cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Germanisk Näiheedendum
Godewaareld
Ju Godewaareld läit sik ferdeele in do Asen (Æsir) un do Wanen (Vanir), dät sunt do Geslächte fon do Gode. Do Wanen sunt do oolde Gode un do Asen sunt do junge Gode. Ätter n mythologisken Kriech fon do Wanen juun do Asen ferljoose do Wanen un do wuuden apnuumen in dät Geslächt fon do Asen.
Flugge Literatuur
Literatuur in do fräiske Sproaken:
Germanisk Näiheedendum
Godewaareld
Do maaste bekoande Gode sunt:
Ieuwenske do Gode rakt et noch do Jötun of Riesen. Disse Riesen konnen goddelke Krääfte hääbe. Et rakt ferskeedene Riesen wäkke fjuntelk of nit fjuntelk juunuur do Gode un Moanskene sunt. Do unfjuntelke Riesen wäide altied fon Thuner bekämped.
Fäste
Et rakt bie do germaniske Näiheedenen ferskeedene Apfoatengen uur do Fästdeege. Do Fäste spielje oawers ne wichtige Rulle in dät germaniske Näiheedendum. Foarallen dät Midsuumerfäst un Midwinterfäst wäide däälich fon bolde aal do heedenske Gruppen fierd.
In ju Snorra-Edda sunt tjo Offerfäste beskreeuwen: dät Midsuumerofferfäst, n Offerfäst ätter dän Aaden, un n Midwinterfäst.
Do maast bekoande un grootste Fäste in dät modärne germaniske Heedendum sunt:
Rituale
N Blót is dät ritual Sloachtjen mäd ferskielende Kulthondelenge, wät tou n Fereerenge fon do Gode tjoont. Dät wuude fröier fon do oolde Heedenen fierd as n Fäst. Wan me dät Woud 'Blót' uursät kricht me "Bloud" ap Seeltersk. In foarkristelke Tiede heerde dät Sloachtjen tou n Middenpunkt fon dät Ritual. Do germaniske Näiheedenen moakje dät nit. Do fierje dän Blót buuten in de Natuur, weerbie foarallen Ieten en Drinken wichtich is.
Dät Sumbel is n Drinkritual of Drinkfäst foar do Gode. Dät Ritual wäd in n Fästhalle hoolden. Do wichtichste Elemänte fon dät Sumbel sunt dät drinken fon Bier of Met uut n Drinkhouden, do Deelniemere skälle ferskielende Sweere un Eede uutspreeke, un dät uutdeelen fon Gifte.
Seiðr of Seidr sunt "Zauberei" of "Häksenoarbaid". Bie do germaniske Näiheedenen rakt et nit fuul Foulgere, do sik mäd Seidr beskäftigje. Uut dät germaniske Näiheedendum äntstuude Wicca, n näireligïose Beweegene wäkke Seiðr of Seidr as Middel bruukt.
Kultsteeden
Foar germaniske Näiheedenen sunt bepeelde Steeden gans wichtich. Sukke Steeden sunt maastens besunnere Steenformatione of Bierichtoppe, Woolde mäd bepeelde Boomsoarten, un wäkke Steeden, do fon sukke Gruppen as Kraftsteeden betrachtet wäide. Foarallen bie heedenske Fäste kuume germaniske Näiheedenen ap sukke Steeden touhoope. Biespile fon sukke Kultsteeden sunt do Externsteene in dät Teutoborger Woold, bie dän Questenbierich in dän Harz, dät ganse Äilound Hälgelound, un bie do Hüünegreewe so as in dän Hümmling of in Drenthe.
Gloowensgjuchtengen
thumb|N näiheedensk Säärkhoaf in Ieslound. Dät Woud Heedendum wäd däälich fon ferskeedene Moanskene bruukt, uum hiere Religion mäd an tou tjuuden. Do Näiheedenen hääbe ferskeedene Gloowensgjuchtentengen so as Ásatrú un Folketro. Foar aal do Gloowensgjuchtentengen sunt Tradition, Mythologie, Geskichte un Rituale wichtich.
„Ásatrú“ kuumt fon dät Woude Áss, wät wiest ap do Æsir, n Godegeslächt. Dät Woud trú betjuudet "Tjoue", also Ásatrú hat "Tjoue an do Gode" of "Tjoue an do Asen". Dät Woud wäd in dät 19. Jierhunnert bekoand in do Skrifte fon skandinaviske Nationoalromantiker. Dät Woud „Vanatru“ äntstuude as n Reaktion ap dät Woud Ásatrú, un betjuudet "Tjoue an do Wanen". Dät Woud „Rokkatru“ ferwiest ätter do Rokkr so as Loki. In do ängelsksproakige Lounde wäd dät Begriep „Odinismus“ bruukt uum dät germaniske Näiheedendum mäd an tou tjuuden, un deer wäd dät Woud uk oafte bruukt as Synonym foar Ásatrú. Odinismus (ouleeden fon Odin/Woodan) betjuudet nit dät et hier gungt um n monoteistiske Variante fon dät Gloowen.
„Folketro“ (Foulksgloowen) is ne Gjuchtenge binnen dät germaniske Näiheedendum, ju Deele fon dät foarkristelke Häideendum so fier as dät gungt rekonstruierje wol. Deerfoar wäd dät oolde Häideendum unnersoacht. Ju Folketro wol ju oolde Religion nit gans rekonstruierje, man Seeke so as hiere Rituale un Fäste basierje ap ju Kunde fon regionale Folklore. Ju Folketro distansiert sik fon Ienfloude uut New Age un Wicca. Ju Folketro wäd uk "Funtrad" naamd, wät ne Oukuutenge is foar "Fundamentalistisk Traditionalisme".
In äängere Sinne sunt Ásatrú un Odinismus modärne Gloowensgjuchtentengen, do sik basierje ap ju heedenske Religion uut ju Wikingertied. „Forn Siðr“ basiert sik uk ap ju heedenske Religion uut ju Wikingertied, man bie Forn Siðr gungt dät moor uum ju Rekonstruktion apgruund fon ooldiesloundske Soagen un Mythen. „Fyrn Sidu“ ap do britske Ailounde un dän „Firno Situ“ in Suuddüütsklound basierje sik moor ap hiere oaine regionoale Traditione. So as bie uur Gjuchtengen in dät germaniske Näiheedendum hääbe do Anhongere fon ju „Urglaawe“ n breed Spektrum fon Gloowensfoarstaalengen fon dät polytheistiske Rekonstruktionismus. Ju Uurglaawe basiert sik stäärk ap do kontinentoalgermaniske Uurlääwerengen un ju suuddüütske Tradition. Ju Uurglaawe liekt deermäd fuul ap dän Firno Situ uut do suebiske un alamanniske Regione.
In dät germaniske Näiheedendum rakt et uk n Ferskiel twiske do universaliste un foulkiske Gruppen. Foar Anhongere fon dät Universalismus is ju nationoale of etniske Oustammenge nit bepeelend, weertruch älkuneen dät germaniske Näiheedendum annieme kon. Ieuwenske do Universaliste rakt et binnen dät germaniske Näiheedendum uk foulkiske Gruppen. Foar foulkiske (äng. folkish) Gruppen is dät germaniske Näiheedendum bloot ju etniske Religion fon do Germoanen. Bie do foulkiske Gruppen is ju Muugelkaid gratter, dät deerbie uk ekstreemgjuchtse Toachte lieuwje. Wäkke Gruppen tou do Universaliste heere un tou do foulkiske Gruppen is nit altied duudelk, deer ju Definitione foar fuul Näiheedenen striedich un prikkelch sunt.
Näiheedenske Gruppen
thumb|Sveinbjörn Beinteinsson, die fröiere Boas fon ju isloundske Ásatrúarfélagið. Do grattere Gruppen fon germaniske Näiheedenen sunt:
In Spanien is ju Gruppe Comunidad Odinista de España-Asatru in dät Jier 1981 apgjuchtet. Ju heert uk tou dät germaniske Näiheedendum, wilst Spanien nit tou do Lounde reekend wäd, weer do Ljuude een fon do germaniske Sproake baale. Jo basierje sik ap dät gotiske Äärwskup fon dät modärne Spanien.
Symbolik
thumb|Die Mjölnir. thumb|left|Valknut Dät maast bekoande Symbool fon do germaniske Näiheedenen is dän Hoomer fon Thuner (die "Mjölnir"). Dät Symbool wuude in dät fröie Middeloaler fon heedenske Wikinge dreegen, un bie argeologiske Uutgreeuwengen sunt ferskeedene fon sukke Hoomere fuunen. Die Mjölnir wäd fon fuul germaniske Näiheeden dreegen as Symbol fon hiere Gloowen. Me sjucht dät uk in ju Musikszene (t.B. Gothic, Heavy Metal).
Die Walknätte bestound uut njuugen Houke (tjo Tjokaante) un skuul n Symbool weesen fon do njuugen Waarelde. Dät is n Symbool fon Woodan un symbolisiert bie do germaniske Näiheedenen Wiesegaid un Kraft. Die Walknätte stuude ap oolde skandinaviske Steene oubildet, maastens in n Touhoopehong mäd Woodan. Die Walknätte wäd deeruume uk wäil Woodansknätte naamd. Dät Teeken wäd nit bloot fon heedenske Gruppen bruukt.
Ju Irminsul waas bie do foarkristelke germaniske Foulke n Kultobjekt. Ju heert typologisk tou n Waareldboom in ju germaniske Mythologie. So as moor heedenske Symboole wäd ju Irminsul misbruukt in foulksnationoale Gruppen. Foarallen in Düütsklound sunt do Runetäkste n ekstreemgjuchts Teeken, deerbuuten wäide do Runen maastens mäd dät oolde Heedendum ferbuunen.
Ferbiendengen ätter Buuten
Organisatione
Roowdierte
Do Roowdierte (Carnivora, dt. Raubtiere) sunt ne Oardenge fon do Suugedierte (Mammalia).
Systematik
Ätter dät Bouk Walkers Mammals of the World rakt dät 8 rezente Familien, 97 rezente Sleeke un 246 rezente Oarde in disse Oardenge, man disse Wälle tält do Rubben nit tou do Roowdierte. Moonige Wällen as Mammal Species of the World af Animal Diversity Web tälle do Rubben tou do Roowdierte bietou, man nit as eenhaidelk Taxon, sunnern aal trjo Rubbenfamilien as eenpelde Familien binne ju Unneroardenge fon do Huundeoardige (Caniformia). Ne uur Wälle, dät Informationszentrum Chemie Biologie Pharmazie in Zürich kwäd, dät do Rubben innerdoat n Roowdierte-Taxon sunt, man buute do Huundeoardige.
Kat
Die Kat, gnauer: Huuskat, (Felis silvestris catus, de. Katze) is ne Oard fon do Roowdierte. Hie stamt fon dän Afrikoanske Wüüldkat (Felis silvestris lybica) ou. Säilden rakt dät ook Misklinge uut dän Europäiske Wüüldkat (Felis silvestris silvestris) un dän Huuskat, man doo sunt säildener as allebee skeene Foarme, wült jo nit so goud an dät Lieuwend in dän Woold un uk nit so goud an dät Lieuwend bie do Moanskene anpaased sunt.
Sjuch uk
thumb|left|450px| Fideo: Kat un Huund
Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe
thumb|300px|Seelterfräiske Desktop
Et rakt noch neen ganse Lieste mäd Seelterfräiske Computer-Begriepe. Hier fint me ne litje Lieste:
Foar ju Seelterfräiske Sproake konnen jie mäd unnerstoundene Lieste oarbäidje. Dät sunt do maast bruukte diakritiske Teekene (Uumluudteekene usw.).
Bruuk Alt plus ju Nuumer in ju Lieste:
Kurden
Do Kurden sunt n Foulk, wierfon do Meegliedere nit bloot in Kurdistan lieuwje, man uk in fuul uur Lounde appe ganse Waareld. Mädnunner rakt et twiske do 30 bit 37 Millione Kurden, wierfon 15-20 Millione in ju Turkäi, 6.6 Millione in Irak, 6-9 Millione in Iran un 2 Millione in Syrien. In Europa woonje uungefeer 1 Millione Kurden. Ju Meerhaid fon do Kurden sunt sunnitiske Muslime, do 3-5 % Schiiten woonje grootendeels in Irak un Iran.
Do Kurden hääbe ne rieke Foulksliteratuur, hierfon kon dät Nationoalepos Mem û Zîn (1695) fon Dichter Ehmedê Xanî naamd wäide. In dät Jier 1935 is die eerste Roman fon ju Näitied in dät Kurdiske skrieuwen wuuden, Şivanê Kurd, skrieuwen fon Ereb Şemo. Truch do ferskeedene Dialekte is ju Äntwikkelenge fon dät Kurdiske as Skriftsproake stuur. Ätter wäkke skäl ju oustamme fon dät oolde Mediske.
Links
Kurdica.com - Kurdisk Enzyklopedia
Sleesisk (slawiske Sproake)
thumb|right|240px|Gestrich fon ju sleesiske Sproake in [[Aast-Middeleuropa (ounroat as G1, G2)]] Ju Sleesiske Sproake (Slesisk ślůnsko godka, ślůnski, bietiede uk pů našymu) is ne Sproake ju der boald wäd in Buppesleesien in Polen, man uk in Tschechien un Düütsklound. In 2011 ärkläärden 509 000 Ljuude, dät Sleesisk hiere Määmesproake waas, man ju Taal Baalere mäd schätsed ap 1 250 000.
Sleesisk is nai früünd tou ju polniske Sproake, wieruum dät fon wäkke Sproakwietenskuppere as Polnisk betrachted wäd.
Alphabet
Dät rakt nit een sleesisk Alphabet. Do sleesiske Baalere sunt deeran woand, hiere Sproake mäd do polniske Teekene tou schrieuwen. In 2006 wuud n näi sleesisk Alphabet foarstoald, gruunded ap aal do sleesiske Schrieuwwiesen (deerfon rakt dät tjoon). Dät wäd alleweegense bruukt ap dät Internet, as uk in ju sleesiske Wikipedia.
Aa Bb Cc Ćć Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Řř Ss Śś Šš Tt Uu Ůů Ww Yy Zz Źź Žž
Un wäkke Digraphe: Ch Dz Dź Dž.
Lanthan
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Lanthan mäd dät Symbol La un juu Oardnengstoal 57 is n Uurgongsmetall.
Ladinisk
Ätter ju Meenenge fon eenige Foarskere bestoant ne äänge Fründskup fon dät Dolomitenladiniske mäd dät in Gestriche fon Graubünden boalde Romaniske un mäd dät Furlaniske. Ju Touhoopefoatenge fon disse tjo Sproaken unner dän Buppebegrip Rätoromaniske Sproaken is uumstrieden (sjuch: "Questione Ladina").
Mäd sien sowät 30.000 Ljuude do dät as Määmesproake baale, heert dät Ladiniske ieuwenske Seeltersk, Noudfräisk, Färöisk, Samisk un Bündnerromanisk tou do litste Sproaken Europas. Do Ladiner tälle tou do fon ju Europäiske Union anärkoande sproakelke Minnerhaide fon ju EU un schuulen deeruum in dän Genäit fon dän europäiske Minnerhaideschuts, besunners fon ju Europäiske Charta fon do regionoale of Minnerhaidesproaken fon 1991 kuume, ju der besunners ju "Föärderenge fon Minnerhaidesproaken in Schoulen, in ju Ferwaltenge, foar dät Gjucht un in do Medien" foarsjucht.
Ferspreedenge
thumb|300px|Do fieuw ladiniske Doale un hiere Loage in Nouditalien Dät ladiniske Sproakgebiet ferdeelt sik uur tjo Ferwaltengsregione, wät ju Isolierenge fon do Ienwoonere unnernunner ferstäärket. Besunners unner dän Faschismus wuude dät siet 1927 forcierd.
Ladinisk wäd ap ju eene Kaante in Deele fon ju Region Trentino-Suudtirol boald. Hiertou tälle dät Grödnertal (Gherdëina) un dät Gadertal (Badia) in ju Provinz Bozen-Suudtirol un dät Fassatal (Fascia) in ju Provinz Trient. Deer buute wäd dät Ladiniske in ju Provinz Belluno in ju Region Venetien boald, un uk in dät Doal fon Buchenstein (Fodom) un fon sowät 40% fon ju Befoulkenge fon dät Ski-Täärp Cortina d'Ampezzo (Anpezo).
Geschichte
Ju Beteekenge kumt fon dät Latienske häär, deeruum dät sik dät bie dät Ladiniske uum ne vulgärlatienske Restsproake fon dän romanisierde Alpenruum honnelt. Dät Ladiniske wäd as Uurblieuwsel fon vulgärlatienske Dialekte oafte tou dät Rätoromaniske reekend. Of dät ne uurregionale rätoromaniske Uursproake roate, is unner Wietenskuppere uumstrieden un wuude as Questione Ladina diskutierd. Siet dät 6. Jierhunnert troangen Bajuware uut dät Noude foar un fertroangen dät romaniske Idiom uut wiede Paate fon sien fröier Ferspreedengsgebiet. Bloot in do ougelaine Doale kuude sik dät Ladiniske hoolde. Mäd dät Eende fon dän 1. Waareldkriech un ju Angliederenge fon dän suudelke Deel fon Tirol an Italien fällen do Gestriche, in do der Ladinisk boald wuude, fon dät aplöösde Kaiserriek Aastriek-Ungarn an Italien. Ju italieniske Nationoalbewäägenge fon dät 19. un 20. Jierhunnert saach in dät Ladiniske bolde altied n italienisken Dialekt, wät do maaste Ladiner oawers fon sik wieseden. Uk in dät Gruber-De-Gasperi-Oukuumen waas naan Schuts fon do Ladiner foarsäin.
1988 beapdraagden do ladiniske Kultuurinstituute „Micurà de Rü“ und „Majon di Fascegn“ den Zürcher Universitätsprofessor Heinrich Schmid, foar him ne gemeensoame Schriftsproake tou schafjen. In dän Suumer 1998 ärscheen toulääst ju “Wailaitenge foar dän Apbau fon ne gemeensoame Schriftsproake fon do Dolomitenladiner“, wiermäd dät Ladin Dolomitan of "Ladin Standard" uut ju Dööpe nuumen wuude.
Ju Befoulkenge haalt oawers nit fuul fon ju kunstelk anlaide Sproake. Of disse Ärfiendenge foar dät Uurlieuwjen fon ju Sproake föärderlich is ärschient somäd ju groote Froage. (sjuch deertou uk Rumantsch Grischun) In Graubünden wäd ju Kunstsproake oktroyierd un ap finanzielle Wiese beloond.
Uursät ätter
Gliederenge
Dät Ladiniske fon däälich lät sik in fieuw Idiome apdeele:
Sproakbiespiele
thumb|300px|Ladinisch in dän "Pider", [[Wengen (Südtirol)|Wengen: Na buna ustaria, na bela compagnia, düc la chir gion, vedli y jogn. "N goud Weershuus, ne flugge Sälskup (Gemeenskup, Früündekring), aal säike ju jädden, Oolde un Junge."]]
As Sproakbiespil wäd hier n Deel fon dät Uusefoar in do ferscheedene Idiome un ap Düütsk, Seeltersk, Italienisk un Latien anfierd.
sée fato santo el to gnon, viene el to regno, sée fato chel che te vos tu, tanto in zielo che su ra tera.
al sie santifiché ti inom, al vegne ti regn, sia fata tia volonté, coche en ciel enscì en tera. sia santificato il tuo nome, venga il tuo regno, sia fatta la tua volontà come in cielo, così in terra.
gehilliged wäide din Noome. Tou uus kuume dien Riek. Din Wille schäl befoulged wäide, as in n Heemel, so uk ap de Waareld.
fat sonch vegna teis nom, teis reginam vegna nanpro, tia vöglia dvainta sco in tschêl eir sün terra.
sogns vegn fatg tiu num, tiu reginavel vegn, tia veglia daventa sco en tschiel e sin tiara.
sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Fiat voluntas tua, sicut in caelo, et in terra.
Moddere
Do Moddere (Mustelidae) sunt ne Familie fon do Roowdierte (Carnivora). Wan me bloot do rezente Taxa beoachtet, rakt dät (do Stjunkdierte, do ätter ne genetiske Unnersäikenge ne oaine Familie sunt, meetäld) 6 Unnerfamilien, 25 Sleeke un 67 Oarden in disse Familie. Wät me so normoal unner "Modder" ferstoant, sunt Oarden as die Boommodder (Martes martes), die Steenmodder (Martes foina), die Ulk (Mustela putorius) af dät Wieselke (Mustela nivalis). Man die Taks (Meles meles) un die Fiskotter heere ook dertou.
Końskowola
Końskowola (IPA : [kɔɲskɔ'vɔla]) is n Täärp in Polen in juu Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy un Kurów an ju Äi Kurówka. Dät Täärp häd.
Moddere
Geskichte
thumb|200px|left|Ne sowät 12 Milione Jiere oolde Buppekeeuwe fon ju Modder-Oard Sthenicitis campestris Moddere rakt dät sänt dät Eozän, dät der foar 55,8 Millione Jiere begon un foar 33,9 M. foarbie waas. Doomoals wieren jo bloot in Europa, man as in dät Oligozän (dät der foar 33,9 Millione Jiere begon un foar 23,03 M. Jiere foarbie waas) Europa un Asien sik truch geografiske Ferannerengen (as ju Waarelddeeldrift un foarallen Ferannerengen fon dän Meeresspeegel) ferkoppelden, koomen jo ook ätter Asien un Noudamerikoa. In dät Pliozän (foar 1,8 bit 5,3 Milione Jiere, as uus Foaroolden uut dän Sleek Australopithecus so uutseegen) koomen do Moddere ätter Afrikoa. In dät leete Pliozän, as ju Loundbrääch fon Panama Noud- un Suudamerikoa ferboont, koomen jo ook ätter Suudamerikoa. Hier is nu ne Koarte. Europa, as et in dät Eozän uutsaach, is jeel un häd n A. In dät Europa fon dät Eozän lieuweden do eerste Moddere. Do swotte Piele wiese, wo do Moddere sik in dät Oligozän uutbratten, die ljoacht-blaue Piel, wo in dät Pliozän, un die dunkerblaue Piel, wo in dät leete Pliozän. Die Lieuwendsruum fon do Moddere däälich is gäärsgräin, un dät jeele Gebiet heert (buute do Gebiete wier dälich Meer is) ook noch dertou. N B betjut, dät deer gans seeker ne Lound-Brääch waas, of wan dät n B* is, dät der immer noch een is. 800px
Boaren
Do Boaren (Ursidae) sunt ne Familie fon do Roowdierte. In Düütsklound is juu europäiske Unneroard - juu Nominatfoarm - fon dän Bruunboare (Ursus arctos) autochthon, man disse Boarenoard is nu in groote Deele fon Europa, ook in Düütsklound, uutstuurwen, wült hie mongs do Huusdierte fon do Moanskene friet. In Afrikoa roate dät ook bloot ne Unneroard fon dän Bruunboare, gnau: in do Atlas-Bierge. Hier is hie sänt dät 19. Jierhunnert uutstuurwen (fermoudelk uum sowät 1870-1880) un dät rakt neen gnauere Informatione uur disse Population. In Noudamerikoa rakt dät ook two Bruunboaren-Unneroarden un in Asien ook n poor. Juu Kost fon do Bruunboaren is Flask, Bäien, Huunich, Gäärs, Fiske un Poagestoule. Die Amerikoaniske Swotte Boare (Ursus americanus) lieuwet ook in Noudamerikoa un frät foarallen Plonten, un wan hie Dierte frät, sunt dät normoal Insekte, man säilden ook groote Suugedierte, wierbie dät maastens kroanke Dierte sunt. Äänelk uutsjo-ende Oarde rakt dät in Asien ook: Die Asiatiske Swotte Boare (Ursus thibetanus), die Malayiske Boare (Ursus malayanus) un, n bitje knooperger, juu Oard Melursus ursinus. In Suudamerikoa rakt dät bloot een Boarenoard, dän Anden-Boare Tremarctos ornatus), juu ook swot is. In juu Arktis rakt dät dän Iesboare (Ursus maritimus). Die "Panda", as me ne chinesiske swotbunte Boaren-Oard naamt (Ailuropoda melanoleuca), frät bienaist bloot Plonten, foarallen Bambus.
Lieste fon do Isotope
Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal bekoande chemiske Elemente sortierd ätter dän Ordnengstaal. Foar älk Isotop sunt sin Gehalt in natüürelke Foarkuumen, ju Spinparität, radioaktive Ferfaalsoard un Hoolichwäidstied anroat.
Legende
In ju Spalte Isotop rakt ju Taal foar dät Element (z. B. bei 1H die 1) ju Massentaal an. Trät in ju Beteekenge noch n m ap (z. B. 16m1N), so is deermäd n Käädenisomer meend. Ju Taal bääte dät m is deerbie ne Nummerierenge fals moorere Käädenisomere aptreede.
Isotope fon do Elemente
Ju Lieste fon do Isotope is unnergliederd in do jewielige Perioden:
Gevelsberg
Ju Stääd Gevelsberg (hoochdüütsk Gevelsberg) is ne Stääd in Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Un so hied ju uur 32.400 Ienwoonere, man däälich nit moor.
Foan
thumb|center|780px|Dät "Heidemoor", [[Läichsaksen]] thumb|250px| Wäästfoan bie Roomelse thumb|250px| Foan mäd greeuwen Eed in n Winter in dät Foangebied Petersfeen bie [[Ooldenbuurich]] thumb|250px| Foangebied "Molberger Dose" bie [[Kloppenbuurich]] thumb|250px|Foangestrich "Ewiges Moor" in [[Aast-Fräislound]] thumb|250px|Dät Rhedener Geestmoor in ju Diepholzer Moorniederung thumb|250px|Bad Suelzer Foan, [[Släswiek-Holstein]] thumb|250px|Foangestrich Hohes Venn in [[Belgien]] thumb|250px|Foan in Bargerveen (Foangestrich Bourtanger Foan), [[Niederlounde]] thumb|right|250px|Eedgrääb an ju Elisabethfeentjer Sträite, [[Roomelse, 1963]]
Foane (eenpeld die Foan, dt. Moor) rakt dät in fuul Lounde ap de Waareld. Do maaste Foane rakt dät up dän noudelke Deel fon ju Waareld, uk in Europa. Wäästelk fon Düütsklound sünt in Belgien un do Niederlounde fuul Foangebiete. An do Niederlounde is dät al deeroan tou sjoon, dät fuul Meenten n Noome hääbe mäd -veen (Wäästfräisk -fean). um dät Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde läit dät grootste Foangebied fon Europa, die Bourtanger Foan.
Düütsklound
Uk in Düütsklound sünt där fuul Gestriche mäd Foane. Do maaste Foane sünt oubaud af kultivierd. Fuul Foangebiede stounde unner Natuurskuts, där kon naan Eed moor greeuwen wäide. Do Eedgreeuwbedrieuwe mouten maast do Foangebiede wier renaturierje. Do maasten Foane in Düütsklound sünt in Nouddüütsklound. In Läichsaksen un Bremen roakt dät mädnunner so n 249.200 Hektoar Foan.In Läichsaksen stounde 54.000 Hektoar Foan unner Natuurskuts. 12.000 Hektoar sünt renaturierd, dät skälle bit dät Jier 2050 62.000 Hektoar wäide. Der sünt blood noch 3.600 Hektoar, do noch nit oubaud sünt.
Twiske Bremen, Ossenbrääch un Hannover in Läichsaksen läit ju Diepholzer Moorniederung. Dät is n Foangebied fon 105.000 Hektoar, wierfon 15.000 Hektoar unner Natuurskuts stounde. Fon ju Diepholzer Moorniederung sünt noch groote Deele ärhoolden, dät skäll dät am bäästen ärhooldene Foan fon Läichsaksen wääse. Tou dät Gebied hääre 15 Foangestriche, wieruuner dät Rehdener Geestmoor, dät Oppenweher Moor, dät Goldenstedter Moor un dät Wietingsmoor.
Sjuch hier: Fideo Diepholzer Foan
Seelterlound
Die Foan moakede fröier dän grootste Deel fon ju Uurfläche Seelterlounds uut. In Seelterlound sünt die Aastfoan un die Wäästfoan toun grooten Deel afbaud af kultivierd. Där sünt uk Renaturierenge in Goang sät wuuden. In dän Wäästfoan bie Roomelse lait dät Gebied fon do Marineseender. Dät is n Natuurskutsgebiet und däär hääbe sik al fuul Dierte wier ienfuunen. So sünt in dät Gebied 34 Fuugeloarden wier täld wuuden. Fon Roomelse uut kon moan mäd dän "Seelter Foonkieker" in dän Wäästfoan fiere. Deerbie wäid do Besäikere fuul uur die Foan fertält. In dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen kon moan uk fuul uur die Foan wies wäide.
Dichte bie dät Seelterlound sünt noch fuul moor Foane: Düsse Foane stounde toun grootsden Deel unner Natuurskuts.
Eed-Oubau un Kultivierenge
Sjuch foar düssen Absatz do Artikkele Eedgreeuwe un Aastfoan.
Renatuurierenge
In do maaste Eed-Oubaugebiede sünt Renatuurierenge in Goang sät wuuden. Deertruch skäll deer wie n nai Foan woaksje. Die Foan woaksed so n Millimeter in't Jier. Dät is dan moan 1 Meter in Duusend Jiere un dät n näi Foan woaksed duurt dan uk moordere Duusend Jiere.
In dät Huvenhoops Foan twiske Bremen un Hambuurich hääbe se so n 150 Hektoar fon dän Foan outränd. Dät skäll deer in dän Originaol-Toustoand blieuwe un kon deer fääre woaksje. Wier deer al Eed oubaud is, wäid die Foan renatuurierd, so dät deer n nai Foan woaksje kon.
Foanlieken
thumb|180px|left|Lieke fon dän "Tollund-Mon", fuunen in Tollund, [[Jütlound]] Bie dät Eedgreeuwen sünt oafte Foanlieken fuunen wuuden. Aal mädnunner sünt deer wäil so n 2.000 Lieken fuunen wuuden. Allinich in Dänemark sünt moor as 500 Foanlieken funnen wuuden. Do hääbe maast al n poar hunnerd af n poar duusend Jiere in dät Eed lain. Truch dät suure Woater sunt do Lieken konservierd wuuden un oafte gaud ärhoolden. In Seelterlound sünt noch neen Lieken fuunen wuuden, man in Husbäke bie Edewäächt is 1936 n Mon fuunen wuuden. Die is ieuwenske uur Foanlieken in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch", in Ooldenbuurich tou sjoon. Tichte bie Seelterlound, bie Burloage in ju "Esterweger Dose" is in dät Eedoubaugebiet fon dät Moorgut Seedelsbierich ap n 27. Februoar 1939 truch dän Eedgreeuwer Heinrich Breer ne Foanlieke fon n jungen Wänt funnen wuuden. Ju Lieke fon "Burli" was al fon 2005-2009 in dät Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen uutstaald un is nu bie ju "Universitätsklinik Hamburg-Eppendorf" truch moderne Methoden unnersoacht wuuden. Die Wänt was twiske 12 und 14 Jiere oold un is twiske do Jiere 1046 un 1164 stuurwen. Ju Skelett-Lieke wäd nu in dät "Landesmuseum für Natur und Mensch" in Ooldenbuurich uutstald und kumt in August 2012 wier touräch ätter dät Foan- un Feenmuseum in Elisabethfeen.
In Burloage-Klostermoor II bie Rauderfeen is 1953 n besünners gaud ärhooldenen Huund uutgreeuwen wuuden, dät wier dät eerste Moal, dät n Diert fuunen wuud. Ju lääsde Lieke, ju in Läichsaksen fuunen wuud, waas in dät Jier 2005 dät Wucht Moora fon dän Uchter Foan. Siedäm dät Eed maskinell greeuwen un feroarbeidet wäd, is in dän Eedmull maststieds niks moor tourääch tou fienden.
Praseodymium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Foan
Foanlieken
Literatuur:
Gedicht
„Der Knabe im Moor“
Annette von Droste-Hülshoff, 1842
Die ganse Täkst fon dät Gedicht stound hier
Neodymium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Europium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Gadolinium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Radium
Radium (‚Stroale‘, weegen sien Radioaktivität, as uk Radon) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Ra un ju Oardnengstaal 88. In dät Periodensystem stoant et in ju 2. Haudgruppe un tält deermäd tou do Äidalkalimetalle.
Geskichte
miniatur|links|Do sälwenljuchtende Punkte an do Taalen un ap do Wiesere änthoolde Radium Radium wuud an n 21. Dezember 1898 in Frankriek fon ju polniske Physikerske Marie Curie un hieren Käärel, dän frantsöösken Physiker Pierre Curie, in ju Joachimsthaler Pechblende äntdäkt. Waiwiesend waas deerbie die Befuund, dät skeeniged Uran (as Metalsoalt) bloot n litjen Breekdeel fon ju Radioaktivität fon dät uursproangelke Uranarst apwiesde. Insteede deerfon foont sik die grootste Deel fon ju Radioaktivität fon dät Arst in ju Bariumsulfoat-Fällenge wier. Foar dät outrände Element wuud dan ju häärfoartreedende Stroalengsoainskup tou ju Noomereekenge hääranleeken.
thumb|left|Radiumhooldende Kosmetika (uum 1925).
Gefoarelkhaid fon Radium foar Moanskene
Radiumferbiendengen goolten eerste as relativ harmloos of goar gesuundhaidsföärderjend un wuuden in do Fereende Stoaten un Europa as Medikament juun ne groote Taal fon Lieden bewuurwen (t.B. as Kreebsmiddel) of as Tousats in Produkte feroarbaided, do der in de Tjuusterge ljuchteden. Ju Feroarbaitenge geböärde sunner wäkke Skutsfoarkierengen. Noch bit Midde fon do 1930er Jiere wuuden Kosmetika un Genusmiddel bewuurwen, do der Radium äntheelten.
Ätter ju Gruundenge fon dät Radiumbad Sankt Joachimsthal in Böhmen 1906 koom et glieks foar dän Eersten Waareldkriech apgruund fon ne fermoudede Heelwierkenge fon Radium toun Apblöien fon do Radiumboade in Düütsklound. Wülst al foar dän Kriech Bad Kreuznach deermäd woorf, dät stäärkste Radiumsolbad tou weesen, wieren et ätter dän Kriech ieuwenske St. Joachimsthal, Oberschlema foarallen Bad Brambach. Do bee lääste Steeden fertälden foar weer, dät stäärkste Radium- blw. Radiummineroalbad fon de Waareld tou weesen. Wierbie tou beoachtjen is, dät in do Heelwällen foarallen Radon, Radium deerjuun man in litje Spuuren foarkoom. Korrekterwiese hieden sik disse Boade „Radonbad“ naame moast.
In do 1920er Jiere ärkaande me oawers ju gesuundhaidsskoadelke Wierkenge fon Radium, as gjucht fuul fon do as Radium Girls beteekende Zifferbläädmoalersken in Orange (New Jersey) truch ju radioaktive Stroalenge fon ju sälwenljuchtende Zifferblääd-Faawe Kreebstumore an Tunge un Lippen äntwikkelden, mäd do jo hiere Pinsel befuchteden. Die New Yorker Tuskedokter Theodor Blum fereepentlikede 1924 n Artikkel uur ju Kroankhaidsbielde fon ju sonaamde Radiumkeeuwe (ängl. radium jaw). Hie skreeuw ju Ärkroankenge eerste ju Giftigaid fon dän Phosphor tou. Harrison Martland, Pathologe in New Jersey, waas et toulääst, die der 1925 ne Studie begon, in dät Resultoat wierfon ju Uurseeke gjuchterwiese dät Radium touskrieuwen wuud.
Noch 1928 wuud mäd Radium fermoangd Woater unner dän Noome Radithor in litje Buddele toun Drinken ferkooped. Eerste mäd dän Dood fon dän Stäilmagnoat Eben Byers in dät Jier 1932, die der fon 1928 bit 1930 deeges twäin Buddele Radithor tou sik noom, stuud düütelk fääst, dät Radium do sweerste Gesuundhaidsskoaden häärfoarroupe kon.
Holmium
thumb|left|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Jümme
Die Noome Jümme häd ferskeedene Betjuudengen:
Dysprosium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Ab urbe condita
Ab urbe condita (Latiensk: „Fon ju Stäädgruundenge oun“, meent is ju Stääd Room stoant foar:
Stellingwerfsk
Stellingwerfske Bouke
Ju Biebeluursättenge in dät Stellingwerfske waas ap n 12. Moai 2010 ärskienen.
Ytterbium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Stellingwerfsk
Stellingwerfske Bouke
Dät Stellingwerfsk Woudebouk (Stellingwerfsk-Niederloundsk) bestoant uut fjauer Beende mäd uungefeer 70.000 bit 80.000 Woude. 2005 ärskeenen n Hondwoudebouk Stellingwerfsk-Niederloundsk un ne Woudelieste Niederloundsk-Stellingwerfsk.
N gjucht bekoanden Dialektskrieuwer is Johan Veenstra. Hie häd Bouke in dät Stellingwerfske skrieuwen un sien maast ferkoopede Bouk Een brogge van glas is in dät Wäästfräiske uursät wuuden.
Stellingwerfsken Pop-Soang
Do lääste Jiere häd sik Pop-Soang in dät Stellingwerfske äntwikkeld. Dät lapt ju fon tradionelle Donsmusik as bit Soang mäd n Striek-Ensemble as fon
Loundkring Ludwigslust
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Stellingwerfsk
Spreekerantaal
thumb|250px|Skild bie ne Kuunderbrääch mäd Text: Jie passierje n Sproakeskeed. Links unner stounde Woude in Stellingwerfsk, Wäästfräisk un Niederloundisk. Wofuul Stellingwerfsk, Wäästfräisk un Niederloundisk in do bee Meenten boald wäide, is unnersoacht wuuden in n Quick-Scan fon ju Provinz Fryslân in do Jiere 2007 un 2011. Do Resultoate sunt so:
Minner as 5 % fon dät Jungfoulk boalt Stellingwerfsk.
Ängelske Sproake
Ängelsk (dt. Englisch, eng. English) is ne Germaniske Sproake. Ju ängelske Sproake heert tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Ängelsk wäd truch ungefeer 380 million Moanskene baald, foarallen in Groot-Britannien, Irlound, Australien, Näi-Seelound, do Fereende Stoaten un dät suudelke deel fon Afrikoa. Truch rieke Ljuude un Bedrieuwe in Groot-Britannien un do Fereende Stoaten häd dät Ängelsk fuul ienfloud ap ju Waareld. Tou Biespil in Indien, wier dät Ängelsk ju Ferwaltengssproake is, baald truch n groot Deel fon ju Befoulkenge, man neen Määmesproake is.
Äntwikkelenge
Dät Ängelsk häd sik daach uurs äntwikkeld as dät Fräisk. In dät 8. Jierhunnert gungen Ljuude uut Fräislound, Saksen un Jutlound ätter Britannien wai. Deertruch äntstounde ju ängelsaksiske Sproake in Britannien, wier deerfoar allerwaiens Keltisk baald wuude. Truch die ienfloud fon do Wikinger un Normandier ferannere dät oolde Ängelsaksiske sik tou dät Mid-Ängelsk. Truch ju ängelske Luudferschuuwenge äntstounde in dät 15. Jierhunnert dät moderne Ängelsk, dät as Dialekt fon ju Haudstääd Londen fääre uur dät Lound wiede häd.
Biespielsats (Fergliek mäd äänelke Sproaken)
Ängelsk: The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.
Seeltersk: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.
Noudfräisk (Mooring): Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.
Wäästfräisk: De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.
Aastfräisk Läichdüütsk: De Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.
Holloundsk: De jongen aaide het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.
Läichsaksisk uut Hollound:De jonge strek 't dearntje um de kinne en gaf heur een smok
Aastfäälsk:De Jung strakele de Deern umt Kinn un gaww öhr een Säuten up de Wangen.
Düütsk: Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.
Düsse Sproake häd ne oaine Wikipedia: Ängelsk
Loundkring Demmin
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Thorium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Loundkring Mecklenburg-Strelitz
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Loundkring Güstrow
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Loundkring Müritz
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Iersentied
Ju Iersentied is n Tied in ju Geskichtsskrieuwenge, as do Moanskene mäd iersene Reeskup begonnen tou oarbaidjen. In Midde-Europa begon ju Iersentied so uungefeer in dät 8. Jierhunnert f. Kr. un eendete in dät 1. Jierhunnert f. Kr.
Loundkring Nordwestmecklenburg
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Loundkring Ostvorpommern
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Środa Śląska
Środa Śląska is ne Stääd in ju Woiwodskup Niederschlesien in Polen. Ju Stääd lait uungefeer 31 km wäästelk fon Wrocław (Düütsk: Breslau) in dät Suudwääste fon Polen.
Taks
Die Taks (Meles meles) is ne Oard fon Modder. Hie is, wät oawers striedich is, fielicht ju eensichste Oard fon dän Sleek Meles. In ju Fäksproake naamt me sun Taxon, dät der bloot een Unnertaxon häd, n monotypisk Taxon. Buute ju Nominatfoarm rakt dät ook ju Unneroard Meles meles anakuma uut Deele fon Japan. Wan disse Unneroard nu, as moonige Wietenskuppere leeuwe, daach ne oaine Oard is, is die Sleek daach nit monotypisk.
Määrkmoale
Die Taks häd ne Kop- un Rumploangte fon 56 - 90 cm, ne Stäitloangte fon 11,5 - 20,2 cm un n Gewicht fon normoal 10 - 16 kg. Juu Bupperkaante fon n Taks is gries, juu Unnerkaante mäd juu Kääle dunker. Die Taks häd ap älke Siede fon dät in't algemeen wiete Gesicht n dunkeren Loangsstriepe.
Lieuwendsruum
Dät rakt Takse ap dät Fäästlound fon Europa, ap do britiske Ailounde, ap moonige Middelmeer-Ailounde (toun Biespiel Kreta, Rhodos un Sizilien). Dät rakt uk Takse in Asien, nämmelk in Japan, Palästina, Iran, Tibet un in dät suudelke China. In düt Gebiet kumt hie in Woolde un uur ticht bewoaksene Loundskuppe foar. Deer lieuwet hie in Baue unner ju Äide. Mongs woonje n Taks un n Foaks in dän sälgen Bau!
Kost
Die Taks is n Allesfreeter, dät hat, hie frät Flaask un vegetariske Kost. Gnauer gekweeden frät hie litjere Suugedierte, Fuugele, Poagen, Moaden fon Iemen un Häspen, Sniggen, Oas, Nuuten, Äkkenen, Bäien, uur Fruchte, Säid, Knullen, Stubben un Piltse.
Loundkring Parchim
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
2017
Foarfaale
thumb|left|250px|Donald Trump bie ju Ienfierenge in sien Boantje thumb|left|250px|Demonstratsjoonen mäd kataloanske Flaagen tou dän Nasjonoalfierdai thumb|left|250px|Spoanske Dreguunere knäppelje kataloanske Burgere, do hiere Stämme oureeke wollen.
Waareld
As Waareld beteekent me kuut aal, wät dät rakt of touminst aal, wät uus tougungelk is.
Geografie
thumb|100px|right|Uus Waareld: ju [[Äide]] thumb|100px|right|Ju Waareld ätter [[Herodot (Antike)]] So as dät däälich bekieked wäd, is die Begriep Waareld, beleeken ap dän natuurwietenskuppelken Ärkantnis-Horizon, juust so tou ferstounden as dät uus bekoande Universum mäd aal sien Bestounddeele. Daach wäd ju Beteekenge "Waareld" in wäkke Touhoopehonge noch as n Synonym foar "Äide" bruukt, so biespilswiese in do Begriepe "Waareldkoarte" as een Koarte fon ju heele Äidbupperflakte. Uk ju Beteekenge "waareldwied" belukt sik maast bloot ap ju Äide, nit ap dät Universum.
Sosjologie
In dän Sproak-Bruuk rakt dät masse Uutdrukke, do dät Woud Waareld beienhoolde, sik beluukend ap moanskelke Hooldengen juunuur aal, wät uum jo tou is. Maasttieds heert suk aan ap moanskelke Touhoopehonge beleekenen Waareldbegriep uk ju Foarstaalenge fon bestimde Sätgjuchte, wierätter ju Waareld funktioniert, un wäkke Gloowens-Sätte, do as Gruundsleek foan dät Waareldferhoolden un ju Waareld-Tjuudenge jäilde.
Tou Waareld as sosjoale Kategorie heere biespilswiese Begriepe as Waareldbekiekenge (düütsk: "Weltanschauung") un Waareldbielde, also ju Sjucht fon dän Moanske ap dät, wät uum him tou is un ju Tjuudenge fon aal dät. Attribute as waareldeepen, waareldwoand of waareldfroamd beluuke sik ap "Waareld" as een Synonym foar Sälskup un Kultuur, wierbie aan Moanske as uumso waareldwoander jält, je moor hie sik in ju Waareld, dät hat uk in uur Kultuur-Kringe, tougjuchtefiende kon.
Beroupswaareld of ju Waareld fon ju Politik sunt stoundende Begriepe foar dät Aaltouhoope fon sälskuppelke Deelberieke. Wikt Toanken un Honneljen fon een oankelde Person fon sälskuppelk ounärkoande Normen tou stäärk ou, boald me deer fon, dät dät 'waareldfroamd' is of ju Person in een Privoatwaareld, Phantasie-Waareld, of Skienwaareld'' lieuwt. As 'Waareld-ouwoand' jält biespilswiese dät Lieuwend fon Eremiten, Mystikere of Asketen.
Theologie
mini|Deerstaalenge uut dät 15. Jierhunnert fon Ptolemäus sien Foarstaalenge fon ju Äide In't Kristendum beteekent Waareld dät Aaltouhoope fon Moanskene un do natüürelke un uurnatüürelke Moachte, do dän Wille fon God juunstounde. Düt Ferstoundnis fiert dieruum in dän Sin toun Breek mäd ju Waareld, dtä Goddes Wille in aal do Seeken mäitreekend wäd, man ap ju uur Siede uk tou aan Oainwäid fon ju Waareld as fon God moakede, man sändich wuudene Skäppenge.
Oafter wäd in ju Theologie uk ju Formulierenge waareldsk bruukt, dät hat in dän Sin fon dät tiedelk Äidske, dät säkuloare, materielle, profoane in dän Unnerskeed tou dät Goddelke, Hillige un [[Eeuwegaid|Eeuwige.
Jesus Kristus, foar ju Waareld die Ouhälper fon Sände, Dood un Hälle is ätter biebelske Leere dät Siel un ju Bestimmenge fon aal do Moanskene un ju heele Geskichte. Aal do Sänden - also dät Monskene fon ju Naite tou God ouwieke of fon ju Heeregaid juun him, ap wäkke Wiese uk immer - tälle in dät Kristendum tou dän Beriek fon dät Waareldske, dät die Gloowende truch Bekrierenge tou Jesus Kristus, dät Äntfangen fon ju uut fertjoonstloose Gnoade skoankte Seelegaid tou uurwienden häd. Ju Apokalypse is in ju kristelke Eschatologie dät truch God wilst dät Lääste Gjucht broachte Eende fon ju Waareld un die Begin fon dät fuleendede Goddesriek.
Philosophie
Foar Kant kumt dän Begriep foin ju Waareld bloot een regulative Betjuudenge tou, uumdät hier neen Bekiekenge (düütsk:Anschauung) äntspräkt. Bekiekengen hääbe wie näämelk aaltied bloot fon oankelde Objekte. Man ju Waareld kon uus nooit as n oankelde Seeke, un uk nit in't Heele roat weese. Daach häd die Begriep aan bestimden Wäid as Orientierengs-Hälpe, ju Idee fon ju Waareld blift een regulative Idee fon ju riene Fernul.
Foar ju Phänomenologie is ju Waareld een Horizont-Phänomen. Dät hat, ju is ätter Karl Jaspers foar ju moanskelke Existenz bloot in Foarm fon Skeed-Situationen tou ärfoaren un lät sik juust nit bekrieuwe as ju Summe fon aal, wät dät rakt. Ju Waareld is fuulmoor eerste ju Bedingenge deerfoar, dät uus in hier oankelde Dinge juunkuume konnen. Ju gungt deeruum älke Beluukenge juunuur Binnewaareldske Seeken foaruut. Martin Heidegger fersoachte buppedät, ju Subjekt-Objekt-Kleeuwenge truch dän Begriep fon dät In-ju-Waareld-Weesen tou uurwienden. Wilst die näitiedelke Subjektivismus mäd Descartes een Uutnuurfaalen fon Subjekt un Objekt foarbroachte un deermäd ju ärkantnistheoretiske Fräige, wo dät waareldloose Subjekt die Tougong tou ju Buutewaareld slumpet, is foar Heidegger dän Moanske immer al een Waareld meeroat. Bääte dät Phänomen fon ju Waarled kon deerbie toankend nit touräächgeen wäide, uumdät ju Waareld een sinnhaftige Totalität is. Sin is oaber een Emergenzphänomen, dät nit truch tou Touhoopestukjen fon eerste sinloose (also beluukengsloose) Objekte rekonstruierd wäide kon.
Medien
Uum do Figuuren un dät Skjoon in Serien of Filme fon ju reoale Waareld outouskeeden, wäide oafter do Uutdrukke Serienuniversum of Filmuniversum bruukt. Jo beluuke sik deerap, dät ju Waareld, as ju in dän Film of ju Serie wiest wäd, nit reoal is, man daach as een komplette Waareld in dän sosjologisken Sin tou bekiekjen is.
Loundkring Uecker-Randow
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Loundkring Rügen
Die  is n Loundkring in Mecklenbuurich-Foarpommern.
Jolin Tsai
Jolin Tsai (bädden ap dän 15. September, 1980) is ne taiwaansken Pop-Singer-Songwriter.
Wanna One
400px|right Wanna One(워너원) is ne suud-koreaniske Popgruppe. Do Meegliedere sunt Kang Daniel, Park Ji-hoon, Lee Dae-hwi, Kim Jae-hwan, Ong Seong-wu, Park Woo-jin, Lai Kuan-lin, Yoon Ji-sung, Hwang Min-hyun, Bae Jin-young, Ha Sung-woon
Bungsbierich
thumb|right|250px|Glap fon dän Bungsbierich ätter't Noude Die Bungsbierich (platdüütsk: Bungsbarg, hoochdüütsk: Bungsberg) in ju sonaamde Holstenske Swaits, dät Höäwellound fon Aast-Holsten, is mäd 167,4 m uur NHN ju grootste Hööchte in Släswiek-Holsten.
Hie äntstuude in ju Saale-Iestied foar sun 150.000 Jiere as Eend-Moräne fon 'n Glitsker. In ju Weichsel-Iestied foar sun 10.000 Jiere kuuden do Glitskere deer nit moor uur kuume un flooten deer an do Sieden uumetou. In düsse Tied waas die Bierich also n sonaamden Nunatak.
Nit ap dän hööchste Punkt, man uk nit fier wäch stoant n grooten Seende-Mäst fon dän NDR un ap ju uur Kaante n Uutsjuchts-Touden, die Elisabeth-Touden uut dät Njuugentienste Jierhunnert.
Roomelse-Aast
thumb|right|300px| Die näie Hoochregoal-Leegertouden fon dät Koabelwierk Waskönig un Walter Roomelse-Aast (düütsk: Ramsloh-Ost) is ne groote Buurskup fon Roomelse.
Loage
Roomelse-Aast lait aastelk dät Täärp Roomelse un ju Seelter Äi, suudelk Baalenje, wäästelk Elisabethfeen un noudelk Hollenerfoan. Dät Skeed twiske Hollenerfoan un Roomelse-Aast is uungefäär juust suudelk dät Koabelwierk bie dän Koppelwai (Koppelweg). Ju Siedlenge Akaziensträite juunuur dät Koabelwierk an ju Elisabethfeener Sträite heert al tou Roomelse-Aast.
Truch Roomelse-Aast gungt ju Elisabethfeener Sträite un fon dät Suude bit tou dät Noude ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert.
Grooten Plöner See
thumb|200px|right|Koarte Die Groote Plöner See is n Woaterdoabe mäd ne Flakte fon moor as 28 km² in dän Kring Plön in't Suudaaste fon Släswiek-Holsten un is bit tou 56 Meetere joop. Die Groote Plöner See is die grootste Woaterdoabe in Släswiek-Holsten un die tjaandgrootste in Düütsklound. Tiedwiese waas hie noch gratter, uumdät hie fon't 13. Jierhunnert oun ne Tied loang foar n Määlnebedrieuw apstauet waas. Dät wuude oaber, uum Lound tou winnen, wier fernäilt.
Truch dän Groote Plöner See fljut ju (näie) Schwentine. Oun sien noudelk Ouger lait ju Stääd Plön. In ju Weichsel-Iestied äntstuude die Doabe truch Glitskere.
500px|Die Groote Plöner See fon'n Plöner Slot-Bierich uut
Terbium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Terbium is n chemisk Element mäd Symbol Tb un Atomnummer 65. Dät is ne griesfaawige Lanthanide.
Äntdäkkenge
Terbium is 1843 äntdäkt wuuden fon Carl Gustaf Mosander. Dissen sweedisken Chemiker foont dät Element as Keete in Yttriumoxid. Dät duurde bit uungefeer 1900 eer Georges Urbain instande waas, dät Element toun eersten Moal tou isolierjen mäd Hälpe fon Ionenuutwikselenge.
Die Noome "Terbium" is oulat fon dän Täärpnoome Ytterby in Sweden.
Anweendengen
Eenige industrielle Anweendengsgebiete fon Terbium sunt: Terbium wäd bloot min ferwoand.
Besunnere Oainskuppe
Terbium is n beegsoam un licht tou deformierjen Metal, wät ferglieked mäd do maaste uur Lanthanide täämelk beständich is juun Luft. Dät rakt deerfon two bekoende Kristalstruktuure, wierbie die Uurgongspunkt bie 1562 K lait.
Oolde Schwentine
thumb|200px|right|Brääch uur ju Oolde Schwentine in Preetz (deer hat ju "Mühlenau") Ju Oolde Schwentine häd hiere Wälle bie Bornhöved, fon wier ju truch dän Bornhöveder See, dän Schmalensee un dän Belauer See, ätters truch dän Stolper See un fääre noudelk truch dän Postsee bie Preetz dan läiweloa in ju (näie) Schwentine fljut.
Terbium
Uutsjoon
In de Natuur kumt Terbium nit foar as fräi Element, man dät ferskient in läige Konzentratione (bit 0,03%) in moorere Mineralien, wieroun uk uur Lanthanide fuunen wäide, as Gadolinit, Monasit un Bastnasit. De Mineralien Xenotim un Euxenit änthoolde bietiede bit tou 1% Terbium.
Oolde Schwentine
Ju Oolde Schwentine hiet uurspröängelk eenfach bloot Schwentine. Truch n Fersäin fon dän Kartogroaph Caspar Danckwerth in 1652 wuude die aastelke Äi-Ierm, die fon dän Bungsbierich kumt, tou ju Haud-Äi ferkloort un drächt fon deer oun bit däälich däälich dän Noome "Schwentine". Ju Äi, ju in't Foaren Schwentine hiet, hat nu Oolde Schwentine un ousnitswiese uk Bornau, Depenau, Kührener Au, Postau un Mühlenau.
Terbium
Uutsjoon
Ju maast anwoande Isolationsmethode is Reduktion fon Terbiumfluorid of -Chlorid mäd Kalzium.
Isotope
159Tb is dät eensige stabile Isotop. Dät rakt 33 bekoande radioactive Terbiumisotope. 158Tb häd deerfon mäd 180 Jiere ju loangste Hoolwierengstied. Die grootste Deel fon disse Radionucleotide häd Hoolwierengstiede fon minner as eenpelde Sekunden.
Toxicologie un Sicherhaid
Uur do muugelk skoadelke Foulgen fon Terbium is noch min bekoand. Dät is tou ferwachtjen, dät dät fergliekboar is mäd uur Lanthanide.
Schwentine
Ju Schwentine is mäd 62 Kilomeetere Loangte een fon do loangste Äien in Släswiek-Holsten. Ju häd hiere Wälle bie dän Bungsbierich un fljut fon deer truch dän Höäwellound fon Aast-Holsten, ju sonaamde Holstenske Swaits, ätter't Noude in ju Kieler Förde. Unnerwaiens fljut ju truch moorere Woaterdoaben, t.B. dän Groote Plöner See.
Die Noome fon ju Schwentine skäl fon 'n slawisk Woud foar "hillich" kuume. Uurspröängelk belook sik die Noome ap hiere linke Ieuwen-Äi Oolde Schwentine, ju fääre wäästelk ferlopt un aleer een Skeed-Äi twiske do Slawiske Obodriten un do noud-elbiske Saksen waas.
Greifswald
is n kringfräie Stääd in Mecklenbuurich-Foarpommern.