cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Loundnoomen
Woarskauenge
Dät is gefoorelk, do Noomenelemente as "ächte seelter Woude" tou betrachtjen, dan ju Betjuudenge is oafte uunkloor un bolde sieläärge nit sicher. Bloot bie Sproakuutbau kon me do fielicht foarsichtich anweende in Falle, wier dät nit al seelter Woude rakt.
Aastfoan
Die Aastfoan (dt. Ostermoor), uk Bäärselder Foan, lait aastelk ju Seelter Äi mäd Swonnebierich un gans Seelterlound ap ju eene un ju Söiste mäd Bäärsel un Harkebrääch ap ju uur Siede in wät däälich die Loundkring Kloppenbuurich is. Die hooge Foan fon fröier is däälich bit ap eenige Räste oudrain. Hier fiende sik däälich do Täärpe Kamperfeen un Elisabethfeen. Truch die Aastfoan bie Skäddel un Seedelsbierich gungt siet 1958 ju Ouljelaitenge fon ju NWO fon Wilhelmshoawen ätter dät Ruhrgebied.
thumb|right|250px|Eedgrääb an ju Elisabethfeentjer Sträite, [[Roomelse, 1963]]
Äntstoundenge
Die Aastfoan is ätter ju lääste Iestied in n Tiedruum fon 10.000 bit 12.000 Jiere äntsteen. Dät honnelde sik uum n klassisk, halloosjeglääsfoarmich apwölbeden, alleene truch Deelsleeke spieseden (ombrotrophen), neerstofäärmen (oligotrophen) un suuren Kusten-Hooch- blw. Rienfoan, mäd n Stikstofgehalt, beleeken ap Koolenstof (NC - Wäid), < 3 Prozent un n pH-Wäid fon 2,8 bit 3,4. Ju natüürelke Eedbildjende Vegetation bestuud uut Eedmoase, Wulgäärse un Heedekruudgewoakse. Dissen Hoochfoan, die der in Oard fon n ful sainen Swom aan buppe dät Gruundwoaterniveau lääsende oainen Foanwoaterspeegel apwiesde, stuude as alle Hoochfoane nit mäd dät Gruundwoater in Ferbiendenge un beloangede an do hoochste Steeden ne Tjukte fon 10,30 Meter.
Ärsluutenge fon dän Aastfoan
Ju Ärsluutenge fon do Hooge Foane fäng oun ätter dän 30-jierigen Kriech, as do Holtfoorroate knapper wuuden un in dät min bebuskede Noudwääste fon dät Lound weegen ju woaksende Befoulkenge moor Fjuurenge nöödich wuude. Die stiegende Befoulkengsdruk waas somäd Uurseeke fon ju grootflächige Ouwoaterenge un ju Ärsluutenge fon do hooge Foane. Do hooge Foane wuuden eerste bloot fon do Raante uut ougreeuwen. Ne loundwirtschaftelke Ärsluutenge binne dän Foan kuude infoulge fon dän hoogen Fuchtegaidgehalt soloange nit truchfierd wäide bit effektive Äntwoaterengsferfoaren tou Ferföigenge stuuden. thumb|120px| Foanbroundkultuur
Me kon do fjauer Soarten fon Foankultivierenge in hiere Uutwirkengen noch goud in Elisabethfeen wierkanne:
Foar dän Baubegin fon dän Hunte-Oamse-Kanoal un ju dan foulgjende Kolonisation fon dän Aastfoan wuude die Foan fon do Buuren uut do uumelääsende Täärpe toun Deel truch Eedgreeuwen of truch Foanbroundkultuur oudrain. Ätter uurflächlike Ouwoaterenge truch litje Sloote un lichte Beoarbaidenge wuude dät foarsäine Gestrich in de Foarjier in Bround stikt. Ju Ääske mjuksede dän Foan. So kuude hier anspruchsloose Boukete däie. Do so äntsteene Flächen (Spaale) wieren smäl un uunwirtschaftelk. Do sunt deelwiese däälich noch ap Koarten tou sjoon.
thumb|160px|links|Eedmutte thumb|160px|Eedmutte Ju toueerst in Hollound mäd grooten Ärfoulch anwoande Feenkultuur aaskede ne stäärke Woaterousenkenge. Tou dissen Swäk wuude 1855 mäd dän Bau fon dän Hunte-Oamse-Kanoal (leeter deelwiese uumbenaamd in Elisabethfeenkanoal) ounfangd. Die Kanoal geen midde truch dän groote Foan, uum n uumfangrieken Eedoubau truch do Siedler muugelk tou moakjen. Ju schematiske Parzellenapdeelenge is däälich noch beesiedich fon dän Elisabethfeenkanoal goud tou ärkannen. Dät statte un druugede Eed wuude mäd Eedmutten in naibie lääsende Stääde transportierd un deer ferkooped.
Ju Düütske Hoochfoankultuur löösde ju Foanbround- un Feenkultuur ou, betinged truch ju Äntwikkelenge fon dän Mineroalmjuks truch den Chemiker Justus von Liebig. Deer die Foan, as buppe beschrieuwen, stäärk suur reagierde, wuude ju buppere Eedloage fon 20 cm Tjukte bit ap pH 4,0 apkalked. Do failjende Neerstoffe wuuden in Foarm fon Mineroalmjuks toufierd.
Foulgen fon ju Kultivierenge fon dän Aastfoan
Ju Londskup fon dän fröiere Aastfoan wuude truch do Iengriepe fon dän Moanske radikoal ferannerd. Wülst ju Bouketenkultuur un ju Düütske Hoochfoankultuur truch ju deelwiese Äntwoaterenge bloot toun Uutdruugjen un uurflächliche Mineralisierenge fon ju Boudemuurfläche fierden, wuude truch ju Holloundske Feenkultuur fluks ju Substanz fon dän Natuurruum fon dän hooge Foan wächhoald. Ju Soundmiskkultuur fierde wäil nit toun Substanzferljus, man truch dät djoope Uumplöigjen mäd Angriep fon do Woater truchläitende Soundloagen is an dän Foan älke Gruundloage äntleeken. Somäd sunt in älke Fal in dän Raantberäk noch Flächen deer, do sik in dän Sin fon dän Natuurschuts renaturierje lieten. Ju Uurlondskup is uunäntkuumboar ferlädden.
Eedferoarbaidjende Bedrieuwe
In dän Seelterlounder Aastfoan wäd neen Eed moor oubaud. Do eedferoarbaidjende Bedrieuwe, do deer fröier in dän Aastfoan wieren, sünt der aal nit moor. Dät wieren:
Luxembuurich
Luxembuurich is n litjet Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Luxembuurich un die Grootherzog fon dät Grootherzogdum is sänt 2000 Henri.
Geografie
Luxembuurich wäd begränsed fon Düütsklound in dät Aaste, Frankriek in dät Süüden un Belgien in dät Wääste. Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kneiff (560 m). In dät Noude rakt dän Ösling, een Hoochieuwene mäd fuul Doale. Suudelk deerfon lait dät fruchtboare, in n Truchsleek 300m hooge Gutland. Ju grootste Äi fon Luxembuurich is die Mosel.
Befoulkenge
Ju Befoulkenge is grattendeels kathoolsk. 37% fon ju Befoulkenge is Buutenlounder, foarallen Portugiesen, Italiener, Frantsoosen, Belgier un Düütske. Do offitsielle Toale sunt Frantsöösk, Düütsk un Luxembuurchsk.
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $79.400 in 2007. In 2007 waas 1% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 13% Industrie un 86% Tjoonste.
Publius Ovidius Naso
thumb|200px|right|[[Plastik fon Ovid in Tomis (däälich "Constanța"), wier hie stuurwen is.]] Publius Ovidius Naso (däälich maast kuut Ovid ; * 20. Meerte 43 f. Kr. in Sulmo; † weerskienelk ätter 17 ä. Kr. in Tomis) waas aan roomsken Dichter. Sien ap Latiensk ferfoatede Wierke sunt deelwiese noch ärheelden, wierbie moonige Seeken, do him touskrieuwen wäide, wildääge uk fon uurswäl stomje (so as do Halieutica). Besunners bekoand sunt do Ferwonnelengen (af "Metamorphosen"), een groote Goaderenge fon Ferwonnelengs-Mythen un -Fertälstere, do maasttieds gjucht tragisk uutgunge. Fääre is hie bekoand foar sien groote Wierke uur ju Ljoofte, t. B. sien tjo Beende fon "Ars amatoria", ju "Ljooftes-Kunst". Düsse as swiensk apfoatede Skrift waas dan weerskienelk ieuwenske sien Wieten fon aan Skendoal een Uurseeke, dät hie ätter ju Swotte See ferbonned wude, wier hie sik nit heemsk fäilde un t.B. do Tristia ("Truurige Seeken") skreeuw. Däälich wäd hie fon do deer lieuwjende Rumänen, do je uk ap do Roomere touräächgunge, as Nasjonoal-Dichter fereerd.
Pico del Teide
thumb|300px|Pico del Teide Die Pico del Teide [ˈpiko del ˈteiðe] is mäd 3.718 Meter die hoochste Bierich in Spanien ap dät Kanariske Ailound Teneriffa.
Elektrizität
right|350px|thumb|Loai Elektrizität is die Uurbegriep foar aal Ärskienengen, doo mäd Stroom af rauende Leedenge tou dwoon hääbe.
Bruttoinloundsprodukt
Mäd dät Bruttoinloundsprodukt (BIP) of Bruttobinnenloundskprodukt kon me ju Wirtskaft fon n Lound bereekenje. Maastens wäd dät Bruttoinloundsprodukt pro Jier bereekend.
Dät BIP kon so bereekend wäide: BIP = Ferbruuk + Investitione + (Uutgoawen Regierenge) + (Export - Import)
Phonetik
Ju Phonetik, ieuwenske ju Phonologie n Deelgebiet fon ju Luudleere, unnersäkt doo Ienfloude, do der bie ju Bildenge fon n Luud ne Rulle spielje.
Starnberg (Loundkring)
Starnberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Luchtgauegaid
thumb|right|460px|Ne Lienje, ju ju Luchtgauegaid wiest ap n mäitestoabelk Modäl fon [[Äide un ju Moune, wät sowät uurel Sekunde bruukt dän Oustand touräächtoulääsen.]]
Ju Luchtgauegaid (dt. Lichtgeschwindigkeit) in dät Luftloose (Vakuum) is ne wichtige physiske Konstante, gewöönelk anroat mäd ju Bouksteeuwe c. Dät is ju Gauegaid fon aal electromagnetiske Stroalenge, iensleeten sichtboar Lucht, in ju fräie Ruumte. Dät is ju Gauegaid fon aal wät nul Rästmasse häd.
In SI -Eenhaide is ju Gaugaid fon dät Lucht in Vakuum definierd as gnau 299,792,458 Meter pro Sekunde (1,079,252,849 km/h). Ju Gauegaid fon dät Lucht kon touwiesd wäide tou n bestimden numerisken Wäid, deer ju fundamentelle Eenhaid fon Laangte, dät Meter, siet dän 21. Oktober 1983 definierd is as dän Oustand dän dät Lucht bäätelait in Vakuum in n 1/299.792.458 Deel fon ne Sekunde. In uur Woude: älke Ferbeeternge in je Meetgnauegaid fon ju Luchtgauegaid ferbeetert ju Definition fon dän Meter, man annert nit dän numeriske Wäid fon c. Gewöönelk wäd in ruuge Skätsengen dän uungefääre Wäid fon 3x10^{8} m/s bruukt, wierbie die Failer man 0.07% is.
Ju Gauegaid fon dät Lucht, wan dät gungt truch n truchsichtich of truchskienend Materioal, as Glääs of Luft, is litjer as sien Gauegaid in Vakuum. Dät Ferhältnis fon ju Gauegaid in Vakuum tou dät in sun Materioal naamd me ju Breektaal fon dät Materioal.
In ju Relativitätstheorie blift c ne wichtige Konstante fon ju Ruumtied, wan uk do Begriepe fon ‘Oustand’, ‘Tied’ un deermäd ‘Gauegaid’ nit eendüüdich definierd sunt weegen ju Beegenge fon ju Ruumtied feruurseeked truch ju Sweerkraft. Wan meeten fon ne bestimde Steede, dan passiert dät Lucht dän Woarniemer in Vakuum aaltied mäd Gauegaid c.
Wijdemeren
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Wijdemeren is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Nieuw-Loosdrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 76,55 km² un deer woonje 23.400 Moanskene (2012).
Sinan
"Sinan" häd ferskeedene Betjuudengen:
Alpen
Doo Alpen sunt hooge Bierge in Europa. Die Montblanc (4.811 m) is deer die hoochste Bierich fon. Doo Alpen heere tou ferscheedene Lounde: Monaco, Frankriek, Italien, Swaits, Liechtenstein, Aastriek, Düütsklound un Slowenien. 800px
Steinfurt (Kring)
Steinfurt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Amerikoanske Dollar
Die Amerikoanske Dollar is siet 1785 ju nationoale Munte fon do Fereende Stoaten. Uk uur Lounde bruuke dän Dollar. Ju offizielle ISO-4217-Kode fon dän Dollar is USD.
Do Dollarlounde
In do naiste Lounde/Uunouhongige Gestriche wäd dän Dollar as Munte bruukt:
Wilhelm Awick
thumb|260px| Links dät Huus fon Wilhelm Awick an ju Saterstraße in Skäddel, Bielde: Archiv Th.Deddens
Wilhelm Awick (litje Wülm) hied n Skougeschäft in Skäddel. Hie waas die eerste Boas fon dän oolde Seelterbuund un aan fon do Tweelwe.
thumb|left|Awick (1958) Wilhelm Awick waas bädden dän 13. Januoar 1883 in Skäddel. As Toank foar sien Wierk foar dät Seelterfräiske is ju Saterstraße in Skäddel, wier hie uk woonde, ätter him naamd.
Lailampe
Ne Lailampe (dt. Blitzlampe, Blitzlicht) is ne Reewe, ju der gans kuut (sowät 1/20.000 Sekunde) n häl Lucht fon sik rakt, as de Lai. Oafte bruukt n Photograph ne Lailampe, wan hie ne Bierlde moaket bie min Lucht uumetou. So is daach ne goude Beljuchtenge fon dän Film of Bieldesensor tou beloangjen. thumb|Lailampe
Ne Lailampe kon ne loose Reewe weese, man is in wäkke Kameras ounbaud. Groote Lailampe-Systeme wäide in Studios benutsed. Die Foardeel fon ne Lailampe in dissen Fal is, dät ne Lailampe in kuute Tied fuul moor Lucht fon sik reeke kon as ne Lampe ju der aal baadent. Bietou ferbruukt ne Lailampe fuul minner Energie. Ju Luchtlaistenge fon ne Lailampe wäd anroat as Laittaal. Ne kräftigere Lailampe häd n grattere Laittaal.
Al
Dät Al af Universum is aal wat bestoant, ju Ruumte mäd aal wät deer oun tou fienden is.
Dät Al wäd studierd fon ju Stiernwietenskup, buute ju Äide, ju Studierobjekt is fon ju Äidwietenskup.
Aan Deel fon ju Stiernkunde, ju Kosmologie, haalt sik ap mäd ju Froage ätter ju Äntstoundenge fon dät Al. Deeruur sunt moorere Theorien. Ju wichtichste fon do Theorien is apstuuns wäil ju Theorie fon dän Uurknal.
Silicium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Teneriffa
Geografie
Teneriffa lait wäästelk fon Marokko.
Silicium
Äntdäkkenge
Silicium is toueerst 1787 identifizierd fon Antoine Lavoisier. Leeter wuud dät fon Humphry Davy heelden foar ne Ferbiendenge. Eerste 1811 wuud düütelk, dät et sik daach uum n Element honnelde, as Louis Gay-Lussac uunskeen amorph Silicium kreech truch Siliciumtetrafluorid ounbätte touhoope mäd Kalium. In dät Jier 1824 moakede Jöns Jacob Berzelius skeen Silicium mäd jusälge Methode als Lussac bruukte, oawers deerätter dät Produkt moorere Moale uuttouwaasken. Sin Noome tonket Silicium dät Latienske Silex, "Fjuursteen". In 1854 moakede Henri Saint-Claire Deville toun eersten Moal kristallin Silicium, ju twäide allotrope Foarm wieroun Silicium foarkumt. . Dät Hoochtechnologie-Gestrich Silicon Valley in Kalifornien is naamd ätter Silicium, deeruum dät Silicium n wichtigen Gruundstof is foar Hoolichlaitere.
Teneriffa
Geografie
Die Pico del Teide is die hoochste Bierich fon Teneriffa. Teneriffa is een Vulkan-Ailound.
Silicium
Äntdäkkenge
Foar Plonten is Silicium gjucht wichtich foar dät Apbauen fon Sälwoogen.
Anweendengen
Deerieuwenske rakt dat noch fuul fon uur Anweendengen fon Silicium in ju Industrie.
Uk kumt Siliciumdioxid foar in dät Ieten (in Koarel, as Hoawer) un kon et as Tränmiddel iensät wäide, as Kläärhälpemiddel bie Wien un Bjoor un Äntskuumer. Ap Etikätte wäd dät beteekend as Additive E551 of wäide do Noomen Kieseläide, Kwarts of Kieselsüüre ferwoand.
Bemäärkengswäide Oainskuppe
Kristallin Silicium sjucht metallisk uut un häd ne griese Faawe. Wan uk n relativ inert Element, reagiert et unner bestimde Bedingengen mäd Halogene, man do maaste Süüren hääbe neen Wierkenge.
Uutsjoon
Atter Suurstof is Silicum dät maast foarkuumende Element in ju Äidkoarste. Ju Äidkoarste bestoant uut 25,7% Silizium in sien ferskeedene Ferbiendengen. In elementare Foarm kumt Silicium in de Natuur nit foar. Do maast foarkuumende Ferbiendengen sunt Siliziumdioxid (SiO 2) as Kwartse, Opoal un Fjuursteen un in komplexe Ione (Silikate) as Asbest, Kloai un Glimmer.
In kommerzielle Uutmäite wäd Silicium wonnen truch Bäiten fon Kieselsüüre mäd Koolestof deertou. Die Koolestof redusiert ju Kieselsüüre tou Silicium ätter ju Gliekenge:
SiO2 + C ? Si + CO2
Dät ap ju Wiese wonnen Silicium häd ne Skeenegaid fon sowät 99%. Foar Iensats in Hoolichlaitere is skanner Silicium nöödich. Deertou rakt dät ferskeedene chemiske un physikaliske Methoden.
Behondelenge
Dät Skeenigjen fon Silicium uumfoatet tjo Phoasen.
Wijk bij Duurstede
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Wijk bij Duurstede is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Wijk bij Duurstede is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 50,30 km² un deer woonje 23.192 Moanskene (2012).
Amanty
Amanty is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lorraine, in Frankriek.
Silicium
Sicherhaid un Giftegaid
Elementar Silicium is nit giftich of gefoorelk
Ätterwiese
thumb|left|300px|Polykristallin Silicium Stäf ätter ju lääste Skeenegenge
Amanty
Amanty häd n Ienwoonertaal fon 111 (1999).
Äthiopien
Äthiopien af Abessinien (wät gans gnau nuumen bloot dät Hoochlound fon Äthiopien beteekent) is n Lound in Afrikoa.
Geographie
Äthiopien wäd begränsed...
Chineeske Muure
Ju Chinesiske Muure is ne 6.400km loange Muure, ju fon dät 5. Jierhunnert f.Kr. bit tou dät 16. Jierhunnert ä.Kr. baud, ferstäärked, uutbaud un wierapbaud wuuden is. Ju Chinesiske Muure, uk wäil Groote Muure, is dät loangste moanskelke Bauwierk ap de Waareld. Ju Muure waas deer uum in ju Tied fon do chinesiske Dynastien ju noudelke Gränse fon dät chinesiske Riek tou schutsjen.
Fuul Moanskene toanke dät me ap ju Moune ju chinesiske Muure sjo kon. Me kon uut dät Al wai ju Muure fon 500 km Oustand sjo, man jie mouten dan wäil wiete wier me kiekje mout.
Elektrone-Röire
Eer as do Transistore un Hoolichlaiter-Dioden roate dät Elektrone-Röire. Foar eenige Speziel-Anweendengen wäide do noch bruukt.
Die eenfachste is ju Diode, ju der in Prinzip bestoant uut ne Gloilaampe mäd ne apaate Platte deeroane - ju Anode. Die glöinige Gloiträid soant Elektrone uut, do truch ju Anode apfangd wäide. Ju (koolde) Anode kon neen Elektrone uutseende un also kon die Stroom man een Kaante uut loope.
Ferstäärkje kon mäd ne Triode. Ju häd twiske Anode un Gloiträid n Roster ("Gitter") wiermäd die Anodenstroom be-ienflouded wäide kon. Uum die Ienfloud fon ju Anode litjer tou moakjen, kon twiske Roster un Anode noch n Skiermroster stoald wäide un so kricht me: ju Tetrode. Do lääste Elektrone-Röire hieden twiske Skiermroster un Anode noch n Brämsroster montierd; do hieten dan: ju Pentode.
Swieuwel
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Die Swieuwel is n chemisk Element mäd Symbol S un Atomnummer 16. Dät is n jeel Nitmetal.
Äntdäkkenge
Al in dät 9. Jierhunnert f.Chr. waas bekoand, dät ne Moangelse fon Swieuwel, Kool un Taar licht in Bround koom un deeruume wuude dät oafte anwoand in n Kriech. In dät 12. Jierhunnert wuud in China dät Schjootpulwer uutfuunen, dät ne Moangelse waas fon Kaliumnitroat, Holtkoole un Swieuwel. In ju Mythologie wuude Swieuwel oafte ferbuunen mäd ju Hälle. Fröiere Alchemiste ferwoanden foar Swieuwel n Symbol dät bestuude uut n Tjokaant mäd deerap n Kjuus. Ärfoarengsmäitich waas bekoand wuuden, dät Swieuwel mäkkelk reagierde mäd Kwäksäälwer. Uum 1774 waas et die Wietenskupper Antoine Lavoisier, die der äntdäkte, dät Swieuwel n chemisk Element waas un neen Ferbiendenge.
Anweendengen
In ju chemiske Industrie wäd Swieuwel oafte anwoand as Räistof foar moonigerlai Ferbiendengen. Wichtige Ouniemere fon Swieuwel sunt ju Produktion fon Swieuwelsuure un ju Rubberindustrie, wier dät anwoand wäd foar ju Vulkanisierenge. Uur Anweendengen fon Swieuwel sunt:
Apfaalende Oainskuppe
thumb|left|N Stuk Swieuwel smilt tou ne bruunroode Flussichkaid, wan dät ounstikt wäd. Ju blaue Swieuwelflamme kon ap bääste in de Tjuusterge bekieked wäide. Swieuwel is n Nitmetal mäd ne häljeele Faawe. As Element foar sik is dät röäkloos. Bie Ferbaanjen stroalet dät n blau Lucht uut un bildet deerbie dät bietende Swieuweldioxyd. In Woater is dät nit aplöösboar, man in Koolendisulfid lööset dät goud ap. Ju Swieuwelchemie is ne wichtige Twiege fon ju Chemie, ju Mineralogie, do Uumwaareldwietenskuppe un ju Technologie.
Dät Element foar sik bildet n jeelen kristallinen Fäästköärper mäd ne rhombiske Kristalstruktuur, ju der bestoant uut ne Apstoapelenge fon ringfoarmige S8 Molekulen. As Puder lät die Stof (buute ju Faawe) bolde ap Weetmeel (uk wäil Swieuwelblöite naamd). Dät is n Isolator. Bie 112,8 °C gungt Swieuwel uur in ne monokline Phase, ju ätters bie 119,0 °C smilt. Ju Flussichkaid bestoant eerste uut S8 Molekulen un is dan n bitje sieroopoardich. Bie haagere Temperatuure nimt ju Viskosität gewaltich tou, deeruum dät Ringeepenge un Polymerisation geböärt. Bie Schrämpen in koold Woater fon ju polymere Smilt bildet sik plastisken zwavel, ne amorphe foarm, ju der oawers bielitjen uutkristallisiert. Swieuwel sjut bie 444,674 °C.
Elektronik
Ju Elektronik is dät Gebiet fon ju Elektrotechnik, dät sik beschäftiget mäd dät Ferhoolden fon elektriske Stroome in Vakuum, Gaase un Hoolichleedere un ju Ferweendenge deerfon in dät Stjuuren fon Lucht-, Luud- un Radiowoogen un uk techniske Prozessen un Reekenoperatione.
Elektronik basiert ap ju Wierkenge fon Elektrizität.
Appingedam
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente Appingedam in Provinz Groningen. Appingedam is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 24,62 km² un deer woonje 12 190 Moanskene (2007).
Politik
Die Räid fon ju Meente häd 17 Sitte. So sunt do Sitte ferdeeld:
Togo
Togo is n Lound in dät Wääste fon Afrikoa. Ju Haudstääd is Lomé un in dät Lound lieuwje 5,8 Millione Moanskene.
Geografie
Togo wäd begränsed fon Benin (Aaste - 644 km), Burkina Faso (Noude - 126 km) un Ghana (Wääste - 877 km). Dät Lound gränset an dän Atlantiske Ozean in dät Suude. Dät Klima is tropisk woorm, dät fäilt sik in dät Noude druuger oun un in dät Suude wät wäiter. Fon dät Noude ätter dät Suude rakt dät ne Savanne, dan Höäwele un dan ju suudelke Fläche mäd litje Seen un Marsk an ju Kuste. Die hoochste Bierich is die Mont Agou (986 m)
Demografie
Der lieuwje uungefeer 5,8 Millione Ljuude in Togo, maastens Jungfoulk. Fuul Ljuude stierwe fon AIDS. 99% afrikoansk (37 ferskeedene Foulksgruppen, wierfon do wichtichste Ewe, Mina un Kabre sunt), 1% europäisk un syrisk-libisk. 29% is kristelk, 20% moslim un 51% uur. Frantsöösk is ju offizielle Sproake, Ewe un Mina sunt bee Minnerhaidssproaken in dät Suude, Kabye un Dagomba sunt two Minnerhaidssproaken in dät Noude.
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt fon Toge pro Kop waas $900 in 2007. In 2003 waas 40% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 25% Industrie un 35% Tjoonste.
Militär
Heer, Marine (Marine du Togo), Luftwaffe (Force Aerienne Togolaise, FAT), Nationoale Gendarmerie (2008
2 jier Weerplicht: 18 Jier
Monnelke Soldoate twiske 16 un 49 Jier, aktiv foar Iensats; 897,195 Wieuwelke Soldoate twiske 16 un 49 Jier, aktiv foar Iensats; 913,327
Wilhelm Awick-Meyer
Wilhelm Awick-Meyer af Meyer-Awick (Bäätholt), bädden 12.5.1902, stuurwen ap sien 81. Gebuursdai ap n 12.5.1983, waas Buur. Hie waas fon 1.10.1946 - 4.4.1961 Burgermäster fon Skäddel.
Woensdrecht
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Woensdrecht is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Hoogerheide is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 91,99 km² un deer woonje 21.674 Moanskene (2012).
Hoomer
thumb|Klauenhoomer N Hoomer is een Sleek-Reewe, deerbie truch Touhoopewierkjen fon Duulegaid un Heeuweltegesäts ju Sweeregaid fon dän truch ju moanskelke Hounde uut-äiwde Sleek truch ne Ferlaangerenge fon dän Heeuwelte-Ierm ferstäärked wäd. Mäd dän Hoomer is dät muugelk, n hooch Quantum kinetiske Energie beoarbaidjend, fernäilend of energie-uurdreegend ap fääste Köärpere ienwierkje tou läiten.
Kolosseum
miniatur|Dät Kolosseum Dät Kolosseum in Room is n Bauwierk dät baud wuuden is as Sportstadion in dät 1. Jierhunnert ä.Chr in dät Roomske Riek. Do buutenste Muuren fon dät Kolosseum sunt 48,5 m hooch. Dät Stadion hiede ne Kapasität foar 50.000 Ljuude.
Nobelpries foar Literatuur
Die Nobelpries foar Literatuur is aan fon fieuw fon Alfred Nobel stiftede Priese un is siet 1901 toudeeld wuuden an:
Autonavigation
thumb|240px|right|Ju Äide mäd do GPS-Satellite, do deer uumetou traale. Beoachtje, wo ju Taal fon Satellite do me tougliek sjo kon, sik aal annert. Dät wäd hier ap älke Moment - so as ju Äide sik troalt - roat foar 45° Nouderbratte in blau. Autonavigation moaket dät muugelk, altied tou bestimmen wier me is. Dät oarbaidet mäd dät GPS (Global Positioning System), wät Funksignoale fon spezielle Satellite benutset. Do seende immer gans seküür hiere Position un ju Tied fon ju Seendenge. Ju Navigationsreewe ämpfangt sun Signoal, sjucht ap ju Klokke wo loang dät Signoal unnerwains weesen is un kon dan mäd ju gans bekoande Funkgauegaid bereekenje, wo fier die Satellit wäch is.
Wofuul Satellite?
Wan me nu in dät Auto mäd sun Reewe fiert, un me ämpfangt aan Satellit die der buppe Lier is un n uuren buppe Ait, dan weet me also, wo fier me fon Ait is un wo fier fon Lier un deermäd sunt do two muugelke Steeden fon dät Auto ap dät flache Lound gans genau bestimd.
Uum nu tou wieten, wäkke fon do two ju gjuchte Steede is, bruukt me also noch n trääden Satellit, t.B. buppe Twiskenoan. Deermäd kon dan tougliek uk ju Hööchte feroarbaided wäide, sodät me deermäd uk in do Bierge fiere kon. Eegentelk rakt dät bie tjo Satellite uk noch n twäiden Punkt, man die fint sik twäie so hooch as do Satelliten buppe ju Äiduurfläche un is deeruum in dän Autoferkier uunmuugelk. Deermäd houget me also nit tou reekenjen. Deeruum dät ju Navigationsreewe gans genau ju Tied wiete mout, bruukt me deerfoar uk noch n fjooden Satellit. Wil me dan intwiske ju oaine Loage weet, kon me hieren Oustand uunouhängich bestimme un deermäd ju Tied fon Ämpfang, dät is daach Tied fon Seendenge plus Raiseduur fon dät Signoal. (Fonsälwen weet me dät eerste Moal ju Tied un ju oaine Loage dan nit genau, man truch automatiske Wierhoalenge kumt me aal tichter bie dän gjuchte Wäid).
Ju Navigationsreewe
right|250px|thumb|Ne Navigationsreewe (TomTom One) Ju is, ju dät muugelk moaket. Ju säkt automatisk ap älke Moment do stäärkste Satellite, bereekent ju Position un ju Fiergjuchte un wiest dät dan aal ap n litje Schirm in Foarm fon ne tjodimensionoale Koarte. Deerbie wiest ju dan uk noch ju Gauegaid, un wo loange dät noch is ätter dän foulgjende Ousleek.
Me kon deer sogoar ju Adrässe ounbrange, wier me wai wol un dan wäd me deer gans fluch foar de Doore oulääwerd, bit ap eenige Meetere gnau! Sogoar kon me sik wiese läite wier Staue sunt un wier Gauegaidskontrollen (duur me nit!).
Wan me moal fon dän ounroate Wai ouwiekt, dan fangt ju Reewe fluks wier oun, do näie Doaten tou ferreekenjen. Dät duurt oafte n poor Minuten, deeruum dät dan do annaierjende Bereekengen fon näien uutfierd wäide mouten.
Benin
Geographie
Benin wäd begränsed...
Delfzijl
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Groningen. is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 64,27 km² un deer woonje 16.137 Moanskene (2007).
Elektronemikroskop
thumb|right|REM mäd eepene Probekoomere thumb|right|REM-Bielde fon ne Miegelke. Ju groote Schäärptedjupte moaket, dät wie dän ganse Kop tougliek sjo konnen.
Dät rakt moorere Soarten, t.B.:
Foar REM houget ju Materioalprobe eerste nit slieped tou wäiden un deerfoar is dät ne fuul mäkkelker Methode as TEM. Bloot houget ju Luft ut ju Probekoomere pumped tou wäiden, dan dät Elektron kon sik bloot in Vakuum (ne luftloose Ruumte) fräi bewäägje. In n Rasterelektronemikroskop konnen uk Analysemethoden truchfierd wäide as Auger-Elektrone-Spektroskopie (AES) un Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS).
Eemsmond
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Groningen. is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 543,36 km² un deer woonje 16 728 Moanskene (2007).
Snoabeldiert
Dät Snoabeldiert (Ornithorhynchus anatinus, dt. Schnabeltier) is n australisk Suugediert. Dät Snoabeldiert is bekoand, wült et Oaiere lait. Buute dät Snoabeldiert konnen dät uk do Miegelke-Iegele, do uk tou ju Unnerklasse fon do Uursuugedierte heere.
Määrkmoale
Die Kop un die Rump fon dät Snoabeldiert sunt touhoope 3 tou 4,5 Dezimeter loange un die Stäit is 1 tou 1,5 dm loange. Do Määrkmoale fon dät Snoabeldiert wieren ju Uurseeke deerfoar, dät fröier fuul Biologen toachten, dät dät Snoabeldiert, dät me ja fröier bloot fon doode Exemplare koande, n uunäächt un touhoopesät Diert waas: Sien platte Stäit lieket dän Stäit fon dän Biber. Ju Giftkralle, ju monnelke Snoabeldierte an do bääterste Beene häbe, lieket dän Gifttusk fon n Slange. Do Faanderfäite liekje do Fäite fon n Fiskotter. Ju Snoabel lieket ju Snoabel fon ne Oante.
Lieuwendsruum
Dät Snoabeldiert lieuwet in dät aastelke un suudaastelke Australien, in un an dät Swäitwoater. Die Lieuwendsruum fon n Snoabeldiert umfoatet 5 km Ouger. Also kon me dät Snoabeldiert nit goud in n Zoo hoolde. Die Moanske heelt bit däälich bloot soogen Snoabeldierte in n Zoo, un aal in dän New York Bronx Zoo.
Chlor
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Chlor (fon griechisk Chloros, wät “bleekgräin” betjut) is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Cl un Atomtaal 17. Dät is n Halogen un fint sik in Gruppe 17. Chlorgas is n gräinsk jeel Gas un is twäie swarrer as Luft. Dät häd ne intensiv uunangeneem ferstikjenden Röäk un is gjucht giftich. Dät is n stäärk Oxidations-, Bleek- un Desinfektionsmiddel. In Ferbiendenge mäd Soalt un fuul uur Stoffe is dät alleweegense in de Natuur fertreeden un is dät n lieuwendswichtich Element.
Wormerland
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Wormerland is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Wormer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 45,14 km² un deer woonje 15.882 Moanskene (2012).
Seelter Törfdüwels
Do Seelter Törfdüwels (Eeddüüwele) sunt ne Seelter Gruppe fon Jungfoulk, do sik befoatje mäd Musik, Motorreede usw.
Woerden
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Woerden is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Woerden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 92,89 km² un deer woonje 49.344 Moanskene (2012).
Irakkriech
thumb|Irakkriech Die Irakkriech waas ne Invasion fon Irak truch do Striedkräfte fon do Fereende Stoaten, dät Fereende Köönichriek un ferbuundene Stoaten in ju sonaamde „Koalition fon do Willige“ in dät Jier 2003.
Ju Invasion begint dän 20. Meerte 2003 un ap n 1. Moai 2003 is Irak fersloain. Deerätter fersäkt ju näie Macht dän näie Stoat aptoubauen. Daach et rakt fuul Wierstand fon oolde irakiske Eenhaide un terroristiske Gruppen. Me kon deer sietdäm kweede fon n Burgerkriech, die dät Irakkonflikt naamd wäd.
Kara
400px|right Kara(카라) is ne suud-koreaniske Popgruppe fon fieuw Wuchtere. Do Meegliedere sunt Gyuri(규리), Seungyeon(승연), Nicole(니콜), Hara(하라) and Jiyoung(지영). Jo debütierden truch dän M.net M! Countdown in 2007.
C (Begriepskläärenge)
"C" häd ferskeedene Betjuudengen, wierfon hier eenige stounde: In juu Chemie:
Mäiten hääbe oafter n c in hiere Oukuutenge:
In juu Mathematik:
In juu Musik:
In juu Schrift:
Rhienlound-Palts
Rhienlound-Palts '(Düütsk: Rheinland-Pfalz, Wäästfräisk: Rynlân-Palts) is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 19,854,21 km² un häd 4,012,000 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Mainz.
Geografie
Rhienlound-Palts wäd begränsed fon Frankriek in dät Suude, fon Belgien un Luxembuurich in dät Wääste un fääre fon do düütske Buundeslounde Baden-Würtembierich, Noudrhien-Wäästfoalen, Hessen un dät Saarlound.
Die hoochste Punkt is die Erbeskopf (818 m), in Loundkring Bernkastel-Wittlich.
Ferwaltengliederenge
Et rakt in Rheinlound-Palts fjaueruntwintich Loundkringe un tweelich kringfräie Stääde.
Botsuana
Botsuana (internationoal:Botswana) is n Lound in Afrikoa. Die Woalspruch un die Noome fon juu Munte (Pula, ap Seeltersk: "Rien" af "Rien schäl kuume", wät ook n Gröitnis is), heere sik fielicht foar n europäisken Moanske n bitje kerjöölsk an, man in sun heet un soor Lound fraue sik doo Ljuude, foarallen doo Bauloundbuure, uur älk bitjen Rien. Rien betjut foar disse Ljuude Riekdum af nit gans so groote Äärmoud. Uut dissen Gruund is dät ook die Noome foar dät Jäild, un juu Unnerdeelenge fon dät Jäild, Thebe (een Pula sunt hunnert Thebe), ook Riendruppe.
Geographie
Botsuana wäd begränsed...
Rienbooge
Wo aal do Woaterdruppen mädnunner foar dät Ooge ne Booge bildje, af sogoar two, kon me hier unner sjo. 500px
Elektrotechnik
thumb|right|250px|Elektroonske Skaltenge Elektrotechnik is monken do Ingenieurswietenskuppe kju, ju sik mäd ju Foarskenge un ju Äntwikkelenge juust so as ju Produktsjoonstechnik fon Elektroreewen befoated, do touminst foar n Deel ap elektriske Energie foutje. Deer heert Biespilswiese die Beriek fon do Uumegjuchtere tou, do elektriske Maskienen un Bauelemente juust so as Skaltengen foar ju Stjuur-, Meet-, Räägelengs- un Reeknertechnik bit tou ju Techniske Informatik un Energietechnik.
1860
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1857 - 1858 - 1859 - 1860 - 1861 - 1862 - 1863 -
Groningen (Meente)
200px|rechts|miniatur|Steede fon ju Meente Groningen in Provinz Groningen.
Groningen (uk: Gräinen, Wääst-Fräisk: Grins) is ju Haudstääd fon ju Provinz Groningen. Dät is ju grootste fräiske Stääd mäd ungefeer 197.823 Ienwoonere (2014). Groningen is foarallen ne Stääd mäd fuul Studente, mäd die fon Ubbo Emmius apgjuchte Universität Groningen (RUG) un Hanshoochskoule Groningen. Do hääbe mädnunner moor as 40.000 Studente. Ju Stääd is gjucht bekoand uum sien 97 m hooge Martinitouden.
Phonologie
Juu Phonologie is ne Wietenskup un n Deelgebiet fon juu Linguistik. Dät befoated sik mäd Phoneme (In dän Artikkel uur dät Phonem stounde uk moor Informatione).
Sinfonie
Sinfonie af Symphonie (fon griechisk σύμφωνος = sýmphōnos, dät hat "touhoopeklingend", deelwiese mäd dän Uumewai uur italieensk Sinfonia oulat) is een sänt Begin fon dät 17. Jierhunnert in ju Musik bruukte Beteekenge foar Instrumentoalwierke mäd uur do Jierhunnerte wikseljende Foarm un Besättenge, iensluutend Tasteninstrumänte. So bruukt toun Biespil Bach dän Uutdruk Sinfonie foar dän Äreepenengssats fon sien twäide Partita un naamt sien tjostämmige Inventsjoonen "Sinfonien".
In't 18. Jierhunnert äntstuude ju klassiske Foarm fon ju Sinfonie, ju bit in dät 20. Jierhunnert een besunners wichtige Staalenge in dän Beriek fon ju Orchester-Musik beheelt. Hierbie honnelt sik dät uum een uut moorere (oafter fjauer, säildener träin af fieuw) Satse bestoundend Wierk foar Orchester sunner Solisten. Sänt ju 9. Sinfonie fon Ludwig van Beethoven wäide uk wäil Soangsstämmen (Solisten un / af Chor) bruukt, man sunner dominierjende Funktsjoon fon dät Orchester tou minnerjen.
Burkina Faso
Burkina Faso is n Lound in Wääst-Afrikoa.
Geographie
Burkina Faso wäd begränsed...
Heinrich Lübke
thumb|right|160px|Heinrich Lübke
Heinrich Lübke (* 14. Oktober 1894 in Enkhausen/Sauerland; † 6. April 1972 in Bonn)  waas von 1959 bit 1969 die twäide Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Kloppenbuurich
thumb|260px| Ju Loage fon Kloppenbuurich in Düütsklound Kloppenbuurich (düütsk: Cloppenburg) is ne Stääd in Läichsaksen. Dät is ju Kringstääd fon dän Loundkring Kloppenbuurich. Kloppenbuurich lait in dät Noude fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. In Kloppenbuurich stoant dät Museumstäärp Kloppenbuurich, wier uk two oolde ´Buurenhuuse uut Seelterlound wier apbaud sünt.
Kloppenbuurich häd ungefeer 33.000 Ienwoonere. Tou Kloppenbuurich heere do Stääddeele Ambühren, Bethen, Bühren, Emstekerfeld, Galgenmoor, Kellerhöhe, Staatsforsten, Stapelfeld, Sternbusch, Schmertheim un Vahren.
Kloppenbuurich häd ne Stäädpartnerskuppe mäd ju Stääd Bernay in ju Normandie (Frankriek).
Haren (Groningen)
200px|thumb|Steede fon ju Meente Haren in Provinz Groningen. Haren is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 50,7 km² un deer woonje 18 707 Moanskene (2007).
Riesheede
Riesheede af Fodderheede (Calluna vulgaris) blöit rosa mäd n saangenen Skimmer, sailden wiet, fon Juli bit leet in de Häärst un is bekoand as Immeheede. Ju woakst algemeen uur de ganse Foan un Soundgruunde wier et nit tou wäit is. Wan do Stäädljuude hier ap Besäik keemen, noomen se n goud Buund as Bloumenstruuk foar de Winter mee. Deer wuuden uk wul Bounere un Bäiseme uut moaked.
Meräienheede is ju fienste Heedesoarte.
Quintus Ennius
Quintus Ennius (* 239 f. Kr. in Rudiae (Apulien); † 169 f. Kr.) waas aan roomsken Dichter. Hie wude mäd touminst tjo Sproaken groot (Latiensk, Oskisk un Griechisk) un fierde truch fräie Latienske Ätterdichtengen fon griechiske Skrieuwere (t.B. Euripides) ful uut ju griechiske Literatuur in ju roomske Kultuur ien. Nit bloot fon dän Ienhoold, man uk in ju Färsmäite broachte hie een Näihaid uut dät griechiske: dän Hexameter. Deertruch koomen allere, uurspröängelk italiske Färsmäiten (Saturnier) uut ju Moude. Ennius jält as Foar fon ju latienske Dichtenge, uumdät sik ful leetere bekoande Dichtere sien Wierk as Foarbielde nuumen häbe.
Bredevoort
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in ju Provinz Gelderlound. (Niedersaksisk: Breevoord) is ne litje Stääd in ju Provinz Gelderlound, in do Niederlounde. Deer woonje 1 525 Moanskene (, Wälle: CBS).
Woudenberg
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Woudenberg is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Woudenberg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 36,72 km² un deer woonje 11.882 Moanskene (2012).
Argon
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Argon is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ar un Atomtaal 18.
Argon is dät trääde Edelgas in Gruppe 18 un moaket sowät 1% fon ju Äidatmosphäre uut.
Rockmusik
Rockmusik is die groote Begriff foar Musikgjuchten, doo sik kuut foar 1970 uut ne Miskenge fon uur Musikgjuchten as t.B. Beatmusik, Blues un Rock'n'Roll äntwikkeld häbe.
Grootegast
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Groningen. (Wääst-Fräisk: Gruttegast) is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,78 km² un deer woonje 12 190 Moanskene (2007).
Rockmusik
Geskichte
Dissen Rock 'n' Roll wuude inne säkstiger Jiere in Änglound ferannert, foarallen fon do Beatles un do Rolling Stones. Dät Musikblääd Rolling Stone beteekent dän Titel "(I can't get no) Satisfaction" ut dät Jier 1965 fon do Rolling Stones as ännelke Gebuurtsuure fon dän Rock. Die Rock goolt, as ju maaste näie Musik, as ansteetich. Ju luude, obszöne Musik, do longhierige, käke Protagonisten wieren n Skandaal foar ju oolde Sälskup. In n twäiden Haaldeel fon do Säkstiger begeen dan di Apstiech fon so bekoande Bands as Led Zeppelin, The Jimi Hendrix Experience, Deep Purple un Cream. Sied Midde fon do Säkstiger Jiere äntstuude ju Hippie-Bewäägenge, ju deer ääng mäd dän Rock ferbuunen waas. Juun do freedelke Hippies rakt dät sietdäm uk do gewaldkloore Rockere, foar allen do Hells Angels, do dät Ounsjoon fon ju Rockkultuur masse Skoad däin hebbe. An t Eende fon do säkstiger roat dät aal masse bekoande Rockmusikere, do mäd hiere groote Unnerskeede die Uursproang fon do fuulen unnerskeedelken Genres fon ju Rockmusik in ju lätere Tied wieren.
Eedgreeuwen
thumb|right|300px|Eedgrääb an ju Elisabethfeentjer Sträite, [[Roomelse, 1963]] thumb|right|300px|In't Wurzacher Ried ([[Baden-Würtembierich) wudde bit 1997 Eed greeuwen as fröier un aleer]] thumb|right|190px|Splinteed un Swoteed
Rockmusik
Geskichte
In do Soogentiger Jiere spaltete sik ju Rockmusik in two Haudgjuchten: Ap een Siede ju kunstleriske Gjuchte, ut ju leeter ju Popmusik äntstuud, un ap ju uur Siede ju rebelliske Gjuchte deerunner die Metal, die Punk un die Hard Rock. Buute dät bigon in do Soogentiger di Uuttuusk twiske Rock, Jazz, Reggae un Soul.
Eedgreeuwen
Eed (dt. Torf) wuude greeuwen foar oaine Fjuurenge un tou n Ferkoop. Däälich wäd dät wäil maasttieds industriell moaked, toun Biespil in n Wäästfoan af Aastfoan.
Rockmusik
Geskichte
In do Tachentiger roat dät n gewaltigen kommerzielle Ärfoulch for do so namten "Pop-Metal-Bands", die man gau skromp un ferswoont. Dät waas aan Gruund wieruum fon do an di Unnerskeed twiske Rock un Pop bisunners bitont wuude, foar aalen fon ju Independent-Szene, ju sik as Ätterfoulger fon dän Punk sach un leeter in ju Alternative-Szene apgeen is. Mäd dän Heavy Metal hied uk n ursen Twiech siene Hoochtied, uut dän fuule Gjuchten äntwickkelt häbe.
Tou Bigin fon do njuugentiger Jiere roat dät mäd dän Grunge noch wier ne Bewewäägenge do sik mäd hier eenfachere Musik juun do digitaale Experimente in do foarigen Jiere wändete. Do bekoandesten Vertretere sunt Nirvana, Pearl Jam, Sondgarden un do Smashing Pumpkins. Ätter dän Dood fon dän Nirvana-Sjunger Kurt Cobain fersoank di Grunge gau wier inne Unnergruund.
Däälich rakt dät een groote Retro-Wälle, mäd Bands un Sjungere, do sik ap ju Musik uute Säkstiger Jiere biluuke.
Eedgreeuwen
Oubunkje un greeuwe
Foar dät Greeuwen wuud dät Eedgrääb (ju Putte) mäd dän 3,07m loange Stok oumeeten in Bratte fon 2,70m (32 Sooden). Sun Eedmuure hat Woodenje of Boank. Foar älke Lichtenge (Steede wier me gräft) waas n Greeuwer. Die waas dan eerste mäd dän Stikker tougong. Eerste stikkede hie dät in e Bratte fon do Sooden un dan miet er dät ou ap Laangte fon do Sooden, sun 30 cm. Deerätter wuud mäd de Stikker deer bääte loangs stikked un dan koom die Joager. Dät waas n holtenen Spoade mäd n lieken Steele. Deer wuud mäd unner loangs stat un dan klappeden se dät so ap de Koare ap, of eerste ap dät Holt.
Twäin Sooden geenen ap n Joager. Deer heerde uk noch n kruumen Joager tou; die noom man wan man do unnerste Sooden noom (ju Unnerlichtenge). Dät buppeste Eed waas hoolich gries un swot un wuude Splinteed naamd; dät Unnerste waas aal Swoteed; dät waas dät bääste Eed. Dät Eedgreeuwen fröier, dät waas n stuure Oarbaid.
Teekenge
center|EEDGREEUWE
Woudelieste
an dän Waal kippe, anbunkje, apbreeke, aphaue, aplääse, bältje, Boank m., Bunkeed n., Bunkstukke pl., Buppelichtenge f., deeran kippe, deerjuun haue, Eed n., Eedbält m., Eedgrääb n., Eedkoare f., Eedputte f., Eedwoain m., fläie, Foan m., foarbunkje, Glaise pl., greeuwe, griepe, Grieseed m., groote Ringe f., Gruundsoode m., Holt n., Hooldaiwierksbält m., ienlääse, in de Lääge kippe, Joager m., Kiploore f., kippe, Kläm n., Kop m., kruume Joager m., Leeger n., lieke Joager m., litje Ringe f., Loage f., oubunkje, oumeete, Oundoabe m., ounlääse, oustikje, Plonke f., Prikke f., Rim n., Ringe f., ringje, Sätfuurke f., sätte, Skäärsoode m., skuuwe, Sleek n., Sleekfäild n., Smuus m., Soode Eed m., Splinteed n., Spreedenje f., stikje, Stikker m., Stok m., Stuuke m., stuukje, suchje, Swoteed n., truchfläie, truchringje, Unnerlichtenge f., uumekippe, uumesloo, uurlääse, uutkoarje, uutsuchje, Waal m., waalje, wächkoarje, Woodenje f.
Koarje un suchje
miniatur| Glaisbau
Deerätter wuud dan dät Eed fon dän Koarder mäd de Sätfuurke ap de Koare sät un wächbroacht ätter dat Sleek. Mäd de Koare, dät waas tjukseljen. Un dan moasten deer immer Plonken wailaid wäide, dät dät Koarrääd je nit ounsakjen diede.
Ätter sowät 1918 moakeden se Glaise; do bauden se sukke litje Kiplooren (Eedwoaine). Sun Woain deer geenen 32 Sooden ap; in two Riege koom dät dan ap dän Woain. Un dan suchede die deermäd wäch un dan wuud eerste n Loage (Leeger) laid: twäin Sooden apnunner. Un dan koom deer aan Skäärsoode twäärs uur un deer wuud dät Eed mäd dän Woain juun uumekipt. Dan stuud dät so hoolich skeeuw ap.
Dät waas maastens Räägel, die dät kuude, die gruuf n hoolich Daiwierk deeges. Dät sunt 15 (eegentelk 16) Stok un n Stok dät sunt füüftien Sooden hooch un 32 Sooden in de Bratte deer uurhäär. Oafte däd me dät mäd träi Mon: die Eene bunket foar un ätter, die Uur däd dät Greeuwen un die Trääde mout dät Eedsuchjen je moakje. Dät Sleek häd n Laangte fon 1 Stok foar älke Fout (0,30m) Jüpte.
Apbreeke un waalje
thumb|200px|N Eedwaal thumb|200px|left|Eedbälte
Wan dät Eed in dät Sleek andruuged waas, moaste dät apbreeken wäide. Dan wuud die eerste Soode foarwäch nuumen un wuud deer buppe ap laid. Die Twäide, die Trääde un die Fjoode uk noch. Un wan dät dan sowied andruuged waas, dan wuud dät in n Waal moaked. Dan wuuden immer twäin Sooden ieuwenskenunner laid un dan aan deer twäärs foar. So geen dät bit die Waal sun Meeter hooch waas. Un wan dät dan druugede, dan wuud dät läiger. Wan dät dan noch nit goud waas, dan wuud dät uk noch wäil moal truchfläid, aal wo dät Weeder waas.
Bältje un lääwerje
Wan dät Eed druuch waas, dan wuude bäälted. Dan wuude n Kring moaked foar n fjoodendeels Daiwierksbäält of n hoolwen Daiwierksbäält. Un hoolwe Daiwierksbäälte moasten genau 17 Sooden hooch weese un dan mäd n Truchmäite fon n Stok loang. Do Bäälte wuuden dan ferkooped.
Leeter wai dieden se t an n Waggon lääwerjen un dan fierden se dät mäd n grooten Woain mäd de Hoangst uut de Foan. Bie de Boan stuuden dan Ställoasjen, deer geen dät dan so bie uumhooch. Dan dieden se dät Eed in sukke Kroiten, do wuuden mäd twäin Mon drain en deer geenen se dan sun Ställoasje mäd hooch un kipten dät in dän Waggon oun. Un dan wuud deer noch sun Hööchte uurfläid, dan moast die Waggon 20.000 Puund weege.
Fideos
Ap YouTube sünt fuul Fideos uur ju traditionelle un ju moderne maskinelle Eedgreeuweräi tou fiende. Hier ne Uutwoal:
Hoogezand-Sappemeer
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente Hoogezand-Sappemeer in Provinz Groningen. Hoogezand-Sappemeer waas ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 73,05 km² un deer woonje 34 403 Moanskene (2007). Haudstääd fon ju Meente is Hoogezand.
Buutergäärs
Buutergäärs is die Noome foar ferscheedene Plonten:
Leek
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Groningen. is ne Meente in ju Provinz Groningen, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 64,27 km² un deer woonje 19 164 Moanskene (2007).
Ringe fon Saturn
Bekoand sunt do flugge Ringe fon Saturn. Hier sunt do roat in ultra-violet, wier do noch fuul moor Unnerskeede apwiese.
center|800px
Publius Vergilius Maro
thumb|right|250px|Vergil ap een roomsk [[Mosaik uut Tunesien: Vergil is in ju Midde, links Klio, ju Muse fon ju Skichtsskrieuwenge, gjuchts Melpomene, ju Muse fon ju Tragödie.]] Publius Vergilius Maro (däälich maast kuut Vergil, leet-antik un middellatiensk Virgil; (15. Oktober 70 f. Kr. bie Mantua; † 21. September 19 f. Kr. in Brundisium (däälich:Brindisi)) waas aan roomsken Dichter, die fonsäärm ap Latiensk skreeuw.
Wierke
Dät bekoandste Wierk fon Vergil is ju Aeneis, een Epos tou ju Äntstoundenge fon dät roomske Foulk. Dät baut in dän Ienhoold ap Homer sien Illias ap - ju Haudfigur, Aeneas, fljuchtet uut dät fernäilde Troja - un lieket uk, wät do Belieuwnisse fon Aeneas angungt, Homer sien Odyssee un Illias. Me kon kweede, dät Homer ju Foarbielde fon Vergil waas. Vergil kreech sien Aeneis bit tou sin Dood tou nit kloor un laide in sin lääste Wille fääst, dät dät ounfangde Wierk fernäilt wäide skuul. Man dät skaach nit, wiertruch ju Aeneis däälich ärheelden is un bit däälich oafter tou ju Waareldliteratuur täld wäd. Fääre skreeuw hie uk do Bucolica (Höideriemsele) un do Georgica (Leer-Riemsel uur ju Buuräi). Fonsäärm rakt dät uk noch uurswäkke Seeken, do oafter in Ferbiendenge mäd Vergil sien Wierke uurlääwerd wuden, man deer is nit heel kloor, af dät wuddelk aal fon him is.
Woudrichem
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Woudrichem is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Woudrichem is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 51,65 km² un deer woonje 14.439 Moanskene (2012).
Riegenskaltenge un Parallelskaltenge
Riegenskaltenge un Parallelskaltenge (dt. Reihenschaltung un Parallelschaltung, äng. Series and parallel circuits} sunt do gruundsätselke Skaltengswiesen foar elektroniske Bauelemente.
Mäd Wierstande
Skaltje wie twäin Wierstande R1 un R2 bäätenunner, dan is die Wierstand Rtot an do uuterste Eenden gliek an ju Summe: Rtot = R1 + R2. Dät hat Riegenskaltenge. thumb|200px|center|Wierstande in Riegenskaltenge
Insteede fon mäd dän Wierstand fon n Dingen kon me uk mäd sien Laitenge G reekenje. Ju is dät Uumekierde, also G = 1/R.
Skaltje wie 2 Wierstande R1 un R2 ieuwenskenunner, dan is ju totoale Laitenge Gtot gliek an ju Summe: Gtot = G1 + G2. Dät hat Parallelskaltenge. Die totoale Wierstand is dan Rtot = 1/Gtot = 1/(1/R1 + 1/R2). Af uurs skrieuwen: Rtot = (R1.R2)/(R1+R2). [Die Punkt stoant foar "x"]. thumb|200px|center|Wierstande in Parallelskaltenge
Mäd Kondensatore
Skaltje wie 2 Kondensatore C1 un C2 parallel (d. h. ieuwenskenunner), dan kumt dät deerap hääruut, dät do Flächen fon do Platten touhoope täld wäid. Dät hat dät ju totoale Kapazität gliek wäd an Ctot = C1 + C2. thumb|160px|center|Kondensatore in Parallelskaltenge