ruslound, in Skandinavien un in Kanada, wier fuul Näddelboome woakse.
Oaiwiete
Do Oaiwiete ( feekelk Proteine, buute fon't roomelster Säspel Aaiwiete, Düütsk:Proteine, Eiweiße ) sunt uut Aminosüüren apbaude besunners groote Moleküle (Polypeptidkätten). Do spielje in dän Apbau fon alle Sällen ne wichtige Rulle.
Laarbeek
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Laarbeek is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Beek en Donk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,17 km² un deer woonje 21.601 Moanskene (2012).
Oaiwiete
Ruumte-Struktuur
thumb|right|200px|1.: N Deel fon ju Aminosüüresequenz fon n Protein, also fon ju Primärstruktuur 2.:Links een Bielde fon n β-Fooldblääd in rood, wät mäd n Strieke un n uur Fooldblääd, bee in grau, ferbuunen is. Dät sunt Sekundärstruktuure. Gjuchts een α-Helix in rosa, uk ne Sekundärstruktuur. 3.:Ju Tertiäre Struktuur fon n gans Protein. 4.: Hier sunt moorere Proteine in een Quartärstruktuur teekend. Ju Ruumte-Struktuur wäd apdeeld in Primär-, Sekundär-, Tertiär- un Quartär-Struktuur. Dät betjudt nit in älken Faal, dät n Protein bloot een fon düsse Struktuure hiede, noa, do Struktuure beskrieuwe bloot unnerskeedelke Oainskuppe fon ju Ruumtestruktuur. Fonsäärm rakt dät in dän Häärstaalengs-Ouloop fon Oaiwiete (Proteinbiosynthese) unnerskeedelke Stadien, deeroane mongs ju Aminosüüresequenz al deer is, man ju Fooldenge in ju Ruumte noch nit.
Primär-Struktuur
Ju Primär-Struktuur fon n Protein beskrift ju Aminosüüre-Sequenz, dät hat, wäkke Aminosüüren in dät Protein sunt, un in wäkke Riegenfoulge. Wan deer bloot n gans litjen Unnerskeed twiske two Proteine is, sunt dät al two ferskeedene Proteine. Dät jält natüürelk uk foar do uur Struktuure.
Sekundär-Struktuur
Ju Sekundär-Struktuur beskrift ju Ruumte-Struktuur fon aan spezifisken Ousnied fon dät Protein. So aan Ousnied kon as Helix (Moortoal:Helices), as Fooldblääd (düütsk:Faltblatt) af as n Strik (düütsk:Schleife) apbaud weese, wierbie dät fon Helices, Fooldbleede un Strieke moorere Varianten rakt.
Oafter rakt dät:
Quartärstruktuur
Ju Quartäärstruktuur beskrift, wo sik moorere Protein-Moleküle tou aan Komplex ounoardenje.
1939
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1936 - 1937 - 1938 - 1939 - 1940 - 1941 - 1942 -
William George Keith Elphinstone
William George Keith Elphinstone CB (* 1782 in Skotlound; † 23. April 1842 bie Tezeen in Afghanistan) waas aan britisken Generoalmajor un is deer bekoand foar, dät hie dät ousleeksrieke Touräächluuken fon do Briten uut Kabul in dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech fierde. Deer wuude hie uk as Jeesel nuumen un is stuurwen, eer hie befräid wäide kuude. Man aleer hiede hie t.B. uk in ju Slacht fon Waaterloo meekamped, deerfoar hie mäd ferskeedene Oarden uutteekend wuden wier.
Seelterfräiske Literatuur
Ju Seelterfräiske Literatuur uumfoatet do literariske Wierke in ju seelterfräiske Sproake. In dät 19. un dän eersten Haaldeel fon dät 20. Jierhunnert ärskiene do eerste seelter Täkste. Siet ungefeer 1950 ärskiene moor seelter Bouke. Ju modärne seelterfräiske Literatuur bestound grattendeels uut mundelke Fertälstere, Dööntjene un Uursättengen.
Ooldfräiske Literatuur (1100-1550)
Dät Ooldfräisk Gjucht bestuude uut Gjuchtshondskrifte un Uurkunden:
In do fröiere ooldfräiske Gjuchtstäkste rakt ne rieke un bloumelke Sproake, ju ätter 1400 systematisker un seekelker wuude. Dät is bit däälich uk ju eensige Ferkloorenge wierum Täkste/Gedichte so as ju Gesta Fresonum un Thet Freske Riim skreeuwen wuuden.
Kring Plön
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Plön.
Seelterfräiske Literatuur
Aastfräiske Täkste (1550-1800)
Uut ju Tied fon 1550 bit 1800 rakt et een poor Täkste uut Aast-Fräislound, man deer sunt neen Täkste uurlääwerd wuuden uut dät Seelterlound. Uut dät Lound Wursten rakt dät two Woudeliesten, een uut 1688 un een uut 1720, man deer wuuden uk neen Täkste uurlääwerd. 1632 wuude in Upgant een Hoochtiedsgedicht skreeuwen. Dät Upganter Fräisk heerde, juust as dät Seelterske, tou dät Oamsfräiske. Dät Hoochtiedsgedicht fon Imel Agena wuude leeter fon Marron Fort ap Seelterfräisk un Düütsk uursät ju Gliekegaid fon dät Upganter Fräisk tou wiesen. Uut dät Harlingerlound is ju Memoriale linguae Frisicae fon Pestor Johannes Cadovius-Müller uutlääwerd wuuden. In do Hondskrifte fonne Memoriale linguae Frisicae uut dät Jier 1691 rakt et n Woudelieste mäd ungefeer 1500 Woude, 20 Sieden Täkst, Spräkwoude, Deele fon dän Katechismus un dät Läid Buhske di Remmer.
Do eerste seelter Täkste (1800-1950)
thumb|Dät Gedicht Aadentied fon Gesina Lechte-Siemer in hiere oaine Hondskrift. Die ooldste seelter Täkst, ne Uursättenge, is "Die ferläddene Suun" fon dän Strukeljer Koaster Sixtus Ahlrichs fon 1812. . Die eerste seelter Fertäller waas Hermann Griep (1800-1871), uk wäil Fokke Hämken naamd. Hie skreeuw ferskeedene Dööntjene un Soagen. Sien Oarbaid wuude 1846 fon Johann Friedrich Minssen (1823-1901) apskreeuwen un eerst in 1970 hääruutroat. Minssen häd uk ferskeedene seelter Spräkwoude touhoopesoacht. In sien Wierk uut dät Jier 1846 stound ju seelter Spräkwoudesamlenge mäd aal touhoope 897 Spräkwoude in ju seelterske Sproake. Theodor Siebs (1862-1941) publisierde 1893 een Bouk wieroun Dööntjene fon anonime Fertällere stounde.
Gesina Lechte-Siemer (1911-2007) waas ju eerste Dichterske in ju seelterfräiske Sproake. Ju waas aal as Bäiden an't dichtjen. Dät Tjooterstuk Louts Hinerks Tjoue häd ju 1931/32 skreeuwen.
Wangerooger Literatuur (1800-1950)
Aal do Täkste fon't Wangerooger Fräisk wuuden ruuchwäch twiske 1800 un 1950 skreeuwen. Bit tou ju Näijiersfloud fon 1855 boalde ju Moorhaid fon dät Ailound noch Wangeroogisk. Bie dät Fräiske fon Wangerooge wuuden aal do Täkste fon Sproakwietenskuppere skreeuwen. Foarallen Heinrich Georg Ehrentraut (1798–1866) uut Jever häd in’t 19. Jierhunnert n Masse ap Wangeroogisk uursät. Ne gjucht bekoande Uursättenge fon him is Äskenbriddel Saunsiddel (Aschenputtel). Die lääste Baler ap’t Ailound stoorf 1930 un die lääste Baler ap‘t Fäästlound stoorf 1950. Deermäd beluukt sik ju aastfräiske Literatuuer ätte 1950 bloot noch ap ju seelterfräiske Sproake.
Seelter Buund, Tiedskrifte un moor Bouke (1950-2000)
thumb|right|Two Sieden fon ju Tiedskrift Seelter Trjoue 4-4-8/9 (Häärst 1969) 1953 skreeuw Hermann Janssen (1888-1971) een Artikkel in dät regionoale Blääd General-Anzeiger, un fräigede do Leesere, Täkste in ju seelterfräiske Sproake an ju Saitenge tou stjuuren. As 1953 do Saitengsstukke Lesebouk foar Seelterlound in dän General Anzeiger ounfängen, waas Janssen die wichtichste Mee-Oarbaider. Dät Lesebouk bestuude bit 1965. Dät Ooldenhuus waas ne Uutgoawe fon Hermann Janssen un Pyt Kramer, ju in 1964 publiziert wuuden is. Janssen uursätte maast Stukke uut dät Düütske un deerbie geen dät him moor uum algemeene Anweendenge (Geböärnisse, Geskichte, Technik) as uum literariske Qualität. Deerätter häd hie touhope mäd Pyt Kramer (*1936) noch foar ju Seelter Trjoue skrieuwen, wierfoar uk moorere unbekoande Seelter literariske Seeken skrieuwen hääbe. 1971 publisierde Kramer sien Uursättenge Litje Swotte Sambo. Twiske Ticheläi un Baarenbierich is ju seelterfräiske Oarbaid fon Theo Griep (1916-2007) dät hie alleenich skrieuwen häd, in Touhoopeoarbaid häd hie sowäil in dät Seelterfräisk as uk Düütsk skrieuwen. Griep waas uk aan wichtige Mee-Oarbaider an Seelter Trjoue. Seelter Trjoure eksistierde bit 1972.
In't Jier 1977 ärskien Ju Seelter Kroune fon Gesina Lechte-Siemer, ne Sammelenge fon Dichtwierke. Twiske 1977 un 1990 publisierde Theo Deddens (*1933) seelter Fertälstere in ju Münsterländische Tageszeitung, touhoope häd hie deerfoar ungefeer 300 Saitensstukke skreeuwen. Die amerikoanske Sproakwietenskupper Marron Fort (1938-2019) publisierde do Täkstsammelengen Saterfriesisches Volksleben (1985) un Saterfriesische Stimmen (1990). Do Täkstsammelengen in disse Bouke weeren Fertälstere, fertäld fon ferskeedene Seelter.
Naitied (ätter 2000)
Margaretha Grosser (1934-2019) häd gjucht fuul seelterfräiske Bouke skrieuwen, ju Dööntjen un Fertälstere uut Seelterlound Serie (1992-1994) is gjucht bekoand wuuden. Ätter 2000 skreeuw Grosser uk Margeriten uut min Tuun (2001) un Mien Tuunschiere (2005). In 2009 häd Gretchen (Margaretha) Grosser Die litje Prins ätter dät Seelterfräiske uursät. Deerätter keemen moor seelter Uursättenge fon klassiske Bäidensbouke. So häd Grosser uk Tuusterpäiter (2010), Fon dän Fisker un sien Wieuw (2012) un Die fljoogende Klassenruum (2013) uursät. Ieuwenske Grosser häd uk Johanna Evers (*1953) Bäidensbouke uursät, fon hier ärskiende 2012 dät Bouk Middewinter in’n Staal. 2000 hiede Marron Fort sien Uursättenge fon dät Näie Tästamänt un do Psoolme kloor. 2015 publisierde hie een näi Woudebouk fon't Seelterfräisk.
Slacht bie Warns
thumb|Monumänt ap dät 'Reaklif'. Ju Slacht bie Warns waas ap n 26. September 1345 ne Slacht in do fräisk-holloundske Kriege. Do Fräisen hääbe ju Slacht wonnen. Of ju Slacht uk ächt bie Warns weesen häd stound nit in do historiske Wällen, do Holloundere keemen fon ju Suudersee un loundeten noudelk un suudelk fon Starum, deerbie waas dät muugelk dät ju suudelke Gruppe bie Warns juun do Fräisen strieden häd.
Ätter do Fräisen ju Slacht wonnen hieden wuude Westlauwersk Fräislound nit fon buutenloundske Truppen besät. Deertruch keem ju fräiske Fraiegaid nit tou n Eende, un kuude in Westlauwersk Fräislound noch bit tou dät Jier 1498 foutbestounde.
Die Siech fon do Fräisen wäd noch älk Jier fierd ap dät 'Reaklif', ap n läästen Sneeuwende in September.
Bielefeld
Bielefeld is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 326.925 Ienwoonere (2010). Bielefeld is siet 1929 ne düütske Groβstadt.
Skandinavien
thumb|Satellitbielde fon Skandinavien Skandinavien is n groot Hoolichailound in dät Noude fon Europa. Deerap sunt do Stoaten Sweden un Norwegen. Deelwiese wäd die Begriep uk synonym foar "Noudeuropa" bruukt, wiertou histoorisk un kultuurell do Stoaten Dänemark, Finlound, Ieslound, Norwegen un Sweden heere.
Ku
thumb|right|Ne swotbunte Ku.Ju Ku is n Diert dät truch do Moanskene bruukt wäd foar hiere Molk un hier Flaask. Ju Ku is n tom Diert, dät foar moonige Jierduusende mäd do Moanskene lieuwed häd.
1870
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Ku
Sjuch uk
Glaanbäist
1870
Jiere: 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 - 1873 -
Fuulbäie (Solanum nigrum)
Nachtschattenartige (Solanales) Familie: 	Nachtschattengewächse (Solanaceae) Gattung: 	Nachtschatten (Solanum) Art: 	Schwarzer Nachtschatten
Ju Fuulbäie (Solanum nigrum), düütsk: Schwarzer Nachtschatten is n Jood mäd swotte Bäien. Dät een Oard fon Noachtskaad, juust so as t.B. ju Tuffelke un ju Tomoate. Ju Plonte woaksed an do Raante fon Sträiten, Domme, Iersenboansträkken, Äien un Toachte. Ju Plonte skäl me bloot iete, wan me uur ju nöödige Feroarbaidenge niep Beskeed weet, uurs kon dät Fergiftengen reeke.
Nit ferwikselje! Buute düsse Plonte wäd noch uurs ne Plonte mäd dän Noome Fuulbäie beteekent: Die Huundestok (Frangula alnus, düütsk: Faulbaum).
Nukleinsüüren
Nukleinsüüren sunt Kätten uut Nukleotide.
Chemiske Struktuur
thumb|200px|Ne Nukleinsüüre uut tjo Nukleotide. Dät Sukkermolekül (Hier: [[Ribose) is rood teekend, die Phosphat-Räst türkis un juu Nuklein-Base is nit meeteekend, oaber deer is beskrifted, wier juu sik anslut. H = Woaterstof; O = Suurstof; P = Phosphor; C = Koolestof.]] Älk Nukleotid bestoant uut:
Düsse Nukleotide sunt Deele fon juu Nukleinsüüre.
Biologiske Betjuudenge
thumb|200px|left|DNA un RNA in n Fergliek In juu belieuwede Natuur rakt dät bloot two Nukleinsüüren: Ribonukleinsüüre (RNA) mäd dän Sukker Ribose un Desoxyribonukleinsüüre (DNA) mäd dän Sukker Desoxyribose. Truch ferskeedene Sequenzen (Riegenfoulgen) fon Nukleotide kon ferskeedene Information spiekerd wäide.
So spiekert juu DNA juu genetiske Information (Äärwgoud) fon doo Lieuweweesen un eenige Viren, wierbie dät uk Viren rakt, doo hiere genetiske Information mäd RNA spiekerje. Normoal is RNA deertou, uum Äärwgoud in Proteine uumetousätten.
Abraham Lincoln
thumb|right|200px|[[Fotografie fon Abraham Lincoln]]
Abraham Lincoln (bädden ap dän 12. Februoar 1809, stuurwen ap dän 15. April 1865) waas fon 1861 bit 1865 tou die säkstienste Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Hie wuude twäie kädden, in 1860 un in 1864, man in sien twäide Amtstied wuude hie as eersten US-Präsident möärend. Gruund deerfoar waas wäil, dät hie ju Skloueräi ouliende un sik deer juun iensätte.
Düsse Meenenge fierde uk ätter sien Köär tou ju Oukleeuwenge fon Stoaten in dät Suude, do masse Sklouen heelten un hiere Wirtskupswiese deer ap apbauden: Jo slooten sik ap dän 4. Februoar 1861 tou do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa touhoope, wät al ap dän 12. April fon dät sälge Jier tou dän Amerikoanske Burgerkriech fierde, die bit 1865 tou duurde.
Straasbuurich
thumb|Katedroal fon Straasbuurich Straasbuurich is n Stääd in dät Elsass. Deer woonje 272.123 Moanskene (2007). Woarteeken fon ju Stäad is ju Cathédrale Notre-Dame.
Straasbuurich is bekoand wuuden uum dät Europäiske Parlemänt.
Räidhuus fon Oamde
Dät Räidhuus fon Oamde is dät Räidhuus fon ju Seehoawenstääd Oamde in Aastfräislound. Dät Räidhuus wuude deer in do Jiere 1574-1576 deelsät fon dän Antwerper Baumäister Laurens van Steenwinckel. Hie baude dät Räidhuus fon Oamde in jusälge Baustiel as dät Räidhuus fon Antwerpen.
In n twäiden Waareldkriech wuude dät Räidhuus foar n groot Deel fernäild truch do allierde Bomben, do appe Stääd deelkeemen. Ätter dän twäiden Waareldkriech wuude dät Räidhuus wier apbaud un eepend ap n 6. September 1962.
In dät Räidhuus fon Oamde is däälich dät Aastfräiske Loundesmuseum. Dät Museum häd ne groote Sammelenge oun Woapene uut dät Middeloaler, do uutstoald sunt in ju Rüstkoomer. Fröier waas uk ju Stäädferwaltenge in dät Oamder Räidhuus tou fienden.
Lübbecke
Lübbecke (Platdüütsk: Lübke) is ne Stääd in t Noudaaste fon Noudrhien-Wäästfoalen, tichte bie Diepholz. Ju an dän Noudhong fon dät Wiehengebierge lääsende eemoalige Kringstääd mäd ruund 26.000 Ienwoonere heert tou dän aastwäästfoaliske Kring Minden-Lübbecke (Regierungsbezirk Detmold). Lübbecke wuud eerstmoals 775 as hlidbek skriftelk ärwäänt un besit siet 1279 do Stäädgjuchte.
Landerd
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Landerd is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Zeeland is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 70,68 km² un deer woonje 14.898 Moanskene (2012).
Drina
thumb|right|250px|Dät Drina-Doal Ju Drina is ne Äi ap dät wäästelke Balkan-Hoolichailound. Ju lukt Woater uut ne Flakte fon 19.926 km² un häd touhoope mäd ju Wäl-Äi Tara een Loangte fon 486 Kilomeetere.
Ferloop
Besunners do bee Wäl-Äien ferloope in joop iensniedene Doale, fon ju Drina sälwen kon me dät uk mongs kweede, uumdät ju truch Karst-Loundskup, also besunners kalk-hooldich Rebät fljut. Dät rakt oaber uk Ousniede fon ju Äi, wier dät n sachter Ouger rakt, wier goud siedeljen is un al loange waas. Deeruum wuuden in't Drina-Doal uk Siedelengen uut ju Jungsteentied fuunen. Fääre is uur dät Drina-Doal tou tällen, dät dät moorere Moale skäärp ouknikket, wät uk typisk is foar ne Äi in ne Karst-Loundskup.
Landsmeer
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Landsmeer is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Landsmeer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 26,49 km² un deer woonje 10.232 Moanskene (2012).
Drina
Ferloop
Die Bupperloop fljut truch Bosnien un Herzegowina. Oun't Ouger lääse do Stääde Foča, Goražde un Višegrad.
Inkhuzen
thumb|right|250px|Ju Loage fon Inkhuzen Inkhuzen (Niederloundsk: Enkhuizen) is ne Stääd un ne Meente in ju niederloundske Provinz Noud-Hollound in dän aastelten Deel fon ju Region West-Fryslân. Ju Meente häd 17.387 Ienwoonere und ne Loundflääche fon 14,31 km² (1: Juni 2005). Inkhuzen lait an dät Iselmeer.
Drina
Ferloop
Die Middelloop bieldiget bolde dät Skeed tou Serbien. Ap ju serbiske Siede lait bolde deer ätter Bajina Bašta. Die Middelloop gungt bit Zvornik.
Inkhuzen
In Inkhuzen wäide dät Wääst-Fräisk un n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, dät Inkhuzensk boald. Dät Inkhuzensk wäd oawers nit moor fuul boald.
Drina
Ferloop
Uk die Unnerloop känteekent noch dät Skeed twiske Serbien un Bosnien un Herzegowina. Ap ju serbiske Siede lääse dan noch Banja Koviljača un Loznica. Bie Sremska Rača fljut ju Drina fon gjuchts in ju Save, wier ju ju grootste Ieuwen-Äi fon is. Uur ju Save un ju Donau fljut dät Woater ou in ju Swotte See.
Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech
In dän Eersten Ängelsk-Afghanisken Kriech (1839 bit 1842 tou) waas aan fon do tjo militääriske Striede fon dät Britiske Waareldriek mäd dät Emiroat Afghanistan, do Ängelsk-Afghaniske Kriege. Do Briten ferfoulgeden in do Kriege dät Siel, hiere Foarmacht in düt Rebät seeker tou staalen un dät Machtstrieuwjen fon Ruslound Aphoold tou bjooden (Düssen Konkurrenzkamp is uk as The Great Game bekoand).
Apstound juun ju britiske Besättenge
In dän Häärst 1841 begon aan Apstound juun ju britiske Besättenge. Wiehnoachten 1841 wuude Macnaghten fon Afghanen dooded, do uk ju Ferbiendenge twiske Kabul un Indien unnerbrieken. Ju britiske Division waas nu fon do Afghanen ienricheld un wuude so tou tällen beleegerd. Ap dän 1. Januoar 1842 unnerteekende Elphinstone nu aan Ferdraach in dän him Ferlof roat wuude, outouluuken. Deer moaste hie foar sien Woapen un Deele fon sien Foarroate oureeke.
Twäide Ärooberenge fon Afghanistan
As Oantwoud ap dät, wät deer skäin waas, wuude een Stroafexpeditsjoon uutsoand. Two Armeen unner Generoal George Pollock un Generoal William Nott äntsätten in dät Foarjier Dschalalabad un Kandahar. Ätters marskierden jo ätter Kabul wai. In Kabul hiede unnerwiele Mohammed Akbar, aan Suun fon Dost Mohammed, die sien Boantje uurnuumen hiede, Shah Shuja uut ju Zitadelle fon Bala Hissar lokked un möärend. Ätter ju Iennoame fon Kabul sätten do Briten Shuja sin Suun ap dän Troon un räddeden do Jeesele. Die foarige Uppermon Elphinstone waas unnerwiele stuurwen.
Foulgen
Ap dän 11. Oktober 1842 looken sik do Troppen uut Kabul un in ju Foulge uut Afghanistan heel un aal ätter Indien tourääch, ätter dät ju Britiske Aastindien-Kompanie tou dän Sluut keemen waas, dät een langere Besättenge tou freeselk un tou juur waas. Dost Mohammed koom ap sin Troon tourääch un heerskede bit sin Dood in 1863 tou.
Lütje Hörn
thumb|250px|Koarte fon do [[aastfräiske Ailounde.]] Lütje Hörn is n unbewoond aastfräisk Ailound, dät 3,5 Kilometer aastsuudaastelk fon Borkum lait. Dät Ailound is n meentefräi Gebiet un heert tou dän Loundkring Lier. Dät 6,5 Hektar groote Ailound is n Fuugelreservoat, un is nit foar Moanskene tougongelk.
Skichte
In dät Jier 1576 wuude dät Ailound foar ju eerste Moal naamd in n Seehoundbouk unner dän Noome ‘’Hooghe Hörn’’. Lütje Hörn is siet 1859 apnuumen in topografiske Koarten, ap dän Wattenrääch suudaastelk fon Borkum.
Geografie
Uurs as aal do uur aastfräiske Ailounde is ju Loangte fon dät Noude ätter dät Suude gratter as ju Loangte fon dät Wääste ätter dät Aaste. Dät Ailound lait uungefeer 3,5 Kilometer aastsuudaastelk fon Borkum un sowät fjauer Kilometer suudelk fon Memmert lait. Die litste Oustand ätter dät Fästlound is uungefeer 14 Kilometer.
Lütje Hörn wondelt älk Jier n bitje ätter dät Suudaaste wai, siet dät Ailound foar ju eerste Moal naamd wuude häd Lütje Hörn sik uungefeer 2 Kilometer in disse Gjuchtenge ferskäuwen. Truch Erosion in dät Noudwääste un anwoaksen fon näi Lound in dät Suudaaste kon dät Ailound sik ap disse Wiese bewääge. Twiske 1961 un 1999 häd dät Ailound sik moor as 600 Metter ätter dät Aaste un 150 Meter ätter dät Suude bewäägd. Wan me dät uumreekend wondelt Lütje Hörn älk Jier 15 Meter ätter dät Aaste un fjauer Meter ätter dät Suude wai. In do Jiere fon 1999 bit 2005 wondelde dät Ailound noch 100 Meter fääre ätter dät Suudaaste wai.
Truch moor Erosion un minner Groienge is dät Ailound däälich litjer as fröier. In dän eersten Haaldeel fon dät 20. Jierhunnert waas ju Grööte fon dät Ailound noch täämelk stabil. In dät Jier 1891 waas ju Grööte 61 Hektar, in 1937 waas ju 54 Hektar. In 1957 waas noch 58 Hektar fräi fon Hoochwoater un dät Duunegebiet hiede noch ne Grööte fon uungefeer 1 Hektar. Truch ju Stoarmfloud fon Februoar 1962 un ferskeedene Stoarmfloude in dän Winter fon 1989/1990 sunt groote Deelen fon dät Ailound ousleeken. In dät Jier 1987 waas ju Grööte fon Lütje Hörn noch 23 Hektar, n poor Jiere leeter wieren dät noch uungefeer 11 Hektar. Ätter do Statistieke fon dät Niedersächsische Landesbetrieb für Wasserwirtschaft, Küsten- und Naturschutz (NLWKN) hiede Lütje Hörn in dän Suumer fon 2006 noch ne Grööte fon uungefeer 6,5 Hektar, wät bie Hoochwoater druuch blieuwt.
Bit tou 1989 wieren eenige Duunen noch 1,5 Metter buppe Seenivo. Truch fälle Stoarmfloude in 1990 sunt groote Deele fon dät Duunegebiet ousleeken.
Langedijk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Langedijk is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Zuid-Scharwoude is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 26,99 km² un deer woonje 26.987 Moanskene (2012).
Krounsbäie
miniatur Ju Krounsbäie (Vaccinium vitis-idaea), (de: Preiselbeere, Preißelbeere, Kronsbeere, Sumpfbeere) is ne littje Bäienplonte. Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud tou Wüüld-Ieten. Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.
Karlsruhe
Karlsruhe is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich. Ju Stääd häd 285.263 Ienwoonere (2010). Karlsruhe is siet 1901 ne düütske Groβstadt.
Kring Rendsburg-Eckernförde
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Rendsburg.
Wiesbaden
Wiesbaden is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Hessen. Ju Stääd häd 274.611 Ienwoonere (2010). Wiesbaden is siet 1905 ne düütske Groβstadt.
Intonation (Sproakwietenskup)
Intonation is in ju Linguistik n Deelberäk of n Määrkmoal fon ju Prosodie. In ju Phonetik ferstoant me unner Intonation dän woarnuumenen, tiedelken Ferloop fon ju Toonhööchte binne n Woud (Woudmelodie), n Sats of n Spreekakt. Intonation wäd falskerwiese oafte gliekstoald mäd ju Prosodie, is oawers in äängeren Sin bloot n Deel deerfon. In Juunsats tou Toone wäd Intonation nit ferwoand uum Woude fonnunner tou unnerskeeden. Daach kon dät ju Betjuudenge fon n Sats betoonje of ferdüütelkje. In fuul Sproaken rakt dät n Unnerskeed in ju Intonation fon Froagesatse un Uutkweedesatse. Toonsproaken as dät Chinesiske ferweende Intonation un Toone uum Betjuudengsunnerskeed twiske Woude ountoureeken. Intonation in ju Sproake wäd betrachted as n Oard Köärpersproake. Me boalt deerbie uk wäil fon Stämsproake of Paralinguistik.
Literatuur
| Jörg Peters, Saterfrisian intonation An analysis of historical recordings In: Us Wurk 57 (2008) 141-169
Wieringen
thumb|right|250px|Ju Loage fon Wieringen Wieringen is n fröier Wääd-Ailound in ju historiske Region West-Fryslân in ju niederloundske Provinz Noud-Hollound. Wieringen häd 8.525 Ienwoonere (2011). Wieringen heerd siet 1. Januoar 2012 tou ju Meente Hollands Kroon. Ju Meente häd 47.600 Ienwoonere (2010).
In Wieringen wäd n holloundsk-fräisken Ailound-Dialekt uut ju Dialektgruppe fon dät Wääst-Fräiske, dät Wierings boald. Die Dialekt is stärk ferwoand mäd dät Tesselsk.
Sies
thumb|right|150px|Emmentaler Sies uut de [[Swaits]] Sies wäd je moaket fon Molk.
Hans Matuszak
thumb|Ju eerste Woudebouksiede wiest kloor ju Apsicht fon Die saterfriesischen Mundarten ... Hans Matuszak uut Wilhälmshoawen promovierde dän 7. Februoar 1951 in Bonn ap sien Oarbaid 'Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes'. Deermäd waas hie n wichtigen Unnersäiker fon ju seelter Sproake.
Sies
Oarbaidswiese
Aal ätter wo fat me dän Sies hääbe wol, wäd eerste minner of moor Fat ouroomd. Dan wäd Strämsel touföiged, wät je fon Läbbe (Koolwermoagen) moaked wäd. Truch ju Wierkenge fon dät Strämsel skeede sik Oaiwiete ou, do der dan as ne tjukke Loage (dän Wrungel) ap ju Molk lääse. Ju Wrungel wäd dan stukken snieden un in n Douk in n Siesfät laid. Dät Sieswoater wät dan fon ju Molk uurblift, hat ju Woaie, ju der an dät Fäi fodderd wäd. Däälich kon me deer uk Droanke foar Moanskene un sogoar Konstruktionsmaterioal (Casolith) fon moakje. Ap dät Siesfät kumt dan n Däksel ap un deer wäd in ne Siesprässe grooten Druk ap sät, sodät ju lääste Woaie deeruut lapt. Dan ätter n poor Uuren wäd die Sies uut dät Fät hoald un in n Druugeskap toun druugjen sät. Dan ätter ne bestimde Tied, aal ätter wo ‘oold’ me dän Sies mai, kumt die uut dät dät Skap un is kloor. Bie Sies toun ferhonneljen kon deer uk noch ne Koarste fon Woaks of Plastik uumetou kuume.
Siesmoakjen in dät Seelterlound
Ätter Vk220R (apnuumen uum 1884) un Ale332R (1975) wuud in Seelterlound naan Sies moaked. Uut do Fäkuutdrukke Läbbe, Strämsel, Wrungel bie Minssen (1845) lät sik oawers ouleede, dät dät Siesmoakjen toumindest in Skäddel bekoand weesen is.
Hans Matuszak
Dät Besunnere fon ju Oarbaid is, dät hie in phonetiske Skrift do Woude fon do tjo Seelter Dialekte ieuwenske do fon tjo läichdüütske Noaberdialekte sätte. Dät wieren do Dialekte fon Lier, Loorp un Ait, also Fertreedere fon bäätnunner dät Aastfräiske, dät Hümmlinger un dät Munsterloundske Plat.
Oarbaidswiese
In do Jiere 1947/48 wuuden do Woude in do tjo seelter Säspeltäärpe Roomelse, Strukelje un Skäddel sammeld, antoufangen mäd Roomelse. Deerbie wuuden ljoost allere Ienwoonere oufräiged, uum uk ferallerde Woude meetoukriegen, do dan as so besunners beteekend wuuden. Insteede foar sukke Woude bruukten do dan ju plat- of hoochdüütske Foatenge, man oafte honnelde dät sik uk uum Woude foar Seeken, do nit moor in Gebruuk wieren. Foar do läichdüütske Noaberdialekte wuud ap jusälge Wiese foargeen, wan uk ap ferallerde Woude fersichted wuude. Uk foar besunners ap ju seelter Situation sik beluukende Woude roate dät oafte neen Woude ap Plat. Ap ju Geslächtsbeteekenge wuude hier fersichted, deer dät Woudgeslächt - uurs as ap Seeltersk - oafte nit fääststoald wäide kuude.
Uutfierenge
Bestimd truch ju Ätterkriechstied un do besunnere Teekene kuud dät nit n fluch Drukwierk wäide. Ienfierenge un Uutwäidenge sunt deeruum in Skrieuwmaskineskrift. Di grootste Paat mäd do phonetiske Teekene is oawers in düütelke Hondskrift un ferfuulfooldiged mäd Luchtdruk. Do Woude fon do ferskeedene Dialekte sunt in Spalten ieuwenskenunner sät ap älkemoal two juunuurstoundene A4 Sieden, touhoope mäd ju hoochdüütske Uursattengen un kuute etymologiske Bemäärkengen. Do Liesten beslo 162 Sieden mäd sowät 4000 Woude in älke Dialekt. Ju Anoardnenge is alphabetisk, man mäd apaate Liesten foar foarallen dialektgeographiske Besunnerhaide.
Salvador Dalí
thumb|200px|Salvador Dalí
Salvador Felipe Jacinto Dalí i Domènech, sänt 1982 Marqués de Púbol (* 11. Moai 1904 in Figueres, Girona, Katalonien; † 23. Januoar 1989 uk deer) waas aan kataloansken Moaler un Grafiker. In dät Jier 1929 keem hie in ju surrealiste Beweegenge.
1869
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 - 1872 -
Haudsiede
frr: hsb:             gag:
Binnertropiske Konvergenz
Juu Binnertropiske Konvergenz af Binnertropiske Konvergenz-Zone (Oukuutenge: ITC (fon Ängelsk Inter Tropic Convergence af ITCZ fon Ängelsk Intertropical Convergence Zone) is ne Djoopdruk-Lienje in doo Tropen, deer, wier Noudaast-Passat un Suudaastpassat sik träffe.
M
Moasbäie
Do Bäien konnen ieten wäide, man ju smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje, fääre moor smoakje do goud tou Wüüldieten, juust so as do Krounsbäien.
Ap dät wäästfräiske Ailound Skylge stound ne Fabriek foar dän Ounbau fon ne uur Soarte, ju amerikoanske Moasbäie Vaccinium macrocarpon (Cranberry), un  ju Produktion fon Sap, Marmeloade, Wien un uur Produkte fon do Bäien.
Bant
thumb|right250px|Bant ap ne Koarte fon [[Ubbo Emmius fon 1595]] Bant is ne Soundbank un fröier Ailound in die Wäädsee suudelk dät aastfräiske Ailound Juist. Dät Ailound wuud dät eerste Moal in dät 8. Jierhunnert ärwäänd. Bant waas bit uungefäär 1700 bewoond. In dät 18. Jierhunnert hied dät Ailound noch ne Flääche fon uungefäär 76 Hektoar. In 1780 keem Bant komplett unner Woater.
Jürgen Fuchs
Jürgen Fuchs (* 19. Dezember 1950 in Reichenbach im Vogtland; † 9. Moai 1999 in Berlin) waas n düütsken Skrieuwer.
Computer
right|thumb|Die [[NASA Columbia Supercomputer.]] N Computer is n Apparoat dät ätter n Program Doatäie feroarbäidet. Fuul Computere sunt digitoal, man et rakt uk analoge Computere.
Lansingerland
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Lansingerland is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Berkel en Rodenrijs is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,39 km² un deer woonje 52.285 Moanskene (2012).
Computer
Geskichte
Do Amerikoaner hääbe dän Computer fääre äntwikkeld, daach roate et ätter dän Twäide Waareldkriech ferskeedene Soarten Computere.
Sunne
300px|thumb|Ju Sunne ap n 7. Juni 1992. Die [[Sunnenfläk links unner häd sowät fieuwfache Äidgrööte.]] Ju Sunne (Symbol: ; dt. Sonne) is ju Midde fon dät Sunnensystem un is dät allerljoachtste Objekt an dän Heemel.
Hiembäie
Ju Hiembäie, Rubus idaeus (de: Himbeere) in n Struuk mäd Bäien. Dät rakt wüülde Hiembäie un kultivierde Oarde foar dän Tuun. Do wüülde Plonten woaske bie Wooldkaanten un in fräie Fläächen in Woolde.
In Fryslân wäd ju wüülde Hiembäie tou do Stinzeplonten täld.
1868
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 -
Kaunas
Kaunas (rusk un poolsk Kowno) lait in Litauen, in juu Provinz Kaunas. Deer woonje ungefeer 355.350 Moanskene (2008). Kaunas is dät politiske Säntrum fon juu Meente Kaunas.
Potshuusen
is n noudelk Noabertäärp fon Seelterlound. Dät lait in ju Meente Aastrauderfeen in dän Loundkring Lier in Aast-Fräislound. In dät Noud-Aaste gränsed Potshuusen an Stickhusen in ju Meente Tjootern. Potshuusen häd 398 Ienwoonere. In 1756 hied Potshuusen 9 Ienwoonere. Fröier heerde Potshuusen tou dät Amt Stickhusen.
Ju Säärke in Potshuusen is uut dät 19. Jierhunnert. In Potshuusen stound siet 1955 dät "Evangelische Bildungszentrum Ostfriesland", uk "Landvolkshochschule" naamd.
Mellum
thumb|right|200 px|Ju Loage fon Mellum thumb|left|200px|Loundskup ap Mellum Mellum is n uunbewoond aastfräisk Ailound. Dät lait suud-aastelk fon Wangerooge un is uungefäär 75 Hektoar groot.
Seri
thumb|300px|Bierge in dät Lound fon do Seri Ju Seri-Sproake (Seri: Cmique Itom) heert tou ju Salinan-Seri Sproakfamilie. Ju Seri-Sproake wäd däälich noch boald fon sun 800 Ljuude in Sonora, Mexiko.
Mellum
Natuur
Mellum stound unner Natuurskuts, deer rakt dät uur 30 ferskeende Fuugelsoarten, Seehuunde un Wooldmuuse. Deer sunt uur 200 ferskeedene Plontesoorten un 38 ferskeedene Piltse tou fiende.