cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dingo
Die Dingo (Canis lupus dingo) is n uurspröängelken Huushuund, die al foar Jierduusende wier ferwüülderd is un in groote Deele fon sien Uutspreedengs-Rebät fulkeemen sunner Hälpe fon Moanskene tougjuchtekumt. Besunners Australien is foar sien wüülde Dingos bekoand, man me kuude genetisk ätterwiese, dät uk in Thailound äächte Dingos foarkuume, wier do oaber noch tichte bie Moanskene lieuwje. Ieuwenske do eepenbeere Dingos rakt dät uk äänelke Huundepopulatsjoone, tou n Biespil dän Näiguinea-Dingo, die phänotypisk so uutsjucht, man noch nit truch genetisken Bewies tou ju sälge Lienje reekend wäide kon.
Dingos hääbe oafter ne touminst twofaawige Fäl-Teekenge, wierbie ju dominierjende Faawe maasttieds roodelk bit soundfaawich is. Dät rakt oaber uk säildenere Faaw-Sleeke, so as swotte Dingos (dan oafter mäd jeele Teekenge) un wiete Dingos.
Uumdät jo al so loange ferwüülderd sunt, hääbe jo wäkke Määrkmoale fon n Wüülddiert touräächkreegen, man jo hääbe noch aaltied trüütich Prosänt minner Brainge-Volumen as n äächten Wulf. Dät is stuur, dän Dingo ien tou oardenjen. Wäkke behonnelje him eenfach as Huunderasse, wäkke (so as hier uurnuumen) behonnelje him apgruunde fon ju loange Separatsjoon as oaine Wulfs-Unneroard (Canis lupus dingo) ieuwenske dän Huund (Canis lupus familiaris).
Buurenkriech
Dät Woud "Buurenkriech" häd moorere Betjuudengen:
Fääre wäide mäd dän Begriep "Buurenkriech" (düütsk: Burenkrieg) wäide twäin Kriege beeteekend, do in't Njuugentienste Jierhunnert deer uutkamped wuden, wier däälich Suudafrikoa is, uumdät dät deer een Foulk unner dän Noome "Buuren" rakt (do Afrikoansk af "Kapholloundsk" baale):
Aserbaidschanske Manat
thumb|250px|Ne Bielde fon n 1 Manat-Skien.
Euripides
thumb|right|Euripides Euripides (griech. Εὐριπίδης (* 480 f. Kr. af 485/484 f. Kr. ap Salamis; † 406 f. Kr. in Pella; begreeuwen in Makedonien) is ätter Aiskylos un Sophokles die jungste fon do träin groote klassiske griechiske Tjooterskrieuwere. Wäkke Stukke, so as sien Tragödie Medea wäide däälich noch oafter spiedeld.
Altmarkkreis Salzwedel
Altmarkkreis Salzwedel is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Titanic
thumb|right|300px|Ju Titanic Ju RMS Titanic waas aan ängelsken Passagierdamper, die ap sien Jungfernfoart ätter do Fereende Stoaten ap dän 14. April 1912 in dän Atlantik unnergeen is. Ju Titanic is deerbie juun aan grooten Iesbierich foart. Bie dät Uunluk sunt sowät 1.500 Moanskene ferdronken. Dät waas een fon do grootste Skipsuunlukke in ju Fergeenhaid.
Ju Titanic un hiere two Susterskippe wieren domoals do grootste Passagierskippe fon de Waareld un hieden Plaats foar uungefäär 2.400 Passagiere.
In 1985 wuud ju Titanic ap dän Gruund fon dän Atlantik wierfuunen ap ju Position 41°43′ N, 49°56′ W.
Twäide Buurenkriech
Die Twäide Buurenkriech fon 1899 bit 1902 waas aan Kriech fon do buurske (betjudt hier: "kapholloundske") Fräistoaten Oranje un Transvaal juun do Briten, do dät truch Ienrichelengs-Politik (Ounsluut fon Regionen in ju Noaberskup fon do Buurenrepubliken) provoksierd häbe. In dät Eende heelten do Briten ju Uurwinnenge uur do Buuren, man jo moasten him daach fiergungende Autonomiegjuchte läite.
Wülm I. (Düütsk Riek)
thumb|170px|right|Skilleroatsje fon Wülm I. Wülm I. (Düütsk: Wilhelm I., * 22. Meerte 1797 as Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen in Berlin; † 9. Meerte 1888 juust deer) uut dät Huus Hohenzollern waas sänt 1858 die Regent un sänt 1861 Köönich fon Prüüsen, fon 1867 oun hiede hie dät Buundespräsidium fon dän Nouddüütske Buund un leeter, fon 1871 oun waas hie Düütsken Kaiser.
In 1829 hilkede hie ap Bedrieuwen fon sin Foar ju Prinsässine Augusta von Sachsen-Weimar-Eisenach. Ju Ächte skäl nit glukkelk weesen hääbe, man do bee kreegen two Bäidene: Friedrich Wilhelm Nikolaus Karl von Preußen (1831–1888) (in 1888 foar 99 Deege Kaiser as Freerk III.) un Prinzessin Luise Marie Elisabeth von Preußen (1838–1923)
Foarlieuwend
thumb|right|170px|Krounenge foar'n Prüüsken Köönich Wülm koom as twäiden Suun fon dän domoalige prüüske Krounprins un leetere Köönich Freerk Wülm III. un sien Wieuwmoanske Luise von Mecklenburg-Strelitz tou Waareld. As hie njuugen waas, wuude hie fon sin Foar tou'n Leutnant benaamd, man hie wuude in düt Oaler nit as Bäidenssuldoat iensät. As hie trättien waas, stoorf sien Määme.
Dät eerste Moal stuude hie mäd nit gans soogentien Jiere ap n 27. Februoar 1814 ap n Slachtfäild, dät waas ju Slacht bie Bar-sur-Aube in do Befräiengskriege, wierfoar hie dät Iersene Kjuus in twäide Klasse kreech.
Fon deer oun waas hie noch wäkke Moale oun militäriske Uutnuursättengen bedeeliged. Toun Biespil hiede hie ne nit gans läige Positsjoon bie ju Deelslooenge fon ju Düütske Revolutsjoon 1848/1849, wierfoar hie fon Max Dortu dän zyniske Öökelnoome Kartätschenprinz kreech.
Daach liberoalisierde hie n bitje, as hie ätter dän Dood fon sin Bruur Freerk Wülm IV. in 1861 Köönich fon Prüüsen wuude.
In 1866 wuude Prüüsen uum ferskeedene Meenengen tou dän Stoatus fon Slääswiek-Holsten un n Ferdraachsbreek ap Wonsk fon Aastriek uut dän Düütske Buund uutsleeten. Ätters briek die Düütske Kriech twiske Aastriek un Prüüsen uut, die in dät sälge Jier noch mäd ne Uurwinnenge fon Prüüsen un sien Ferbuundede eendede. Die Düütske Buund unner Aastriekiske Foarheerskup loosede sik ap, Prüüsen ferplichtede sik in do Augustferdraage tou ju Gruundenge fon dän Nouddüütske Buund. Die wuude in 1867 konstituierd, ju Prüüske Kroune, also Wülm I., kreech ätter ju Ferfoatenge dät Buundespräsidium.
In dän Düütsk-Frantsööske Kriech 1870/1871 uurnoom Wülm dän Bupperbefeel uur aal do Troppen, do in Frankriek ienfällen. Sälwen kommandierde hie in ju Slacht bie Gravelotte un in ju Slacht bie Sedan, juust so fierde hie fon Oktober 1870 bit 1871 fon Versailles uut nominell do militäriske Operatsjoonen un do politiske Ferhonnelengen uur ju Gruundenge fon dät Düütske Kaiserriek. Otto von Bismarck spielde hier in Weerhaid oaber ju wichtigere Rulle, wilst sik Wülm I. sälwen bloot stuur deerfon uurtjuuge liet, Prüüsen in'n Düütsken Nasjonoalstoat apgungen tou läiten.
Kaiser-Amt
thumb|170px|right|Ju Uutroupenge fon dän Kaiser ap ne Skilleroatsje fon [[Anton von Werner]] Noch wilst dän Düütsk-Frantsööske Kriech fon 1870 tou 1871 tou waas hie also nit so ienfersteen, uk noch Kaiser tou wäiden, man hie wuude dät daach. As dät kloor waas, dät er dät daach wäide skuul, waas bit toulääst nit kloor, of hie nu as "Deutscher Kaiser" uutruupen wäide skuul, so as Otto von Bismarck dät toachte, of as "Kaiser von Deutschland", so as hie dät wüül. Bismark sien Formulierenge kloang moor ätter Ounsjoon, sien oaine moor ätter Moacht. Aan Dai foar ju Uutruupenge truu'ede hie noch mäd Amtsferticht. Uumdät me sik nit eenigje kuude, ruup die badiske Grootheertoach Freerk I. eenfach een Hooch ap "Kaiser Wilhelm" uut. Deermäd waas die Kaiser nit so goud toufree, man hie noom dät Amt oun. Ätter düssen Stried ferdruuch hie sik uk wier mäd Bismarck, die as Riekskansler fon 1871 bit 1890 tou dät Skiksoal fon dät junge Kaiserriek meebestimde un foar masse kundige Ljuude as wichtiger goolt un noch jält, as aal do Kaisere in ju Tied. Uk Wilhelm I. roate Seeken fon sik as "Bismarck ist wichtiger" un "Es ist nicht leicht, unter einem solchen Kanzler Kaiser zu sein." Wülm I. waas oaber uk n populären Kaiser, uumdät hie sien Amt iedenst noom. Do lääste ferstoundelke Woude, do hie foar sin Dood in 1888 kweeden hääbe skäl, sunt: "Ich habe keine Zeit müde zu sein".
Ätter sin Dood
thumb|170px|right|Stoundbielde "Ich habe keine Zeit müde zu sein" fon Michel Lock Freerk III., die läip kankerch inne Strot waas un al nit moor baale kuude, foulgede him ap dän Troon. Hie naamde sik uk as düütsken Kaiser "Freerk III." ätter ju Tällenge fon do prüüske Köönige, aaldät er eerste ätter ju Tällenge fon do Kaisere fon't Hillige Roomske Riek Freerk IV. heete wüül, wier hie oaber ätter ne ferfoatengsgjuchtelke Beleerenge truch Bismarck ap fertichtede. Freerk III. stoorf oaber noch in't sälge Jier, ätters koom Wülm II. ap dän Troon. Dät Jier 1888 waas also n Träikaiserjier. Een Düütsk Sproakspil kwäd hier "der greise Kaiser, der weise Kaiser und der Reisekaiser".
Dän Kaiser Wülm I. wuuden uk Toankmoale sät, t.B. een Rieder-Stoundbielde an ju Düütske Timpe, een Loundtimpe bie ju Mundenge fon ju Mosel in dän Rhien, man dät rakt uk uurswäkke Toankmoale fon him, toun Biespiel een Stoundbielde mäd Ängel tou sien Stierwen fon Michel Lock. Uk in ju Befoulkenge hiede hie Ätter-Ruum, toun Biespil meent die Täkst "Wir wollen unsern alten Kaiser Wilhelm wieder haben..." ap ne bekoande Marsk-Melodie wäil him un nit Wülm II. Daach sätte sik dät nit truch, as Wülm II. sin Grootfoar Wülm I. as "Wilhelm der Große" beteekende.
Osama Bin Laden
thumb|right|200px|Osam bin Laden, 2007 Osama bin Laden (Riad, 10. Meerte 1957 - Abbottabad, 2. Moai 2011) waas die Laiter fon Al Kaida, ne Terrororgansition juun wäästelke un pro-wäästelke Lounde.
Ätter do Aansloage ap dät World-Trade-Center in New York un uur Steden in ju USA ap n 11.September 2001 mäd boalde 3.000 Doode hääbe do Amerikoaner boalde 10 Jiere ätter him in Afghanistan un Pakistan säiked. Ap n 2. Moai 2011 wuud hie fon amerikoanskse Suldoaten in Abbottabad in Pakistan fuunen un doodskeeten.
Portoal:Geskichte
{| style="background:transparent;" <div style="margin: 0; border: 1px solid #87CEFA; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 150%; font-weight: bold; text-align:center"> Geskichte
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Tieden
120px|right 120px|right 120px|right Äddere Geskichte
Steentied - Bronstied - Ieserntied
Oalerdum
Antike Griechenlound - Oold Ägypten - Babylonien - Roomske Riek - Julius Caesar
Middeloaler
Christoph Kolumbus - Foulkewonderenge - Frankiske Riek - Heliand - Hillige Roomske Riek - Leonardo da Vinci - Osmaniske Riek - Teppich fon Bayeux - Widukind
Eere Näitied
Renaissance - Reformation un Juunreformation - Barock
19. Jierhunnert
Frantsööske Besättenge - Kongräs fon Wien - Napoleon Bonaparte - Otto von Bismarck - Kommunismus
Waareldkriege
Eerste Waareldkriech - Riekskristallnoacht - Twäide Waareldkriech - Nazi-Düütsklound - Adolf Hitler - Holocaust
Koolde Kriech
Berliner Muure - Fereende Natione - NATO - Roode Armee - Sowjetunion - Wääst- un Aast-Düütsklound
Geskichte fon Seelterlound
120px|right Algemeen
Ienfloude un Heerskuppe
Tecklenbuurich un Munster - Aastfräiske Ienfloude - Frantsööske Besättenge
Besiedelengstied fon Seelterlound - Seelter Loundgjucht - Seelter Siegel - Kontakte fon Seelterlound
Uur
Honnel un Skipfoart in Seelterlound - Bootjeräi - Hällenge - Seelterbuund fon 1952 - Eedgreeuwe - Holloundsgungere - Näiere Tied - Do Seelter in Cincinnati
Gouden Dai!
Wäilkeemen bie dät Portoal:Geskichte!
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Kategorien
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Fräiske Geskichte
Fräiske Riek - Fräisk-Frankiske Kriege - Focko Ukena - Freeska Landriucht - Köönich Radbod - do tom Broke - Slacht fon Tjootern - Fräiske Mythologie - Upstalsboom - Gysbert Japiks - Eedgreeuwe - Bruure Halbertsma - Theodor Mommsen - Dr. Jacob Botke
Pakistan
Pakistan is n Lound in Suudasien. Dät Lound skadt in dät Suudwääste an dän Iran, in dät Wääste an Afghanistan, in dät Noude an China un in dät Aaste an Indien. Ju Haudstääd fon ju Republik is Islamabad. Pakistan äntstuude, as ap dän 14. August 1947 do Deele fon Britisk-Indien, do maast muslimisk wieren, uunouhongich wuden. Ju Exklave Aast-Pakistan wude leeter unner dän Noome Bangladesch aan oainen Stoat.
Lieste fon do Suune un Dochtere fon Seelterlound
Disse Lieste uumfoatet aal do Suune un Dochtere fon Seelterlound.
Bagdad
Bagdad is ju Haudstääd fon Irak. Ju Stääd lait an dän Tigris.
Lieste fon do Suune un Dochtere fon Seelterlound
Buurmästere fon do oolde Seelter Meenten (bit 1974)
(Bielde sjuch bie dän Apsats "Suune un Dochtere fon dät Seelterlound")
Boomstieger-Poagen
Do Boomstieger-Poagen (Dendrobatidae), uk Pielgift-Poagen of Faaw-Poagen naamd, sunt een Amphibien-Familie, ju tou do Poagen-Oardige (Anura) heert. Jo lieuwje in Middel- un Suud-Amerikoa. Dät sunt oafter aiske litje (sowät 12 bit 50 mm) un bunte Poagen un wäide hoast in sowät een Duts Sleeke un uum do 170 Oarde iendeeld. Mäd ju Faawer-Poage (Dendrobates tinctorius), wuude een Oard eerstmoals al in't 18. Jierhunnerd fon aan Europäer beskrieuwen. Dät oafter ju heele Familie as "Pielgiftpoagen" beteekend wäd, lät wät mis, uumdät gewöönelk bloot tjo Oarde fon dän Sleek Phyllobates fon ienheemske Foulke (Indioanere) foar dät Pielgift bruukt wuuden sunt. Nit aal do Stoffe, do fon do Boomstiegerpoagen truch hiere Häid-Käddele uutskädded wäide, sunt doodelke Näärwengifte.
Lieste fon do Suune un Dochtere fon Seelterlound
Buurmästere fon do oolde Seelter Meenten (bit 1974)
Roomelse:
Bagdad
Bagdad unner do Kalifen
Bagdad wurde am 30. Juli 762 as Madīnat as-Salām („Stääd fon dän Free“) fon dän Abasside al-Mansur gruunded un skuul ju näie Haudstääd fon dät Kalifoat weese.
Riekspräsident
thumb|right|200px|Ju Standoarte fon dän Riekspräsident twiske 1919 un 1921 thumb|right|200px|Ju Standoarte fon dän Riekspräsident twiske 1921 un 1926 thumb|right|200px|Ju Standoarte fon dän Riekspräsident twiske 1926 un 1933 thumb|right|200px|Ju Standoarte fon dän Riekspräsident twiske 1933 un 1934 Die Riekspräsident (düütsk: Reichspräsident) waas dät Stoatsupperhaud fon dät Düütske Riek in ju Tied twiske 1919 un 1934 un in'n Moai 1945, also foar'aaln in ju Tied fon ju Weimarer Republik, man uk tiedwiese in Nazi-Düütsklound. Dät skäl leeter noch nieper ferkloord wäide. Dät Boantje roate dät foar't eerste ap'n Gruundsleek fon dät Wät uur ju foarloopende Rieksmoacht fon'n 10. Februoar 1919 un ätters ap n Gruundsleek fon ju Weimarer Ferfoatenge fon dän 11. August 1919.
Bagdad
Bagdad unner do Kalifen
Ju Stääd wuude oun een goadelke Steede gruunded, wier sik fuul Honnels-Sträiten kjuuseden, buppedät liech ju oun't fruchtbeere Ouger fon dän Tigris, wier me goud Buuräi bedrieuwe kuude. As al-Mansur sin Suun al-Mahdi in't Jier 775 dän Troon uurnoom, hiede Bagdad al een Flakte fon 15 Quadroatkilomeetere. Dät waas een Säntrum fon Wietenskuppe un Kunste, ju junge Stääd hiede al hiere Blöitetied.
Riekspräsident
Staalenge un Betjuudenge
Die Riekspräsident wuude fon dät Foulk foar soogen Jiere kädden, me kuude sik uk ätters noch insen kjoose läite. Man dät diede bloot Hindenburg, die wier Riekspräsident wuude, ätterdät sien eerste soogen Jiere ouronnen wieren. Die Riekspräsident waas die bupperste Befeelshääber fon do Striedkrääfte, hie kuude dän Riekskansler benaame un äntläite un kuude dän Düütsken Rieksdai aploosje. In do Jiere 1919 bit 1923 un foar'aaln fon 1930 oun greep die Riekspräsident mäd Nood-Feroardengen in ju Politik ien un moakede Tousätte tou ju Gjuchtreekenge fon dän Rieksdai, man uk grootstendeels sukke Nood-Feroardengen, do insteede fon do Wätte fon dän Rieksdai bruukt wuuden.
Bagdad
Bagdad unner do Kalifen
Twisketiedelk ferlaide die Kalif ju Haudstääd ätter Samarra (808 - 819 un 836 - 893), uum sien Troppen fon ju Befoulkenge wäch tou hoolden. Man uk as do arabiske Kalifen oun waareldske Moacht ferlädden hieden un tou eerste do ju iroanske Buyiden-Dynastie (945-1055) un leeter do oghusike Türken fon dän Stom fon do Seldschuken (1055-1135) uur dät islamiske Kalifoat häärskeden, bleeuw Bagdad een fon do wichtichste Stääde in ju islamiske Waareld, bit ju in 1258 fon do Mongolen unner Hülegü ätter kuute Beleegerenge iennuumen wuude. Do Mongolen hääbe in dän Februoar 1258 dän läästen Kalif al-Musta'sim bi-'llah waigjucht. Buppedät moakeden jo ätter Begjuchte fon Oogentjuugen een Bloudboad in ju Stääd; deer wäd fon een Pyramide uut Doodenkoppe fertäld.
Lieste fon do Suune un Dochtere fon Seelterlound
Buurmästere fon do oolde Seelter Meenten (bit 1974)
Skäddel (mäd Seedelsbierich):
Boomstieger-Poagen
Määrkmoale
Twiske ju eerste un twäide, juust so as twiske ju twäide un trääde Toone sunt neen Swimhäide uutbielded. Die Muulebeen-Bunke failt. Do sälge Määrkmoale fiende sik bie dän Sleek Allobates, man die heert tou do Aromobatidae. Apgruunde fon joopgungende mikrobiologiske un phänotypiske Unnersäikengen is deerfon uuttougungen, dät düsse Uureenstämmenge nit ap genetisken Touhoopehong, man ap Konvergenz touräächgungt.
Giftegaid
Boomstieger-Poagen reeke uur hiere Häid basiske Alkaloide ou, wierfon sowät 200 Varianten bekoand sunt (biespilswiese Pumiliotoxin bie Dendrobates, Batrachotoxin bie Phyllobates. Batrachotoxin wierket ap dät Näärwensystem, Dät ferhinnert ju Inaktivierenge fon do Natriumkanoale un is deermäd een sonaamd Kroampgift. Deer trät Muskel- un deermäd uk Omme-Loamegaid ap, ju in sweere Faale bie Moanskene toun Dood ätter sowät 20 Minuten fiere kon. Dät Gift tringt truch litje Seeregaiden of Häid-Pooren in dän Bloud-Kringloop ien. Een Juungift is Tetrodotoxin. Do Pielgift-Poagen, do Batrachotoxin uur hiere Häid oureeke, heere ieuwenske wäkke Doobel-Kwallen un ju Krusten-Anemoone tou do gifterchste Dierte fon ju Waareld. Ätter LD-50 is al een Gift-Masse fon 0,002 mg/kg foar dät Offer doodelk.
Do Poagen nieme dät Gift truch Apfreeten fon gifterge Büüte-Dierte ap un sequestrierje dät in hieren Lieuw. Deerwie wuuden in do lääste 30 Jiere bit tou 232 ferskeedene Alkaloide uut bit tou 21 ferskeedene Struktuur-Klassen fääststoald. Do hoochtoxiske Pumiliotoxine un Allopumiliotoxine kriege do Poagen truch dän Konsum fon Mieten (düütsk:Milben), wilst uur Stoffe truch ju Apnoame fon Miegelken (düütsk:Ameisen) un Ruste (düütsk:Käfer) in dän Lieuw fon do Poagen kuume. Deerbie konnen do Giftstoffe so blieuwe, as jo sunt, man toumäts wäide do uk in dän Poagen-Organismus uumebaud (Metabolisierenge).
Lieste fon do Suune un Dochtere fon Seelterlound
Buurmästere fon do oolde Seelter Meenten (bit 1974)
Strukelje:
Boomstieger-Poagen
Giftegaid
Ju Giftegaid fon Poagen in Fangenskup nimt uurloang ou, wan neen oainde Fodder-Dierte moor tou Ferföigenge stounde. Wan een Poage in Fangenskup ättertuchted wuuden is, häd ju in do maaste Faale neen Häidgift moor.
Amberg-Sulzbach (Loundkring)
Amberg-Sulzbach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Riekspräsident
Geskichte fon do Boantje-Dreegere
thumb|right|200px|Friedrich Ebert, ([[SPD), die eerste Riekspräsident]] Die sosjoaldemokroatiske Politiker Friedrich Ebert wuude 1919 fon ju Weimarer Nasjonoalfersammelenge as eersten Riekspräsident kädden. Hie hiede dät Boantje bit tou sin Dood ap n 28. Februoar 1925.
Die Ätterfoulger fon Friedrich Ebert waas die paatäiloose Paul von Hindenburg. Hie wuude in 1925 un ätters noch insen in 1932 in dät Boantje kädden. Ap n 30. Januoar 1933 benaamde Hindenburg Adolf Hitler foar n Riekskansler, dät waas die Foarsitter fon ju Regierenge. Uk moakede sik Hindenburg truch een Riege Fer'oardengen, toun Biespil ju Aploosenge fon dät Parlemänt ap n 1. Februoar 1933, mee oun dän Apbau fon ju nasjonoalsosjoalistiske Diktoatuur skeeldich.
As Hindenburg in dät Jier 1934 stoorf, uurnoom Riekskansler Adolf Hitler uk ju Funktsjoon fon dät Boantje fon n Riekspräsident un liet sik deerfoar ätters Ferlof reeke in ju Foulks-Oustämmenge uur dät Stoats-Upperhaud fon dät Düütske Riek. Deermäd wieren Riekskansler un Riekspräsident een Person, wiermäd ju Diktoatuur fon Nazi-Düütsklound fäästlaid waas, besunners wan me bekikt, dät Hitler in ju Foulge foar sik ju bupperste Äntskeedengs-Hoohaid as Gjuchter in Ounspröäk noom.
Bagdad
Bagdad unner do Persere un Osmoanen
Sänt dät 16. Jierhunnert roate dät uum ju Stääd Stried twiske persiske un turske Häärskere. In 1508 koom Bagdad unner persiske Heerskup, in 1534 wuude ju Deel fon dät Osmaniske Riek. In 1623 ärooberden persiske Troppen ju Stääd tourääch, in 1638 wuude ju wier fon osmaniske Troppen iennuumen. In't Jier 1652 hiede ju Stääd bloot noch 15000 Ienwoonere. Bagdad bleeuw unner osmaniske Heerskup un wuude Haudstääd fon ju Provinz Bagdad, een fon tjo Provinzen, wier leeter die Irak uut wuude.
Unner Büyük Süleyman Pascha (1780–1802) roakede ju Dynastie hieren Hööchtepunkt, as dät Lound Free hiede un masse baud wäide kuude. Uk kuude in 1801 aan Oungriep fon do Wahhabiten ap dän Irak ouweerd wäide, uk wan do Wahhabiten do schiitiske Hillichduume Nadschaf un Kerbala fernäile kuuden. In 1831 wuude Bagdad fon osmaniske Troppen besät un wier ju Säntroalferwaltenge unnerstoald, ätterdät een Päst-Epidemie ju Heerskup fon ju Dynastie swäkked hiede. In Bagdad hieden fon 80.000 Ienwoonere bloot 27.000 Moanskene uurlieuwed.
Riekspräsident
Geskichte fon do Boantje-Dreegere
Eer sik Hitler sälwen uumebroachte, bestimde hie in sien Testament Karl Dönitz foar'n Riekspräsident. Somäd roate dät in 1945 noch insen kuut aan Riekspräsident.
Boomstieger-Poagen
Wier do Dierte tou fienden sunt
Buppedät rakt dät een allochthone Populatjsoon fon Dendrobates auratus ap Hawaii. Do Dierte wuuden junner tou Begin fon't 20. Jierhunnerd uutsät (Neobiota).
Fermoorenge
Ju Poageglidderske wäd bie litje Oarde maasttieds ap Bleede fon Plonten un Boome oulaid. Grattere Oarde, biespilswiese ju Faawer-Poage (Dendrobates tinctorius) un die Gould-Boomstieger (Dendrobates auratus) lääse hiere Glidderske uk in Höölen ou. Aal ätter ju Oard uumfoated ju oulaide Glidderske two bit 35 Oaiere. Eer ju Glidderske oulaid wäd, tuddelje do Dierte uurenloang uumetou. Dät Montje lokket truch sien Roupe dät Wiefken bietou un strikt him mäd do Faanderbeene uur dän Rääch. Bee säike sik ätters een goadelke Steede, uum ju Glidderske outoulääsen. Dät Oureeken fon ju Glidderske skjucht biespilswiese ap Bromelien-Bleede uur dän Blääd-Tjoachter of in dän Blääd-Tjoachter binne. Ju Befruchtenge fon do Oaiere truch dät Montje skjucht buute un fluks ätter dät Oulääsen. Ju Glidderske wäd maasttieds fon do Montjene bewoaked. Wäkke Oarde miege räägelmäitich ap hiere Glidderske, uum ju fuchtich tou hoolden.
Boomstieger-Poagen sunt deeges aktiv, uumdät hiere ljoachte Klöäre him deeges Skuul reeke. Uumdät hiere litje Poagenstäite (Kwabben) nit do Freetfäinde in Äien un Poule uutlääwerd sunt, wäide do jo ätter 10 bit 16 Deege Embryonoal-Äntwikkelenge slippede litje Dierte ap dän Rääch fon dät Montje in litje Woater-Ounsammelengen ap Plonten (Phytotelmata) broacht, biespilswiese mäd Woater apfälde Blääd-Tjoachtere. Bie wäkke Oarde, biespilswiese Ranitomeya imitator, wäide do litje oankeld transportierd, bie uurswäkke, biespilswiese dän Träistriepel-Boomstieger (Epipedobates tricolor) wäide do aal touhoope wächbroacht. Leeter brange jo hiere litje ap ju sälge Wiese ap dän Äidboudem. Do Wiefkene fon wäkke Oarde fodderje do Poagenstäite of Kwabben mäd uunbefruchtede Neer-Oaiere bit tou ju Metamorphose tou (fergliekje Oophaga), bie wäkke Oarde freete do Poagenstäite uk Algen of Insekten, do in do Blääd-Tjoachtere faale. Ju Äntwikkelenge fon dän Poagenstäit tou een junge Poage duurt twiske säks un fjautien Wieke.
Binnere Systematik
Hier skäl een Lieste mäd do Oarde fon Boomstieger-Poagen stounde, aal oardend ätter Unnerfamilien un Sleeke. Dät stuure deerbie is, dät älk Jier deer mäd reekend wäide mout, dät näie Oarde fuunen wäide, of dät al bekoande Oarde nieper unnersoacht un näi ienoardend wäide. Düsse Lieste is nu ätter't bääste Wieten un Gewieten ap dän Stound fon 2018, man dät kon weese, dät ju touken Jier al nit moor aktuell is:
Unnerfamilie Colostethinae thumb|right|300px|[[Ameerega bassleri]] thumb|right|300px|[[Ameerega macero]] thumb|right|300px|[[Ameerega trivittata]] thumb|right|300px|[[Colostethus pratti]] thumb|right|300px|[[Silverstoneia flotator]]
Unnerfamilie Hyloxalinae thumb|right|300px|[[Hyloxalus nexipus]] thumb|right|300px|[[Hyloxalus subpunctatus]]
Unnerfamilie Dendrobatinae thumb|right|300px|[[Adelphobates galactonotus]] thumb|right|300px|[[Gould-Boomstieger (Dendrobates auratus)]] thumb|right|300px|[[Äidbäien-Poage (Oophaga pumilio)]] thumb|300px|right|[[Ranitomeya amazonica]]
Tou do Dendrobatidae incertae sedis wäide buppedät do Oarde "Colostethus" poecilonotus un "Colostethus" ramirezi stoald, wierbie ju Positsjoon binne ju Familie uunkloor is. "Colostethus" poecilonotus wuude nieper as Dendrobatoidea incertae sedis ienoardend, dät kuude also uk aan Fertreeder fon do Aromobatidae weese. "Colostethus" ruthveni skient uk nit tou dän Sleek tou heeren, wier hie uurspröängelk ienoardend wuuden is, fuulmoor heert hie wäil ainewaiens in ju Unnerfamilie fon do Dendrobatinae.
Bagdad
Bagdad unner do Persere un Osmoanen
In 1864 foulgede ju Gruundenge fon ju eerste Skoule fon ju Alliance Israélite Universelle, ju sik foarnoom, monken ju juudske Gloowens-Meenskup modern Wieten uuttouspreeden. Ju osmaniske Ferfoatenge fon 1876 proklamierde dän Islam foar ju Stoats-Religion, man roate ju juudske un kristelke Befoulkenge glieke politiske Gjuchte un moakede him dän Tougong tou eepentelke Boantjene muugelk. Tou düsse Tied waas Bagdad een kosmopolitiske un multinasjonoale Stääd. Monken do Muslime wieren do Schiiten un Sunniten tou sowät glieke Deele toalriek fertreeden, buppedät roate dät masse Juuden (sowät 1300 Familien mäd tjo Synagogen), Christen (Armeniere, Jakobiten, Nestorioanere, Griechen, sowät 300 Familien). Persere un Indere wieren uk stäärk fertreeden. Ap dän 2. Juni 1914 kreech ju Stääd mäd ju Eepenenge fon dän Deel-Ousnit Sumike-Bagdad Ounsluut oun ju Bagdad-Boan.
In ju britiske Kolonioaltied
Wilst dän Eersten Waareldkriech marskierden britiske Troppen ien un besätten ap dän 11. Meerte 1917 ju Stääd Bagdad, sunner dät sik ju osmoanske Armee deer baldoarich juunsätte. Do Briten wieren nu ju Kolonioal-Moacht in dän Irak. Ätterdät dät in 1920 aan Irakisken Apstound roat hiede, die bolde deelsloain wuude, gruundeden do Briten ap dän 23. August 1921 dät Köönichriek Irak, dät noch unner hiere Kontrolle stuude. Eerste ap dän 3. Oktober 1932 wuude dät britiske Mandoat wächnuumen un die Irak wuude formell uunouhongich. Daach seekerden sik do Briten een wirtskuppelke Sunnerstaalenge un beheelten politisken Ienfloud.
In dän uunouhongigen Irak
Ap dän 1. un 2. Juni 1941 briek een Wooge fon Pogrome juun do juudske Ienwoonere fon Bagdad uut. In do twäin Deege stoorwen in Bagdad 179 Moanskene mäd juudsken Gloowe, fuul Huuse un Winkele in't juudske Kwattier wuuden fernäild. Do britiske Eenhaide bleeuwen in Buute-Besierke un dieden niks. . In 1951 un 1952 ferlieten bienaist aal do Bagdader Juuden uur een Luchtbrääch dän Irak un geenen ätter Israel wai.
Uumdät maase näie Ljuude, foaraaln uut dät schiitiske Suude, ätter ju Haudstääd wai koomen, groide ju Ienwoonertoal fon sowät 145.000 in't Jier 1900 ap 490.000 in't Jier 1957. Dät duurde, bit nouch Woonruumte foar do näie baud wuuden waas.
In 1972 wuuden do Unnerniemen in dän Oulje-Sektor stoatelk, in 1973 groide die Ouljepries. Fon do oun wieren do irakiske Oulje-Iennoamen baldoarich. Tou düsse Tied äntstuude een moderne Infrastruktuur mäd Kanalisatsjoon, Woaterleedengen un Autoboanen. Fuul Jäild floot uk in sälskups-politiske Mäitnoamen, biespilswiese uum foar Suundegaid un Bieldenge tou suurgjen.
Do Oulje-Iennoamen wuuden uk bruukt, uum ju Industrie, dän Transport, ju Kommunikatsjoon un uur Berieke so as Ferhoalenge, Tourismus, Honnel un aal do uur Wirtskups-Sektore Stöän tou reeken. Wilst düsse Tied groide ju Befoulkenge fääre. Dän grootsten Deel fon do näie Ienwoonere moakeden schiitiske Arabere uut. Jo looken maast in Buutenkwattiere fon Bagdad, wier in äiländige Ferhooldnisse huuseden.
In do bee Gulfkriege (Eersten Gulfkriech: 1980 bit 1988; Twäiden Gulfkriech: 1990 bit 1991) wuude in Bagdad foaraaln masse Infrastruktuur fernäilt. Dät geen juun militäriske juust so as zivile Infrastruktuur: Truch ju Fernäilenge fon Kloor-Ounloagen biespilswiese floot masse keetich Woater in dän Tigris, uut dän ju Befoulkenge dät Drinkwoater kreech. Deertruch roate dät Epidemien. Uk ju Stroom-Produktsjoon waas ätter dän Kriech foar't eerste bloot fjauer Prozent fon toufoarne. Toumaast hääbe do aliierde Troppen dät fermidt, Zivilisten direkt ountougriepen. Man deer roate dät uk Juunbiespiele, tou'n Biespil wuuden ap dän 13. Februoar 1991 moor as tjohunnerd Zivilisten truch Bumben dooded, do in aan Bunker sieten.
Ap dän 20. Meerte 2003 begon mäd US-amerikoanske Bumbardierengen in Bagdad die Irak-Kriech. Boudem-Troppen koomen wät leeter bietou. Ap dän 3. April 2003 begon ju Slacht uum Bagdad, ap dän 4. April wuude die Lufthoawen fon ju Stääd iennuumen, ap dän 5. April marskierden Amerikoanere in ju Stääd-Midde ien.
Ätterdät die Kriech ap dän 1. Moai 2003 fon do Amerikoanere foar wunnen ferkloord wuuden waas, waas dät Lound bit 2009 amerikoansk besät. Man dät roate noch masse Terror-Ounsleeke.
In dän Juni 2014 waas Bagdad kuut deerfoar, in ju Hounde fon dän sonaamden Islamisken Stoat tou faalen. Man ju Terror-Miliz kuude ouweerd wäide.
Anhalt-Bitterfeld (Loundkring)
Anhalt-Bitterfeld is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Heede
Dät Woud Heede beteekent:
Trüütichjierigen Kriech
Die Trüütichjierige Kriech waas n groot politisk un religiös Konflikt wierbie ne Masse Europäiske Loundere beleeken wieren un dät foarallen fierd wuude ap Düütsken Boudem. Die Kriech duurde fon 1618 bit 1648 un eendigde mäd dän Free fon Wäästfoalen.
Uurseeken
Do Uurseeken fon dän Kriech wieren do Juunsatse twiske Roomsk-Katoolske un Lutterske (Protestante), un dät Strieuwjen ätter Macht truch do ferskeedene litje Stoate, wieroun dät Düütske Riek ferdeeld waas. Bie ju Religionsfree fon Augsbuurich (1555) waas dät Ferhältnis twiske Katoolske un Protestante nit so toufreestaalend räägeld wuuden, dät dät Konflikte ätters toufoarkuume kuude. In dät Jier 1608 bildede sik n Ferbuund fon protestantiske Fürste, ju Union, unner dän kalvinistisken Fürst fon dän Pfaltz. Deer juunuur stoalde sik 1609 ju katoolske Liga unner dän Herzog fon Bayern. N Apruur in Böhmen, wier do Protestante fon Rudolf II in 1609 Fräiegaid fon Religion kriegen hieden, ne Fräiegaid ju der truch sin Ätterfoulger Matthias wier tourääch sät wuude, lätte 1618 dän Kriech ien.
Ätter dän Dood fon Matthias (1619) wäälden do Böhmere dän protestantisken Kürfürst Friedrich V as Köönich. Hie wuude stöänd fon wäkke Düütske protestantiske Fürste. Do finanzierden ju Armee unner Peter Ernst II. von Mansfeld tou ju Unnerstöänenge fon Böhmen.
Die näie Kaiser, die strom katoolske Friedrich II soante ne Armee unner Leedenge fon Fäildheer Johann Tzerclaes ätter Böhmen, ju in n November 1620 in dän Sleek ap dän Wiete Bierich, do Protestante fernichtjend sluuch. Die Kriech geen oawers fääre truch ienmiskenge fon uutloundske Mächte. Spanien stöände dän Kaiser, wülst Christiaan IV do Protestante tou Hälpe koom. Fon do kaiserelke Fäildheere Wallenstein un Tilly wuud dän Köönich oawers 1629 twoangen, Free tou sluuten (dän Free fon Lübeck).
N Jier leeter bräkt die Kriech fon näien uut as die Sweediske Köönich Gustaf II sik in dän Stried misket. Gustaf, die der sik fon Wallenstein betruued fäilde, faalt an un kricht deerbie Stöän fon ju Niederloundske Republik (sälwen noch beleeken in dän Tachtichjierigen Kriech) un in 1635 eepentelk fon dät katoolske Frankriek, wier Richelieu foarallen dän Macht fon do Habsbuurgere breeke wol. Gustaf II hoalde eenige wichtige Siege (Breitenfeld, 1631; Lech, 1632) man fäl in Lützen in 1632, in dätsälge Jier as uk sin Juunstounder die Groaf fon Tilly faalt. Die uur katoolske Fäildheer Wallenstein wuud 1634 fermöärend mäd Ienferstounden fon dän Kaiser, die der Nood hiede foar sin Macht.
Eende un Foulge In dät Jier 1647 glukket dät dän frantsöösken Fäildheer Turenne, touhoope mäd Condé un do Sweden, Bayern tou ne Kapitulation tou twingen. In 1648 moaket die Westfoalske Free (in Münster un Ostnabrück) n sicheren Eend an dän Kriech. Ju der Free hied wiedgriepende Foulgen. Ju besiegelde dän Unnergong fon ju kaiserelke Gewalt in dät Düütske Riek un moakede ju fon do Rieksfürste stäärker.
In Seelterlound Deer koom die Trüütichjierige Kriech as in n Winter 1622/23 do Mansfelder in Seelterlound koomen.
Heedelound
As Heedelound (uk: ju Heede), is ne Loundskup, wier apgruunde fon n suuren un neerstof-äärmen Boudem besunnere Plonten ju Bielde bestimme: ferskeedene Heedekruudplonten, Broom, Wacholder un Fjuurenboome.
John F. Kennedy
thumb|right|200px|Kennedy uut 1963 John Fitzgerald „Jack“ Kennedy (* 29. Moai 1917 in Brookline, Massachusetts; † 22. November 1963 in Dallas, Texas), uk JFK noomd, waas fon 1961 bit 1963 die 35. Präsident fon do USA.
2021
Stuurwen
thumb|right|250px|Hans Küng, 1928-2021 thumb|right|250px|Esther Bejarano (1924-2021) thumb|right|250px|Desmond Tutu (1931-2021)
John F. Kennedy
Ap n 22. November 1963 wuud Kennedy bien Attentat ap him wierskienelk truch Lee Harvey Oswald doodskeeten.
Bie sien Besäik in Berlin ap n 23. Juni 1963 häd hie bie ju Berliner Muure dän waareldbekoanden Sats kweeden: "Ich bin ein Berliner".
Heedelound
Die Uursproang fon düsse Heeden is maasttieds nit natüürelk, hie lait fuulmoor in ne besunnere Foarm fon Buuräi: n stäärken Weede-Bedrieuw, dät räägelmäitige Ousteeten fon Plaagen as Straielse, un toumäts uk dät Oubaadenjen fon ju Flakte. Düsse Faktooren sunt goadelk foar Heede-Vegetatsjoon. Ju findt sik oaber juust so uk ap druuchlaide Foanflakten, uumdät do uk dät suure Milieu bjoode.
Uumdät däälich ju Buuräi maasttieds heel uurs bedrieuwen wäd, rakt dät uk minner Heede. Oafter sunt dät Natuur-Skutsere, do Heedeflakten ärhoolde, uk wan dät neen äächte Natuurloundskup is.
Heeden
Dät Woud Heeden beteekent:
UNESCO-Waareldäärwe
Ju UNESCO ferloant dän Tittel Waareldäärwe (Waareldkultuuräärwe un Waareldnatuuräärwe) an Steeden, do sik apgruund fon hiere Eensichoardegaid un hiere Authentizität deerfoar kwalifizierje un do fon do Stoaten foar dissen Tittel foarsloain wäide. Ju UNESCO ferloant dissen Tittel in dän Roome fon ju fon uur 185 Stoaten ratifizierde Waareldäärwekonvention fon 1972. Deermäd nimt ju UNESCO disse Steeden in ju Waareldäärwelieste ap. Uur Klassen sunt dät Waarelddokumentenäärwe (hääruutraagjende Dokumente fon de Moanskhaidsgeskichte) fon ju UNESCO un dät ieuwenfals ap ne Konvention (fon 2003) stuttede Immaterielle Waareldäärwe (t.B. Dons, Tjooter, Musik, mundelke Literatuur un Hondwierkstraditione).
ju Lieste
In uus Naite heert tou ju Lieste ju Wäädsee.
Weblinks
Nationoales:
Ansbach (Loundkring)
Ansbach is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Augsburg (Loundkring)
Augsburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Nijewier
thumb|250px|Säärke fon Nijewier (2000) Nijewier, (Niederloundsk: Niawier) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 403 Ienwoonere (2007).
Kanoal
Die Uutdruk Kanoal beteekent ferskeedene Seeken:
un masse moor.
Bad Kissingen (Loundkring)
Bad Kissingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Curaçao
Curaçao is n Ailound in ju Karibik. Dät is n oainständich Lound binnen et Köönichriek fon do Niederlounde. Curaçao heert mäd Aruba un Bonaire tou do ABC-Ailounde. Disse tjo Ailounde heere tou do suudelke Kleine Antillen ("Litje Antillen"). Bie Curaçao heert dät Ailound Klein Curaçao ("Litje Curaçao"), wier neen Moanskene lieuwje. Ap Curaçao woonje 158.665 Moanskene (Täljier: 2019) ap 444 km2. Do maaste woonje in ju Haudstääd Willemstad.
Geografie
Dät Ailound lait sowät 60 km fon’t Fäästlound ou (noudelk fon Venezuela un noudaastelk fon Kolombien). Wäästelk fon Curaçao lait et Ailound Aruba, aastelk fon Curaçao lait Bonaire. Touhoope mäd disse Ailounde heert Curaçao geografisk tou do Ailounde unner do Wiende. Suudaastelk lait Klein Curaçao ("Litje Curaçao"), n unbewoond Ailound mäd bloot n Fjuurtouden un litje Hütten foar do Duuktouristen.
Die hööchste Bierich ist die Sint-Christoffelberg mäd ne Hööchte fon 375 m.
Befoulkenge
Dät rakt ferskeedene etniske Gruppen ap’t Ailound. Do Foaroolden fon do maaste Ienwoonere wieren Sklaven, do uut Afrikoa hoald wuuden. N litje Deel fon do Ailoundbewoonere stamme fon do Arawak-Indioaner ou, do Uurbewoonere fon’t Ailound. Et rakt uk ne Gruppe sefardiske Juuden, do in’t 17. Jierhunnert fon Spanien un Portugal ätter Curacao foar ju Inquisition fluchten sunt. Ju Ölindustrie häd Gastoarbaider ounleeken uut Asien, Suudamerikoa un ju Karibik. Däälich rakt et uk eenige Fluchtlengen uut do Naiberlounde so as Venezuela. Do Ienwoonere fon Curaçao hääbe do niederloundske Stoatsbuurgerskup un sunt deertruch uk EU-Buurger.
Ap Curaçao sunt Papiamento, Niederloundsk un Ängelsk do offizielle Sproaken. 2011 wuude ju lääste Foulkställenge däin. 78,4 % fon do Ienwoonere baalt Papiamento, 9,5 % baalt Niederloundsk, 6,1 % baalt Spoanisk, 3,5 % baalt Ängelsk un 3,4 % baalt wät uurs.
Dierte
Et rakt ferskeedene Dierte ap’t Ailound. Foar do Touristen, do jädden duukje, sunt in do Woatere n Masse ferskeedene Fiskoarden tou sjoon un unner Woater kon me gjucht wied kiekje. Ap’t Lound rakt et, foarallen buuten Willemstad, n Masse Leguoanen. Appe Naite fon Sint-Willibrordus rakt et two Woatere, wier me Flamingos fiende kon. Tichtebie ju Kuuste un bie Klein Curaçao fiendet me eenige groote Skieldpudden, do unner Natuurskuts stounde.
Lausitz
thumb|right|200px|N typisk Boot in dän [[Spreewoold, läige Lausitz]] thumb|right|200px|Ju Łysa/Lausche, die hoochste Bierichfon ju Lausitz thumb|right|200px|Die oolde Määrked in Chóśebuz/Cottbus Ju Lausitz (oulat fon n ooldsorbisk Woud foar sowät as Sump-Lound, läichsorbisk Łužyca, buppersorbisk Łužica, poolsk Łużyce), is n Rebät in't Suudaaste fon do Brandenbuurich, dät Aaste fon Saksen un dät Wääste fon do Poolske Woiwodskuppe Lebus un Läichsleesien.
Iendeelenge
Ju Lausitz deelt sik in ju Läige Lausitz un ju Bupperlausitz:
Ju Läige Lausitz is foar't Maaste n läich, plat Lound, dät fon ju poolske Äi Bóbr (düütsk:Bober) bit oun't Skeed tou dän Fläming un bit oun ju Äi mäd Noome Čorny Halštrow (buppersorbisk) / Schwarze Elster (düütsk) gungt. Dät roate deer uurspröängelk fuul Foane, Brouk-Woolde, fääre uk Holtbuske mäd boukene un eekene Boome. Sänt dät 19. Jierhunnert sjucht me wät moor Fjuurenboome. In ju Loundskup lait uk die Spreewoold, mäd masse Woaterloope, do foar hiere Bootjeräi bekoand sunt.
Ju Bupperlausitz lait deer täämelk niep suudelk fon un sjucht lounskuppelk uurs uut as ju Läige Lausitz. Sjucht me fääre noudelk noch Heedelound, gungt dät in't Suude, loangs dät Skeed ätter Tschechien, ap in do Lausitzer Bierge. Deer lait uk mäd 793 Meetere die hoochste Bierich fon ju Lausitz, ju Łysa (buppersorbisk) / Lausche (düütsk) / Luž (tschechisk).
Sproaken
In groote Deele fon ju Lausitz wäide noch do bee Sorbiske Sproaken boald, dät Buppersorbiske un dät Läichsorbiske. Fääre wäd deer uk düütsk boald, näämelk aastmiddeldüütske Dialekte un ju Näilausitzer Baalwiese, ju sorbisk Substroat änthoaldt. Wier dät ätter Polen iengungt, wäd Poolsk boald, in düt Rebät is ne dialektoale Miskenge foarhäärskjend, uumdät do maaste Polen deer eerste ätter dän Kriech un ju Ferdrieuwenge fon ju düütsk-sleesiske Befoulkenge waileeken sunt.
Stääde
Bekoande Stääde in ju Lausitz sunt
Reformation
thumb|right|120px|Martin Luther Ju Reformation is ne Riege fon säärkelke Annerengen in dät 16. un 17. Jierhunnert. Ju häd tou ne Kleeuwenge in dät Kristendum fierd (katoolsk, luttersk, reformierd). Do wichtichste Moanskene fon ju Reformation weeren Martin Luther (Düütsklound) un Johannes Calvin (Frankriek, ju Swaits). Die Ienfloud fon ju Reformation wiedede sik uur fuul Lounde in noudwääst Europa uut.
Uursproang in't Leetmiddeloaler
In dät Suude un Wääste fon Europa wieren do rieke Traditione fon kristelke Teologie, roomsk un kanonisk Gjucht, ciceroanische Retorika un aristoteliske Filosofie foar ju Äntwikkelenge fon't politike Toanken in't Leetmiddeloaler gans wichtich. Foar fuul Toankere wieren do Leeren fon Marcus Tullius Cicero un Aristoteles ju Gruundloage foar näie Leeren. Do Fräiegaidideale fon dät Leetmiddeloaler fiende hiere Uursproang in do frankiske un germoanske Toankbielden uur dän fräien Mon un in do Wierke fon Cicero un Sallust.
Bamberg (Loundkring)
Bamberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Spoanske Sproake
Dät Spoaniske is ju Sproake fon Spanien, groote Deele Midde- un Suudamerikoa, in dän USA, Belize, Marokko, Philippinen, Äquatorialguinea un Wäästsahara. Ju Sproake wäd fon 447 Mio. Moanskene baald. Deerfon hääbe 388 Mio. dät Spoaniske as Muursproake un 59 Mio. as twäide Sproake.
Gotthardtunnel
thumb|right|300px|Iengoang fon dän Gotthardtunnel Die Gotthardtunnel af Gotthard-Scheiteltunnel is n Iersenboantunnel fon ju Gotthardtboan un lapt unner dän Sankt-Gotthard-Pass truch dät Swaitser Gotthardmassiv. Die 15.003 Meter loange Iersenboantunnel lapt twoglaisig twiske Göschenen in dät Kanton Uri und Airolo in dät Kanton Tessin.
Die Tunnel wuud twiske 1872 un 1880 baud un ap n 22. Moai 1882 ienwäid. Die Bau häd 227 Mio. Swaitser Franken koasted.
Ieuwenske dän Iersenboantunnel rakt dät uk n Gotthardt-Sträitetunnel.
Rotterdam
Geskichte
In n Twäiden Waareldkriech is n groot Deel fon ju oolde Binnenstääd am 14. Moai 1940 fernäild wuuden truch n düütsken Luftoungriep. Sowät 800 Moanskene sunt stuurwen, un 80.000 Rotterdammer wuuden obdachlos. Ap 260 Hekter wuuden 25.000 Woonengen, 70 Skoulen, 2.400 Bedrieuwe un 2.000 Büros fernäild. Deerätter sunt deer noch litjere Luftoungriepe weesen, fon do Allierden in Oktober 1942 un Meerte 1943, un dan wier fon do Düütsken in 1944. Ätter dän Twäiden Waareldkriech wuude ju Stääd wier apbaud. Ju Stääd baude sien Hoawen fääre uut, un in et Jier 1962 wuude Rotterdam mäd 92 Mio. Tonnen toun grootsten Hoawenstääd fon ju Waareld. Rotterdam häd Däälich ne moderne Binnenstääd, un is bekoand uum sien Wulkenkratser.
Kultuur
Rotterdam waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2001.
Río Marañón
thumb|right|350px|Die Marañón tichte bie Borja Die 1905 Kilomeetere loange Río Marañón is ju linke un fon ju Woaterfierenge häär grattere fon do bee Wäl-Äien fon dän Amazonas in Suudamerikoa. Sien Woaterfierenge bedrächt in'n Truchsleek 15.000 m³/s, wiermäd hie as hydrologiske Haud-Wäl-Äi fon dän Amazonas jält, uk wan die Río Ucayali ju loangere fon do bee Wäl-Äien is. Die Marañón fljut truch dät Lound Peru.
Ferloop fon ju Äi
thumb|left|350px|Koarte fon dät Amazonas-System, die Marañón is faawelk besunners markierd. Die Marañón äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Río Lauricocha un Río Nupe. Die lääste fon do bee äntspringt in ju Cordillera Huayhuash in een Hööchte fon 5800 Meetere. Die Uursproang fon dän Río Lauricocha noudelk fon ju Cordillera Raura in tjo Lagunen buppe dän Lauricocha-See wuude in 1909 fon Wilhelm Sievers as Wälle fon dän Amazonas ärmiddeld. Die Río Lauricocha waas bit tou ju Apfiendenge fon dän Río Apurímac in't Jier 1975 as Bupperloop fon dän Amazonas anärkoand.
Die Marañón truchlopt aan wieden Deel fon do Anden in't Noude fon Peru un nimt ap'e naite fon La Union dän Río Vizcara un in ju Provinz Bagua dän Utcubamba ap. As een fon do loangste Äien fon Peru fljut hie moorere hunnert Kilomeetere binne do Anden parallel tou do Bierich-Kätten ätter't Noudwääste, bit hie ätter't Aaste in't Amazonas-Jooplound uutträt un sik junner mäd dän Río Ucayali tou'n Amazonas fereeniget. Die Marañón fljut truch Hooch-Bierichlound, hoolfwöistenoardige Doalsoolen juustso as subtropisken un tropisken Rienwoold.
Näi Tästamänt
Dät Näie Testamänt is ne Sammelenge fon 27 Skrifte fon dät Uurkristendom in ju griechiske Sproake, do dät twäide Deel fon ju Biebel bildje. Deeroun is dät Lieuwend fon Jesus Kristus beskreeuwen un oankelde wichtige Geböärnisse uut dät eerste Jierhunnert fon’t Kristendom. Foar do Kristene sunt do Skrifte fon dät Oolde un Näie Testamänt hillich.
Do Skrifte fon dät Näie Testamänt läite sik ferdeele in fjauer Deele:
Delfine
Delfine (Delphinidae) sunt een Familie fon Woale.
Näi Tästamänt
Skrifte un Kanonisierenge
In dät eerste Jierhunnert weren do oankelde Skrifte fon dät Näie Testamänt uunouhongelk fonnunner in Uumloop. Do 27 Skrifte wuden in ju twäide Hälfte fon dät eerste Jierhunnert un ju eerste Hälfte fon dät twäide Jierhunnert skreeuwen. Do Skrifte wuden fon ferskedene Autoren skreeuwen. In dät Jier 367 ätter Kristus skreeuw Athanasius fon Alexandria sin 39. Paaskebräif. Deeroun wuden foar't eerste moal juust do 27 Skrifte fon him as kanonisk beteekent, do wie däälich in uus Näi Testament hääbe. Unnerskeede twiske do Konfessionen rakt dät bloot in ju Riegenfoulge, man nit in do Ienhoolde fon't Näie Testament.
Do Evangelien
thumb|Do Beluukenge twiske do tjo synoptiske Evangelien. Dät Näie Testamänt begint mäd do fjauer kanoniske Evangelien ätter Matthäus, Markus, Lukas un Johannes.
"Evangelium" is ju an dät latienske anpaasede Foarm fon dät griechiske Woud "εὐαγγέλιον" (euangélion), dät sofuul betjudt as "goude Ättergjucht" / "froaie Boskup". Do Evangelien wollen in düssen Sin ju Boskup fon Jesus Kristus ferkändigje, die in ju Waareld koom un Free twiske God un do Moanskene moakede. Do Evangelien hääbe deeruum aal een biographiske Foarm, wierbie aan besunneren Fokus ap dät Lieden, Stierwen un ju Apärstoundenge fon Jesus in Jerusalem lait.
Me fermouded, dät do Evangelien in ju Foarm, ju uus foarlait, leeter ferskienen sunt as do Paulusbräiwe. Dät ooldste ärheeldene Breekstuk fon aan Evangelien-Text is die Papyrus 52, een Stuk fon't Johannes-Evangelium, dät in Ägypten fuunen wuuden is. Dät wäd ätter ju Hondskrift uum dät Jier 125 doatierd un lait nit fier fon ju fermoudede uurspröängelke Ferfoatengstied uum dät Jier 90.