cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Portugal
Politik
Siet 1974 is Portugal n parlamentarisken Republik. Do fjauer beloangriekste Organe in ju Politik sunt die Presidänt (köärd foar fieuw Jiere), die Premierminister un sien Ministerräid, dät Parlamänt as uk ju Justiz. Die Presidänt benaamd dän Premierminister un dän Ministerräid. Ju Regierenge wäd fon dän Premierminister anfiert, die sik n Ministerräid touhoopestaald.
Kartographie
Ju Kartographie fon Seelterlound
Le Coq's Koarte fon Westfalen in Mäite 1:86400 stoalt uum 1800 ju eerste Triangulation fon Seelterlound deer. Ju Koarte rakt neen Loundnoomen, man ju Kulturwise is wäil ounroat, wierbie groote Bouketenäkkere in de Foan apfaalen dwo. Do läite sik mäd ne litje Ferfoarmenge ap leetere Koarten uurbrange. Dit is also ju eerste goude Koarte fon gans Seelterlound.
Dan rakt dät juust sun Uursichtskoarte fon de Skäddeler Määrk in two Bleede mäd 19 Sunnerkoarten (c-u) fon 1824. Fon do uur Täärpe sunt nit sukke Määrkenkoarten deer.
"Karte von der strittigen Grenze des Saterlandes" (C.L. Hoffmann 1833). Belukt sik ap do Scheede juun Aastfräislound un Oamselound. In t algemeen gliek an LeCoq sienen, man mäd in dät Wääste fuul moor Eenpeldhaide. Do bespreekene Scheedlienjen sunt ounroat. An dät Scheed sunt wäkke Loundnoomen ounroat. Bolde juust sun Koarte rakt dät noch, wült two uur Koarten sik bloot ap dät Scheed in t Noude beluuke.
Ju Loundesfermeetenge fon 1836
Dan kumt ju Loundesfermeetenge fon 1836. Dät waas ne Parzellarfermeetenge, ju truchfierd wuude tou ju Näi-Oardnenge fon dät Gruundstjuurweesen. In n Agrarstoat as Ooldenbuurich waas ju Gruundstjuur ju Hauptiennoamewälle fon dän Stoat. Disse Fermeetenge is foar ju Noomenkunde gjucht nutselk weesen, dan ju liech nit bloot fääst wier do Stukke liegen, man uk wo do hieten. Do "Originalhandrisse" wieren do eerste Koarten, wier uk fluks do Noomen ap ounteekend wuuden. Fon do leetere Fluurkoarten sunt do man ieuwen ferscheeden, toun Biespil in ju Schrieuwwiese. Uk stoant hier un deer die Noome man in n Paat fon n Flaage, wier hi ap do Fluurkoarten un in do Fluurbouke ap ju ganse Flaage beleeken wäd. Älke Fluur häd n Sammelkoarte un moorere Sunnerkoarten, wät do ächte "Originalhandrisse" wieren. Dan koomen do eepentelke Fluurkoarten. Hierap stounde do Parzellen, wült do Flaagen mäd tjukkere Lienjen uumroat sunt. Hier sunt do Noomen ounteekend. Do Fluurkoarten änthoolde neen topographiske Angoawen. In Seelterlound sunt do maaste in Mäite 1:2000 af 1:3000, mäd as Uutnoame wäkke Foane in Mäite 1:4000 af 1:5000. Dan rakt et noch do Säspelkoarten in Mäite 1:20.000. Do sunt bie do Fermeetengen mee äntsteen un änthoolde topographiske Angoawen. Dät sunt Angoawen uur Benutsengswiese un Hööchteschraffierenge. Lit.: Otto Harms, Die amtliche Topographie in Oldenburg und ihre kartographischen Ergebnisse. Oldenburger Jahrbuch 60, 1-38 (1961), 62 123-174 (1963), 68 1-76 (1969).
Fielicht n bitje leeter koom ju "Karte der 'Scharreler Wechselwiesen'" in moorere Bleede. Ap jusälge Oard as do Fluurkoarten, man bloot fon do Meeide un hier un deer do Noome n bitjen uurs.
Ju Loundesapnoame fon 1900
[Ätter mien Oarbaid: P. Kramer, Lound un Noomen. Die saterfriesischen Orts- und Flurnamen, 1. Beend: Text, Mildaam 1994.] S. 71-75. Tou disse Oarbaid teekende iek ne Loundnoomenkoarte in Mäite 1:10 000 fon gans Seelterlound, foarallen ap Gruund fon do Fluurkoarten fon 1836, mäd topographiske Doaten fon ju Loundesapnoame fon 1900. Do Noomen sunt roat in ju seelter Foarm, ju bie allere Ljuude befräiged wuude.
Tjootern
Stickisee
In ju Buurskup Stickhusen lait die Stickisee.
Ljouwert
Ljouwert (nl. Leeuwarden) is ju Haudstääd fon ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Haudstääd fon ju Meente Ljouwert. Ju Stääd häd 92.203 Ienwoonere (1. Januoar 2006) un uungefeer 55.000 Oarbaidsteeden.
Kultuur
Ljouwert is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2018.
Ju Stääd Ljouwert häd fuul Kulturinstitute, mäd een fon do grootste Teatere fon do Niederlounde, die Harmonie, dät Fries Museum, dät Naturmuseum Fryslân, dät Histoarysk Sintrum Ljouwert, dät Frysk Film Argyf un dät Pier Pander Museum. Dät Noardlik Filmfestival un uur Institute sunt uk wichtich foar Moanskene fon buute ju Stääd. thumb|180px|Ju St. Bonifatius-Säärke
Fräiske Institute
In ju Stääd rakt dät oaber uk Institute foar Fräiske Sproake;
Konsärt un Tjoater
thumb|200px|Mercuriusfontein
Sproake
In Ljouwert wäd nit fuul Fräisk boald. Do der dät baale, kuume maasttieds fon dät uumetoulääsende Lound. Die oaine Dialekt fon Ljouwert is dät Stäädfräisk, wät neen Fräisk man n niederloundiske Dialekt is. Immer moor Ljuude baale bloot (Hooch-)Niederloundisk.
Alwen Stääde
Ljouwert is aan fon do alwen Stääde fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt. Do alwen Stääde sünt: Ljouwert, Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum, Boalsert, Harns, Frjentsjer un Dokkum.
Autoboan
Do Haudsträiten fon Ljouwert ätter uur wichtige Stääde sunt:
Boan
thumb|200px|Ljouwert Haudboanhoaf Ljouwert is die säntrale Punkt fon dän Boan in Fryslân. An ju Suudsiede fon dät oolde Zentrum fon Ljouwert is die Haudboanhoaf wier do Toage ouraisje. Foulgjende Boane beginne bie dän Haudboanhoaf fon Ljouwert: Achter de Hoven is uk n Boanhoaf in Ljouwert, un lait an dän Boan Ljouwert - Groningen.
Tuumesproang
Die Tuumesproang is ne Methode, uum den Oustand twiske die sälwen un n Objekt tou skätsjen un kon bie ju Orientierenge un ju Oustandsmeetenge hälpe.
Bäätergruund
Disse Skätsenge lääse do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpielde Tuume an dän uutsträkte Ierm fon n uutwoaksen Moanske is sowät 70 Zentimeter von dät Gesicht oawe, wült die Oogenoustand sowät säks Zentimeter bedrächt. Hieruut kon me n Ferhältnis bereekenje, dät fonsälwen fon Moanske tou Moanske variiert.
Dit Ferhältnis lait in dät Beräk fon 1:7 bit 1:12, un mout foar bääste Meetresultoate fon älke Moanske sälwen fääststoald wäide. In de Räägel is 1:10 seküür genouch, dan die Tuumesproang is eendelk daach bloot ne Fästeräägel – of Tuumeräägel.
Astronomie
Bie relativ naie Planetariske Dooke is ju Oustandsbestämmenge mäd Hälpe fon ju Parallaxe muugelk. Die Effekt fon ju trigonometriske Parallaxe kon tou ju Oustandsbestämmenge fon Fixstiernen ferwoand wäide.
Biespil
In ju Grafik hier buppe paaset ju Basisloangte fon dät Huus toufällich genau twiske Ounfang Tuume "1" un Ounfang Tuume "2". Wie staale ju Huusbratte ap 7 Meter. Dan bedrächt die skätsede Oustand bit tou dät Huus 70 Meter. Foar seküürdere Skätsengen skuul altied uur ju glieke Steede fon dän Tuume pield wäide (t.B. altied loangs ju linke Tuumesiede of uur ju Tuumenspitse).
Ieuwenske-Aspekt
Ju Dominanz fon dät Ooge honget nit uunbedingt mäd ju fon do Hounde touhoope, un wäd uk nit fon unnerskeedelke Sjoskäärpegaid bestimd. Ju Prävalenz fon Linksoogegaid wäd mäd ca. 20% anroat. Leerstöörengen as Legasthenie of Arithmasthenie stounde in Ferdacht, truch Linksoogegaid begunstiged tou wäiden.
Kritik
Dät Ferfoaren sät ju Kunde of Skätsenge fon ju horizontoale Uutdeenenge fon n Objekt of Gelounde foaruut. Tou toanken is uk an ju Uumekierenge fon dät Ferfoaren: bie bekoande Oustand, ju Bratte fon n Objekt truch Tuumesproang tou bestimmen. Dät deerbie Beluuken fon vertikoale Uutdeenengen (as roate of soachte Gratte), biespilswiese tou Bestimmenge fon ju Hööchte fon n Boom, is nit muugelk, deer dät "Meetinstrument", do Oogene, jo horizontoal anoardend sunt.
Lieste fon Minnerhaide
Hierunner rakt et ne Uursicht fon Minnerhaide ap ju ganse Waareld.
Waarelddeele
thumb|upright=2|Do Waarelddeele thumb|300px|Do Waarelddeele un hiere Noomen N Waarelddeel is ne Loundmasse, ju der apaat lait un natüürelke Scheede häd. Ap de Waareld rakt dät soogen Waarelddeele:
Tuffelke
Ju Tuffelke (In Skäddel wäd Tüwwelke of Tülke kweeden, biologiske Nomenklatuur: Solanum tuberosum) is ne wichtige Neerengs-Plonte. Do Knullen, juust as do heele Plonten Tuffelke naamd, konnen goud ieten wäide, wan jo seeden of brät sunt. Räi kon me naan Paat fon ju Plonte ferdreege. Tuffelke rakt dät fuul ferskeedene Soarten, in unnerskeedelke Faawen (rood, jeel, gries, bruun, blaauw), buppedät rakt dät fääste un meelige Soarten, äddere un leete. Jo wäide maasttieds vegetativ uur dät iengreeuwen fon Knullen fermoord, do Oogene kriege un uutdrieuwe. Me kon Tuffelke oaber uk, as uur Plonten, sexuell fermoorje (uur ju Bestuuwenge fon do Blöiten) un do Bäien säidje. Deertruch äntstounde näie Soarten.
Ounbau-Geskichte
Tuffelke kuume uut ju suudamerikoanske Buuräi-Traditsjoon. In Suud-Amerikoa wuuden jo al loange Tied eer ju Kolonioalisierenge ounbaud. Dät rakt junner uk masse Soarten, do bääst oun dät Lieuwend in do Anden ounpaased sunt un nit unner uus Bedingengen plonted wäide konnen.
Ätter Europa wai wuuden jo wäil eerste in't 16. Jierhunnert broacht. Fon do oun duurde dät noch ne Tied, bit me Tuffelke-Soarten tuchted hiede, do dät froamde Klima goud ferdreege kuudene. Buppedät bruukte dät ne Wiele, bit do europäiske Buuren mäd ju näie Plonte fertjoud wuuden.
thumb|left|200px|Friedrich II. bekikt sik ap sien Inspektsjoons-Raisen dän Tuffelke-Ounbau.Skilleroatsje fon [[Robert Warthmüller]]Noch in ju Midde fon't 18. Jierhunnert moaste Friedrich II. fon Prüüsen Befeele uutreeke, uum do Buuren in sien Lound dät Tuffelkenplontjen bietoubrangen. Dät wäd fertäld, dät hie n Tuffelkefäild fon Suldoaten bewoakje liet, deermäd do Buuren sjo, wo wäidful do Plonten sunt, uum jo tou't Steelen tou ferfieren.
Läiweloa waas ju Tuffelke sunne wichtige Neerengsplonte in Europa, dät dät ne Hungersnood reeke kuude, wan do Tuffelkebestounde fon Kroankhaide fernäild wuuden. So toun Biespil ju Groote Hungersnood in Irlound twiske 1845 un 1852, ju truch Tuffelke-Fuuleräi uutbriek.
Däälich is ju Tuffelke in groote Deele fon ju Waareld tou fienden. Apgruunde fon ju Globoale Woormenge rakt dät Fersäike, ju Tuffelke sogoar in Gräinlound tou plontjen.
Mäd ju Tuffelke wäd aaltied fuul experimentierd. Tuffelke sunt biologisk so nai fjuund mäd Tomoaten, dät mä goud Tomoaten ap Tuffelken ääntje kon, sodät me buppe do Fruchte un unnern do Knullen aadenje kon. In dän grooten Stil wäd dät oaber nit moaked, uumdät dät deer fuuls tou uumestoundelk tou is.
Uurkunde
Ne Uurkunde (dt. Urkunde) is n Skriftstuk, wierap n Toacht, ne Wille usw. fäästheelden wäd un dat bruukt wäide kon as Bewiesstuk of Tjuugnis. In oolde Tieden wieren do oafte skrieuwen ap Pergament. Uk ap Seelterlound beluuke sik sukke oolde Uurkunden.
Do ooldste Uurkunden
Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319, wieroun Bookeläsk (2N) unner do fräiske Johanniterkommenden täld wäd (Ur48). In 1359 wäd ju Skoankenge fon n Stuk Foan in Baalenje an dät aastfräiske Klaaster Langen beuurkunded (Ur86). Dät leeter in dän Dullert unnergeene Klaaster kricht 1415 in jusälge Buurskup noch moal ein stucke phanes, dar man eede uppe graven mach, wiermäd tou glieke Tied in n uurigens läichdüütsken Text do ooldste Belääse fon do seelter Woude Foan (Moor) un Eed (Torf) fuunen wäide (Ur246, fgl. Kramer 1971:44, Fort 1984:103).
In 1459 wuud ne foar sowät trietich Jiere an dät Klaaster däine Skoankenge fon n Stuk Foan beuurkunded, deeruum dät uur Ljuude to Scarle dät hääbe wollen (Ur743). Ätter Friedländer (Ur743) skäl deeruum uk die Foan in Scarle lääsen hääbe, wierfoar hie - wäil beleeken ap dän Oustand fon Langen - Litje Skäddel (Kleinscharrel) bie Tjootern ounnimt. Man deer ju Uurkunde fon heer Johan curet to Ramslo apstoald is, waas dät wäil eer Skäddel in Seelterlound. In dät Jier 1472 beanspruchje eenige Baalenjer n Stuk Foan, dät fon hiere Oolden an dät Klaaster Langen skoankt wuude; jo wuuden oawers fon dän Gjuchter Herman ter Molen ter Oyta (Ait) in t Uungjucht sät (Ur910). Tou n sälgen Slus kumt 1475 her Ageld, kerchere to Uthende juunuur eenige uur Baalenjer (Ur947).
Polonium
Polonium, mädde Oardnengstoal 84 un 't Symbol Po, is n radioaktiv chemisk Element.
Uurkunde
Uurkunden uur Seelterlound
Moor foulget
Bayern
Bayern is n Buundeslound in Düütsklound.
Waareldmusik
Waareldmusik wäd bruukt as Sammelnoome foar aal nit-äiwendloundske Musik man uk wäil foar aal nit-klassiske Musik. So meend konnen deer uk do regionoale Gruppen fon däälich unner faale, do der oafte ap dät Skeed twiske Popmusik un Foulksmusik lääse. Ju Cajun Musik kon me as Biespil naame.
Uursproang fon ju seelter Sproake
Touhoopestaalenge
Do loangste Boolken (rood) fertälle, dät soowät 90% fon dät Fräiske fon däälich uut dät Ooldfräiske stamt.
Dan sunt (gräine Boolken) in dät Wäästfräiske sun 5% fon do Woude fonnäien bilded wuuden, juun in dät Seelterske bloot 1%. Sun Näibildenge is t.B. Wieuwmoanske ieuwenske Wieuw. Do blaue Boolken reeke dän Gehalt an Holloundsk of Läichdüütsk un dät is ap stäärkste in dät Seelterske fertreeden mäd 11%. Sun Woud is niks, wierfoar dät Ooldfräiske nâwet hiede.
Toulääst fiende wie dan as jeele Boolken noch Deele uut uur Sproaken (0,2% in dät Seelterske, t.B. juust uut frantsöösk juste). Dät Noudfräiske häd deerbie noch 2,2% uut dät Däniske uurnuumen.
Gehalt an charakteristisk Fräisk
In dän Gehalt an Ooldfräisk stimt dät Seelterske oarich uureen mäd do uur fräiske Dialekte. Gans uurs wäd dät, wan me kikt ätter charakteristisk Fräisk (Bielde IV), dät sunt Woude do me an hiere Foarm as Ooldfräisk kanne kon. Toun Biespil: uut is n goud ooldfräisk Woud, man me kon dät deer nit an sjo, deeruum dät dät ap Läichdüütsk juust gliek is. Deerjuun is ätter gans kloor as Fräisk tou kannen (Ooldfräisk efter).
In Bielde IV sjo wie nu, dät dät Seelterske 39% charakteristisk Fräisk änthaalt (roode Boolke), bolde sofuul as dät originelle Ooldfräiske (42%) un fuul moor as Wäästfräisk (21%) un Noudfräisk (31%). Nu is nit aal Ooldfräisk in dät Seelterske bewoard blieuwen, man wie sjo uk dät fon dät deeroun bewoard blieuwene Ooldfräisk 47% charakteristisk is (gräine Boolke). Do Seelter hääbe also foarallen charakteristiske Woude uut dät Ooldfräiske bewoard un dät tjut deerap wai, dät jo dät as Geheemsproake bruukt hääbe.
Do gans litje roode Boolken reeke dän Andeel an charakteristisk fräiske Woude in do Noaber-Dialekte. Deerbie is foar Seelterlound foarallen interessant dät Groningiske (Grinslânsk) mäd 0,8%, dät sik as Läichdüütsk ap fröier fräisk Gebiet ferglieke lät mäd dät aastfräiske Läichdüütsk. Juust so kon me dät uur läichdüütske Gebiet uum Seelterlound tou ferglieke mäd dät Stellingwerfiske mäd bloot 0,1% charakteristisk Fräisk.
Wacholder
Wacholder (Juniperus communis) de:Gemeiner Wacholder, woakst as Struuk af as litjen Boom. Hie is in ne Heedeloundskup oafter tou sjoon, deeruum dät do Skäipe dät Gewoaks mäd do spitse Näddelen nit so jädden iete, dät oaber in ne Mäideloundskup maasttieds oumäind wäd un in dän Woold in ju Skaad fon do grattere Boome nit goud däie kon.
La Rioja
is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Noude fon Spanien.
Bremen
is n Buundeslound in Düütsklound.
Mecklenbuurich-Foarpommern
is n Buundeslound in Düütsklound.
Twizelerheide
Twizelerheide (nl. Twijzelerheide), is n Täärp in ju Meente Achtkarspelen in Wääst-Fräislound. Dät Täärp häd uum 2000 Ienwoonere.
Boommodder
Die Boommodder (Martes martes, de. Baummarder) is ne Modder-Oard. Fon dän nai früünden Steenmodder is hie bienaist bloot deertruch tou unnerskeeden, dät hie uum sin Hoals n jeelen "Slabberlappe" häd un die Steenmodder n wieten. Dät rakt natüürelk uk uur Unnerskeede, man nit fuul, do so apfaalend sunt as dissen. Die Boommodder is ju Nominatfoarm fon dän Sleek Martes.
Insekte
Do Insekte (Insecta) sunt litje Dierte, do träi groote Körper-Deele hääbe, un, as aal do Dierte uut ju Uurklasse Hexapoda, säks Beene hääbe.
Woudgeschichte
Dät Insekt sjucht mäd sin träi groote Deele so uut as af wäl et ounsnieden häd. Dät is die Gruund, wieruum se Insekten of Insecta heete: dät latienske Woud "insecare" betjut so fuul as 'ounsniede' un Insectum, wierfon die Moortaal Insecta hat, is dät Partizip II derfon. Dät me do Dierte "ounsniedene [Dierte]" naamt un nit uurs, kumt in dissen Faal uut dät Griechiske, man dät rakt in dät Düütske uk dät Woud "Kerfe" as Synonym foar "Insekten", wät fielicht mäd dät Woud "Kerbe" (Seeltersk: Käärf) touhoopehonget.
Do Nerve
Dät Nervesystem fon do Insekte häd eenige Ganglia (Eentaal: Ganglion); dät sunt litje Nerveknätte, do mongs as ne gjuchte Brainge oarbaidje. Dät grootste Ganglion, wät mäd do Woarniemengen fon do Oogene un do Fäilere oarbaidet, naamt me sogoar "Brainge". Unner disse Brainge, noch in dän Kop, man nai bie ju Brust, deer is dät twäide Ganglion, dät deer ju Muule bie dät Mäil stjuurt. In ju Brust sunt träi Ganglia, do der dät Fljoogen un dät Gungen stjuure. In dät Bääterdeel sunt uk eenige Ganglia (hiere Antaal kon fon Oard tou Oard ferscheeden weese), do do binnerste Deele kontrollierje. Buute do Ganglia rakt et noch two Nerveferbiendengen: Dät periphere Nervesystem ferbiendt do Ganglia mäd do Muskele (deermäd sik dät Insekt bewäägje kon) un dät vegetative Nervesystem ferbint do Ganglia mäd do binnerste Deele.
Die Kop
200px|left|thumb|[[Elektronen-Mikroskopiske Bielde fon n Facetten-Ooge fon n Insekt uut ju Familie Drosophilidae]]200px|thumb|right|Do Fäilere af Taastere fon eenige Insekte. Gans apfaalend an dän Kop sunt do Facetten-Oogene, do fuul, man nit aal fon do Insekte-Oarde hääbe, un do Fäilere.
Do Facetten-Oogene sunt two groote Oogene, do uut n Boudel fon litjere Oogene touhoopesättet sunt. Deerätter hääbe moonige Insekte nai bie do af mongs insteede fon do Facetten-Oogene noch eenpelde Oogene. Do Fäilere hääbe do Insekten, uum tou taasten un bie moonige Oarde ok uum tou ruuken. Ju Muule kon ferscheeden weese: Wät uursproangelk ju Buppelippe (Fäkwoud: Dät Labrum), ju pooriske Buppekeeuwe (Do Mandibele), ju pooriske Unnerkeeuwe (Do Maxillen) af ju Unnerlippe (dät Labium) waas, wuude truch ju Evolution deelwiese stäärk ferannerd, toun Biespiel tou n Roor! So konnen do Flinnerkene Nektar suuge.
Buppedät is in dän Kop uk dät Brainge un dät twäide Ganglion (sjuch deer)
Ju Brust
thumb|left|InsektebeenJu Brust (Fäksproake: Die Thorax) häd 3 Segmente: die Prothorax, die Mesothorax un die Metathorax, 3 poore fon Fäite, un monges 2 Poore fon Juuken (Alae). Dät Protonum, as me dän Rääch fon dän Prothorax in ju Fäksproake naamt, häd neen Juuken. Wain ju Identifikation hääbe do Been-Deele spezielle Noomen So naamt me toun Biespiel do Coxae fon do Beene an dän Prothorax "Procoxae" un do Coxae fon do Beene an dän Mesothorax "Mesocoxae" etc.
Bääterdeel
Tou dät Bääterdeel fon do Insekten kon me nit fuul kweede, buute dät do Geslächtsdeele un fuul fon do binnerste Deele deeroane sunt.
Interne Systematik fon düt Taxon
Ju Systematik fon do Insekte is nit seeker. Dät rakt nu fuul Wiesen, se tou klassifizierje, un hier is bloot een Variante:
Insekte (Insecta)
Literatuur
Heiko Bellmann: Welches Insekt ist das? Franckh-Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-09874-5
Saksen (Buundeslound)
Loundkringe un kringfräie Stääde
Do Loundkringe sunt:
Do 3 kringfräie Stääde fon Saksen sunt:
Thüringen
Thüringen is n Buundeslound in Düütsklound.
Lieste fon do Isotope/7. Periode
Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju soogende Periode.
Thüringen
Loundkringe un kringfräie Stääde
Do kringfräie Stääde sunt:
Lieste fon do Isotope/7. Periode
Ne Uursicht uur aal wiedere Isotope as uk ne Legende is in dän Haudartikkel Lieste fon do Isotope tou fienden.
Aastsee
Ju Aastsee of Baltiske See is n See twiske Skandinavien un dän Räst fon Europa. Ju Aastsee wäd begränsed fon:
Ailounde
Do grootste Ailounde in ju Aastsee sunt:
Wangerooge
Wangerooge is dät aastelke fon do soogen aastfräiske Ailounde un dät eensichste wät unner Ooldenbuurich faalt. Tougliek is et uk dät eensichste, wier bit in dät 20.Jierhunnert Fräisk boald wuude. Die lääste Spreeker fon ju Wangerooger Sproake stoorf eerste 1950. Dät Ailound lait, wier Weser un Jade touhoope kuume. Dät häd däälich ne Laangte fon 8,5 km un ne grootste Bratte fon 2,2 km in dät Wääste, man bloot 1,2 km bie dät Täärp. Ju Uurfläche wikselt stäärk mäd Äbbe un Floud, man is 497 Häktoar, wan me ätter ju midlere Tiedehoochwoater-Lienje reekent. Deerap woonje däälich sun duusend Moanskene.
Radon
Radon is n Eedelgas. Dät wuude 1900 fon Friedrich Ernst Dorn äntdäkked.
Mustela
Mustela is n Sleek fon Moddere. In dissen Sleek raakt dät 5 Unnersleeke un 17 Oarde.
Literatuur
Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World Sixth Edition, ISBN 0-8018-5789-9
Steenmodder
Die Steenmodder (Martes foina, dt. Steinmarder) is ne Modder-Oard. Fon dän nai früünden Boommodder kon me him bienai bloot deertruch unnerscheede, dät hie uum sin Hoals n wieten "Slabberlappe" häd un die Boommodder n jeelen. Dät rakt natüürelk uk uur Unnerscheede, man bloot min, do so apfaalend sunt as dissen.
Transistore
thumb|Transistore foar litje bit groote Laistengen. Die Transistor is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen ferstäärkje kon.
Prinzip
Dät grootste Wunner fon ju Elektronik is foar fuul Ljuude die Ferstäärker: deer gungt n gans swäk Signoal oane un fuul Gewalt kumt hääruut! Un dät is die Transistor, die ju Ferstäärkenge muugelk moaket.
Bie Dioden hääbe wie blouked, dät do in eene Gjuchte - ju Speergjuchte - nit laitje. Hier unner hääbe wie gjuchts sun Diode teekend, man wie hääbe links n Uur in Foudelsgjuchte deer mäd in de Riege schalted. "Wät moaket dät nu foar Unnerscheed?" kon me kweede, "Deer lapt daach naan Stroom."
Dät is uk weer, man dät annert sik wan wie do bee Dioden tichte bienunner brange, in een Kristal. Dan is dät nämmelk so, dät wäkke Elektrone fon ju in Foudelsgjuchte stoundende Diode noch juust ju in Speergjuchte stoundende Barriere beloangje konnen. Do reeke deer dan daach n litje Stroom, die sonaamde Kollektorstroom. Wie naame deeruume ju gjuchte Barriere die Kollektor (C), wült ju linke - ju do Elektrone lääwert - as Emitter (E) beteekend wäd.
300px|center
Ju Emittersponnenge
Nu is dät je so, dät die Kollektorstroom gjucht geföilich is foar ju Sponnenge ap dän Emitter, un ju konnen wie eenfach räägelje mäd dät litje Stuk deer twiske, ju Basis (B). Un dät Interessante is nu, dät n gans litjen Äkstroa-Stroom in ju Basis n gans grooten Stroom in dän Kollektor reeke kon.
Anweendenge
Gewöönelk wäd die Emitter an nul Volt laid, jee af noa uur n Wierstand, wült an ju Basis ju Iengongssponnenge toufierd wäd. Buutendät schäl foar ju gewöönelke Oarbaidswiese die Basis-Emitter-Diode in Foudelsgjuchte stounde. Ap ju Kollektor-Basis-Diode deerjuun, stoant ne Speersponnnenge, ju juust as bie do Dioden an n Maximum buunen is. Buutendät jält n maximum Laistenge fon eenige Tjaaner mW bit moor as hunnert Watt, aal Typen-ouhongich. Transistore foar groote Laistengen mouten oafte ap Köilplatten af Köilere montierd wäide.
Schaltbielden
Schaltbielden
Ulk
Die Ulk (Mustela prutorius), ek wol bekend as de gewoane ulk, swarte of boskpôle, Jeropeeske fret, of wylde fret, is ne Oard fon Modder. Dät raakt Ulke in dät ganse Europa buute Irlound, dät noudelke Skandinavien un Sizilien. In Näiseelound rakt et him as Neozoon.
Määrkmoale
Die Ulk is n gedriggeden Modder mäd wiete Paade in dät Gesicht. Hie häd ne jeel-wietelke Unnerwulle, ju an do Sieden truch ju bruune Hiere skiemert.
Mäiten
Kop un Rump sunt touhoope bie Montjene 40 un bie Wiefkene 35 cm loange. Dät Montje wächt 1130 g un dät Wiefken 660 g.
Kost
Hie frät litje Dierte, toun Biespiel Amphibien fon juu Oard Bufo bufo un uut dän Sleek Rana (Dät sunt do normoale Poagen). Buppedät frät hie uk litje Suugedierte uut do Sleeke Microtus, Apodemus un Rattus, säilden ok Spitsmuuse (ju Familie Soricidae). Fuugele un hiere Oaiere sunt bloot uunwichtich.
Foaks
Die Foaks (Vulpes vulpes) is ne Oard fon Roowdiert. Hie is fier wieded. As Neozoa raakt dät sogoar Foakse in Australien.
Mäiten
Die Körper fon dän Foaks is buute dän Stäit 45,5 bit 90 Zentimetere loange, die Stäit is 30 bit 55,5 Zentimetere loange. Hie wächt 3 bit 14 Kilo: In Noudamerikoa] is ju middelmäitige Sweeregaid fon n Wiefken 4,1 bit 4,5 Kilo un dät fon n Montje 4,5 bit 5,4 Kilo In Europa wächt n middelmäitigen Foaks 8 bit 10 Kilo
Faawen un ferskeedene Varianten
N Foaks is normoal toun grootsten Deel roodhierich, man dät rakt uk Faawe-Varianten, do me ap Ängelsk "Silverfox" (Ap Seeltersk betjut dät:Säälwerfoaks) un "Crossfox" (Ap Seeltersk betjudt dät:Miskling-Foaks) naamt. N "Silverfox" häd wiete un swotte Hiere, do so bunt truchnunner ferdeeld sunt, dät me toanke kuud, die Foaks waas säälwer-faawich. Die "Crossfox" sjucht so uut as af hie n Miskling uut n roodhierigen Foaks un n "Silverfox" waas. Dät is die Gruund foar sin Noome. Dät raakt uuk ne Variation fon dän "Silverfox", die der min wiete Hiere häd, man moor swotte. Dät is die sonaamde "Swotte Foaks" In Europa is bloot 1 Prozent fon aal Foakse swot, in Amerikoa fuul moor
Saksen-Anhalt
Saksen-Anhalt (Düütsk: Sachsen-Anhalt, Plat: Sassen-Anhalt) is n Buundeslound in Düütsklound. In äänelke Foarm bestuude dät Lound al in'e DDR-Tied fon 1947 bit 1952 tou, dan wuude dät de facto deeld, uk wan't de jure noch n bitje langer bestuude. Ätter ju Weende is dät nit heel un aal, man steedenwiese in dän sälge Skeedferloop wiergruunded wuuden.
Dät Lound Saksen-Anhalt is in't Noude fon een läige Loundskup bestimd, fääre suudelk rakt dät uk Bierge, biespilswiese die Harz in't Suudwääste, wier uk die Bloksbierich (Brocken) lait, mäd 1141,1 m u. NN die hoochste Punkt fon't Lound.
Truch Saksen-Anhalt ferlopt uk ju Benrather Linie, ju Isoglosse twiske machen un maken, also dät Skeed twiske Plat un Bupperloundsk Düütsk. Deer mout me oaber tou kweede, dät dät Platdüütske, dät ätter dän oolde Bruuk in't Noude fon Saksen-Anhalt boald wuude, junner nit moor oafter tou heeren is.
Loundkringe un kringfräie Stääde
Do Loundkringe sunt:
Do kringfräie Stääde sunt:
Wieselke
Ju Wieselke (Mustela nivalis) is ne Oard fon Modder. Ju is ju litste Roowdiert-Oard. Ju is so kleen, dät ju n Muusegat gunge kon, uum Muuse tou freeten. Wieselken rakt dät in gans Europa buute Irlound. Buutewais kon me do uk in Noudamerikoa, Noud-Afrikoa, Litje Asien, Middel- un Noud-Asien fiende.
Mäiten
Dät Montje is 15 bit 25 cm loange un wächt 30 bit 105 g. Dät Wieuwke is 14 bit 16 cm loange un wächt 30 bit 45 g. N nochternen Wieselke-Söögling wächt 1 bit 3 g. Doo Mäiten wuuden in Düütsklound ärfoarsked. Uurswain konnen doo Dierte gans uur Mäiten hääbe.
Kost
Ju Wieselke frät toun Biespiel Fäildmuuse un uur Oarden uut dän Sleek Microtus. Dät frät buutendät groote Suugedierte as Kanienken-Bäidene (Oryctolagus cuniculus), litje Suugedierte as uut ju Familie Soricidae, do Sleeke Arvicola, Apodemus, Myodes, un uk Sauropsida as Fuugele un Ässluupere.
Unneroarde
Dät raakt tjo Wieselke-Unneroarde:
Littik Asien
Littik Asien (dt. Kleinasien) mäd dän grootsten Deel fon ju Turkäi is ne Hoolichinsel un tougliek die Paat fon Asien, die sik ap maaste tou Europa touwoant, besunners tou Griechenlound.
Brussel
thumb|Brussel is ju Haudstääd fon Belgien. Deer woonje uungefeer 1 million Moanskene. Die Haudsit fon dän Europäiske Union un NATO sunt in Brussel.
Amphibien
Muskulatuur
Ju goude Muskulatuur fon Amphibien bewierket, dät jo foar hiere litje Grööte gjucht stäärk sunt. So kon n Poage oafte fier springe un ferskeedene Amphibien konnen gjucht gau swimme. Dät rakt uk Oarde, do sik sälwen in ne kuute Tied gans djoop fergreeuwe konnene.
Bunken
Do Bunken fon Amphibien sunt gjucht ferskeeden. Oafte hääbe Amphibien neen fräie Ribben, do sunt mäd dän Räägebunke touhoopewoaksen un minnelk.
Junge Dierte
left|thumb|200px|Ju Metamorphose fon n Poage thumb|right|200px|N Diert fon ju Oard Hyalinobatrachium colymbiphyllum uut ju Familie Centrolenidae bewoaket sien Glidderske left|thumb|200px|N Axolotl (Ambystoma mexicanum), n neoten Biespiel foar do Stäitpudden Do Oaiere fon Amphibien, do me as Glidderske af bie Poagen as Poageglidderske beteekent, ap Strukeljers uk Puddegrauelse naamd, sunt normoal in dät Woater, wier uk do Poagestäite leeter lieuwje. Man mongs, in n tropisken Rienwoold, is ju Luft so fuchtich, dät do Dierte hiere Glidderske nit in dät Woater lääse hougje. Dan sjucht me mongs sogoar, dät do Amphibien hiere Broud pleegje. So lääse do Centrolenidae hiere Glidderske ap Bleede, do uur ne loangsoam fljootende Äi hongje, un een Diert, dät is oafte dät Montje, mout ju Glidderske bewoakje. Man wan do litje Poagestäite sluupje, moaket hie niks moor, dan glippe jo ou un sunt in dät Woater, as do heemske Poagestäite uk. Bie do Dendrobatidae gungt dät mongs so fier, dät jo hiere Poagestäite hääruumedreege. Do maaste Amphibien moakje ne Metamorphose, dät betjut, Ferannerenge fon hieren Phänotyp bie dän Uurgong fon dät Stadium Jungdiert tou dät Stadium Uutwoaksen Diert. N Poagestäit ommet Woater, dan hie häd noch neen Lungen, man bloot Fiske-oardige Omme-Deele. Do funktionierje so: Dät Woater kumt tou dän Bäk ien, wier dät Diert dän Suurstof in sien Bloud apnimt. Deerätter kumt dät Woater wier tou n Slits bääte dän Kop hääruut. Ätter n bitje Tied sjucht die Poagestäit immer moor so uut as n uutwoaksenen Poage. Die Stäit wäd litjer un do Lungen immer gratter. Leeter kumt die Poagestäit, die nu al bienaist as n Poage uutsjucht, oafte an ju Luft, uum dät normoale Omjen tou leeren. Noch n bitje leeter is hie uutwoaksen. Man dät rakt ook Oarden, do neoten sunt. Dät betjut, ju Metamorphose is fuul eer as normoal foarbie un jo blieuwe hier Lieuwend loang unner dät Woater. Dät betjut nit, dät jo uunfruchtboar sunt, man dät jo hier Lieuwend loang ju Lieuwendswiese fon n Poagestäit hääbe un ook so uutsjo. Sunne Oard is toun Biespiel die Axolotl (Ambystoma mexicanum) uut Mexiko, ne Oard fon ju Familie Ambystomidae. Hie kon sien Metamorphose nit be'eendje, wült hie dät Hormon Thyroxin nit uut sin Skildkäddel flappe kon. Man wan me dät Axolotl mäd Thyroxin foddert af dät Tjuuch in dät Aquarium uutflapt, moaket dät Diert sien Metamorphose as do uur Amphibien ook, man normoal stärft hie deerätter, wült hie truch ju Evolution nit an sunne Lieuwendswiese an Lound anpaaset is.
Uutwoaksene Dierte
thumb|200px|right|Triturus alpestris (Düütsk:Bergmolch) N uutwoaksen europäisk Amphib blift mongs uk noch in af ieuwenske dät Woater, wier hie sluuped is. Poagen gunge t.B. nit oafte fier deerfon wäch (un wan, dan nit moor as so'wät n Kilometer), un wan deer ne Gefoar is, springe jo fluks in dät Woater un swimme wäch. Ju Pudde Bufo bufo gungt 2200 m wäch un kumt normoal bloot an dät Woater tourääch, uum Bäidene tou kriegen: Ju is uk bekoand foar hiere Wonderengen, wier ju oafte fon Autos doodfierd wäd. Oarde uut dän Sleek Triturus gunge oawers nit fääre as 400 m fon dät Woater wäch. Sun Diert blift uk in ganse Jierestiede bloot in dät Woater af bloot an dät Lound.
Evolution
thumb|200px|right|Ne Rekonstruktion fon ju Oard Archegosaurus decheni, ju n Biespiel foar do Temnospondyli is 200px|thumb|left|Latimera chalumnae, een fon do two lieuwjende Oarde uut ju Knookenfisk-Oardenge Coelacanthimorpha, ju fielicht die Foarfoar fon do Amphibien is.thumb|right|200px|Rekonstruktion fon Diplocaulus magnicornis, n Biespil foar do Lepospondyli Loange Tied waas dät nit kloor, af do Amphibien n gjucht Taxon sunt. Der waas ook ju Fermoudenge, dät do trjo Oardengen (sjuch in dän Apsats Systematik) nit so nai früünd sunt. 1995 wuude in Texas n Fossil fuunen: Ju Oard Gerobatrachus hottini. Mäd disse Oard, ju Määrkmoale fon Poagenoardige un fon Stäitpudden hiede, wuude fon ne kanadiske Universität ärfoarsket, dät disse two Oardengen foar 240 bit 275 Millione Jiere n gemeensoamen Foarfoar hieden. Dät waas äntweeder ju Oard Gerobatrachus hottini, af ne äänelke Oard, ju fon dät Taxon Temnospondyli oustamt. Do Bliendwroutere stamme fon dät Taxon Lepospondyli ou. Gans kloor is dät ganse immer noch nit, man woarsienelk häd ju kanadiske Universität gjucht. Wo nai do Temnospondyli un do Lepospondyli früünd sunt, weet me noch nit gnau, man wät me weet, is, dät aal Amphibien fon do Knookenfiske oustamme, moonige Wietenskupler leewe, dät Knookenfisk-Oardenge Coelacanthimorpha, ju bloot two rezente Oarden häd, die Foarfoar fon aal Amphibien is.
Systematik
thumb|200px|Salamandra salamandra (Düütsk:Feuersalamander) as n Biespil foar do Stäitpudden thumb|200px|Ne Poagenoard (Rana esculenta) as Biespil foar do Poagenoardige thumb|200px|Uk n Biespil foar do Poagenoardige: Ne Aga-Pudde (Bufo marinus) in Costa Rica (Dät rakt uk Aga-Pudden in Aast-Australien, man der sunt dät [[Neobiota#Neozoa|Neozoa)]] 200px|thumb|Uk n Biespil foar do Poagenoardige: Ne Gouldpudde (Bufo periglenes) in Costa Rica, uutstuurwen in 1989! thumb|200px| Ne Oard fon Poage (Rana temporaria) as Biespil foar do Poagenoardige 200px|thumb|Boulengerula taitanus uut Afrikoa as Biespil foar do Bliendwroutere
Fräislound
Fräislound (dt. Friesland) is dät Gestrich äntloang ju Noudseekuste in Düütsklound un do Niederlounde. In Seelterlound wäd deermäd oawers besunners Aast-Fräislound mäd meend. Deerbuute rakt dät dan noch Noudfräislound an ju Wäästkuste fon Släswiek-Holstein, die ooldenbuurchske Loundkring Fräislound uum Wilhelmshoawen un dan in do Niederlounde die Provinz Wäästfräislound un noch wäästelker uur n Ousluutdiek dät Gestrich Wääst-Fräislound in ju Provinz Noud-Hollound.
Rezent
Dät Froamdwoud Rezent betjut in ju Biologie lieuwjend af in ju historiske Tied uutstuurwen. Wät in ju prähistoriske Tied uutstuurwen is, is nit rezent.
Ängelske Kultuur
Tou juu Ängelske Kultuur heere:
Lawrencium
Lawrencium is n Actinoid.
Hoangst
Die Begriep Hoangst kon moorere Seeken betjuude:
Woudebouk
thumb|right|300px|Wo Woudebouke baue ap hiere Foargungere: Ju seelter Woudeskät wo ju in dän Beräk Gjoome^1 bit gjuchtkaantich (gjuchts) äntheelden is in alwen Woudebouke of Woudesamlengen fon 1836 bit 2015 (buppe). Ferfoatere sunt de Riege ätter: Hettema, Minssen, Möller, Siebs (uk 1893 un 1934), Matuszak, Janssen, Kramer, Fort, Kramer, Kramer, Fort. Bie ju Fergliekenge fon disse Resultoate is deermäd tou reekenjen, dät bestimde Woudebouke uutstuurwene Woude of Fäkuutdrukke apsichtelk uutlät hääbe konnen, wült uur Projekte aal foarhoundene Materioal ienbeluuke moaten. Do Projekte 16 un 17 sunt tou glieke Tied äntsteen un kuuden sik also nit juunsiedich beienfloudje. a. Woudebouk, n Bouk wieroun me Information uur bestimde Woude apsäike kon.
b. Woudebouk, dät, Mz. Woudebouke, 'Wörterbuch'.
c. Woudebouk, Wuddebouk, Wooudeboouk.
Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woudebouke. Sats a is n Biespil uut n foarschrieuwend (präskriptiv) Woudebouk. Deeruut kon me leere wät dät Bouk betjut un wo me dät schrift. Sats b deerjuun stamt uut n twosproakich Woudebouk; deeruut kon me leere, wo dät Woud in n uur Sproake hat. Sun Woudebouk bruukt me, wan me n uur Sproake leere wol. Sats c eendelk is n Biespil uut n beschrieuwend (deskriptiv) Woudebouk; deeroun kon me t.B. aal do ferscheedene Foarme un Anweendengen fiende, do dät Woud in n praktisken Gebruuk häd. Dät wäd foarallen bruukt in ju Sproakwietenskup.
Dät Apsäiken gungt maast ätter ABC (alphabetisk Woudebouk), man dät kon uk ätter bestimde Themoas, t.B. ju Eedgreeuweräi (systematisk Woudebouk).
Lieste fon seelter Woudebouke
Seelter Woudeliesten un Woudebouke rakt dät al siet 1798. Hier sunt do roat mäd Biespilsieden. Do Nuumere 10, 11 un 13 mäd do Liesten 12 un 15 sunt foarallen as foarschrieuwend tou betrachtjen, wan wäkke uk fuul Näies reeke. Do uur, besunners Nuumere 5, 9 un 15 sunt beschrieuwend. Tougliek sunt do aal two- of moorsproakich. Dät ferstoant sik deerbie, dät n Woudebouk maasstied ap do Schullere fon sien Foargungere stoant, wan me dät truch Annerengen in ju Skrieuwwiese un ju Anoardnenge uk nit altied fluks sjucht. thumb|right|30px
thumb|right|30px
thumb|right|30px thumb|right|30px
thumb|right|60px
Rutherfordium
Rutherfordium is n Transactanoid.
Dubnium
Dubnium mäd dät Symbol Db un juu Oardnengstoal 105 is n Uurgongsmetall.
Seaborgium
Seaborgium mäd dät Symbol Sg un ju Oardnengstoal 106 is n Uurgongsmetall. Dät is benaamd ätter Glenn T. Seaborg.
Walisisk
thumb|200px|right|Wofuul Ljuude der Walisisk baale in Wales: in dät Noudwääste uur 62,5%, in dät Suudaaste unner 12,5%. thumb|200px|right|Ju national Eisteddfod, dät groote Sjungerfäst fon do Waliser. Deeroun sit dät Woud eistedd 'sitte', man däälich kon me uk hääruumeloope un sik dät ap dät groote Skirm bekiekje. Ju walisiske Sproake (dt. Walisisch) is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd in Wales (Cymru), deeruum do Waliser sik sälwen un hiere Sproake Cymraeg naame. (Spräk [kömri, kömraig]).
Sleesisk
Sleesisk (dt. Schlesisch) belukt sik ap
Walisisk
Mädnunner baale 750.000 Ljuude Walisisk, wierfon in:
Ju Sproake lät uus gans froamd un fröier hääbe do Geleerden meend, dät waas neen indogermaniske Sproake. Man daach is ju dät. Ju Sproake gungt toun Biespil so:
Mae gath ar y gadair
[mai gath ar e gadär]
'Deer is n Kat ap dän Stoul.'
Deeruut hoalje wie foulgjende Woude:
mae = deer is
gath = cath = Kat; (th as in ängelsk thin)
ar = ap
y = dän (uk: ju, die, dät)
gadair = cadair = Stoul
Also fange cath un cadair gewöönelk oun mäd C (spreeken as:[k]), man annert sik dät in bestimde Kombinatione tou G. Dät hat Mutation un spielt in dät Walisiske ne groote Rulle, uk bie uur Konsonante.
Cath is hier dät eensichste Woud, wät bekoand lut.
N uur Sats:
Mae’r ci yn yr ystafell.
Deeruut leere wie:
‘r = yr = y = dän (uk: ju, die, dät)
ci = Huund
ystafell = Stoowe.
Dät lääste Woud häd also mäd ST wät Bekoandes un ci kanne wie wier, as wie an n Kynologe ('Huundetuchter') toanke.
Dät walisiske LL wäd uutspreeken as L wüült touglieke Tied Luft truch do Tuske gungt. Deeruut kon me ferstounde wieruum die walisiske Noome Lloyd oafte as Floyd uutspreeken wäd.
N uur Biespil:
Mae ef yn eistedd; (dd=th as in ängelsk this)
'Deer is hie an’t sitten' = 'Hie sit.'
Dät lät komplitsierd, man eegentelk is dät in dät Ängelske juust gliek:
He is sitting = ‘hie sit’ un so uk:
Rydw i yn eistedd = I am sitting = ‘iek sitte’
Rwy ti yn eistedd = You are sitting = ‘du sitst’
Ap ju Wiese hougje Froamde nit aal do Foarme as sit-sitte-sitst fon aal Tiedwoude tou leeren.
Bohrium
Bohrium mäd dät Symbol Bh un juu Oardnengstoal 107 is n Uurgongsmeall. Dät is benaamd ätter Niels Bohr.
Meitnerium
Meitnerium (Symbol:Mt, Oardnengstoal:109) is n kunstelk ärtjuuged Uurgongsmetall. Dät is benaamd ätter juu Physikerske un Mathematikerske Lise Meitner.
Roentgenium
Roentgenium is n kunstelk moaked Element, wät tou do Transactinoide heert.
Germanisk Näiheedendum
thumb|Offerritual ap Ieslound (2009). Dät Germaniske Näiheedendum (uk wäil Heedendum) is n Wieraplieuwjen fon dät oolde germaniske Heedendum, wät foar ju Kristianisierenge ju ienheemiske Natuurreligion fon do Germoanen waas. Bie dät germaniske Näiheedendum sunt ju Kultuur, ju Mythologie un ju Gloowenswaareld fon do Germoanen wichtich. Do Gloowensfoarstaalengen un Sweerpunkte fon do Foulgere konnen gjucht fuul ferskiele.
Germaniske Näiheedene lieuwje foarallen in do germanisksproakige Lounde, as Midden-Europa, do britiske Ailounde, Skandinavien, Noudamerikoa un Australien. Ap Ieslound is Ásatrú n stoatelk anärkoande Religion.
Begriepsdefinitionen
Et rakt fuul ferskeedene Begriepe foar ferskielende Gjuchtengen binnen dät germaniske Näiheedendum. So rakt et Begriepe do spezifisk mäd een Gruppe touhoope hongje, wilst uur Begriepe foar n gratter Spektrum bruukt wäide. In dät Jier 1997 wuude in n Artikel fon dät Tiedskrift Pagan Dawn, ferskeedene Begriepe benaamd do moor of minner früünd toununner sunt. N poar fon sukke Begriepe wieren Nordiske Tradition, Nordiske Sitte, Ásatrú, Odinismus, Germanisk Paganismus un Teutoniske Religion.
Algemeen (sowäil fon Laien as uk in ju Fäkliteratuur) wäd dän Begriep Germanisk (Näi-) Heedendum bruukt as n Sammelbegriep foar aal do Gjuchtengen binnen dät germaniske Näiheedendum. Uum spezifiske kulturelle Gjuchtengen of religiöse Sweerpunkte binnen dät germaniske Näiheedendum tou benaamen wäide uur Begriepe bruukt.
Ju Etymologie fon dät Adjektiv heedensk (ooldhoochdüütsk: heidan, ooldängelsk: hæðen, ooldnordisk heiðinn) gungt wieruume ätter ju gotiske Foarm *haiþi of haiþno, wät uut ju gotiske Biebel fon Wulfila kuumt. Dät Adjektiv is nit ouleeden fon ju Heede-Loundskup, man gungt wierumme ätter dät armeniske Leenwoud hethanos, dät uk wier ouliend is fon dät griechiske Begriep ethnos. Däälich tjuudet me mäd Heedendum maastens do nit-abrahamitiske Religione an.
Geskichte
thumb|Ásatrú ap Ieslound unnerwaiens ätter n Þingblót In dät 19. Jierhunnert koom näie Interesse foar dät Gloowen fon do oolde Germoanen. Interesse foar ju foarkristelke germaniske Kultuur waas foarallen dät Resultoat fon ju Romantik. In dät äddere 20. Jierhunnert wuuden ferskeedene näiheedenske Organisatione gruunded. Deerbie wieren uk okkulte Gruppen aktiv. In do 1930er Jiere wuude dät germaniske Näiheedendum unner dän Noomen 'Odinism' in Australien bekoand as Gloowe.
In Nazi-Düütsklound wuude dät germaniske Näiheedendum fon ju Regierenge as Propagandamiddel bruukt. In ferskeedene Bouke, do hääruutroat wuuden sunt fon do Nazi's, wuuden do Moanskene motivierd uum dät Midwinterfäst un Midsuumerfäst tou fierjen. Ju Germanische Glaubens-Gemeinschaft, ju fon 1912/1913 bit tou 1964 aktiv waas, häd fersoacht dät Kristendum uut Nazi-Düütsklound tou ferdrieuwen, man do Nazi's wieren deer nit mäd ienfersteen.
N näi Wieraplieuwjen fon dät germaniske Näiheedendum waas in do leete 1960er un äddere 1970er Jiere. Gruundloage foar dät näie Wieraplieuwjen wieren Folklore un historisk Unnersäikenge insteede fon Mystifizierenge un Spekulatione. Ap Ieslound wuude ju näiheedenske Organisation Ásatrúarfélagið, ju fon Sveinbjörn Beinteinsson apgjucht wuude in dät Jier 1972, fon dän Stoat as offizielle Religion anärkoand. Däälich häd dän Ásatrúarfélagið 2.093 Foulgere.
In Düütsklound wuude ju Heidnische Gemeinschaft 1985 apgjucht fon Géza von Neményi. 1991 foulgede ju Germanische Glaubens-Gemeinschaft, wäkke uut ju HG äntstuude. In do 1980er un 1990er Jiere ärskeenen ferskeedene Organisatione, do sik ap dät germaniske Näiheedendum beluuke. In Düütsklound rakt et siet dän Twäide Waareldkriech Diskussione uur dät germaniske Näiheedendum un ekstreemgjuchtse Gruppen. Do maaste näiheedenske Gruppen sätte sik deerjuun, un hääbe neen Kontakt tou sukke Organisatione.
In dän Suumer fon 2000 wuude in do Niederlounde dät Nederlands Heidendom apgjucht. Ju Forn Siðr - Asa- og Vanetrosamfundet i Danmark wuude apgjucht ap n 15. November 1997, un wuude ap n 6. November 2003 fon dät däniske Säärkenministerium offiziell as Gloowensmeenskup anërkoand. Ap n 3. April 2006 wuude mäd dät Reykjavíkurgoðorð n twäide Asengloowensmeenskup fon dän isloundske Stoat anärkoand. Dät Reykjavíkurgoðorð  wuude fon Jörmundur Ingi Hansen, n fröieren 'Allsherjargoði' fon ju Ásatrúarfélagið, gruunded.
Bouke un Täkste
thumb|Ju [[Edda]] Ju Edda is foar do maaste germaniske Näiheedene een fon do maast bruukte Wällen. Et rakt two Edda's, ju Läidere-Edda un ju Snorra-Edda (Prosa-Edda). Ju Läidere-Edda fertält in Stäfriemläidere fon do Godde un do Hälde. Ju Snorra-Edda is eegentelk n Leerbouk foar Skalden. In ju Snorra-Edda rakt et ne Beskrieuwenge fon ju germaniske Goddewaareld. Fon aal do Eddaläidere ferskielt „Dät Läid fon de Hooge“ (ooldnordisk: Hávamál) fon do uur Läidere truch sien mythologiske Elemänte un Wiesegaide, do der ferskeedene ethiske Orientierengen muugelk moakje. Foar fuul germaniske Näiheedene is dät ooldängelske Hälderiemsel Beowulf ne Wälle wier foarkristelke Apfoatengen in beskreeuwen sunt. Dät Hildebrandsläid uut dät 9. Jierhunnert is ne Fereerenge foar do Foaroolden. So rakt et moor foarkristelke Täkste un Bouke, mäd heedenske Elemänte, do fon germaniske Näiheedene studierd wäide. N Deel fon do heedenske Fertällengen sunt uurlääwerd in Runenskrift.
Bie do Bouke un Täkste, do in ju Kristianisierengstied kuume of deerätter skrieuwen sunt, oachtje germaniske Näiheedene ap do heedenske Elemänte. Ju Edda is t.B. in dät 13. Jierhunnert skrieuwen. Dät kon also weese, dät deer neen heedenske, man kristelke Elemänte oane stounde. Wan dät dan uum ju Fereerenge fon do Foaroolden gungt, dan kon me deer maastens wisse fon weesen, dät et uum ne heedenske Geskichte gungt. Bie Seeken so as Skeeld un Buuse kon me deer maastens wisse fon weesen dät et uum ne kristelke Geskichte gungt.
Dan rakt et uk noch Beskrieuwengen fon do oolde foarkristelke Germoanen uut ju foarkristelke Tied. Two Biespile deerfon sunt ju Germania fon Tacitus un ju Gesta Danorum fon Saxo Grammaticus. Tacitus häd foar sien Wierk Germania ju nordiske Sagaliteratuur un Foulkssoagen konsultierd. Ju Gesta Danorum wuude skrieuwen uum dät Jier 1200 un rakt n Uursicht fon ju dänisk-nordiske Godde- un Häldeuurlääwerengen. Do Godde wäide as Moanskene, do in ju Foartied lieuwden, beskrieuwen un ferljoose deertruch hiere mythologiske Karakter. Hie behondelt foar n Deel dosälge Mythen as ju Edda, so as toun Biespil Baldur sin Dood, man do Fertällengen ferskiele daach düütelk fon ju Edda.
Läästens rakt et Bouke, do nit uut ju foarkristelke Tied sunt, man daach ju foarkristelke Tied beskrieuwe. Dät sunt tou Biespil archeoliske Bouke, do dät foarkristelke Lieuwend fon do Germoanen beskrieuwe, un deermäd ne Bielde reeke fon ju Lieuwendswaareld fon do oolde Germoanen. Uk Foulkssoagen, do der leeter apskrieuwen wuuden sunt, wäide fon germaniske Näiheedenen bruukt, wan do ne Ferbiendenge mäd ju foarkristelke germaniske Lieuwendswaareld reeke. Dät sunt maastens oolde Foulkssoagen, do fon Wietenskuppere apskrieuwen wuuden sunt. Sukke Wietenskuppere hääbe sukke Fertälstere heerd fon oolde Ljuude, un disse oolde Ljuude hääbe do Fertälstere heerd fon hiere oaine Foaroolden. Do Wietenskuppere konnen apgruund fon ferskeedene Elemänte in sukke Geskichte bestimme, of do uk wuddelk oold sunt. Moonige heedenske Elemänte uut sukke Fertälstere wäide fon germaniske Näiheedenen bruukt uum ju foarkristelke Waareld fon do Germoanen beeter tou ferstounden.
Flugge Literatuur
thumb|right|250px|Oolde Bouke
Germanisk Näiheedendum
Godewaareld
thumb|N näiheedensk Altar mäd ferskeedene Godhäide. Nit aal do germaniske Näiheedenen leeuwe an do Gode. Et rakt uk Näiheedenen, do dät germaniske Näiheedendum bloot as ne Subkultuur betrachtje. Wan do fereerd wäide, dan sunt dät foarallen Woodan, Thuner, Tyr, Freya un Frigg. Foar do Gode rakt et ferskeedene Noomen. Oafte wäide do nordiske Noome bruukt, man mongelse uk do ooldängelske, ooldfräisk of oolddüütske Noomen.
Flugge Literatuur
Dät Woud Literatuur (fon dät Latinske litterae) kon foar moorere Begriepe bruukt wäide. Besunners betjut die Noome Literatuur dät Skrieuwen in ne kunstelke Foarm un aal Kunst, un aal Bouke, do deerfon moaked wuuden sunt. Dät is n Unnerskeed mäd Lektüüre, dät skrieuwen wäd uum ne lichte Geskichte tou fertällen. Literatuur kon sik iendeele läite in ferscheedene Sproaken (Dööntjene un Fertälstere):