cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Loangstwoogenseender
DHO38 soant ap ju Frequenz 23,4 kHz mäd ne Seendelaistenge fon bit tou 800 Kilowatt kodierde Mäldengen an U-Boote fon ju Buundesmarine un uur NATO-Loundere. Apgruund fon ju gjucht läige Seendefrequenz, ferbuunen mäd ne relativ hooge Seendelaistenge, is n Ämpfang noch in Woaterdjupten bit tou sowät 30 m muugelk. Die Seender benutset oachte Skirmantennen, do älk fon 352,8 Meter hooge Stäilröirmästen drain wäide. Älken Mäst stoant ap n sowät 3 Meter hoogen, zylindrisken Keramikisolator, die foar ne Sponnenge fon 300 kV uutlaid is. Do Mästen sunt mäd zylindriske Swooidämpere fersäin (ap ju Bielde as Fertjukkengen tou sjoon), do foar n stabilen Stand fon ju Konstruktion uk bie Stoarm suurgje.
Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte Mäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Ju fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunde n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer ploande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge.
Aastfräisk (Läichdüütske Sproake)
Aastfräisk (dt. Ostfriesisch) is ju Sproake fon do Aastfräisen, do der in Aastfräislound woonje, so uum Aurk, Oamde un Lier bietou. Ungefeer 200.000 Ljudene konnen dälich Aastfräisk bale. Dät Aastfräiske Plat häd naan oaine Stoatus un wädt as n läichdüütsk Dialekt klassifiziert. In dän Woudeskät, ju Grammatik un ju Fonologie rakt et oaber eenige Besunnergaide do ouwieke fon´t Läichdüütsk.
Klassifikation
Dät Aastfräiske Plat heert tou do noudsaksiske Dialekte fon´t Läichdüütsk. Ju Sproake häd hiere Wuttele nit in´t Ooldsaksisk, man is ap fräisk Substroat apbaud. Do aastfräiske Stääde ferljoosen foar 1600 hiere fräiske Sproake, man ap´t Lound un foarallen in´t Aaste fon Aastfräislound wuude dät Aastfräiske Plat eerst ätter 1600 ju Umgoangsproake. So äntstuude dät Aastfräiske ap sien fräisk Substroat eerst truch middelläichdüütske Ienfloude un leeter truch näihoochdüütske Ienfloude. Twiske 1650 un 1850 waas in´t Wääste fon Aastfräislound ju Skriftsproake Holloundsk. Deeruum häd dät Aastfräiske Plat fuul moor Ienfloude fon´t Holloundske un do romoanske Sproaken as do uur nouddüütske Dialekte fon´t Läichdüütsk.
Dät Aastfräiske fon däälich is fon sproakkundigen Gesichtspunkt häär neen fräiske Sproake (as dät Seelterske) man ne läichdüütske af platdüütske Sproake. Dät wiest sik in do foulgjende Biespiele:
Baalere
Ruuchwäch 200.000 Moanskene in gans Aastfräislound konnen Aastfräisk Plat baale. Deerbie rakt et in do Oalerklassen groote Ferskiele. 2007 moakede dät "Plattdüütskbüro" fon ju Aastfräiske Loundskup ne litje Toalfoarskenge, uum dän Gebruuk fon´t Aastfräisk ätter Oalerklassen tou foarskjen. Buppe 40 Jiere konnen dät 60 bit 87 Protsänt, twiske 20 un 30 Jiere is dät 47 Protsänt, twiske 20 un 30 Jiere 24 Protsänt un unner 20 Jiere waas dät 21 Protsänt. 2015/16 roate dät n Toaltällenge ap unnerskeedelke Skoulen. Deeruut koom dät Resultoat dät ruuchwäch 17% fon´t Jungfoulk Aastfräisk baale kon.
In do Jiere 2002-2006 häd Joachim Strybny an Gymnasien in Aastfräislound fräiget, wät dät Jungfoulk so baale kon. Bie disse Toaltällenge wuude kloor, dät do maaste Baalere inne Krummhörn, uum Auerk tou un in´t Reiderlound woonje.
Woudeskät
Dät Aastfräiske Plat häd eenige Woude, do et in do uur läichdüütske Dialekte nit rakt. Deertruch konnen do Aastfräisen täämelk goud uurswäkke Läichdüütskbaalere ferstounde, foar do Läichdüütskebaalere rakt et oaber moor Stuuregaide do Aastfräisen tou ferstounden. Dät honget touhoope mäd unner uur dän Woudeskät un do loangleeken Luuden (wiertruch ju Betjuudenge fon´n Woud sik feruurje kon). Do besunnere Woude, do et in do uur nouddüütske Dialekte nit rakt, sunt maast uut´t Ooldfräisk, Niederloundisk of do romaanske (maast Fransk) Sproaken.
Ooldfräisk
Dät aastfräiske Plat häd sik tou ne näie Sproake äntwikkeld, ju eenige ooldfräiske Woude bewoard häd, as âjd "Aide", fôn "Wucht", gräied "Weedelound", tüddern'' "tjudderje".
Niederloundisk
Fon dät 17. bit hoolfwais dät 19. Jierhunnert waas ju Skriftsproake in dät wäästelke Aastfräislound ju niederloundiske Standoardsproake. Fon Auerk ätter´t Aaste wai waas ju Skriftsproake Düütsk. Deer do maaste Ljudene domoals in dät befoulkengsrieke Wääst fon Aastfräislound woonden, hiede ju niederloundiske Sproake n läip grooten Ienfloud ap´t Aastfräisk Plat.
Fransk
Uur ju niederloundiske Sproake sunt n Masse franske Woude in´t Aastfräisk Plat keemen. N litje Deel fon do Woude is woarskienelk in ju franske Tied apnuumen wuuden.
Ferbiendenge ätter bute
Tou dit lääste: Arend Remmers, Zum ostfriesischen Niederdeutsch, Niederdeutsches Jahrbuch 117, 118, 119 (1994-1996).
Gaius Iulius Caesar
100px|thumb|Julius Caesar Gaius Julius Caesar, (bädden dän 13. Juli 100 f. Kr. in dän Stääddeel Subara in Room, stuurwen dän 15. Meerte 44 f. Kr. in Room) waas n roomsken Militär un Stoatsmon die dät Roomske Riek apgjucht häd. Oafte wäd hie Julius Caesar naamd. Uur Noomen sunt Julius, Gaius Julius, Gaius Caesar sin Divus Julius. Sin Noome belukt sik ap do Woude Kaiser un dät Mound Juli. Mäd Stöän fon dän rieke Marcus Licinius Crassus un dän ärfoulchrieke Militär Gnaeus Pompeius Magnus mäd do hie in dät sonaamde Eerste Triumviroat touhoopeoarbaidede, kuude hie 59 f.Kr in dät Konsuloat kuume. In do ätterfoulgjende Jieren ärooberde hie as Prokunsul fon Suud-Gallien dän noudelke Deel fon Gallien bit tou dän Rhien. Die roomske Burgerkriech (49–45 f.Kr.) fierde tou ju Diktatorskup fon Julius Caesar. Die Senoat waas deermäd nit ienfersteen un wüül ljauer ju roomske Republik wieruume hääbe. An n 15. Meerte 44 f.Kr. wäd Julius Caesar truch Meegliedere fon dän Senoat dooddäin. Ätter dän Dood fon Julius Caesar waas ju Befoulkenge fon Room lälk, wült hie gans beljoowed waas. Ätter fuul Kriech in dät Roomske Riek wuude Caesars Bruursbäiden un adoptierden Suun Augustus Octavianus in dät Jier 27 f. Kr. die eerste Kaiser fon dät Roomske Riek.
Pudderääske (Equisetum)
175px|thumb|Ju Woold-Pudderääske (Equisetum sylvaticum).
Do Pudderääsken (uk Uuneet af Pännedöise, dt. Schachtelhalm) sunt do lääste Uurlieuwjende fon n aleer oardenrieke Gruppe fon Spuureplonten, do Equisetopsida. Deertou heerden uk do Calamiten (Calamitaceae), do truch Fossilien uut dän Perm un Karbon bekoand sunt. Do wieren ferholted, wuuden bit tou trüütich Meter hooch bie n Stam-Truchmäite fon een Meter un bildeden n wichtigen Bestanddeel fon do Steenkoolewoolde.
Pudderääsken woakse oafte ap fuchtigen Boudem af sogoar in Woater. Ju Äkker-Pudderääske (Equisetum arvense) jält as Äkker-Jood, is oawers ne betjuudende Heelplonte.
Pudderääsken sunt moorjierige Plonten, do sik vegetativ fon hier Rhizom (Wuttelstok) uutwiedje. Do sunt licht an hiere Spruute tou kannen; älke Spruut is uut ne Riege fon Knätte (Nodien) mäd deertwiskelääsende Internodien apbaud. Ap älke Knät äntspringe uunapfaalende Bleede (Mikrophylle), un bie fuul Oarde uk Siedenspruute. Do sunt wirtelch anoardend. Me kon ju Spruutoakse uut ju fon do Bleede bildede Skeede hääruutluuke un wier tourääch steete.
Apaat an ju Plonte is, dät ju Silikoat in do Zellwoogen häd. Ju Plonte änthoalt bit tou 7 % Kieselsüüre. Dät moaket ju Pudderääske tou n wook Skuurmiddel (Tinkruud).
175px|thumb|left|Äkkerpudderääske Equisetum arvense
Ju uur Soarte: Woaterpudderääske (Equisetum palustre) woakst bie uus in de Leemdoaben un is nit goud foar Molkfäi. Wan do Bäiste deerfon freete, wäd de Molk minner.
Bimetal
thumb|280px|Wierkenge fon Bimetal. Links ju koolde Toustand, gjuchts woorm. In do unnerste Teekengen sunt do bee Striepen annunner näided. Ju Uutsättenge un ju Beegenge sunt hier gjucht uurdrieuwen wierroat. thumb|280px|Wooge-Thermostoat foar [[Säntroal-Bäitenge
Atlantisken Ozean
Die Atlantiske Ozean is n Waareldsee un lait twiske do Waarelddeele Europa un Afrikoa in dät Aaste un Amerikoa in dät Wääste. In dät Noude wäd die Atlantiske Ozean begränsed fon ju Noudpoolsee, in dät Suude fon ju Suudpoolsee. Die Atlantiske Ozean is ju twäidgrootste Waareldsee fon de Waareld (bloot ju Pazifiske Ozean is gratter) un is uungefeer n Füüftel fon dät Gebiet fon ju Äide groot.
thumb|right|240px|[[Pangaea drift uutnunner un bildet dän Atlantiske Ozean.]]
Bimetal
2 = bimetallene Striepe, 4 = Skalter, die Ferbiendenge moaket as hie ju metallene Pänne 5 roaket.]] thumb|280px|Ju 2 Euro-Munte, uk ne Anweendenge fon Bimetal Die Uutdruk Bimetal wäd foar ferskeedene Seeken anwoand. Dät beträft altied Dingere, do der bestounde uut two uunglieke Metalle, do gjucht fääst mädnunner ferbuunen sunt. Ju Betjuudenge, in ju die Uutdruk ap maaste anwoand wäd, is in Metalle mäd uunglieke Uutdienengskoeffiziente, uum Thermostoate un Thermometere tou moakjen. Dät rakt oawers uk gans uur Anweendengen fon Bimetal, so bestounde toun Biespil Kringsoagen mäd bimetallene Sniedebleede, uum Sponkraft mäd Ounutsengsfäästegaid tou kombinierjen.
Thermostoat un Thermometer
Ne bimetallene Striepe foar n Thermostoat bestoant uut two uunglieke apnunner walsede Stukke Metal, (oafte Invar un rostfräien Stäil). Disse two Materioale hääbe uunglieke Uutdienengskoeffiziente, wiertruch dät Bimetal bie Temperatuurannerengen beegjen däd: dät eene Metal dient daach stäärker uut as dät uur. Uum ne gratterer Uutwiekenge tou kriegen of ne grattere Ferstaalkraft, bruukt me ne laangere Striepe. Gewöönelk wäd ju Striepe spiroalfoarmich troald, sodät ju in ne litje Gehüüse paaset. Foar allerhound Temperatuurbewoakengsswäkke wäide Bimetalkonstruktione anwoand, as bie dän Thermostoat in n Köilskap of bie ju Bäitenge (Haitsenge). Dan wäd foarallen mäd dät Bimetal n Skalter betjoond. Um dät Effekt antouweenden in n Thermometer (Bimetalthermometer), wäd ju Uutwiekenge uurbroacht ap n Wieser, die der uur ne iendeelde Skala bewääget.
Mäd Bimetal konnen aal temperatuurgeföilige Skaltere moaked wäide; Bimetal-Skaltere wäide unner uur anwoand in Startere fon Fluoreszenzlaampen un uk as thermiske Sicherenge. Sukke Skaltere rakt et toun Biespil in Woatersjoodere, Stoafsuugere, Striekiersene usw.
Bimetal un Legierenge
Ne Legierenge is wät gans uurs as n Bimetal: bie ne Legierenge sunt two Metalle mädnunner misked, wült n Bimetal bestoant uut two düütelk tou unnerskeedende Stukke uungliek Metal.
Ethan
150px|right|Kiel-Striek-Foarmel fon Ethan Ethan af Äthan (C2H6) is n Alkan. Dät wäd as Fjuurenge benutsed, un is ieuwenske Methan uk aan wichtigen Bestounddeel fon dät Äidgas.
Koolestof
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
mini|Koolestof atom Koolestof (dt. Kohlenstoff, la. Carbonium) is n chemisk element mäd Symbol C un Atomnummer 6. Dät is n Nit-metal, dät in ferskeedene Modifikatione foarkuumen däd. Een deerfon is n faaweloosen Hoolichlaiter, een uuren n swot Hoolichmetal.
Äntdäkkenge
Koolestof wuud al in ju Foargeskichte äntdäkt un bruukt as Holtkoole, ju der moaked wuud truch organisk Materioal (maasttied Holt) heet tou moakjen in ne Suurstof-äärme Atmosphäre. Dät ängelske carbon is deeruume uk oulat fon dän Latienske Noome Carbonium foar Holtkoole, juust as die Noome fon dän Carbonium-Tiedruum, wieroun dät bilded wuude.
Uk Diamante, do der ne uur allotrope Foarm fon Koolestof sunt, sunt siet loang bekoand. Eerst siet eenige Jiertjaande kon me do synthetisk häärstaale. Fullerene, ju trääde allotrope Foarm, wuude in do tachentiger Jiere fon dät 20. Jierhunnert toufällich äntdäkt.
Anweendengen
Die Koolestof kumt maastens foar in Foarm fon Koolewoaterstoffe, foarallen ju fossile Fjuurenge Äidgas un räie Oulje. Uut räie Oulje wäd in ju petrochemiske Industrie toun Biespil Petroleum, Benzin un Kerosin destillierd un dät tjoont as Gruundloage foar fuul synthetiske Stoffe, as Plastiks.
Uur Anweendenge sunt:
Sigmaringen (Loundkring)
Sigmaringen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Uutdienengskoeffizient
Die Uutdienengskoeffizient fon n Materioal rakt ne Mäite an ju Temperatuurouhongegaid fon ju Tichte.
Je beeter do Atome anunner buunen sunt, je läiger die Uutdienengskoeffizient: so sunt do Wäide foar Wolfram un Diamant gjucht läich.
Eminem
right|thumb|Eminem Eminem (uk Slim Shady; * 17. Oktober 1972 in St. Joseph, Missouri as Marshall Bruce Mathers III) is n Rapper un Musikproduzent uut do Fereende Stoaten. Hie is Grammy- un Oscar-Priesdreeger.
Turksproaken
Do Turksproaken sunt een fier in Eurasien ferspratte Sproakfoamielje uut sowät fjautich Sproaken, do aal gjucht nai mädeenuur fjuund sunt. Deer heere t.B. Tursk un Tatarisk tou. Mäd do mongoolske un tungusiske Sproaken wäide jo oafter tou do altaiske Sproaken touhoopefoated, man dät is striedich, af der wuddelk een Fjuundskup bestoant.
Uutdienengskoeffizient
Volumen-Uutdienengskoeffizient
of
Truuf
Ieuwenske ju Beteekenge Truuf is uk dän Uutdruk Atout gebruukelk, so jäilde bie Bridge foar n Spil sunner Truuf do Oukuutengen NT foar No trump of SA foar Sans atout.
Truuf in dät Koartenspil
Normoalerwiese sunt do Faawen (Failfaawen) fon dät Koartenspil Skällen, Haat, Skuppe un Äkkene blw. Karo, Haat, Piek un Kjuus unnernunner eerste moal gliekbegjuchtiged. Bie ferskeedene Spiele kumt oawers hääruut, dät een fon disse Faawen ne haagere Kraft toun Beloangjen fon n Stich kricht. Ju is dan do uur Faawen uuroardend un dät Foarhoundenweesen fon ne Truufkoarte in n Stich bewierket, dät dissen Stich an dän Besitter fon disse Truufkoarte gungt.
Ferskeedene Truufoarde in eenpelde Spiele
Aal Koarten fon ju Faawe sunt dan Truuf, uk do sonaamde Lusken.
Dät Koartenspil Truuf
Dät rakt uk n Spil mäd dän Noome Truuf. Spield wäd mäd Elfer Raus Koarten. Bie dit Stichspil is dät Siel, ätter Kriegen fon do Koarten ju genaue Antaal fon do Stiche foaruuttoutällen, do me ap Eende fon ju Runde moaked hääbe moate. Bie Roakjen fon ju Stichtaal rakt et Pluspunkte, uurs Minuspunkte.
Uutdrukke
Uut ju spieltechniske Betjuudenge fon Truuf laitje sik in dän algemeene Sproakgebruuk uk eenige Uutdrukke ou:
Afghanistan
Afghanistan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Kabul un die Präsident fon ju Republik is sänt 2014 Ashraf Ghani.
thumb|left|300px|Afghanistan in dät NoudWääste
Wäil
thumb|right|500px|dät Wäil Uum fon Floaks un Wulle Jäiden tou moakjen, bruukt me dät Wäil.
Die Hauddeel fon n Wäil is die Boank. Deerap sit ju Muur un foaroun is ju Skruuwe, wiermäd me ju Muur ap un deel skruuwje kon. Twiske ju Skruuwe un ju Muur, deer sit die Apstok, die in n gjuchten Winkel uumhooch gungt. Un ap dän Apstok sit ju Huutsene, wier dät Floaks uumetou rulled wäd. Dät Floaks ap e Huutsene heete se ju Diesene, wier die Träid, die der moaked wäide skäl, uut leeken wäd.
Harns (Stääd)
thumb|Ju Suuderhoawen Harns (holl. Harlingen) is ju Haudstääd fon ju Meente Harns. Ju Stääd is de wichtichste Hoawenstääd fon ju Provinz Fryslân. Harns häd ungefäär 15.000 Ienwoonere. Deermäd is et ju füüftgrootste Stääd fon ju Provinz. Fon Harns foart dät Boot ätter do Ailounde Flielound un Skylge wai.
In Harns stounde so 'n 500 niederloundske Rieksmonumänte.
Wäil
Ap die uur Eend fon de Boank sunt twäin Oaksestokke of Ierme, deeroun lapt dät Rääd mäd njuugen of tjoon Speeken. Ju Oakse wäd fon twäin Stikken fäästheelden, dät ju der nit uut loope kon. Uum dät Rääd is ne Glusse un sukke Glussen sunt uk ap ju Rulle fon ju Piepe un ap ju Weerwe. Uum dät Rääd un ju Weerwe un ju Piepe deer gungt n Snuur uumetou, die eene Strange uum ju Weerwe un die uur uum ju Piepe. Dät Snuur kon me strom luuke mäd ju Skruuwe.
Harns (Stääd)
Sproake un Dialekt
In Harns wäd ieuwenske dät Niederloundsk uk n niederloundsken Dialekt, dät Harnzersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald. Wäästfräisk wäd dät nit fuul boald.
Wäil
Twiske do tjo Beene, deer dät Wäil ap stoant, is n Treede mäd n Treedestok ätter t Rääd. Wäd nu unner treeden, dan lapt dät Rääd rund un uk ju Piepe un ju Weerwe. Un mäd dät Rundloopen dan gungt dät Jäiden aal ap ju Piepe, deeruum dät ju juust ieuwen gauer troalt as ju Weerwe un ju Flucht. Wan ju Piepe nu ful is, dan nimt me ju der uut un sät ne friske deeroun. Leeter dan kumt dät Jäiden ap n Haspel.
Harns (Stääd)
Alwen Stääde
Harns is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Wäil
Woudelieste
Apstok m., Been n., Boank m., Diesene f., Flucht f., Flucht f., Gat n., Glusse f., Hoaken pl., Huutsene f., Ierme pl., Jüfferkestokke pl., Kjuusholt n., Muur f., Noose f., Oakse f., Oaksestokke pl., Piepe f., Rääd n., Skruuwe., Snuur n., Speeke f., Spilne f., Stikke f., Stonnerkene pl., Strangen pl., Träid m., Treed m., Treede f., Treedestok m., Twäärsholt n., Twäärsstok m., Uutsene f., Wäilrääd n., Weerwe f., Wierträid.
Lounde
Et rakt 194 uunouhongige Stoaten (dt. Staaten, Länder), dät sunt do 192 Meegliedere fon dou Fereende Natione plus Taiwan un Vatikanstääd. In ju Lieste ap disse Siede sunt uunouhongige Stoaten un uk Uunouhongige Gestriche mäd Stoatus un Anärkannenge beschrieuwen.
Altaiske Sproaken
Do Altaiske Sproaken sunt een unnerwiele stäärk betwieuwelde hypothetiske Sproakfamilie uut sowät 60 Sproaken, do in Eurasien fon sowät 200 bit 210 Millionen Ljuude as Muursproake boald wäide. Ju Beteekenge gunt ap do Altai-Bierge tourääch, do aleer as Uur-Heemat fon düsse Sproaken ounnuumen wuude.
Room (Stääd)
Maxentius-Basilika|thumb|right|300px Room (italieensk/latiensk: Roma, düütsk Rom) is ju grootste Stääd in Italien mäd sowät 2,7 Millionen Ienwoonere. Truch Room fljut ju Ai Tiber.
Altaiske Sproaken
Ju altaiske Sproak-Familie skäl ätter hiere Fertreedere uut tjo unnerdeeljendende Sproak-Familien bestounde:
Room (Stääd)
Geskichte
Fröier hääbe do Moanskene altied toacht dät Romulus un Remus ju Stääd stifted hieden. In dät Roomske Riek waas Room ju Haudstääd. In dät äddere Middeloaler geen dät Wääst-Roomske Riek unner, un do Ienwoonere looken ätter uur Woonsteeden.
Altaiske Sproaken
Düsse tjo Sproak-Familien hääbe lexikoalske, morphologiske, phonetiske un typologiske Uureenstämmengen, do fon wäkke Wietenskuppere foar n Bewies fon ju genetiske Eenhaid un somäd foar dät Touräächgungen ap een meene Foargunger-Sproake (Proto-Sproake) bekieked wäd. Ju Moorhaid fon do Foarskere sjucht düsse Uureenstämmengen oaber bloot as een Foulge fon luudelke, lexikoalske un strukturelle Äntlienengen, do truch loangtiedige ruumelke Kontakte twiske do tjo Sproak-Gruppen äntsteen sunt.
Room (Stääd)
Geskichte
In 1808 wuude ju Stääd besät truch Napoleon Bonaparte. In 1871 wuude Room ju näie Hööftstääd fon Italien. In 1929 äntstoant Vatikanstääd monken Room. In 1936 äntstoant ju Oakse-Room-Berlin wiertruch Room ju Hööfdstääd fon dät faksistiske Italien wuude. Die oolde Deel fon ju Stääd stoant siet 1980 ap ju UNESCO Waareldkultuuräärwgoud-Lieste.
Elektron
N Elektron is n gans littik Elementar-Paat, wät heert tou n Atom of sik fräi in ju Ruumte befint. Wan dät sik in ju Ruumte befint, fäilt dät (juust as een Ion) Ienfloud fon n elektrisk Fäild un wan dät bewääget in n magnetisk Fäild uk Ienfloud deerfon. Dät Woud Elektron äntstamt dät griechiske Woud ελεκτρον foar Bernsteen, deeruum dät Bernsteen elektrisk leeden wäd, wan dät wrieuwen wäd mäd n Douk..
Struktuur fon dät Atom
Atome bestounde ätter Rutherfords Atommodel uut n positiv leedenen Atomkääden, wier uumetou glieke fuul negativ leedene Elektrone traale, as dät positiv leedene Protone rakt in dän Kääden. Do Protone un Neutrone in dän Kääden fon dät Atom änthoolde bolde ju ganse Masse fon n Atom. Do sunt 1800 moal swarre as n Elektron.
Määrkmoale fon n Elektron
N Elektron is n Elementar-Paat mäd Spin 1/2, un is also n Fermion, as uk n Proton, n Neutron un n Positron. N Antipaat fon n Elektron hat Positron. So wied me weet häd n Elektron neen innere Struktuur.
Dät Elektron häd ne negative Leedenge gliek as dät elementäre Leedengskwantum e (1,6022×10-19 Coulomb), toueerst meeten fon Robert Andrews Millikan mäd sien Ouljedruppe-Experiment. Elektriske Leedengen konnen bloot foarkuume in dat Fuulfache fon 1 e.
Ju Rauemasse fon dät Elektron is 9,109534×10-31 kg, wät 1/1836e is fon ju Masse fon n Proton un wät uureenstimt mäd ne Raue-Energie fon 511,007 keV.
Ju Elektronekonfiguration bestimt in hooge Mäite dät chemiske Ferhoolden fon n Atom.
Klassifikation fon dät Elektron: Lepton un eerste Generation
Dät Elektron heert tou ju Klasse fon do Leptone. Dät rakt säks Leptone, älk mäd n Antipaat (sjuch Toafel).
Elektrone heere tou ju eerste Generation of Familie, dät hat: jo heere tou ju sichtboare Familie. Do Elementar-Paate fon ju twäide un ju trääde Generation sunt instabil: sjuch Standardmodel.
Elektrone in n Atom
In n Atom kon n Elektron bloot in bestimde Gebiete un mäd ne bestimde Energie E_n uum dän Atomkääden tou bewäägje; ju Taal n hat ju Haudquantumtaal. Foar n=1 befint dät Elektron sik in dän Gruundtoustand, foar n>1 befint dät sik in n anräägeden Toustand. Die Wäid fon n kon bloot n Ganstaal weese. Do toulätte Toustanden wäide diskrete Energieniveaus naamd.
Ozean
thumb|right|350px|Ferhooldnis fon Lound, Ozean un Ies
N Ozean (fon’t Griechiske: ὠκεανός „Okeanos“, n ooldgriechisken God) is ne gewaltich groote, touhoopehongjende Woaterflakte twiske do Waarelddeele un kon moorere (litje) Seen uumfoatje.
Do Ozeane un Seen nieme uungefeer twäin Träädel fon ju Äidbupperkaante ien, bloot n Träädel is bedäkt mäd Lound.
Pazifisken Ozean
Die Pazifiske Ozean is ne Waareldsee un lait twiske do Waarelddeele Noudamerikoa un Suudamerikoa in dät Aaste un Oseanien un Asien in dät Wääste. Die Pazifiske Ozean is ju grootste Waareldsee fon de Waareld.
Rainefoone (Dryopteris)
Ju Soarte Dryopteris filix-mas kumt foar in ljoachte, fuchtige Loofbuske un uk loangs Slootkaante un Gruppen. Ju wäd uk heelden as Sierplonte.
Bleedere
Do Bleedere sunt hööchstens 1,5 Meter loang. Ju Bläädsteele is bedäkt mäd bleekbruunske Skubben. Dät Blääd kon bestounde uut bit 35 litje Deelbleedere, man maasttied sunt dät 20 bit 30. Älk Deelblääd bestoant wier uut Slippe mäd ouruundede, soagede af tuskfoarmige Toppe, man immer sunner Stiekelpunkte.
Spuurenhoope
Do Spuuren sitte in litje Spuuredöisen. Litje Gruppen deerfon bildje Spuurehoope (do Sori), do der in two Riegen sitte. Älke Sorus is oudäkt mäd n njuurenfoarmich Däkflüüs (Indusium). Fluks as do Spuuren riep sunt, skrämpt dät Indusium touhoope un kuume do Spuuren fräi, maasttied in n Juli af August.
Ferweendenge
Die Wuttelstok fon ju Rainefoone wäd wäil bruukt as Middel juun Beendwurrme.
Rhinolophus
Rhinolophus is n Sleek fon do Fläddermuuse. Die Sleek is die eensiche in ju Familie Rhinolophidae. Ju is also monotypisk.
Määrkmoale
Besunners typisk is die Apbau fon ju Noose. Uum do Noosepiepen hääruume is n breeden Rant uut Häid, die n bitje an n Houfiersen ärinnert un buppe bienaist bit tou do Oogene gungt. In dissen Rant is unner do Noosepiepen n düütelken Käärf. Uur do Noosepiepen is ju Sella, n Deel, die an n Äkse ärinnert. Uur disse Sella is ne Twäärs-Foolde un uur disse Foolde is ju Lanzette, n spitsen, trjokaantigen Deel, die uumehooch wiesd.
Frjentsjer
thumb|180px|left| Dät oolde Roadhuus fon Frjentsjer fon dät Jier 1591 thumb|230px|Stäädmidde thumb|right|180px|Eise Eisinga-Planetarium
Neutron
thumb|right|350px|Materie bestoant in t Litste uut elementäre litje Paate N Neutron is n subatomär litje Paat sunner elektriske Leedenge dät foarkumt in Atomkäädene. Dät is apbaud uut 2 down-Quarke un 1 up-Quark. Aal Atomkäädene bit ap aan änthoolde ieuwenske een of moor Protone uk een of moor Neutrone. Ju eensichste Uutnoame is 1H (ju maast foarkuumende Foarm fon Woaterstof), wierfon die Kääden uut bloot een Proton bestoant. Ju Masse fon n Neutron is bolde gliek an ju fon n Proton (n Neutron is n bitje swarre), man n Neutron failt ju positive Leedenge fon n Proton.
Frjentsjer
Frjentsjer of Frentsjer (nl. Franeker) is ju Haudstääd fon ju Meente Frjentsjerteradiel af Frjentsjeradiel. Frjentsjer häd ungefäär 13.000 Ienwoonere. Deermäd is ju ju säkstgrootste Stääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Fon 1585 bit 1811 häd et in Frjentsjer n Universität roat.
Neutron
left|50pxJu Rauemasse fon n Neutron is 1,00894 atomäre Massen-Eenhaid (u), dät is 1,67493 × 10-27 kg. Dät litje Paat kon fräiwäide bie Käädenkleeuwenge, toun Biespil in Käädenreaktore un bie ju Explosion fon ne Atombombe, man is in dän fräie Toustand (also buute dän Atomkääden) nit stabil. Ju Ouklingtied (antjut mäd τ) is 14:46 Minuten. Dät klingt ou tou n Elektron, n Proton un n Elektron-Antineutrino. Dät is n Biespil fon ß-Ouklingenge (Elektrone-Emission wäd Betastroalenge naamd). Bolde aal Masse wäd deerbie fääreroat an dät Proton.
Frjentsjer
Sproake un Dialekt
In Frjentsjer wäd ieuwenske dät Niederloundsk un dät Wäästfräisk uk n niederloundsken Dialekt, dät Frjentsjertersk uut ju Dialektgruupe fon dät Stäädfräisk boald.
Neutron
Neutrone spielje ne wichtige Rulle in Käädenreaktione: Do konnen uk anwoand wäide foar Struktuurunnersäikenge:
Frjentsjer
20px Niederloundske Rieksmonumente
Dät Roadhus fon Frjentsjer un dät Eise Eisinga-Planetarium stounde ap ju ju (inoffizielle) niederloundske Top-100-Lieste fon dät UNESCO-Waareldkultuuräärwe.
Kopenhagen
thumb|Amalienbuurich in ju Binnestääd fon Kopenhagen Kopenhagen is ju Hööftstääd fon Dänemark. Deer lieuwje uungefeer 510.000 Moanskene. Mäd dän Metropoolregion Hovedstaden woonje deer aaltouhoope 1,6 Millione Moanskene. Kopenhagen lait in dät Noudaaste fon dät Ailound Sjælland. Do maaste Bauwierke in dät historiske Sentrum sunt in dät 17. Jierhunnert baud wuuden. Foar do Uurloofsgaste is dät 1,25 m. Bauwierk fon Dät litje Meerjungwucht uut dät Märchenbouk fon Hans Christian Andersen wät Besunneres.
Neutron
Do Neutrone wuuden 1932 äntdäkt fon James Chadwick, die deerfoar 1935 die Nobelpries foar Physik kreech.
Frjentsjer
Alwen Stääde
Frjentsjer is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Propan
150px|right|Propane Propan (C3H8) is n Alkan. Dät wäd bie dän Oubau fon Äidgas of bie ju Feroarbaidenge fon Äidoulje wonnen un dan toun Biespil as Fjuurenge benutsed.
Lieste fon do Isotope/2. Periode
Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju twäide Periode.
Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden.
Tatarstan
Tatarstan (offiziell Republik Tatarstan; tatar. Татарстан Республикасы/Tatarstan Respublikasy of inoffiziell Татарстан Җөмһүриәте/Tatarstan Dschömhüriäte, 🇷🇺/ Respublika Tatarstan; düütsk uk Tatarien) is ne autonome Republik in dän aastelke Deel fon europäisk Ruslound. Tatarstan is ju stäärkst befoulkede fon do autonome Republike fon Ruslound un jält as besunners oainständich. Dät häd ne Fläche fon 68.020 km² un 4 000 084 Ienwoonere (2022). Ju Haudstääd is Kasan an ju Wolga.
Ju Beteekenge Tatarstan koom eerste in dät 19./20. Jierhunnert ap. Die allere Begrip Tatarei beteekende n weesentelk gratteren Ruum.
thumb|400px|center|Loage in Ruslound
Aluminium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Aluminium is n chemisk Element mäd Symbol Al un Atomnummer 13. Dät is n säälwerwiet Metal.
Äntdäkkenge
Ferbiendengen fon Aluminium wieren al bekoand in dät Oalerdum. So wäd Alun unner Uur bruukt uum Bläidengen tou stiljen. Dät is oawers nit eenfach, dät Metal uut Alun fräi tou moakjen. Aluminium wuud 1807 äntdäkt fon Humphry Davy, die fersoachte dät tou moakjen uut Aluminiumoxid. In dät Jier 1825 moakede Hans Christian Ørsted ne uunsüüwere Foarm fon Aluminium uut Aluminiumchlorid en Kaliumamalgam. Jiereloang waas dät Metal so juur, dät et in Ornamente anwoand wuud, as in ju Kappe uut massiv Aluminium ap dät Washington Monument. Eerst 1886 wuud truch dän Hall-Heroult Prozess ju elektrochemiske Produktion fon dät Metal muugelk in grooten Uumfang.
Die Noome is oulat fon latiensk ‘alumen’ (Aluun). (Ap Britisk-Ängelsk hat dät alumínium, man in Amerikoansk-Ängelsk alúminum.)
Anweendengen un Wiesen fon Beoarbaidenge
Dät Metal stoant nu n bitjen laanger as n Jierhunnert tou Ferföigenge un in ju Tied häd dät ap stoarmske Wiese ju Waareld ärooberd. Dät is wirtskaftelk n gjucht wichtich Metal. Aluminium is licht (bloot n Träädepaat fon dät Gewicht fon Stäil of Bronze), un mäd 4% Cu 1%Mg 1% Mn 0,5% Si glieke stäark, ferslietfääst un korrosionsbeständich, uutgenuumen Sponnengskorrosion. Dät is n gouden Laiter, dät is nit magnetisk (man kon bie dät Inkontaktkuumen mäd n gjucht kräftigen Magnet wäil sien oain di-magnetisk Fäild moakje), dät spoorket nit, un dät lät sik licht foarmje. Aluminium oaint sik deermäd besunners as Konstruktionsmaterioal foar ju Flieger- un Ruumfoart-Industrie, man nit foar Motore, dan dät wäd wooker bie Hatte. Dät Metal häd ne Plasmonfrequenz fon 15eV en is deermäd n uutgeteekenden Speegel foar aal Stroalenge in dät infraroode, dät sichtboare un dät nai-ultraviolette Beräk; foarallen as toufoarkeemen wäd, dät ju speegeljende Uurfläche Oxidation uutsät wäd. Dät kon eenfach apdamped wäide un aluminium Speegele wäide wäil in ju Astronomie anwoand.
Dät Metal wäd oafte truch Lasersnieden beoarbaided.
Eenige Anweendegsfäilde:
Hans Christian Andersen
thumb|Andersen uut 1869 Hans Christian Andersen (bädden ap dän 2. April 1805 in Odense ap dät deenske Ailound Fünen; stuurwen ap dän 4. August 1875 in Kopenhagen) is n gjucht bekoanden Dichter un Skrieuwer. In 1827 häd hie sien eerste Bouk skrieuwen Det døende Barn (Dät stierwende Bäiden).
Historiske Luudleere
Ju historiske Luudleere befoatet sik deermäd, wo do Luude sik in ju Geschichte fon ju Sproake äntwikkeld hääbe un wo do in früünde Sproaken touhoopehongje.
Düüwelsbit
Die Düüwelsbit (dt. Gift-Hahnenfuß) is ne Oard fon Hoonepoot un woakst in Sloote. In do Bleedere sit n wiet Sap. Dät skäl n Heelplonte weese. Ju Plonte is giftich.
Sproakelke Ferwikselenge
Dät honnelt sik NIT uum jusälge Plonte as Suldoatensknoop (Succisa pratensis Moench) - die der ap Düütsk Teufelsabbiss hat - dan ju wäd apaat in dätsälge Kapittel fon Minssen naamd.
Düssen Düüwelsbit sjucht gans uurs uut as Suldoatenknoope, hie is nit blau, sunnern jeel sunt do Blöiten.
Timbaland
thumb|Timbaland, in The Shock Value II Tour, 2010 Timbaland (* 10. Meerte 1972 in Norfolk, Virginia as Timothy Z. Mosley) is n Hip-Hop- un R&B-Spielmon un Produzent uut do Fereende Stoaten, wäls Produktions- un Arrangement-Stil sänt hoolichwais de 90er Jiere gjucht ienfloudriek in dät Genre is.
Nik & Jay
thumb|right|250px|Dänisk Hip-Hop-Duo Nik & Jay uut 2010 Nik & Jay sunt n deensk Hip-Hop-Duo uut Værløse in Dänemark. In dät Jier 2003 hääbe do Hip-Hoppere mäd hiere Single „Hot!“ bie do Danish Music Awards dän Pries as bääste näie Spielljuude.
Musikalisk miskje Nik & Jay R&B mäd Hip-Hop. Dät twäide Album „2“ waas laanger as een Jier in dän deenske Top-40-Album-Charts.
Missouri
Missouri beteekent:
Wassenaar
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Wassenaar is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Wassenaar is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 62,50 km² un deer woonje 25.773 Moanskene (2012).
Samuel Langhorne Clemens
thumb|right|200px|Samuel Langhorne Clemens / Mark Twain moald fon [[James Carroll Beckwith]] Samuel Langhorne Clemens (* 30. November 1835 in Florida, Missouri; † 21. April 1910 in Redding, Connecticut), beeter bekoand unner sin Kunstlernoome Mark Twain, die sik fon aan Uutdruk uut ju Woaterjüptenmeetenge oulat, waas aan Skrieuwer fon dän amerikoanske Reoalismus. Sien Wierk is sälskupskritisk un daach uk snurrich. Do bekoandste Stukke sunt Tom Sawyer und Huckleberry Finn, man ieuwenske dät skreeuw hie uk masse uur Seeken.
Madrid
thumb|300px|Madrid Madrid is ju Haudstääd fon Spanien. Deer woonje 3,1 Million Moanskene. Mäd dän Metropoolregion woonje deer 5,8 Million Moanskene.
Christelk Demokratiske Union Düütsklounds
thumb|170px|Dät Konrad-Adenauer-Haus in Berlin Ju Christelk Demokratiske Union Düütsklounds (CDU) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ätter hiere Meeglidtaal is jo, ju grootste Paatäi fon Düütsklound. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 27,3% fon do Stämmen (grootste Paatäi).
Christoph Kolumbus
thumb|Kolumbus
Christoph Kolumbus (* 1451 (?) in Genua; † 20. Mai 1506 in Valladolid) waas aan genuanisken Seefoarer in spanisken Tjoonst, die der bekoand wuuden is truch ju Äntdekkenge fon Amerikoa in Apdraach fon dän spaniske Stoat. Deerfoar hiede hie dät in Portugal fersoacht, wier hie blieuwen waas ätter ju Seeslacht twiske Portugal un Genua. Eerste bie dän spaniske Köönich hiede hie moor Ärfoulch. Fon him kreech Kolombus tjo Skiepe un hie fuur deermäd ätter dät Wääste. Ap n 12. Oktober 1492 roakede hie an Lound, man hie toachte, dät hie in Indien waas.
Plouch
thumb|right|200px|N plougjenden Buur mäd moudäärne Reewen in 2009 Die Plouch is ne Reewe, ju bruukt wäd, uum Fäildere tou plougjen, also in Riegen uumtougreeuwen un tougjuchte tou moakjen.
Äntwikkelenge
As me bie Uutgreeuwengen fon oolde Fäildere sjo kon, hieden do Ljuude eerste, as jo inne Jungsteentied mäd dän Fäildbau begonnen, bloot Grääfstokke. Leeter hääbe jo eenfache holtene Plouge deer uut äntwikkeld, do uur't Fäild leeken wuuden sunt, man nit so oardentelk as däälich, dät geen aal man kjuus un uurtwäärs, uumdät do jungsteentiedelke Plouge noch neen Blääd anne Skoar hieden, uum do Äidklüüten tou weenden, jo kuuden bloot Riete in ju Äide moakje. Uk düsse Oard tou plougjen kon däälich noch bie Uutgreeuwengen oun dän Boudem ärkoand wäide.
As do Moanskene läiweloa Metall feroarbaidje kuuden, hääbe jo do Spitte fon hiere Plouge deer mäd besloain, man dät duurde noch ne loange Tied, bit jo ap ju Skoar mäd Weendeblääd keemen sunt.
In do soogentiger Jiere fon't 1. Jierhunnert ätter Kristus skreeuw die roomske Wietenskupper Plinius die Allere in sien Natuurgeskichte:
Eer ju Buuräi mechanisierd wuude, is also uur bolde twoduusend Jiere nit fuul uurs wuuden. Man dät kumt uk deerfon, dät do domoalige Ärfiendengen, uk wan jo goud wieren, aiske loange Tied bruukten, uum sik truchtousätten. In fuul Rebätte fon Europa is noch loange Tied mäd Plouge oarbaided wuuden, do do Äidklüüten nit weende kuudene, touminst bit in't Middeloaler.
Mäd ju Mechanisierenge, besunners mäd do Sliepere, hääbe sik dan binne dät twintichste Jierhunnert baldoarich fuul Näierengen truchsät, toun Biespil hääbe do Plouge uurloang moor un moor Iersene kriegen: Foar Hoangste un Bäiste is sowät fuuls tou stuur, man do groote Maskienen moaket dät niks uut, somäd gungt dät mäd moorere Plouchiersen eenfach fuul gauer.
Die Plouch säärm
Wan die holtene Plouch ap e Gruund stoant, dan is dät Unnerste, wierap die Plouch stoant, die Soole. Dät is n fjauerkaantich Stuk Holt, deeroun dät Plouchiersen, dät in e Gruund ounsnit, mäd Spiekere ounhauen is. Dät Plouchiersen is foare spits, n gouden Fout loang un is dan buppe mäd Spiekere fäästnaild an dän Krop, dät is dät Iersen, wäkker ju Fuurge uumesmit. Die Krop is nu wier an dät Rüüst fäästmoaked, dät is n Stuk Holt, dät fon de Soole bit tou dän Boom uumhooch stoant. Dät Rüüst tjoont deertou, uum dän Krop un dät Plouchiersen mäd dän Boom tou ferbienden.
Bääte uut dän Soole kumt die Stäit hääruut, die is deroun, uum dän Plouch fäästtouhoolden un tou regierjen. Twiske dät Rüüst un de Stäit sit unner n Twäärsstok, die haalt dät Rüüst (beeter: dän Krop) an dän Stäit fääst. An dän Stäit, ieuwen fon dän Boom ou, sit nu noch n Pänne, deer die Trompel ounlaid wäd. Die Trompel wäd deertou bruukt, uum dän Plouch beeter aplichte tou konnen, un dan uk, uum dän Plouch skeen tou hoolden. Midde truch dän Stäit deer gungt die Boom, dät is n liek, tjuk Stuk Holt, die truch ju Mulskeede un truch dät Rüüst stöänd wäd, un toulääst ap dät Stal lait. Ju Mulskeede is n flak Stuk Holt, wäkker uut dän Soole hääruutkumt, truch dän Boom gungt un mäd dän Boom truch n Bolt ferbuunden is.
In dän Boom, ieuwen foar dät Plouchiersen, sit noch dät foarnste Iersen of uk ne iersene Skieuwe, ju sik rund traale kon. Dät Iersen of ju Skieuwe tjoont deertou, dän eerste Snied in e Gruund tou moakjen. Foar dät foarnste Iersen sitte midde ap dän Boom wäil n twintich Stuk litje iersene Hoaken (of Puunen), deeruur die lääste Ring fon dän Oadel stat wäd. Bääte fon dän Boom ou, ap e linker Siede sitte juun (ieuwenske) dät Plouchiersen un dät Rüüst, n poor Breede, do bit tou dän Soole liek häärdeel gunge un der deeruum foar sunt, dät ju Äide nit in dän Plouch kumt. Do Breede heete se Plonken.
Teekenge
thumb|800px|die Plouch
Dät Plouchstal
Die uur Deel, die tou n fulboodigen Plouch heert, dät is dät Plouchstal, dät fon dän Plouch ounuumen wäide kon. Dät Stal is n Oakse, ju ap älke Siede n Jool häd. Boppe uut e Oakse kuume two Skeede hääruut, dät sunt two flakke Breede, mäd fuul Goate deeroun. Twäärs uur do Skeede gungt dän Skoomel, deer ap bee Siede n Gat oun is, deer do Skeede truch stat wäide. Do Goate in do Skeede, truch wäkker Stikken stat wäide, sunt deeruum deeroun, uum dän Skoomel, ap dän die Plouchboom lait, ap un deel stikje tou konnen. Uum dät Stal nu an dän Plouch fääst tou moakjen, sit bääte an dät Stal ne Krompe, deer die Oadel, dät is ne tjukke iersene Kätte, fon ju eene Siede ounhoaked wäd, wilst die uur Eend fon dän Oadel ap dän Plouchboom stat wäd. Foar dät Stal sit n Brääd, deer die groote Knäppel ounhoaked wäd, wier do Hoangste an ounspond wäide.
Deele fon dän Plouch
Bolt m., Boom m., Brääd n., foarnste Iersen n., Foarplouch m., Haat n., Hoake m., Hoaken pl., Jool n., Krompe f., Krop m., Mulskeede f., Nubbeken pl., Oadel n., m., Pänne f., Plonken pl., Plouchboom m., Plouchiersen n., Plouchrääd n., Plouchskachte m., Plouchskoar *m., Plouchsoaks n., Plouchstaal n., Plouchstäit m., Puunen pl., Ring m., Rüüst n., Rüüstbrääd n., Skeeden pl., Skieuwe f., Skoomel m., Soole m., f., Spiekere pl.., Staal n., Stikken pl., Tappen pl., Trompel m., Twäärsboolke m., Twäärsstok m., Unneriersen n.
Soest (Kring)
Soest is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Region Hovedstaden
miniatur|200px|Administrative Iendeelenge fon Hovedstaden Ju Region Hovedstaden (Seeltersk Haudstääd-Region) in Dänemark uumfoatet dät Noudaaste fon Sjælland mäd de Haudstääd Kopenhagen un dät Ailound Bornholm. Regionshaudstääd is Hillerød, Ferwaltengesit is Glostrup. Do Regione löösden 2007 do däniske Amtsbesirke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesirke ou.
Stääden en Meenten
Ju region Haudstad häd do naiste Meenten (Ienwoonere 1. Januoar 2006):
Sowjetunion
Ju Sowjetunion (Oukuutenge: USSR) waas apgjucht 1922, ätter ju Ruske Revolution, fon Wladimir Lenin. Bit tou 1991 häd et ju kommunistiske Sowjetunion roat. Deerätter sunt do 15 Stoaten fon ju Sowjetunion uunouhongich wuuden.
Region Midtjylland
thumb|200px|Administrative Iendeelenge fon Midtjylland Ju Region Midtjylland (Seelterfräisk Middeljütlound) in Dänemark uumfoatet dät midden fon Jütlound. Haudstääd is Viborg. Do Regionen lösken 2007 die däniske Amtsbesärke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ap.
Stääden en Meenten
Ju region Midtjylland häd do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006):
Tibetisk-chinesiske Sproaken
thumb|right|300px|Dät Gestrich fon do Tibetisk-chinesiske Sproaken (rood) Doo Tibetisk-Chinesiske Sproaken (dt. Tibetisch-Chinesisch) boalt me in Deele fon Suudaast-Asien. Toun Biespiel heert dät Hoochchinesiske dertou.
Froamdwoud
Froamdwoude sunt Woude, do uut uur Sproaken uurnuumen wuuden sunt. Dät Froamdwoud is beträffend Luudstand, Betoonenge, Flexion un Woudbildenge ju Sielsproake maast so min ounpaased, dät dät (in n Juunsats tou dät integrierde Leenwoud) oafte as 'froamd' fäild wäd. Twiske Froamdwoude un Leenwoude rakt dät nit immer ne skäärpe Skeedenge.
Ap Seeltersk beläite wie Froamdwoude in hiere oaine Skrieuwenge as ap Düütsk (of uurs ne Uursproangssproake), also z. B. Flexion, Cowboy, Eukalyptus, Thermometer, Physik, Ökonomie, Szene, Ozean. Dät is ougesäin fon Paate do ap Seeltersk annerd wäide, also flektierje, ozeanisk, usw.
Pentan
Pentan (C5H12) is n Alkan, dät in tjo Struktuurisomere foarkumt.
Isomere
Dät rakt n-Pentan, Isopentan (uk 2-Methylbutan af eenfach bloot Methylbutan) un Neopentan (uk 2,2-Dimethylpropan af eenfach bloot Dimethylpropan). Do hääbe aal gemeensoam, dät se uut fieuw Koolestof-Atome un tweelich Woaterstof-Atome bestounde. 250px
Butan
"Butan" (C4H10) is die groote Begriep foar two struktuurisomeriske Alkane. Dät rakt n-Butan un Isobutan. Dät kumt in Äidoulje un Äidgas foar un wäd as Fjuurenge un in't Keelskap toun keelen benutsed.
Isomere
Dät rakt two Isomere. Dät gemeensoame fon do Isomere is, dät do bee uut fjauer Koolestof-Atome un tjoon Woaterstof-Atome bestounde.
Radio
thumb|400px|Ferskeedene gettoblaster Radio's. Radio is träidloose Telegrafie of Telefonie wiermäd elektromagnetiske Signoale ap bestimde Frequenze soand of ämpfangd wäide konnen. In ju Uumgongssproake wäd dät Woud Radio uk wäil bruukt foar ju Radioreewe un dän Radioseender.
Tupac Shakur
Tupac Amaru Shakur (* 16. Juni 1971 in Brooklyn, New York City as Lesane Parish Crooks; † 13 September 1996 in Las Vegas, Nevada), uk bekoand as 2Pac un Makaveli, waas aan gjucht bekoanden Rapper uut do Fereende Stoaten. Hie häd uur ju ganse Waareld moor as 75 Millione Toondreegere ferkooped. Uk ätter sien Dood sunt sien Archivapnoamen Ferkoopärfoulge wuuden.
Sonneberg (Loundkring)
Sonneberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Koolde Kriech
thumb|Militäriske Touhoopeoarbaid in ju Koolde Kriech
Die Koolde Kriech waas in dän Tiedruum 1945 bit tou 1991. Die Begriep koold in Koolde Kriech kwäd wät uur dät diplomatiske Ferhältnis twiske do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion ätter dän Twäide Waareldkriech. Do Lounde do juunuur nunner stuuden wieren do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion. Bee Lounde kreegen Stöän fon Meeglidlounde fon ju NATO (Fereende Stoaten) un dän Warschaupakt (Sowjetunion). Ätter dän Fal fon ju Berliner Muure 1989 waas die Koolde Kriech boalde foarbie. In 1991 rakt et neen Sowjetunion un naan Koolden Kriech moor.
Radio
Bie Internetradio sunt ferskeedene Computere mädnunner ferbuunden. Deerbie lapt ju Ferbiendenge maasttied uur Koabele, man kon daach uk träidloos weese. Dan rakt et wäil Radiowällen.
Ju Reewe
thumb|250px|Wierkengswiese
AM un FM
Uum Radio tou moakjen mout die Seender n Mikrophon, n Moduloator, n Oszilloator un n Antenne hääbe. Dät Mikrophon wondelt dät Luud uume tou n läichfrequent elektrisk Signoal, dät dan fon dän Moduloator touföiged wäd an dät fon dän Oszilloator moakede hoochfrequente elektriske Signoal, wät dan uur ju Antenne uutsoand wäd. Dät Touföigjen wäd Modulation naamd. Do Modulationswiesen do der ap maaste bruukt wäide, sunt Amplitudenmodulation (AM) un Frequenzmodulation (FM). Deerbie wäd beluukengswiese ju Amplitude of dän Frequenz fon dät hoochfrequente Signoal annerd. Do Antennen stounde oafte ap n hoogen Touden, uum n groot Beräk tou kriegen. mini|247x247px Die Ämpfanger (ju Radioreewe) häd uk ne Antenne un deertou n Demodulator, die dät modulierde hoochfrequente Signoal wier uumesät tou n läichfrequent Signoal, dät in n Ferstäärker ferstäärked wäd un wier tou Luud uumesät wäd in dän Luudspreeker. Do maaste Radioreewen konnen däälich AM un FM modulierde Signoale ämpfange. Maastens oarbaidje do ätter dät Superheterodyn- of Uurleegerengsprinzip, wierfoar n lokoalen Oszilloator ounbaud is.
Digitoal
Digitoale Radiosignoale kricht me truch Hoochfrequente Signoale mäd Digitoale Signoale tou modulierjen. Eerste wäide do dan mäd Analog-Digitoal-Uumsättere (A/V-Wondeler) uut dät analoge Audiosignoal leeken un mäd een fon do gongboare MPEG-Ferfoaren komprimierd. Foar dät Fääreseenden uur Satellit un/of Koabel of DAB-T wäide do oankelde Signoale mäd Hälpe fon sonaamde Multiplexer mäd uur Signoale (Fiersjoon, Radio, Doatentjoonste) tou aan eenhaidelken Transportstroom kombinierd. Disse Wiese fon uutseenden ärfoulget bie do maaste ARD-Programme un moorere Privitradio's direkt uur dän Satellit.
Uurdreegengsweege
thumb|350px|Moderne GPS Ämpfangere, toun Biespil foar [[Autonavigation.]] Radio wäd fersprat:
Dät Radio wäd uurdrain: Deerbie skäl dät analoge Ferfoaren bolde truch dät digitoale Ferfoaren ärsät wäide.
Afro-Asiatiske Sproaken
Ap disse Koarte sunt do Afro-Asiatiske Sproaken in jeel ounroat.|300px|thumb Tou do Afro-Asiatiske Sproaken heere:
Aast-Fräislound
thumb|250px|Aast-Fräislound (links) uut dät Al. Aast-Fräislound is ne Region in Läichsaksen.
Geografie
Aast-Fräislound lait an ju Noudsee twiske do Flusse Oamse un Elbe. Twiske do Aastfräiske Ailounde un dät Fäästlound rakt et dät Wattenmeer (Wääd). N uur Flus in Aast-Fräislound is ju Weser.
Geskichte
thumb|250px|Aast-Fräislound un do uur [[Seelounde uum 1300.]] In ju Tied fon ju fräiske Fraiegaid wieren do aast-fräiske Gaue Meeglid in dän Upstalsboom-Buund. In dät 16. Jierhunnert is ju fräiske Sproake toun grooten Deel ferswuunen, tougunsten fon dät Platdüütske. In dät Wääste wuude in do Säärken noch loange Holloundsk preeted, wült ju Reformation in Aast-Fräislound ne groote Betjuudenge hiede, foarallen in Oamde.
Aastfräislound
Ätter dän Ferljus fon ju fräiske Fraiegaid wuude Aastfräislound n Lound in dät Hillige Roomske Riek bit tou 1744. In dät Jier 1744 hiede Carl Edzard Cirksena neen Bäidene, do der Aast-Fräislound äärwje kuuden un ju Groafskup wuude Prüüsk.
Jeverlound un ju Fräiske Weede
In dät Noude fon dän hüütige Loundkring Fräislound un Wilhelmshoawen trände dät Jeverlound sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier 1588 koom Jeverlound definitiv unner oldenbuurichske Heerskup.
In dät Suude fon dän hüütige Loundkring Fräislound wuude ju Fräiske Weede uursproangelk fon Fräisen besiedeld, man wuude in dät 14. Jierhunnert fon do Groafe fon Ooldenbuurich iennuumen.
Buuräi
thumb|right|200px|Buuräi in ju Ukraine in [[2011]] Buuräi (düütsk Landwirtschaft; deerfon oulat mongs Seeltersk Loundwirtskaft af beeter anpaased Loundwirtskup) is ju aktive Beoarbaidenge fon Flakten foar Plonten- un Fäitucht un foar ju Feroarbaidenge fon do Plonten un Dierte, foarallen tou Ietelweeren. Foarallen in ju USA, man uk n bitje in Düütsklound un uurswain, wäd ju oolde Buuräi fon groote Buuräie fertroangen, do me uk as "loundwirtskaftelke Fabrike" beteekenje kuude.
Aast-Fräislound
Seelterlound
Uut dät 14. un dät 15. Jierhunnert uurlääwerde Uurkunden wiese foarallen Kontakte fon Seelterlound ätter dät Noude wai. Sproakelke Ärwäägengen läite sluute ap ne Besiedelenge foar dät 11. Jierhunnert fon ju Oamsemundenge häär. Siet 1400 waas Seelterlound unner munsterske Härskup bit 1812, as et tou Ooldenbuurich koom.
Butjadingen
Bit in dät Middeloaler waas dät fräiske Butjadingen praktisk ne fräie „Buurerepublik“, un as Deel fon dän Gau Rüstringen Meeglid fon do Fräiske Seelounde, eer et ätter ferlustrieke Slachte tiedwiese fon dän fräie Riekstääd Bremen un uuteendelk fon do Groafen fon Oldenbuurich uurmästerd wuude.
Lound Wursten
Dät Lound Wursten wuude in 1515 fon Bremen äroberd.
Ferwaltenge
thumb|300px|Aast-Fräislound Do naiste Kringe un Meenten wäide tou Aast-Fräislound reekend (iendeeld ätter historiske Region):