cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guatemala
Befoulkenge, Sproaken un Gloowe
Guatemala häd bloot een Amtssproake, dät Spoanske, uk wan junner baldoarich fuul uur Sproaken boald wäide. Ätter een Tällenge uut dät Jier 2002 boalden 7.080.909 Ljuude Spoansk. Touminst 3.174.383‬ Ljuude boalden een fon do Maya-Sproaken; do maastboalde fon düsse Maya-Sproaken wieren ju Quiché-Sproake mäd 1.270.953 Baalere, ju Kekchí-Sproake mäd 852.012 Baalere un ju Cakchiquel-Sproake mäd 832.968 Baalere, man deer wieren noch baldoarich fuul litjere Sproaken bie, do deelwiese bloot fon so fuul Ljuude boald wuuden as dät Seelterske, wäkke sogoar noch minner. Ieuwenske do Maya-Sproaken wuude deer fon 3.564 Ljuude Garifuna boald, dät tou do Arawak-Sproaken heert. 1.283 Ljuude boalden Xinca-Sproaken. Quinco, dät noch ätter een Tällenge uut dät Jier 1994 noch fon 123 Ljuude boald wuude, ferskient in ju Tällenge fon 2002 nit moor.
Do maaste Ienwoonere fon Guatemala sunt Kristen. Sowät 47 % fon ju guatemalteekiske Befoulkenge sunt roomsk-kathoolsk, sowät 35 % heere tou dät protestantiske Späktrum in dän wiederen Sin, een groote Rulle spielje evangelikoale Fräisäärken. Dät rakt een Tendenz tou'n Synkretismus, also ju Fermiskenge fon Religionen: In dän kristelken Foulks-Gloowe fon Guatemala sunt Rituoale uut dän heedensken Maya-Gloowe uurnuumen wuuden, tou'n Biespil wäide oafter Offere ap do Doordräppele fon Säärken deponierd, so as fröier un aleer foar Maya-Godhaide. Ju Toal fon do Muslime wäd ap sowät 1200 taksierd, ju Toal fon do Juuden ap 2000.
Geskichte
thumb|250px|right|Do Maya-Ruinen fon Tikal
Präkolumbioanske Tied
Tjuuchnis fon ju präkolumbioanske Geskichte lääse baldoarich fuul, deelwiese noch goar nit ärfoarskede Maya-Ruinen ou, biespilswiese Tikal, dät in sien Blöitetied touminst füüftichduusend Ienwoonere hiede un Calakmul (uk sowät füüftichduusend Ienwoonere), dät sunt bee Stääde, do hiere Blöitetied in ju Maya-Klassik wilst dät eerste Jierduusend ätter Kristus hieden; un Cival (bit tou tjoonduusend Ienwoonere), dät sien Blöitetied al in ju Präklassik, twiske dät säkste un dät eerste Jierhunnert foar Kristus hiede. Masse Räste fon oolde Maya-Stääde lääse noch in't Ferbuurgene, bloot do grootste sunt, foaraaln mäd Hälpe uut dät Buutlound, fräilaid un ärfoarsked wuuden.
Spoanske Kolonioaltied
Ätter ju Äntdäkkenge un Ärooberenge fon Amerikoa truch do Europäere hääbe do Spoaniere dät bolde ärooberd. Do Rebätte, do däälich Guatemala, Belize, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Costa Rica un dän mexikoansken Buundesstoat Chiapas bieldje, wieren domoals dät Generoal-Kapitanoat Guatemala Ferwaltengs-Eenhaid binne dät Vize-Köönichriek Näi-Spoanien. Düt Generoal-Kapitanoat bestuude fon 1568 bit 1821 tou. Deele fon ju Karibik-Kuste, so as Belize un ju Miskito-Kuste, dät is ju Atlantik-Kuste fon Nicaragua un dät suudelke Honduras, wieren deerbie nit wuddelk unner spoanske Kontrolle, hier hieden do Briten moor Infloud. Bit däälich (Stound: 2010) baale in Belize moor Ljuude Ängelsk as Spoansk. Daach däd Guatemala bit däälich Ounspröäke ap groote Deele fon Belize staale.
Wikselnde Ferhooldnisse ätter dät Eende fon ju spoanske Kolonioaltied
Ap dän 15. September 1821 ferkloorde dät Generoal-Kapitanoat Guatemala sien Uunouhongegaid fon Spoanien un sloot sik dät juust uunouhongich wuudene Kaiserriek Mexiko oun. Ap dän 1. Juli 1823 ferkloorde sik ju Republik fon do Fereende Provinse fon Säntroal-Amerikoa, uk bekoand as Säntroal-Amerikoanske Konföderatsjoon hiere Uunouhongegaid fon Mexiko. Deerbie wieren bienaist aal do Provinse fon dät fröiere Generoal-Kapitanoat, mäd Uutnoame fon Chiapas. Do Provinsen of Buundesstoaten fon ju Föderatsjoon wieren also Guatemala, Honduras, El Salvador, Nicaragua un Costa Rica. Man dät roate Sponnengen un die Stoat heelt nit loange. Dät roate binnere Moacht-Kampe un Buurgerkriege. Een ätter ju uur trieden do Provinsen uut ju Föderatsjoon uut, as foarlääste Provins moakede sik Guatemala in dän April 1839 uunouhongich. Man fon Guatemala hiede sik in 1838 al ju Republik Los Altos outränd, man ju wuude ap dän 27. Januar 1840 fon Guatemala tourääch ärooberd. Toulääst bleeuw bloot noch El Salvador in ju Föderatsjoon uurich un saach sik formoal as Gjuchtsätterfoulger, bit dät sik in 1841 uk noch uunouhongich ferkloorde.
Man ju Uunouhongegaid stuude noch nit heel un aal fääst, dät roate immer noch Kriech twiske ferskeedene Paatäien. Do guatemalteekiske Uunouhongegaids-Bestrieuwengen unner Rafael Carrera kreegen Stöän fon Belgien, uumdät Belgien sälwen kolonioalistiske Ambitsjoonen in Middel-Amerikoa hiede. Toulääst ferkloorde Carrera ap dän 21. Meerte 1847 amtelk ju Uunouhongegaid fon Guatemala.
Guatemala as n Stoat foar sik
In ju eerste Tied fon ju junge Republik häärskeden konservative Regierengen uur dän jungen Stoat. Jo wüülen dät Lound stoadich wiertskuppelk modernisierje, man ju hierarchiske Sälskups-Oardenge uut ju Kolonioal-Tied behoolde.
In do touken poor Jiertjaande ätter 1871 wäd Guatemala as liberoalen Nasjonoal-Stoat beteekend. Ju wiertskuppelke Modernisierenge fon dät Lound wuude foaroundrieuwen. Ap groote Flakten begon me, Koafje un Banoanen tou kultivierjen, do Banoanen besunners truch ju United Fruit Company. Fon 1931 bit 1944 tou häärskede Jorge Ubico Castañeda, uk wan hie truch een demokroatiske Kere in't Boantje keemen waas, touniemend as Militär-Diktoator. In 1944 briek ju Diktoatuur in sik touhoope un een demokroatisk Jiertjaand begon in Guatemala. Präsident Juan José Arévalo demokroatisierde dät Lound fon 1944 bit 1949, fierde ju Prässe-Fräiegaid ien un sätte dän eersten Oarbaider-Kodex in ju Geskichte fon Guatemala ap. Unner sin Ätterfoulger Jacobo Arbenz (1950-1954 wuuden groote Lound-Refoarmen truchfierd. Tou düsse Tied waas die Loundbesit fon een Minnerhaid fon 2 % bestimd, do 70 % fon dät Lound oainden, dät foar ju Buuräi tou bruuken waas.
Dät US-amerikoanske Buute-Ministerium begon een Kampagne juun Guatemala. Ju CIA intervenierde deerap in dän Juni 1954 in Touhoopeoarbaid mäd oppositsjoonelle guatemalteekiske Militärs (Operation PBSUCCESS). Loange Jiere toachte me, dät düsse Kampagne stäärk truch dän Ienfloud fon ju United Fruit Company (UFC) bestimd waas, ju in dät Lound hiere grootste Plantoasjen un buppedät Iersenboanlinien un dän oankelden Karibik-Hoawen fon dät Lound, Puerto Barrios, oainde. Man leeter fräiroate Akten fon ju CIA wiese, dät die Ienfloud fon ju UFC man litjet waas. Dät Iengriepen fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa skuul fuul moor as aan Deel fon ju Truman-Doktrin bekieked wäide, as Präventsjoon fon een fermoudede kommunistiske Betruuenge uut Middel-Amerikoa]]. Ap Bedrieuwen fon do USA wuude Arbenz ousät un die Diktoator Carlos Castillo Armas kreech dät Boantje. Binne kuute Tied moakede hie aal do sosjoale Refoarmen fon sien Foargungere stukken. Die Diktoator wuude in 1957 möärend. Ydígoras, uk uut do Riegen fon't guatemalteekiske Militär, Unner ju Heerskup fon Ubico feroantwoudelk foar een groote Toal Massaker un ju blouderge Deelslooenge fon ferskeedene Apstounde in Guatemala, wuude sin Ätterfoulger.
Dät aktive un passive Woalgjucht foar Wieuwljuude äntwikkelde sik in moorere Stappen twiske 1945 un 1985. Ju Ferfoatenge fon 1879 hiede dät direkte un aktive Woalgjucht fäästlaid. Dät goolt foar aal do monnelke, leesekundige Buurgere uur 21 Jiere of foar do Monljuude, do een Boantje, een Raante of uurs n Ienkuumen hieden. Mäd ju Ferfoatenge fon 1945 un dät Woal-Sätgjucht fon 1946 wuude dät Wieuwljuude-Woalgjucht ienfierd, man man me moakede n Unnerskeed twiske ferskeedene Ieuwenen fon dät Woal-Gjucht. Foar Monljuude, do leese kuuden un uur 18 Jiere oold wieren, waas dät een Plicht, wääljen tou gungen, hiere Woal waas stilken, man eepentelk, wilst foar Wieuwljuude, do leese kuuden, ju stilkene un eepentelke Woal nit ferplichtjend waas. In 1956 wuude ju stilkene Woal bie Woalplicht foar Monljuude un Wieuwljuude ienfierd, do leese un skrieuwe kuuden, foar monnelke Analphabeten roate dät neen Woal-Plicht, man uk neen Ferbood. Wieuwljuude, do nit leese un skrieuwe kuuden, doarsten deerjuun nit tou wääljen gunge. Uk dät passive Woalgjucht foar Wieuwljuude wuude eerst ätter Jiertjaande in dän sälgen Uumfangst roaked as dät foar Monljuude. Een beskat passiv Wieuwljuudewoalgjucht, dät Wieuwljuude uutsloot, do nit leese un skrieuwe kuuden, wuude in 1946 ienfierd. Uk ätter do gjuchtelke Ferannerengen fon 1956 doarsten Wieuwljuude, do nit leese un skrieuwe kuuden, nit wääld wäide. Ju Ferfoatenge fon 1965 diende dät passive Woalgjucht ap aal do monnelke un wieuwelke Buurgere uut, man dät aktive Deelniemen oun ju Woal waas noch aaltied neen Plicht foar Wieuwljuude, do nit leese un skrieuwe kuuden - man foar Monljuude wäil. Eerste ju Ferfoatenge fon 1985 stoalde bie do Bedingengen foar't Woalgjucht uumfoatende Gliekhaid twiske Monljuude un Wieuwljuude häär.
In Guatemala häärskede fon 1960 oun aan Burgerkriech, die eerste in 1996 truch ju Unnerteekenge fon aan Free-Ferdraach foarmell foar be'eended ferkloord wuude. Die Kriech hiede bit tou düsse Tied moor as twohunnerdduusend Ljuude dät Lieuwend kosted un moor as een Million Ljuude tou Fluchtlinge moaked. Besunners truch Generoal Efraín Ríos Montt kreech ju Bekampenge fon ju indigene Befoulkenge (Indioanere) dän Charakter fon een Genozid. Heele Loundstrieke wuuden flaktendäkkend bumbardierd.
Guatemala häd bit däälich groote Probleme mäd Juugend- un Droogenkriminoalität monken dät Foulk juust so as mäd Korruptsjoon bie do Beeterstoalde.
Ferdinand Victor Eugène Delacroix
thumb|200px|right|Eugène Delacroix, Säärm-Portrait fon [[1837]] Ferdinand Victor Eugène Delacroix (maast bloot Eugène Delacroix naamd, * 26. April 1798 in Charenton-Saint-Maurice tichte bie Paris; † 13. August 1863 in Paris) waas aan frantsöösken Moaler, die oafter tou ju Romantik reekend wäd, man uk as aan wichtigen Foarlooper fon dän Impressionismus jält.
2020
Foarfaale
thumb|left|250px|Dät näie Coronavirus [[SARS-CoV-2, ju Uurseeke fon ju Kroankhaid Covid-19]] left|250px|thumb|Muure-Bielde fon George Floyd in Berlin 2020 thumb|250px|right|Die Hoawen fon Beirut ätter ju Explosion
Stuurwen
thumb|right|250px|Betty Williams, 1943-2020 thumb|right|250px|Chadwick Boseman, 1976-2020
Hvidovre Kommune
Hvidovre Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 50.502 Moanskene.
SD
SD (* 7. November 1994 in Chicago, Illinois as Sadiki Thirston) is n Rapper uut do Fereende Stoaten.
Ballerup Kommune
Ballerup Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 38.893 Moanskene.
Taastrup Kommune
Taastrup Kommune is ne Kommune in ju Region Hovedstaden (deeniske Haudstäädregion). In ju Kommune woonje 32.719 Moanskene.
Trier
thumb |right|230px Trier is een oolde un groote Stääd in't Moseldoal in Rhienlound-Palts nit fier fon dät Skeed tou Luxembuurich. Die Pound waas al foar do Roomere bewoond, un do Roomere moakeden deer uut hiere Stääd Augusta Treverorum, "Augustiske [Stääd] fon do Treverer" uumdät deer die keltiske Stom fon do Treverer lieuwde. Leeter hiet dät dan bloot noch "Treveris", deer "Trier" uut wuden is.
Alexander die Groote
Alexander die Groote (bädden dän 20. Juli 356 f.Chr. in Babylon, stuurwen dän 10. Juni 323 f.Chr.) waas die Fierder fon de Griechiske Riek — dät die grootste in Geskichte schappt häd.
Hagioskop
thumb|right|250px| N Hagioskop-Finster fon ju Kapälle in Boukeläsk
N Hagioskop is n Glieuwe in middelallerske Säärken. Dät wäd uk Leprafinster naamd. Truch dän Hagioskop kuud mon ap dän Altoar kiekje. Dät wier foar do Ljude, do ounstikkend kroank wieren un buuten blieuwe moasten. Ju Johanniterkapälle in Boukeläsk häd tjo Hagioskope.
Jan Steen
thumb|Jan Steen, 1670, Sälwenporträt. Jan Havickszoon Steen (dööped 1626 - begreeuwen dän 3. Februoar 1679) waas n niederloundsken Genre-Moaler uut dät 17. Jierhunnert (uk bekoand as dät Gouldene Tiedoaler fon do Niederlounde). Psychologiske Iensicht, Sin foar Humor un ne Fulle fon Faawen sunt Maake fon sien Oarbaid.
Lieuwend
Steen wuud gebooren in Leiden, wier sien wäilhääbende katoolske Familie Bjouere wieren un al foar two generatione dät Weershuus Die roode Halbert hieden. As sien noch berüümdere Tiedgenosse Rembrandt van Rijn, besoachte Jan Steen ju Latienskoule un wuud Student in Leiden. Hie kreech sien moaleriske Uutbildenge fon Nicolaus Knüpfer (1603-1660), n düütsken Moaler fon historiske un figurative Szenen in Utrecht. Ienfloude fon Knupfer konnen in Steens Anweendenge fon Komposition un Faawe fuunen wäide. N uur Wälle fon Inspiration wieren Adriaen van Ostade un Isaac van Ostade, Moalere fon loundelke Szenen, do der woonden in Haarlem. Of Steen wuddelk leerde bie van Ostade is nit bekoand.
In dät Jier 1648 gruundeden Jan Steen un Gabriel Metsu ju Lukasgilde foar Moalere in Leiden. Kuut deerätter wuud er Assistent fon dän berüümde Loundskupsmoaler Jan van Goyen un look in sien Huus ap dän Bierkade in Den Haag. An n 3. Oktober 1649 hilkede hie van Goyen sien Dochter Margriet, mäd ju er oachte Bäidene kreech. Steen oarbaidede mäd sin Sweegerfoar bit 1654, as er ferlook ätter Delft, wier hie ju Bjoueräi De Roscam (Die Roskoum) hied, sunner fuul Ärfoulch. Ätter ju Explosion in Delft in dät Jier 1654 waas dät Kunstmäärked deprimierd, aowers Steen moalde sien berüümde thumb|N Burgermäster fon Delft un sien Dochter. Dät skient nit kloor tou weesen, of disse Skilleroatsje as n Porträt of as n Genre-Wierk betrachted wäide skäl.
Fon 1656 bit 1660 woonde Steen in Warmond, noudelk fon Leiden, un fon 1660 bit 1670 in Haarlem un in bee Perioden waas er besunners produktiv. In dät Jier 1670, ätter dän Dood fon sien Moanske in dät Jier 1669 un sin Foar in dät Jier 1670, look Steen tourääch ätter Leiden, wier er dän Räst fon sien Lieuwend bleeuw. Wan dät Kunstmäärked touhoopebriek in dät Jier 1672, dät sonamde Noodjier, eepende Steen n Weershuus. In n April 1673 hilkede hie er Maria van Egmont, ju him n uur Bäiden roate. In dät Jier 1674 wuud er wier Haud fon de Lukasgilde. Frans van Mieris wuud tou aan fon sien Kumpane. Hie stoorf in Leiden in dät Jier 1679 und wuud in n Familiengrääf in ju Pieterssäärke biesät.
Wierke
Dät Deegeslieuwend waas Jan Steen sien wichtichste Bieldethema. Fuul fon de Genre-Szenen, do er porträtiert, as in Dät Fäst fon dän Hälge Nikolaus, sunt lieuwendich bit chaotisk un lustjammerch, sogoar so stäärk, dät n Jan Steen Huushollenge sofuul betjut as ne uunoardentelke Loage, wät sogoar ne niederloundske Spräkwiese wuud (een huishouden van Jan Steen). Subtile Antjuudengen in sien Bielden skiene deerap waitoutjuuden, dät Steen dän Bekieker woarskauje wüül sik so tou ferhoolden, insteede fon him deertou ienetouleeden. Fuul fon Steen sien Skilleroatsjen dreege Ferwiese ap oolde niederloundske Spräkwoude of Literatuur. Hie brukte oafte Bloudsfrüünde as Modell un moalde ne ganse Riege fon Sälwenporträts, in do hie naan eensigen Hong tou Stoatskegaid wiesde.
Steen waas uk skjou foar uur Themen: hie moalde historiske, mythologiske un religiööse Szenen, Porträts, Stilllieuwende un natüürelke Szenen. Sien Porträts fon Bäidene sunt berüümd. Hie is uk bekoand foar sien Behärskenge fon dät Lucht un ju Ljoowe foar Eenpeldhaide, foarallen in Perserteppiche un uur Textilien.
Ferbiendenge mäd do Rederijkers
In dät Jier 1945 skreeuw Sturla Gudlaugsson, n Spezialist foar niederloundske Moaleräi un Ikonographie fon dät soogentiende Jierhunnert un Direktor fon dät Niederloundske Institut foar Kunstgeskichte un dät Mauritshuis in Den Haag dät Bouk: De komedianten bij Jan Steen en zijn tijdgenoten, wieroun hie wiesde, dät n grooten Ienfloud ap Jan Steen sien Wierk koom fon ju Gilde fon do Rhetoriker of Rederijkers un fon do hiere theatraliske Bemöiengen.
Oafte wäd kweeden, dät Jan Steen sien Skiilleroatsjen ne realistiske Deerstaalenge sunt fon dät niederloundske Lieuwend in dät 17. Jierhunnert. Daach nit aal, wät er died, waas ne skeen realistiske Deerstaalenge fon dät Deegeslieuwend fon sien Tied. Fuul fon sien Szenen änthoolde idylliske un bukoliske Fantasien un n deklamatorisk Sweerpunkt dät erinnert an dät Tjooter.
Jan Steen sien Ferbiendenge tou dät Tjooter kon licht ätterpröiwed wäide truch sien Ferbiendenge tou do Rederijkers . Dät rakt two Soarten fon Belääse foar disse Ferbiendenge. Eerstens heerde Jan Steen sin Oom tou do Rhetoren in Leiden, wier Steen geboren wuud un wier hie n wichtich Paat fon sien Lieuwend woonde. Twäidens häd Jan Steen fuul Szenen uut dät Lieuwend fon do Rederijkers  porträtierd. N Biespil kuud weese ju Skilleroatsje Rhetoriker an n Finster fon 1662 bit 1666, ju der nu honget in dät Philadelphia Museum of Art. Wät Jan Steen sin Touhoopehong mäd do Rederijkers bewiest, is nit juust, dät er do moalde, man wo er dät diede. Ju Moanskelhaid, Humor un Optimismus fon do Ljuude wiese, dät Jan Steen do goud koande un positiv deerstaale wüül.
Tjooter
Steen sin taalrieke Bielde fon n Thema dät ap maaste beteekend wäd mäd dän TittelDie Besäik fon dän Dokter, as ju Komposition fon 1665 bit 1670 in dät Rijksmuseum, illustrierje sien theatraliske Annaierenge. Dät Tälster is eenfach: N Dokter besäkt n jung Wucht un äntdäkt, dät ju nit kroank is, man ap n uur Fout, also n Bäiden kriege mout. Die Dokter is ne komiske Figuur, drächt n Birett, n Dublett un ne litje fooldede Hoalskruus. Deerbie is hjie klooded in ju Moude fon 1570, nit fon 1670! In Juunsats deertou drächt dät Wucht, wät ätter ju Moude waas tou ju Tied fon ju Skilleroatsje, n loos Gewand ätter japanisken Kimono-Stil. Disse Anachronismus kon bloot ap een Wiese ferkloord wäide: dät is naan gjuchten Dokter, man n Skauspieler drächt n traditionell Tjooter-Kostüm. Ätter Gudlaugsson "wuud nooit so uungewöönelk un so gans uuntiedmäitich n Kostüm foarkuume as dät fon dän Dokter in Steen sien Oarbaid".
Siegfried & Roy
thumb|Siegfried & Roy uut 2012 Siegfried & Roy (13. June 1939, Rosenheim, German Reich / 3. October 1944, Nordenham, German Reich – 8. May 2020, Las Vegas, Nevada) wiene in duo fan Dúts-Amerikaanske magiërs en ferdivedearders, fral bekend om har optreden mei wite liuwen en wite tigers.
Pantogroaf
thumb|right|300px|Oarbaidswiese fon n eenfachen Pantogroaf Pantogroaf (düütsk: Pantograph / Pantograph of Storchschnabel) is n mechanisk Präzisions-Reewe foar't Uurdreegen fon Teekengen in dän sälge, man uk in n gratteren of litjeren Mäitstäf. Dät rakt eenfache Pantogroafen, do uut fjauer Liesten bestounde, as oubielded.
Dät rakt oaber uk so naamde Fäildpantogroafen, do t.B. in ne archäologiske Uutgreeuwenge iensät wäide konnen, uum n Teekenge in ne äntspreekend litje Mäite truchtoupausen fon dät originoale Planum. Düsse Fäildpantogroafen hääbe dan ne fuul komplexere Mechanik, ju uk mäd Träide un Rullen oarbaided.
Mekong
thumb|200px|right Die Mekong is ne Äi in Suudaast-Asien. Ju Äi fljut truch China, Thailound, Laos, Kambodscha un Vietnam. Hie häd ne Loangte fon uungefeer 4.350 km un fljut in et Suudsinesiske Meer/den Pazifisken Ozean.
Weliko Tarnowo
Weliko Tarnowo (Bulgarisk: Велико Търново) is ju Stääd fon Bulgarien,Haudstääd 1185 - 1393. Deer woonje 73.656 (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound.
Häärst
(düütsk: Horst) is n Gestrich in dät Suude fon ju Roomelster Buurskup Roomelse-Wääst. Deer stounde nit fuul Huuse.
Loage
Häärst lait noudelk fon dän Moorgoudswai, aastelk fon Idafeen un dän Wäästfoan, un wäästelk un aastelk fon Hoogebierich. Truch Häärst gungt parallel tou dän Moorgoudswai die Häärstwäi (Horstweg).
Hispaniola
thumb|right|350px|Topogroafiske Koarte thumb|right|350px|Hispaniola ap ju Äidkuugel mäd fergratterden Uutsnit. Hispaniola (spoansk: La Española, uursät: "ju Spoanske") of Kiskeya (in ju Sproake fon do ienheemske Taíno, spoansk deerfon oulat Quisqueya) is mäd een Flakte fon sowät 76.480 km² dät twäidgrootste fon do Wäästindiske Ailounde un fon do Groote Antillen.
Ap dän 5. Dezember 1492 foont Christoph Kolumbus as eersten Europäer Hispaniola.
Ap dät Ailound lääse do Stoaten Haiti un Dominikoanske Republik.
Geogroafie
Sowät 90 km wäästelk lait dät grootste Antillen-Ailound Kuba un 190 km wäästelk Jamaika, 120 km aastelk Puerto Rico, 250 km noudelk lääse do Turks- un Caicos-Ailounde un 180 km noudnoudwäästelk lait dät Ailoundkoppel Inagua. Hispaniola is fon't Aaste ätter't Wääste 600 km loang; fon't Noude ätter't Suude sunt dät 250 km.
Dät Ailound häd ju Foarm fon een ätter't Wääste eepende Hounde, wierbie twäin bierichrieke Lound-Fingere fier juun Kuba un dän Jamaica Channel roagje. Die hoochste Bierich fon dät Ailound is die Pico Duarte (3098 m), die in ju Dominikoanske Republik lait. Hie is uk die hoochste Bierich fon ju heele Karibik. Ferhooldnismäitich platte Loundskup rakt dät bloot in't Aaste un in een Loangs-Doal, dät sik in't Noude twiske two Bierich-Kätten truchlukt.
Politisk is dät Ailound deeld: In dät Aaste lait ju grattere Dominikoanske Republik, wilst in dät Wääste ju litjere Republik Haiti lait. Do wichtichste Stääde sunt do bee Haudstääde Santo Domingo un Port-au-Prince.
Befoulkenge
Dät Ailound häd 21.396.000 Ienwoonere (Stound: 2015). Ju Befoulkenge fon Hispaniola stommet ou fon do ienheemske Taíno, europäiske Ienwonnerere (foaraaln uut Spanien un Frankriek) un do afrikoanske Sklouen, do do Europäere deer wai broacht hääbe. Do Kultuuren hääbe sik fermisked.
Sproaken
Ju uurspröängelke Sproake fon do Taíno, ju tou do Arawak-Sproaken heerde, is uutstuurwen.
In ju Dominikoanske Republik is ju Amtssproake Spoansk, wät do maaste uk baale. Ju Dominikoanske Varietät fon dät Spoanske häd fuul besunnere Määrkmoale. Ieuwenske dät rakt dät in ju Dominikoanske Republik uk frantsöösk-, haitioansk- un ängelsksproakige Minnerhaide.
Luukende Fuugele
It rakt Luukende Fuugele, do in ferskeedene Jierstiede ferskeedene Lieuwendsruume häbe, twiske do do aaltied wai un wier fljooge. Do sunt maasttieds sosjoal, läite wuuriche Fuugele bääte sik in hieren Wiendskaad fljooge, un wan do dan wier uutroued sunt, kuume jo ätter foare un läite do uur bäätienfljooge. Perfektionierd is düsse Seeke in een Kielfoarm, as me hier toun Biespil bie Kroaniche sjucht.
Unnerskeed twiske luukende un nit luukende Fuugele in ju natüürelke Uutköär
Ju Foulge deerfon is, dät ju natüürelke Uutköär deer uurswain oungript as bie Fuugele, do nit luuke: N Fuugel, die nit lukt, mout in n koolden Lieuwendsruum groot weese, in n woormen nit so groot: N litjen Fuugel in n koolden Lieuwendsruum ferfjust bolde un kon deeruum sien Äärwgoud nit fäärereeke, af touminst nit oun fuul Suukene. Deeruum uurlieuwje deer bloot do grattere. Un foar n Fuugel, skuul me toanke, is dät aaltied goud, wan hie groote Juuken häd. Man wan die Fuugel n koolden Lieuwendsruum häd, ferfjoose him sukke loange Lide gau - it uurlieuwje also in n koolden Lieuwendsruum bloot do Groote mäd do litje Juuken (Wät goud tou sjoon is an do Pinguine, wierfon dät in ju Antarktis gjucht groote Piguine mäd ferhooldnismäitich litje Juuken rakt).
Wan aan Fuugel groot is, un litje Juuken häd, dan ferfjust hie nit so gau, man sien Problem is, dät hie nit besunners bewäägelk is. Besunners äärfoulchriek konnen also sukke Fuugele hier Äärwgoud fäärereeke, do dät klimoatiske Problem uumgunge konnene, un dät konnen do luukende Fuugele. Do konnen groot af littik weese - Ju Haudseeke is, dät jo sosjoal sunt, Uutduur häbe un sik dän Wai goud määrkje konnene.
Río Chagres
thumb|200px|Die Río Chagres Die Río Chagres, of ju Chagres-Äi (düütsk uk: Chagres-Fluss) is een Äi in Säntroal-Panama, ju in ju Cordillera de San Blas ap sowät 600 Meetere uur ju See hiere Wälle häd un fon deer mäd ne Loangte fon 193 Kilomeetere in dän Atlantik, nieper ju Karibiske See fljut.
Eer do moanskelke Iengriepe foarnuumen wieren, waas ju Äi nit tou bereekenjen. Maasttieds waas ju ne toai fljootende Äi, man in ju Rientied kuude ju binne kuute Tied tou n rietenden Stroom wäide.
Demokratie
mini|400px| As Demokratie wäd een Härskupsfoarm biteekend, wier dät Foulk ju Macht häd. Deer is dan fon Tied tou Tied Köär, wier Fertreedere fon dät Foulk köärd wäide, do dan ju Politik moakje, af in moonige Falle wäd sogoar älke Äntskeedenge truch Köär träfd.
Brääch
As Brääch beteekent me n Bauwierk, dät n Ferkierswai of uk Fersuurgengsiengjuchtengen fräistoundend of fräihongjend uur n Hindernis uur lat, sodät deer Ruumte twiske is. Ne Brääch kon toun Biespil uur ne Äi of ne Slucht baud weese, man uk uur ne Sträite. Maasttieds sunt dät Ferkiersweege, do deer uur gunge, so as Sträiten, Iersenboanskienen, Foutweege un aal sowät. Man dät rakt uk Sunnerfaale so as do roomske Aquädukte, dät sunt Bräägen foar Woaterlaitengen, of ne Gräinbrääch, ju tou ju Ferbiendenge fon Wüld-Diert-Populatsjoone tjoont, do truch Sträiten uutnunnersnieden sunt.
Moas
thumb|250px |Moas in die [[Foan]] thumb|250 px|Eedmoas Sphagnum squarrosum thumb|250px| Moas ap n Boom ap [[Gomera]] thumb|250px| Moas ap Steene As Moas wäide ferskeedene gräine Loundplonten biteekend, do maast neen Stängele häbe, uumdät jo as Polstere dän Unnergruund uurluuke.
Sukke Plonten sunt Man düsse tjo Taxa sunt mädnunner wäil nit naier früünd, it is also n Biespil foar Polyphylie, wan do tou een Gruppe touhoopefoated wäide.
Ätter ju lääste Iestied wuud dät Lound in Seelterlound eerste tou n Tundra. Leeter uurlook ju sik mäd Dannene un Riesenboome. In ju waarmere Tied deerätter koom dät Eeken-Miskwald ap. In ju woorme Tied wuud ju Fuchtegaid in disse Geegend immer gratter, foarallen as weegen dät Smilten fon dät Ies ju Noudsee äntstuude. Unner do Umstande fängen do Eedmoase oun tou woaksen. Do bildeden tjukke Ploastere, do do Boomwuttele ferstikten. Do Boome geenen dood un fällen uum un wuuden unner dän woaksende Foan begreeuwen. In uus Tied wäide foarallen do Wuttele as Sienstubben in die Foan wierfuunen. Immer wuks näi Moas ap do hoolich ferrootede Räste fon do oolde Plonten.
The Prodigy
thumb|The Prodigy, [[Rock am Ring in 2009]] The Prodigy is n punkkoppel uut Änglound.
Paul Cézanne
thumb|160px|right|Säärm-Portrait fon uum [[1890]]
Paul Cézanne (Oksitoansk: Pau Cesana, bädden ap dän 19. Januoar 1839 in Ais de Provença  oksitoanske Noome, ap Frantsöösk: Aix-en-Provence) , stuurwen 22. Oktober 1906 juust deer) waas aan Moaler. Toufäärme stuude hie unner dän Ienfloud fon Romantik un Realismus, leeter moor fon dän Impressionismus. Hie fersoachte in dän Loop fon sien Äntwikkelenge, Impressionistiske Faawen mäd klassisistiske Foarmreekenge tou fereenigjen.
Aichach-Friedberg (Loundkring)
Aichach-Friedberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Marañón
Marañón stoant foar:
Marañón is Bestounddeel fon dän Familiennoomen fon foulgjende Personen:
Mannheim
thumb|Luftbielde fon ju Binnestääd Mannheim is n Stääd in Düütsklound, in dät Buundeslound Baden-Würtembierich. Deer woonje uungefeer 310.000 Moanskene, un dät is ju twäidgrootste Stääd in dät Buundeslound. Ju Stääd lait an dän Rhien.
Alb-Donau-Kreis
Alb-Donau-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Groaf fon Mansfeld
'''Groaf Peter Ernst II. fon Mansfeld''', maast eenfach „Ernst fon Mansfeld“ naamd (* 1580 in Luxembuurich; † 29. November 1626 in Rakovica bie Sarajevo), waas n betjuudenden Söldner- un Heerfierder in dän Trüütichjierigen Kriech. As privoaten Kriechsunnerniemer in heerskuppelken Apdraach waas hie in do Jiere 1620–1626 aan fon do fierende Söldnergeneroale in dän Kamp juun dän habsbuurchsken Kaiser un dän sien Ferbuundede (Spoanjen, Bayern un ju Katoolske Ligoa) un druuch uut persöönelke Gruunde weesentelk deertou bie, do Riekswirren uur do Unnerbreekengen fon 1620/21 un 1623 wai tou ferlaangerjen un tou n europäisken Kriech uuttouwiedjen.
Äquator
Die Äquator fon ju Äide is die ap hiere Bupperflakte ounnuumene Grootkring, ap dän sien Ieuwene (ju Äquator-Ieuwene) ju Äid-Oakse in't Lood stoant. Heel niep nuumen mout me fonsäärm kweede, dät ju Äide truch ju Ouplattenge an do Poole neen äächte Kuugel is, man moor sowät as n Rotationsellipsoid, buppedät sunt deer noch Bierge un Doale. Die Äquator is also uk naan niepen Kring, man die Unnerskeed is litjet.
Ju Äid-Bupperflakte wäd fon dän Äquator in een noudelke un een suudelke Hoolich-Kuugel apdeeld, deerfon kumt die latienske Noome "Aequator", die sowät as "Gliekmoaker" betjudt. Ap him beluuke sik do parallele Littik-Kringe, do tou ju Bemäitenge fon ju Äide in Noud-Suud-Gjuchte mäd Hälpe fon Brattenkringe bruukt wäide. Die Äquator sälwen häd ju geographiske Bratte 0°.
Die Snied fon ju Äquator-Ieuwene fon ju Äide mäd ju uum ju Äide toachte Heemels-Kuugel is die Heemels-Äquator. Dät is fonsäärm een Modell uut Äidiske Perspektive, dät foar ju Heemels-Bekiekenge fon ju Äide uut goadelk is, man nit mäd ju Reoalität uureenstimt.
In ju Geometrie wäd die Begriep Äquator in't Meene ap ju Kuugel in Ferbiendenge mäd een truch hieren Middelpunkt fäästlaide Oakse bruukt.
Mansfelder
Do Mansfelder
In n Häärst fon dät Jier 1622 besätte Groaf Ernst fon Mansfeld mäd sien twiske 5.000 un 8.000 Mon stäärke Truppen Aastfräislound (uk dän Buurich Stickhusen). Man deertruch äntstuud deer ne groote Knaphaid an Lieuwends- un Foddermiddele. In n Winter fon 1622/23 koom n Deel fon do ätter Ait touräächkierende Truppen fon Mansfeld uur de fäärsene Foan in Seelterlound. Ätter ju Uurlääwerenge plunnerden, broundskatseden un fernäilden do aal wät him in dän Wai koom. So skällen do Skäddeler deeruum hiere Säärkenklokke in dän Krätseldoabe fersinke lät hääbe. Man dän uur Winter wuuden do Mansfelder bie Ooldenait sloain.
Norwegisk
thumb|Sproakkoarte fon Norwegen Dät Norwegiske is ju Sproake fon Norwegen un wäd fon uungefeer 5 Millionen Moanskene baald.
Dät Norwegiske äntwikkelte sik un wuude in fjauer Varietäten standoardisiert:
Dät Bokmål wäd fon uungefeer 85-90% fon ju Befolkenge skrieuwen.
Iesloundsk
thumb|Deer wäd Iesloundsk boald Dät Iesloundske is ju Sproake fon Ieslound un wäd fon uungefeer 300.000 Moanskene boald.
Lier (Stääd)
Ju Stääd is uursproangelk äntsteen an ju Leda, man is uutsprat ätter ju Oamse. So kuuden uk do Seeskiepe in ju Stääd oun foare. Truch aal do Ferkiersferbiendengen, do bie Lier touhoope kuume, beskrieuwt ju Stääd sik as „Poute fon Aastfräislound“ (Tor Ostfrieslands).
In dät leete 14. un äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Lier kreech ju Stäädstoatus eerst in dät Jier 1823. In't Foaren waas Lier n Täärp mäd Määrkedgjucht, man funktionierde daach aal fuul laanger as ne Stääd.
Ju oolde Binnenstääd jält truch hiere historiske Huuse as een fon do fluchste Stääde in ju Region. Fjauer Buurgen, oolde Huuse un Säärken uut ferskeedene Jierhunnerde sunt in ju Stääd tou fienden.
Geografie
thumb|180px|Ju Steede, weer ju Leda in ju Oamse fljut.
Steede
Lier lait in dät Suude fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 20 Km. aastelk fon dät Groningerlound, un 40 Km. wäästelk fon Ooldenbuurich. Ju oolde Stääd is an ju Leda äntstounden, nit so fier wäch fon ju Mundenge. Ju Stääd Lier wuude gratter un gränset Däälich in dät Wääste an ju Oamse. Siet do Stäädsdeele Bingum un Nettelbuurich 1972 tou ju Meente Lier keemen sunt, lait dät Stäädsgebiet uk wäästelk fon ju Oamse un suudelk fon ju Leda. Do Skiepe, do fon See kuume, foare truch ne Seeslüüse, ju dän Hoawen skuult.
Geologie
Dät Säntrumgebiet fon ju Stääd lait ap n Uutlooper fon dän Oldenbuurichsk-Aastfräiske Geesträäch uut ju Iestied. Besunners in dät Säntrum un in Deele fon Loga un Logabirum fiendet me oafte Sounde un Blokleem in dän Boudem. Die Geesträäch wäd in dät Wääste, Suude un Suudaaste fon do Marske fon ju Oamse un Leda uumsingelt. Dät Gebiet appe Naite fon do Äien bestoant uut uursliekte Foane. In dät noudaastelke Deel fon dät Stäädsgebiet, in dät Noude fon dät Stääddeel Logabirum, rakt dät uk Foangruund. Uursprungelk hääbe in dät Noude fon ju Stääd uk ferskeene Soundbälte lain, do bit dät Begin fon dät 20. Jierhunnert oudreeget wuuden sunt. Däälich lait dät Stäädsgebiet twiske een un soogen Meter hööchte buppe NN.
Klima
Lier lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju Noudsee stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager.
Binnen ju mäitige Zone heert Lier bie dän Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.
Ju eerste Weederstation, ju tichtebie Lier lait, is in Oamde tou fienden.
Wälle: thumb|180px|Do Stäädsdeele fon Lier.
Stäädsdeele
Lier häd nüügen Stäädsdeele: Säntrum, Bingum, Heisfelde, Hohegaste, Leerort, Loga, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor.
Two Stäädsdeele sunt truch Woater skeeden fon de Rest fon dät Stäädsgebiet: Nettelburg lait suudelk fon ju Leda, in dät Uurledingerlound, Bingum lait wäästelk fon ju Oamse, in dät Reiderlound. Deertou rakt et tou Biespil noch Woongebiete, do bie ju Stääd heere, man neen oainstoundige Stäädsdeele sunt. Biespile sunt Siebenbergen, Logaerfeld un Eisinghausen.
Noabermeenten
Ju Stääd Lier lait säntroal in dät Fäästloundgebiet fon dän Loundkring Lier. Ju gränset an soogen fon do alwen Meenten in dän Loundkring. Dät sunt (ätter Klokwiesergjuchtenge, beginnende in dät Noudaaste) do Samtmeenten Hesel un Jümme, do Meenten Rauderfeen un Westoverledingen, ju Stääd Weener as uk do Meenten Jemgum un Moormerlound.
Geskichte
thumb|Ju Fäästenge Leerort Die Noome Lier waas aal uum dät Jier 792 bekoand. Die Fräisenapostol un Biskop fon Münster Liudger räisede in n Apdraach fon Karl die Groote truch do fräiske Lounde, un gjuchte ne Säärke in Lier ap.
In dät leete 14. Jierhunnert un in dät äddere 15. Jierhunnert waas Lier truch dän aastfräisken Haudling Focko Ukena dät politiske Säntrum fon Aastfräislound. Hie baude uum 1421 ju „Fockenbuurich“ un naamde sik Haudlin fon Lier. Focko Ukena hiede n Buund mäd do Piroaten, hiede Ocko II. tom Brok in ju Slacht fon Tjootern fersläin, un hiede dän Ärtsbiskop fon Bremen un do Groafe fon Ooldenbuurich besiegt. Do aastfräiske Haudlinge un Buuren fäilden sik fon Ukena sien Ienfloud un Macht betruued. Die „Buund fon ju Fräiegaid“ sätte sik juun Focko Ukena, un do beleegeren ju Fockenbuurich in dät Jier 1430, ju mäd dän Äidboudem liekmoaked wuude. So kuude ju Buurich, so as Ubbo Emmius skrieuwt, uk uur Ljuude, do een Betruuenge fon ju Fräiegaid weeren, neen Skuul bjoode. Nit fier fon ju Fockenbuurich, baude een fon do Erben fon Ukena, Hayo Unken, ju Harderwykenbuurich in dät leete 15. Jierhunnert. Hayo Unken un sien Harderwykenbuurich weeren neen Betruuenge foar do Ljuude.
Cirksena un ju Hansestääd Hambuurich bauden näie Hondelsweege truch do fräiske Lounde. In disse Tied wuude ju Buurich Stickhusen baud, toun Skuts fon do Hondelsweege. In dät Jier 1453 keem ju Fäästenge Leerort, un deermäd ju Lier, unner ju Heerskup fon Ulrich Cirksena. Unner Ulrich Cirksena sien Ätterkuumen wuude Leerort ju stäärkste Fäästenge in ju Region. Cirksena wuude 1464 dän Groaf fon Aastfräislound. Ju Stääd waas loange Tied Residenz fon do aastfräiske Groaven. Do weeren in dät 16. Jierhunnert oafte in Leerort. Ättertied wuude Aurk Residenz. In 1508 kreech Lier hiere Määrkedgjucht. Truch dän Hondel wuuks Lier. Lier hiede uum et Jier 1600 twisken 3.000 un 3.500 Ienwoonere un hiede uungefeer 500 bit 550 Huusen. Ju Waage wuude 1714 baud. Ätter dän Dood fon de lääste Fürst fon Aastfräislound in dät Jier 1744, Carl Edzark Cirksena, wuude Aastfräislound un deertruch uk Lier n Deel fon Prüüsen. 1756 begon de Soogenjierige Kriech, een Jier deerätter wuude Lier fon frantsööske un aastriekske Truppen besät. Ju Stääd wuude nit uutplunnerd fon do Soldoaten, man ju Stääd moust fuul Kontributionen betoalje un uk truch do Ienquartierengen waas ju Stääd sweer belastet. Fon aal do Skoade fon do Soldoaten in Aastfräislound, touhoope 358.557 Riekstoaler, waas bolde two Träädel, 226.096 Riekstoaler, fon dän Skoaden bloot in Lier un ju Evenbuurich.
thumb|left|280px|Die Hoawen fon Lier uum 1850. Ju Stääd kreech in dät Jier 1856 ne Toachferbiendenge mäd de "Hannoversche Westbahn", ju Iersenboan ferkoppele Oamde in dät Noude mäd dät Ruhrgebiet in dät Suude. Deermäd wuude Lier n säntroal Punt foar dän (Iersenboan-)Ferkier in Aastfräislound. Aastfräislound, un deertruch uk Lier, wuude 1866 wier Deel fon Prüüsen. Unner ju näie Heerskup wuude ju Infrastruktuur noch fääre äntwikkeld. Twiske 1867 un 1869 wuude ju Suchferbiendenge ätter Ooldenbuurich wai baud, 1867 keem ju Suchferbiedenge ätter Nieuweschans deertou. Deertruch wuude Lier dän säntroalen Punkt foar dän Suchferkier in Aastfräislound. 1900 keem noch ne Suchferbiendenge ätter Auerk und Wittmund deertou, ju bit 1956 foar dän Persoonenferkier un bit 1967 foar dän Frachtferkier bruukt wuude.
In dät Jier 1950 kreech Lier n näi Woapen. Dät Stäädswoapen wuude teekend ätter aan n Oudruk fon n Siegel uut dät Jier 1639. Ap n 1. Oktober 1955 kreech Lier sien Stoatus as oainstoundege Stääd. In dät Jier 1968 wuuden Heisfelde un Loga Stäädsdeele fon Lier, 1971 keem foulgede Leerort dan uk. Bingum, Hohegaste, Logabirum, Nettelburg un Nüttermoor wuuden in dät Jier 1972 Stäädsdeele fon Lier, weertruch ju Ienwoonertaal foar dät eerste Moal moor as 30.000 bedreech.
1971 wuude begonnen mäd dät sanierjen fon ju historiske Binnenstääd. Die uursproangelke Plan waas uum ne Flächensanierenge tou moakjen, juust as in ju historiske Binnenstääd fon Norden. Do engagierten Burgere juunsätten sik un fersoachten do Politiker tou beweegen, bloot ne Objekt- un Ensemblesanierenge truch tou fieren. 1990 waas ju Stäädsanierenge kloor. Ju sanierte historiske Binnenstääd hiede ne positive Uutwierkenge ap dän Tourismus un moakede Lier een fon do maast betjuudende Ienkoopstääde in Aastfräislound.
Ienwoonere
Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Lier :
Wirtskup
Die Hoawen fon Lier lait sowät hundert kilometer fon ju Noudsee (bie Borkum). Truch ne Slüüse is dän Hoawen fon Lier skeeden fon ju Leda un ju Oamse. 2011 wuude in n Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumesloain. Ju Bünting Gruppe is siet 1806 in Lier fertreeden un is een fon do grootste Oarbaidreeker fon ju Stääd. Bünting besit uk ferskeedene Supermäärke, man ju Firma is ap maasten bekoand uum sien Aastfräisentee.
Ferkier
Die Boanhoaf Lier ferbiendet ju Stääd ätter dät Wääste und Suude mäd Groningen un Münster, in dät Noude mäd Oamde un in dät Wääste mäd Bremen.
Noudelk fon ju Stääd lait dän Fljuchplats Lier-Papenbuurich. Die Fluchhoawen häd ne 1200 m loange asfaltierde Start- un Landengsboan. Die Fljuchplats Lier-Papenbuurich wäd foarallen bruukt foar nationoale un internationoale Charterfljugen, dän Wierkferkier fon Bedrieuwen uut ju Region Lier/Papenbuurich, Fljuche ätter do aastfräiske Ailounde, un wäd uk fon Privoatpiloten benutst. Mäd uungefeer 23.000 Fljuchbeweegengen älk Jier is dät aan fon do maast benutste Fljuchplatsen in Läichsaksen.
Die Hoawen lait uungefeer 97 Km. fon ju Mundenge fon ju Oamse (bie Borkum). Truch een Seeslüüse is dän Hoawen skeeden fon Leda un Oamse. In 2011 wuuden in dän Hoawen fon Lier 623.000 Tonnen uumsloain.
Medien
Bie ju ZGO Zeitungsgruppe Ostfriesland GmbH in Lier wäd ju Ostfriesen-Zeitung moaked, ju in gans Aastfräislound Abonnenten häd un fon Moundai bit Snäiwende ärskient. Dät Stäädsdeel Bingum lait in dät Reiderlound, also in dät Gebiet weer ju Rheiderland-Zeitung uut Weener fon Moundai bit Snäiwende ärskient.
Ferskeedene Blääde, do mäd Ansäigen finansierd wäide (so as Ostfriesland Kompakt, Sonntags-Report, Kurier am Freitag, Leer Aktuell), ferskiene älke Wieke of älke Mound, un skrieuwe uur lokoale Seeken.
In ju Stääd rakt et n Studio fon Radioseender Radio Ostfriesland.
Skoulen
In Lier rakt et soogen litje Skoulen un ferskeedene groote Skoulen. Dät Teletta Gross Gymnasium un Ubbo-Emmius-Gymnasium hääbe älk moor as 1.000 Skoulere. Dät Ubbo-Emmius-Gymnasium is ätter dät Johannes-Althusius-Gymnasium Oamde un dät Ulrichsgymnasium Norden dät träädooldste Gymnasium fon Aastfräislound. Ju Seefoartskoule in Lier is n Deel fon ju Hoochskoule Oamde/Lier. In ju Stääd rakt et uk ne Foulkshoochskoule foar dän Loundkring Lier, die Beroupsakademie Aast-Fräislound, die Kringmusikskoule, dät Studienseminar Lier, do Ferwaltengs- un Wirtskupakademie un uur privoate Bildungsiengjuchtengen.
Stäädräid
In dän Stäädräid fon Lier rakt et 38 Sitte. Ju Taal is fäästlaid in dät läichsaksiske Kommunoalferassengsgesäts, un jäild foar Meenten, do twiske 30.001 und 40.000 Ienwoonere hääbe. Do Räidsljuude blieuwe, ätter do wääld wuuden sunt, sitte foar fieuw Jier.
Altenburger Land (Loundkring)
Altenburger Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Lier (Stääd)
Stäädräid
Hierunner foulget dät Resultoat fon do Woalen fon n 11. September 2011:
Buurmäster
Die Buurmäster fon Lier is Wolfgang Kellner.
Fertreeder in dän Lounddai
Fertreeder fon dän Lounddai-Woalkring is Ulf Thiele (CDU) uut Uplengen. Hie ferdäägene sien Direktmandoat in dän Wahlkreis 83 (LIer), dät hie uk bie dän Woal 2003 (eerste moal) wonnen hiede. Bie do Lounddaiwoalen 2008 roate et do foulgende Resultoate:
Fertreeder in dän Buundesdai
Lier heert tou dän Buundesdaiwoalkring Unterems (Woalkring 26), die uut de Loundkring Lier un dät noudelke Deel fon dän Loundkring Oamselound bestound. Die Woalkring wuude tou dän Buundesdaiwoal 1980 näi touhoopebildet un is ätters nit moor annert.
Waskaran
thumb|200px|right|Die Waskaran fon't Wääste uut Die Waskaran (So hat hie ap Quechua, Spoansk: Nevado Huascarán) lait in ju Cordillera Blanca in do Anden un is mäd een Hööchte fon 6768 Meetere die hoochste Bierich fon Peru un die füüfthoochste fon Suudamerikoa. Die Waskaran lait in dän Waskaran-Nasjonoalpark. Die Bierich häd twäin Toppe, aan suudelken mäd 6768 Meetere un aan noudelken mäd 6655 Meetere.
Lier (Stääd)
Fertreeder in dän Buundesdai
In dän Buundesdai wäd dän Woalkring fon ju Gitta Connemann (CDU) fertreeden.
Waskaran
Bierichstiegeräi
Die noudelke, wät läigere Top fon dän Waskaran wuude al ap dän 2. September 1908 fon ju US-amerikoanske Bierichstiegerske Annie Smith Peck touhoope mäd dän Zermatter Bierich-Fierder Rudolf Taugwalder betwoangen. Dät broachte ju Bierichstiegerske internasjonoal Ounärkannenge, uumdät ju deermäd dän Hööchte-Rekord foar Wieuwljuude heelt.
Lier (Stääd)
Fertreeder in dän Buundesdai
Bie do Buundesdaiwoal 2009 roate et do foulgende Resultoate:
Waskaran
Bierichstiegeräi
Ju Eerst-Bestiegenge fon dän haagere, suudelke Top slumpede ap dän 20. Juli 1932 een düütsk-aastriekiske Expedition unner ju Fierenge fon Philipp Borchers. Ieuwenske Borchers roakeden Erwin Schneider, Wilhelm Bernard, Hermann Hoerlin un Erwin Hein dän Top.
Lier (Stääd)
Bauwierke
thumb|220px|Ju Evenbuurich thumb|220px|Dät Räidhuus thumb|220px|Groote Säärke Lier is gjucht bekoand uum sien historiske Binnenstääd, ju fon 1971 bit 1990 sanierd wuuden is. In ju Stääd rakt et 365 Bauwierke unner Toankmoalskuul. Deertou kuume noch 35 Ensembles mäd touhoope 233 Bauten.
Waskaran
Katastrophen
Fon dät noudelke Top fon dän Waskaran brieken ap dän 10. Januoar 1962 baldoarich groote Fäls- un Iesmassen ou. Mäd een Gauegaid fon sowät 120 km/h geenen do deel. Moorere Täärpe wuuden fon ju Steenlawine uurruld. Ju Toal fon do Offere wäd twiske twoduusend un fjauerduusend Ljuude taksierd.
Lier (Stääd)
Bauwierke
Dät Räidhuus uut dät Jier 1894 is baud in Renaissancestil. In Barokstil sunt ju Waage fon 1714 un dät Amtsgericht fon 1720 baud wuuden. Dät Räidhuus un ju Waage heere däälich tou do maast bekoande Bauwierke fon Lier. N uur Bauwierk in Barokstil is dät Amtsgericht fon 1720, fröier n Palais.
In Lier rakt et fjauer sonaamd Buurige. Bie do bee ooldste Buurige gungt et uum Steenhuuse, wilst do uur Slotte sunt. Ju Harderwykenbuurich is in dät eerste Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert baud wuuden un is deermäd ju ooldste Buurich fon Lier. Ju Hanebuurich is fon dät Jier 1621. Uum 1650 äntstuude ju Evenbuurich, weerfon ju Foarbuurich noch behoolden is. Dät Slot wuude 1861 in näigotiske Stil uumbaud, in keem nit sunne Skoade uut dän Twäiden Waareldkriech. Fon 2004 bit 2006 is ju Evenbuurich ätter historiske Plane rekonstruiert. Ju Philippsbuurich waas uum 1730 kloor un is n Slot in Barokstil.
Tou do maast bekoande Säärken heere ju Luthersäärke (Baujier 1675) un ju Groote Säärke (1785-1787). Ju Groote Säärke is ju Haudsäärke fon ju evangelisk-reformierte Loundssäärke in Düütsklound.
Parks
Lier häd ferskeedene Parks so as dät Slospark fon ju Evenbuurich un dät Philippsburger Park fon ju Philippsbuurich. Dät grootste Park is dät Julianenpark, un wuude 1889 ätter ne privoate Initiative fon dän Groaf Carl Georg von Wedel anlaid. Dät Julianenpark wuude 1929 ferkooped an ju Stääd Lier.
In dät Stääddeel Logabirumerfeld rakt et groote Waalheckengebiete, in dät Stääddeel Logabirum rakt et uk Wooldflächen.
Museen
In Lier rakt et dät Heimatmuseum, dät Teemuseum fon ju Bünting-Gruppe, dät Böke-Museum mäd Wierke fon dän Kunstler Karl-Ludwig Böke, dät Haus Samson (n Museum foar Woonkultuur in dät 18./19. Jierhunnert) un dän Museumhoawen mäd historiske Skippe. N uur Steede weer me Kunst fiende kon is dät Kunstsäntrum Coldam.
Feranstaltengen
Alle Jiere wäd in n Häärst dät Gallimarkt heelden weerfon ju Geschichte wieruumegungt ätter dät Jier 1508. Dät is dät grootste Jiermäärked in dät Noudwääste fon Düütsklound. N Deel fon dät Jiermäärked is dät Fäimäärked, wäkke in ju Ostfrieslandhalle heelden wäd. Alle two Jiere wäd ju Ostfrieslandschau, ne Messe foar Bedrieuwe un Fereende uut ju Region, heelden.
Die Ossiloop is ne Loopferanstaltenge un wäd alle Jiere organisiert. Disse Loopferanstaltenge begint in dät Julianenpark un eendet in Bensersiel. Ne uur Feranstaltenge is n Citylauf Leer mäd uungefeer 2.000 Deelniemere. Ju Feranstaltenge wuude 1991 eerstmoals organisiert un wäd nu uk alle Jiere in September heelden.
Älk Jier wäd in Juli ju Feranstaltenge Leer Maritim, n internationoal Tourenskipperträffen, heelden. Die sportelke Hööchtepunkt deerbie is ne Droakebootregatta. In älk uungeroade Jier wäd tou glieke Tied mäd Leer Maritim n Stäädsfäst organisiert. Juust so wäd älk Jier in ju lääste Wiek fon August of ju eerste Wiek fon September ju traditioneele Leeraner Ruderregatta (DRV Regatta) heelden. Besunnere Hööchtepunkt deerbie is die buundeswied eenmoalige Nachtsprint.
In dät Kulturzentrum Zollhaus wäide räägelmäitich Konsärte anbeeden. Deer wäide uk Kabaretferanstaltengen, Uutstaalengen un Bäidentjooter heelden. In dät Jugendzendtrum un dän Kulturspeicher wäide uk Konsärte heelden.
Gäiste
Spil
Wült sunt bloot bääte do Punkte, wiete do Spilere nit monken junner Gäiste wät goude of ferdulde sunt.
In Foulge bewääg ääl Spiler aan Gäist aan Äkker horizontoalich of vertikoalich (links, gjuchter, foudels of räägels) ; dach kann er een junner Gäist fange (bloot deerätter wies er dät et een goude of ferdulde Gäist is).
Een Spiler winne wan er do 4 goude junner Gäiste fange hat, oaber ferljoose er wan er do 4 ferdulde Gäiste fange hat. Er kann uk winne wan er een fon sin goude Gäiste truuge eene do 2 Uutgunge an junner Eend fon de Slot uutrukje hat.