cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Literatuur uur Seelterlound 2
Literatuur uur Seelterlound un uur ju seelter Sproake fint sik in ju foulgjende Lieste.
1979
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 -
Weeuwerstäl
Dät Weeuwerstäl
Do Deele fon n Weeuwerstäl sunt: do bee Treede, do bee Knäppele of do Päärtjene, wier do Treede an hongje. Do Kurrele of do Skieuwen sunt do Rullen, wier do Taue uur gunge, wier do Knäppele an hongje un do deertruch ap un deel bewääged wäide konnen, dät dät Tau uur do Rullen gungt.
Ju Loade is ju Weeuwerloade, wieran die die Koum befäästiged, wierfon do Tienden truch dät Skäärjäiden gunge. Ju Heeuwelte is n tännen Stok, wier juust sofuul Träide hääruutkuume un vertikoal truch do Träide fon dät Skäärjäiden truuge loope, as Träide in dät Skäärjäiden oane sunt. Disse vertikoal loopende Träide sunt unner dät Skäärjäiden wier befäästiged an n Stok, die der nit an do Eende fääst, man bewäägelk is. Ju Heeuwelte kon truch do Treede ap un deel bewääged wäide, un honget an n Strik, die der uur do Kurrele of Skieuwen gungt. Disse Rulle is an n Holt befäästiged, dät ju Pläiene hat. Do buppe ap dät Gestäl lääsende Boolke, wier ju Pläiene an befäästiged is, hat die Pläienboom, un dät uur Holt, dät buppe ap an do Sieden fon dän Pläienboom sit, hat ju Kroune. Do bee flakke Stokke, wier dät Skäärjäiden kjuuswiese uur gungt, heete Roustokke, do mäd Rouhoaken* ferbuunden sunt. Ju Bräiskeede gungt ap jusälge Wiese truch dät Jäiden; ju tjoont deertou, dät annunner klieuwjen fon do eenpelde Träide fon dät Skäärjäiden tou ferhinnerjen. Die Jäidenboom is ju Walse, wier do Ounsleeksträide uurhäär gunge. Dät Sluutholt ferbint do bee Fäite, do bee Siedstukke fon dät Weeuwerstäl. *) Wo wichtich dät Weeuwen in Seelterlound waas, kon me deeran sjo, dät dät in t Suude fon Skäddel n Loundstuk roate mäd dän Noome die Rouhoake, juust ätter de Foarm.
Woudelieste
Äffener m., Bräiskeede f., Brustboom m., Foarboom m., Gong m., Heeuwelte f., Jäidenboom m., Kätte f., Knäppel m., Koum m., Kroune f., Kurrel m., Linnenboom m., Loade f., Noose f., Ounsleek m., Päärtjen n., Piepe f., Pläienboom m., Pläiene f., Präin m., Rait m., Rouhoake m., Roustokke pl., Skäärjäiden n., Skieuwe f., Skifken n., Siedstuk n., Sluutholt n., Spoule f., Spoulpiepe f., Strap m., Tämpel m., Treede m., Uumelööper m.
Dät Weeuwen
Bie dät Weeuwen häd me in de Laangte dät Skäärjäiden (ju Kätte), wier dan dät Ounsleek in de Bratte twäärs truch weeuwed wäide skäl.
Foar tweelich Smitte Linnen (7½ Äälne) dan mout me aan Äffener hääbe fon trütich Gonge; dan kumt in älke Gong sun Strap Jäiden fon ju Kätte; dan is der foar ap dät Stäl n tjukken Boom (die Jäidenboom), ap eene Eend n Gat deeroan, deer wäd n Stok truchstat. Dan wäd die Eend fon dät Jäiden in dän Boom fäästmoaked, dan wäd die Boom rundtroald, un dan gungt dät Jäiden der aal uumetou soloange, dät die Eend kumt. Midde ap dät Stäl, deer hongje do Heeuwelte un ju Loade mäd dän Koum deerbie. Dan foatje jo oun tou weeuwen un mouten uungefeer sofuul Ounsleek hääbe as dät Skäärjäiden. Dan sit die Weeuwer bääte sun Boom, dät hat n Brustboom. Deer wäd dät Skäärjäiden eerste oan fäästmoaked. Dan mout die Weeuwer n Spoule hääbe un litje Spoulpiepen. Ap do litje Spoulpiepen wäd dät Ounsleek apspouled. Dan mout dät Skäärjäiden eerste mäd Bouketen Bräi bäärseld wäide. Dan is in älke Heeuwelte aan Träid; truch dän Koum twiske älke Rait sunt allemoale twäin Träide. Nu häd die Weeuwer n holtene Treede unner Fäite mäd n Tau an do Heeuwelte. Nu trät hie mäd dän eene Fout deel, un dan gungt dät uur uumehooch, un dan gungt die uur deel un die eerste wier uumehooch. Dan eepent sik dät Jäiden twiske do Heeuwelte un die Koum. Deer wäd ju Spoule mäd een Piepe Ounsleek soloange wai un wier truchskeeten (-smieten), dät ju Piepe loos is, dan mout n friske Piepe in ju Spoule ounsät wäide.
Häd me dan n Aantje Linnen kloor, dan häd me n Tämpel, die kumt der dan ap, dät dät Linnen ap sien gjuchte Bratte kumt. Dan mout alle tjo Äälne wier uutläid un fon näien wier stäärkd (stieuwed) wäide, un so gungt dät soloange, dät do tweelich Smitte fon dän foarnste Boom ou sunt.
Noomenkunde
Dät Fäild fon ju Noomenkunde läit sik ferdeele in ju Kunde fon
Wietenskupsdichtenge
Wietenskupsdichtenge of Science-Fiction is ne Oard Literatuur ju sik gruundet ap wietenskuppelke Phantasien. Eenige Biespiele sunt:
12. Jierhunnert
Jiere Uursicht
18. Jierhunnert
Dät '''18. Jierhunnert''' duurde fon 1701 bit 1800. Dät waas bestimt fon Absolutismus in ju Heerskup, man uk fon Apkloorenge in ju Philosophie. Ju Frantsööske Revolutsjoon in dät Eende fon't Jierhunnert woande sik juun dän Absolutismus. In Grootbritannien waas al die Begin fon ju Industrielle Revolutsjoon tou määrkjen.
Nationoaldemokratiske Paatäi Düütsklounds
Ju NDP is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Joo sunt (Ätter dän Buundes-Ferfoatengs-Schuts) gjuchts-radikoal (Neonazis).
19. Jierhunnert
Jiere Uursicht
1. Jierhunnert
Jiere Uursicht
13. Jierhunnert
Jiere Uursicht
11. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Curium
Curium (Symbol Cm, Oardnengstoal 96) is n kunstelk Element un is benaamd ätter Marie Curie un Pierre Curie.
Thailound
Dät Köönichriek Thailound is n Lound in dät Suudaaste fon Asien.
10. Jierhunnert
Jiere Uursicht
15. Jierhunnert
Jiere Uursicht
14. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Thailound
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Doi Inthanon (2565 m). Ju grootste Äi fon Thailound is die Chao Phraya. In dät Aaste gränset Thailound an dän Gulf fon Thailound, in dät Wääste an dät Andamaniske Meer.
1952
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Thailound
Geografie
Groote Stääde ieuwenske ju Haudstääd Bangkok sunt: Chiang Mai, Nonthaburi, Samut Prakan, Nakhon Ratchasima (fröier Khorat), Khon Kaen un Chonburi.
1952
Jiere: 1949 - 1950 - 1951 - 1952 - 1953 - 1954 - 1955 -
Thailound
Geografie
Thailound wäd fon do naiste Lounde begränsed:
17. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Thailound
Geografie
Dät Klima is tropisk-monsunoal, ju Temperatuur lait dät ganse Jier in truchsleek buppe de 18 °C. In Thailound rakt et nit so as bie uus do fjauer Jierstieden, man moundelke Rienfal wäd deer meeten. So rakt et in Thailound do tjo Rienjierstieden. (1) fon November bit Februoar ju foarhärskjende Noud- bit Noudaastwiende druuch un köilige Luft hääroun, (2) in die Foarmonsuun-Tied bit Moai härskje do hoochste Temperatuure (oafte düüdelk uur 35 °C), (3) fon Juni bit September duuret ju Rientied mäd dän Monsuun uut dät Suudwääste wai.
Befoulkenge
75 % fon ju Befoulkenge sunt Thai, 14 % Chinesen. Do uur Ienwoonere sunt Bierichfoulke, Khmer, Laoten, Malaien, Moken, Inder, Vietnamesen, Lolos un Wiete (Farangs). Die Moorhaid fon Thailound is Buddhist (94 %). 4 % sunt Muslime un deer woonje uk Kristene un Hinduus.
2. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Wii Sports
Wii Sports is n Sportspil foar dän Nintendo Wii. Dät Spil änthaalt do 5 ättergungende Sportspiele:
20. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Politik
Mäd Politik ferträt man Gruppen fon Ljuude mäd bestimde Interessen, man tougliek politiske Ideen do dät algemeene Wäilweesen bestrieuwje.
Dät rakt ferskeedene politiske Foarme, hier ne Uursicht:
Ieuwenske disse extreme Foarme rakt dät moor mäitige, ju politiske Midde, do der oafte ne wichtige Rulle spielje:
Fräiske Politik
Dät rakt in Wääst-, Aast- un Noud-Fräislound uk fräiske politiske Paatäie:
In dät Europäiske Parlement ferträt ju Europäiske Fräie Allianz do Fräisen. Ju FNP, Do Fräisen, un ju SSW sunt deeroun Meeglid.
Ägypten
Ägypten is n Lound in Noudaast-Afrikoa. Ju loangste Äi fon ju Waareld, die Nil, fljut truch Ägypten. Ägypten is bekoand foar sien Fergeenhaid mäd een tiedige Hoochkultuur.
Geografie un Geologie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Jabal Katrina (2.637 m). Ju grootste Äi fon Ägypten is die Nil.
Ägypten wäd begränsed fon:
Kroane
Ne Kroane (de. Wasserhahn) is n Mechanismus, wiermäd ju Ströömenge fon ne Flüssichhaid of n Gas in ne Laitenge räägeld wäide kon. Wieduut do maaste Kroanen konnen ju Truchströömenge striekend räägelje twiske gans sleeten (neen Ströömenge) un fulboodich eepen (maximoale Ströömenge). Dät Räägeljen geböärt mäd ne traalende Bewäägenge, ju der uurbroacht wäd fon n Traalknoop of ne Heeuwelte ap dät Ouspeerventil. Ouhongich fon dän Typ Kroane kon dän Räägelberäk bestrieken wäide mäd aan fjoondel bit moorere Uumetraale. Kroanen do dät uut ne Laitenge loope läite, hääbe ne Tüüte, sodät n fluggen Stroal äntstoant. Wäkke Kroanen hääbe n Uutloop mäd n Skruufanslus, sodät ne tiedwiese Ferbiendenge mäd n Ferbruuker moaked wäide kon, toun Biespil truch ne Tuunhoose of een Gasslauch. Kroane do der in ju Laitenge apnuumen wäide, konnen mäd Skruuf-, Flansk- of Löödferbiendengen uutfierd weese.
Dät Ouspeerventil kon ätter ferskeedene Prinzipe oarbaidje, as n Gummiring die der ap ne Boorenge drukt wäd, n Kuugel mäd n Twäärsgat, die der fertroald wäd, n Keegel die der in ne Piepe skäuwen wäd, twäin skuuwende keramiske Ringe of n Rubberslauch die der tichtkniepen wäd.
Taxon
N Taxon (Moortaal: Taxa) is ne Gruppe fon Lieuweweesen, do genetisk früünd sunt, also ne systematiske Eenegaid. Af dät nu groote Gruppen sunt, as do Rieke fon Plonten un Dierte, af litje Gruppen as ju Oard Jiepeke, spielt neen Rulle.
2002
Jiere: 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 -
Post-Impressionismus
Post-Impressionismus is een Gjuchte fon ju Bieldende Kunst, ju ap dän Impressionismus foulget un deer ap gruunded is. Besunners bekoand is die Pointillismus, in dän do Faawen in Striepe un Punkte breeke.
Fertreedere sunt: Skoule fon Pont-Aven - Nabis - Vincent van Gogh - Paul Gauguin - Georges Seurat - Paul Signac.
Australien (Lound)
Australien is die grootste Deel fon dän Waarelddeel Australien un dät säkstgrootste Lound ap ju Waareld. Siet 1901 is Australien uunouhongich fon Groot-Britannien, man dät heert noch tou dät Britiske Commonwealth.
Deelstoate
Do tjo Territorien sunt:
Utah
Utah (Navajo Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo) is n Buundesstoat fon doo Fereende Stoaten.
Wilhelmine Espeter
Wilhelmine ("Mimi") Espeter woont in Roomelse. Ju moaket mee bie ju Projektgruppe Seeltersk in dän Bäidenstuun in Roomelse.
Wierke
Schoulfiebele (touhoope mäd Johanna Evers un Angela von Höfen), Roomelse 2001:
Älfenbeenkuste
Juu Älfenbeenkuste is n Lound in Wäästafrikoa. Juu Flagge fon juu Älfenbeenkuste sjucht bienaist uut as juu fon Irlound, man Irlound häd links gräin un gjuchts orange.
Ubuntu
Ubuntu is ne Linux Distribution.
Älfenbeenkuste
Geographie
Juu wäd begränsed fon...
Ubuntu
220px|thumb|right|ubuntu 8.04
Ununoctium
Ununoctium is n kunstelk Eedelgas. Ju Ärtjuugenge fon düt Eedelgas wuud 1999 woarskienelk falsked, man 2006 wuud dät wuddelk häärstoald.
Pong
thumb|right|200pxDät ong-Videospil Pong is een fon do eerste Computerspiele. Dät funktionierde mäd two litje Strieke un n Baal un two Muuren an do Sieden.
Bie dät Spil mout die Baal bääte ju Boolke kuume fon dän uur Spieler. Dät kon ap bääste passierje truch dän Baal in uunferwachtede Gjuchte juun ju Muure stoitje tou läiten.
Psychologie
Ju Psychologie is ju Wietenskup fon dät Seelelieuwend.
Ju hoalt hiere Kunde uut Literatuur, Religion, Geskichte un Kunst. Immer häd ju philosophiske Wuttele, deeruum dät do Ärskienengen do fon dät moanskelke Subjekt sälwen sunt.
Kanada
Kanada is n Lound in Noud-Amerika, twiske dän Atlantiske, dän Arktiske un dän Pazifiske Ozean. Dät eensige Loundskeed is mäd do Fereende Stoaten. Wan me bloot ju Fläche fon dät Lound reekent, is Kanada dät twäidgrootste Lound fon de Waareld.
Ruumstation
thumb|Juu [[ISS]]
Ju Ruumtestation is een Station in ju Waareldruumte, wier foar kuute of loange Tied Moanskene ätter wai konnen, wierbie do Moanskene in n Ruumtefoartjuuch ätter un wieruume ju Ruumtestation raisje.
Fluor
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Fluor mäd dät Symbol F un juu Oardnengstoal 9 is n gjucht elektronegativ Element.
Käädenkleeuwenge
Käädenkleeuwenge (dt. Kernspaltung) is ju Kleeuwenge fon n Atomkääden truch n Körper, maasttied n Neutron. 300px|thumb|Ferbieldenge fon Käädenkleeuwenge
Pluto
miniatur|right|Pluto Pluto (Symbole: un  ) is aan Dwäärch-Planet. Tiedwiese wude hie as fulwäidigen Planet täld, näämelk as njuugende Planet fon de Sunne oawe. miniatur|Pluto as hie sik troalt (Animation) miniatur|left|Pluto
Needer
Needer is n Noome foar ferskeedene Taxa
Wierwenge
Wierwenge mai wäkke Seelter froamd läite, man wie mouten uus litje Sproake uutbaue, dät wie ju uk in ju moderne Tied anweende konnen.
Ap Strukeljers is uum 1880 uurlääwerd: weirwen, wourw, wûrwen 'werben', wät sik woarskienelk beleeken häd ap dät Winnen fon Matrosen foar do Skiepe. Wie wieten dät jo deer bit foar n Jierhunnert uk an holten Skipbau däin hääbe.
In ju Skrieuwwiese fon däälich skuul dät heete: wierwe, woorf, wuurwen un dan sunt wie nit wied moor fon Wierwenge 'Werbung'.
22. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Poaskebloume
Ju Poaskebloume af Paaskebloume (Narcissus) is ne Foarjierbloume. Dät rakt deerfon ferskeedene Soarten mäd jeele, wiete, jeel-wiete, jeel-roode un wiet-roode Blöiten. Wäkke Soarten hääbe uk two af tjoo Blöiten an aan Stängel. Do blöie maast tou ju Paasketied in April.
Ne besunners litje Soarte, ju Narzisse Tete-a-Tete blöid al in'n Februoar af Meerte fluks ätter do Krokusse. Do hääbe uk tjoo Blöiten an aan Stängel, wieruum do uk hieren Noome kriegen hääbe.
Fon do Narzissen rakt dät fuul ferskeedene Unneroarde, wierunner uk wäkke mäd besunnere Blöiten.
In Fryslân wäide do Narzissen tou do Stinzeplonten täld.
Poatermutse (Aconitum)
Ju Poatermutse (Aconitum), uk Jan un Gräite in de Kuutske is ne krüüdige Plonte, ju der goud juun Keelde kon. Dät rakt sun tjoohunnert Soarten. In dät Tertiär waas dät ne arktiske Plonte, ju sik unner do Iestiede fon Siberien fersprat häd ätter Eurasien un Noud-Amerikoa. Do wichtichste Bloitesteede sunt fuchtige Steeden ap Bierichweeden. Do Plonten sunt oarich giftich. Ju Poatermutse skäl ju giftichste Ploante fon Europa weese.
Aal Soarten luuke Insekte un foarallen Moasiemen an un me häd do deeruum jädden as Tuunplonten. Do Bloumen bildje maasttied Druuste. Dät bupperste Bloumenblääd häd ju Foarm fon n Hälm af n Mönkenkappe un do Bloumen sitte bie wäkke Soarten uk two an two bienunner, deerhäär wäil die twäide seelter Noome.
21. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Neon
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Neon is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Ne un Atomtaal 10. Dät is n faaweloos un bolde inert Edelgas un stroalet n charakteristisken rooden Gloud uut, wan dät in Vakuum-Äntleedengsroore un Neonlaampen bruukt wäd. Dät wäd in Spuuren in ju Luft fuunen.
2003
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24.
Jiere: 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 -
Wikipedia
left|thumb|100px|Logo fon ju seelterfräiske Wikipedia thumb|Dät Logo fon Wikipedia right|thumb|James "Jimbo" Wales in Paris, 2004 Wikipedia is n Enzyklopädie ju ap dät Internet skrieuwen wäd. Ju is n Deel fon ju Wikimedia Foundation, un wäil die wichtichste un bekoandste Deel deerfon. Dät besunnere an Wikipedia is, dät et sik hier honnelt uum n Enzyklopädie basierd ap dän Wiki-Syntax; düt hat dät älke Computerbruuker mäd Tougong tou dät Internet nit bloot näie Sieden touföigje, man uk bestoundende Sieden beoarbaidje kon. Deeruum boalt me fon Eepene Software. Wikipedia wuude ap dän 15. Januoar 2001 stifted fon James "Jimbo" Wales.
Ju ängelske Wikipedia is ju ooldste un ju grootste fon aal. Ju twäide is al sänt Jiere ju düütske Wikipedia. Eend Oktober 2005 hieden doo 790.000 un 310.000 Artikkele. Fääre rakt et noch moor as 200 litjere Wikipedias.
Woalspruch
N Woalspruch is n Motto, dät sik ne Gruppe Gliekgesinde, n Person of ne Organisation rakt un wät dät Siel un ju Ansoage düüdelk moakje skäl. Sukke Mottos wäide maastens nit, so as Parolen, mündelk uutert, man skriftelk un kuume fon loange Traditione of man uut äntskeedene Foarfalle, as uut n Burgerkriech of ne Revolution.
Wierstand
Die Wierstand (dt. Widerstand) is bie n elektrisken Laiter dät Ferhältnis twiske Sponnenge un Stroom.
Bie Stroom - Laistenge - Energie sjo wie, dät wie dän Woaterstroom gratter moakje konnen truch dät Bruuken fon n braader Nib an ju Ommer. Wie kweede dan dät sun breed Nib n läigeren "Wierstand" häd as n smäl Nib.
Bie Elektrizität spielt Wierstand uk ne Rulle. Deerbie is dät so dät die Wierstand t.B. in ju Laampe sit: bie ne Autolaampe fon 60 Watt is die Wierstand twäie so groot as bie een fon 120 Watt en deeruume lukt hie uk man dän Haaldeel fon dän Stroom.
2000
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Slawiske Sproaken
Slawisk (de. slavisch) is ne Sproakgruppe ju der heert tou dät Indogermaniske.
2000
Jiere: 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 -
Slawiske Sproaken
Iendeelenge
Tou dät Slawiske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend: thumb|right|600px|Gestrich fon do slawiske Sproaken
Wierstand
Die elektriske Wierstand drukke wie uut in Ohm (Ω), wierbie 1 Ohm = 1 Volt / 1 Ampêre, uurs skrieuwen: 1 Ω = 1V / 1A.
Asien
thumb|400px|Satellitenbielde fon Asien Asien is fon sien Flakte, 44.614.500 km², sowät n Träädel fon ju Loundmasse, die grootste Waarelddeel; juust so is dät uk mäd moor as fjauer Milliarden Moanskene, moor as n Haaldeel fon ju Moanskhaid, die befoulkengsstäärkste. Touhoope mäd dät litjere Europa wäd Asien oafter tou Eurasien touhoopefoated. Uumdät Asien so groot is, uumfoatet dät masse ferskeedene Klima- un Vegetatsjoons-Rebätte fon do noudelke Poloar-Rebäte in Sibirien uur ju mäitigede Soone, uur do kontinentoale Steppen biespilswiese in Kasachstan un druuge Binnenwöisten as ju Taklamakan, bit tou dät fon'n Monsun bestimde Tropiske Klima in't Suude. Dät sunt uk bloot Biespile.
Wierstand
Wan wie wier ätter ju 60 Watt Autolaampe kiekje, ju daach 10 Ampêre look bie 6 Volt, dan mout ju n Wierstand hääbe fon 6 Volt / 10 Ampêre = 0,6 Ohm.
Asien
Lounde
Asien bestoant däälich politisk uut do naiste Stoate:
Wierstand
Ju 120 Watt Laampe lukt 120 / 6 = 20 Ampêre un häd also n Wierstand fon 6 Volt / 20 Ampêre = 0,3 Ohm. (Ju häd dan in Algemeenen ne kuutere un/af tjukkere Gloiträid as ju 60 Watt Laampe).
Poapske (Nymphaea)
thumb|right|280px|Ju wiete Poapske (Nympaea alba) Ju Poapske (dt. Seerose) is ne Woaterplonte mäd flugge Bloumen. Dät rakt Wiete Poapske un Jeele Poapske (Nuphar lutea).
Wan do Blöitenbleede oufaalen sunt, so sjucht me do Säidkapsele: ju Konke.
thumb|left|450px| Wiete Poapske (Nymphaea alba)
Linux
150px|thumb|[[Tux die Pinguin is ju Maskotte fon Linux]] Linux is die algemeen ferwoande Noome fon ne Familie ap Unix ääntede Bedrieuwssysteme. Linux is fräie Software un wäd unner ju GPL fersprat: aal unnerlääsende Wälkode is fon älkuneen fräi tou kriegen, tou bruuken, tou annerjen, tou kopierjen un tou ferspreeden. Sukke Systeme, Linuxdistributione, sunt fräi tou kriegen as uk bie moorere Bedrieuwe tou koopjen; dät Lääste oafte mäd Seeken bietou, as Unnerstutsenge, Anleedengen un uur (bietiede "nit-fräie") Software bietou.
220px|thumb|right|[[ubuntu]] Die Linux-System-Kääden is n Unix-oardigen Bedrieuwssystemkääden (äng. kernel).
Do bääst bekoande Distributione do dän Linux Systemkääden ferweende, sunt:
www.kernel.org
25. Jierhunnert
Jiere Uursicht
1977
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 1980 -
Bahamas
Do Bahamas (ängelsk: Commonwealth of The Bahamas) sunt n Ailoundkoppel in dät Karibiske Gebiet. Dät rakt uungefeer 700 Ailounde, deerfon 40 bewoond.
Geografie
Do grootste Ailounde fon dän Koppel sunt Eleuthera, Cat Island, Long Island, San Salvador Island, Acklins, Crooked Island, Eksuma un Mayaguana. Ju Steede fon ju Haudstääd Nassau lait ap dät Ailound Näi Providence. Die hoochste Bierich fon dän Äiloundekoppel is die Mount Alvernia (63 m). Do Bamahas lääse an ju Aastsiede fon do Fereende Stoaten, noudelk fon Kuba.
23. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Brobergen
Brobergen (plattdüütsk Brobargen) is n Täärp in dän Loundkring Stade in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon 6,06 km² un ap dän 31. Desember 2003 226 Ienwoonere. Brobergen waas bit tou 1972 ne oaine Meente un is nu Deel fon ju Meente Kranenburg. Ju ooldste Foarm is fon 1286 Brocberge.
1978
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 1979 - 1980 - 1981 -
Lokativ
Die Lokativ (Locativus) is n Kasus (Fal). Die Lokativ tjut Bewäägenge an. Do Präpositione fon dän Lokativ sunt in, ap, bie, ätter un Gjuchte. Dät Seelterske häd naan Lokativ, dät Limbuurchske wäil.
Lokativ in dät Limbuurchske
Seeltersk Heem is heim in dät Limbuurchske. Ätter Heem is heives. Mongs is die Lokativ in dät Limbuurchske dätsälge as die Genetiv (2.Fal), as in mörges dät fon dän Mäiden of ätter dän Mäiden weese kon. Die Lokativ trout uut tou stierwen in dät Limbuurchske.
3. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Polen
Polen (poolsk Polska) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Warschau un die Interimspräsident fon ju Republik is siet 2015 Andrzej Duda.
1976
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 1978 - 1979 -
Woaterkinkes (Nuphar lutea)
Woaterkinkes af Jeele Poapske, uk Roode Poapske is ne Woaterplonte mäd flugge jeele Bloumen. Ju is wät litjer as ju Wiete Poapske (Nymphaea).
1984
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 -
Geböärnisse
thumb|left|150px|McCandless mäd sin Düüsenruksäk buute dät Ruumte-Foartjuuch
Polen
Geografie
Polen wäd begränsed fon:
Geschichte
Ätter dän Eerste Waareldkriech wuud 1918 n näi Polen stifted, dät sien Oainständegaid juunuur ju Sowjetunion ärfoulchriek ferdäägende in dän poolsk-russisken Kriech fon 1920-1921. Bie dän Ounfang fon dän Twäide Waareldkriech wuud dät Lound deeld twiske Nazi-Düütsklound un ju Sowjetunion. Die Twäide Waareldkrieg wuud ne Katastrophe foar Polen, wierbie 20% fon ju Befoulkenge uumebroacht wuuden is. Ätter dän Kriech wuuden do Aast- un Wäästscheede ätter dät Wääste ferschäuwen, mäd n grooten twoangenen Foulksuumtoach as Foulge. Moor noch as do uur Loundere do der fon ju Sowjetunion ap Düütsklound äroberd wuuden, koom Polen unner direkten Ienfloud fon ju Sowjetunion.
In dät Jier 1989 sunt in Polen fräie Woale ouheelden. Dät wieren do eerste fräie Woale ätter dän Fal fon ju Berliner Muure.
1980
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
1999
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 -
Präteritopräsentia
Präteritopräsentia sunt Tiedwoude, wierfon dät Präsens (Geegenwoart) uut n fröier Präteritum (Fergeenhaid) äntsteen is. So skäl Seeltersk "hie weet" fon sin Indoeuropäiske Uursproang touhoopehongje mäd Latiensk "vidit" (dät hat: hie saach). Dät rakt Präteritopräsentia in masse ferskeedene Sproaken. In dät Seelterske sunt jo deer oun tou kannen, dät in dät Präsens 3.sg. dät -t failt, wüülst die Pluroal (Moortaal) ap -n uutgungt.
Präteritopräsentia in dät Seelterske un früünde Sproaken
Ferglieke t.B. dät Präteritopräsens konne mäd dät 'gewöönelke' Tiedwoud kanne:
Man ju glieke Foarm as dät Präsens fon konne häd dät Präteritum fon loope:
Wie sjo dät in dät Düütske die Unnerskeed bloot deeran tou sjoon is, dät dät -t failt: er kann.
5. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Präteritopräsentia
Präteritopräsentia in dät Seelterske un früünde Sproaken
In dän Infinitiv blift ju Eendenge eenfach -e, as bie do uur Tiedwoude: Hie mai dät wül konne.
Aal do Seelterske Präteritopräsentia
. * bie mout un weet heert dät -t tou dän Woudstam
Uk in dät Noudfräiske sjucht me dät, t.B. Mooringer:
Germanic verb
Kateeker
Die Kateeker af  Europäiske Kateeker (Sciurus vulgaris, dt. Eichhörnchen) is n Oard fon do Gnauedierte. Hie lieuwet in Europa un in Noudasien.
1981
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Kateeker
Määrkmoale
Die Europäiske Kateeker häd Strappe ap do Oore un häd n buskergen Stäit, dän dät Diert foar fuul Seeken bruukt: As Sunnenskuts, as Stjuur, foar sin Gliekgewicht etc. Sin Fäl is roodhierich af dunkerbruun.
1981
Jiere: 1978 - 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 -
Kateeker
Literatuur
Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Natrium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Natrium is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Na un Atomtaal 11. Natrium is n wook, woaksoardich, säälwerwiet, reaktiv Metal, wät tou do Alkali-Metalle heert un kumt uurfloudich foar in natüürelke Stoffe (foarallen Halit). Dät is gjucht reaktiv, baadent mäd ne jeele Flamme, wäd in Luft oxidierd un reagiert fäl mäd Woater, Gruund wieruum dät unner Oulje bewoard wäide mout.
1997
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
1982
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1979 - 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 -
Heimeldinger
thumb|right|250px|Appele fon ju Soarte "Heimeldinger" Die Heimeldinger is ne oolde regionoale Appelsoarte uut ju Faanderpalts un fon n Haardtrant. Hie is rood-jeel, saftich un n bitje suur.
Q-Kode
Do Q-Koden wuuden domoals äntwikkeld foar Telegrafie. So kuude me gau techniske Froagen staale.
Heimeldinger
Geskichte
Die Heimeldinger wuude al in Uurkunden fon 1539 un 1588 as regionoale Soarte ärwäänd. Noch in't oachttienste un njuugentienste Jierhundert waas hie inne Faanderpalts un an n Haardtrant gjucht oafte tou fienden. In do lääste Jiere toachte me dan, die Heimeldinger waas uutstuurwen, bit me wier aan oankelden oolden Boom in ju Palts foont. Die "Arbeitskreis Historische Obstsorten der Pfalz" noom sik fluks ätterdät die Boom as Heimeldinger bestimmd waas Äänten un ääntede deer litje Anten mäd. Dät Ääntjen wude oaber juust noch toue gjuchte Tied däin! Kuut leeter is die oolde Boom stuurwen. Nu rakt dät ja oaber wier junge Heimeldinger-Boome, do eerste kuuden foar n Oktober 2000 bie n Uumewaareld-Pestoor (Bie dän Oarbaidskring oarbaided uk ne säärkelke Organisation mee) bestaald wäide. Die Heimeldinger kreech dan uk symboliske Betjuudenge, hie wuude fon dän Oarbaidskring as "Obstbaum des Jahres 2000" köärd. Däälich rakt düsse Appelsoarte uk wier in toumindest een Tuunkeräi.
Q-Kode
In dän Amateurfunktjoonst wäide do uk foar Telefonie noch oafte bruukt. Do wichtichste deerfon sunt:
2004
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24.
Jiere: 2001 - 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 -
6. Jierhunnert
Jiere Uursicht
Thermostoatkroane
thumb|360px|Prinzip fon ne Miskkroane: WW = Woormwoater, KW = Kooldwoater, MW = Miskwoater thumb|360px|Thermostoat-Duschkroane fon ju Fa.Grohe in n Truchsnit
Aate
Ju Aate (Pisum sativum; düütsk: Erbse) heert tou do Puule-Frucht-Plonten of Leguminosen (Fabaceae). Ju wäd al sänt Begin fon ju Buuräi in ju Jungsteentied as Kultuurplonte tuchted, uumdät hiere Säidkoarele, do Aate, ieten wäide. Dät rakt gräine un griese Aate un uk Struukaate un wüülde Aate.
Thermostoatkroane
Thermostoatkroanen as Dusch-, Boadewonne- of Waaskdiskkroanen reeke ne konstante Temperatuur fon dät outappede Woater, unouhongich fon ju Lufttemperatuur un fon dän Druk in do Woatertoufuurlaitengen. Ju Woormwoatertemperatuur kon bit ap ne Ouwiekenge fon aan Groad Celsius fon ju Skältemperatuur konstant heelden wäide. Uut Sicherhaidsgruunde hääbe do Thermostoate an dän Ienstaalring n Speerknoop, die der ap 38 ̊C ienstoald is.
Moonige Thermostoate hääbe noch ne Woaterknooptaste, ju dän Truchflus ap 50 % begränset. Dät rakt deertou Sunneruutfierengen, in do ju Miskkoomer buute fon Kooldwoater uumspäild is, so dät ju Kroane fon buuten altied köil blift.
In dät Binnere hääbe do Miskthermostoate n Räägelder, die der fon Miskwoater uumspäild wäd. Die Räägelder bestoant äntweeder uut Bimetalträid, ju der tou n skruuffoarmigen Feeder wikkeld wuude, of ne mäd Paraffin fälde Kapsel, n sonaamd Woaks-Dienstof-Element. Bee Räagelderoarde fiere bie Temperatuurannerengen proportionoale Laangtenannerengen uut, wierbie ju Uutfierenge mäd Bimetalträid grattere Räägelweege beskrieuwe kon. Annerje sik do Touflusbedingengen (Temperatuur, Masse), so verskuft sik die Räägelder un eepent beluukengswiese slut Slitse fon do Woorm- un Kooldwoatertoulooplaitengen.
Huusnoomen
Dät rakt in Seelterlound fuul Huusnoomen (dt. Hausnamen). Do wäide uk studierd fon ju Noomenkunde.
Deerbie dreege do Huuse gewöönelk dän Noome fon fuul fröiere Bewoonere, fielicht do eerste fon ju Steede. Ap ju Wiese kon me däälich ju Uutsproake fon do oolde Noomen noch heere. Sun Noome bleeuw also beheelden wan der uk n Monmoanske ienhilkede. So is dät eegentelk n matriarchoalisk System fon Noomereeken.
As Biespil eenige Noomen fon Skäddel (fergliek ju Koarte).
Poars
thumb|right|245px|Poars Dät Poars af Postbuske (Myrica gale) is n Struuk die der in de Foan woakst un juust as ne Wüülge uutsjucht un dät Uuntjuuch ferdrieuwe konne schäl.
Määrkmoale
Dät Poars is n litjen Struuk, die normoal bloot bit tou 1,50 Meeter groot wäide kon. Dät häd roodbruune Takken un jeele bit bruunelke Blöiten. Dät is, as fuul Plonten, bloot in dän Suumer gräin, do Bleede sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un ärinnerje n bitje an Leeder.
Lieuwendsruum
Dät Poars lieuwet in do europäiske Gestriche mäd atlantisk Klima. Dät is foarallen Wääst- un Noudeuropa. Me kon dät besunners in klomme Woolde fon Fjuurenboome, Broukwoolde mäd Eed un n Foan, die tougliek Heedelound is, fiende.
Ferweendenge
Fröier häd me in moonige Gestriche dät Poars as Krüüderäi ferwoand, foarallen oawers insteede fon Hoppe in ju Bjoueräi. Mongs häd me uut Deele fon disse Plonte uk Looge moaked, wät oawers maasttied uut eekene Boark moaked wuude, af uum ju Kloodoasje etc. jeel tou klöärje.
7. Jierhunnert
Jiere Uursicht
1983
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1980 - 1981 - 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 -
2001
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24.
Jiere: 1998 - 1999 - 2000 - 2001 - 2002 - 2003 - 2004 -
50 Cent
thumb|50 Cent uut 2006 Curtis James Jackson III (* 6. Juli 1975 in New York City), beeter bekoand as 50 Cent, is n Gangsta-Rapper uut do Fereende Stoaten.
Paltsersk
Paltsersk (Düütsk: Pfälzisch; oaine Beteekenge:Pälzisch [ pɛltsɪʃ ]) is n Dialekt fon dät Düütske. Dät Paltserske kon besunners in ju Uutsproake fon Täärp tou Täärp unnerskeedelk weese. Toun Biespiel kon dät Woud "noa" (hoochdüütsk:nein) ap Paltsersk disse Lokal-Varianten hääbe: nǽ [næ ̃ː], ney [nɛɪ] un nää [nɛː]. Dät Paltserske häd as n Dialekt ook neen ofizielle Skrieuw'wiese, un so skrift, wäl dissen Dialekt uurhaud skrift, as hie wol. In Pennsylvanien baale moonige Ljuude ook n düütsken Dialekt, die dät ooldewaareldske Faanderpaltserske gans äänelk is, wült fuul fon do Ljuude uut ju Faanderpfalz ätter Amerikoa uutwonderd sunt. Sälwen beteekend sik dissen Dialekt as "Deitsch", wät die Paltserske Noome foar "Düütsk" is, of uk as "Pensilfaanisch" (ap Seeltersk "Pennsylvoansk").
Aastriek
Aastriek (de. Österreich) is n Lound in Middel-Europa. Ju Haudstääd is Wien un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2017 Alexander Van der Bellen.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Großglockner (3.798 m). Do grootste Äien fon Aastriek sunt Donau, Elbe un Rhien.
Aastriek wäd begränsed fon:
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $39.300 in 2007. In 2007 waas 1,6% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 30,3% Industrie un 68% Tjoonste.
1998
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 - 2000 - 2001 -
Wirtskup
Unner Wirtskup (mäd gratteren düütsken Ienfloud uk Wirtskaft af mäd dät griechiske Froamdwoud Ökonomie) wäd dät Heele fon aal do Iengjuchtengen, as Unnerniemen, privoate un eepentelke Huushollengen, un Honnelengen fersteen, do ju ploanfulle Däkkenge fon dän moanskelken Bedarf tjoonje. Hiertou tälle besunners ju Häärstaalenge, die Ferbruuk, die Uumloop un ju Ferdeelenge fon Göidere, so toun Biespil in Waareld-, Foulks- Stääd- un Bedrieuwswirtskup. Wilst aleer in uus Kultuur ju Buuräi ap dät maaste bedrieuwen wude; in natüürelkere Kultuuren Jeegeräi un Sammeleräi (also dät, wier dät Ieten fon kumt); rakt dät sänt ju Mechanisierenge een Äntwikkelenge, dät moor un moor Ljuude in ju Industrie un Tjoonstlaistenge wierkje. Somäd häbe däälich do Banken un Knippen ("Börsen") un sonaamde "Rating-Argentuuren" aan grooten Ienfloud ap ju Wirtskup, wilst ju lieuwendswichtige Betjuudenge fon ju Buuräi oafter ferjeeten wäd.
thumb|300px|right|Dät Spil Economica rakt n Iendruk fon aal do Konjunktuur-Ienfloude (sogoar ap seeltersk!)
In ju Wirtskupswietenskup sunt Froage un Bod wichtige Seeken.
Ju Bodsiede fon ju Wirtskup is dät Iensätten fon Produktionsfaktore:
Andeele un Hypotäike
Man nu, wan me wät Jäild sammeld häd, dan mai me dät wäil unnerbrange in n Unnerniemen, also me koopet Andeele. Un uursuume: Iek wol n Huus koopje, man hääbe dät Jäild noch nit bienonner: dan kon iek mäd dät Huus as Unnerpound ne Hypotäike kriege.
Konjunktuur
Man wan dät nu wät läpper gungt (mintwain n Jier mäd n sljuchten Aaden), dan hääbe do Ljuude minner Jäild un do Huuse wäide billiger. Dan kon dät weese, dät do Unnerpounde fuul minner wäid wäide as do roate Hypotäiken un dan kon sun Hypotäikboank pleite gunge. Uur Boanke hääbe fielicht wier Andeel deeroun un hääbe dan uk Ferluste. Dan konnen do Ljuude Nood kriege un hiere Andeele ferkoopje, so dät do billiger wäide un dan hat et dät ju Börse deelgungt.
Dät häd fuul tou dwoon mäd Optimismus un Pessimismus: ju Konjunktuur gungt ap un deel. Dät hat uk, dät die Stoat deer n bitje an moakje kon: hie kon Bedrieuwe unnerstutsje, man uk do Ienkuumen. Dät häd aal ferskeedene Ienfloude.
Abaucourt-Hautecourt
Abaucourt-Hautecourt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine (Lothringen), in Frankriek.
Dät Gebiet fon Abaucourt-Hautecourt is 9,68 km².
Abaucourt-Hautecourt häd n Ienwoonertaal fon 111 (1999).
Antarktikoa
thumb|right|Antarktikoa thumb|right|Steede fon Antarktikoa ap ju Waareldkoarte. thumb|right|Satellitenbielde fon Antarktikoa Antarktikoa is n Waarelddeel uum dän Suudpool fon ju Äide, mäd ne Loundmasse fon 13,2 Millionen km². Uum dän Waarelddeel tou lait die Antarktiske Ozean, die uurgungt in dän Pazifiske Ozean un dän Indiske Ozean. Uungefeer 90 % fon aal dät Ies ap ju Äide un 75 % fon do Swäitwoater-Reserven sunt in ju bit tou 4500 m tjukke Iesdäkke äntheelden. Uungefeer 280.000 km² fon dän Waarelddeel is iesfräi, dät is sowät 2,4 Prozent fon ju ganse Loundfläche.
Et rakt neen Lounde ap Antarktikoa, man dät rakt Lounde do Ansprüche moaked hääbe ap Deele fon Antarktikoa. Do fertreedene Lounde moakje Foarskenge ap dät Waarelddeel un deerfoar rakt et ferscheedene Foarskengsstatione. Die Arktiske Ferdraach is fon ferscheedene Lounde unnerteekend. Deeroun stoant, dät do nit bewoonde Gebiete fon Antarktikoa twiske 60 un 90 Groad suudelke Bratte bloot foar freedelke Benutsenge of wietenskuppelke Foarskenge foarbeheelden blieuwe.
Plus un Minus
Elektrizität konnen wie uut n Batterie hoalje. Sun Batterie had twäin Poole, n "Plus" (maasttieden dät kooperne Hotje) un die "Minus" (dät Gefäs uut Zink). Bie dät Woater-Modäl gunge do Woaterdruppen fon ju Ommer deel ätter dän Steen. Ju uur Kaante uut gungt nit. So is dät bie n Batterie uk: do Elektrone kuume uut ju Minus-Kaante un do gunge t.B. truch ne litje Laampe un dan ätter ju Plus-Kaante wai 1). Sun Stroom hat n Gliekstroom un ju Batterie lääwert n Glieksponnenge.
Drachten
Drachten is ne Täärp in ju Meente Smellingerlound, in dät Aaste fon ju Provints Fryslân. Dät is ju grootste Woonsteede in ju Meente mäd ungefäär 44.940 Ienwoonere (2012) un et rakt moor as 22.000 Oarbaidssteeden. Ätter Ljouwert is Drachten ju twäidgrootste Stääd in Fryslân. Buuten ju Täärp rakt et noch n litje Flugploats.
Plus un Minus
1) Me ferwachtet dät Uumekierde, man do Uutdrukke "plus" un "minus" sunt uuttoacht wuuden eer do Elektrone bekoand wieren.
Drachten
Skichte
In dät 17. Jierhunnert roate et do Täärpe Noud-Drachten un Suud-Drachten. Do lain bee an ju Drait of Dracht. 1641 wuude begonnen mäd dät Uutgreeuwen fon ju Drachtster Feart (Drachtster Kanoal). In disse Tied roate dät groote Foane in ju Region, do oubunked wuuden. In disse Tied woaksen bee do Täärpe touhoope. Eerst in dät 19. Jierhunnert wuude Drachten een Ferwaltengseenhaid. In do 1950er Jiere kreech Drachten ne näie Fabrik fon Philips, deertruch woaks ju Befoulkenge stäärk.
Magnesium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Magnesium is n chemisk Element in dät Periodensystem mäd dät Symbol Mg un Oardnengstaal fon 12. Magnesium is dät Element mäd ju oachtegrootste Ferspreedenge un uumfoatet ruund 2% fon ju Äidkoarste un dät Element is dät trääde maaste in Löösenge in Seewoater. Dit Äidalkalimetall wäd foarallen as Legierengsmiddel ferwoand, uum Aluminium-Magnesium-Legierengen tou moakjen.
Oainskuppe
Magnesium is n täämelk stäärk, säälwerwiet Lichtmetall (n Träädel as Aluminium), wät an de Luft n bitje mattierd wäd. In Pulwerfoarm wäd dät Metal heet un fangt Fjuur an de Luft un ferbaadent mäd ne wiete Flamme. Dät is stuur, dät Metall in massive Foarm antoustikken,man dät gungt licht, wan dät in tänne Striemele snieden wäd. Wan eenmoal anstikt, is dät stuur tou läskjen, deer dät in bee Stikstof (unner Bildenge fon Magnesiumnitrid) un Koolestof baadenje kon.
Algerien
Algerien is n Lound in Noudafrikoa.
Geografie
Algerien wäd begränsed
Wierstande
Wierstande sunt Bauelelemente mäd n bestimden elektrisken Wierstand. Do rakt dät in ferskeedene Soarten.
Koolewierstande
thumb|400px|Koolewierstand; do Faawen [[Faawenkodierenge|beteekenje dän Wierstandswäid.]] In ju Elektronik benöödigje wie oafte Materioale mäd n bestimden Wierstand. Deer kuuden wie fonsälwen Laampen foar bruuke, man do hääbe nit sun loange Lieuwendsduur. Buppedeem houget uk oafte nit soofuul Laistenge deeroun.
Deeruume benutsje wie "Koolewierstande", dät sunt litje keramiske Röiren mäd ne tänne Loage Koole deerap. Ap bee Eenden sit n metallen Hotje dät ju Kooleloage kontaktiert. An do Hotjene sunt dan Träide swaised uum dän Wierstand antousluuten. Oafte sit ne spiroalfoarmige Glusse in de Koole uum dän Wierstand haager tou moakjen.
Do Koolewierstande wäide gewöönelk bruukt in Wäide twiske 10 Ω un 1 Million Ω (uk wäil naamd Megohm un ounroat mäd MΩ). In sun Wierstand duur nit toufuul Laistenge oun, dan uurs wäd hie heet un gungt er stukken. Do grootste Koolewierstande duuren soowät two Watt hääbe un dan rakt et litjere fon 1 W, 1/2 W, 1/4 W, 1/8 W, 1/16 W. Ju Oumeetenge fon sun Wierstand häd also niks tou dwoon mäd dän Wierstandswäid.
Stich
N Stich beteekent ne Spielrunde bie ferscheedene Koartenspiele, do wäide deeruum uk Stichspiele naamd.
Wierstande
Uur Wierstande
thumb|400px|Träidwierstande fon ferskeedene Fermuugen. Skäl moor Laistenge in n Wierstand oun, dan wäide Träidwierstande bruukt. Dät sunt litje keramiske Röiren wier Metalträid ap wikkeld is, fluch in Spiroalfoarm un sunner sik tou berüürjen. Uur dän Träid sit dan wier n Hatte-beständige Lakkierenge häär. Gans groote konnen wäil 100 Watt feroarbaidje.
Koolewierstande annerje wäil moal n bitsken hieren Wäid. Deeruum sunt se nit oained foar Meetapparoate. Dan wäide Träidwierstande anwoand, man uk wäil Metalfilm-Wierstande. Dät sunt al wier litje keramiske Röire, man nu mäd n Metalloage deerap damped. Sukke Wierstande wäide uk wäil bruukt in Ferstäärkere, deeruum dät jo minner Geruusk reeke. thumb|left|300px|Traalwierstand foar n Knoop of Skruuweluuker. Ju Ansluutenge in de Midde gungt tou dän loopende Kontakt.
Stich
Stiche
Dän Stich wint (moaket) dän Spieler, die der ju hoochste Koarte spield häd; hie kricht do uutspielde Koarten, lait do ferdäkt foar sik ou un spielt toun naisten Stich uut.
Wierstande
Uur Wierstande
N besunneren Wierstand is die Traalwierstand af Potentiomeeter, die der bestoant uut n runden Boan mäd Koole af Träid, wier n Kontakt uur häär lapt. Ap ju Wiese kon die Wierstand ienstoald wäide. Ne Anweendenge is dät Räägeljen fon ju Luudstäärke.
Stich
Stiche
Wäkke Koarte as hoochste jält, is fon do individuelle Spielräägele ouhongich. Bie n Spil sunner Truuf (Sans atout of No trump), z. B. n äntspreekenden Kontrakt bie dät Bridge wint die Spieler dän Stich, die ju hoochstrangige Koarte fon ju uutgespielde Faawe in dän Stich laid häd. Bie n Spil mäd Truufe wint die Spieler, die dän hoochste Truuf in dän Stich laid häd. Schuul in dän Stich naan Truuf lääse, so jält ju Räägel as bie n Spil sunner Truuf.
Biespil: Cœur (Haat) is Truuf. Noud spielt ♣ 3, Aast spielt ♥ 8, Suud spielt ♣ 8 un Wääst rakt ♥ 9, so sticht Wääst mäd ju ♥ 9 as hoochsten Truuf. In n Spil sunner Truuf wuude Suud dän Stich mäd ♣ 8 as hoochste Koarte fon ju anspielde Faawe winne.
Stiche wäide ferdäkt oulaid, oulaide Stiche duuren in Algemeenen wüülst n Spil nit moor ankieked wäide, daach rakt et hier Uutnoamen: Bie dät Schnapsen is et biespilswiese oafte so, dät n Spieler do oaine Stiche truchkiekje duur un sik dän eerste Stich fon dän Juunpaatäi wiese läite kon.
Faawetwong
Faawetwong of Betjoontwong betjut, dät älken Spieler ferplichted is, ne Koarte fon ju Faawe fon ju toueerst uutspielde Koarte tou spieljen, sofier er deertou instande is (Faawe betjoonje blw. Faawe bekanne).
Wikselsponnenge
thumb|Wikselsponnenge mäd [[Effektivwäid 230 Volt un Frequenz 50 Hz as Funktion fon ju Tied.]]
Stich
Faawetwong
Besit n Spieler moorere Koarten fon ju anspielde Faawe, so houget er nit unbedingd ne haagerwäidige Koarte tou spieljen, hie houget nit tou fersäiken, dän Stich tou winnen, hie kon uk largierje. Fgl. Whist, Bridge, usw.
Adstroatsproake
Ne Adstroatsproake is ne Sproake ju der boald wäd ieuwenske n Gestrich wier jusälge Sproake (deer dan Substroatsproake) ferswuunen is. So is dät keltiske Walisiske n Adstroat fon dät Ängelske un dät Seelterske n Adstroatsproake fon dät aastfräiske Platdüütsk.
Wikselsponnenge
Uut ne Stäkdöise kumt ne Wikselsponnenge. Ju gungt nit ap moal fon Plus ätter Minus, man räägelmäitich (sjuch eerste Teekenge). Sun Ferloop hat "sinusfoarmich" un is ne Foulge fon ju Oarbaidswiese fon n Dynamo.
In ju twäide Teekenge is dät fereenfacht deerstoald mäd ne Spoule fon een Slinge, ju sik troalt in n Magnet. Ju Sponnenge V wäd unner ounuumen truch Sliepkontakte. Wan ju Spoule twäärs ap dät magnetiske Fäild stoant - as teekend - annert sik dät fon ju Spoule uumfoatede Paat fon dät magnetiske Fäild ap stäärkste un is ju Sponnenge in ju Spoule dät grootste. Wan do hoochstoundende Kaanten fon ju Spoule ap tichtste bie dän Magnet stounde, annert sik dät magnetiske Fäild man n bitsken un wikselt ju Annerenge fon Gjuchte: dan is ju Sponnenge littek un wikselt fon Polarität. thumb|In n [[Dynamo äntstoant ne Wikselsponnenge truch Traalen fon ne Träidslinge in n Magnetfäild.]]
Adstroatsproake
Stratum (linguistics)
Wikselsponnenge
Wo oafte ju Polarität wikselt, honget ou fon wo gau die Dynamo troalt. Bie do groote Dynamos fon do elektriske Säntroalen is dät so räägeld, dät ju Sponnenge 50 x pro Sekunde wikselt. Man kwäd uk: Ju Frequenz is 50 Herz (Hz). Wie konnen uk kweede dät ju Wikselsponnenge 50 Perioden pro Sekunde häd. Ju Duur fon een sun Periode is dan 1/50 Sek. = 0,02 s = 20 Millisekunden (= 20 mS).
Die groote Nutsen fon Wikselsponnenge is unner uuren, dät ju eenfach ap un deel transformierd wäide kon. Bie dän Transport fon Elektrizität uur groote Oustande wäd ne Hoochsponnenge anwoand fon Duusende Volts, deeruum dät dan die Stroom fuul läiger is un do Träide nit so tjuk hougje tou weesen. Bie Ankumst in dät lokale Nät wäd dan eerste wier tou dän praktisken Wäid fon 230 Volt deel transformierd. Die 230 Volt is nit die grootste Wäid, man dän sonaamden Effektivwäid. Die Spitsenwäid (sjuch eerste Teekenge 325V) is \sqrt{2} moal so groot, afwäil 325 Volt. Dat is so fääststoald deeruum dät dan ju effektive Sponnenge x die effektive Stroom juust wier ju ferbruukte Laistenge aplääwert.
Fääre is die Nutsen fon Wikselsponnenge, dät ju eenfacher n Motor andrieuwe kon as ne Glieksponnenge, wült dät foar ju Beljuchtenge niks uutmoaket.
Wääst-Flandern
miniatur|Ju Lokation foan Wääst-Floanders
Wääst-Flandern (eegentelk West Vlaanderen) is n Provinz fon Belgien (Regio Flandern, Vlaanderen). Dät Gebiet fon Wääst-Flandern is 3125 km² groot, ju Befoulkenge is 1.136.357 Ienwoonere (1 Juni 2004). Ju Haudstääd is Brugge. rechts
Iendeelenge
Wääst-Flandern häd oachte Arrondissemente: Brugge, Diksmuide, Ieper, Kortrijk, Oostende, Roeselaar, Tielt, Voorne. Wääst-Flandern häd 64 Meenten.
Snits (Stääd)
thumb|300px|Ju Woaterpoute fon Snits
Snits (nl. Sneek) is ne Stääd suudwäästelk fon Ljouwert un dät is ju Haudstääd fon ju Meente Súdwest Fryslân. Deer woonje ungefäär 33.000 Ljuude. Ju Stääd is bekoand um sien Snitser Woaterpoute. Uur Seeken do der froai sunt, sunt dät Stäädhuus un ju Martinisäärke.
Alwen Stääde
Snits is een fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Waddinxveen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Waddinxveen is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Waddinxveen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 29,39 km² un deer woonje 25.406 Moanskene (2012).
1996
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Atomkääden
miniatur|rechts|350px|Bau fon ju Materie N Atom bestoant uut n Atomkääden mäd deer uumetou ne Wulke fon Elektrone. Ju elementäre Iensicht in dän Bau fon ju Materie wuud 1911 fon Ernest Rutherford publizierd. Die Kääden is, sogoar beleeken ap ju Gratte fon dät Atom, gjucht littik man positiv leeden un die Dreeger fon bolde ju ganse Masse fon dät Atom. Die Kääden, so wuud leeter äntdäkt, bestoant an sik wier uut two Soarten subatomäre Paate of Nukleone: Protone un Neutrone. Buutendät rakt et noch Quarke.
1996
Jiere: 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 - 1999 -
Atomkääden
Ju positive Leedenge un deermäd ju Atomtaal fon dät Element wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Ju Masse deerjuun wäd bestimd fon ju Summe fon ju Taal Protone un Neutrone. Do twäin litje Paate hääbe bolde jusälge Masse. Dät rakt maastens wät moor Neutrone as Protone in dän Kääden.
N Biespil: n Atom fon Element 92 (Uran) häd 92 Protone in dän Kääden. In ju Natuur rakt dät two Soarten Käädene (Isotope) fon Uran: 235U un 238U. Dät eerste Isotop häd 235 Nukleone in Gansen, dät is tou tällen 235 – 92 = 143 Neutrone. Dät uur Isotop häd tjo Neutrone moor. N Mol 235U änthaalt sowät 235 Gram Masse. Ju Taal 235 is n Biespil fon n Massentaal.
Positive Leedengen steete sik enunner ou un ju Gravitationskraft, wiermäd Protone sik ennunner anluuke, is gjucht fuul (uum 1036 Moal) litjer. Dät rakt deeruum uk noch ne uur Kraft, ju der dän Atomkääden touhoope haalt. Ju wäd ju stäärke Wikselwierkenge naamd un is ap Oustande in Oardengrööte fon ju Truchmäite fon dän Atomkääden stäärker as ju ousteetende elektromagnetiske Kraft. Ap grattere Oustande is ju oawers gans swäk.
1995
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1992 - 1993 - 1994 - 1995 - 1996 - 1997 - 1998 -
Loangstwoogenseender
thumb|350px|Do Mäste thumb |right|200px|Aan Määst DHO38 is dät Roupteeken fon n Loangstwoogenseender (dt. Längstwellensender) fon ju Buundesweer, in dän Wäästfoan wäästelk fon Roomelse.