cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Laren
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Laren is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Laren is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 12,39 km² un deer woonje 11.340 Moanskene (2012).
Gelsenkirchen
Gelsenkirchen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 268.102 Ienwoonere (2010). Gelsenkirchen is siet 1903 ne düütske Groβstadt.
Äidbäien
miniatur|links miniatur Ju Äidbäie (Fragaria) (de: Erdbeere) is ne litje Bäienplonte. Dät rakt wüülde Äidbäien un kultivierde Oarde foar dän Tuun, do dan oafte apgruund fon Kjuusenge fon moorere Oarde polyploid sunt. Fuul Dierte so as Dröiselken un uur Fuugele, Foakse un Ruste freete jädden düsse Bäien.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro is een Stääd in't Suudaaste fon Brasilien in dän Buundesstoat Rio de Janeiro. Deer woonje sowät 6.429.923 Ljuude (Stound: 2013), man wan me dät Metropol-Rebät deer uumetou meereekent, sunt dät 11.875.063 (Stound: 2010).
As Weerteeken fon Rio de Janeiro jält die Sukkerhoud, ju 38 Meetere hooge Christus-Figur ap dän Bierich Corcovado un die Strand fon dän Stääd-Deel Copacabana die as aan fon do bekoandste ap ju Waareld jält.
Kolonioaltied
Ätter dän Ferdraach fon Tordesillas moakeden do Portugiesen Ounspröäke ap dät Rebät jäildend, wier däälich Brasilien lait. Dät hieden do Eende fon't 15. Jierhunnert fuunen. Man do Frantsoosen wüülen do dät nit toustounde. Jo gruundeden in't Jier 1555 een Fäästenge ap dät Ailound Ilha do Serigipe, dät is foar ju Kuste fon dät Stuk Lound wier däälich Rio de Janeiro lait. Hiere Fäästenge naamden do Frantsoosen Fort Coligny. Dät Rebät, wät do Frantsoosen fon junner uut kontrollierje kuuden, naamden se France Antarctique. Die Vize-Generoal fon ju Fäästenge, Nicolas Durand de Villegagnon, gruundede ap dät uur Ouger dan ju Siedelenge Henriville. In düsse Tied lieuweden junner Tupi-Indioanere fon do Stomme Tamoio un Tupinambá, mäd do sik do Frantsoosen ferbuundeden.
Eerste tjoon Jiere leeter, in 1565, wuuden do Frantsoosen truch do Portugiesen fon junner ferdrieuwen. Do Portugiesen gruundeden ätters ju Stääd São Sebastião do Rio de Janeiro .
In 1680 wuude Rio de Janeiro Haudstääd fon do suudelke Regionen fon Brasilien, in düsse Tied waas ju Siedelenge mäd sowät fjauerduusend Ienwoonere een fon do wichtichste portugiesiske Deelläitengen ap brasilioansk Rebät. Sänt 1700 wuude Rio de Janeiro ju wichtichste Hoawen-Stääd fon Brasilien, foar'aaln apguunde fon Gould-Funste in ju Noaber-Region Minas Gerais.
Uk wan ju Stääd 1710/1711 fon do Frantsoosen oungriepen un besät wuude ( → Schlacht von Rio de Janeiro) un bloot juun hooch Loose-Jäild aan Outoach fon do frantsööske Suldoaten roaked wäide kuude, ferhoalde ju Stääd sik gau un wuude ap n 27. Januoar 1763 Haudstääd fon dät Vize-Köönichriek Brasilien.
Köönichs-Residenz
Fuul moor Betjuudenge kreech Rio de Janeiro in't Jier 1808, as die portugiesiske Hoaf foar Napoleon sien Troppen uut Lissabon fluchtede un ätter Rio koom. Touhoope mäd dän Köönichshoaf siedelden masse Kunstlere, Wietenskuppere un Oadlige ätter Brasilien uur, dät wirtskuppelke un kulturelle Lieuwend wuude in Foart broacht. So gungt ju Brasilioanske Nasjonoal-Bibliotäike ap Bestounde tourääch, do dät portugiesiske Köönichshuus meebroachte. In 1815 wuude Rio de Janeiro ju Haudstääd fon dät Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven.
Ju Stääd begon in ju Foulge tou groien un heerde nit moor ap.
Man in't portugiesiske Muurlound roate dät Probleme, wilst die Köönich wäch waas: Ap dän 24. August 1820 briek in Portugal ju Liberoale Revolutsjoon uut. Do Portugiesen hieden niks juun ju Monarchie, man jo wüülen een Konstitutsjonelle Monarchie, also een Köönichriek mäd ne Ferfoatenge, un jo wüülen twäidens, dät die Köönich wier in Portugal sit un nit in Brasilien. Deeruum saach sik die Köönich in't Jier 1821 twoangen, ätter Portugal tourääch tou gungen un ferliet Rio de Janeiro.
Haudstääd fon't Kaiserriek Brasilien
As die Köönich nu uut Brasilien wäch waas, wuude Brasilien unner sin Suun Dom Pedro de Alcântara een uunouhongich Kaiserriek. Dät kon goud weese, dät die Prins düt mäd sin Foar ouboald waas: Do spoanske Kolonien in Suudamerikoa ferkloorden Riegenwiese hiere Uunouhongegaid, un wan nu Brasilien ätter ju Liberoale Revolutsjoon fon Portugal wier tou een Kolonie degradierd wäide skuul, moaste die Portugiesiske Köönich ju sälge Suurge hääbe. Truch ju Uunouhongegaid unner Heerskup fon dän portugiesiske Krounprins kuude Brasilien foar dät portugiesiske Köönichshuus heelden wäide, man foar dät portugiesiske Parlemänt nit. Die Köönich bestroawede sin Suun uk nit, hie soande neen Suldoaten, uk dät Troonfoulgegjucht liet hie him. In 1825 ärkoande hie sogoar ju brasilioanske Uunouhongegaid oun.
Ju Haudstääd fon dät uunouhongige Brasilien waas Rio de Janeiro.
In ju republikoanske Tied
Uk as in 1889 Brasilien ätter aan Militär-Putsch tou een Republik wuude, bleeuw Rio de Janeiro ju Haudstääd.
In't Jier 1891 hiede ju Stääd al 500.000 Ienwoonere.
Eerste in 1960 wuude ju näigruundede Stääd Brasília Haudstääd. Daach groide Rio de Janeiro noch fääre. Fuul, do in ju Hoopenge ap n beeter Lieuwend in ju Stääd looken, loundeden in do so-naamde Favelas, dät sunt Äilends-Kwattiere. Do Unnerskeede twiske äärm un riek sunt in Rio de Janeiro kloor sjuunelk. Eerste sänt 1980 groit ju Stääd wät sinniger, man ju groit bit däälich.
Giftpetersilje
Giftpetersilje (Aethusa cynapium) is oafters ap goude Gruunde tou fienden un as Jood sweer tou fernäilen. Ju lät bolde as de Tuunpetersilie un schällen al oafters Ljuude fon kroank wuuden weese truch Ferwikselnge. As Giftplonte is se uus lastich un wie fernäile se truch Oumjoon uumdät se neen Säid smit un uk do Wuttele uutgreeuwe. Kanne kon man se licht an de wiete Blöite. Ju woakst fon Mai bit tou Häärst in oolde Tuune an Häägen, ap Äkkere un Schutbälte. Ju uur läige Soarte agrestis wäd man 15 cm un woakst ap Baulound.
Leidschendam-Voorburg
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Leidschendam-Voorburg is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Leidschendam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 35,68 km² un deer woonje 72.259 Moanskene (2012).
Pigazzano
Pigazzano (dät is die italieniske Noome) af Pigàsàn (dät is die Wääst-Emilianiske Noome) is n Deel fon juu Meente, Travo / Traf. Sukke Meentedeele in Italien heete ap italienisk "frazione", ap Wääst-Emilianisk "fraziun". Dät is inne Provincia di Piacenza / Pruvincia d' Piasëinsa) in Emilia-Romagna/Emilia-Rumagna, Italien. Dät Gebiet fon Pigazzano is sowät 6,2 km². In düssen Meentedeel lieuwje duusend Ljuude (in't Jier 2009).
Nordfriisk Instituut
thumb|Dät Nordfriisk Instituut Dät Nordfriisk Instituut begon in dät Jier 1964 un wuude gruundet fon ferskeedene noudfräiske Organisatione. Siel fon dät Instituut in Bräist is dät unnerstöänen fon ju wietenskuppelke un pädagogiske Oarbaid foar ju fräiske Sproake, Skichte un Kultuur.
Ju fräiske Sproake, Literatuur, Skichte un Loundeskunde wäide fon dät Instituut ärfoarsket, un fon disse wietenskuppelke Oarbaid häd dät Instituut ferskeedene Publikationen uutroat. Dät Nordfriisk Instituut häd uk sien oaine Biblioteek mäd Archiv. Dät Instituut roat fjauermoal in et Jier dät Tiedskrift Nordfriesland uut un eenmoal in dät Jier ärskient dät Nordfriesische Jahrbuch.
Dät Instituut is politisk nit ouhongelk. Ju düütske of ju deenske Siede wäide nit foarluukt un dät Instituut kricht Jäild fon allebee do Stoate. Ju Fereen foar dät Nordfriisk Instituut is Meeglid in dän Fräisken Räid Sektion Noud.
Roomske
Do Roomske wieren n Foulk dät lieuwde in Italien, sowät in dät Jierduusend uum Kristus tou. An n Ounfang fon uus Jiertällenge hääbe jo n Kaiserriek apbau, wät dät ganse Middelmeer un groote Paate fon Europa uumfoated häd.
In ju Tied hääbe jo uk do Fräisen träfd un in ju Tied, as dät Skeed fon hier Riek loangs dän Rhien ron, hääbe do suudelke Stamme, do der fon do Roomske Frisiavones naamd wuuden, Paat fon dät Roomske Riek weesen. Do Roomske hääbe uk n Paat fon Groot-Britannien] behärsked un wäkke fon do Frisiavones sunt in hieren Tjoonst deer uk weesen.
Do Roomske hääbe uk do noudelker Fräisen, do jo Frisii naamden, betwoangen, man jo hdenääbe do neen fääst Paat fon dät Riek moaked. Jo heelten, so as dät uutsjucht, nit fuul fon n Lound dät, as jo dät seegen, twäie deeges Lound un twäie deeges See wuude.
In dät trääde Jierhunnert sunt do Roomske aal moor Gebiet looswuuden, bit dät lääste Stuk 476 fon do Germane uurwältiged wuude.
1867
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 -
Emanzipatsjoonsproklamatsjoon
thumb|right|200px|Fluggen Ätterpränt fon ju Proklamatsjoon
Gewicht
thumb|right|200px|N Änster, die bit 60 kg weege kon. Gewicht is ju Oainskup fon n Körper, ju der ounrakt, wo stäärk hie fon de Äide anleeken wäd.
Emanzipatsjoonsproklamatsjoon
Mäd ju Emanzipatsjoons-Proklamatsjoon (Ängelsk: Emancipation Proclamation af Proclamation of Emancipation) ferkloorde ju US-amerikoanske Regierenge fon Abraham Lincoln ap dän 22. September 1882 dät Eende fon ju Skloueräi in do Suudstoaten, do ätter dät Gultichwäiden fon ju Proklamatsjoon ap dän 1. Januoar 1863 noch Deel fon do Konföderierde Stoaten fon Amerikoa wieren. Ap do Unionsstoaten hiede ju Proklamtsjoon noch neen gjuchtelke Biendenge. Daach waas ju ap dän Wai tou dät fulstoundige Eende fon ju Skloueräi in do Fereende Stoaten aan eersten, äntskeedenden Stap, besunners uumdät do maaste Sklouen in do Suudstoaten (t.B. ap Plantoasjen foar Katuun) heelden wuuden.
Gewicht
Tương tác hấp dẫn
Norwegen
thumb|upright=1|Steede fon Norwegen in Europa Norwegen is n Lound in Skandinavien. Dät wäd begränsed fon Sweeden, Finlound un Ruslound un häd 5.328.212 Ienwoonere (2014). Ju Haudstääd is Oslo un häd 634.463 Ienwoonere (2014).
Geskichte
As Sweeden in 1521 juu Kalmarunion ferlädden hiede, wuude Norwegen ne Oard Provinz fon Dänemark. In 1814 keem Norwegen wier bie Sweden. Do kreech Norwegen sien oaine Ferfoatenge un moor Säärmbestimmenge. In dat Jier 1905 wuude Norwegen n uunouhongigen Stoat.
Kjuusbäie
Ju Kjuusbäie af Stikbäie (Ribes uva-crispa, syn.: Ribes grossularia; düütsk: "Stachelbeere") is een besunnere Oard uut dän Sleek fon do Säntjansbäien (Ribes). Ju kumt in Eurasien un dät noudelke Afrikoa foar, man ju natüürelke Ferspreedengs-Ruumte is nit niep fäästtoustaalen, uumdät sik do wüülde Plonten oafter mäd ferwüülderte Tucht-Foarmen fermisked häbe. Ju woakst as Struuk, kon gräine af roode Bäien häbe un sjucht uurs uut as do maaste Säntjansbäien, daach rakt dät mäd Ribes sardoum een äänelke Oard, ju bloot ap Sardinien foarkumt. Een Miskenge uut Kjuusbäien un Swotte Säntjansbäien beteekent me ap Düütsk as "Jostabeere".
Edda
thumb|Ju Edda Ju Edda is een Sammelenge fon Gode- un Häldesoagen, apskrieuwen in dät 13. Jierhunnert ap Ooldiesloundsk. Uurspröängelk wude as "Edda" bloot ju Foatenge in Prosa (Snorra-Edda af Prosa-Edda), apskrieuwen fon Snorri Sturluson (1179 - 1241) beteekend, man dät rakt uk een Läideresammelenge, ju bloot min Prosa änthoaldt un wierfon Uutsniede deelwiese fon Woud tou Woud in ju Snorra-Edda sitierd wäide: Ju Läidere-Edda, ju ap Gruunde fon düsse ienhoolds-Uursniedengen sänt dät leete Middeloaler uk mäd dän Noome "Edda" benaamd wäd. Die Uursproang deerfon is nit kloor, me weet also nit, of dät dät Wierk fon aan bestimde Dichter is, of wildääge een Uurlääwerenge fon Läidere uut dät meene Foulk.
Dät sunt heedenske Bouke, wäkke do Gode- un Häldesoagen uurlääwerje. Do Bouke wäide däälich fon ferskeedene interessierde Ljuude leesen of studiert, t.B. fon Wietenskuppere un uk wäil fon Näiheedenljuude, foar do do Bouke een religiöse Betjuudenge häbe. Ju Edda wuude skrieuwen do Ieslound al kristelk waas, deeruume sunt do Ienhoolde fon do Edda's nit altied fräi fon kristelke Ienfloude.
Do Eddas tälle ju Geskichte uur ju Äntstoundenge fon ju Godewaareld. Deer sunt uk Geskichten skreeuwen uur do Godefamilien un do Ferhooldengen twiske do Gode un wät do unnerfiende, dät Eende fon do Gode un hiere Waareld wäd uk beskrieuwen. Uk rakt et in do Edda's Geskichten uur do Hälde.
René Magritte
thumb|250px|René Magritte [[Photographie|photographierd fon Lothar Wolleh]] René François Ghislain Magritte (bädden ap dän 21. November 1898 in Lessines in ju walloonske Provins Hainaut (dt.: Hennegau), stuurwen ap dän 15. August 1967 in Brussel) waas aan belgisken Moaler fon dän Surrealismus.
Carolus Linnaeus
thumb|right|180px|Carolus Linnaeus
Carl von Linné uk Carl Nilsson Linnæus af Carolus Linnaeus, (* 23. Moai 1707, Råshult bie Älmhult, † 10. Januoar 1778, Uppsala) waas n swedsken Dokter, Natuurforsker un Wietenskupper.
Hie häd fuul Plonten un Dierte beskrieuwen un waas truch sien Wierk Systema Naturae aan wichtigen Pionier fon ju biologiske Systematik. Ju baud in dät haudseekelke Konsäpt däälich noch ap sien Wierk ap, uk wan wäkke Seeken däälich nieper bekoand sunt un wäkke fon Linnaeus sien Ienoardengen sik as ferkierd ruutstoald häbe.
Tou'n Biespil Dät Linnaeusklokje (Linnaea borealis), dät 1732 truch him in Laplound äntdäkt wuude, is ätter him naamd.
Leiden
thumb|Leiden (2017)
Leiden is een Stääd in do Niederlounde. Deer woonje uungefeer 120.000 Moanskene. Ju Stääd lait an dän Oude Rijn.
Leiderdorp
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Leiderdorp is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Leiderdorp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 12,29 km² un deer woonje 26.446 Moanskene (2012).
Republik China
Ju Republik China is een Lound in Asien. Aleer hiede dät Lound een grattere Flakte, man dät moaste wain ju Uurwinnenge fon do Kommunisten unner Mao-Tse-tung un ju Gruundenge fon ju Foulksrepublik China in 1949 ap dät Ailound Taiwan touräächwieke.
Gesina Lechte-Siemer
thumb| Gesina Lechte-Siemer thumb|right|300px|[[Margaretha Grosser un Gesina Lechte (gjuchts) baale uur Uutgoawe fon hiere Geskrifte bie Gesina touhuus ap n 23. Sept. 2004.]] thumb|right|300px|Toanksteen foar Gesina Lechte-Siemer bie ju Roomelster Säärke
Lieuwend
Ju beginde 1928 mäd dichtjen, wierbie ju ap Anräägenge fon Pestoor Kokenge hiere seelter Määmesproake benutsede. In ju Skrieuwwiese kuud ju sik deerbie stutsje ap ju seelter Spräkwoudesamlenge, ju Julius Bröring 1901 hääruutroat hiede.
Hiere eerste Gedicht – wäil Din unbekoande Stierwedai - waas ätter ne Preetenje fon dän Pestoor. Do Gedichte ärskeenen domoals in do Heimatblätter fon ju Oldenburgische Volkszeitung. Ju häd Louts Hinerks Tjoue (hiere eensige Prosa) in 1931-32 skrieuwen. Ätters hilkede ju ätter dät Rhienlound un dan ap t Oaler sätten jo sik in Ait deel.
Ätter 1970 is ju fääre geen mäd skrieuwen. Hiere Dichtsammelnenge is in 1977 in Ju Seelter Kroune ärskienen. Louts Hinerks Tjoue is leeter nochmoal in Seelter Tjoue uutroat. As Hermann Janssen uut Amerikoa tourääch keem häd hie foar ju Säitenge skrieuwen (Lesebouk foar Seelterlound, 1953-1965) un ferskäidene Gedichte fon Siemer publiziert.
In 2007 sunt two Bouke fon Siemer ärskienen, Dät ganse Lieuwend un Fiene Stemmen.
Taiwan
Taiwan beteekent:
Gesina Lechte-Siemer
Toanksteen
Ap 6. August 2008, an hieren eersten Stierwedai, is foar Gesina Lechte-Siemer n Toanksteen deelsät. Die stoant bie dät naie "Pfarrheim" an ju Määrkedsträite in Roomelse.
Thema
Dät Wierk fon Siemers belukt sik ap Dööntjene fon do Jierstiede, dät Lieuwend fon alle Deege un uur dät Seelterlound un sien Geskichte.
Roubaix
Roubaix (Niederloundsk: Robaais of aller Roodebeke) is ne oolde industrielle Stääd in dät Noude fon Frankriek, in dän suud-aastelken Deel fon ju aleer Provinz Frantsöösk-Flandern, apnaisten fon dät belgiske Skeed. Ju Stääd is uk ne Meente un lait in dät frantsööske Departement Nord in ju Region Hauts-de-France, mäd ne Flakte fon sowät 13 km².
Roubaix häd ungefeer 96 Duusende Ienwoonere, un is deermäd ätter Lille un Amiens ju träädgrootste Stääd fon ju Region. Touhoope mäd do Noaber-Stääde Lille, Tourcoing, Villeneuve-d'Ascq un 86 uur Meenten, bildet ju Stääd n Metropoolregion bekoand unner dän Noome Métropole européenne de Lille, wier moor as 1,1 Million Ljuude woonje.
In ju Midde fon dät njuugentiende Jierhunnert wuude Roubaix dät Säntrum foar Tekstil-Industrie fon Noud-Frankriek, wilst ju Industrielle Revolutsjoon in dät Lound begint. Deertruch wuuks ju Taal Ienwoonere fon 8.091 in 1800 ätter 124.661 in 1896. Unner dät Woaksdumstied, weegen sien ekonomiske un soziale Äntwikkelenge, kreech ju Stääd dän Spitsnoome „Frantsöösk-Manchester“.
Partnerstääde
Do Partnerstääde fon Roubaix sunt:
1866
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 -
Tou Waareld keemen
4. / 16. Dezember: Die Kunstler Wassily Kandinsky. Ätter dän gregorioanske Kalänner is sin Gebuursdai die 16. Dezember, man domoals goolt in Ruslound noch die julioanske, ätter dän dät die 4. Dezember waas.
Middelmeer
thumb|right|250px|Dät Middelmeer is ap düsse Koarte dunkerblau ienteekend. Dät Middelmeer lait twiske Europa, Afrika un Deele fon Asien (Deele fon Faanderasien, t.B. die Deel Littik Asien). Truch juu Sträite fon Gribraltar is dät Middelmeer mäd n Atlantisken Ozean ferbuunen, uur dät Marmarameer uk mäd juu Swotte See un truch dän kunstelk bauden Suez-Kanoal uk mäd dät Roode Meer, dät ja n Uutlooper fon n Indisken Ozean is.
Wichtige Äien, do deer oane fljoote, sunt
Daach is apgruunde fon ju hooge Ferdampenge die Soalt-Oundeel mäd 3,8 % wät haager as in dän Atlantik, die bloot 3,5% Soalt änthoaldt.
Uum't Middelmeer tou häd sik uum't Middelmeer een heele Riege fon äddere Hoochkultuuren äntwikkeld, biespilswiese do oolde Ägyptere, do Hethitere do Minoere, do Oolde Griechen, do Phöniziere, do Oolde Roomske. Dät Middelmeer liech in't Säntrum fon't Roomske Riek un wuude deeruum ap Latiensk al Mare Mediterraneum ("Middelloundske See") of eenfach Mare Nostrum ("Uus See") naamd.
Däälich is dät Middelmeer waareldwied deerfoar bekoand, dät älk Jier groote Massen oun Ljuude deer oane ferdrinke, do in'e Hoopenge ap'n beeter Lieuwend fersäike, fon Afrikoa ätter Europa tou kuumen.
Ailounde in't Middelmeer
thumb|right|250px|Ju Stääd [[Syrakus ap Sizilien, in'n Bäätergruund die Vulkoan Ätna]] thumb|right|250px|Ju Kuste fon't Ailound [[Elba]] Do fieuw grootste Ailounde fon't Middelmeer sunt in düsse Riegenfoulge
Ieuwenske düsse groote Ailounde rakt dät uk noch wichtige Ailound-Koppele in't Middelmeer, dät sunt fon't Wääste ätter't Aaste:
1865
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 - 1868 -
Lemsterland
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Lemsterland is ne Meente in ju Provints Friesland in do Niederlounde. Lemmer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 124,38 km² un deer woonje 13.596 Moanskene (2012).
Boars
Määrkmoale
Die Boars is n Fisk mäd moorere dunkere Twäärs-Striepe an n Körper. Hie häd two Räächflunken, wierfon ju Faandere goud ärkanboare Stiekelstroale häd. Buuk- un Bääterflunken sunt roodsk. Ju Loangte fon dät Diert bedrächt gewöönelk 20 - 30 cm, säilden uk gratter man sieläärge nit moor as 51 cm. Die Fisk wächt bit tou 4,75 kg.
Lieuwendsruum
Die Boars lieuwet in rauelk fljootende un stoundende Woatere in groote Deele fon Eurasien. Wan eenige Wietenskuplere, do der kweede, dät hie touhoope mäd ju Amerikoanske Oard Perca flavescens een gemeensoame Oard bildet, gjucht hääbe, rakt dät düsse Oard uk in Amerikoa, man dät is striedich. thumb|left|300px|On exhibition Subaqueous Vltava, Prague
Lieuwend fon sun Boars
Doo bleeke Oaiere fon n Boars wäide in bit tou aan Meeter loange Beende oulaid. Ätter füüftien bit twintich Deege sluupje doo litje Boarse. Soloange hie jung is, frät sun Boars wirbelloose Dierte as litje Krääpse un Moaden fon Insekten. Ätter two bit tjo Jiere kon die Boars sik säärm moorje. Wan hie aller is, kon hie uk Fiske frätte, dan frät hie toun Deel sogoar litjere Boarse. Die Boars kon, wan't hooch kumt, tjoon Jiere oold wäide.
Lelystad
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Lelystad is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Lelystad is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 765,39 km² un deer woonje 74.586 Moanskene (2012).
Kring Schleswig-Flensburg
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudstääd is Schleswig.
Dulle-Huunde
Dulle-Huunde (Ilex, düütsk: Stechpalmen) sunt n Sleek fon Boome of Struuke, do Bäien hääbe mäd hiere hädde Bleede deelwiese läip stiekelje, deeruum uk dän Noome Dulle-Huunde. Do Bäien sunt foar Moanskene giftich. Fuugele freete se jädden in n Winter.
Kring Segeberg
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Bad Segeberg.
Leudal
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Leudal is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Heythuysen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 164,86 km² un deer woonje 36.774 Moanskene (2012).
Mönchengladbach
Mönchengladbach is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 261.444 Ienwoonere (2010). Mönchengladbach is siet 1922 ne düütske Groβstadt.
Computerspil
N Compjuterspil of Video-Spil is n Spil, wierbie die Spieler interaktiv beleeken is mäd n Gamepad, wiertruch ne visuelle Interaktion ap dät Bieldskerm kumt. Et rakt ferscheedene Mediums, wiermäd man n Compjuterspil spielje kon. Fröier kuud dät mäd n Spilcompjuter of n persöönelke Compjuter, un dät wäd uk spield mäd PDA's, Handy's un litje dreegboare Spilcompjutere.
Bie näie kommerzielle Spiele is dät Wichtichste dät visuelle Effekt fon dät Spil. Microsoft (mäd ju Xbox) un Sony (mäd ju Playstation) sunt gjucht bekoand. Bie uur Spiele is ju Äntwikkelenge fon bloot dät Spieljen wichtich (Gameplay).
Ferscheedene Compjuterspiele
Ne Uursicht fon Compjuterspiele mäd Biespiele fon bekoante Tittele:
1864
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 - 1867 -
Teutoborger Woold
thumb|250px|Blik fon dät [[Hermannsdenkmal ätter dät noudwäästelke Deel fon dät Teutoborger Woold.]] Dät Teutoborger Woold (Düütsk: Teutoburger Wald) is ne Bierichregion in Noudrhien-Wäästfoalen un Läichsaksen. Bit in dät 17. Jierhunnert hiede dät Teutoborger Woold touhoope mäd dät Eggegebirge in dät Suudaaste dän Noomen Osning. Die hoochste Punkt is dän Barnacken (446 m). Dät Teutoborger Woold is bekoand uum ju Varusslacht twiske do Römer un do Germoanen in dät Jier 9 ätter Kristus. Tou do touristiske Sjoonswöidegaide heere dät Hermannsdenkmal un do Externsteine.
Pierre Aubert
rechts|miniatur|160px|Pierre Aubert
Ljuchttouden
thumb|right|Die Pilsumer Ljuchttouden ap dän Oamsediek fon dät Suudwääste uut thumb| Aan Ljuchttouden (dt. Leuchtturm, wfr. fjoertoer, eng. lighthouse) tjoont as ljoachtjend Teeken foar ju Orientierenge fon Skiepe.
Pierre Aubert
Pierre Aubert (* 3. März 1927 in La Chaux-de-Fonds) is aan Swaitser Politiker (SP) uut dän Kanton Neuenburg. As Buundesräid waas hie Buuteminister un hiede twäie dät Boantje fon dän Buundespräsident.
Klaipėda
Klaipėda (dt. Memel) is ne Stääd in Litauen mäd ungefeer 238.000 Ienwoonere (2008) un läit in dät Wääste fon dät Lound. Klaipėda is dät politiske Säntrum fon juu Meente Klaipėda.
Rhodium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Rhodium is n Uurgongsmetall.
Gulfkriech
Gulfkriech betjut:
Leusden
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Leusden is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Leusden (Hamersveld) is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 58,94 km² un deer woonje 28.822 Moanskene (2012).
10. Moai
Die tjaande Moai is die hunnerttrüütichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die hunnerteenuntrüütichste in Skaltjiere), somäd blieuwe deer noch twohunnertfieuwuntrüütich Deege tou dät Eende fon't Jier tou.
Noemi
300px|right|thumb|Noemi Veronica Scopelliti (bädden dän 25. Januoar, 1982, Room (Italien)), beeter bekoand as Noemi, is ne italieniske Sjungerske un Songskrieuwerske.
Singles
300px|right|thumb|Noemi & Fiorella Mannoia
Glieksponnenge
Wan ju eene Träid fon ne elektriske Laitenge immer positiv is un ju Uur negativ, dan hat dät Glieksponnenge. Ne Batterie lääwert ne Glieksponnenge (dt. Gleichspannung).
Wan me ne Laampe af sowät anslut ap ne Glieksponnenge, dan lapt deer n Gliekstroom truch.
Queen
thumb|Queen, [[Hannover 1979]] Queen is n rockkoppel uut Änglound. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
Kring Steinburg
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Itzehoe.
Lisse
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Lisse is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Lisse is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 16,11 km² un deer woonje 22.274 Moanskene (2012).
Swäid
right|100px|Swaitser Swäid uut dät 15. af 16. Jierhunnert Dät Swäid is een sniedende Woape tou't Hauen un Steeten. Een woanelk Swäid häd een liek Lämt mäd two Äggen, man dät rakt uk besunnere Bauwiesen so as dän Soabel mäd een beeged Lämt un maasttieds bloot een Ägge.
Äntwikkelenge
Dät Swäid äntstuude in ju Bronstied uut dän Dolk. Foar een loang Swäid bruukt me een Materioal, dät sik't nit beegede, man daach wook nouch, dät dät nit oubriek. So is dät ferstoundelk, dät dät dän kuutere Dolk foar dät Swäid roate, un dät dät Swäid in dän Loop fon ju Tied mäd ju techniske Fääre-Äntwikkelenge aalmantou loanger wuude. Un mäd ju Loangte fon dät Swäid wuude uk die twäärs loopende Stok tou't Skuul fon ju Hounde loanger: Düt is so tou ferkloorjen, dät dät Swäid sik mäd grattere Loangte uk beeter tou't Hauen oainde, un juun dät Hauen is dät aan beeteren Skuul, wilst dät juun't Steeten min hälpt. 500px|Ferskeedene Swäide, do ju Äntwikkelenge wiese
Bäien
Bäien sünt Fruchte, do an Boome, Struuke af uur litje Plonten woakse. In düssen Artikel sünt do Bäien apliested, do dät fröier al in dät Seelterlound roate. Der sünt fuul Foulksnoomen fon Plonten un Buske mäd Bäien uurlääwerd wuuden. In düssen Artikel stounde düsse Plonten mäd do oolde Foulksnoomen, do latienske Noomen un do düütske Noomen.
Dät rakt oawers noch moor Plonten mäd Bäien, do uk in Seelterlound woakse un foar do neen Seelterske Noomen uurlääwerd sünt, so as Eibe (Taxus), Feuerdorn, Cotoneaster, Kirschlorbeer, Mistel, Viburnum, un uk fielicht noch moor Joodplonten mäd Bäien.
Foar älk fon do hier apliestede Plonten rakt dät uk noch n uutfüürelken Artikel hier ap ju Seelterfräiske Wikipedia. Deer kon me noch moor uur do Plonten wies wäide.
''' BEMÄÄRKENGE: Do Plontenoomen sunt maast uurlääwerd wuuden fon Minssen (1846) un Botke (1934), die do wäil fon Pestoor Schulte hiede. Minssen rakt bloot Beskrieuwengen deerbie. Botke rakt fluks uk do Latienske Noomen. Bee stimme nit immer. '''
''' Mäd do latienske Noomen kon me flugge Bielden fiende in do Commons un deermäd eepent sik ju Muugelkhaid, dät aal noch wät beeter foarnunner tou kriegen. Nu is dät so, dät do Foulksnoomen nit immer düütelk tou-oardend sunt. Die eene bruukt n bestimden Noome foar n uur Plonte as die uur. Un dät rakt uk wäkke Plonten, do moorere Noomen hääbe. '''
Wüülde Bäien
In düssen Absatz stounde do Plonten, do der siet fröier un aleer in dän Foon wuuksen un deer uk däälich noch tou fienden sünt. In Gebiede, do unner Natuurskuts stounde, duuren do nit moor plükked wäide.
miniatur|left miniatur
Heedebäie
Do Bäien konnen ieten wäide, man smoakje wät bitter. Do hääbe fuul Vitamin C un sünt fröier uk as Medizin bruukt wuuden.
left|miniatur miniatur
Lopik
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Lopik is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Lopik is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,92 km² un deer woonje 14.179 Moanskene (2012).
Bäien
Fuulbäie
Dät is bekoand as Jood. Do Bäien skäl me beeter nit iete, wäil do giftich weese konnen. Do Bleede kon me fielicht sjoode un iete.
'''BEMÄÄRKENGE: Dät rakt noch ne Plonte moor mäd dän seelterske Noome Fuulbäie. Dät is n Struuk Huundestok (Frangula alnus) mäd dän düütske Noome Faulbaum. Sjuch hier: Fuulbäie (Frangula alnus).'''
Wüülde Plonten mäd kultivierde Oarde
Düsse Plonten wuuksen fröier in dän Foan un sünt foar dän Tuun kultivierd wuuden. Deelwiese sünt do uk däälich noch in dän Foan un ju Natuur tou fienden. In Gebiede, do unner Natuurskuts stounde, duuren do nit moor plükked wäide.
miniatur
Krounsbäie
Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud tou Wüüld-Ieten.
Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.
Bikbäie (Heedbäie, Buskbäie)
Do Plonten woakse in dän Foan un smoakje besünners goud. Deerfon kon me Marmeloade, Tee un Sap moakje.
Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.
Brummelbäie (Brommelbäie, brummelse Bäie)
Do Plonten woakse fuul an Sträiten un Dome un dät rakt deerfon fuul ferskeedene Oarden.
Foar dän Tuun rakt dät kultivierde Oarde.
Hiembäie
Dät rakt wüülde Hiembäie un kultivierde Oarde foar dän Tuun. Do wüülde Plonten woakse bie Wooldkaanten un in fräie Flächen in Woolde.
Kultivierde Plonten
In düssen Absatz stounde do Bäieplonten, do däälich in dän Tuun woakse. Do Plonten sünt uut wüülde Oarde kultivierd wuuden. Af do däälich in Seelterlound noch wüüld woakse, is nit bekoant.
roode Säntjansbäie
Fon düsse Oard rakt dät uk Plonten mäd wiete Bäien. Säntjansbäie konnen uk ferwüüldere, do woakse dan wüüld in ju fröie Natuur.
swotte Säntjansbäie, (Slanterbäie, Boukelbäie)
Fon do Bäien wäd n fluggen Sap moaked. Do Plonten rakt dät uk in wüülde Foarm.
Kjuusbäie (Stikbäie)
Fon düsse Plonte rakt dät uk wäkke mäd roode Bäien. Do Plonten rakt dät uk in wüülde Foarm.
Boome un Struuke
Düsse Bäien woakse an Boome un Struuke.
Kraansbäie, (Kraansfuugelbäie, Fuugelbäie)
Kraansbäie woakse an dän Moaiboom. Dät konnen Boome af Struuke weese. Do Bäien wäide fon 63 Fuugeloarde un 20 uure Dierteoarde freeten. Uk do Blöiten sünt foar Insäkte un uur Dierte wichtich. Fon dän Moaiboom rakt dät uk kultivierde Soarten.
Kiddebäie
Kiddebäie woakse an dän Kiddeboom, dät sünt maast Struuke oawers uk Boome. Do Bäien kon me iete, sünt oawers bitje giftich, deeruum mouten se seeden wäide. Fuugele un uurse Dierte freete jädden do Bäien. Fon do Blöiten wäd uk Sap moaked, fon do Bäien kon me Marmeloade moakje. Do änthoolde Vitamin C un konnen uk as Medizin bruukt wäide.
Fuulbäie (Huundestok)
Fuulbäie woakse an dän Struuk Huundestok. Düsse Plonte is giftich, do Bäien konnen oawers fon Fuugele freeten wäide. Die Struuk wäd so n 3 Meter hooch un woakst in wäite Foane.
'''BEMÄÄRKENGE: Dät rakt noch ne Plonte moor mäd dän seelterske Noome Fuulbäie. Dät is n Joodplonte (Solanum nigrum) mäd dän düütske Noome Schwarzer Nachtschatten. Sjuch hier: Fuulbäie'''. miniatur
Wacholder
Wacholder woakst in Foane un Heedeloundskuppe. Do Bäien kon me nit iete, dät is eegentelk dät Säid. Fuugele freete do Bäien. Fon do Bäien kon me Sluk un Wien moakje, do wäide uk as Krüüderäi bruukt. Die Wacholder waas "Boom fon dät Jier 2002".
Dulle-Huunde
Do Plonte rakt dät as Struuke un Boome. Dät rakt gräine un gräin-wiete Oarde. Eenige Oarde stiekelje gans läip, deeruum uk dän Noome Dulle-Huunde. Do Bäien sünt foar Moanskene giftich. Fuugele freete se jädden in n Winter.
Krinteboom
Do Struuke woakse an Sträiten, Domme un in dän Tuun un wäide so 'n 5 m hoch. In dät Foarjier sünt do Struuke ful fon Blöiten un in n Suumer sünt der fuul ietboare lakkere Bäien an do Struuke. Dan mout me gau weese mäd dät Plükjen, dan binnen n poor Deege hääbe do Dröiselken, Duuwen un uur Fuugele aal Bäien apfreeten. Dät sunt eegentelk neen Krinten, man in Nouddüütsklound heete do Struuke al siet fröier un aleer Krinteboom.
Automobil
thumb|right|Personeauto, Volkswagen Polo 2009 thumb|right|Frachtauto Chevrolet
Kring Stormarn
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Ju Haudstääd is Bad Oldesloe.
Automobil
N Auto af Automobil (fon Griechisk auto- ("särm") un Latien mobilis ("bewäägelk") is n oainständich fierend Foartjuuch uum Ljude, Seeken af Dierte tou fieren.
Geskichte
Dät eerste Automobil waas juu mäd Damp bedrieuwene Atillerie-Toachmaskiene fon 1769, juu die Frantsoose Nicholas Cugnot erfuunen häd. Jiertjaande leeter wuude dät Automobil oaber eerste bekoander, dät roate dan fuul Damp- un Elektroautos, uum 1900 begon dan ne näie Oard fon Motor, sik truch tou sätten: Motoren, doo mäd Produkte uut Äid-Oulje as Fjuurenge betaanked wuden, foarallen mäd Diesel un Benzin. Bit däälich häd sik dät truchsät, man uk Elektroautos kuume nu wier ap. Dät roate in juu ganse Tied uk Motoren mäd ferskeedene Gase as Fjuurenge, t.B. Holt-Gas un Äid-Gas.
Needer (Vipera berus)
Vipera berus, (düütsk: Kreuzotter) is een Oard fon Needer, un deeruum dät ju in't Seelterlound wäil ju ap maaste tou fiendende Needer is, wäd dät Woud Needer uk mongs gans apaat foar hier bruukt. Ju is giftich un is fuul in Foan- un Heedeloundskuppe tou fienden. Ju häd ne Loangte fon 60-80 cm. N Bit fon düsse Needer is nit besünners gefoarelk, allinich foar Bäidene un oolde Ljuude kon dät gefoarelk weese. Fröier rakte dät in ju Foangestriche fon dät Seelterlound fuul fon düsse Dierte.
Johann Sebastian Bach
thumb|Bielde fon Johann Sebastian Bach in dät Jier [[1748, moaked fon dän düütske Moaler Elias Gottlieb Haussmann (1695-1774).]]
Johann Sebastian Bach (21. Meerte ätter dän julioanske Kalänner, ätter dän gregorioanske Kalänner: 31. Meerte 1685 - 28. Juli 1750) waas n düütsken Komponist.
Hie skreeuw Musik foar Oargel, foar Klavezimbel un foar Orkest. Sien bekoandste Wierke sunt do Brandenburger Konzerte.
Gliekgjuchtenge
Gliekgjuchtenge (dt. Gleichrichtung) beteekent ju Uumwonnelenge fon Wikselstroom in Gliekstroom.
Prinzip
Elektroniske Apparoate benöödigje ne Glieksponnenge. Deer kumt ju eerste Anweendenge fon n Diode an t Lucht.
Wan wie ne sinusfoarmige Wikselsponnenge truch n Diode toufiere an n Wierstand, dan lapt truch dän Wierstand n hoolich-sinusfoarmigen Stroom (sjuch ju Teekenge hier unner). Uur dän Wierstand stoant dan fonsälwen uk ne hoolich-sinusfoarmige Sponnenge, dan deer jält V = I x R. Ju Sponnenge wäd sieläärge nit negativ, mar ju annert sik daach stäärk. Wie naame dät ne pulsierjende Glieksponnenge.
Ouflachenge
Uum deerfon ne ächte Glieksponnenge tou kriegen, bruuke wie n Kondensator (sjuch hier unner). Nu annert sik ju Sponnenge noch man n bitsken un wofuul ju sik annert, honget je ou fon ju Grööte fon dän Kondensator un dän Wierstand. Nieme wie oun, dät ju Glieksponnenge 10 Volt is un die Wierstand R = 1000 Ω, dan lapt truch dän Wierstand n Stroom fon 10/1000 is 0,01 Ampêre (=10 milliAmpêre = 10 mA).
Wät in Fakt geböärt, is dät die Kondensator, älke Moal as ju Wikselsponnenge maximoal positiv is, ieuwkes truch ju Diode bieleeden wäd. Dät geböärt also insen in n Tied t = 0,02 s.
ju Kondensator-Gliekenge
Wollen wie nu dät ju Sponnengsannerenge, ju Wällegaid ("ripple") Vr, nit moor bedrächt as 0,1 Volt, dan bruuke wie ju Kondensator-Gliekenge V = I.t/C, af n bitsken uurs: C = I.t/V = 0,01 x 0,02/0,1 = 0,002 Farad af 2000 μF. Die Ouflach- af Gläädengskondensator C schäl deeruum n Wäid hääbe fon ap minste 2000 μF un dät is n fiksen Käärel. Uum ju Sponnenge noch moor outouflachjen (tou gläädjen), also uum ne noch litjere Wällegaid tou kriegen, wäd oafte ne Spoule af n Wierstand in Serienschaltenge anwoand mäd noch aan Ouflach-Kondensator.
Saise
thumb|300px|right|Saise Ju Saise (dt. Sense, wfr. seine, ndl. zeis, äng. scythe) is ne Reewe toun Mjoon. Gjuchte Saisen wäide däälich in do Industrielounde minner bruukt as aleer, uumdät it Maskienen rakt, do gauer un sunner grooten Ferbruuk fon moanskelke Kroasje mjo konnene. Daach rakt dät noch n poor Ljuude, doo uut Uumewaareldskuts, af wan jo dän Halaam nit heere konnene, toun Deel uk wan jo hiere Mäid mäd loodige Maskienen nit roakje konnene, dät Wierk mäd ju Saise dwo. Ieuwenske ju oolde Saise rakt dät däälich uk Motorsaisen.
Deele
250px|Ju Saise un hiere Deele: 1 Spitse, 2 Blääd, 3/4 Häkke, 5 Klaue, 6 Wurp of Houp, 7 Boom, 8 Krukken
Universität Groningen
Ju Universität Groningen is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un ju twäädooldeste Universität in do Niederlounde. Ju wuude ap n 23. August 1614 in Groningen gruunded. Bit tou 1876 waas ju Unnergjuchtsproake Latien. Die eerste Rektor waas Ubbo Emmius. 2011 hiede ju Universität uungefeer 28.200 Studänte un 6.000 Mädoarbaider. Ju Universitätsbiblioteek is ju twäädgrootste in do Niederlounde ätter ju Universitätsbiblioteek fon Leiden.
Ju Universität häd fuul bekoande Studänte häiwed so as dän Nobelprieswinner Zernike, dät eerste Wieuw dät in do Niederlounde studierte Aletta Henriëtte Jacobs, die eerste niederloundiske Ruumfoarder Wubbo Ockels, as uk dän eersten Präsidenten fon dän Europäisken Säntroalbank Wim Duisenberg.
1933
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1930 - 1931 - 1932 - 1933 - 1934 - 1935 - 1936 -
Brookmer Gjucht
N Biespil fon do ooldfräiske Gjuchtshondschrifte is dät Brookmer Gjucht, so as die Gäistelke Osbrond dät 1345 apschreeuw.
Transkription
Thit ist thiu forme kere, ther Brocmon ekeren hebbath, thet hira rediewa skelin thingia hira ierim vt andene ende.*Alsa tha rediewa alra erest on gungath, and to hape kemen send, sa skelen hia al vnder ena suera eta mena loghe oppa sancte Iacobe, thet hia buta penningum and buta bedum helpa skele tha erma alsa tha rika, and tha fiunde alsa tha friunde.*And sprecma thene rediewa on vmbe tha lessa meyde ief vmbe tha marra, sa vndgungere mith sex monnum, vnder tha forma and vnder tha other berninghe, and hi se selva thi soginda. And thi talemon wite tha sibbe, ther vr thene sueren heth, ther tha werde leda skel mith sex ethum; and thi talemon vndvnge ac alsa vmbe tha meyde; and tha redieua driwe thet riucht forth fon tha talemonnem, ther thenna weldech send. And hveder sa tha redieua, io{f}tha talemonne, thius werde brech, sa reke hi the liudum achta merch, and tha rivchtrum ene halwe hageste merk; and thi clagere bisvere sine meyde. And ne driuath tha talemon iof tha redieua thith riucht naut forth, sa geie hia mith achta mercum. **Hwersa ma sprech vmbe werna, hia se lessa ieftha marra, and se biiecht tofara sine eyne redieva, therse vnder stonde inna there herna, and hi alsa rede; sa drive hise withe bi achta mercum, and tha tuene mith him stonde; and neth hise naut, sa se hi urleren. **[In dän Raant stoant:] Fon w{er}nim {bi}iecht.
[Litje Striepe buppe n Bouksteeuwe tjuude ap Oukuutenge, t.B. brocm~o = brocmon]
Uursättenge ap Seeltersk
Dit is ju eerste Kür, ju der Brookmonljuude wääld hääbe, dät hiere Räidreekere {=Gjuchtere} schällen tingje hiere Jier-Riem uut an dän Eende {=Gjucht hoolde hiere Jieresfrist tou Eende}.
''Dät gungt deer uume, dät do Gjuchtere dät ganse Jier Gjucht ouhoolde, dät jo sik nit besteete läite un dät jo aal Ljuude gliek behonnelje. Un dät wäd dan juristisk ousicherd, sowied jo dät domoals kuuden. Die Text is gans stuur tou ferstounden, man dät gungt wät lichter, wan me weet, dät ju Weerhaid nit fuunen wuude truch Unnersäikengen, man truch Eede fon Hälpere. Die der genouch Hälpere hied, kuud also altied winne, man deermäd wuuden dan daach Konflikte löösd sunner Kriech. Bie n "Maak" honnelde dät sik uum ne ganse Masse Jäild (n Maak waas 2/3 Puund Sälwer).''
Richard Estes (Moaler)
mini|Estes uut 2014 Richard Estes (* 14. Moai 1932 in Kewanee, Illinois) is aan US-amerikoansken Moaler, die fon dän Fotoreoalismus uutgeen.
Hie studierde in Chicago an een klassiske Akademie. Sin Wäidegong fierde him al bolde ätter New York, deer hie in do 1950er Jiere begon, Fotos tou moaljen. Uumdät hie Andy Warhol sien Pop Art jädden liede moate, äntwikkelde Estes een gjucht nauniemende un natuuroalistiske Moalwiese. Sien apfaalendst Määrkmoal is ju Trompe-l’œil-hoaftige Moalerkunst, ju älke litje Oankeldhaid oubildet.
Maasdonk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Maasdonk waas ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Geffen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 37,32 km² un deer woonje 11.235 Moanskene (2012).
Sixtus Kordes
thumb|200px|left|Kordes uut 1958 Sixtus Kordes fon Strukelje waas n Bruur tou Ahlrich Cordes. Dät Interessante is, dät do bee Bruure mäd uunglieke Famieljennoomen ounskrieuwen wieren!
Sixtus Kordes skreeuw in dät Lesebouk foar Seelterlound: = Sjuch uk =
Goartjebloumen
Do Goartjebloumen (Calendula, düütsk: Ringelblumen) sunt n Sleek mäd moorere Oarde, t.B. ju Tuun-Goartjebloume (Calendula officinalis) un ju Äkker-Goartjebloume (Calendula arvensis). Fon Natuur uut kuume do maast in't Middelmeer-Rebät foar, in Middel-Europa säildener. Man in'n Tuun wäide do jädden plonted, besunners ju Tuun-Goartjebloume.
Externsteine
thumb|320px|Externsteine, 2007 (Foto uut dät Suudwääste nuumen) Do Externsteine sunt ne besunnere Fälsformation fon Soundsteene in dät Teutoborger Woold, appe Naite fon ju Stääd Detmold in dän Kring Lippe. Disse Sjoonswöidegaid in Noudrhien-Wäästfoalen is n Natuurtoankmoal, un wäd alle Jiere fon fuul Touristen besoacht. An ju noudaastelke Siede fon do Externsteine lait n litjen Deech.
Geologie
Do Externsteine in dät Teutoborger Woold sunt natüürelke Soundsteen-Fälse. Die grootste Fäls lait 47,7 m hooch buppe dän „Wiembecketeich“, un sträkt sik uur moorere Hunnert Meter uut in n Gebiet weer Fälse nit oafte foarkuume. Do Fälse sunt in do fergeene Jierhunnerte fuulmoals bewierked wuuden fon Moanskene. Ju geologiske Formation äntstuude foar uungefeer 120 Millione Jiere, man do lainen noch horisontoal. Foar uungefeer 70 Millione Jiere sunt do Steene fertikoal uumeknikt, truch do Ienfloude fon dät Weeder kriegen do Externsteine hiere hüütige Form.
Tourismus
thumb|Externsteine mäd Besäikere thumb|Besäikere bie do Externsteine in ju Walpurgisnoacht Alle Jiere rakt et uungefeer n hoolwe bit een Million Besäikere bie do Externsteine. N poor Steene konnen bestiegen wäide fon Klatterer, man buuten do foarskreeuwen Klatterweege is dät Betreeden fon do Fälse ferbooden. Truch ferskeedene Trappen, do sloain sunt in do Fälse, kon me bie do Spitsen kuume. Fon deer uut kon me gans fier ätter dät Noudaaste kiekje, in do uur Heemelsgjuchtengen sjucht me bloot do Bierige un Boome, do direkt an do Externsteine stounde.
Uum do Externsteine tou bekiekjen mout me deeges Ientreedjäild betoalje, buuten do Eepengenstiede sunt do Externsteine kostenloos tougongelk.
Mytiske Anluukengskraft
Däälich hääbe do Externsteine ne besunnere Betjuudenge foar keltiske Religionsmeenskuppe un germaniske Näiheedenen, uk foar Ljuude uut ju New Age Beweegenge sunt do Externsteine wichtich. Däälich wäide noch altied Midsuumerfäste un uur heedenske Fäste bie do Externsteine fierd fon heedenske Gruppen of New Age Gruppen.
Fröier interessierten do nationoalsozialisten sik foar do Steene; jo wüülden ju Externsteine bruuke as n Bewies foar ju Existenz fon ne oolde Hoochkultuur in et Noude, juust as do oolde fier äntwikkelde Sivilisationen an dät Middelmeer. Däälich rakt et noch altied Interesse fon nationoal-orientierde Ljuude, man bie do heedenske Fäste sunt do nit of min fertreeden.
Gloowe in Seelterlound
Seelterlound is wäil siet ju Christianisierenge katoolsk weesen. Daach bleeuw dät litje Lound loange foar ju Buutewaareld uunbekoand, wät me sjucht an ju Ferteekenge ap oolde Koarten (Kramer 1994:18). Daach waas Seelterlound nit gans ousleeten un so foont uk dän lutterske Gloowe Iengong. Al in 1535 rakt dät Teekene deerfon (Wi412) un as 1613 die katoolske Gloowe wier in dät Amt Kloppenbuurich ienfierd wäd, fiende sik in Seelterlound träi lutterske Preetjere. Ju Rekatholisierengs-Oarbaid stokkede oawers al in 1618, as die trüütichjierige Kriech uutbriek. Noch immer wäd fertäld fon do Mansfäilder, do in n Dezember 1622 uur dän befäärsenen Foan in Seelterlound ountroangen un deer schräkkelk huuseden (Tr12f., Ni478, M3.79f.). In 1649 hat et, dät dät Säspel Strukelje bolde äntfoulked is (Br45).
Maasgouw
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Maasgouw is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Maasbracht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 58,02 km² un deer woonje 24.334 Moanskene (2012).
Lound Wursten
thumb|Do fräiske Seelounde uum 1300 mäd Lound Wursten gans gjuchts. thumb|200px|right|Wursten ätter Koarte 2 fon Le Coq, uum 1800. Dät Lound Wursten is ne historiske Londskup twiske Bremerhoawen un Cuxhoawen.
Dät Lound Wursten häd sien fräiske Fraiegaid in dat Jier 1517 ferlädden. Bie dan Slacht fon 1517 is ju Foonedreegerske Tjede Peckes stuurwen. Sowät bit tou 1700 hääbe do Wurstfräisen deer noch (foar n Deel) Wurstfräisk baald. Deerätter wuuden dät Platdüütsk un foarallen dät Hoochdüütsk do Sproaken in dät Lound Wursten.
Däälich heert disse historiske Londskup tou ju Samtgemeinde Land Wursten in dän Loundkring Cuxhoawen. Ju Samtgemeinde Land Wursten wuude an n 1. Meerte 1974 bilded un bestoant uut do soogen Meedglidsmeenten Cappel, Nordseebad Dorum, Midlum, Misselwarden, Mulsum, Padingbüttel un Nordseebad Wremen. Die Tourismus is fon groote Betjuudenge in dät Lound Wursten. In Wremen un Dorum rakt et Boanhoafhalten an ju Boansträkke Bremerhoawen-Cuxhoawen.
1863
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1860 - 1861 - 1862 - 1863 - 1864 - 1865 - 1866 -
Aachen
Aachen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 258.208 Ienwoonere (2010). Aachen is siet 1889 ne düütske Groβstadt.
Richard Estes
Richard Estes is touminst die Noome fon twäin:
Quagga
Dät Quagga (Equus quagga quagga) is een uutstuurwene Unneroard fon dät Gäärslound-Zebra. Dät lääsde wüülde Quagga wuud weerskienelk in do 1870er Jiere in Suud-Afrikoa doodskeeten. Dät lääste Diert in Fangenskup is ap n 12. August 1883 in dän Zoo fon Amsterdam stuurwen un waas bit 2011 in dät Westfälische Pferdemuseum Münster uutstaald.
Koolmeeske
Ju Koolmeeske (Parus major), de: Kohlmeise, is n litjen Sjungfuugel. Die Fuugel is 14 cm loang. Ju Koolmeeske frät Insekte, Bäien, Nuute, Säid un in dän Winter uk Fat. Me kon Koolmeesken fienden in gans Europa. Ju Koolmeesken fiendt me in Woolde un uk gans oafte in Tuune. Die Fuugel is nit besünners boange foar Moanskene. In 't Seelterlound sünt ieuwenske ju Blaumeeske sicher duusende fon düsse Oard tou fienden.
Quagga
Museen
Dät raakt sowät 24 präparierte Quaggas in ju heele Waareld, wierfon fuul in Museen in Düütsklound stounde:
Lufthoawen Da Nang
240px|thumb|right|Lufthoawen Da Nang Lufthoawen Da Nang is die Lufthoawen foar Da Nang, Nam Trung Bo Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 2 km fon dät Säntrum fon Da Nang.
São Paulo
São Paulo (Amtelk: Cidade de São Paulo) is mäd 12.038.175 Ienwoonere (Stound:2016) ju grootste Stääd fon do Brasilien un fon heel Suudamerikoa. Dät lait in't Suudaaste fon Brasilien, nit fier fon ju Atlantik-Kuste, in dän glieknoomigen Buundesstoat.
Geskichte
São Paulo wwude ap dän 25. Januoar 1554, dät Fääst fon ju Bekierenge fon dän Apostel Paulus, fon do Padres Manuel da Nobrega un José de Anchieta, twäin jesuitiske Missionoare, bie hiere Missionsstatsjoon Piratiniga gruunded. Ju Missionsstatsjoon hiede hieren Noome fon een Äi tichtebie.
In dät eerste Jier fon ju näigruundede Siedelenge lieuwden deer bloot hunnerd Ljuude.
Tou Beginn waas ju Wirtskup fon ju litje Siedelenge ap Sälwen-Fersuurgenge uutgjucht, eerste in't 17. Jierhunnert wuude Weete foar dän Export ounbaud.