cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Näi Tästamänt
Do Evangelien
Do tjo Evangielen fon Matthäus, Markus un Lukas sunt do synoptiske Evangelien of Synoptikere. Jo wäide so beteekend, uumdät dät twiske düsse tjo fuul moor Uureenstämmengen rakt as mäd Johannes: Uurs as dät Evangelium ätter Johannes, uumfoatje do synoptiske Evangelien foar een groot Deel dosälge Geskichten. Oafte uk noch mäd dänsälgen Apbau un dosälge Woude. Dän Uutdruk "synoptisk" kumt fon griechisk "συνοπτικός" ("synoptikós") uut ju griechiske Sproake un betjudt, dät jo touhoope bekieked wäide konnene. Dät lat tou ju Theorie, dät do Ferfoatere foneenuur ouskrieuwen hääbe (Bruukengs-Hypothese), wierfon al Augustinus fon Hippo (354 - 430) een Variante fertreeden häd, ju dät Matthäus-Evangelium foar dät ooldste heelt. Ju däälich ap't maaste fertreedene Foatenge fon ju Bruukengs-Hypothese is ju Two-Wällen-Hypothese ätter Cristian Hermann Weisse fon 1838. Deerätter is dät Markus-Evangelium dät ooldste un wuude as Wälle foar dät Matthäus- un dät Lukas-Evangelium bruukt, man ieuwenske dät Markus-Evangelium roate dät noch een twäide Wälle, ju nit ärheeldene sonaamde "Logien-Wälle" (Q). Düsse Logien-Wälle lät sik ärsluute uut do Ienhoolde, do bie Lukas un Matthäus uurlääwerd sunt, man nit bie Markus.
Do Däide fon do Apostele (Apostelgeskichte)
Ju Apostelgeskichte stommet eepenbeer fon dänsälgen Skrieuwer as dät Lukas-Evangelium, deeruum wäide do bee uk touhoopefoatjend as "lukoansk Dubbelwierk" beteekend. Dät sjucht me an ju Ienleedenge, ju sik juust as bie't Lukas-Evangelium oun dän Adressoat Theophilus gjucht. Deerbie wäd ju Apostelgeskichte uutdrukkelk as Foutsättenge fon't Lukas-Evangelium beteekend.
Do Paulusbräiwe
In dät Näie Testament rakt dät een ganse Riege Bräiwe, do Paulus as Autor of as aan fon moorere Autoren ounreeke (touhoopefoatjend "Corpus Paulinum" naamd).
Sänt Midde fon dät 19. Jierhunnerd gunge do maaste Foarskere deerfon uut, dät bloot soogen fon düsse Bräiwe wuddelk fon Paulus skrieuwen sunt. Düsse Bräiwe wäide deeruum as "protopauliniske Bräiwe" beteekend:
Buute düsse soogen Bräiwe wuuden noch moor Bräiwe uutdrukkelk in dän Noome fon Paulus ferfoated, näämelk:
Die Bräif an do Hebräer
Die Bräif an do Hebräer is monken do Bräiwe fon dät Näie Testamänt een Besunnerhaid. Die Skrieuwer is uunbekoand. In ju säärkelke Traditsjoon wuude die Bräif oafter Paulus touskrieuwen, uk wan deer naargends wät fon Paulus as Ferfoater oane stoant. Ju Fermoudenge, dät hie fon Paulus waas, koom deerfon, dät in dät Eende fon dän Bräif fon Timotheus boald wäd - aan Meeoarbaider fon Paulus. Die Ferfoater skrift, dät Timotheus wier fräi is un hie mäd him bolde ätter do Adressoaten waikuume wüül. Al Origenes (185 bit sowät 254) hiede stäärke Twieuwel oun Paulus as Ferfoater. Ju moderne Biebelwietenskup meent uk, dät hie dät nit waas. Die Skrieuwer is anonym, man dät betjudt nit dät dissen Bräif moor of minner wichtich weese skuul. Uumdät die Bräif an do Hebräer as Paulusbräif blouked wuude, is hie in do oolde Hondskrifte fon dän Corpus Paulinum integriert.
Do Kathoolske Bräiwe
Do sonaamde 'kathoolske Bräiwe' sunt nit an an aan bepeelde Persoon of Meente skreeuwen, man an ferskeedene Kristen of an ju Kristenhaid in’t algemeen. Dät Woud "kathoolsk" häd neen Beluukenge tou ju roomsk-kathoolske Säärke, man tou dät griechiske Woud "καθολικός" ("katholikós"), wät "algemeen, uumfoatjend" betjudt. Do kathoolske Bräiwe naame Petrus, Johannes, Jakobus un Judas as do Skrieuwere fon disse Bräiwe. Do maaste Theologen toanke nit dät disse Informationen uur do Skrieuwere gjucht is.
Ju Epenberenge fon dän Johannes
In Ju Epenberenge fon dänt Johannes stounde do Visionen fon dän Skrieuwer in Bräifform. Dät is uk dät lääste Bouk in dät Näie Testamänt. Et is dät eensige prophetiske Bouk fon dät Näite Testamänt un touglieks een Traast- un Hoopskrift foar do in dät Roomske Riek unnerdrukte Kristen.
Fräiske Uursättengen fon dät Näie Testamänt
thumb|Ju Uursättenge ap Seeltersk. Aal in do ooldfräiske Gjuchtstäksten wuuden bepeelde Biebeltäkste so as Dät Uusfoar (Matthäus 6:9-13) moormoals uursät. 1870 wuude "Dat Nii Testament en di Psalme" in ju noudfräiske Sproake fon Sylt uursät. 1933 waas ju wäästfräiske Uursättenge kloor. In do litjere wäästfräiske Dialekte so as dät Skiermönkoogisk un dät (uutstuurwen) Molkwardersk sunt Deele uursät. In dät noudfräiske Dialekt Mooringer wuuden do Evangelien fon Matthäus un Markus uursät. 1997 besluute Marron Fort dät ganse Näie Testamänt in ju seelterfräiske Sproake uur tou sätten. In dät Jier 2000 waas ju seelter Uursättenge fon dät Näie Testamänt kloor.
Aphorismus
Aan Aphorismus is aan oankelden Toacht, een Uurdeel of een Lieuwendswiesegaid un kon uut aan Sats of uut min Satse bestounde. Oafter foarmulierd hie een besunnere Iensjucht rhetorisk kunstriek as aalmeenen Sinspröäk (Sentenz, Maxime, Aperçu, Bonmot). Deerjuun jäilde Woude mäd Juuken un pointierde Zitoate literatuurwietenskuppelk nit as Aphorismen.
Yeat
miniatur|Yeat uut 2022 Noah Olivier Smith alias Yeat (* 26. Februoar 2000 in Irvine, Kalifornien) is n Rapper uut do Fereende Stoaten.
Barnim (Loundkring)
Barnim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich.
Kanoal (Woaterbau)
thumb|300px|right|Die Kustenkanoal Een Kanoal in n Sin fon n Woaterbau is aan Woaterloop mäd n kunstelk häärstoald Bääd. Oafter tjoont hie as Woatersträite, toumäts oaber uum ju Woater-Fersuurgenge foar'e Buuräi un Huushollengen in druuge Rebätte tou seekerjen. Uk een natüürelke Äi, ju toufoarne een natüürelk Bääd hiede, kon uutbaud un somäd tou een Oard Kanoal moaked wäide. Kanoale hääbe toumäts Slüüsen ienbaud, näämelk wan deer n Hachten-Unnerskeed oane is. Wäkke Kanoale, so as die Suez-Kanoal sunt oaber eenfach bloot ap See-Hachte truch't Lound greeuwen.
Bekoande Kanoale ap'e Naite fon't Seelterlound sunt biespilswiese die Liesbetfeenkanoal un die Kustenkanoal. Buute ju Region sunt biespilswiese die Noud-Aastsee-Kanoal, die Suez-Kanoal un die Panama-Kanoal fon groote Betjuudenge.
1965
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1962 - 1963 - 1964 - 1965 - 1966 - 1967 - 1968 -
Motor-Rääd
thumb|right|300px|Een oold Motor-Rääd uut de Tied fon'e [[Weimarer Republik]] Een Motor-Rääd of Motor-Jool (Düütsk: Motorrad) is een eenspuurich motorisierd Vehikel foar dän Sträiten-Ferkier. Maasttieds hääbe do two Joole. Dät rakt een groote Fuulfoold fon loodige un lichte, gaue un minner gaue Bauwiesen wierfoar me dan uk unnerskeedelke Fierderskiene bruukt.
Fergeenhaid
Aan eersten Foarlooper waas die sonaamde Riedwoain "Reitwagen", dän ju Firma Daimler in 1885 baude, uum dän gau loopenden, mäd Benzin bedrieuwenen Otto-Motor ap'e Prouwe tou staalen. Dät jält as dät eerste Motor-Rääd, uk wan't buute ju eene Spuur noch two litje Stöän-Reede hiede. In do foulgjende Jiere experimentierde die Rääd-Sportler Heinrich Hildebrand eerste mäd n Damp-Oundrieuw, dan mäd n Two-Takter, bit hie touhoope mäd dän Konstrukteur Alois Wolfmüller in 1894 ju Hildebrand und Wolfmüller mäd n Fjauertakt-Motor präsentierje kuude. Dät waas dät eerste in Serie baude Motor-Rääd. Al in 1897 begon nu uk ju Produktsjoon fon Motor-Reede in Frankriek, die Begin fon een groote Uutspreedenge. Bolde waas dät in Europa un Amerikoa een ärfoulchrieke Ärfiendenge.
In dän Twäiden Buurenkriech un do Balkankriege wuuden al Motor-Reede al militärisk iensät, man in n grooten Stil begon dät dan in dän Eersten Waareldkriech (1914-1918).
Ätter 1918 äntwikkelde sik die Amerikoanske Bedrieuw Harley-Davidson tou dän waareldgrootste Häärstaaler fon Motor-Reede.
In 1935 begon ju japaniske Firma Koto Trading Company, een Dochter-Firma fon Sankyo, foar't eerste moal mäd dän Lizenz-Ätterbau fon dät amerikoanske Modell Harley-Davidson Flathead. Dät waas dan dät eerste japaniske Motor-Rääd. Besunners foaroun geen dät in Japan oaber eerste ätter dän Twäiden Waareldkriech. Ätter 1945 begonnen Bedrieuwe as Honda (1948), Suzuki (1952), Yamaha (1945) un Kawasaki (1961), Motor-Reede tou bauen. Uk in Düütsklound ferhoalden sik do Bedrieuwe. So wuude in't Jier 1955 die düütske Bedrieuw NSU Motorenwerke Waareld-Määrked-Fierder foar Two-Reede (Flitsepee oaber mee ienreekend). Motor-Reede wieren je uk billiger as Automobile, wieruum do in'e Ätter-Kriechs-Tied ljauer kooped wuuden. Man do japaniske Firmen wuuden uk gratter. Ju japaniske Firma Honda äntwikkelde sik uurloang tou n grootsten Häärstaaler fon Motor-Reede un is dät bit däälich (Stound: 2017) blieuwen.
Apollo 11
thumb|Astronaut Edwin „Buzz“ Aldrin ap ju Moune. Apollo 11 waas n Ruumfoartmission fon ju NASA wierbie do eerste Moanskene ap ju Moune keemen.
Neil Armstrong, Edwin „Buzz“ Aldrin un Michael Collins begonnen dän 16. Juli 1969 hiere Mission mäd n Saturn-V-Rakete fon dät Kennedy Space Center in Florida un keemen ap n 19. Juli in n Boan uum ju Moune. Aan Dai deerätter kuuden Armstrong un Aldrin in ju Ruumfeere Eagle ap ju Moune landje, Collins bleeuw alleenich in dän Kommandomodul Columbia in n Orbit. N poor Uuren ätter ju Landenge ap ju Moune stuude Armstrong as eerste Moanske ap ju Moune, deerätter keem Aldrin. Do Astronauten weeren 22 Uuren ap ju Moune un fljoogen dan mäd Collins wier ätter ju Äide wai, weer do ap n 24. Juli landje in dän Pazifisken Ozean.
Uur ju ganse Waareld seegen sowät 600 Millionen Moanskene ätter ju Ruumfoartmission in Fiersjoon.
Neil Armstrong is ap n 25. August 2012 in Cincinnati stuurwen.
Eanjum
thumb|250px|Säärke fon Eanjum Eanjum, (Niederloundsk: Anjum) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 1.065 Ienwoonere (2014).
Mexiko-Stääd
Mexiko-Stääd (Nahuatl: Altepetl Mexihco, Spoansk: Ciudad de México) is ju Haudstääd fon Mexiko. Ju Stääd heert tou naan Lid-Stoat, man dät is ne oaine Rebäts-Köärperskup foar sik, wier moor as 8,9 Millionen Ljuude lieuwje. In dän wiederen Späk-Gäddel uum ju Stääd tou sunt dät moor as 21 Millionen Ljuude. Ju Stääd is die politiske, wirtskuppelke, kulturelle un infrastruktuurelle Middelpunkt fon Mexiko. Buppedät is dät die Sit fon't Äärtsbisdum Mexiko, man dät belukt sik nit ap dän Stoat Mexiko, wierfon dät bloot n litjen Deel uutmoaket.
Mexiko-Stääd stoant in ju Traditsjoon fon ju oolde Azteken-Haudstääd Tenōchtitlan. Do Azteken hääbe sik in dän eersten Haaldeel fon't 14. Jierhunnert junner ap een Ailound in dän Tetzcohco-See deellät un hääbe junner een groote Stääd apbaud. Dät is muugelk, dät ju Steede al toufoarne besiedeld waas, man eerste unner do Azteken wuude deer ne groote Stääd uut. In 1521 hääbe läiweloa do Spoaniere unner Hernán Cortés touhoope mäd indioanske Ferbuundede ju Stääd fernäild un hääbe ap do Ruinen fon dät oolde Tenōchtitlan een näie Stääd apbaud, un dät is Mexiko-Stääd. In dän Ferloop fon ju Kolonioal-Tied is die grootste Deel fon dän Tetzcohco-See druuchlaid wuuden, sodät fon ju uurspröängelke Ailound-Loage niks moor tou sjoon is. Wier fröier die See waas, is nu Grootstääd. Bloot in dän Stääddeel Xōchimīlco sunt noch Räste fon ju Woater-Flakte uurich blieuwen.
Portoal:Wietenskup
{| style="background:transparent;" <div style="margin: 0; border: 1px solid #87CEFA; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 150%; font-weight: bold; text-align:center"> Wietenskup & Technik
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Wietenskuppe
100px|right Exakte Wietenskuppe
Physik - Chemie - Mathematik - Informoatik - Äidkunde - Biologie - Stiernkunde
Geskichte - Philosophie - Wirtskaft - Sälskupskunde - Jura - Politik - Sproakwietenskup - Psychologie - Religione
Woolde in Seelterlound
Fon dät Suude ätter dät Noude sunt do foulgenden Woolde tou fiende:
In düssen Gestrich suudelk Strukelje flooge al siet fuul Jiere snoagens oafte Roowfuugele, so dät mon därfon uutgunge kon, dät in disse Woolde do Fuugele hier Neeste hääbe.
Portoal:Wietenskup
Wietenskuppe
Baukunde - Computere - Ferkier - Heelkunde - Huushollenge - Loundwirtskaft - Ruumfoart - Technik - Unnergjucht
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Elektronik & Technik
Internet - Personal Computer - Säikmaskiene - Informoatik
Autonavigation - Elektrolytiske Kondensatore - Fiersjoon - Radio - Spreedengswierstand - Telefonie
Elektrizität
Stroom - Laistenge - Energie - Wierstand - Laitere un Isolatore - "ächte" Wierstande - LED-Lampe - Leedenge - Plus un Minus - Kondensatore - Riegenskaltenge un Parallelskaltenge - Spoulen - Transformatore - Skaltteekene - Hoolichlaitere - Dioden - Glieksponnenge - Wikselsponnenge - Gliekgjuchtenge - Transistore - Ferstäärkere - Fäild-Effekt-Transistore - Elektrone-Röire
Optik
Brille - Elektronemikroskop - Laser - Mikroskop
Analogsignoal - Bluetooth - Digitoal - Doatenuurdreegengsrate - Fjauerpunktsmeetenge - Koabel - Telefonie - Telegrafie - Informoatik - Spreedengswierstand
Bautzen (Loundkring)
Bautzen (Sorbisk: Wokrjes Budyšin) is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen.
Portoal:Wietenskup
Elektronik & Technik
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Uur Sieden
Anatomie - Näärwensälle - Synapse
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Gouden Dai!
Wäilkeemen bie dät Portoal Wietenskup & Technik!
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Kategorien
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Friedrich Nietzsche
thumb|right|200px|Nietzsche [[1882]] Friedrich Nietzsche (bädden ap dän 15. Oktober 1844 in Röcken bie Lützen; stuurwen ap dän 25. August 1900 in Weimar) waas oaintelk aan klassisken Philologe, man hie häd ful philosophisk ättertoacht, t.B. uur Sin un Gjuchtfäidigenge fon Moroal, Metaphysik un Religion, man uk uurswät.
Hie waas Atheist (as hie dät kwaad, uut aan Instinkt hääruut) un meende, uk, wan ju Muugelkhaid blift, dät dät wät buppe ju Natuur rakt, dät me dät nit roakje kon un dät dät do Moanskene deeruum eenerläi weese skuul. Hie uurlaide uk ful uur Moanskene, uur ju Äntwikkelenge fon dän moanskelke Gäist un dät Touhoopelieuwend fon Moanskene.
So gjucht bekoand wuden is Nietzsche läiweloa in do 1890er Jiere, man deer häd hie wäil niks moor fon meekriegen, uumdät hie - wildääge in Foulge fon Syphilis, man dät is nit heel un aal kloor - maal un dement wuden is. Leeter hiede hie noch een poor Sleeke, sodät hie nit moor baale un stounde kuude. Hie waas fieuwunfüüftich Jiere oold, as hie oun een Omme-Seeregaid un do Foulgen fon noch aan Sleek stoorf.
Nietzsche unner dän Ienfloud fon Wagner un Schopenhauer
Fon 1872 bit 1876 stuude Nietzsche unner dän Ienfloud fon Richard Wagner un Arthur Schopenhauer. Wät hie skreeuw, hiede aan romantisken Iensleek. In düsse Tied äntstuuden do Wierke
Ju „fräigäistige“ Tied
In ju Tied 1876 bit 1882 stuude Nietzsche nit moor so unner do Ienfloude fon Wagner un Schopenhauer. Wietenskuppelk-empiriske Ärkantnis stuuden in dän Faandergruund. Insteede fon touhoopehongjende Ounhonnelengen treede nu Aphorismen-Goaderengen ap, do dän Ienfloud fon do Frantsööske Moralisten düütelk moakje. In düsse Tied skreeuw hie:
Do leete Wierke
In do leete Wierke (1886 bit 1888) wäide Seeken, do Nietzsche eer al antoacht häd, fääre uutfierd un skäärper foarmulierd. Ieuwenske Aphorismen un Sentenzen rakt dät nu wier loangere Ouhonnelengen. In düsse Tied skreeuw hie:
1966
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Roman Lob
thumb|right|150px|Lob uut 2013 Roman Häst Lob (bädden ap dän 2. Juli 1990, Düsseldorf, Düütsklound) is n düütsken Sjunger.
Bayreuth (Loundkring)
Bayreuth is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Gotlound
thumb|Ju Kuste fon Gotlound Gotlound is n swedisk Ailound un n historisken Provinz. Ätter dät däniske Seelound is Gotlound dät twäidgrootste Ailound in ju Aastsee. Dät häd 57.004 Ienwoonere (2009) ap ne Fläche fon 2.994 km² un mät 57 km bie 22 km. Die hoochste Bierich is die Lojsta (82 m). Uungefeer 40 % fon ju Ailoundbefoulkenge (22.660 Moanskene) woont in ju Haudstääd Visby.
1966
Jiere: 1963 - 1964 - 1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 1969 -
Roman Lob
Hie keem ap n 26. Moai 2012 bie dän "Eurovision Song Contest" in Baku, ju Haudstääd fon Aserbaidschan, mäd dät Läid "Standing Still" foar Düütsklound ap n 8. Ploats.
Suumertied
thumb|Do ljoachtblaue Lounde bruuke däälich ju Suumertied, do orangene Lounde bruuke ju nit moor, un do roode Lounde hääbe ju Suumertied silläärge nit bruukt. Ju Suumertied is in do Suumermounden ne Tied in bepeelde Lounde of Regione ap ju Waareld, do Deel weese konnen fon ferskeedene Tiedzonen, wierbie ju Klokke ne Uure foaruut gungt. In dät Foarjier wäd ju Klokke dan ne Uure foaruut sät un in dän Häärst ne Uure wieruume.
Geskichte
Ju Suumertied foar dän eersten Moal infierd in ap n 30. April 1916 in dät Düütske Riek un in Aastriek-Ungarn, in dätsälge Jier foulgede Dät Fereeniged Köönichriek fon Groot-Britannien un Irlound. In dät Jier 1975 besluuten do maaste Lounde fon ju doomoalige Europäiske Meenskup foar ju Ienfierenge fon ju Suumertied. Dät Besluut wuude 1977 uumesät.
Motivation
Ju Dailjoachtphase lait truch ju Suumertied ne Uure leeter. Foar fuul Moanskene fäilt dät as ne Ferlaangerenge fon ju Daitljoachttied. So is ju Sunneapgung an et Begin fon n Suumer uum 04:30 Uure Suumertied insteede fon 03:30 Uure Normoaltied. Deertruch ferskuuwet ju Tied fon ju Sunneunnergong fon ungefeer 21:00 Uure Normoaltied ätter 22:00 Uure Suumertied. Uumdät do maaste Moanskene uum 3 of 4 Uure mäidens noch släipe, un uum 22 Uure äiwends noch nit, un do Moanskene sik moor an ju Kloktied anpaasje insteede fon ju Daitied, ferskuuwet sik ju deerbie heerende Woakphase fon do maaste Moanskene ätter ju Dailjoachtphase. So konnen do Moanskene äiwends loanger Seeke dwo mäd Dailjoacht un woormere Äiwende, wier foarallen dät Jungfoulk bliede mäd is.
Ealsum
thumb|300px|Ealsum Ealsum, (Niederloundsk: Aalsum) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 145 Ienwoonere (2014).
Ubbehusen
Ubbehusen (düütsk: Ubbehausen) is ne litje Buurskup in dän noud-wäästelken Timpe fon Seelterlound. Noudelk fon Ubbehusen läit Roagebierich, Meente Bäärsel. Aastelk fon Ubbehusen is Klaaster. Fröier heerde Ubbehusen tou ju Johannieter-Kommende Boukeläsk.
Antigua un Barbuda
Antigua un Barbuda (ängelsk: Antigua and Barbuda) is aan uunouhongigen Stoat binne dän Commonwealth, die twiske dän Noud-Atlantik un ju Karibik lait, suudaastelk fon Puerto Rico in do Litje Antillen. Die Stoat wuude uut do Ailounde Antigua un Barbuda bilged, uk dät oulaine, uunbewoonde Ailound Redonda heert deer tou.
Geskichte
Fon sowät 10.000 f. Kr. an wuude dät Ailound eerstmoals fon Indioanere besiedeld. Die ienheemske Stom fon do Siboney wuude bit 1200 fon do Arawak-Indioanere fertroangen. Leeter fällen do Kariben uut Suudamerikoa ien un ferspratten sik in dät Rebät.
Moor as hunnerd Jiere leeter koom Barbuda (1628) in britisken Besit. Ju Regierenge moakede sik Moite, dät Ailound besiedeljen tou läiten, man dät slumpede nit. Fjauer Jiere ätters wuude Antigua fon St. Kitts un Nevis uut truch britiske Siedlere kolonisierd. Do Siedlere bauden junner foar't eerste Tebak oun. Saint John’s wuude as eerste duurhoaftige europäiske Siedelenge apgjucht.
In't Jier 1680 geenen wiede Deele fon Barbuda in dän Besit fon ju Familie Codrington uur, ju hier ju ätter him benaamde Siedelenge as Ferwaltengs-Säntrum anlaide. Fieuw Jiere leeter wuuden ap do Ailounde Sukkerroor-Plontengen anlaid, wier grootstendeels afrikoanske Sklouen ap oarbaideden.
thumb|left|250px|Teekenge fon dän Äntdäkker [[William Clark fon een Määlne ap Antigua (1823)]] Admiroal Horatio Nelson baude in 1784 ap Antigua aan Kriechshoawen. Apgruunde fon dän stoarmseekeren Hoawen wuude English Harbour tou't Haud-Kwattier fon ju Flotte ap do Antillen uutbaud. Uumdät ju Flotte deer waas, wuuden do lääste Seeroowere ferdrieuwen. Ju Skloueräi wuude in 1834 ferbeeden, wiertruch do Plontengen hieren wirtskuppelken Gruundsleek ferloosen. So koom minner Jäild ap dät Ailound. In 1860 koom dät tou ju Fereenigenge fon Antigua un Barbuda, die Noome fon ju Kolonie waas deerbie bloot Antigua.
Unner ju Fierenge fon dän leeteren Premierminister Vere Cornwall Bird foarmde sik fon 1940 an een Uunouhongegaids-Bewäägenge. Al Säks Jiere leeter kreegen do Ailounde een oain Parlemänt. Antigua un Barbuda kreegen in 1956 dän Stoatus fon een oainstoundige Kolonie. Fon 1958 bit 1962 tou heerden do Ailounde tou ju Provinz fon ju Wäästindiske Föderatsjoon.
Do Ailounde trieden in 1967 dät Koppel fon do West Indies Associated States bie. Jo kreegen hiertruch ju fulstoundige binnepolitiske Autonomie, buutepolitiske Beloange wuuden fon't Fereende Köönichriek fersuurged. In'n Moai 1968 wuude die Stoat Lid fon ju Caribbean Free Trade Association (CARIFTA). Ju sänt Jierhunnerde dominierjende Sukkerroor-Wirtskup wuude in 1972 ienstoald. Ap dän 1. November 1981 kreegen do Ailounde ju Uunouhongegaid fon't Fereende Köönichriek unner dän näien Noome Antigua un Barbuda.
Berchtesgadener Land (Loundkring)
Berchtesgadener Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Katamaroan
thumb|right|350px|An Katamaran as Fiskerboot Aan Katamaroan of Dubbelrump-Boot (düütsk: Katamaran) is n Skip of n Boot, dät twäin Rumpe häd, do fääst ferbuunen sunt. Sunne Ferbiendenge kon uut n Dreegedäk, man uk uut Boolken bestounde.
Dät rakt eenfache Katamaroane, do uut twäin ferbuunene Eenboome bestounde, man uk Motor-Boote un sogoar groote Feerskiepe, do as Katamaroan baud sunt.
Ju eerste Uurlääwerenge fon n Katamaroan kumt uut dän Twäiden Punisken Kriech. Domoals skällen do Striedkrääfte fon't Roomske Riek een Skip mäd twäin Rumpe bruukt hääbe, uum ju Stääd Syrakus ientouniemen. Man ju Bauwiese wuude al in't Oalerdum wier ferjeeten. Fon't 18. Jierhunnert oun sunt wier oankelde Katamaroane un Trimaroane in Europa baud wuden. In uur Rebätte fon'e Waareld wuuden traditsjoonell moor Katamaroane baud as in Europa. So foont die Frantsoose Éric de Bisschop (1891 - 1958) uut, dät do Polynesiere oafter mäd Dubbelrump-Boote ap'e hooge See unnerwaiens wieren un fersoachte dät sälwen uk moal. Dät skäl mee deertou biedrain hääbe, dät ju Technik bekoander wuude un in dän moderne Skipsbau ferstäärked iensät wäd.
Die etymologiske Uursproang fon dät Woud lait in ju Tamiliske Sproake, ju foar'aaln in Suud-Indien, Singapur un Sri Lanka boald wäd. Uus Uutdruk "Katamaroan" kumt fon dät Woud கட்டுமரம் (kaṭṭumaram), touhoope sät uut kaṭṭu (Beend, Pak) un maram (Boom) in n Sin fon "Boot uut touhoope pakkede Boomstomme".
Skagerrak
Dät Skagerrak is n Deel fon ju Noudsee, twiske Dänemark in dät Suude, Norwegen in dät Noude un Sweeden in dät Aaste.
Bäisem
Aan Bäisem is een Reewe, uum tou feegjen. Dät honnelt sik uum ne Oard Bäärsel mäd Steel. Dät rakt loange Bäiseme un Hondbäiseme.
Bäiseme wäide uut ferskeedene Materioaljen häärstoald: Dät rakt tou n Biespil Sträi-Bäiseme, Brom-Bäiseme, Heede-Bäiseme Bjunt-Bäiseme, Takken-Bäiseme, Hoangstehier-Bäiseme un Plastik-Bäiseme.
Suudafrikoanske Republik
Ju Suudafrikoanske Republik (Niederloundsk:Zuid-Afrikaansche Republiek of ZAR), oafter uk Transvaal-Republik naamd, waas n uunouhongigen Stoat in't suudelke Afrikoa, die wilst dän twäide Haaldeel fon dät njuugentienste Jierhunnert deer waas.
Ju is nit tou ferwikseljen mäd ju Republik Suudafrikoa fon däälich.
Uum 1835 wonnerden niederloundsk-stommige Buuren in dän sonaamde Groote Träkk in dät Rebät ien un gruundeden ju uunouhongige Suudafrikoanske Republik. Dät Rebät fon ju Republik waas leeter bekoand as ju suudafrikoanske Provins Transvaal. Ju ZAR waas uunouhonging fon 1857 bit 1877 un leeter noch moal fon 1881 bit 1900 ätter n ärfoulchrieken Apstound fon do Buuren in dän Eerste Buurenkriech. Ju wuude in't Jier 1900 wilst dän Twäide Buurenkriech fon't Fereende Köönichriek eendgultich annektierd, wät fääststuude, as in 1902 do lääste buuriske Troppen kapitulierden.
Dät Parlemänt, die "Volksraad", hiede fjaueruntwintich Sitte un mätte fon 1890 oun in dän Ou Raadsaal in Pretoria.
1968
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1965 - 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 -
Kenunne
thumb|right|250px|Kenunnen uut napoleonske Tied ap ju middel-[[Rhien|rhienske Marksbuurich]] thumb|right|250px|Sowjetiske Panzer-Ouweer-Kenunne uut dän [[Twäiden Waareldkriech]] Een Kenunne is een sweere Fjuurwoape. Dät Woud beteekent foar'aaln sukke sweere Fjuurwoapen, wiermäd me eenigermäiten liekuut skjut.
Fonsäärm fljucht ju Leedenge aaltied in een Paroabel, man ju is in dän Fal fon ne Kenunne besunners sacht. In't Militärweesen fon dän foarige Warschauer Pakt waas ju Kenunne fon'e Äid-Artillerie as liekuutskjootende, sweere Fjuurwoape mäd een Roor-Haagerenge fon bit tou +40° un een Roorloangte fon moor as 30 bit 70 Kalibere definierd.
Haubitzen, Mörsere, Raketensmietere of Granatsmietere tälle also nit tou do Kenunnen, uumdät ju Leedenge fon düsse Woapen ap een krummere Boan fljucht, eerste liekap in'n Heemel un dan wier liekdeel.
Felix Mendelssohn Bartholdy
thumb|200px|right|Felix Mendelssohn Bartholdy een [[Aquarellmoaleräi|Aquarell fon James Warren Childe ]] Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy (maast kuut: Felix Mendelssohn Bartholdy, bädden ap dän 3. Februoar 1809 in Hamburg; stuurwen ap dän 4. November 1847 in Leipzig) waas aan Pianist, Oargelist un Komponist fon ju Romantik. Hie jält uk as die fäärme Dirigent in ju Foarm fon däälich. Ieuwenske ju Musik diede hie uk moaljen. Hie waas een Bäidensbäiden fon Moses Mendelssohn, dän bekoande joodske Philosoph.
Lufthoawen Cam Ranh
300px|thumb|right|Lufthoawen Cam Ranh Lufthoawen Cam Ranh is die Lufthoawen foar Nha Trang, Khanh Hoa Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 36 km fon dät Säntrum fon Nha Trang.
Biberach (Loundkring)
Biberach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Swonnebierich
Swonnebierich (düütsk: Schwaneburg) is ne Buurskup in ju Meente Ait. Dät lait suudelk dän Kustenkanoal un suudelk Swonnebiergerfoan.
Noome
Ju Buurskup hiede fröier Schwaneberg, dän Noome -berg is blood in dät Seelterske äärholden blieuwen.
Voorne aan Zee
thumb|Loage fon ju Meente
Voorne aan Zee is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hellevoetsluis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 189,82 km² un deer woonje 73.000 Moanskene (2023).
Luchtskip
thumb|right|350px|Aan [[Zeppelin NT in't Jier 2005]] Een Luchtskip (düütsk: Luftschiff) is een Luchtfoartjuuch, dät sik ap dät Prinzip "Lichter as Lucht" gruundet un - tou Unnerskeedenge fon n Ballon - goud stjuurd wäide kon. Foar groote Luchtskiepe wuude as Dreege-Gas aleer Woaterstof bruukt, däälich is dät maasttieds Helium. Litjere Luchtskiepe oarbaidje oafter mäd Heet-Lucht.
Fergeenhaid
Ju Äntwikkelenge begon al in't 19. Jierhunnert. Moorere Fersäike, Luchtskiepe mäd naue Stjuurenge tou bauen, slumpeden nit. Dät eerste äächte Luchtskip wuude in 1884 foar't Frantsööske Militär baud un hiet uk La France. Dät hiede een Loangte fon 50,42 Meetere. Uum 1900 wuude uk in uur Lounde ju Äntwikkelenge in Gong sät. Monken uurswäkke in Düütsklound (t.B. Luftschiffbau Zeppelin), un in do Fereende Stoaten fon Amerikoa (t.B. Goodyear).
Man ju groote Tied waas in dän eerste Haaldeel fon't 20. Jierhunnert. Do groote Ferkiers-Luchtskiepe domoals wuuden mäd Woaterstof fäld, un uk wan dät domoals al ploand waas, ap Helium uumetoustiegen, wuude dät eerste ätter ju groote Tied uumesät.
Dät roate oaber moorere sweere Uunfaale. So Besunners beoachted wuude ju Hindenburg-Katastrophe, as ap n 6. Moai 1937 die Zeppelin LZ 129, naamd "Hindenburg", bie'e Loundenge in Lakehurst (New Jersey, USA) in Bround koom un 35 fon do 97 Ljuude in't Luchtskip stoorwen. Dät Uungluks-Luchtskip waas mäd een Loangte fon 245 Meetere al groot nouch baud, uum bolde ap Helium-Bedrieuw uume tou stiegen, man noch wuude dät mäd Woaterstof bedrieuwen, sodät dät n läipen Bround reeke kuude. Buppedät koom ju Äntwikkelenge fon Fljoogere in Gong, do bolde ne haagere Betjuudenge hieden. Deeruum roate dät ätter 1940 foar loange Tied neen groote Ferkiers-Luchtskiepe moor.
Bloot in dän militäriske Beriek, besunners fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa, man uk fon ju Sowjet-Union un uurswäkke, wuuden ätter dän twäide Waareldkriech noch fääre Luchtskiepe iensät. Wichtich waas deerbie noch aaltied Goodyear. In dän militäriske Beriek häd dät Luchtskip oaber sänt Ounfang fon do 1960er Jiere neen wuddelke Betjuudenge moor.
Foar Jiertjaande wuuden also man litje Luchtskiepe as Rekloame-Dreegere baud, Grootprojekte wuuden toumäts ountoacht, man foar Jiertjaande nit uumesät.
Man ju wichtige Düütske Luchtskip-Firma Zeppelin kuude fääre daach uurlieuwje, uumdät ju uur hiere Dochter-Firmen uk uurs nouch Jäild fertjoonje kuude. Luchtskiepe hiede ju Firma sänt 1940 nit moor bedrieuwen. As in do 1990er Jiere nu wier ju näie Äntwikkelenge fon groote Luchtskiepe begon, bedeeligede sik uk die oolde Zeppelin-Konzern, in dän sien Traditsjoon sik ju näie Firma Zeppelin Luftschifftechnik deeruum sjucht. Sänt dän 18. September 1997 fljooge Luchtskiepe fon'e Bauriege Zeppelin NT. Uk ju Amerikoanske Firma Goodyear wol ju oaine Häärstaalenge apreeke un häd sänt 2014 Zeppelin NT-Luchtskiepe in hiere Flotte. Man die Zeppelin NT is mäd 75 Meetere een fuul litjer Modell as do oolde Zeppeline. Deerfoar kon hie fonsäärm uk minner Fracht un Ljuude in'e Lucht brange.
In't Fereende Köönichriek rakt dät uk wier een groot Projekt: Mäd dän Airlander wäd een sonaamd Hybrid-Luchtskip äntwikkeld, dät Luchtskip-Technik (Apdrift truch Dreege-Gas) un Fljooger-Technik (Aerodynamiske Apdrift) kombiniert. In 2016 flooch die Airlander 10, mäd een Loangte fon 92 Meetere un een Bratte fon 42 Meetere, foar't eerste Moal, man dät roate n poor Pannen. Nu wäd die Airlander 50 baud, die noch gratter wäide skäl.
Aasterhusen
Aasterhusen is ne Buurskup fon ju Meente Bäärsel. Fröier heerde Aasterhusen tou ju Klaasterkommende Boukeläsk.
Nunnenklaaster
Fröier skäl deer n Nunnenklaaster weesen hääbe. Doo Nunnen hieden ne Fääre ap de Äi un ruuderden smäidens ätter de Kapelle fon Klaaster uum de hl. Misse tou heeren. Dät Gäärslound wier joo truch geenen hat däälich noch Nönkenwiske.
1967
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Araukoanske Sproaken
Do araukoanske Sproaken (düütsk: Araukanische Sprachen) sunt een suud-amerikoanske Sproakfamilie in Chile un Argentinien ju bloot ut do Sproaken Mapudungun (ISO 639-3: arn) un Huilliche (ISO 639-3: huh) bestoant. Historisk heerden noch moor, unner ju Wiele uutstuurwene Sproaken in ju Familie, so biespilswiese ju uurspröängelke Sproake fon do Pehuenche, do sänt dät 18. Jierhunnert dät Mapudungun uurnuumen hääbe. Aal do Sproaken sunt Indigene Amerikoanske Sproaken.
Dät rakt in Chile noch sowät 200.000 un in Argentinien 40.000 Ljuude, do aktiv Mapudungun baale. Dät in Chile boalde Huilliche häd bloot noch n poor duusend aktive Baaleere.
Tom Puss
Tom Puss (holloundsk Tom Poes) is ju bekoandste Comicfiguur fon dän niederloundske Comicteekener Marten Toonder.
Äntwikkelenge
Die anthropomorphe Koater Tom Puss wuud al 1938 äntwikkeld, ferskeen eerste oawers bloot in Argentinien un ju Tschechoslowakei. In do Niederlounde ferskeen Tom Puss toun eersten Moal dän 16. Meerte 1941 in dät Deegeblääd De Telegraaf. Al in ju trääde Foulge bie dän Telegraaf kreech Tom Puss mäd dän ieuwenfals anthropomorphe Boare Oliver Bommel n räägelmäitigen Beglaiter. Fon n 28. November 1947 bit toun Juni 1951 ärskeen in do Niederlounde mäd Tom Poes Weekblad n Comicwiekenblääd, dät ieuwenske dän Titelfiguur noch moor Protagoniste äntheelt. ref>Tom Poes Weekblad bie lambiek.net (nl.) Ju lääste Geskichte fon Tom Puss & Hr. Bommel ärskeen 1986.
Waas ju Figuur fon dän Tom Puss toueerst foar litje Bäidene as Sielgruppe anlaid, so gjuchte sik die Comic in do 1960er un 1970er Jiere moor an Jungfoulk un junge Woaksene. Deerbuute wuud ju uk in Teekentrickfilme un as Wierwedreeger iensät.
In n Ounfang äntheelten do Comics mäd Tom Puss neen Spräkbläisen, man die Text waas bloot unner do Bielden anoardend. Eerste 1945 wuude dät tiedwiese annerd.
In dän düütsksproakigen Ruum ferskeen Tom Puss unner uur in do Jiere 1983 bit 1985 bie Carlsen.
Ap Wäästfräisk ferskeenen Tom Puss- of Bommel-Geskichten in ju Leeuwarder Courant un leeter as Bouke in do Jiere 1994 bit 2007 bie Chat Mort.
1969
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1966 - 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 -
Michael Jackson
thumb|Jackson in 2003 Michael Joe Jackson (29. August 1958, Gary, Indiana) is n US-amerikoansken Popsjunger.
Bodenseekreis
Bodenseekreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Borken (Kring)
Borken is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Lokomotive
Een Lokomotive is een spuurbuunen Drieuw-Fiertjuuch, dät sälwen neen Nuts-Last as Goudere of Passagiere drächt. Drieuw-Woaine, do moor un moor bie moderne Typen fon Iersenboan-Toage iensät wäide, sunt also niep nuumen neen äächte Lokomotiven. Wilst dät in'e Ounfangstied fon'e Iersenboan bloot Damp-Lokomotiven roate, rakt dät däälich moor Diesel- un Elektrolokomotiven.
Abruzzen
thumb|right|200px|Loundkoarte fon Italien mäd do Abruzzen in rood Do Abruzzen (Italieensk Eentoal Abruzzo) sunt een Region fon Italien mäd 1.326.513 Ienwoonere (Stound:Eende 2015). Ju Haudstääd is L'Aquila.
Ju Region gungt fon ju Adria-Kuste bit in dän hooge Apennin, nieper in dät Bierichmassiv Gran Sasso d’Italia, wier uk die Corno Grande tou fienden is, die hoochste Bierich fon dän Apennin (2912 Meetere). In dän Abruzziske Apennin hiede sik uk ju italieenske Unneroard fon dän Wulf hoolde kuud, eer ju unner Natuurskuts stoald wuude un sik wier fääre uutspreede kuude.
Noaber-Regionen sunt in dät Noude do Marken, in dät Wääste Latium un in dät Suude Molise. In dät Noudaaste is ju Kuste fon ju Adriatiske See, aan Deel fon dät Middelmeer.
Nha Trang
250px|thumb|right|Nha Trang Dong Hoi is ju Haudstääd fon Khanh Hoa, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Cam Ranh.
1550
13. -- 14. -- 15. -- 16. Jierhunnert -- 17. -- 18. -- 19.
Jiere: 1547 - 1548 - 1549 - 1550 - 1551 - 1552 - 1553 -
Arawak-Sproaken
thumb|right|350px|Koarte mäd do Arawak-Sproaken ap dät suudamerikoanske Fäästlound. Do arawakiske Sproaken of Maipuriske Sproaken sunt een Sproakfamilie, ju in Suud-Amerikoa un in ju Karibik hiere Heemat häd, un fon do Arawak-Foulke boald wäd.
Die Noome beteekende uurspröängelk bloot aan ienfloudrieken Stom in Guyana un Suriname, uk bekoand as Lokono. Düssen Stom wuude aan Ferbuundeden fon do Spoaniere in dän Kriech juun karibiske Ljuude, do do traditsjoonelle Fäinde fon do Arawak wieren. Fon hiere Sproake rakt dät allere Beskrieuwengen, un in Suriname, Guyana, Frantsöösk-Guayana un Venezuela wäd ju bit däälich noch boald.
Do as arawakisk beteekende moor as säkstich Sproaken wuuden in't 19. Jierhunnert as oainen Sproak-Koppel ärkoand. In bienaist aal do däälich "arawakisk" naamde Sproaken ludt dät Präfix fon ju eerste Person Singuloar nu-, man dät oaintelke Arawakisk bruukt ta-. Uur Meensoamgaide uumfoatje dät Präfix fon ju twäide Person pi-, dät Relativ-Präfix ka- un dät Negativ-Präfix ma-.
Do Arawak-Sproaken hääbe sik wildääge in do Orinoko-Doal uutbilged. Jo hääbe sik ätters fääre fersprat un wuuden bit tou dän eersten Kontakt mäd do Europäere tou een fon do maastferspratte Sproakfamilien in Suud-Amerikoa. Do Sproaken wuuden in masse ferskeedene Rebätte loangs dän Orinoko, un dän Amazonas boald, man uk ap Deele fon do Antillen un uurswain.
In do fergeene Jiertjaande sunt düsse twieuwelloos fjuunde Sproaken fon noudamerikoanske Taxonomisten in Maipurisk uumebenaamd wuuden, uum him fon aan gratteren, hypothetisken Sproakstom tou unnerskeeden, die uk Arawakisk naamd wäd.
Plön
Plön is ne Stääd in dät Aaste fon ju Region Holsten in Släswiek-Holsten. Dät lait oun't Ouger fon dän Groote Plöner See. Een befäästigede Deelläitenge mäd Noome "Plune" is al uut slawiske Tied uurlääwerd, wildääge waas dät domoals ju Buurich, ju me ap dät Ailound Olsborg (nit bloot onomastisk) ätterwiese kon. Däälich lait ju Stääd, uk dät Plöner Slot, oun't Ouger.
1970
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 -
Europäisken Iemenfreeter
Die Europäiske Iemenfreeter (Merops apiaster) is aan bunten Fuugel, die jädden Insekten frät. Besunners jädden frät hie Iemen un Häspen: Do Stiekele fon düsse Dierte däd die Fuugel oun Takken loangs-skrabje, uum dät Gift deer uut tou kriegen, eer hie do Insekten frät.
Kattegat
Dät Kattegat is dät Seegebiet twiske Dänemark un Sweden. In dät Noude gränsed dät Kattegat bie dät däniske Skagen an et Skagerrak.
Loundkring Breisgau-Hoochswotwoold
Breisgau-Hochschwarzwald is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Río Ucayali
thumb|right|350px|Koarte fon't Amazonas-System, die Ucayali is faawelk besunners markierd. Die Río Ucayali is een fon do bee Wäl-Äien fon dän Amazonas in Suud-Amerikoa. Hie sälwen äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Río Urubamba un Río Tambo bie Atalaya. Die Río Ucayali fereeniget sik in't Noudaaste fon Pero tichte bie dän Äquator mäd dän kuuteren, man moor Woater fierenden Río Marañón toun Amazonas.
Ferloop un Oainskuppe
Die Río Ucayali bieldet touhoope mäd dän Río Hornillos, dän Río Apurímac, dän Río Ene un dän Río Tambo mäd een Loangte fon 2670 km dän loangsten Bupperloop fon dän Amazonas.
Do oankelde Deelstukke fon dän Touloop mäd hiere Sträkken sunt:
Ju Bratte fon dän Ucayali in dän Unnerloop variierd twiske 400 un 1200 m, dät lait oun ju groote Masse Soundboanke un Ailounde. Ju Äi fljut hier mäd een Gauegaid fon 5 bit 7 km/h un wiest aaltied een Minst-Jüpte fon 1,50 m ap. Sien Woaterfierenge bedrächt, wier hie mäd dän Río Marañón touhoopefljut, in't Middel 13.500 m³/s
Hie fiert aan hoogen Oundeel Sedimente mäd sik (Sound, Leem un aal sowät), deeruum wäd hie tou do Mudde- of Wietwoater-Äien täld. Ieuwenske dän Rio Madeira is hie een fon do Äien, do ju maaste Sediment-Fracht in dän Amazonas späile. Wietwoater-Äien as die Río Ucayali lääwerje uut do geologisk junge Anden neerstofrieke Sedimente, do sik wilst do Hoochwoater-Perioden loangs do Ougere fon do Äien ouleegerje.
Foar dät Ucayali-Rebät wuude een Flakte fon 337.519 km² ärmiddeld, dät äntspräkt sowät 4,9 Prozent fon dät heele Amazonas-Bäkken mäd sowät 6.869.000 km².
Ätter dän Río Ucayali is ju peruoanske Region Ucayali benaamd.
Burgenlandkreis
Burgenlandkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Aru-Sproaken
thumb|right|350px|Do Aru-Sproaken: Krääftich faawed: Wier däälich noch Aru-Sproaken boald wäide. Bleek faawed: Wier aleer Aru-Sproaken boald wuuden Do Aru-Sproaken - uk Jaqaru-, Jaqi- of Aymara-Sproaken (Jaqi "Moanske", Aru "Sproake") - sunt een Sproakfamilie in ju suud-amerikoanske Anden-Ruumte. Deer rakt dät däälich bloot noch two of tjo Sproaken fon (Campbell 1997, Adelaar 2004). Dät Aymara heert mäd moor as two Millionen Baalere tou do maastboalde Indioaner-Sproaken.
1972
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Aru-Sproaken
Iendeelenge
Kawki is bit nu tou nit goud dokumentierd, sien Staalenge as Sproake of Dialekt is bit däälich striedich. Een fergliekjende Unnersäikenge fon Jaqaru un Kawki is ploand
Uumdät jo so fuul Woude meensoam hääbe, wäide do Aru-Sproaken touhoope mäd do Quechua-Sproaken fon wäkke Foarskere in een meensoame Sproakfamilie mäd dän Noome Quechumaran ienoardend. Man näiere Unnersäikengen tjuude deerap wai, dät do Uursniedengen in't Vokabuloar fon juunsiedige Äntlienenge truch loangjierigen lokoalen Kontakt kuume. Dät is dan also moor aan Sproak-Buund as een Sproak-Familie.
1972
Jiere: 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 -
Calw (Loundkring)
Calw is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Nunatak
thumb|right|200px|Nunatait ap dän [[Thurston-Ailound in ju wäästelke Antarktis]] Nunatak (fon Inuktitut un Kalaallisut: Nunataq, Moortaal Nunatait) beteekent in ju Glaziologie aan Fäls of Bierich, wier Glitskere uumetoufljoote, sodät hie as een Ailound deer ruutkikt. Säildener wäd dät Woud uk in n meeneren Sin foar iesfräie Rebätte bruukt, wier Glitskere uumetoulääse.
Fjoole
250px|right|Fjoole mäd Booge Ju Fjoole (Fäk-Woud: Violine, düütsk: Geige) is wäil dät bekoandste Striek-Instrumänt in ju europäiske Musik. Ju häd fjauer Säiden ap do Toone g – d1 – a1 – e2. Me kon ap een Fjoole also nit japper spiedelje as bit tou dät litje g, man in ju Hööchte gungt dät gjucht loange fääre, uumdät me truch do Griepe ju Säide ferkuutet, deertruch die Toon haager wäd.
Een Fjoole is uut ferskeedene Soarten Holt baud un wäd, as aal do Striekinstrumänte, woanelk fon aan Booge strieken. Man dät rakt uk Uutnoamen, t.B. dät Pizzicato, dät is, wan een Fjoole mäd aan Finger tuuked wäd juust as een Gitarre.
Krimpenerwaard (Meente)
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente
Krimpenerwaard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Stolwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 161,31 km² un deer woonje 57.062 Moanskene (2022).
Wallis
Die Noome Wallis stoant foar:
Fääre is dät uk n Persoonennoome.
Weichsel-Kooldtied
thumb|right|200px|Koarte fon Europa mäd ju Ferglitskerenge in ju Tied As Weichsel-Kooldtied, Weichsel-Glazioal of Weichsel-Komplex, uumgongssproakelk uk Weichsel-Iestied, wäd ju lääste Kooldtied un ju deer mäd ferbuunene Ferglitskerenge foar Noud- un Middeleuropa beteekent. Ju Weichsel-Kooldtied begon foar sowät 115.000 Jiere un eendede foar 11.700 Jiere.
Apgruunde fon ju groote Ferglitskerenge waas die See-Speegel fuul läiger, groote Deele fon ju Noudsee liegen druuch un do Britiske Ailounde wieren oun't Fäästlound ounsleeten.
In ju Alpenruumte waas dät uum jusälge Tied uk wied un Sied ferglitskert, junner boalt me fon ju Würm-Kooldtied.
Cerro Bonete Chico
thumb|right|250px|Cerro Bonete Chico Die Cerro Bonete Chico (die "litje Bonete") is aan baldoarigen Bieriech in do Anden fon ju Provinz La Rioja in't noudwääaste fon Argentinien.
Mäd een Hööchte fon 6759 Meetere is hie in Wuddelkhaid gratter as die sonaamde Cerro Bonete Grande (grooten Bonete), die oachtehunnert Meetere läiger is. Dät lät n bitje dwälsk, man kumt deerfon, dät die "litje Bonete", uk wan hie gratter is, man n litjeren "Spitshoud" ap sin Top häd as die litjere "groote Bonete" die aan grooten "Spitshoud" drächt.
Die Cerro Bonete Chico is aan Vulkoan.
Potlood
thumb|right|300px|Een Potlood Dät Potlood (Düütsk Zimmermannsbleistift of Zimmererbleistift) wäd tou't Ounteekenjen ap Wierkstoffe mäd ruuge, fääste Bupperflakte iensät. In masse Bau-Beroupe wäd hie as Reewe bruukt, biespilswiese bie Timmerljuude. Hie unnerskat sik fon normoale Bläistikken in Grööte, Foarm un Funktsjoon.
Luiz Inácio Lula da Silva
mini|Lula - 2007
Luiz Inácio Lula da Silva (/luˈiz iˈnasju ˈlulɐ dɐ ˈsiwvɐ/  ), (* 27. Oktober 1945 in Caetès) is aan brasilioansken Politiker en waas fon 2003 bit 2011 die fjautichste Präsident fon Brasilien.
Ätterdät hie ju Präsidentskupsköär in Brasilien 2023 in ju Steetköär ap n 30. Oktober fon dät Jier mäd 50,9% won, is hie sänt dän 1. Januoar 2023 Stoatspräsident fon dät Lound, hie uurnoom dät Boantje fon Jair Bolsonaro.
Gabriele Goettle
Gabriele Goettle (bädden 1946 in Aschaffenburg) is n düütsken Journalist un Skrieuwer.
1971
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 -
Foarfaale
thumb|left|150px|Koarte tou ju Oustämmenge in uur't Wieuwljuude-Stämgjucht in ju Swaits
Reykjavík
Reykjavík is ju Haudstääd fon Ieslound.
Reykjavik waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in dät Jier 2000.
Coburg (Loundkring)
Coburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
1973
Jiere: 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 1976 -
Monte Pissis
thumb|250px|Monte Pissis Die Monte Pissis is aan ferläskeden Vulkoan in do Anden fon ju Provinz La Rioja in Argentinien. Hie is mäd 6795 Meetere die träädhoochste Bierich fon Suudamerikoa. Die Bierich häd apgruunde fon sien Loage in ju Atacama-Wöiste gjucht druuge Bedingengen, daach rakt dät deer aan Glitsker mäd Glieuwen, wät in düsse Region nit oafter tou sjoon is. Die Vulkoanismus in dät Rebät fon Monte Pissis häd al foar two Millionen Jiere apheerd.
Coesfeld (Kring)
Coesfeld is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Bogotá
Bogotá [bo̞ɰo̞ˈta̠] (amtelk Bogotá, Distrito Capital, kuut Bogotá, D.C.) is ju Haudstääd fon Kolumbien un dät Ferwaltengs-Säntrum fon dät Departamento Cundinamarca. Mäd bolde 7,9 Millionen Ienwoonere (Stound 2013) is Bogotá dät grootste Metropol-Rebät fon Kolumbien un ju twäidgrootste Stääd fon Suudamerikoa (ätter ju brasilioanske Stääd São Paulo).
Geografie
Ju Stääd lait in ju Sabana de Bogotá, een fruchtbeere Hooch-Ieuwene fon do Anden, ap een Hööchte fon 2640 Meetere uur dän Speegel fon ju See. Tichtebie roagje twäin Bierge ap, die Guadalupe (3317 m) un die Monserrate (3152 m).
Geskichte fon ju Stääd un hieren Noome
Ju uurspröängelke Befoulkenge fon dät Rebät wieren Indioanere fon dät Chibcha-Foulk (uk wäil: Muisca), man ju Chibcha-Kultuur waas al tou Begin fon't 18. Jierhunnert bienaist uutstuurwen. Daach häd ju Stääd Bogotá hieren Noome fon Bacatá, ju Haudstääd fon do Chibcha. Dät is so, uk wan Bacatá nit juust ap ju sälge Steede liech, man n Stuk fääre noudwäästelk, wier däälich ju Stääd Funza tou fienden is.
Wät däälich Bogotá is, wuude in 1538 as Nuestra Señora de la Esperanza ("Uus Frau fon ju Hoopenge" gruunded. Man dät waas ja eerste noch een militääriske Deelläitenge, un bie ju amtelke Stäädgruundenge, n Jier leeter, also 1539, roate me aan näien Noome, näämelk Santafé of Santa Fe. Man dät is ja juust naan säildenen Noome foar een Stääd, un so wuude ju tou Unnerskeedenge fon glieknoomige Steede mäd Ferwies ap ju Noaberstääd "Santafé de Bogotá" naamd.
Santafé de Bogotá waas in ju Kolonioaltied ju Haudstääd fon Näigranada, un touhoope mäd Cartagena de Indias een fon do wichtichste Stääde ap dät Rebät, wier däälich Kolumbien lait. In't Jier 1803 besoachte Alexander von Humboldt dän Biologe José Celestino Mutis, die in Santafé de Bogotá lieuwde.