cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sköäweljen
Sköäweljen fröier in Seelterlound
Fröier wieren do Nieden in Seelterlound in de Winter unner Woater, un wan et dan froos, dan roate et groote Flächen mäd Sköäwelies. Oold un jung un ju ganse Skouljuugend wieren ap de Sköäwele. Dät waas n Fergnöigen, Roupen un Sjungen, so loange jo sjo kuuden. Bie Mounskien wuud et leet bit älk fergnöigd un wuurich ätter Huus geen. So geen dät alle Deege so loange dät Ies noch heelt. Älk kuud sköäwelje. Litje Bäidene leerden dät bääte n Stoul. Älk moaste sköäweljen leere. Do nit wüülen, wuuden fon do Oolden twongen, dan do nit sköäwelje kuuden, goolten as Sunnerlinge.
Erlangen-Höchstadt (Loundkring)
Erlangen-Höchstadt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Beverwijk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Beverwijk is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Beverwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 20,38 km² un deer woonje 40.368 Moanskene (2016).
Ju goddelke Komödie
Dante beskrift in ju Komödie sien toachte Raise truch dät Juunsiedige: Hälle, Feegefjuur un Heemel. Hie is auctor (Autor) as uk actor (Tjooterspieler) in sien oaine Dichtenge, ju loangewai Il Dante naamd wuud.
In n Ounfang naamde Dante sien magnum opus eenfach Mien Komödie; et waas Boccaccio die dät 1360 sin Eerentittel fon däälich roate. In dät Middeloaler waas ne 'Komödie' n Fertälster wät goud uutfäl, in n Juunsats tou ne Tragödie. Deer wuud also nit wät Spoasiges mee meend.
Bäätergruunde
In Dante sien Tied roat et n Stried in Italien twiske Guelfe (Guelfi), Anhongere fon dän Poapst un Ghibelline (Ghibellini ), Anhongere fon dän Kaiser. Ätter dän Siech fon do Guelfe in Florenz 1289 kleeuwde ju Paatäi sik in do wiete un do swotte Guelfe. Dante sälwen heerde tou do kaiserelk gesinde Wiete Guelfe. Hie waas deerfon uurtjuugd, dät n stäärken Kaiser do politiske Bestrieuwengen fon dän Poapst breeke kuude un Europa Free un Wäilstand brange wüül.
In dät Jier 1302 wuud Dante fon do swotte Guelfe, ätterdät jo de Macht griepen hieden, in Ouweesenhaid feruurdeeld tou Ferbannenge uut Florenz. Hie saach sien Heematstääd sieläärge nit wier un skreeuw Ju Goddelke Komödie in Exil, woarskienelk twiske 1308 un sin Dood in dät Jier 1321.
Apbau
Vita (1) riemet sik ap smarrita (3), oscura (2) ap dura (4) un paura (6). Forte riemet wier ap do lääste Woude fon do Verse 7 un 9, usw.
Ju Iendeelenge fon Ju Goddelke Komödie is nit toufällich toustande keemen, as fuul middeloalerelke Wierke is dät ful fon Symbolik fon Taale. Do Terzine un do träi Deele (canticas of Hymnen) beluuke sik ap ju Träifooldegaid. 33, ju Taal Canti pro Deel, beluukt sik ap dät Oaler, in dät Christus stoorf. Uk 100, ju Gesamttaal Canti un ju Antaal Terzinen pro Canto, wuud as perfekte, hillige Taal betrachted (deerhäär die ienleedende Gesoang uurhoop).
Sproake
Ju Komödie is skrieuwen in dät Italieenske, nauer gekweeden, in ju Florentiner Dialekt, un is deermäd een fon do eerste Wierke in ju Italieenske Foulkssproake. In Dante sien Tied wuud uurs noch maast ap Latiensk skrieuwen. Dante sin Woal foar ju Foulkssproake spielde ne wichtige Rulle bie ju Ärkannenge fon dät Florentiner as Standoard-Italieensk, n Stoatus, die dät noch häd.
Ju Goddelke Komödie hied uk n nit uunwichtigen Ienfloud ap ju Foulkssproake. Toun Biespil die Uutdruk "an dän Fout fon dän Bierich" wuud fon Dante betoacht. Foar do Tiedgenossen fon Dante waas disse Beskrieuwenge foar dän unnerste Deel fon n Bierich ne gans näie, poetiske Metapher: wan n Bierich is as n Riese, dan is die unnerste Deel fon dän Bierich as n Fout, so ju Begründenge. In dän Loop fon de Tied wuud dissen Uutdruk so algemeen in bolde aal Foulkssproaken, dät et ne soonaamde 'fersteende Metapher' wuud: neemens toankt noch an n Riese of Fäite (mäd Toonen), wan er boalt uur dän Fout fon n Bierich.
Waareldbielde
In ju geozentriske ptolemäiske Waareldbielde fon ju Komödie is ju Äide ne Kugel wierfon een Hemisphäre bewoond wäd un ju uur bolde gans uut Woater bestoant. Jerusalem is dät Zentrum fon ju bewoonde Hemisphäre.
In dät Binnere fon de Äide, unner dän bewoonde Deel, is ju Hälle: ne tjoachterfoarmige Hööle, ju der bilded wuud, as God dän rebelske Ängel Luzifer (Satan) uut dän Heemel smeet. Dät aal mout foar ju Skäppenge fon dän Moanske geböärd weese. Luzifer loundede juust in de Midde fon de Äide un is wuddelk dät Zentrum fon dät Universum (Al). Ju Symbolik, ju deeroun lait, is dät Luzifer dät maast äidiske Kreatuur in dät Al is, un ap fierste fon dän Heemel.
Tetraploidie
Tetraploidie is juu Oainskup fon n Lieuweweesen mäd fjauer ganse Chromosomensatse.
Ju goddelke Komödie
Waareldbielde
Die Luuterengsbierich fint sik midde in ju Woater-Hemisphäre, liek juunuur Jerusalem, un is bilded uut ju Äide, ju der hoochkoom as ju Hälle äntstuude. Dante beloanget dän Bierich deertruch, dät hie truch ju Äide gungt of klift, truch n Oard Tunnel mäd Iengong an ju djoopste Steede fon de Hälle. Uum bie dän Iengong tou kuumen, mout Dante uur Luzifer sien hierige Lieuw klieuwe. Ap ju Spitse fon dän Luuterengsbierich is die Tuun Eden, dät äidske Paradies, wier Adam un Eva uut ferdrieuwen wuuden. Disse Platzierenge is apfaalend, deeruum dät dät äidske Paradies in ju middeloalerelke Tradition in dät Fiere Aaste laid wuud.
Krinteboom
Die Krinteboom (Amelanchier lamarckii), de:Kupfer-Felsenbirne, woaksed an Sträiten, Dome un in dän Tuun un wäd so 'n 5 m hoch. In dät Faarjier sünt do Struuke ful mäd Blöiten un in n Suumer sünt där fuul ietboare smoakelge Bäien an do Struuke. Dan mout me gau weese mäd dät Plükjen, uumdät binne n poor Deege do Dröiselken, Duuwen un uur Fuugele aal do Bäien apfreeten häbe. Dät sunt eegentelk neen Krinten, man in Nouddüütkslound heete do Struuke al sänt fröier un aleer Krinteboom (blw. do äntspreekende Woude ap Platt- un Hoochdüütsk un wät deer aal noch boald wäd).
Ju goddelke Komödie
Waareldbielde
Die Heemel bestoant in Dantes Vision uut njuugen Kringe of Kuugele uum de Äide tou.
Tetraploidie
Sjuch uk
...
Ju goddelke Komödie
Dät Fertälster
thumb|200px|Dante, ferdweeld in dän tjuusterge Woold. Ne [[Gravur fon Gustave Doré.]] thumb|250px|Läit foare aal Hoopenge, du die hier binne gungst thumb|200px|Die Feermon [[Charon (mythologie)|Charon naiert. Ne Gravur fon Gustave Doré.]] thumb|250px|N Rien fon Fjuur träft do Goddeslästerer thumb|250px|[[Minos gjucht]] thumb|250px|Vergilius haalt dän Düüwel Malacoda (Kwälstäit) wääge thumb|250px|Do Schismatiker Dante nimt dän Leeser mee ap ne Raise truch dät Juunsiedige. Ju Geskichte fon sien Raise spielt in ju stille Wiek fon dät Jubeljier 1300 un ju eerste Stappe fon sien Raise brangt him in do Djupten fon de Äide, truch de Hälle (Inferno), wier hie ieuwenske mythologiske Figuure uk berüümde un machtige Ljuude uut Toskana mät. Dan sticht er ap dän Luuterengsbierich (Purgatorium), wier hie uk boalt mäd eemoalige Wöidedreegere. Jo wäide luuterd (skeeniged), eer jo Tougong tou dän Heemel (Paradiso) kriege.
Unner sien Raise truch ju Hälle un uur dän Luuterengsbierich wäd Dante unnerstöänd fon sin Ljoowlingsdichter, Vergil, n Roomsken, die der lieuwde in ju Tied fon Kaiser Augustus. Vergil gungt mäd Dante truch de Hälle, loangs Luzifer sälwen, uur dän Luuterengsbierich bit tou do Pouten fon dän Heemel, wier hie sien naiste Fierenge, Beatrice, mät. Beatrice basiert ap Beatrice Portinari, n Wucht, dät Dante in sin Juugd twäie mät hiede un dät er sieläärge nit ferjeeten hiede. Beatrice fiert Dante truch dän Heemel, bit an dät goddelke Lucht.
Prologue
An dän Stille Fräindai fon dät Jier 1300 is Dante 35 Jier oold, "In de Midde fon uus Lieuwend" (Canto 1:1). Hie is in n tjuustergen Woold, ne Allegorie foar ne djoope persöönelke Krise, un muugelkerwiese foar dät Plotten fon Sälwenmoord: in Canto 13 wäide do Sälwenmöärender in n Woold bestroafed. Hie wäd oungriepen fon wüülde Dierte, do sien Säänden symbolisierje: n Panther symbolisiert ju Lust, n Leeuwe die Stolts un ne Wulfin ju Gier. Hie wäd fon sien Juugdljoowe Beatrice un Vergil (Canto 2) rädded un do wiese him dän Wai.
Vergil un Dante betreede ju Hälle truch ne Poute mäd deerap n Spruch fon njuugen Riegen, wierfon ju lääste berüümd wuuden is: "Läit foare aal Hoopenge, du die hier binne gungst" (Lasciate ogni speranza, voi ch'intrate; Canto 3).
Iendeelenge fon ju Hälle
Ju Hälle is in njuugen Kringe iendeeld. Do buutere Kringe wäide befoulked fon Doode, do der skeeldich wieren an Inkontinenz, ju Uunfäiegaid, hiere Liedenskuppe un Begieren tou kontrollierjen, do Binnere fon Gewaltdeedere un Bedjoogere. Dät Skeed twiske do bee Gruppen wäd bilded fon do Muuren fon ju Stääd Dis, do dät Binnere fon de Hälle uumsluute, un fon ju Äi Styx, ju deer uumetou lapt. In ju allerdjoopste Kaverne fon de Hälle, dät Giudecca ("Judassood," uk n italieensk Woud foar juudsk Fjoondel), sit Luzifer in dät Ies iensleeten.
Inferno is gjucht politisk fon Natuur: Dante sät fuul fon sien politiske Juunstonnere (deerbie eenige Poapste), man uk eenige fon sien Meeoarbaidere, in de Hälle. Do Ferkööpere fon do säärkelke Amte, do Simoniste, sunt in dän oachte Kring.
Bääte ju Poute is n Beräk, wier sik do Ferstuurwene fiende, do der in hiere Lieuwend naan Woal moaked hääbe twiske Goud un Kwood. Jo sunt noch nit in de ächte Hälle, man sunt feruurdeeld, foar altied as Maale hääruume tou loopen bääte n Banner, unnerdowiele plooged fon Häspen.
Ferdamde Seelen wäide ju Äi Acheron uurfaadend fon Charon, die Feermon fon do Doode uut ju griechiske Mythologie. Hie wäigert sik, dän lieuwjende Dante uurtoufaadenjen. Allerdings wäd Dante beduust bie n Äidbieuwjen un woaket an dät uur Ouger ap,
Die Limbus
Die eerste Kring is ju Foarhälle of Limbus (Canto 4). Hier sunt do däägede Heeden, deerunner Vergil. Deeruum dät jo nit dööpt sunt, hääbe jo naan Tougoang tou dän Heemel. Jo wäide oawers nit kwääld fon Düüwele, deer jo neen Skoade däin hääbe, is hiere Stroafe eewich Lieuwend in Tjuusterge, sunner ju goddelke Ljoowe.
In de Foarhälle sunt unner uur Averroes, Cicero, Euklid, Homer, Ovid, Sokrates, Platon un Saladin, man uk mythiske Figuuren as Aeneas. Die Limbus is uk Vergil sin gewöönelke Apänthoold, die hie ferläite duur foar ju Geläägenhaid, Dante dän Wai tou wiesen. Do bibelske Patriarche (as Adam, Abraham, Köönich David) ferbleeuwen eerste in dän Limbo, oawers sunt deer fon Christus wäch hoald.
Martes
Martes is n Sleek fon doo Moddere (Mustelidae). Deertou heere toun Biespiel doo heemske Oarde Boommodder un Steenmodder.
Ju goddelke Komödie
Köönich Minos (do Uunmäitige)
In dissen Kring waait n eewigen Stoarm, die do Seelen fout bloaset fon do Wäillustige, do hiere erotiske Wonske nit behärskje kuuden, as toun Biespil Francesca da Rimini, Kleopatra VII. und Köönigin DidoDido von Karthago. (Uurigens begeenen do lääste Bee Sälwenmoort, oawers jo sunt oogenskienelk nit bie do Sälwenmöärdere in dän soogende Kring deelsät.)
In dän trääde Kring, wier dät eewich rient, sunt do Happerge, do der bewoaked un folterd wäide fon Cerberus (Canto 6).
In dän fjoode Kring skuuwe do Grapske un do Apmoakere sinloos sweere Lasten wai un wier (Canto 7). Fgl. Sisyphos.
Die füüfte Kring uumfoatet ju sumpige Styx, in ju do aggressive Monljuude foar altied juunnonner kampje. Do Ätterdreegere lääse deer unner Woater.
ju Stääd Dis (Baldoarige)
Phlegyas brangt Dante un Vergil uur dän Styx (Canto 8). Ätterdät n Ängel ju Poute eepend häd (Canto 9), kuume jo in ju Stääd Dis (aan fon do latienske Noomen fon dän God Hades), wier do Baldoarige stroafed wäide. Die eerste Deel fon Dis, die säkste Kring fon ju Hälle, is n Greewefäild mäd baadenjende eepene Greewe, wieroun do Kätsere lääse (as Epikur in Canto 10).
In dän soogende Kring liede do Gewaltdeedere. Dissen Kring is unnerdeeld in träi Paate:
Do Sälwenmöärdere unnerskeede sik in n wichtigen Punkt fon do uur Säändere.: An dän Dai fon dät Jungste Gjucht skällen uur kwäälde Seelen hiere Köärper wier bewoonje, wät do Smaaten ferstäärket. Do Köärpere fon do Sälwenmöärdere wäide oawers an hiere näie Boomköärpere aphonged.
Do Malebolge (Bedjoogere)
Die oachte Kring fon ju Hälle hat do Malebolge, Italieensk foar "Püüte fon dät Läipe." Do Dichtere beloangje dissen Kreis, die der n djoopen un stailen Ougruund bildet, fljoogend ap dän Rääch fon dän Droake Geryones. Et rakt tjoon "Püüte", Sluchte, foar tjoon Soarten fon Bedjoogere:
Kokytos (Ferräidere)
Uursiede do Malebolge is ju Kokytos, die njuugende Kring un deermäd die djoopste Punkt fon de Hälle. Uum deer wai tou kuumen, mout Dante truch n Gestrich, wier ne Gruppe fon Riesen ounkätted sit, as Stroafe foar hiere Rebellion juun God (Canto 31). Disse Riesen sunt basierd ap do mythologiske Riesen un Titane as uk ap do bibelske Nephilim. Sun Riese waas ätter Dante so groot, dät trai Fräisen apnunner noch nit ätter sien Stierne wai räkten. (Do Fräisen wieren domoals also wäil as gans groote Ljude bekoand!). Die Riese Antaios lichtet Dante un Vergil häärdeel ap dän fäärsenen See, wier do Ferräidere fääst sitte. Ju Kokytos is ferdeeld in fjauer Deele, naamd ätter beruchtigde ferräidere:
Do Dichtere klieuwe uur ap Luzifers Köärper ätter ne Hööle ap ju uur Siede fon de Äide.
Paat 2: Purgatorium (Luuterengsbierich)
thumb|right|250px|Dante un Vergil foar ju Poute fon dät Feegefjuur. Aquarell fon [[William Blake]] Dante un Vergil stiege ap dän Luuterengsbierich, n Ailound ap ju uur Siede fon de Äide (sjuch Waarelbielde, buppe). Ap dissen Bierich, die der äänelk is mäd dät Feegefjuur, wäide do Buusfäidige luuterd fon hiere Säänden, eer jo in dät Paradies ountreede duuren.
Uurigens is ju Existenz fon sowät as dät Feegefjuur neen säärkelk Dogma in Dante sien Tied, man ju Idee waas in dän Foulksgloowe stäärk.
Purgatorium is die persöönelkste Paat fon de Komödie. Ap n bestimden Oogenblik stoalt Dante toun Biespil fääst, dät hie dän Luuterengsbierich wier sjo mout un noch fuul Tied deer ferbrange skäl. Purgatorium is ne Allegorie foar Dante sien oaine Luuterenge, ju him tourääch broachte ap dän "gjuchte Wai" (La diritta via, Inferno 1:3).
An dän Fout fon dän Luuterengsbierich mät Dante Cato die Jungere, die dän Tougong tou dät Ailound ferwaltet (Canto 1). Wan Cato uk dän Ärtsfäind fon Dante sin Häld Julius Caesar is, un hie Sälwenmoort begeen, fint er sik daach nit in ju Hälle. Dät is woarskienelk deeruum, dät er in dän Aeneis uk as Gjuchter in de Unnerwaareld apträt.
In Canto 2 kumt n Boot mäd Seelen oun, deerunner Dante sin Fründ Casella, die der Gedichte fon him fertoond hiede. Apfaalend is, dät hie al eenige Tied dood is, un eerste hierhäär kumt, ätter dät hie n Oulas kriegen häd; Dante betrachtet dän Oulashondel as Simonie.
An dän Fout fon dän Bierich rakt dät fjauer Gruppen fon Säändere, do der täiwe mouten, bit jo toulät wäide. Dät sunt do Exkommunizierden (Canto 3), do do der leet tou Rjou koomen (Canto 4), do do neen Absolution kriegen hääbe (Canto 5) un Härskere, do der waareldske Seeken toufuul Tied roat hääbe (Cantos 8.7).
Eerste in Canto 9 kumt Dante ap dän wuudelke Luuterengsbierich oun, truch ne Poute ju der fon n Ängel bewoaked wäd.
Die Luuterengsbierich bestoant uut soogen Uumegonge, do der soogen Haudsäänden äntspreeke. Dät sunt, fon buppen ätter unnern:
Foar älken Uumegong sjucht Dante n Biespil fon ju Duugd, ju do Säändere ap dän Uumegong biebroacht wäide mout, dät mai weese as n Relief in de Bierichhong, of in ne Vision.
Otto von Bismarck
thumb|160px|Bismarck uut 1890 Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (Schönhausen, 1. April 1815 - Friedrichsruh, 30. Juli 1898), mäd dän Bienoome Die iersene Kanzler, waas aan düütsken Stoatsmon.
Ju goddelke Komödie
Dät äidske Paradies
Dante gungt uur ju Äi Lethe un träft n Moanske mäd Noome Matelda. Dät is uunbekoand, of ju ne historiske of ne allegoriske Figuur deerstoalt.
Otto von Bismarck
Fon 1862 bit 1890 waas hie Ministerpräsidänt fon Prüüsen. In 1867 wuude Bismarck Buundeskanzler fon dän Nouddüütsk Buund. Ätter dän Düütsk-Frantsööske Kriech (1870-1871) wuude die Nouddüütske Buund aan Paat fon dät Düütsk Kaiserriek un Bismarck wuude die eerste Riekskanzler.
Ju goddelke Komödie
Dät äidske Paradies
Dante nimt Ouskeed fon Virgil. Virgil duur, as n Heeden, dät Paradies nit betreede. Allegorisk nimt Dante Ouskeed fon ju Ratio, ju him nit fääre fiere kuude; nu is Beatrice, ju Personifizierenge fon ju goddelke Ljoowe, sin Fierder.
Dissen Stand fon do Dinge is ne symboliske, persöönelke Oureekenenge mäd Dante sien fröiere Begäisterenge foar Philosophie, foarallen foar Averroes, wieroun Dante in sien Juugd interessierd weesen waas. Averroes sien Idee fon ju dubbelde Weerhaid (fon Philosophie un fon Theologie), lient er ou, in Eenkloang mäd ju Vision fon de Säärke. Ju Fernunft brangt him hier, man ju Ärleesenge kon hie bloot fiende truch sien Gloowe.
Paat 3: Paradiso (Paradies)
thumb|right|250px| Dante un Beatrice sjo dät Empyreum, dän hoochste Heemel, fon [[Gustave Doré.]]
Wier Inferno politisk fon Thema waas un Purgatorio persöönelk, deer is Paradiso in eerste Lienje theologisk. Dante fuleendet sien Luuterenge truch de weere Gloowe tou akzeptierjen, fertreeden fon Beatrice.
Dantes sin Köärper wäd foarbiegungend tän moaked truch sien Raise uur dän Luuterengsbierich, so dät hie uut dät äidske Paradies mäd Beatrice in dän Heemel stiege kon. Hie passiert ju Atmosphäre un dän "Fjuurgäddel", dät Skil fon Fjuur, dät ätter Ptolemäus (Cantos 1-2) ju Äide uumrakt. Buute dän Fjuurkring rakt dät njuugen heemelske Kringe, do der älk fon n uur Oard fon Ängele befoulked sunt. Disse lääste Toacht is uurnuumen uut De coelesti hierarchia fon dän Pseudo-Dionysius.
In Canto 3 sticht Dante in dän Heemel fon ju Moune, ju der truch "gewöönelke" Ängele fierd wäd, un wier hie do eerste Heemelbewoonere träft (mäd Uutnoame fon Beatrice). In Juunsats tou do Seelen in de Hälle un ap dän Luuterengsbierich hääbe do Heemelsken naan moanskelken Gestalt moor. Gewöönelk blieuwe jo aal in dän buppeste Heemel, man jo kuume deel uum Dante unnerwaiens tou träffen.
Do njuugen heemelske Kringe sunt:
Deerbuute fint sik dät Empyreum (fon Gr. πυρ, pyr of pur, "Fjuur"), wier sik God un do däägede Seelen fiende. Do seelige sitte in n Oard Amphitheater in Foarm fon ne Rouse. Dantes Fierder in dät Empyreum is Bernhard fon Clairvaux. Hie sjucht Maria, Jesus un toulääst God sälwen.
Aan fon do Ljuude, do Dante träft in dän Heemel is sin Foar Cacciaguida, die in Canto 17 sien Ferbannenge uut Florenz wikket.
Beoboachtengen
Apfaalend is ju groote Taal fon "aktuelle" Ferwiese, do Dante in sin Bouk ferwoant. Politiske Juunstonnere fon Dante, do poapstelkgesinde Ghibbeline un Swotte Guelfe, do der feroantwoudelk wieren foar sien Exil in dät Jier 1302, sunt in de Räägel in ju Hälle sät. Eenige Wiete Guelfe, Oaine un Fründe fon Dante, in dän Heemel. (Dante waas eerelk genouch, uum Unnerstöänere, do er as Säändere betrachtede, uk in ju Hälle tou sätten.) Et is deeruum uunmuugelk, ju Goddelke Komödie nit uk as n politisk Pamphlet tou leesen. Die wichtichste Kamp deeroane is, as kweeden, twiske do Guelfe un do Ghibbeline, do der ap Läipste is in dät Sätten fon Poapst Bonifatius VIII., Dante sin politisken Juunstonner, in aan fon do läichste Kringe fon ju Hälle.
Ju Funktion fon sien Begleedere is symbolisk. Vergil, Beatrice un Maria fertreede bäätnunner Gloowe, Hoopenge un Ljoowe, do trjo wichtichste Duugde binne ju katoolske Säärke. So kon Dante do wichtichste Duugde ne Personifisierenge reeke, wierbie ju Woal fon Beatrice as Personifisierenge fon ne Haudduugd apfaalend is, deer et sik nit honnelde uum ne Persoon fon Betjuudenge in ju Sälskup fon ju doomoalige Tied, un ju so bloot uut persöönelke Gruunde fon Dante wääld wuude.
24. Juni
Die '''24. Juni''' is die 175. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 176. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 190 Deege bit tou dät Jierseende tou.
Zink
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Zink is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Zn un Atomtaal 30.
Charakteristiske Oainskuppe
Zink is n Metal mäd moderaten Reaktivität, wät mäd Suurstof un uur Nit-Metalle Ferbiendengen bildje kon un reagiert mäd fertände Süüren mäd ju Fräisättenge fon Woaterstof. Ju algemeene Oxidationstaal fon Zink is +2.
Ferweendenge
Zink is dät fjoode maast algemeene Metal in Gebruuk ätter Iersen, Aluminium un Kooper, wan do jierelke Produktionstaalen beoachted wäide.
Geskichte
Zinklegierengen sunt al jierhunnerteloang bruukt wuuden, as me sjucht an Jeelmäsk-Artikkele uut 1000-1400 f.Kr., do der in Palestina fuunen wuuden sunt, as uk uut Objekte mäd 87% Zink-Gehalt, do der in dät prähistoriske Transsylvanien fuunen sunt.
Weegen dän läige Sjoodepunkt un hoochreaktive Natuur fon dit Metal, is ju weere Oard deerfon fon do Antike nit fersteen wuuden. Ju Technik uum Jeelmäsk tou moakjen, waas do Roomske al uum 30 f.Kr. bekoand; deerbie wuuden Galmei un Kooper touhoope in n Smiltdeegel bät. Dät Zinkoxid in Galmei wäd deerbie reduzierd un dät fräie Sinkmetal dan truch dát Kooper ienfangd uum ne Legierenge tou bildjen. Dät Galmeikooper wuud dan geeten of in de wonskede Foarm hoomerd.
Dät Smilten un ju Extraktion fon uunsüüwere Foarme fon Zink is al uum dät Jier 1000 ä.Kr. In Indien un China moaked wuuden. Juun Eende fon dät 14. Jierhunnert wieren do Hindis sik al bewusst, dät Zink n apaat Metal waas, buute do soogen Metalle, do bit dan die antike Moanske bekoand waas. In dät antike Wääste sunt uk oafte uunsüüwere Sinkouleegerengen in Smiltougende fuunen wuuden, oawers as uundöimich ansäin un wächsmieten. Strabo ärwäänt dät as pseudo-arguros (falsk Säälwer). Ju Berner Zinktafel is ne Plakete uut dät roomske Gallien un is woarskienelk suk Zinkuurskus moaked wuuden. Ju Äntdäkkenge fon süüwer metallisk Zink wäd oafte dän Düütsken Andreas Marggraf in dät Jier 1746 touskrieuwen, man ju weere Geskichte fon ju Äntdäkkenge is komplizierder.
19. Oktober
Die '''19. Oktober''' is die 292. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 293. in Skaltjiere), also blieuwe deer noch 73 Deege tou dät Eende fon't Jier tou.
Beesel
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Beesel is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. De Ruiver is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 29,21 km² un deer woonje 13.916 Moanskene (2012).
Juunreformation
As Juunreformation beteekent me aalmeen ju Reaktion fon ju Katoolske Säärke ap ju fon Martin Luther in Wittenberg uutgungende Reformation, ju sik in dän Beräk fon ju Theologie un do Säärken ouspielde un maast ap gäistige Uutnonnersättengen begränsed bleeuw.
Die Begriep Juunreformation beteekent buutendät n Prozess fon ju Katoolske Säärke, ju der in Foulge fon dät Konzil fon Trient siet sowät 1545 fersoachte, dän sik so goud as politisk as uk institutionell etablierjende Protestantismus, uk gewaltsoam mäd Hälpe fon dän fon him stöände katoolske Habsbuurgske Kaiser) touräächtoutringen (fgl. Oawers uk ju sonaamde Katoolske Reform), ätterdät ju theologiske Argumentation be-eended waas. Do Mäitnoamen fon dän Katholizismus dienden sik ap dän säärkenpolitiske as uk ap dän waareldlike politisken Beräk uut un uumfoatede Mäitnoamen fon ju Rekatolisierenge fon protestantiske Territorien. Jo fierden in dät Touhoopespil mäd ne wiedere Riege Foktore tou dän Uutbräk fon dän Trüütichjierige Kriech.
Juunreformation in Seelterlound
Jan van Dieken (Friesische Blätter 5.2.3 - 1968) fint in sien Familienpoapiere, dät ätter ju Juunreformation noch man säilden hilked wuude twiske dät evangeliske Tjootern un dät roomske Seelterlound. Dät rakt ne Ärkläärenge deerfoar, dät in Seelterlound ju Fräiske Sproake beheelden bleeuw, wüült ju in Aastfräislound aproat wuude.
Seelter Siegel
thumb|right|250px|Dät Woapen fon ju Meente Seelterlound Dät seelter Siegel is däälich bekoand uut n Gips-Oudruk, die Sello in Lübeck moakje liet. Ne Teekenge deerfon stoant ap dät Tittelblääd fon sien Bouk Saterlands ältere Geschichte und Verfassung (1896).
Hie naamt dät sälwen S.14ff. dät ooldste un wichtichste Tjuugnis fon do Fräisen in ju Groafskup Sögelten. Dät wiest ne krounde uunboartige Figuur ap, mäd Waareldkuugel in de gjuchte un Säpter in de linke Hounde, ap n Troon, mäd ju Uumskrift S. parrochianorum in Zagelten.
Dät Siegel kumt toun eersten Moal an ne Uurkunde fon n 23. Moai 1400 in dät Stoatsarchiv fon Lübeck foar, heert oaber sien Stiel ätter sowät ju Midde fon dät fjautienste Jierhunnert, eventuel ne noch fröiere Tied an. Ätter Sello is ju Fürstenfiguur ap dän Troon Kaiser Korl dän Grooten, die ne ganse Antaal fräiske Meenten sik as Siegelbielde wääld hiede, in Ärinnerenge an ju soagenhafte Privilegierenge fon do Fräisen truch him.
Dät skäl uk noch n sljuchten Oudruk uut dät 17. Jierhunnert in dät ooldenbuurger Archiv reeke. Dät Siegel wuude al eer beskrieuwen fon Hettema un Posthumus=He (1836:171), wier do Bloumen in ju Siegelbielde as 'swoormjende Iemen' beskrieuwen wäide1) un uk noch n uur Siegel ärwäänd wäd mäd ne Hilgenbielde. In 1812 wuude dät Druksiegel touhoope mäd dät ganse seelter Archiv ferkooped.
Däälich bildet dät seelter Siegel ju Bielde in dät Meentewoapen fon Seelterlound.
1) In ju fräiske un uk tecklenbuurger Tradition kuud me sogoar an Poapskenbleede toanke. Nu dät Lübecker Archiv wier uut Ruslound touräächkeemen is, loonde dät fielicht ju Moite, dät Originoal noch moal tou bekiekjen.
Scherpenzeel
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 13,84 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Fjuurenboome
Do Fjuurenboome (Pinus) sunt n Sleek fon do Näddelboome, die der moor as hunnert Oarde uumfoatet, do oafte tou fienden sunt un do der wäkke nutselke Oainskuppe hääbe. Do kuume foarallen foar in kallere Regione as in do Bierge un in Skandinavien. In Seelterlound sunt do besunners benutsed wuuden uum dät Sluup- un Waaisound fäästtoulääsen.
Antonio Lucio Vivaldi
thumb|200px|right|Vivaldi uut 1725 Antonio Lucio Vivaldi (maast in ju Kuutfoarm Antonio Vivaldi binaamd; bädden ap dän 4. Meerte 1678 in Venedig; stuurwen ap dän 28. Juli 1741 in Wien) waas aan venesioansken Komponist. Hie komponierde toufäärme Musik in dän Stil fon dän Barock, ätters wikselde hie dan tou ju Galante Musik, ju een Foarfoarm fon ju Klassik waas. Man dät wüülen dan do Ljuude in Venedig nit moor heere, also geen hie ätter Wien, wier hie sowät een Jier leeter stoorf. Dät bikoandste Wierk fon Vivaldi sunt wäil Do fjauer Jierstiede.
Fjuurenboome
Määrkmoale
Do ferskeedene Fjuurenboome sunt truchuut as Boome, mongs oawers uk as Struuke tou fienden. Jo wäide normoal bit tou 45 Meeter hooch, die grootste Fjuurenboom ap de Waareld wuud 66,70 Meeter hooch, wät oawers uungewoond is.
Uunnatüürelke Uutspreedenge
Ju Oard Pinus sylvestris is truch ju Forstwirtskup aan fon do maast foarkuumende Boom-Oarde in Düütsklound.
Köönichriek Prüüsen
thumb|200px|Woapen fon't Köönichriek Prüüsen as Deeltstoat fon't Kaiserriek Düütsklound Dät Köönichriek Prüüsen waas n historisk Lound, dät ne groote Rulle in ju Düütske un europäiske Geskichte spielde. Dät äntstuude ap dän 18. Januoar 1701 truch ju Krounenge fon dän brandenbuurichsken Kurfürst un prüüsken Heertoach Freerk III. toun Köönich Freerk I. in Prüüsen. In't Foaren roate dät Prüüsen uk al, do waas dät dät Heertoachdum Prüüsen.
Dät Köönichriek Prüüsen waas eerste n Deelstoat fon't Hillige Roomske Riek (dät nit moor fuul Betjuudenge hiede) bit düt in 1806 sien Eende foont. Ätters waas dät n poor Jiertjaande oainstoundich. Twiske 1871 un 1918 waas dät Köönichriek n Deelstoat fon't Kaiserriek Düütsklound un die prüüske Köönich waas uk düütsken Kaiser. Truch ju Outonkenge fon dän Köönich blw. Kaiser ätter dän Eersten Waareldkriech wuude Prüüsen toun Fräistoat Prüüsen.
Pentaploidie
Pentaploidie is juu Oainskup fon n Lieuweweesen mäd fieuw ganse Chromosomensatse.
Sjuch uk
...
De Bilt
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente De Bilt is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. De Bilt is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 67,10 km² un deer woonje 42.086 Moanskene (2012).
Aquarellfaawe
thumb|right|200px|Aquarellfaawe Aquarellfaawe af Aquarellklöär is een in Woater löösboare Faawe, ju, mäd een normoale Woatermasse fermoald, nit däkket (dät hat, die Unnergruund skiemert truch). Ju bistoant uut een Biendemiddel (Gummi arabicum) un Pigmente un wäd mäd Woater fertänd.
Portoal:Minnerhaide
{| cellspacing=3
30px Wäilkeemen
ap ju Portoal-Siede Minnerhaide. Ap düsse Siede sünt aal do Artikkele uur Minnerhaide apliested, do ap ju Seelterfräiske Wikipedia stounde. Wonskede Artikkele sünt in rood skrieuwen. Hälp jädden mee, düsse Artikkele tou skrieuwen.
{| cellspacing=3px style="background:floralwhite; width:100%;"
30px Minnerhaide
As Minnerhaide beteekent me Gruppen, do in ne bestimde Meenskup nit dän grootste Deel uutmoakje. Dän maast algemeenen Fal sunt Sproakminnerhaide in Stoaten. läs fääre ...
{| cellspacing=3 width=100%
25px Minnerhaide in Düütsklound
In Düütsklound sunt ieuwenske do Fräisen, do Sorben, do Sinti un Roma un do Dänen anärkoand. Deerbie rakt dät fluks Unnerskeede: Do Sorben rakt dät bloot in Düütsklound, do Fräisen in Düütsklound un do Niederlounde, do Sinti un Roma sunt Minnerhaid in moorere Stoaten un do Dänen sunt Meerhaid in Dänemark. Deertou woonje do Sinti un Roma truch dät ganse Lound un do uur moor in bestimde Gestriche.
Nuvola apps edu languages.svg Minnerhaide-Siede fon ju Wiek
<div lang="grc" class="polytonic" style="font-family: Athena, Gentium, Palatino Linotype, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Code2000; font-family /**/:inherit;">
{| cellspacing=3 width=100%
30px Europäiske Minnerhaide ätter ju Sproake
Ålandsweden • Albaner • Aostatal • Araben • Aragon • Armenier • Arumanen • Asturien • Azores • Basken • Bosnen • Bretonen • Bulgaren • Bunjevci (Bunyevtsi) in Serbien • Cornwall • Csángó • Dänen • Düütske • Elsaß • Esten • Färöer-Ailounde • Finnen • Flandern • Fräisen • Friaul • Gagausien • Galicien • Gräinlound • Graubünden • Griechen • Ingermanlound • Italien • Jenisken • Kanarien / Kanariske Ailounde • Karelier • Kaschubien • Katalonien • Korsika • Kosovo (Albaner) • Krim • Kroaten • Kurde • Ladiner • Lettonen • Lipowener • Litauen • Livonien • Lothringen • Ludier • Luxembuurgere • Madeira • Makedonien • Man (Ailound) • Mirandien • Mócheno • Morawien • Mordwinen • Okzitanien • Polen • Pomaken • Prüüske • Rumänen • Russen • Rusyn • Sami (Laplound) • Sardinien • Savoyen • Schlesien • Serben • Seto • Sinti un Roma • Skonen • Skotlound • Slowaken • Slowenen • Sorben • Suudtiroler • Sweden • Tataren • Transdniestr • Tschechen • Türken • Ukrainer • Ungarn • Võro • Wales • Wallonien • Walser • Wietrussen • Wepsen • Woten • Yiddish / Jiddisk • Zimbern
30px Minnerhaide buute Europa
Uk buute Europa rakt dät fuul Minnerhaide, so as do Indioaner in Amerikoa un do Uurienwoonere (Aborigines) fon Australien un so oafte do Indigene Foulkere.
30px Do Sproaken fon Europa
<div lang="grc" class="polytonic" style="font-family: Athena, Gentium, Palatino Linotype, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Code2000; font-family /**/:inherit;"> 350px {| cellspacing=3 width=100%
30px Aal Sieden uur Minnerhaide, hiere Lounde un Sproaken ap düsse Wikipedia
thumb|right|120px|Ne Roma Fjoolenspielerske in Italien right|thumb|120px|Stäädskild Bautzen ap Düütsk un Buppersorbisk
30px Organisatione
50px|right
20px Commons
<div lang="grc" class="polytonic" style="font-family: Athena, Gentium, Palatino Linotype, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Code2000; font-family /**/:inherit;"> {| cellspacing=3px style="background:floralwhite; width:100%;"
30px Do Sproaken fon ju Waareld
700px|center
Sark
thumb|right|250px|Sark uut ju Lucht, mäd Brecqhou unner gjuchts
Sark (Ängelske Noome, uutboald [sɑːk]; Standard-Frantsöösk Sercq [sɛʀk], Sèrtchais Sèr [sɛʀ]) is mäd 5,5 km² Flakte ju fjoodgrootste fon do Kanoal-Ailounde. Dät fon 600 Ljuude bewoonde Ailound heert tou ju Foogdäi (bailwick) Guernsey. Do Kanoalailounde sunt nit Deel fon dät Fereende Köönichriek noch Kroun-Kolonien, man as Kroun-Oaindum (ängelsk: crown dependencies: Foogdäie Guernsey un Jersey) fluks ju britiske Kroune unnerstoald. Wäästelk, tichte-bie in ju Noaberskup, lait dät politisk tou Sark heerende litjere Ailound Brecqhou, deerfon do Oainere jädden uunouhongich fon Sark wäide moaten.
Sark wäd toumäts as „lääst Bolwierk fon dän Feudoalismus“ beliekteekend, dät oaber fergeene Jiertjaand tou ju „Demokratie“ uurgeen weese skäl. „Bit foar nit so loange Tied, bit 2008, uum niep tou baalen, wuden do Sarkees [...] fon dän lääste Feudoalstoat fon Europa behäärsked.“ Indäid is dät Leen hier - un dät häd sik bit däälich tou nit uurd - ju oankelde Foarm fon Lound-Besit; „äächt Gruundoaindum rakt dät nit“. Man ju wuddelke Wichtegaid häd Seeke fon Refoarmen in't fergeene Jiertjaand weesen; in't Besunnere bestimt dät sänt do fäärme demokroatiske Köäre in 2008 nit moor ju Touhoopesättenge fon dät Ailound-Parlemänt.
Wilst die grootste Deel fon ju Befoulkenge ätter dät Ängelske uurgeen is, konnen bloot min Ljuude ju oolde Toal fon Sark baale, dät Sèrtchais (Standard-Frantsöösk: "Sèrcquiais"). Dät honnelt sik uum een normannisk-frantsööske Baalwiese, ju besunners mäd dät Jèrriais fjuund is, dät ap Jersey (Jèrri) boald wäd. Aaldät dät Ailound heel un aal nit groot is, deelde sik dät Sèrtchais aleer in two Baalwiesen. Fääre lät sik mongs uk noch kanne, dät do Normannen "Noudmonljuude" wieren un uurspröänelk een Noudgermaniske Toal boalden: So lät sik die Noome fon dät litje Noaber-Ailound, Brecqhou, as romanisierde Foarm fon ooldnoudisk "Brekkaholm", ferkloorje, dät so ful as "Ailound mäd oubreekene Kuste" betjudt.
Wit fon't Minimum
right|thumb|400px|Dät rakt deerfoar n bekoand Modäl: Een Fät uut unnerskeedelk loange Breede, doo foar doo Woaksduumsfaktoren stounde: Oane is dät Woater, dät foar dän Aaren stoant. Dät Woater stoant nit sieläärge nit haager as bit tou dät kuutste Brääd, deer konnen doo uur so loang weese as joo wolle. Wol me n haageren Woaterstound, mout aaltied dät kuutste Brääd juun n loanger uuttuusked wäide. Doo uur Breede tou ferloangerjen, brangt je niks. Dät Wit fon't Minimum (düütsk:Gesetz vom Minimum / Minimumgesetz) kwäd, dät sik dät Woaksduum fon Plonten aaltied ätter dän litsten Woaksduumsfaktor orientiert.
Biespile
Staale wie uus foar, dät in n Boudem tou min Stikstof, tou min Woater un tou min Koolestof oane is. Woater is minner deer as Stikstof, un fon n Koolestof rakt dät noch uk noch tou min, man fon doo tjo ap maaste. Nu kooped sik die Buur Stikstofmjuks, deeruum dät je tou min Stikstof in dän Boudem is. Hie mjuksed deermäd sin Fäild, man die Aaren blift juust so littik as in't lääste Jier. Hiede hie deerjuun geeten, dan hiede hie leeter n gratteren Aaren kreegen. Me skuul also aaltied dät fermoorje, wät ap minste in dän Boudem is. Wan du moor Stikstof hääst, un juust so min Woater as in't foaren, brangt dät die heel un aal niks. Waas deerjuun moor Woater as Stikstof in n Boudem, so brangt dät die niks, tou jooten, dan moast du mäd Stikstof mjuksje. Eerste, wan die littste Woaksduumsfaktor fergratterd is un nit moor die litste, dan kon die Buur fääregunge un wier dän litsten ferbeeterje.
Techniske Mechanik
Ju Techniske Mechanik is aan Deel fon ju Mechanik. Ju bruukt do physikoalske Gruundlääsen foar techniske Systeme un behonnelt foar aaln do fääste Köärpere, do in ju Technik wichtich sunt. Wier ju ap uut is, is foaraaln ju Bereekenge fon do Krääfte, do in do Köärpere wierkje. Foarleesengen in techniske Mechanik sunt fäästen Bestounddeel in do Studiengonge fon dän Maskienenbau un dät Bauingenieursweesen. Buppedät wäd ju in noch moor Ingenieurswietenskuppe behonneld, t.B. in ju Elektrotechnik, dät Industriedesign of dät Wirtskupsingenieursweesen, man deer is dät fon wät litjere Betjuudenge.
Ju Techniske Mechanik skäl do theoretiske Bereekengs-Ferfoaren reeke, do biespilswiese in dän Maskienenbau un ju Baustatik bruukt wäide. Ju oaintelke Bemeetenge Baudeele of Dreegwierke, ju Uutwoal fon do Wierkstoffe un aal sowät wäd dan fon uur Disziplinen uurnuumen, do wät naier bie'e Praxis stounde, biespilswiese ju Konstruktsjoonsleere of ju Bedrieuwsfäästegaid. Deerbie is ju Techniske Mechanik dan een Hälpswietenskup.
Wier dät in ju Techniske Mechanik uum gungt:
Klassisk wäd ju Techniske Mechanik iendeeld in:
In ju Physik wäd deerjuun ju Mechanik in ju Kinematik un ju Dynamik iendeeld, ju junner ju Statik un ju Kinetik änthoaldt.
In ju Theoretiske Mechanik (uk Analytiske Mechanik naamd) gungt dät man deeruum, fon Axiome as do Newtonske Sätgjuchte uutgunged een juunspröäksfräie mathematiske Theorie tou äntwikkeljen. In ju Techniske Mechanik wäd deerjuun aan methodisken Apbau wääld, die do bruukte Kannenskuppe foar ju Bereekenge fon Maskienen of Bauwierke fermiddelt.
Bekoande Philosophe
Uursicht fon bekoande Philosophe.
Hexaploidie
Hexaploidie is ju Oainskup fon n Lieuweweesen mäd säks ganse Chromosomensatse.
Sjuch uk
...
Barock
thumb|right|200px|Dät Slot Belvedere in [[Wien (Stääd)|Wien]] thumb|right|200px|[[Peter Paul Rubens: Die Tuun fon ju Ljoofte, moald twiske 1630 un 1635]] thumb|right|200px|Binneruumte fon een Säärke in Bad Schussenried Dät Barock is een Stil-Epoche in ju Geskichte fon do Kunste un duurde sowät fon 1575 tou 1770 tou. Dät stuude unner dän Ienfloud stuude fon Juunreformation ap ju gäistelke un Absolutismus ap ju waareldske Ieuwene. Dät ferkloort wildääge uk ju baldoarige Prunksucht, ju in do ferskeedene Kunste tou Uutdruk kumt.
Bieldende Kunst
In ju Bieldende Kunst is die Stil känteekend truch uurmäitige Fersierenge uum ju Bewäägenge tou akzentuierjen mäd Faawen, Fersierenge un dät Lucht-Skaad-Effekt. In ju Baukunst sunt swierde Fassoadenfoarmen apfaalend, deer ju Epoche uurigens uk hieren Noome fon häd: "Barock" lat sik ou fon een Portugiesisk Woud foar uunräägelmäitich foarmde Poarele un waas uurspröängelk een Skäildwoud.
Bekoande Moalere sunt t.B.: Pieter Pauwel Rubens, Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Jan Steen, Frans Hals, Pieter Claesz, Willem Claesz Heda, Francisco de Goya, Caravaggio, Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, Annibale Carracci.
Bekoande Bieldehauere sunt t.B.: Gian Lorenzo Bernini, Franz Ignaz Günther, Balthasar Permoser, Egid Quirin Asam, Andreas Schlüter un Georg Raphael Donner
Bekoande Architekten sunt: Gian Lorenzo Bernini, Francesco Borromini, Johann Dientzenhofer, Johann Bernhard Fischer von Erlach, Joseph Anton Feuchtmayer, Guarino Guarini, Gottfried Heinrich Krohne, Baldassare Longhena, Johann Balthasar Neumann, Andreas Schlüter, Dominikus Zimmermann
Musik
thumb|right|200px|Een groote Barock-Oargel in dät bupperswäbiske [[Weingarten (Württemberg)|Weingarten]] Ju Barock-Musik wäd känteekend truch dän typiske Generoalbass af Basso continuo. Uk ju Oper kumt in ju Barock-Tied ap.
Bekoande Komponisten sunt: Claudio Monteverdi, Heinrich Schütz, Jan Pieterszoon Sweelinck, Girolamo Frescobaldi, Giacomo Carissimi, Johann Heinrich Schmelzer, Jean-Baptiste Lully, Arcangelo Corelli, Diderik Buxtehude, Henry Purcell, Georg Philipp Telemann, Carl Heinrich Graun, Johann Adolph Hasse, Johann Sebastian Bach, Antonio Vivaldi, Georg Friedrich Händel, Pieter Hellendaal
Barocke Literatuur
Ju Barocke Litaratuur is, besunners ätter dän Trüütichjierige Kriech, känteekend truch dät betoacht Weesen deer ap, dät me stierwe mout un dät aal fergungt. Deer konnen gruundferskeedene Foulgen uut häärlaitet wäide:
Seelter Loundgjucht
Dät Seelter Loundgjucht (dt. Sater Landrecht) is uus uurlääwerd in n Deelskrift fon 1587. Dät leert uus, dät ju Jurisdiktion domoals noch in Hounde waas fon do tweelich Burgemästere (die Tweelwerroat, de zwolffe). Ju Sproake fon dät Stuk is Hoochdüütsk mäd fuul platdüütske Woude: dat, daat, straten, ingeseten vs. Ingesessen, leeff, beraden, tuge vs. gezeuge, saecke.
Barock
Barocke Literatuur
2. Juust dät Juundeel: Een stäärke Oulienenge fon do Frauten fon dät Äidenlieuwend un een Besinnenge ap dän Gloowe un dät, wät ätter dät Äidenlieuwend kuume skäl.
Seelter Loundgjucht
Uk rakt dät Woude, do däälich noch ap Seeltersk bruukt wäide: broecke "Breeke", resolviren "risselwierje", citieren "sitierje", koer "Köär", veerdop "Fjoorup".
Apfaalen dwo uk do Jäildstukke, do as Breeke betoald wäide mouten: schaff, ortrik, goltgulden, ein olden halben stuver. Man dät kon uk in Bjoor: ein tunne beers.
Hierunner sunt do Artikkele eerste in skeeuw kuut touhoopefoated.
COPIA des Sagterlandes Gerechtes.
Anno 1587 am 24 Januarij hebben die gantse gemeinte vund Ingesessene des Sagterlandes disse naestfolgende articull verordent, auff vund angenaemen in massen vund gestalt als folgt:
l. Do Paatäie in ne Gjuchtsseeke mouten two in t Lound peelfääste Buurgen staale un sik tou dät Dreegen fon ju Kossenge ferplichtje foar dän Fal, dät jo dän Prozess ferljoose. Item erstlicken ist endtslaten, dass alle die jenige, so dass Landtrecht zu doende haben, sollen den twoluen wegen des landes twe Borgen vund gelouen stellen, so im lande paelvast sindt, es weer, dan cleger oder beclagten, welche parteij die sache verlustich sin wurde, die sulue sall den gewinnenden deill seiner vnkost vnd schaden nha erkentnisse der twoluen verordenten vthlegen vund bezalen, auch vort des landes gerechticheit van beiden partijen erleggen, und so iemandt dat selve zu rechter zeitt na ludt, des ersten, anderen vund drudden articulen nicht doen woll, denselben sall das Landtrecht in der sache nicht gestadet werden, idt si cleger oder beclagter sunder de sententsse allhir im Landtrecht tho ieggen ghaen.
2. Oachte Deege foar dän Termien mouten do Tweelwe fon dän Preetstoul häärou Ättergjucht kriege, man die Bekloagede truch dän Kloager. Zum anderen sollen alle de jennigen so das landtrecht zu thuen haben, achte dagen zu uorn van Cantzell abkündigen lassen, dar mitt de twoluen sich darnach zu richten, vund der cleger sall den beclagten auch vort achte dage zu vorn darjegen citieren lassen, datt der beclagte üff dem sulvigen dach, wen de clage den verordenten aüergegeuen wardt dariegen zu erschinen darnach he sich wete zu richten.
Wülmshoawen
Ju Stääd Wülmshoawen (Düütsk un Plat Wilhelmshaven) is ne Stääd in dän Loundkring Fräislound in Läichsaksen. Ju lait in dän ooldenbuurchske Deel fon Fräislound an dän Jadebousem. Ju wuude 1937 mäd uurs een Stääd, Rüstringen, fereenigd. Un so hied ju uur 100.000 Ienwoonere, man däälich nit moor. Wilhemshoawen is ne Stääd mäd n siet dät 19. Jierhunnert grooten Hoawen foar do Koopljuude un ju Marine.
Seelter Loundgjucht
COPIA des Sagterlandes Gerechtes.
3. Die Kloager mout ju Kloage skriftelk ienbrange, un die Kloager kricht n Ouskrift, dät hie sien Ferdäägenge ferfoatje kon. Zum dritten sall der cleger seine clage schriftlich vbergeben, darinne clarlichen anzeigen sall, mitt watt parteij der clager zu thuen hatt, ock duetlicken namhafttich machen war he de clag vffstelt, vp wo menich stucke vund articull. Dariegen dem beclagten sall fri staen der clage copei vund dem beclagten achte dage tiedt sin antwordt darjegen inzubringen.
Wülmshoawen
Geskichte
1853 wuude twiske dän Stoat Ooldenbuurich un dän Stoat Prüüssen die Jadeferdraach ousleeten. Do Prüüske wüülen an de Noudsee jädden n Kriechshoawen baue un koopeden deeruume fon Ooldenbuurich 334 Hektoar Lound, dät an dän noudwäastelke Houk fon dän Jadebousem liech. Dät Gestrich heerde historisk tou Aast-Fräislound. 1869 roate Köönich Wilhelm fon Prüüssen ju Stääd dän Noome Wilhelmshaven. Ju platdüütske Skrieuwwiese wuude apsichtelk an ju fon Bremerhaven un Cuxhaven anpaased.
Lieste fon do Isotope/1. Periode
Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju eerste Periode.
Seelter Loundgjucht
COPIA des Sagterlandes Gerechtes.
4. Ju Uurdeelsfiendenge geböärt ap n Sundai; do Äärwgeseetene fon dät Lound wäd dät Uurdeel foarlaid; dät wäd fon him eventuell unnersiegeld. Item vff su1ch vorgebent dess clegeres vnd beclagten willen de vorordenten ehres besten verstandes sich erkleren vund sententieren mitt vorbeholt, so de twoluen sich auff dem ersten sontach darna also bolde nicht konden resolueren, dass sie uff den anderen oder drudden sondache mogen bescheitt geben, vund wes, se dan also nach landes gebrauch vor recht erkennen nah gehorter clage, vund andtwordt und bewijss, wollen se des dem samptlichen erbgesessenen des landes vorstellen, vnd vplesen lassen, da mitt das landt alsulche sententia ratificieren, vund befestigen, auch mitt des landes siegell vnterdrucken, woferne es de partien vff ere vnkost begeven wurden, vor das siegell ein ortrikes.
Wülmshoawen
Geskichte
Dät ferkoopede Lound heerde tou do Säspele Heppens un Näieende. 1883 koopeden do Prüüssen noch 127 Hektoar deertou. Truch dän Bau fon dän Kriechshoawen wuuksen do Oarbaidersiedlengen, do an dän Stäädraant ap ju ooldenbuurchske Siede liegen, stäärk an. So koom dät 1879 tou ju Gruundenge fon dät Säspel Bant, un touhoope mäd Heppens un Näieende äntstuude deeruut ju ooldenbuurchske Stääd Rüstringen. Jiertjaande lieuweden two Stääde, ju eene unner ooldenbuurchske un ju uur unner prüüske Heerskup bienunner un mädnunner. Eerste 1937 wuuden do bee Jadestääde unner dän Noome "Wilhelmshaven" fereenigd un ju prüüske Deel wier an den Fräistoat Ooldenbuurich ouroat. Wilhelmshoawen is mäd dät Skiksoal fon ju düütske Kriechsmarine ääng ferbuunen. Ätter dän Touhoopebreek 1945 stuud ju Stääd foar ju stuurste Apgoawe in hiere Geskichte. Groote Woongestriche un Hoawenanloagen wieren in 100 Bombenangriepe tou Skanne moaked un do Hällengen demontierd wuuden. Foar fuul Wierkere waas neen Wierk deer. Wülmshoawen waas ju Stääd mäd do maaste Wierkloosen in gans Läichsaksen. Dät annerde sik loangsoam, as Düütsklound ju Buundesweer apstaalde un Wilhelmshoawen wier Marinestandplats wuude. Ju Kriechsmarinehällenge kuud wier apbaud wäide, un ok ju zivile Industrie noom n grooten Apswung.
N Gluksfal foar Wilhelmshoawen waas dät joope Fierwoater foar dän Voslapper Groden an ju Buutenjade. Deer kuuden uk do moderne Ouljetankere ounloope, un so wuude Wülmshoawen toun grootsten düütsken Ouljehoawen. Wo insen dän Kaiser sien Slachtskipe onkerden, sunt nu Brääge foar do Tankskipe fier in dät Woater roane baud wuuden. Tanke un Raffinerien stounde bääte dän Diek, un Ouljeleedengen loope fon hier fluks in do rhienske Industriegestriche.