cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Buutere
thumb|right|100px|Ne Säddene. Weegen ju Metaluutfierenge stamt ju wäil uut leetere Tied, woarschienelk uut dän twäide Waareldkriech. Buutere (dt. Butter) wäd moaked fon Room fon Molk. Deertou kumt di Room in ne Säddene, dät is n Oard Fät, wieroun n Stamper mäd Goate (die Pulst) ap un deel bewääged wäd.
Oarbaidswiese
[Buutere wuud fröier in Seelterlound fon Wieuwljuude so moaked:] ''Ju Molk, ju drooget me in n Roompot soloange, dät me sofuul häd, as me säddenje wol. Dan mout me ju Molk soloange stounde läite, dät se suur is un scheeten, dan kon me se säddenje. Is dät Suumerdai, dan kon me se so koold säddenje, is dät Winterdai, dan mout der heet Woater in de Säddene, uurs kon man dät nit touhoope kriege. Häd me dan n Sät säddend, dan foatet dät oun tou schiffen, deerbie kon me sjo, of dät buuterje wol. Wan me dan n Sätje wier säddent, dan kumt der Buutere ap de Molk. Dan mout me noch ieuwkes säddenje, dät ju Buutere in een Stuk kumt, dät hat ‘touhoope’.'' ''Dan kriege do Wieuwljuude n holtenen Näp häär un n holtene Lätse, deer kriege se ju Buutere mäd uut de Säddene in dän Näp. Dan mout ju Buutere truchmoaked wäide un hiered, un dan mout der Soalt oun. Dan wäd se in n ounsjoonelk Stuk moaked un dan is se kloor.'' Sies wäd hier in Seelterlound nit moaked, wäil wie hier nit so fuul Molk hääbe". Vk220R (Apnoame uum 1884).
Leeter wuud dät aal uurnuumen fon ju Molkeräi.
Mikroorganismen
thumb|right|250px|Ju Bakterienoard Escherichia Mikroorganismen (Sg.:Mikroorganismus) is die Groote Begriff foar litje Lieuweweesen, doo me mäd bloote Oogene nit sjo kon. Me bruukt deerfoar n Mikroskop. Dät sunt oafter Eensällige Lieuweweesen, mongs oaber uk litje moorsällige.
Etymologie fon dät Woud
Düt Fäkwoud is touhoopesät uut Bestounddeele, doo ap ooldgriechiske Woude touräächgunge. Dät sunt μικρός (mikros), wät littik hat, un ὄργανον (Organon), wät sufuul betjuudt as Reewe, Oarbaid, Wierk, Instrument. Fon dät Woud "ὄργανον" kuume wäil noch moor Leen- un Froamdwoude, as "Oargel", man uk die Begriff "Organe" foar doo binnerste Deele un aal sowät. "Organismus" betjuudt niks uurs, as dät deer moorere Organe touhoopewierke, wät bie Mikroorganismen gewöönelk nit so touträft.
Gräinens Läid
Gräinens Läid (Grönnens laid) is ju Nationoalhymne fon Groningerlound.
Gräinens Läid in Groningsk|Gräinensk
Grönnens laid.
Van Lauwerzee tot Dollard tou Van Drente tot aan 't Wad, Daor gruit, daor bluit 'n wonderlaand, Rondom ain wondre stad: *) Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand.
Daor broest de zee, daor hoelt de wind Daor soest 't aan diek en wad, Maor rusteg waarkt en wuilt het volk Het volk van loug en stad. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand.
Daor woont de dege degelkhaaid De wille, vast as staol, Daor vuilt het haart, wat tonge sprekt In richt- en slichte taol. Ain Pronkjewail in gaolden raand Is Grönnen: Stad en Ommelaand.
Gräinens Läid in Seeltersk
Fon Lauwersee bit Dollard tou, Fon Drente bit an 't Wääd, Deer groaijt, deer blöit een Wunderlound Runduum een wundere Stääd. Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Gräinen, Stääd un Umelound; Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Stääd un Umelound;
Deer bruust ju See, deer huult die Wiend, Deer suust 't an Diek un Wääd, Man rauelk oarbaidet un plouget dät Foulk, Dät Foulk fon Täärp un Stääd. Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Gräinen, Stääd un Umelound; Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Stääd un Umelound;
Deer woont ju däge Dägelkaid, Die Wille, fääst as Stäil, Deer fäilt dät Haat, wät Tunge spräkt In gjuchte un sljuchte Toal. Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Gräinen, Stääd un Umelound; Een Prunkjuuweel in goulden Raant Is Stääd un Umelound;
Cobalt
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Cobalt is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Co un Atomtaal 27.
Charakteristiske Määrkmoale
Cobalt is n häd ferromagnetisk säälwerwiet Element. Ju Curie-Temperatuur is 1388 K mäd 1.6~1.7 Bohrsk Magneton pro Atom. Et wäd oafte touhoope mäd Nikkel fuunen un do bee Elemente sunt charakteristisk in meteorisk Iersen. Suugedierte bruuke litje Massen Koabelsoalte in hiere Fodder.
Kobalt-60 is n kunstelk häärstoald radioaktiv Isotop fon Cobalt un is n wichtigen radioaktiven Tracer un Middel foar ju Behondlenge fon Kanker.
Algemeene Oxidationstaale fon Cobalt sunt +2 un +3, +1 wäd uk beooboachted.
Ounweendengen
...
Nobelium
Nobelium, benaamd ätter Alfred Nobel, is n Actinoid. Dät wuude 1957 äntdäkked. Dät häd dät Symbol No un juu Oardnengstoal 102.
Mauritius
Mauritius is n Ailound-Stoat in dän Indiske Ozean. Dät heert tou Afrikoa.
Stäfriem
Fon aan Stäfriem (düütsk: Stabreim) boalt me, wan in een Wierk fon ju Dichtkunst as een gruundlääsend Stilmiddel un deeruum groote Räägelmäitegaid Alliteratsjoonen (Konsonanten-Wierhoalengen) bruukt wäide, besunners tou Begin fon besunners betoonde Woude. As Konsonant wäd uk die in ju latienske Skrift nit skrieuwene Knakluud [ʔ] täld, sodät dät mongs so uutsjuch, as wan dät n Stäfriem mäd Vokoale waas. un foar Stäfriem is besunners wichtich in do germaniske Sproaken, man hie is uk in ju kältiske un latienske Dichtenge tou fienden.
Do Gouldhoudene fon Gallehus
thumb|right|250px|Do Gouldhoudene fon Gallehus (Rekonstruktsjoon) Die ooldste uurlääwerde germaniske Loangfäärs kumt (sowät) uut dät Jier 400 un wude in Ruunen ap een fon do Gouldhoudene fon Gallehus skrieuwen. Dät wiest neen besunnere Oainskuppe fon Noud- un Wäästgermanisk ap, somäd kon bloot kweeden wäide, dät dät germanisk is.
Tranliterierd hat dät:
Universität Niccolò Cusano
thumb|Universität Niccolò Cusano
Stäfriem
Do Gouldhoudene fon Gallehus
ek hlewagastiz : holtijaz : horna : tawido
Universität Niccolò Cusano
Universität Niccolò Cusano (Italienisk: Università degli Studi Niccolò Cusano; UNICUSANO) is ju Universität fon Room, Italien. Ju wuude ap 2006 gruunded und häd mädnunner moor as 10.000 Studente.
Stäfriem
Do Gouldhoudene fon Gallehus
Transkribierd, in Haud- un Ieuwenfäärs iendeeld, betoonde Wouddeele fat skrieuwen:
ek χleu̯aǥastiz χoltii̯az χorna tau̯iđō/ŏ
In ju Fäärsmäite uursät hat dät
Iek, Hlewagast uut Holt dät Houden moakede.
Ju Foarm tau̯iđō/ŏ lait wäil etymologisk naier bie Seeltersk diede, man dät rakt in't Seelterske bloot mäd "moakede" Sin.
Ooldfräisk
In't Ooldfräiske sunt Stäfrieme in Gjuchtstäkste uurlääwerd, jo tjoonden wildääge deertou, dät sik do Ljuude dät beeter määrkje kuuden:
Een Biespil: hengest hof and hundes toth and swines tusk and hana ezel and hritheres horn
Uursättenge:
Hoangstehouf un Huundetusk un Swienehauer un Hannenbik un Bäistehouden
Uur Sproaken
Biespiltäkst uut dän Heliand (kopierd uut dän Haudartikkel deer tou):
356 Thô giuuêt im ôc mid is hîuuisca
uuldand uuelda: sôhta im thiu uuânamon hêm,
Aast-Timor
Aast-Timor is n Stoat in dät Aaste fon dät Ailound Timor (Suudaast-Asien). Dät Wääste fon dät Ailound heert tou Indonesien.
Stäfriem
Uur Sproaken
thes heliđes handmahal endi ôc thera hêlagun thiornun,
Mariun thera gôdun. [...]
Uurblieuwsele in Weendengen un Kweedewoude
Seeltersk:
Almelo
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 69,4 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Stäfriem
Uurblieuwsele in Weendengen un Kweedewoude
Düütsk:
Deensk:
Die Stäfriem ap Ieslound
In Islound häd sik die Stäfriem ieuwenske dän Eendriem bit in ju Näitied in do Riemsele ärheelden. Hier een Biespil uut ju Isloundske Dichtenge, wier die Stäfriem mäd dän Eendriem, dän wie normoal so kanne, touhoope nuumen is. Biskrieuwen is in dät Riemsel wäil die Poloardai, wier dät in do Noudelke Regionen nit af bloot heel kuut in ju Noacht tjuusterch wäd, un dät is ieuwen bloot in dät Foarjier un dän Suumer, wilst dät in Häärst un Winter moor tjuusterch is as ljoacht. Mäd ju Goddine is wäil ju Sunne meend.
Vorið eg að vini kýs,
verður nótt að degi,
þegar glhóærð geisladís
gengur norðurvegi.
Hier een fräie Uursättenge ap Seeltersk, deer oane Stäfriem un Eendriem ärheelden sunt:
Foarjier wol toun Fjuund iek kiese,
Fluch wäd Noacht tou Deege,
Ju Goddine wol Gloud uk wiese,
Leeter wier tou Lieuwend broacht
Besunners sänt ju Romantik besinden sik uk wier buute fon Ieslound Dichtere ap dän oolde Stäfriem, sodät dät uk in modäärne Sproaken wier Stäfrieme tou leesen rakt.
Andernay
Andernay is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Andernay is 4,32 km².
Andernay häd n Ienwoonertaal fon 228 (1999).
Panamakanoal
thumb|200px|right|N Frachtskip in dän Panamakanoal Die Panamakanoal is ne kunstelke Ferbiendenge fon dän Pazifik un dän Atlantik twäärs truch ju Loundbrääch fon Panama, ju twiske Noud- un Suudamerikoa ferlopt. Die Kanoal wuude in 1914 eepend.
Niepere Beskrieuwenge
thumb|right|200px|Koarte un Loangsprofil fon dän Kanoal Uum deer truch tou kuumen, mouten do Skiepe ap ju atlantiske juust so as ju pazifiske Siede truch Slüüsen, uum ap ju Hööchte fon dän Kanoal fon sowät 26 Meetere uur ju See tou kuumen. Hie ferlopt foar n Deel in dän kunstelke Gatúnsee. Die See äntstuude fon 1907 bit 1913 truch Apstauenge fon dän Río Chagres, uum dän Kanoal in't Binnelound fon Panama ap een Hööchte tou hoolden. Fääre wäästelk lait die sonaamde Gaillard-Truchsnied, wier me Bierge fon sowät 90 Meetere Hööchte truchgreuuwen häd.
Stääde tichte bie do Iengonge fon dän Panama-Kanoal sunt: Colón ap ju atlantiske Siede un ju Haudstääd Panama-Stääd ap ju pazifiske Siede.
Dät rakt uk Brääge uur dän Kanoal.
Foar dän Bau
Ätterdät in 1492 Christoph Kolumbus as eersten Europäer ätter do Wikingere wier ätter Amerikoa keemen waas, duurde dät nit loange, dät die näie Kontinent fääre ärfoarsked wuude. In 1513 koom die Äntdäkker Vasco Núñez de Balboa as eersten ätter dät Pazifik-Ouger fon ju Lound-Äängte fon Panama.
Ju eerste Idee foar n Kanoal truch ju Lound-Äängte fon Panama koom dan fon Kaiser Koarl V. fon't Hillige Roomske Riek, die uk spoansken Köönich waas (as Koarl I.) in't Jier 1523. In 1527 soachte Hernando de la Serna in dän Apdraach fon dän Kaiser un Köönich n goadelke Ferloop foar dän Kanoal. Hie foont wäil hääruut, wo me mäd Boot uur do Äien truch groote Deele fon dät Lound kuume kuude un wier me uur Lound moaste. In 1529 oarbaidede die Alvarado de Saavedra Colon een Projekt uut. Man deer wuude niks uut.
In do Jierhunnerde deer ätter hääbe uk al wäkke uur n Kanoalbau ättertoacht. Besunners Alexander von Humboldt, die fon 1799 bit 1804 tou Latien-Amerikoa ärfoarskede, befoatede sik mäd ju Seeke. Johann Wolfgang von Goethe fermoudede al in 1827, dät die "jugendliche Staat" (as hie dät kwad) fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa dän Kanoal baue skuul.
Eerste Bauphase
Ätter dän Ärfoulch fon dän Suez-Kanoal sunt frantsööske Sälskuppe al in 1881 mäd dän Kanoalbau in dät domoalige noudelke Kolumbien ounfangd, man deer geen fuul fail. Geologiske Unnersäikenen wieren ferkierd, masse Oarbaidere sunt oun Malaria stuurwen un Eende 1888 waas neen Jäild moor deer. So wuude in 1889 ju Oarbaid foar't eerste ienstoald. Dät roate deeruum groot Skändoal un masse Politikere moasten touräächtreede.
Twäide Bauphase
thumb|right|200px|Bau fon dän Panama-Kanoal in't Jier 1904 In 1894 uurnoom ne Apfangsälskup dän heele Komplex un ferkoopede him in 1902 oun do Fereende Stoaten fon Amerikoa, uumdät die US-Senator John Coit Spooner sin Präsident Theodore Roosevelt fon dät Foarhääben uurtjuuge kuude. Do Fereende Stoaten aaskeden fon Kolumbien, ju Loundäängte fon Panama outoutreeden, uumdät jo toachten, dät jo so beeter mäd dän Kanoal kloor wäide kuuden. Man Kolumbien wäigerde sik. Deeruum soanden do Fereende Stoaten n Kriechsskip mäd Suldoaten, broachten dän lokoale Miliz-Uppermon uume un ruupen dän unouhongige Stoat Panama uut. Mäd dän näie Stoat honnelden do Fereende Stoaten ap n 18. November 1903 in dän Hay-Bunau-Varilla-Ferdraach ju Kontrolle uur ju Kanoal-Zone uut un dät Gjucht, in Panama militärisk ien tou griepen. Brisant waas, dät neemens uut Panama bie Ferdraachsouslut bie waas: Die panamaiske Minister Bunau-Varilla, die dän Ferdraach unnerteekende, waas frantsöösken Stoatsburger. Die Kanoal wuude kloorbaud un in 1914 eepend.
Ätter dän Bau
Wildääge waas dät ju Uurseeke foar ju Näi-Uuthonnelenge fon ju Kanoal-Seeke fon do Torrijos-Carter-Ferdraage in 1977. Jo suurgeden deerfoar, dät Panama Stuk foar Stuk moor Autorität uur dän Kanoal kreech. Sänt dän 31. Dezember 1999 häd Panama amtelk ju aleenige Hoohaid uur dän Kanoal.
Sahara
thumb|200px|Fäls-Wüüste right|200px|thumb|Sound-Wüüste thumb|200px|Fäls- un Sound-Wüüste Juu Sahara, fon Arabisk صحراء‎, ṣaḥrā (Wüüste), is ne Wüüste in Noud-Afrikoa. Juu is so'wät 8,6 Millionen km2 groot. Juu is gjucht loangsk, juu Truchmäite fon Aaste (Port Sudan) ätter Wääste (Nouadhibou) bedrächt 5500 km, fon Noude ätter Suude an juu breedeste Steede (Biskra ätter Agadez) "bloot" so'wät 2000 km.
Suudelk fonne Sahara kumt die Sahel.
Relief
Die grootste Deel fon juu Sahara wierket as ne Ieuwene, man juu Qattara-Molle in dät Noud-Wääste fon Ägypten lait 137 m djoop unner dän Meeresspeegel, man dät rakt uk doo Ahggar-Bieriche in dät Suude fon Algerien un doo Tebesti-Bieriche in dän noudelken Tschad. Deer kon me Bieriche mäd moor as 3000 m Hoochte fiende.
Geologie
68 % fon juu Sahara sunt steeniche Ieuwenen, 22 % Soundwüüste mäd Duunen un 10% sunt Steenbierge un Höäwele. In dän Noudelken Haaldeel fon juu Wüüste kon me foarallen Kalksteen un Laie fiende, man dät rakt uk bienaist aal uur Steene in juu Sahara. Die Sound koom fon groote Sarksteenbieriche in juu Midde fon juu Sahara. Doo sunt dan ferweederd, wiertruch die Sound äntstuude, die dan truch Äien in ferskeedene Deele fon juu Sahara späilt wuude un in dät Pleistozän truch Wiend un Woater fääre ferdeeld wuude.
Đồng Hới
Dong Hoi is ju Haudstääd fon Quang Binh, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Dong Hoi.
Apremont-la-Forêt
Apremont-la-Forêt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Apremont-la-Forêt is 32,89 km².
Ermelo
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,38 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Republik
Ju Repuplik is ne Stoatsfoarm, wierbie do Ljuude truch ne Oustämmenge an ju Macht kuume. Siet juu Frantsööske Revolution is ju Republik dät Juunmodel tou ju Monarchie. Ätter ju historiske Betjuudenge is dät Wichtichste fon ju Republik, dät et moor as aan Stoatsuppermon rakt. Däälich is die demokratiske Aspekt wichtiger.
Borne
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 26,15 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Dalfsen
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 166,5 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Bonn
Bonn is ne Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Deer woonje ungefeer 318.809 Moanskene (31. Dez. 2015).
thumb|750px|Blick fon dät Stäädhuus ap dät Säntrum fon Bonn
1852
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 - 1855 -
Saturn
right|miniatur|500px|Saturn mäd sien Ringe ([[Hubble Waareldruum-Teleskoop|Hubble-Apnoame)]]
Die säkste Planet Saturn (Symbol: ) is 197 Milionen Mielen fon de Sunne oawe, bruukt 29 Jier un 4 Mounde ap sien loange Raise uum de Sunne; hie is hoolich so groot as Jupiter.
Deventer
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 134,37 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Saturn
Bekoand sunt do flugge Ringe fon Saturn.
Skaltteekene
Hier unner stounde Symbole af Skaltteekene fon ferskeedene elektriske Bauelemente. Do bruukt me in fereenfachte Teekengen - do sonaamde Skaltbielden - fon elektroniske Apparoate.
Arrancy-sur-Crusne
Dät Gebiet fon Arrancy-sur-Crusne is 20,16 km².
Arrancy-sur-Crusne häd n Ienwoonertaal fon 322 (1999).
Chrom
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Chrom is 'n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Cr un Atomtaal 24. Chrom is n Uurgongsmetall.
Charakteristiske Määrkmoale
Chrom is n stäilgries, häd, glansjend Metal wät n hoogen Glans kricht mäd Polierjen, smilt mäd Moite un mäd de Tied Fläkken kricht.
Do maast algemeene Oxidationsstappen fon Chrom sunt +2, +3, un +6 mäd +3 as ju maast stabile Stappe. +4 un +5 sunt relativ säilden. Chromferbiendengen mäd ju +6 Oxidationsstappe sunt gjucht kräftige Oxidationsmiddele.
Chrom(0) is instabil in Suurstof un produsiert fluks ne tänne Oxydloage, ju der uuntruchläitend is foar Suurstof un so dät unnerlääsende Metal beskutset.
Anweendengen
Ferweendengen fon Chrom:
Geskichte
In dät Jier 1761 häd Johann Gottlob Lehman n orange-rood Mineroal in dän Urall äntdäkt, wät hie Siberisken Menie naamde. Dät Mineral, wät eerste falsk as ne as ne Loodferbiendenge mäd Selenium un Iersenkomponente betrachted wuude, is leeter identifizierd as Loodchromat (PbCrO4) un is däälich bekoand as dät Mineroal Krokoit.
In dät Jier 1770 häd Peter Simon Pallas jusälge Steede as Lehmann besoacht un dät roode "Lood" Mineroal fuunen, wät uutgeteekende Oainskuppe hiede as Faawepigment. Ju Ferweendenge fon siberiske Menie as Faawepigment äntwikkelde sik deerätter gau. N ljuchtend jeele Faawestof ju der uk fon Krokoit moaked wäd, wuud gjucht beljoowed.
In dät Jier 1797 häd Nicolas- Louis Vauquelin ferskeedene Proben fon Krokoit ärheelden. Hie häd deeruut Chromoxid (CrO3) oulat, truch Krokoit mäd Soaltsüüre tou miskjen. Dan 1798 häd Vauquelin äntdäkt, dät hie metallisken Chrom kriege kuude truch dät Oxid in n Holtkoole-Ougend heet tou moakjen. Hie häd uk ju Anweesenhaid fon Spuure fon Chrom in Eedelsteene as Rubin un Smaragd fääststoald.
Unner do 1800er Jieren is Chrom foarallen as Bestanddeel fon Lakken ferwoand wuuden, man däälich is ju wichtichste Anweendenge foar Metallegierengen (85%), mäd ju uurblieuwende Froage wät in ju chemiske Industrie, foar fjuurfääste Materialien un in Jooteräien ferwoand wäd.
Chrom lat sin Noome ou fon dät Griechiske Woud chroma, wät Faawe betjut, weegen do fuule bunte Ferbiendengen, do deeruut häárstoald wäide konnen.
Dinkelland
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 175,81 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Théodore Géricault
thumb|right|200px|Säärm-Oubieldenge fon Théodore Géricault
Ossenbrääch
thumb|right|250px|Dät Suude fon Ossenbrääch Ossenbrääch, düütsk: Osnabrück, is ne Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Läichsaksen. Deer woonje ungefeer 156.315 Moanskene (31. Dez. 2013). Ossenbrääch is Sit fon dän Loundkring Ossenbrääch.
Dullert
thumb|left|200px|Die Dullert thumb|right|200px| Die Dullert uum 1600 Die Dullert is ne Seebucht ju uungefäär 100 km² groot is. Ju Seebucht lait in dät noudwääste fon Aastfräislound un wäästelk ju Muundenge fon ju Oamse, juunuur ju Hoawenstääd Oamde. Suudelk un wäästelk fon dän Dullert lääse do Niederlounde. Die Dullert is ferbuunen mäd ju Noudsee. Truch dän Dullert lapt ju Skeed twiske Düütsklound un do Niederlounde.
Théodore Géricault
Jean-Louis André Théodore Géricault, maasttieds bloot Théodore Géricault naamd (* 26. September 1791 in Rouen, Frankriek; † 26. Januoar 1824 in Paris) waas aan frantsöösken Moaler un Fertreeder fon ju Romantik.
Madonna
Madonna Louise Ciccone Ritchie (bädden ap dän 16. August, 1958), beeter bekoand as Madonna, is ne amerikoanske Pop-Singer-Songwriter, Donserske, Schauspielerske un n Moude-Biespil.
Ju Discografie
{| width="100%"
Geldermalsen
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 101,67 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Seelter
Do Seelter, af loanger: Seelterfräisen sunt een fräisk Foulk un sänt oolde Tied do Ienwoonere fon Seelterlound. Traditsjonell baale jo as Muurtoal Seeltersk, Man däälich is dät uk fuul Plat un bupperloundsk Düütsk, sodät me nu appaasje mout, dät dät Seelterske nit uutstäärft.
Kultuur un Bruuke
Traditsjonelle Wirtskupsfoarmen wieren:
Traditsjonelle Toal:
Fääre:
Uur dät Woud "Seelter"
"Seelter" is uk Biewoud bie Seelterlound, bie seelter Ljuude un bie ju Sproake. Substantivisk bruukt hat dät seeltersk: hie boalt Seeltersk.
Sapir-Whorf Hypothese
Ju Sapir-Whorf Hypothese (uk wäil linguistiske Relativität naamd) kwäd, dät ju Woarniemenge un ju Foarstaalenge fon ju Wuudelkaid gjucht ouhongjen däd fon ju Sproake, uur ju wäl ferföiget. So skällen ljoachtblau un dunkerblau fon uus as Variante fon een Faawe woarnuumen wäide, wüült do foar Russen, do der foar ljoachtblau n gans uur Woud hääbe (goluboj) as foar dunkerblau (sinij), bee juust so gans ferskeeden sunt as rood un rosa foar uus. Ju Hypothese häd hieren Noome fon do Amerikoanske Sproakkundigen Edward Sapir un Benjamin Lee Whorf.
Die Moanske organisiert sien Wuudelkaid middels Sproake. Ju Sproake is oawers kulturell bestimd, wiertruch in ferskeedene Kultuuren ferskeedene Interpretatione äntstounde konnen fon jusälge Seeke. Ju wichtichste Foulge fon disse Hypothese is die linguistiske Relativistismus, uk wäil Determinismus naamd. Die linguistiske Relativistismus twieuwelt an ne algemeene Sproaktheorie un poniert, dät ju Sproake niks uurs is as ne Waareldvision, ju ju moanskelke Ämpfiendenge fon ju Wuudelkaid Gestalt rakt. Ju soziale un kulturelle Uumwaareld, wieroun me apwoaksen däd un ju der as fielicht wichtichste Määrkmoal hiere oaine Sproake fääre rakt, ju is so dät me nit instande weese skuul uur Sproaken gans tou ferstounden sunner gans aptougungen in ju Kultuur.
Uum ju Theorie tou unnerstutsjen, ferbroachte Sapir n Skoft bie do Hopi un uurdeelde dät, deer die Stam n gans uur Wiese häd uum Tieden uuttoudrukken, ju Waareldbielde fon do Hopi uk gans uurs is as ju indogermaniske. Dät jo ju Tied as wät ‘ruundgungends’ betrachteden, häd ätter Sapir alles tou dwoon mäd hiere Sproake. Leeter geen Sapir aal fääre fon ju klassiske Sproakkunde oawe un koom bie ju Theosophie tougjuchte. Fersäike, ju Sapir-Whorf Hypothese tou pröiwjen, tjutten deerap wai, dät Sapir bie dät Beskrieuwen fon ju Hopi-Sproake oarich uutwäälend tougong weesen waas. So hied hie t.B. wäkke Adverben do der Tied uutdrukke nit ärwäänd.
Uursät uut dät Holloundske.
Hiermäd touhoope honget ju Behauptenge, dät do Inuit fuul Woude hääbe foar ferskeedene Soarten fon Snee. Wät Äänelks fint sik ap Seeltersk bie do Woude foar ju Dröiselke.
Aserbaidschan
Aserbaidschan is n Lound in Asien.
Geographie
left|250px|Koarte ap Düütsk Aserbaidschan lait wäästelk fon juu Kaspiske See un häd Andeele fon n Kaukasus, an dät Skeed tou n Iran uk an doo Talyschbierige. Noaberlounde sunt die Iran, Armenien, Georgien un Ruslound. Ne Exklave fon Aserbaidschan, juu Autonome Republik Nachitschewan häd uk n alwen Kilomeetere loang Skeed tou juu Turkäi.
Atomphysik
Ju Atomphysik unnersoacht dän Apbau fon do Atome uut Atom-Kääden un Elektronen-Skille un do Wiksel-Wierkengen fon do Atome un Ionen mäd uurse Atome un Ionen, mäd Fäästköärpere, mäd elektromagnetiske Stroalenge, mäd elektriske Fäildere un magnetiske Fäildere.
Sproakstatistik
thumb|right|400px| Ju Taal fon Seelterskbaalere un Platdüütskbaalere truch do Jierhunnerte, oungenuumen dät foar 1816 aal Ienwoonere Seeltersk baalen dieden. Jeel: baale bloot Hoochdüütsk, bruun: baale Platdüütsk deertou, blau: baale deertou uk noch Seeltersk. Uunbekoande Punkte sunt interpolierd wuuden. thumb|right|400px|Ju prozentelle Ferdeelenge fon do Sproaken rakt ne kloordere Bielde fon ju Loage. Ju Sproakstatistik (dt. Sprachstatistik) lait ju Taal fon Ljuude fääst, do ne bestimde Sproake baale un unner wäkke Ferhältnisse. Ju heert deermäd tou ju Soziolinguistik. In ne uur Betjuudenge is Sproakstatistik ju statistiske Behonnelenge fon sproakelke Oainskuppe, sjuch Quantitative Linguistik. Hier wollen wie uus gjuchte ap ju:
Sproakstatistik fon Seelterlound
Fon oolde Tieden failje uus Angoawen, man wie konnen uus beluuke ap do Ienwoonertaale un ounnieme, dät aal Ienwoonere domoals Seeltersk baalen dieden, ougesäin fon 1871, as ätter Kollmann 395 in Strukelje al ne wichtige Feenkolonisation tougoang keemen waas. Dät is aal wierroat in ju graphiske Deerstaalenge gjuchts.
1890 Dät eerste Moal wuude ju Sproakstatistik hier anwoand fon Paul Kollmann bie ju Foulkställenge fon 1890. Hie stoalde domoals fääst, dät in ju domoalige Meente Roomelse 89,2% fon do Ienwoonere Seeltersk baalen dieden (wierfon 85% in dät Täärp sunner do Buurskuppe), in Strukelje 45,2% (79,5%) un in Skäddel 87,4% (89,9%). Ju läige Taal foar Strukelje kumt deerhäär, dät in do Feenkolonien Idafeen (Westkanal) un Elisabethfeen bolde neen Seeltersk boald wuude. Aal touhoope boalden 2471 Ljuude Seeltersk, dät waas 58,4% fon ju Befoulkenge fon 4215. Fääre boalden 1738 Platdüütsk (41,1%) un 23 Hoochdüütsk (0,5%). Dät waas dan meegereekend Näiskäddel mäd 59 Ljuude Seeltersk juun 406 Platdüütsk.
1971 In dät Jier heelt Jan Drees ne Unnersäikenge. Truch ju Ostfriesische Landschaft wuuden sun 1000 Froageboogen an do Skoulen ferdeeld (do der dan wäil touhuus foar ju ganse Familie uutfäld wäide skuulen), wierfon 544 gjucht uutfäld tourääch koomen. Hääruut kuumen diede, dät 36% fon do Befräigeden seeltersk baale kuuden un 20% dät bloot ferstuuden. Fon do Ienwonnerde ferstuuden 25% Seeltersk. Platdüütsk baale kuuden 85% fon aal un bloot Hoochdüütsk 13%. (Also boalden fielicht 2% ne twäide Sproake, ju der nit Platdüütsk waas un 49% Platdüütsk man nit nit Seeltersk). Do 7 Tabellen reeke noch fuul moor Information.
thumb|150px|Das Saterland und das Saterländische, Autor: Dieter Stellmacher 1995 Do lääste Unnersäikengen wuuden 1995 moaked fon Dieter Stellmacher in dät Saterlandprojekt fon ju Universität Göttingen. Deerbie wuuden 10% fon do Ienwoonere uur hiere Sproakgebruuk ätterfräiged an Hound fon ne Froagebooge mäd 34 Froagen. Fon do 12.100 Ienwoonere wuuden uutnuumen Bäidene unner 14 Jiere, as uk Uutloundere, Uutsiedlere un Personen mäd twäide Woonenge in Seelterlound. So ferbleeuwen 8.334 Persone, so dät 833 Ljuude tou befräigjen wieren. Deerfon koomen 766 uutfälde Froageboogen, also 92%. Do wichtigste Resultoate foulgje hier.
Seeltersk ferstounden dwo 4.058 Ienwoonere (49%). Aal Ienwoonere baale Hoochdüütsk, 6.750 Platdüütsk (81%) un 2.250 Seeltersk. Fon do 8.334 Ienwoonere baale also 27% Seeltersk, ap maaste in Roomelse (39,7%). Ätter Oalersklassen: 14-24 Jiere 15,8%, 25-40 22,9%, 40-55 31,3% un uur 55 Jiere 34,7%. Monljuude sunt 61% un Wieuwljuude 39% fon do der kweede, dät jo dät baale konnen.
Fääre wuude noch fräiged of do dät leese (2.333) un skrieuwe (325) kuuden un dan noch fon wäl jo ju Sproake leerd hieden, of jo de lääste Wiek noch Seeltersk boald hieden (82% fon do dät kuuden), wät fääre mäd ju Sproake moaked wäide skuul un aal so wieder. Fon aal doo Befräigeden meenden 92,8%, ju seelter Sproake mout moor stöänd wäide un 75,6%, dät skuul n gjucht Skoulfäk weese.
Jules Verne
thumb|Jules Verne Jules Verne (*1828, †1905) waas n frantsöösken Skrieuwer. Hie skreeuw as eerste utopiske hoolichwietenskuppelke Eewentüürromane.
Tjosproakigen Unnergjucht
Siet 1997 is in Wäästfräislound ounfangd mäd tjosproakige Schoulen. Dät hat dät bestimde Deege af Läksen gans in Fräisk roat wäide un uur in Holloundsk. In do haagere Klassen kumt dan Ängelsk deertou (Ferhältnis in Leertieden 40% Holloundsk, 40% Fräisk un 20% Ängelsk). Ju Gewandthaid mäd de Sproake wäd deerfon beeter, uk ap Holloundsk. Dät sät sik fout ap ferscheedene Gebiete; so gungt Reekenjen bie moorsproakige Bäidene uk apfaalend goud, so Prof. Kees de Bot, Groningen. Dät rakt däälich 15 sukke Schoulen in Wäästfräislound.
Tjosproakigen Unnergjucht rakt dät t.B. uk in Luxembuurich, bie do Ladiner in Suud-Tirol un ap internationale Schoulen in Magdebuurich un Potsdam.
1851
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1848 - 1849 - 1850 - 1851 - 1852 - 1853 - 1854 -
Alkoholiske Jeesenge
right|200px|Bjoor Ju Alkoholiske Jeesenge is n Stofwikselprozess tou Energiegewinnenge fon sowäil Jääst, as uk eenige Bakterien, wierbie Sukker un uur Kohlenhydrate in Alkohol (gnauer:Ethanol) uumewondeld wäide. Dät is wäil ju bekoandste Oard fon Jeesenge un wäd bie ju Häärstaalenge fon alkoholiske Dronke as t.B. Wien un Bjoor nutsed.
Ju Reaktion an't Biespil fon Jeesenge truch Jääst
Die Jääst bruukt chemiske Energie in Foarm fon Adenosintriphosphat (ATP), uum sunner Suurstof uurlieuwje tou konnen. Deertou geböärt düsse Reaktion: Ethanol, dät is die woanelke Alkohol (C2H5OH), is Kreepelgöitjen, dät Koolestofdioxid, dät eenfach inne Luft gungt, fonsäärm uk. Bloot dät Adenosintriphosphat (ATP) wäd bruukt.
Me skäl sik nit foarstaale, dät düsse Reaktion ap eenmoal oulapt, noa, dät gungt in moorere Stappen, do der aal fon Enzyme katalysierd wäide.
Moor as füüftien Prozent Alkohol kricht me mäd Jääst nit, deeruum dät die Jääst bie ne haagere Alkoholkonzentration stäärft.
Isaac Newton
thumb|right|200px|Sir Isaac Newton Isaac Newton, leeter Sir Isaac Newton is bädden an n 25. Dezember 1642 ättern julianisken Kalänner - Die in düsse Tied in Änglound noch goolt - af an n 4. Januar 1643 ättern gregorianisken Kalänner in Woolsthorpe bie Grantham un stuurwen an n 20. Meerte ättern julianisken Kalänner af an n 31. Meerte 1727 ättern gregorianisken Kalänner in Kensington, dät däälich tou London heert. Hie waas aan bekoanden ängelsken Astronom, Mathematiker un Physiker. Sin Haudwierk wieren wäil doo Philosophiae naturalis principia mathematica (Doo mathematiske Prinsipien fonne Natuurphilosophie).
Enschede
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 142,75 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Mosambik
Mosambik af Mozambique is n Lound in Afrikoa.
Geographie
left|200px Dät wäd begränsed fon...
Bangladesch
Bangladesch is n Lound in Asien.
Geographie
left|250px|Koarte ap Ängelsk Bangladesch wäd toun grootsten Deel fon Indien uumesleeten, man dät gränsed uk an Myanmar (Uk "Burma" naamd) un an dän Golf fon Bengalen.
Uetersen
Uetersen (uk Rosenstadt Uetersen) is ne Stääd in dän Kring Pinneberg in Släswiek-Holstein, Düütsklound. Dät Gebiet fon Uetersen is sowät 11,50 km².
Uetersen häd n Ienwoonertaal fon 17.865 (2006).
Rood
Rood is ne primäre Faawe bie ju additive Faawenmiskenge. Bie ju subtraktive Faawenmiskenge is dät ne sekundäre Faawe. Dät is ju komplementäre Faawe fon cyan. Dät is ju Faawe mäd ju kräftichste Symbolik. Wan ne Sproake uk man aan Noome foar Faawen häd, dan is dät altied rood. Ju Faawe rood Lucht sit ap dän Eend fon dät Luchtspektrum, dät noch ieuwen fon dät moanskelke Ooge blouked wäide kon. Ju Woogenlaangte fon rood Lucht lait uum 700 Nanometer. Faawen mäd läigere Frequenz konnen fon wäkke Dierte daach blouked wäide. Do naamt me infrarood..
Säädigenge
Rood van donker naar licht [[Media:Kleurenovergang_van_zwart_naar_rood.png|(grote afbeelding)]]:
afbeelding:Kleurenovergang van zwart naar rood - klein.png
Van wit naar rood [[Media:Kleurenovergang_van_wit_naar_rood.png|(grote afbeelding)]]:
afbeelding:Kleurenovergang van wit naar rood - klein.png
De kleuren tussen rood en wit zijn roze tinten.
Rood in variabele mate van verzadiging (horizontaal) en intensiteit (verticaal):
256px
Benutsenge un Geföilswäid
Rood is ne Faawe ju der fluks ju Apmäärksoamkaid ap sik lukt. Die Moanske sjucht dät as Teeken fon Gefoor. Deeruum wäd rood oafte anwoand in Ferkiersampele un Signoale. Disse Betjuudenge kumt fielicht deerhäär, dät Bloud ne roode Faawe häd, (ju Faawe fon) Bloud wäd fon Moanske un Dierte instinktiv ferbuunen mäd Gefoor.
Symboliske Betjuudengen fon rood hongje hiermäd touhoope, dät is ju Faawe fon Dullegaid. Rood wäd uk ferbuuenn mäd dän Kriechsgod Mars, deeruum is woarskienelk uk die roode Planet Mars dän God wäid.
thumb|250px|Revolutionäre mäd roode Foone, Paris, [[Revolutionsjier 1848|1848, fon Emile Jean Horace Vernet]] In ju Politik, fielicht al siet je frantsööske Revolution, wäd rood bruukt as Faawe fon revolutionäre, linke un in algemeenen radikoale Gruppen. So wuud toun Biespil in dän Burgerkriech in Ruslound kamped twiske “do Roode”un “do Wiete”. Ap Gruund deerfon hiet Ruslound unner dän Kooldee Kriech uk wäil dät “roode Gefoor”. Uk dät maoistiske China wuude mäd ju roode Faawe assozierd, sjuch t.B. dät litje roode Bouk. China wuud oawers as dät “jeele Gefoor”oumoald. Do Foonen fon kommunistiske Lounde sunt uk oafte rood.
In wät swäkkere Foarm is rood ju Faawe fon dän Sozialismus in aal sien Varietäte, un deer truch uk fon sozioal-demokratiske Paatäien as ju SPD. Ju Linke hat dan uk immer “rood”. Apfaalend is, dät in do Fereende Stoaten ju Faawe rood juust anwoand wäd foar ju konservative Republikaniske Paatäi. Dätsälge jält foar Paraguay, wier do konservative “Colorados” ju Faawe rood, un do wät moor foardeelige “Liberales” ju Faawe blau hontierje.
In ju Boukhooldenge wäide roode Faawen bruukt foar negative Taalen, ofwäil Skeelden. Die der Skeelde häd, is “in do roode Taale”.
In ju katoolske Säärke is rood ju liturgiske Faawe fon do Misgewande in ju Pingstertied, ferwiesend ätter do fjuurige Tungen. Uk wäd ju Faawe bruukt ap Martyrerfäste un ap stille Fräindai. Ju roode Faawe rakt deerbuppe Wäid an dät Amt. So duuren bloot Kardinale dät Kardinalsrood (of Skarloak) dreege. Dät rakt hiere Offerbereitskup an uum hier oaine Bloud tou offerjen foar ju Säärke.
Rood is uk ju Faawe fon de Ljoowe. Ap Valentinsdai rakt dät roode Rousen un roode Haaten.
Moslems faawje hiere Hounde ap bestimde Fiere rood mäd Henna.
Puure Schokoloade is maasttied ferpakked in rood Poapier, in Juunsats tou Molkschokoloade, ju der blau ferpakked is. Uk Säddenmolk kumt maasttied in roodee Pakkenge, juunuur Molk (blau) un Joghurt (gräin).
In die elektroniske Faawencode stoant rood foar dän Ziffer 2.
Ferbiendengen ätter buuten
Toun Deel uursät ätter Rood un toun Deel ätter Rot
Haaksbergen
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 105 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Noudfräiske Ailounde
thumb|left|200px|Bielde uut dät [[All]] thumb|right|200px|Do noudfräiske Ailounde Do Noudfräiske Ailounde sunt n Ailoundkoppel, die in dän Wäädsee foar ju noudfräiske un deenske Kuste lait. Do düütske Ailounde sünt:
Woaterhanne
Juu Woaterhanne (Gallinula chloropus) is n Fuugel un heert, as juu grattere Bläshanne (Fulica atra) uk, tou juu Familie Rallidae. In Seelterlound kon me uk fuul Woaterhannen fiende, foarallen bie'n Hollener See.
Broud
Dät Nääst is nai bie dät Ouger monken dät Rait un juu uur Ougervegetation. Doo Woaterhannen kriegje insen af twäie in n Jier, säilden uk träie, Suukene. Joo lääse fon April bit Juli hiere Oaiere. Dät sunt fieuw bit alwen ljoachte, man dunker sprinkelge Oaiere, doo 34x31 mm groot sunt. Doo Oolden wikselje sik bie dät Uutbrouden ou, un ätter njugentien bit twountwintich Deege sluupje doo litje Suukene uut. 35 Deege leeter kon sunne litje Woaterhanne al fljooge, man juu blift noch loanger mäd hiere Bruure un Sustere touhoope. Wan dät moor as een Broud in dät Jier rakt, hälpe doo junge Woaterhannen mongs uk mee, doo litjere Bruure un Sustere tou fodderjen.
Steentied
thumb|Rekonstruktion fon n Huus uut ju Jungsteentied. Ju Steentied is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, weer do Moanskene mäd steenen Reeskup begonnen tou oarbaidjen. In Afrikoa begon ju fröie Steentied foar so uungefeer 2,6 Millionen Jiere. Eerst as ju fröie Bronstied begint eendiget ju Steentied in ferskeedene Regione appe Waareld, in Midde-Europa soowät uum 2200 f. Chr.
Azoren
thumb|Loage fon do Azoren Do Azoren sunt n Ailoundgruppe in dän Atlantisken Ozean. Die Ailoundgruppe bestound uut nuugen grattere un moorere litjere portugäiske Ailounde, do minimoal 1.369 km wäästelk fon dät europäiske Fäästlound Cabo da Roca un 4.359 km aastelk fon Noudamerikoa (Stoat Virginia) lääse. Die kuutste Oustand ätter dät noudamerikoanske Fäästlound (Newfoundland in Kanada) is 2.802 km. Do Azoren bildje n autonome Ferwaltengsregion fon Portugal, un wäd ap Portugiesisk ju Região Autónoma dos Açores naamd. Do Azoren heere as n Deel fon Portugal tou ju Europäiske Union.
Aubréville
Aubréville is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Aubréville is 28,99 km².
Adenosintriphosphat
left|400px
Hier sjucht me links doo tjo Phosphate, inne Midde dän kringföärmigen Sukker un gjuchts dän Räst fon't Adenin. Sunner doo Phosphate hat dät Adenosin, dät is dan n Nukleosid, mäd trjo sukke Phosphate is dät n fulständich Nukleotid, näämelk dät Adenosintriphosphat.
Waiwiesenge: In juu Teekenge is an aal doo Houke, wier niks stoant, Koolestof (C), dät is bloot nit deer wai skrieuwen.
SK It Hearrenfean
SK It Hearrenfean (Niederloundsk: sc Heerenveen) is n Foutbalplouch uut It Hearrenfean, Fryslân. Die Foutbalplouch spielt in dät Abe Lenstra Stadion.
Bahrain
Bahrain is n Ailoundstoat in n Persisken Gulf, Asien.
Mangan
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Mangan is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Mn un Atomtaal 25.
Charakteristiske Määrkmoale
Mangan is n grieswiet Metal, wät uutsjucht as Iersen. Et is n häd Metal un is gjucht bros, smilt stuur, man wäd mäkkelk oxidierd. Mangan-Metal wiest ferromagnetiske Oainskuppe ätter ne besunnere Behondlenge. Do maast algemeene Oxidationstaale fon Mangan sunt +2, +3, +4, +6 en +7, man Toustande fon +1 bit +7 wäide wäil fuunen. Mn2+ stoant oafte in Konkurrenz tou Mg2+ in biologiske Systeme. Manganferbiendengen mäd Mangan in ju +7 Oxidationsstappe sunt kräftige Oxidantien.
Skoanelke (Centaurea cyanus)
Noa, ju woakst inne Roage. Do hääbe wie fröier so jädden plukked, un do Buuren wuden dul ap uus, uumdät wie altied fääre in dät Fäild geenen sunt, uumdät wie meenden, wie fiende immer noch fluggere Bloumen. So wude die Roage platttrappeld.
Taurachboan
thumb|Ju Taurachboan kjuuset een Buundessträite. Gjuchts is n Ap-un-deel-Traaler, die moaket sien Oarbaid noch mäd Hounde as fröier un aleer. Ju Taurachboan is een Museumsiersenboan in dät aastriekske Buundeslound Salzburg. Ju häd een Spuurwiede fon 76 cm, also een sonaamde bosniske Spuurwiede.
Namibia
Namibia is n Lound in Afrikoa
Geographie
left|200px Dät wäd begränsed fon...
Hardenberg
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 317,24 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Skienlood
Mäd Skienlood (dt. Scheinlot) wäd ju resultierjende Vektor uut Sweerkraft un Fluchtkraft bie Bewäägenge beteekend. Dät Skienlood lät sik graphisk truch n Krafteparallelogram deerstaale.
Truch ju Sweerkraft, uk Gravitation naamd, erfäärt älken Körper ap ju Äide ne ätter unnern, toun Äidmiddelpunkt gjuchtede Akzeleration. Ju Grööte fon disse Akzeleration is konstant. Ju bedrächt 9,81 m/s² un wäd as 1 g beteekent. In dän Rauetoustand is ju Gjuchte fon dät Skienlood mäd ju Gjuchte fon ju Sweerkraft (Gewichtskraft) identisk un wiest dan toun Äidmiddelpunkt.
Uurs ferhaalt et sik bie ju Kurvenakzeleration. Die Motorräädfierder in ju ieuwenskestoundende Bielde mout sik, uum im Gliekgewicht tou blieuwen, bie dät Truchfieren fon ju Kurve äntspreekend dät Skienlood "in ju Kurve lääse". Äänelks jält foar n Flieger, die der ne koordinierde Kurve fljooge skäl. Dät Meetinstrument in dän Flieger is hierfoar ju Kuugellibelle. Bie ne koordinierd floaine Kurve määrkt me in dän Flieger buute eventuell n haageren Anpräsdruk niks. Deeruum mout die Pilot unner Instrumentenflugbedingungen do Instrumente tou Hälpe nieme.
Hellendoorn
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 139,03 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Middeloaler
Dät Middeloaler sunt do Jiere twiske 500 un 1500. Foar sowät 500 is dät Oalerdum, ätter sowät 1500 is ju näie Tied.
Begin un Eend
In ju Renaissance duuket dän Noome 'Middeloaler' ap. Ju Renaissance waas ju Wiergebuurt fon dät klassiske Oaler, in Moaleräi as uk in ju Baukunst un ju Musik. Maastens lät me dät Middeloaler ounfange in dät Jier 500 un eendje in dät Jier 1500. Uur Begin- un Eendjiere sunt: Uk foar dän Eend fon dät Middeloaler rakt et ferscheedene Jiere:
Mitochondrioale DNA
350px|thumb|Skematiske Deerstaalenge fon ju moanskelke Mitochondrioale DNA Ju mitochondrioale DNA of mtDNA is ne litje ringfoarmige DNA, ju sik nit in dän Sälkääden befint, man in do Mitochondrien, litje Organellen deerbuute. Do Mitochondrien änthoolde uk n oainen Typ Ribosome. Dät rakt hunnerte fon Mitochondrien pro Sälle un do änthoolde älk fuul sirkuloare Chromosome. Do änthoolde aal dosälge Gene, man sunt nit immer identisk: Isodisomie hat sofuul, as dät aal Moleküle fon ne Sälle identisk sunt, Heterodisomie hat, dät do nit identisk sunt. Ju dubbelstrangige mtDNA bie dän Moanske änthaalt 37 Gene: 22 kodierje tou tRNA, 2 tou ribosomoal-RNA un do uurige 13 tou Oaiwiete. Dät Mitochondrion kodiert nit fulboodich foar sien oaine Oaiwiete: wäkke Funktioone sunt in dän Loop fon do Generatione fon dät nukleare DNA uurnuumen wuuden. Do Oaiwietprodukte fon do Gene hääbe dan ne apaate Translokationssequenz, wiertruch do ätter do Mitochondrien transportierd wäide skällen.
Ferierwenge
Ju mitochondrioale DNA ferierwet gewöönelk bloot uur ju wieuwelke Lienje un gungt also nit uur mäd Sperma of Blöitenstoaf. Do Mitochondrien fon ju monnelke Säidsälle fiende sik in dän Stäit, die bie de Befruchtenge maasttied nit in ju Oaisälle kumt. Der sunt oawers wäil eenige Biespiele fon Uurdreegenge fon mitochondrioale DNA fon dän Foar beskrieuwen wuuden.
Ju Doatseeke fon Ferierwenge truch ju Muur (maternoale Ferierwenge) fon mtDNA wäd oanwoand in ju Genografie uum ju Ferspreedenge fon uus Foarallere (of eegentelk uus ‘Foarmuure’) in ju Foargeskichte tou kartierjen. Wichtich deerbie is, dät dät mtDNA sik uur do Generatione nit annert, uutgenuumen wan deer ne Mutation aptrit, ju dan fon sunne ‘Stammuur’ as hiere Charakteristik an aal hiere Ätterkuumen fääre roat wäd. So kumt me tou ne hypothetiske ‘Eva’, fon wäl aal Moanskene ap de Waareld ap Eende oustamje skällen. Ju skäl dan uut Afrikoa keemen weese, sowät 140.000 bit 200.000 Jiere häär. Ju Doatierenge honget deerbie gjucht ou fon do Skatsengen fon dän Frequenz, wiermäd toufällige Mutatione in ju mitochondrioale DNA aptreede. Uk bie ju Kartierenge fon ju Migration fon ju Steeleeke ätter dät Noude ätter dät lääste Iestiedoaler kuud mtDNA bruukt wäide.
Kroankhaide
Ne mitochondrioale Ferierwenge is charakteristisk foar bestimde Kroankhaide, deeruum dät do bloot uur ju Muur fääre roat wäide konnen: dät Bäiden kricht aal dät Zytoplasma fon de Muur, un deeroun fiende sik do Mitochondrien. Sukke Kroankhaide kuume fuul foar in Köärperdeele (Brainge, Haat, Oogene, usw.), do der fuul Energie bruuke, deer dät mtDNA ju Ommengskätte in de Sälle fersuurget.
Bhutan
Bhutan is n Lound in Asien, twiske China un Indien.
Hengelo
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 61,78 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Expressionismus
Expressionismus rakt foarallen Geföile wier, toun Biespil truch ne nit-realistiske Anweendenge fon Faawen un truch dät Akzentuierjen fon Ferfoarmengen in ju Bielde.
Moalere: Die Brücke - Der blaue Reiter (t.B. Franz Marc) - Latem-Schoule - Constant Permeke - Gustaaf De Smet - Frits Van den Berghe- Bergener Schoule - Die Ploeg (Plouch; Groningen) - Jan Altink - Johan Dijkstra - Willem Hofhuizen - Hendrik Werkman - Jan Wiegers - Marcel Caron - Max Beckmann - Conrad Felixmüller - Ludwig Meinder - Otto Dix - Max Pechstein - Oskar Kokoschka
thumb|350px|left|Amadeo Modigliani: Elvira mäd wiete Kroage (1918) thumb|350px|right|August Macke: Felsige Londskup (1914)
thumb|350px|right|Egon Schiele: Wuchtere (1911)
Äidkunde af Geowietenskuppe
Ju Äidkunde uumfoatet do Wietenskuppe do sik ap ju Äide beluuke.
Deertou heere
Hof van Twente
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 215,44 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
China
Dät rakt sänt dän Chinesisken Burgerkriech two Lounde, do sik dän Noome China reeke:
Äide
Ju Äide (Symbol: ), uus Waareld, is die trääde Planet fon ju Sunne uut reekend un die oankelde hoast bekoande Planet mäd Lieuwend ap. Ju häd ne Truchmäite fon 12.756,274 Kilomeetere oun dän Äquator. Uus Äide troalt sik in in aan Dai uum sik sälwen; deertou in mäd ne Uumloopstied fon 365 Deege un 6 Uuren uum ju Sunne.
Ju Äide häd bloot een Moune.
Knut Jungbohn Clement
Knut Jungbohn Clement (* 4. Dezember 1803 in Noorsaarep - seeltersk "Noudtäärp", düütsk: "Norddorf" - ap Amrum; † 7. Oktober 1873 in Bergen, New Jersey) waas aan noudfräisken Skrieuwer, Wietenskupper un Nasjonoalist. Hie hiede dät aiske stuur, in ju Wietenskup truchtoukuumen. Dät häd ferskeedene Uurseeken: Foar dät fäärme liet hie sien ideologiske Foarstaalengen in baldoarchich groote Mäite in sien wietenskuppelke Unnersäikengen ienfljoote, do dan oafter moor konstruierd as gjucht ärfoarsket wieren. Foar dät twäide hiede hie, as uut sien Bräiwe sjuunelk wäd, een aaltou hooge Meenenge fon sik säärm un wüül groote, anärkoande Wietenskuppere so as Jacob Grimm nit buppe sik häbe. Foar dät trääde wude hie uk wäil een Offer fon politiske Diskrimminierenge, uumdät do uur Wietenskuppere uk hiere politiske Meenengen hieden. Wilst sien histooriske Foarskengen oafter hädde Kritik aadenden, kreech hie foar sien Sproaktalent (un deelwiese uk foar sien sproakwietenskuppelke Wierke) Lof.