cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indien
Befoukenge
Indien is bääte China dät Lound mäd ju grootste Befoulkenge fon de Waareld. In dit Lound bildje Sproake, Religion un dät Kastensystem ne wichtige Gruunde foar wäls Bestimmenge in de Sälskup. In dät Suude (Suud-Indien) woonje foarallen dunkelfaawige Draviden un in dät Noude stamme do Ljuude ou fon do ljoachter faawede Indo-Arier, do der leeter - sowät 3500 Jiere häär - in Indien ankoomen.
An n Ounfang fon dät 20. Jierhunnert hied Indien 250 Milllione Ienwoonere, wät sik bit nu ferfjouwerfooldiged häd. Ätter ju eepentelke Foulkställenge fon 2011 lieuwden in dät Lound 1.210.193.422 Ljuude.
Religion
thumb|230px|Ganesjh in Aurangabad thumb|230px|Sträitenbewoonere fon [[Bombay]]
Johann Gottfried Hoche
thumb|right|300px|Two Sieden fon ju Woudelieste uut dät Bouk fon Hoche: Ärm (Ierm) bit Fett (Fät) Johann Gottfried Hoche (25. Sep. 1762–02. Mai. 1836) waas n Historiker, Theologe un Skriftstaaler uut Halberstadt. Leeter wuud hie Preetjer in Rödinghausen bie Minden.
Indien
Religion
In Indien stuud ju Wääse fon ferskeedene Religione, wierunner Hinduismus, Buddhismus, Jainismus un Sikhismus. Uk die Islam häd n wichtigen Ienfloud häiwed ap ju Kultuur Indiens un deertou heert Indien, touhoope mäd Indonesien un Pakistan tou do Lounde mäd dän grootste Taal Moslems. Offiziell häd Indien neen Stoatsreligion un deeertruch is dät n sekuloar Lound. Taal Anhongere fon Religione ätter ju Tällenge fon 2001 :
Johann Gottfried Hoche
Hoche un Seelterlound
Hoche waas n Beskrieuwer fon Seelterlound un ju Seelter Sproake. Hie hied oafte froamde Seeken deerfon heerd un moate deer al loange jädden moal wai, bit hie dan 1798 mäd n Früünd ju Raise moaket. Dät geen oafte tou Fout, man fon Dwergte koomen jo ap n Woain mäd Fälle ätter Ällerbrouk, wier jo baale mäd do Seelter Bootjere. Dät Ferstounden geen stuur, bit jo ap Plat ounfange. Uurigens fangt Hoche dan al mäd ne Woudelieste oun (S. 94). Uur Mäiden raisje jo dan fääre uur Marka un Seelter Äi mäd een fon do Seelter Boote, do hie uk beskrift. In Skäddel wäide jo dan gastfräi apnuumen fon dän oolde Hinrich Wilmsen, die deer n wichtigen Mon waas un uk leese un skrieuwe kuud un him dät Seelterske foarboukstabierde (S. 151). Uk wäd boald uur ju politiske Loage (Napoleon, dät Ferhältnis mäd Munster. Ätters gunge jo uur Hollen (wier hie flugge Wuchtere mäd Ooriersen saach; S. 209) ätter Uutände, wier hie sien Ploan annert un fääre ätter Lier un Oamde gungt (S. 247).
Indien
Religion
Tou do uur Religione wáide reekend do Anhongere fon dän Zoroastrismus, dän Bahaí-Gloowe en it Juudendum. Ätter Skätsenge woonje uum 5.000 Juuden in Indien, do maaste in Bombay un deeruumetou.
Johann Gottfried Hoche
Ju Woudelieste
Ju Woudelieste gungt uur alwen Sieden (S. 235-245) mäd deertou noch dät Uus Foar ap Siede 246. Minssen 1849:169 meent dät do Sproakeproben gans falsk un uunbruukboar sunt. Deerbie is Hoche uk man n poor Deege in Seelterlound weesen. Fort 1980:21 meent oawers, dät maaste Woude noch wiertoukannen sunt un dät ju Lieste n historisken Wáid häd. Fääre bespräkt Fort eenige apaate Seeken in ju Lieste.
Indien
Sproake
miniatur|Do Sproakefamilien Indiens In Indien wäide an Steeden fuul ferskeedene Sproaken boald. Ju wichtichste is dät Hindi, dät juust as dät oolde Sanskrit schrieuwen wäd in Devanagari-Skrift. Dät Hindi is ju eerste eepentelke Sproake, ju der fon ju federoale Behöörde tou ju Kommunikation ferwoand wäd. Un ju der beljoowed is in dät Geskäftslieuwend un in Glidstoaten, wier do nit Hindi baale. Buute Hindi häd Indien noch 21 uur eepentelke Sproaken un aal mädnunner rakt et deer 392 lieuwjende Sproaken.
Seelter Buund
thumb|right|300px|Die oolde [[Boanhoaf fon Skäddel, däälich dät Seelterfräiske Kulturhuus fon dän Seelter Buund, behärbierget u.u. ne Buutensteede fon ju Ems-Vechte-Welle. Buppe sunt do Faawen fon dän Seelter Buund mäd dät Seelter Woapen un do fräiske Faawen tou sjoon.]] thumb|right|300px|Die eerste Forstand fon dän Seelter Buund, 1977, mäd Otto Immer, Elsbeth Dumstorff, Heinrich Kröger, Heinz Deddens, Renate Caspary, Theo Deddens (fon links) thumb|180px|Toankebouk tou dät 25-jierich Bestounden fon ju [[Foulksdonsgruppe Seelterlound, 1995]] Die Seelter Buund wuud apgjucht in 1977 as ne fertreedende Organisation fon do Seelter, ätter dät die oolde Seelterbuund fon 1952 sun 15 Jier stilsteen hiede.
Loange Tied wuud meend, ju seelter Sproake waas nit fuul wäid. Uum 1960 wuud ju sogoar in de Skoule ferbeeden. Mäd Hälpe fon do Sproakkundigen Marron Curtis Fort un Pyt Kramer, do ju Sproake as ne wichtige Äärwe blouked hääbe, is dät Seelterske siet do 1970-er Jiere wier aplieuwed.
Wäästfoan
thumb|260px|Die Wäästfoan mäd do Määste fon dän Marine-Seender thumb|right|260px|Mechaniske Eedgreeuweräi in n Wäästfoan, 1982. thumb|260px|Marine Seender DH038 thumb|260px|Seelter Foonkieker thumb|260px| Bierich mäd Eedmul in dät Wäästfoon thumb|260px|In dät Eedkraftwierk fon [[Wiesmoor (1910) wuud fröier fuul Eed bruukt]]
Seelter Buund
Die Seelter Buund gjucht sik ap dät Bewoarjen un Äntwikkeljen fon ju Sproake. Unnersäikenge un Dokumentation fon ju seelter Geskichte, Kultuur un Gewoonhaide, as uk fon ju Uumwaareld heere fääre tou do Siele fon dän Seelter Buund. Deerfoar bewoart die Seelter Buund uk älke kulturelle Moite in sien Archive.
Ju Fereenenge sälwen häd sowät 300 Meegliedere. Twiske 30 un 40 dwo mee an fräiwillige Oarbaiden for aktive Oarbaid an ju Sproake, so as ne Seelter Grammatik un uur skrieuwen Materioal. Do Touhoopekuumen fon dän Foarstand fon dän Seelter Buund wäide uk ap Seeltersk ouheelden. Ju Organisation gruundet sik foarallen ap privoate Unnerstöänenge un Hälpe fon ju federoale Regierenge.
Die Seelter Buund is fertreeden in dät Europäiske Büro foar Minner-bruukte Sproaken. Hie is uk Meeglid fon ju Fräiske Räid un fon ju Ooldenbuurgiske Loundskup. Juust as bie do Noudfräiske hied ju Toustimmenge tou dät Europäiske Charter foar regionoale un Minnerhaids-Sproaken n wichtigen Ienfloud ap ju Anärkannenge fon ju seelter Sproake un dät Sälwengeföil fon fuul Seelter. Ju Foulksdonsgruppe Seelterlound fon 1970 wuud 1978 in dän Seelter Buund apnuumen un fon ju Gruppe wuud besleeten, ne Dracht ätter ju historiske Seelter Dracht tou dreegen.
Häärst 1995 wuud ap Initiative fon dän Seelter Buund n Projekt foar Seeltersk in do Bäidenstuune ounfangd. Ieuwenske dän Seeltersk-Unnergjucht an do Skoulen fon Seelterlound lapt där lapt uk n nai Projekt foar moor Seeltersk an do Skoulen.
Pyt Kramer is siet n 6. Meerte 2010 Eerenmeeglid fon dän Seelter Buund.
Die Seelter Buund feranstaltet jierelks ouwikseljend n Heematäiwend af n Sloachtfäst. Älk Jier in Oktober is ju Meegliederfersammlenge fon dän Fereen. Do Feranstaltenge wäide toun grooten Deel ap Seeltersk ouheelden.
Bouke
thumb|100px|right thumb|100px|right Die Seelter Buund roate 1998 dät Bäidensbouk Robin Hood fon John F. Hooker hääruut in seelter Uursättenge fon Margaretha Grosser, Ingeborg Einhaus un Johanna Evers, fääre dät Toankebouk fon dän Seelter Buund in 2002 un Die jungen Saterfriesen, 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten, uursät fon H. Münzebrock, 2009, Bouk un CD
Wäästfoan
Die Wäästfoan (de: Westermoor) is dät groote Foangestrich wäästersiede fon do seelter Täärpe.
In dän Wäästfoan bie Roomelse (Seelterlound) befint sik uk die Seender DHO38 fon ju Düütske Marine. Ju Marinefunksteede is dät hoochste begungbere Bauwierk in West-Europa (man bloot foar Suldoate). Do oachte 352,8 Meter hooge rood-wiet Maäste sunt bit tou ne Fierte fon moor as 20 Kilometer tou sjoon. Die fuchtige Foanboudem häd bie ju Woal uum ne Steede tou waälen n wichtigen Faktor weesen. Ju Marinefunksteede bleeuw loange Tied uut militariske Gruunden n wieten Fläk ap do Koarten. Wieren do Seelter 1973 noch bliede weesen, dät jo ne deer plaande Bombenousmietsteede ferhinnerje kuuden, stuuns hääbe do Nood uur ju Stroalengsbelastenge.
Äntstoundenge
Sjuch bie dän Artikel Aastfoan
Ärsluutenge fon dän Wäästfoan
Sjuch bie dän Artikel Aastfoan
Foulgen fon ju Kultivierenge fon dän Wäästfoan
Sjuch bie dän Artikel Aastfoan
Eedferoarbaidjende Bedrieuwe
Däälich sünt in Seelterlound noch n poor eedferoarbaidjende Bedrieuwe foar dät Eed uut dän Wäästfoan. Do moakje uut dän Eedmul bloot noch Substroat-Eed foar Tuunkere:
Ferbiendengen
thumb|left|500px|Such "Seelter Foonkieker" ap ne Foart in dän Wäästfoan
Finlound
Finlound  is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Helsinki un die Präsident fon ju Republik is siet 2012 Sauli Niinistö.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Haltitunturi (1324 m). Ju grootste Äi fon Finlound is die Kemijoki.
Finlound wäd begränsed fon:
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $36.000 in 2007. In 2007 waas 3,1% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 32,6% Industrie un 64,3% Tjoonste.
Bad Tölz-Wolfratshausen (Loundkring)
Bad Tölz-Wolfratshausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Barendrecht
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Barendrecht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Barendrecht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,72 km² un deer woonje 46.463 Moanskene (2012).
Ooldenbuurich (Enzyklopädie)
Oldenburg, ein heimatkundliches Nachschlagewerk is ne Enzyklopädie ap Hoochdüütsk uur dät Lound Ooldenbuurich uut dät Jier 1965. Ju wuud touhoopestoald fon Franz Hellbernd un Heinz Möller mäd dän Oarbaidskring foar Heematkunde in dän Katoolske ooldenbuurgske Koasterfereen (Katholischer oldenburgischer Lehrerverein; KOLV).
Ju rakt ap 794 Sieden Beskrieuwengen fon aal do Ooldenbuurger Meenten mäd aal do Täärpe un Buurskuppe. Deertou rakt dät Sunnerartikkele uur Themen as oolde Gjuchte, Iersenboane, Stoarke, Ticheläie mäd deertou Bielden as fon ju oolde Koarte fon Seelterlound fon 1588. Do Artikkele uur Seelterlound sunt ferfoated fon Walter Deeken, die der truch dän Seelterbuund fon 1952 Ferbiendengen hiede mäd Wäästfräislound, as mäd Prof. Jelle Brouwer, die der Skriftleeder waas fon ju Encyclopedie van Friesland fon 1958. Ju Enzyklopädie mai deeruum as Biespil tjoond hääbe.
Beemster
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Beemster is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Middenbeemster is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 72,08 km² un deer woonje 8.578 Moanskene (2012).
1663
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Limbuurich (Provinz)
Limbuurich is ne Provints fon do Niederlounde. Haudstääd is Maastricht.
1663
Jiere: 1660 - 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 -
Loundkring Göttingen
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Göttingen.
Noudmakedonien
Noudmakedonien is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Skopje.
Die Präsident fon ju Republik is Stevo Pendarovski.
Geografie
Noudmakedonien wäd begränsed fon:
10. Juni
Die '''10. Juni''' is die 161. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 162 in Skaltjiere), so blieuwe noch 204 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Groote Hungersnood in Irlound
thumb|right|200px|Toankmoal foar ju Hungersnood Ju Groote Hungersnood in Irlound (irisk: An Gorta Mór; ängelsk: Great Famine of Irish Potato Famine) waas twiske 1845 un 1852. Uurseeke waas ju Tuffelke-Fuuleräi, ju tou moorere Mis-Aadenten fierde. Ju Tuffelke waas domoals ju wichtichste Ietelweere bie do Iren, wilst Koarel un Dierte-Ärtjuuchnisse as Hiere oun do britiske Grootgruund-Oainere betoald wuuden. Ju Uundäidegaid fon ju Whig-Regierenge moakede dät aal noch läpper.
Fon wät moor as oachte Millionen Iren in düsse Tied is een Million ferhungerd un two Millionen sunt uutwonnerd.
Bergstraße (Kring)
Bergstraße is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Andy Warhol
thumb|200px|right|Andy Warhol (1977)
Andy Warhol, uurspröängelk Andrew Warhola (bädden ap dän 6. August 1928 in Pittsburgh, Pensylvanien; stuurwen ap dän 22. Februoar 1987 in New York City) is wäil die bekoandste Fertreeder fon ju Pop Art. Hie waas aan Suun fon russiniske Oolden un begon al in sien Bäidenstied, tou teekenjen un tou moaljen. Uum 1950 begon hie, uut Hoat ap ju elitäre Kunst fon do Expressionisten, mäd ju Pop Art. In düssen Stil äntwikkelde hie sik fon aan ärfoulchrieken Rekloamegrafiker tou aan waareldwied bekoanden "Star" fon ju Bieldende Kunst. Tou Begin moakede hie fergratterde Comic-Bielden, man bolde määrkede hie, dät Roy Lichtenstein in düsse Tied in New York juust dät sälge diede - un beeter! Also moaste sik Andy Warhol uurswät ienfaale läite. Leeter wude hie foarallen deerfoar bekoand, dät hie Photographien moakede un mäd ju Sieuw-Pränt-Technik präntede. Man hie moakede uk uur Seeken, so troalde hie t.B. uk Filme.
Wierke
Sien twodimensjonoale Bielden, t. B. ju bekoande Bielde fon Ju Marilyn Monroe, aan Sieuwpränt, konnen hier nit oubielded wäide, uumdät deer noch Uurhieuwergjucht ap is.
Firmenich
Johannes Matthias Firmenich roate in sien Völkerstimmen 1846 two seelter Läidertexte, do der leeter fon Minssen un uk noch fon Bröring ap Toon sät sunt: un two Gespräkke in ju originoale Schrieuwwiese ap disse Oard:
Weegen fäúre = fäire 'fiere' is dät wäil Strukeljers.
Overbetuwe
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 115,18 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Bergambacht
thumb|Loage fon ju Meente Bergambacht waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Bergambacht waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 38,05 km² un deer woonje 9.976 Moanskene (2014).
Klima
thumb|upright=1.4|Grootklimate fon juu [[Äide (effektive Klimaklassifikation ätter Köppen-Geiger):
]] Mäd dän Begriep "Klima" beteekend me dän Middelsleek fon aal Weeder-Toustande een Steedegnau so, juu jierelke Foulge fon ferscheedene Weeder-Toustande an disse Steede apnunner. Wan me nu kwäd: "Dät Klima in juu Region XY is gjucht heet", dan betjut dät nit, dät et deer neen koolde Deege rakt, sunnerje dät dät in n jierelken Truchsleek gjucht heet is. Juu Wietenskup fon dät Klima hat Klimatologie.
Andrea Pozzo
thumb|right|200px|Andrea Pozzo Andrea Pozzo, uk Puteus af Pozzi (bädden ap dän 30. November 1642 in Trient; stuurwen ap dän 31. August 1709 in Wien) waas aan Moaler un Architekt, die foarallen foar sien Trompe-l’œil-Kuppel-Fresken bikoand is. Man hie diede nit bloot praktisk moaljen, hie waas uk aan wichtigen Theoretiker fon ju illusionistiske Moaleräi fon sien Tied. Buutedät waas hie aan Laienbruur fon do Jesuiten.
Boom
thumb|right|200px|Ne [[Bouke (Fagus sylvatica)]] Mäd dän Begriep Boom wäd neen Taxon, sunnern n phänotypisk Fonsuun fon ne Plonte beteekend:
Aal doo Plonten, doo me as Boome beteekent, sunt holterch, groot woaksen, hääbe n Boomstom, Boomwuttele un n Krop mäd Bleedere. N Blääd fon n Boom kon gans ferskeeden uutsjo: Mongs as n normoal Blääd, so as dät fuul uur Plonten uk hääbe, man mongs uk gans smäl un spits, wät me uut dissen Gruund as Näddele beteekent. So wäide doo Boome uunwietenskuppelk in Näddelboome un Loofboome apdeeld. Bloot doo Näddelboome (Pinales) sunt n Taxon, dät betjut, dät älke Näddelboomoard mäd aal doo uur Näddelboome naier früünd is as mäd ne Oard, juu nit tou doo Näddelboome heert.
Äidgeskichtelke Serie
As Äidgeskichtelke Serie of eenfach bloot Serie beteekent me in ju Chronostratigraphie n äidgeskichtelk Tiedoaler, dät normoal moorere Millionen Jiere uumfoatet, wan nit moorere tjoon Millionen Jiere. Die Begriep is fergliekboar, man nit Synonym mäd dän Begriep "Epoche" uut ju Geochronologie.
24. Dezember
Die Eeuwend fon n '''24. Dezember''' is die Hillige Eeuwend, die Foareeuwend fon Wiehnoachten, wier ju Gebuurt fon Jesus fierd wäd. Deeruum, dät die Foareeuwend liturgisk blouked al toun touken Dai heert, wäd in groote Deele fon Aastriek, Düütsklound, Liechtensteen, ju Swaits un wäil toun Deel uk fon uur Lounde, al ap dän Äiwend fon dän 24. Dezember Wienoachten mäd dannenen Boom, Geskoanke un aal do Traditione fierd, wilst et dät in fuul Lounde eerste toun 25. Dezember rakt.
1662
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1659 - 1660 - 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 -
Putten
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,45 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Nyctinomops aurispinosus
Nyctinomops aurispinosus is ne Oard fon Fläddermuus. Dät Diert frät foarallen Insekten mäd wooke Körpere (neen häd Chitin-Buutenskelett).
Lieuwendsruum
Nyctionomops aurispinosus lieuwet an do mexikaniske Kusten (Aast un Wääst), in dät Suude uk in dät mexikaniske Inlound, Kolumbien, Peru, Bolivien, Venezuela un Aast-Brasilien. Ätter een Wälle rakt dät ju Oard uk ap Kuba, in uurs ne Wälle stoant deer niks fon, wäil oaber, dät do uk in Ecuador un Paraguay sunt. Deer lieuwje se bit 3.150 Meetere Hööchte, foarallen oaber unner 1000 Meetere in suumergräine tropiske Woolde, in n Busk, in Toudenwoolde un druuge Woolde.
Haagere Suugedierte
Doo Haagere Suugedierte (Eutheria) sunt doo "gans normoale" Suugedierte juunuur doo Püütdierte un doo Uursuugedierte. Me kon joo apdeele in fjauer Uuroardengen:
Doo Euarchontoglires, wiertou t.B. die Moanske heert, un doo Laurasiatheria, wiertou t.B. die Wulf heert, sunt woarschienelk Sustertaxa.
Chronostratigraphie
Ju Chronostratigraphie is ne Wietenskup, ju Steene ätter dät Oaler fon hiere Äntstoundenge oardent. Ju Chronostratigraphie is n Deelgebied fon ju Stratigraphie, ju säärm n Deelgebied fon ju Geologie is.
Bergeijk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Bergeijk is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Bergeijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 101,79 km² un deer woonje 18.323 Moanskene (2016).
Feloidea
Doo Feloidea sunt ne Uurfamilie, juu tou doo Roowdierte heert. Tou doo Feloidea (dät kumt uk fon Latiensk "Felis", die Kat) heere Dierte as die Kat. Deerjuun heere Dierte, doo genetisk moor dän Huund liekje, tou ne uur Uurfamilie, doo Canoidea (fon Latiensk "Canis", die Huund). Tou doo Feloidea heere doo Familien Felidae, Hyaenidae, doo madagassiske Roowdierte (Eupleridae), doo Herpestidae, doo Viverridae un doo Nandiniidae.
Weeder
right|thumb|200px|N Loai As Weeder (dt.Wetter) beteekent me n kuuten Toustand fon juu Atmosphäre an ne Steede ap juu Äidbupperkaante. Dät is t. B. Rien, Sunnenschien, Hatte un Keelde, man uk n beleekenen Heemel. Juu Wietenskup fon dät Weeder hat Meteorologie.
Athene
Die Noome Athene biteekent:
Renkum
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 47,12 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Utrecht (Provinz)
Utrecht is ne Provints fon do Niederlounde. Haudstääd is Utrecht.
Börde (Loundkring)
Börde is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Lucius Cornelius Sulla Felix
thumb|right|200px|Roomske Munte mäd ne Oubieldenge fon Sulla Lucius Cornelius Sulla Felix (* uum 138 f.Kr.; † 78 f. Kr., oafter kuut Sulla naamd, waas n roomsken Politiker, Fäildheer un Diktoator in ju Tied fon ju leete Roomske Republik. Hie waas n extreemen Optimoat un geen blouderch juun do Populoaren foar.
Wäidegong
In ne Tied ju Roomske Republik truch Korruptsjoon un Twistegaiden uum Loundferdeelenge un Burgergjucht in ne läipe Lääse keemen waas, moakede Sulla Karriere as Fäildheer. As Quaestor fon dän Fäildheer Gaius Marius be'eendede hie (so as hie dät deerstoalde, Marius saach dät uurs) dän Jugurthinisken Kriech un wuude ätter sien Ärfoulge in dän Buundes-Nooten-Kriech foar'n Consul foar dät Jier 88 f. Kr. kädden.
Uumdät hie sien Interessen as Konsul nit goud truchsätte kuude un buppedät fon sien Juunstriedere betruued wuude, marskierde hie in dät sälge Jier noch mäd sien Troppen ap ju Stääd Room. Masse fon sien Uppermonljuude ferwäigerden, deer mee tou moakjen, man hie diede dät daach un stoalde dät as Räddenge fon dän Stoat deer. Do Roomske Befäästigengen kuuden sunne groote un stäärke Armee nit ouhoolde.
Hie befuul dän Senoat, tweelich Ljuude uut ju politiske un militäriske Fierenge fon do Populoaren tou Stoatsfäinde tou ferkloorjen un tou ju Säikenge un Waigjuchtenge uuttouroupen. Niep nuumen doarste hie dät goarn't, sunner dät Foulk tou fräigjen un Swäddene ien tou sätten. Sulla sin Juunstrieder Publius Sulpicius Rufus wuude griepen un uumebroacht, do Gjuchte, do hie moaked hiede, ferloosen hiere Gultegaid. Hie hiede Sulla t.B. dän Bupperbefeel in dän Eersten Mithridatisken Kriech äntleeken. Marius deerjuun kuude in ju Provins Africa äntkuume.
In 87 f. Kr. look Sulla mäd sien Troppen juun Mithridates. Die stoalde sik as Befräier fon Griechenlound juun do Roomske deer un hiede in't Jier deer foar mäd dän Bloudbefeel fon Ephesos tachentichduusend Roomske un Italikere doodje lät, uum sien Kriechskassen ful tou moakjen. Die Kriech duurde bit 84 f. Kr. dan wuude n Free sleeten, die apgruunde fon dän binneren Twist in Room Foardeele foar Mithridates bood.
Nu kuude sik Sulla wier dän Kamp juun sien binne-politiske Juunstriedere ferskrieuwe. Hie look sien Troppen wieruume ätter Italien un marskierde in 82 f. Kr. foar dät twäide Moal ap Room.
Ätter ju Uurwinnenge in dän Burgerkriech liet sik Sulla noch in't Sälge Jier tou'n Diktoator moakje. Dät waas in Room foar bit tou säks Jiere legoal, unner ju Foaruutsättenge, dät die Stoat läip in Nood waas. Sulla fierde Proskriptsjoonen truch, dät hat, hie liet Liesten fon Juunstriedere aphongje, do fuugelfräi wieren un fon älkunaan uumebroacht wäide doarsten. Duusende roomske Oadelige wuuden in düsse Tied dooded. Sien Ferfoatengs-Reformen wüülen dän Senoat stäärker un demokroatiske Iengjuchtengen as dät Foulkstribunoat swäkker moakje. In 79 f. Kr. laide hie sien Diktoatuur deel un look sik in't Privoat-Lieuwend tourääch. In't Foulgejier stoorf hie.
Sien blouderge Heerskup kuude dän Ferfaal fon't Roomske Riek bloot foar kuute Tied aphoolde.
Bergen op Zoom
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Bergen op Zoom is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Bergen op Zoom is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 93,13 km² un deer woonje 66.268 Moanskene (2013).
Loundkring Hameln-Pyrmont
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Ju Haudstääd is Hameln.
Geslächtswoud
Dät Geslächtswoud (die Artikkel) rakt dät grammatiske Geslächt un bestimt dät Haudwoud. Dät rakt in ju seelter Sproake ferscheedene Artikkele, je ätter Bestimdhaid, Taal, Geslächt un Fal. Do sunt maast uut dät Ooldfräiske (afr.) outouleeden. Die 2. Fal is maast ärsät fon Konstruktione mäd fon usw.
Monnelk of maskulin (m.)
Die 2. Fal is ferswuunen bit ap eenige Uutdrukke (oukuuted tou s in säiwens).
Wieuwelk of feminin (f.)
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; . * t.B. ju Kuu is in de Weede. Also uk hier wäil dät afr. thā un uurs in aal Falle afr. thiu. Die 2. Fal säilden, as in Tied der Nood.
Seekelk of neutroal (n.)
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; afr. thā(m) is hier bloot in Räste bewoard blieuwen, as t.B. in de Huus.
Bestimde Geslächtswoude Moortaal
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; Hier äntstamt do luudgesätselk afr. thā.
Uunbestimde Geslächtswoude
{| border="1" padding="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;
Die 2. Fal is ferswuunen bit ap eenige Uutdrukke (t.B. eenes Deeges).
Fjauerpunktsmeetenge
Ju Fjauerpunktsmeetenge is ne Methode tou dät Meeten fon dän spezifiske elektriske Wierstand fon Materialien.
Truch Benutsenge fon apaate Punkte foar Stroom un Sponnenge spielt also ju Kontaktwierstand neen Rulle. Gewöönelk wäd die elektriske Stroom I toufierd twiske do bee buuterste Punkte un wäd ju Sponnenge V meeten twiske do binnerste Punkte. Wan nu die Oustand twiske twäin apfoulgjende Punkte immer gliek s is un dät Materioalmuster is fuul tjukker as s, dan foulget:
V = I.rho/2.pi.s
Is dät deerjuun ne tänne Loage mäd ne Tjukte t, ju der fuul litjer is as s, dan jält:
V = I.rho.ln4/2.pi.t,
wierbie rho die spezifiske Wierstand is in ohm.cm, wan ju Sponnenge roat wäd in Volts, die Stroom in Ampere un do Oustande s un t in cm.
In Twiskefälle, wierbie also t nit nit fuul litjer of gratter is as s, skäl me n Korrektion anweende, ju juust as do bee buppestoundene Formeln mäd Integroalreekenge bereekend wäide kon.
Anweendenge
Ju Fjauerpunktsmeetenge wäd däälich foarallen anwoand ap Hoolichlaiter-Materioale, man waas al loange wai ju Methode tou dät Meeten fon dän Äidwierstand.
Brom
Die Brom (Cytisus scoparius) is n Struuk mäd flugge jeele Bloumen, die ju Frucht in Puulen häd.
Woudgeschichte
In moonige paltserske Dialekte hat dät seelterske Woud Brom "Bremme". Fröier wuude die Brom ook bruukt, uum tou feegjen. So betjut dät ängelske Woud "Broom" nit bloot "Brom", sunnern ook "Bäisem".
thumb|left|250px|N Struuk
1604
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1601 - 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 -
2008
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24.
Jiere: 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 - 2011 -
2008 waas n Skaltjier twiske 2007 un 2009. Dät begon ap n Täisdai.
Huussääge
Ju Huussääge (Capra hircus) is n Suugediert un heert, gnauer, as domestizierde Unneroard fonne Sääge, tou do Poorhoufere (Artiodactyla) Et is ätter dän Huund un tousommen mäd dät Skäip fermoudelk dät eerste wirtskaftelk nutsede Huusdiert. Huussäägen heere tou dän Sleek fon do Säägen in ju Familie fon do Houdendreegere (Bovidae).
Produkte
left|thumb|Litje huussääge.
Stratigraphie (Geologie)
Mäd "Stratigraphie" is in n geologisken Touhoopehong dät Deelgebied fon ju Geologie, dät sik mäd Loagen fon (foarallen) Sedimentsteenmassen beschäftiget, un do hiere tiedelke Touoardenge.
Wulf
Die Wulf (Canis lupus) is een Oard fon do Roowdierte. Dät rakt fuul Unneroarde, do sik bienaist aal gjucht liekje, man besunners do domestisierde Unneroarde (Huund, Dingo un aal sowät) hääbe n apfaalend uur Phänotyp. Wulwe sunt truch moanskelke Ferfoulgenge in groote Deele fon hiere histooriske Lieuwendsruumte uutstuurwen, man däälich stounde jo in ful Lounde unner Natuurskuul, sodät jo sik wier moor un moor uutspreede.
Lieuwendsruumte
250px|thumb|left|Lieuwendsruum gräin:däälich rood:hier is hie uutsturwen Ju Koarte is uut dät Jier 2007, sänt düsse Tied häd sik die Wulf wier fääre uutspradt. Die Wulf hiede aleer een groote Lieuwendsruumte in Europa, Noudamerikoa, Asien un Noud-Afrikoa, man hie is däälich in fuul Rebätte truch moanskelke Fäindskup uutstuurwen. Dät niepe Foarkuumen fon Wulwe (aleer un däälich) is bee ap ju links stoundende Koarte tou sjoon. Tou beoachtjen is deerbie, dät bloot natüürelke wüülde Wulfs-Foarkuumen ienteekend sunt, man neen ferwüülderde domestisierde Wulwe (as t.B. Dingos, Näiguinea-Dingos un ferwüülderde Huunde, do je uk oaintelk een Unneroard fon dän Wulf sunt).
Wieruutspreedenge in Europa, besunners Düütsklound
Man die Wulf stoant däälich in fuul Lounde unner Natursküül, wiertruch hie sik wier uutspreede kon. So kumt ju Nominatfoarm Canis lupus lupus fon Aastpolen un ju Wäästpolnisk-Aastdüütske Population ätter t Wääste. In ju Lausitz roate dät in (2010) al soogen Wulfsfamieljen, ätterdät in 2000 ätter sowät 150 Jiere wier Wulwe in Düütsklound tou Waareld keemen wieren. Uk bie Altengrabow (Saksen-Anhalt) rakt dät een Wulfsfamielje, die Foar fon do litje Wulfsbäidene wude oaber in n Juni twoduusendnjuugen dooddäin. Daach kuuden fieuw litje Wulfsbäidene uurlieuwje, wät uungewöönelk is: Normoal stärft dän Haaldeel fon do Bäidene, uk wan jo fon bee do Oolden fersuurged wäide. Düsse Wulfsbäidene hääbe noch nit moal groote Bruure un Sustere, do der meehälpe konnen. In dät Gestrich ron oaber uk n Montje hääruume, dät dan mäd ju Muur n näi Poor gruundede. In 2010 roate dät wier litje Wulwe bie Altengrabow, wiertruch dät nu wier Hoopenge ap een duurhoafte Population in Saksen-Anhalt rakt. Oankelde Dierte rakt dät uk uurswain in Düütsklound, bisunners in Brandenbuurich un Mecklenbuurich-Foarpommern, oaber uk in Bayern, Läichsaksen un twisketruch uk in Hessen, man die hessiske Wulf is 2011 stuurwen. In Noudrhien-Wäästfoalen wuude Eende 2009 uk n Skäip fon n Wulf dooded, mäd genetiske Unnersäikengen is dät nu ätterwiesd. Me weet oaber nit, af dät n näien Wulf is af nit wildääge diesälge, die der uk in Hessen bekoand waas. Aan Wulf kon je fier loope. In Rhienlound-Palts wude in't Foarjier 2012 aan Wulf fotografierd, man die is bolde ätters illegoal doodskeeten wuden. Ju italieniske Unneroard Canis lupus italicus, deerfon roate dät uum 1970 bloot noch 100 Dierte in ju Region fon do Abruzzen in dän Apennin, kuude sik, ätterdät ju 1976 skutsed wuude, wier uutspreede un is däälich nit bloot moor in Italien, sunnern uk in Deele fon do frantsööske Alpen, un dän Kanton Wallis in ju Swaits tou fienden. Aan italienisken Wulf, die in Bayern ienwonderje wüül, wuude oawers fon n Auto dooded. Man dät rakt wier n italienisken Wulf die uum't Skeed twiske Aastriek un Bayern hääruumelapt, die häd uk al eenige Harte dooded, un kumt wäil uut ju Swaits af is toumindest uur ju Swaits deer wai keemen, hie wuude nämmelk in ju Swaits uk al ätterwiesd.
2011 is die hessiske Wulf stuurwen, man deerfoar koomen wier Wulwe ätter Läichsaksen wai. Ap dän Troppenäiwengsploats Munster in ju Lüünebuuriger Heede wuden in 2012 indäid junge Wulwe bädden, dät is nu ju fäärme Wulfsfoamielje in do oolde Buundeslounde. In 2013 kreech ju fäärme läichsaksiske Wulfsfoamielje wier Bäidene, buppedät äntstuude in dän Loundkring Lüchow-Dannenbierich een twäide Wulfsfoamielje, un dät äntwikkelde sik in do kuumende Jiere so fääre. In 2013 sunt foar dät fäärme Moal sänt loange Tied wier junge Wulwe in't Älsass tou Waareld keemen.
In 2016 moaste die eerste Wulf in Düütsklound, aan fon do musterske Wulwe, amtelk tou't doodskjooten fräiroat wäide, uumdät hie Moanskene apfaalend nai keemen wier un eepenbeer sien natüürelke Skjou ferlädden hiede. Weerskienelk waas hie illegoal fodderd wuuden.
Unner ju Wiele häd sik die Wulf oaber fääre uutspreede kuud. Duurhoafte Populatsjoone rakt dät (Stound 2016) in Läichsaksen, Mecklenbuurich-Foarpommern, Saksen-Anhalt, Brandenbuurich un Saksen. Oankelde Wulwe rakt dät uk in Thüringen un Släswiek-Holsten, aan oankelden Wulf rakt dät in Rhienlound-Palts un aan Bayern, uk in Baden-Württembierich sunt in't Jier 2015 al twäin Wulwe truch dän Sträitenferkier uum't Lieuwend keemen, wildääge rakt dät deer uk noch wäkke moor.
Määrkmoale
Die Wulf is ju grootste Oard in ju Familie Canidae. Hie häd normoal een Kop- un Rumploangte fon 1 - 1,60 Meeter un een Stäitloangte fon 35 - 56 cm. Dät rakt oawers uk litjere Dierte, toun Biespiel bie do Unneroarde Canis lupus arabs un bie dän Huund (Canis lupus familiaris), wierbie ju Domestikation in gans fuul ferskeedene Varianten tou sjoon is. Ju Sweeregaid fon dän Wulf is uk bie do ferskeedene Unneroarde gjucht unnerskeedelk, do Montjen (20-80 kg) sunt oawers normoal sweerer as do Wieuwken (18-55 kg). Normoal is die Wulf ap sien Bupperkaante ljoacht bruun af gries un swot sprinkelch, ju Unnerkaante is normoal jeel bit wiet. Man deer rakt dät uk Unnerskeede twiske do ferskeedene Unneroarde: So kon me uk wiete af swotte Wulwe sjo, in moonige Unneroarde is dät sogoar normoal!
Foamieljen-Oardenge
thumb|right|300px|Aan Foamieljenferbeend fon Wulwe in dän [[Yellowstone-Natsjonoalpark (USA). Dät rakt uurigens genetiske Waiwiesengen, dät dät swotte Fäl, dät wäkke Wulwe fon wäkke Noudamerikoanske Populatsjoonen häbe, truch Ienkjuusenge fon Huunde äntsteen is.]] Wulwe lieuwje in Foamieljen-Ferbeende, dät hat, dät sik een Poor bieldet, dät maasttieds touhoopeblift, bit deer aan fon dood is. Wulfs-Tieuwen konnen, uurs as do maaste tomme Huunde, bloot insen in dät Jier dreegend wäide. Do kriege Bäidene un lieuwje deermäd een Sät Tied touhoope. Die Foamieljenferbeend is goud foar een beetere Joagd, Ferdäägenge juun Fäinde un juunsiedich Woormhoolden in Winterdai. In ju fräie Natuur is dät maasttieds freedelker. Do junge Wulwe blieuwe bie hiere Oolden un hälpe bie ju Apluukenge fon do litje, so loange as jo wollen. Wan jo nit moor wollen, säike jo sik een oain Rebät un loope deer mongs moorere hunnert Kilomeetere tou, wät uurigens ju Intucht ferminnert un foar ju Uutspreedenge fon dän Wulf suurget.
Kommunikatsjoon
thumb|right|300px|Kampjende Wulwe. Tou oachtjen is ap Gestik un Mimik fon do bee. Wulwe konnen, wät jo fäile un wät jo wollen, goud in sjuunelke un heerbeere Teekene uutdrukje, do unnerskeedelk stäärk weese konnen un uk kombinierd wäide konnen. Dät sik aan Wulf meedeele kon, is foar him lieuwendswichtich: Wan Wulwe kampje, kon die swäkkere sik reeke, dan lät him die stäärkere in Raue. So gungt aan Kamp twiske twäin Wulwe säilden mäd läipe Foulgen uut. Hier sunt wäkke Biespile:
Sjuunelke Teekene:
Heerbeere Teekene:
Junge Wulwe bruuke do Teekene oafter in't Spil. Deer is dät aal nit so iedenst tou niemen.
Joagd
Joagjende Wulwe fersäike, hiere Büüte so ientousluuten, dät ju nit moor wäch loope kon. Jo griepe dan fon aal do Sieden an. Oafter is dät so, dät sik die Foamieljenferbeend apdeelt. Wäkke ferstopje sik sinnich ainewainde un uurswäkke drieuwe dät Büütediert ap do luurjende uumetou.
Kost
thumb|right|300px|Wulwe mäd aan dooden [[Harte|Hart]] Wulwe freete as typiske Roowdierte Flask. Wät foar een Flask aan Wulf frät, honget deerfon ou, wät dät deer rakt, wier hie lieuwet, kon also gjucht unnerskeedelk weese. Fon 2001 bit 2009 wuden in ju Lausitz 2000 Wulfsköätele unnersoacht. Bie do Lausitzer Wulwe moakede dät Räi mäd 52,1 Prosänt dän grootste Deel fon ju Kost uut, ätters koom die Rood-Hart (24,7 Prosänt), dan dät Wüüldswien (16,3 Prosänt), die Hoase (3,4 Prosänt) fääre do Neozoa Dam-Hart (1,5 Prosänt) un Muffel-Skäip (0,7 Prosänt). Nutsdierte moakeden bloot 0,8 Prosänt fon ju Kost uut. Dät Muffel-Skäipe bloot suk aan litjen Deel fon ju Kost uutmoakeden, lait deer oun, dät do Wulwe do al stäärk ferminnerd hieden. Dät is deertruch tou ferkloorjen, dät jo bie aan Wulfs-Angriep nit gau wächloope, sunnern ljauer juun do Wulwe kampje, do maasttieds dän Kamp winne. Do uurige 0,5 Prosänt wäide in ju Statistik mäd "uurswät" anroat ; Wulwe fange toumäts uk Fiske, Foakse un litjere Suugedierte as Muuse, un wan me dät Ferhoolden fon tomme Huunde bekieket, kon me sik uk foarstaale, dät do toumäts Plonten-Materioal, t.B. Moage-Ienhoold fon Räie af Fruchte, freete. Wan Wulwe Hunger häbe, freete do uk Oas af Kreepelgöitjen fon Moanskene. Angriepe fon wüülde Wulwe ap Moanskene koomen in Europa in do lääste füüftich Jiere bloot njuugen moal foar, fieuw moal kuude as Uurseeke ju Dullegaid fääststoald wäide.
Fäindskup un Uumetoanken
thumb|right|300px|Skilleroatsje uur ju Fäindskup twiske Wulf un Moanske, moald fon [[Alfred Wierusz-Kowalski uum 1890]] thumb|right|300px|Ju Huunderasse Karakatschan kon n Koppel Skäipe juun groote Roowdierte (sogoar Boare) ferdäägenje Die Wulf is truch moanskelke Ferfoulgenge in groote Deele fon sin oolden Lieuwendsruum uutstuurwen, uumdät sin Roup as freeselk Diert läip uurdrieuwen wude. Aaldät wüülde Wulwe bong sunt un wüülderjende Huunde fuul freeselker sunt, rakt dät bit däälich Ljuude, do der aaskje, dät me do wier ienwonderjende Wulwe fluks wier uutroodje skäl. Natuurskutsere moakje deerfoar foarallen oolde Soagen uur dän "läipen Wulf" feroantwoudelk. Oafte wäide Wulwe illegoal jeegerd, so 2007 uk aan fon twäin eerste läichsaksiske Wulwe in dän Loundkring Lüchow-Dannenbierich.
N Hinder foar ju algemeene Duldenge fon dän Wulf is, dät hie Skäipe frät: N Wulf, die normoal Wüüld joaged, wät sik gefoarelk tou Weer sätte kon, toun Biespiel Harte un Wüüldswiene, fraut sik, wan uungefoarelke Büüte tou fienden is, besunners, wan ju ienricheld is un nit gau loope kon. Sun Skäip is also n fluch Mäil foar n Wulf, un wan dät moorere Wulwe sunt, as dät normoal so is, wäide uk moorere Skäipe dooded. Dät grootste Problem skäl in düssen Faal weese, dät do uur Skäipe nit wächloope konnen un so do Wulwe truch hieren Jaachtinstinkt oafte automatisk fuul moor Skäipe doodje, as jo bruuke. Düt Problem kon me oawers lööse: Een Elektroteenelse is goud juun Wulwe, me kon se deermäd ouskräkke, aaldät jo springe konnen: Do Wulwe wieten nit, dät jo springe moutene, uum deeruur tou kuumen. Man deertou mout ju Teenelse aaltiede Stroom leede, uk wan neen Skäipe deer sunt, uurs hääbe do Wulwe gau neen Oangst moor foar ju Elektroteenelse. Noch beeter is dät, wan do Skäipe fon n Iesel af Huunde beskutsed wäide. N Iesel is möidich un stäärk un gript n Wulf fluks kiesjend un kampjend oun. Huunde sunt nit aaltiede goud, uum n Koppel Skäipe tou skuulen. N Huund, die je uk een Unneroard fon dän Wulf is, häd sälwen n Jaachtinstinkt un mout stäärk, broaf un an sien Apjääfte woand weese. Dät rakt ferskeedene Huunderassen, do der besunners goud as Skuts foar n Koppel Skäipe sunt, toun Biespiel ju Rasse Karakatschan: Disse Rasse uut Bulgarien häd een goude Taktik, nämmelk ferdeele jo sik in two Gruppen. Ju eene Gruppe häd ju Apgoawe, ätter bääten tou sicherjen, ju uur Gruppe lapt foaruut un wan deer n Roowdiert is, gript ju dät fluks oun.
Wan do Skäipe goud skuuld sunt, frät die Wulf daach ful ljauer wüülde Dierte. Wan jo daach Nutsdierte freete, wäd die Skoade maasttieds fon dän Stoat betoald. In ju Lausitz sunt do Wulwe deeruum neen groote Probleme moor foar do Skäipere, wäkke fraue sik indäid, dät dät säildene Diert sik wier uutspradt.
Domestikation
Die Wulf wuude foar loange Tied tom moaked, wanner dät niep waas, lät sik nit kweede, deer rakt dät unnerskeedelke Ansichte. Truch Domestikation äntstuuden trjo näie Unneroarde: Die Huund (Canis lupus familiaris) un do bee sänt loange Tied wier ferwüülderde Unneroarde Dingo (Canis lupus dingo) un Näiguinea-Dingo (Canis lupus hallstromi).
Bie düsse Unneroarde, do hieren Uursproang in ju Tommoakenge häbe, is noch nit fääststoald wuden, af ju Iendeelenge in düsse träin Unneroarde gjucht is:
Wüüld wudene un hoolich wüülde Huunde, do Dingos un Näiguinea-Dingos liekje, rakt dät uk uurswain ap ju Waareld, t. B. die Carolina Dog in Noudamerikoa, die wildääge mäd do Indioanere uur ju Bering-Loundbrääch keemen is.
Man wildääge häbe uk do woanelke Huunde, do in ju Unneroard Canis lupus familiaris ienoardend wäide, ferskeedene Uursproange. Wääruume skuulen nit Moanskene an ferskeedene Steeden ap dän Toacht keemen weese, Wulwe tom tou moakjen?
Antonín Leopold Dvořák
thumb|right|200px Antonín Leopold Dvořák [ˈantɔɲiːn ˈlɛɔpɔlt ˈdvɔr̝aːk] (bädden ap dän 8. September 1841 in Nelahozeves; stuurwen ap dän 1. Moai 1904 in Praag) waas aan böömisken Komponist. Hie ferboont Oainskuppe fon Klassik, Romantik un böömiske Foulksmusik, man aaltouhoope kon hie as Fertreeder fon ju romantiske Musik blouked wäide. Bisunners bikoand is sien 9. Sinfonie "Uut ju Näie Waareld". Deer oane sunt uk pentatoniske Steeden tou fienden, do oun ju Indioaner-Musik ärinnerje, un ieuwenske dät uk Synkopen, as do uut Negro Spirituals bikoand sunt. Man hie uurnoom deer neen Motive direkt fon.
Montenegro
Geografie
Montenegro wäd begränsed fon:
Rheden
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 84,89 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Bernheze
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Bernheze is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Heesch is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 90,38 km² un deer woonje 29.717 Moanskene (2014).
Bernisse
thumb|Loage fon ju Meente Bernisse waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Abbenbroek waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 68,59 km² un deer woonje 12.445 Moanskene (2012).
Meente
Ne Meente (de. Gemeinde) is juu litste politisk-geographiske Eenhaid. Mongs is dät nit bloot een Täärp af ne Stääd, sunnern moorere Täärpe (as juu Meente Seelterlound), af ne Stääd mäd doo uumlääsende Täärpe.
Fjauertaktmotor
Fon do fjauer Sleeke fon dän Kolwe is also man aan produktiv. Deertruch schokket die Motor sik. Uum dän moor gliekmäitich loope tou läiten, ferwoant me fjauer Zylindere, do der wikselwiese dän Oarbaidstakt hääbe (4-Zylindermotor).
Chronospezies
As Chronospezies beteekend me ne Oard ätter dät evolutionäre Oardkonzept.
Oligozän
Dät Oligozän waas ne Äidgeschichtelke Serie. Dät koom ätter dät Eozän un foar dät Miozän. Dät Oligozän begon foar sowät 33.900.000 Jiere un eendede foar sowät 23.030.000 Jiere.
Eozän
Dät Eozän waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Paläozän un foar dät Oligozän. Dät Eozän begon foar sowät 55.800.000 Jiere un eendede foar sowät 33.900.000 Jiere.
Düren (Kring)
Düren is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Seelter Läid
Dät Seelter Läid is ne Hymne ap dät Seelterlound un dät Seelter Foulk. Die Text fon Fikoar Schulte wäd ap juu Wiese fon "Brüder lagert euch im Kreise", komponierd fon Johann Christian Heinrich Rinck (1770-1846), soangen. Dät is nit tou ferwikseljen mäd dät oolde Seelter Läid fon M. Seeling.
Läid
Soang mäd do Seelter Sjungere
Text
''Ljuude rakt et fuul un Lounde,
''do ap Goddes Waareld stounde.
Hoase
Die Hoase (Lepus europaeus) is n Suugediert. Hie kon in dän Woold un in dät Gäärslound lieuwje, man intensive Loundwirtskaft is nit goud foar him. thumb|left|250px|N fljuchtjenden Hoase Die Hoase häd neen Hööle as dät Kanienken. Wan hie ne Gefoar sjucht, duuket hie sik in ne litje Molle un hoopet, dät hie nit blouked wäd. Wäd hie daach blouked, dan kon hie gau wächloope, mäd 50 km/h, kuut sogoar mäd 70 km/h. Hie kon 3 Meeter hooch un soogen Meeter wied springe.
Seelter Läid
Text
''Man wät gungt deer wäil uur Seelter,
''un uur't litje Seelterlound?
''Seelter jäilde aal as Bruure,
''oachtje, hälpe een de uure.
''Träf´ se sik uk in de Froamde,
''hat et fluks: "Wie sunt ja früünd".
''Eene Sproake un aan Gloowe
''un dät trjoue Haat, do dwo,
''dät wie uus am ljoosten säike
''Sälskup bie dät oaine Foulk.
''Seelterlound, dät druuch mien Wääse,
''deer wol iek begreeuwen lääse,
''wier uk al min Baab' un Bääsje
1605
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1602 - 1603 - 1604 - 1605 - 1606 - 1607 - 1608 -
Seelter Läid
Text
''sunt truch't Äidenlieuwend geen.
Seelter Texte ap Internet
Juu Seelterske Sproake wäd uk ap Internet bruukt.
Seelter Läid
Text
''Huus, wier spielden wie as Bäid´ne,
''dät Ferstopjen in de Häid´ne,
''Tikken, Räiden, Pingelpangel,
''kuud iek die ferjeete wäil?
''Seelterlound, du laist ousleeten,
''fon de Waareld gans ferjeeten.
''Man din Foan häd uus uk heelden
''fräi fon Fäinde, Kriech un Nood.
''Seelter, wie hääbe t hier goud roaked
''dan uus Lound häd sik ächt moaked.
''Häd et uus daach riekelk lääwerd
''Fjuur un Woater un sääd Brood.
''Skäddeler, Roomelster un Uutändjer,
''un wie toanke een un t sälge:
"Seelterlound, dät lieuwje hooch!"
Persoonenoomen2
Noomen A-F G-L L-X
Baukunst
miniatur|Baukunst Ju Baukunst belukt sik ap ju Wiese, wierap Huuse baud wäide.
Deerfoar hied me two Systeme:
Stiele
Uk in ju Baukunst häd me ferscheedene Stiele, do oafte touhoopehongje mäd do in do uur Kunste, t.B. ju Moalerkunst.
Oard (Biologie)
Ju Oard is ne Stappe in ju biologiske Systematik. Ju Phylogenetiske Systematik koant bloot Oarde un Supraspezifiske Taxa.
Definition
Ju Oard kon in ju Biologie definierd wäide truch...
Kaantegäärs
Dät Kaantegäärs (Holcus lanatus) woakst in Europa fuul ap fuchtige Mäiden un Weeden juust so as ap läige Foane.
Oainskuppe
Dät Kaantegäärs is een Gäärs fon gries-gräine Klöär, dät täämelk unnerskeedelk uutsjo kon - gans deerätter, wo fier sik Blöiten blw. Ieren äntwikkeld häbe. Me skuul dät as Uunkundigen nit foar muugelk hoolde, dät dät een un't sälge Gäärs is. Deeruum sunt hier two Bielden:
Rijnwaarden
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. waas ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 48,14 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Ätna
thumb|right|200px|Die Ätna fonne [[ISS|Internationoale Ruumstation (ISS) uut blouked, bie juu Eruption in't Jier 2002]] Die Ätna ap Sizilien (Italienisk:Etna of Mongibello, Sizilianisk: Etna, Èttina of Èttena) is die grootste un aktivste Vulkoan in Europa.
Best
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Best is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Best is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 35,12 km² un deer woonje 28.923 Moanskene (2012).
1520
Foarfaale
thumb|left|150px|Martin Luther sien Skrift thumb|right|200px|Illustratsjoon tou dät Stockholmer Bloudboad
Eurasien
Doo Waarelddeele Europa un Asien sunt touhoopewoaksen. Uut dissen Gruund wäide joo oafte as aan Waarelddeel blouked, die dan "Eurasien" naamd wäd. 800px|Eurasien ap juu Waareld
Etsbergisk
Etsbergisk is ne Limbuurichske Sproake, ju fon sowät 50 Moanskene boald wäd in Etsberg. In Etsberg kwäd me Etsbèrgersj.
Etsbergisk is uurs as uur Limbuurichske Sproake. In uur Limbuurichske Sproake is 'ou' (as in goud un Bouk) 'oo', in Etsbergisk is dät 'à': good un gàd (goud) book un bàk (Bouk).
Määrkmoale
ich - meuke - doe - böwm - höndj - sjlangk - sjaop - rich< > (Limbuurchsk)
Grammatik
Dät Etsbergisk hät ne swierelke Grammatik. Do Falle sunt gjucht wichtich. t Räkt 6 Falle: Nominativ, Genitiv, Accusativ, Dativ, Lokativ un Vokativ. t Räkt uk n Moortaal.
Dät Biewoud
goud is gàd.
Baâlon
Baâlon is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Region Lothringen, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Baâlon is 14,76 km².
Feenkultuur
thumb|320px|Feenkanoal greeuwe in [[Hollound]]
Ju Feenkultuur belukt sik ap ju holloundske Wiese fon Eedgreeuwen loangs Kanoale, ju sik unnerskat fon ju fon do Buuren sälwen bedrieuwene Wiese fon Eedgreeuwen in Seelterlound. Ju Feenkultuur wiedede sik fon Aastfräislound häär uk in Seelterlound, wier so do Feenkolonien Idafeen un Elisabethfeen äntstuuden.
Sköäweljen
thumb|300px|Sköäwele, so as do fröier bruukt wuuden un do der mäd Beende unner do Skoue buunen wuuden. Sköäweljen (dt. Schlittschuh laufen, eng. to skate, fra. patiner, nl. schaatsen, nfr. schure, wfr. reedride) is sik uur dät Ies foutbewäägje ap n Oard Gliedstukke, do Sköäwele.