cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dominica
Befoulkenge, Gloowe un Sproake
Ieuwenske ju Amtssproake Ängelsk is Dominica-Kreoolsk, een Varietät fon dät frantsöösk-basierde Antillen-Kreoolske, dät do Baalere sälwen "Patwa" (fon frantsöösk "Patois") naame, een fuul bruukte Uumgongssproake. Ieuwenske dät wäd uk een sproakelke Varietät mäd dän Noome Kokoy boald, dät is een Mongelse uut dät Dominica-Kreoolske un dät Pidgin-Ängelske fon do Leeward Islands (dän Deel fon do Ailounde uur dän Wiend, wier uk Dominica tou heerd). Do Uur-Ienwoonere fon Dominica hääbe fröier un aleer een Arawak-Sproake boald, man die grootste Deel fon ju indioanske Befoulkenge is in ju touleekene Moorhaidsbefoulkenge apgeen, un do, do noch foar sik sunt, konnen hiere oolde Sproake uk nit moor baale. Een äänelke Sproake is dät Garifuna, dät foaraaln ap dät middel-amerikoanske Fäästlound boald wäd.
Gnaeus Pompeius Magnus
Twist mäd Caesar
Man ju Loage waas nit beeter foar him, un kuude Pompeius nit juun Caeasar winne. Ju äntskeedende Slacht waas ap dän 9. August 48 f. Kr. ju Slacht fon Pharsalos, wier Caesar Pompeius läip sluuch.
Dät eerste Triumviroat
Uum sien touniemende Isolatsjoon tou äntgungen, sloot hie in 60 f. Kr. n informellen Buund mäd dän rieken Marcus Licinius Crassus un mäd Gaius Iulius Caesar, die foar't Foulgejier foar'n Consul kädden waas. Do träi Monljuude stöänden sik juunsiedich un kuuden somäd hiere Interessen beeter truchsätte. Die Buund wuude leeter as dät Eerste Triumviroat bekoand.
Twist mäd Caesar
Pompeius sätte sik ätter ou ätter Ägypten, wier hie foar do Oogene fon sien Wieuwmoanske möärend wuude, as hie ap dän 28. September ounkoom. Sin Kop wuude tou Caesar broacht, die huuld hääbe skäl, do Möärendere Stroafe roate un ju Äske fon Pompeius dät Wiedewieuw foar ju Begreeuwenge roate.
Dominica
Dominica (amtelk Commonwealth Dominica) is aan Ailoundstoat in do Litje Antillen, nieper: do Ailounde uur dän Wiend, in ju aastelke Karibik. Die Stoat gungt uur dät heele lieknoomige Ailound un heert tou dän Commonwealth of Nations.
Befoulkenge, Gloowe un Sproake
Ju Moorhaid fon ju Ailoundbefoulkenge is roomsk-kathoolsk (61.4%) ieuwenske dät hääbe sonaamde Fräisäärken een groote Betjuudenge. Aaltouhoope sunt (ätter een Statistik fon 2010 ) 94,4% Kristen, 3% honge nit naier bestimde ethniske Religionen oun, 0,5 % sunt nit religiös, 0,1% sunt Muslime un 2,0% hääbe uurs ne Religion.
Dominica duur nit ferwikseld wäide mäd ju Dominikoanske Republik ap dän aastelken Deel fon Hispaniola - dät is gans uurs n Lound.
Foargeskichte un Äddere Geskichte
Twäidens kon uk nit kweeden wäide, dät do Kariben ju arawakiske Befoulkenge uutrooded hieden. Noch bit uum 1920 wuude ap do Litje Antillen fon Indioanere een Arawak-Sproake boald. Daach is bekoand, dät ju Befoulkenge foar kriegeriske Ljuude uut "Carib" of "Canib" Nood hieden, wiertruch dät Woud "Caniba" in't Spoanske uurnuumen wuude un fon deer uut in Masse Sproaken uurgeen. Dät is die Uursproang fon dät Woud "Kanniboale". Do Ailound-Kariben (Kalinago) kontrollierden do Ailounde twiske 1400 un 1700, sunt deer as Bootjere uumetouleeken un hääbe Wieuwljuude roowed. Fermoudelk hääbe jo sik uurloang mäd ju Arawak-Befoulkenge fermisked.
Loage un Mäiten
left|300px|Koarte fon Dominica Dät Ailound Dominica heert tou do sonaamde Wääst-Indiske Ailounde, un deerfon tou do Antillen, do ju Karibiske See fon dän rästelken Atlantik ouskeede. Monken do Antillen heert Dominica tou do Litje Antillen, un monken do Litje Antillen tou do sonaamde Ailounde uur dän Wiend, do dät aastelke Skeed fon ju karibiske See uutmoakje. Die noudelke Deel fon do Ailounde uur dän Wiend is ap Ängelsk as "Leeward Islands" bekoand, un fon düsse Leeward Islands is Dominica dät suudelkste Ailound.
Foargeskichte un Äddere Geskichte
Do ooldste archäologiske Funste, do moanskelke Besiedelenge ap Dominica bewiese, läite sik twiske 5000 un 3100 foar Kristus datierje.
Gnaeus Pompeius Magnus
Twist mäd Caesar
Ap dän 10. Januoar geen Caesar mäd sien Troppen uur dän Rubikon.
Dät eerste Triumviroat
Dät Triumviroat wuude in 56 f. Kr. ap Caesar sin Foarsleek ferloangerd, sodät Pompeius un Crassus foar't twäide Moal touhoope Consul wäide kuuden un Caesar noch fieuw Jiere moor sien Proconsuloat in Gallien hiede.
Dominica
Ferwaltengs-Iendeelenge
Wälle: Central Statistical Office of Dominica (zitierd ätter ju düütsksproakige Wikipedia)
Gnaeus Pompeius Magnus
Dät eerste Triumviroat
In 52 f. Kr. hilkede Pompeius dät Wiedewieuw fon Crassus, Cornelia Metella.
In 54 f. Kr. stoorf Pompeius sien Wieuwmoanske Iulia inne Kroam.
Twist mäd Caesar
Ap dän 7. Januoar 49 f. Kr. kreech Pompeius dän Apdraach, ju Republik juun Caesar tou ferdäägenjen. Man hie hiede deer nit moor ju bääste Foaruutsättengen tou, uumdät do maaste fon sien Troppen in Spanien wieren.
Dominica
In ju Sproake fon do Uur-Ienwoonere wuude dät Ailound, wier dät masse Bierge rakt, Wai'tukubuli naamd, dät hat sowät as hieren Lieuw is hooch.
Dominica as uunouhongich Lound
Eersten Premierminister wuude Patrick John fon ju sosjoaldemokroatiske DLP. Sien Regierengstied waas bestimd fon persöönelke Foardeels-Noame un Korruptsjoon, wät tou blouderge Demonstratsjoonen fierde. Een nasjonoal Noodstounds-Komitee, dät Commitee for National Salvation (CNS) wäälde ap dän 21. Juni 1979 dän Wirtskupsminister Oliver J. Seraphin tou'n Premier. In dän Juni 1980 wuude Mary Eugenia Charles fon ju Paatäi DFP as Ätterfoulgerske wääld un bleeuw as eersten Wieuwelken Stoats-Boas 15 Jiere in't Boantje. In 1981 roate dät two Putsk-Fersäike juun ju Premier-Ministerske. Die eerste waas fon Frederick Newton organisierd, dän Uppermon fon dät Militär fon Dominica. Die Fersäik slumpede nit, Newton wuude in 1986 aphonged, un dät waas ju eensige Waigjuchtenge in ju Geskichte fon't uunouhongige Dominica. Die twäide Putsk-Fersäik waas ju sonaamde Operation Red Dog, as een Gruppe uum dät amerikoanske Ku-Klux-Klan-Lid Mike Perdue, dän düütsk-kanadisken Neo-Nazi Wolfgang Droege un dän barbardisken Woapen-Smuggler Sydney Burnett-Alleyne ploande, dät Ailound tou stoarmjen un dän fröieren Premier-Minister Patrick John wier ien tou sätten. Ap dän 27. April 1981 wuude Droege touhoope mäd oachte uur Monljuude in't US-amerikoanske New Orleans fääst nuumen, as jo sik mäd een Boot ful Woapen un mäd een Nazi-Foone kloor moakeden uum ap'e Raise tou gungen. Deermäd waas die twäide Fersäik uk al foarbie. In 1995 ferloos ju Premierministerske ju Woal, hieren Ätterfoulger wuude Edison James (UWP). In 2000 wuude wier wääld un Roosevelt Bernard "Rosie" Douglas wuude Premier-Minister. Man hie stoorf noch in dät sälge Jier, ap dän 1. Oktober 2000. Sin Ätterfoulger wuude Pierre Charles, die ap dän 6. Januoar 2004 uk stoorf, ätters koom Roosevelt Skerrit in't Boantje. Skerit is bit däälich (Stound: Januoar 2020) Premier-Minister fon Dominica.
Foargeskichte un Äddere Geskichte
In düsse Tied häd ap dän 3. November 1493 die Seefoarder Christoph Kolumbus wilst sien twäide Raise dät Ailound Dominica äntdäkt, un hie roate dät Ailound sin Noome, uumdät dät juust Sundai waas ("Sundai" hat ap Latiensk "Dominica"). Man Kolumbus betried dät Ailound nit, un dät bleeuw noch loange een Refugium fon do (arawakisk baalende) Ailound-Kariben. In't Jier 1796 wuude dät Ailound St. Vincent britisk, un fon ju deer lieuwjende Misk-Befoulkenge uut Indioanere un fluchtede afrikoanske Sklouen - do uk ju oolde Arawak-Sproake boalden - wuuden duusende deportierd. Dät sunt do Foaroolden fon do Garifuna, do bit däälich, foaraaln ap dät middelamerikoanske Fäästlound, ju Garifuna-Sproake baale, een Arawak-Sproake mäd afrikoanske un karibiske Elemente. Ätter düsse Deportatsjoonen wäch fon St. Vincent waas Dominica dät lääste Ailound, dät noch fon Indioanere kontrollierd waas.
Loange Tied wuude ju Uur- un Äddergeskichte fon do litje Antillen so deerstoald, dät eerste do "Ciboney" ap dät Ailound lieuwed hääbe, dan do freedelke Arawak keemen sunt, do ap't lääste fon do kriegeriske Kariben uutrooded wuuden.
Gnaeus Pompeius Magnus
Pompeius moaket sik n Roup as Fäildheer
In 70 f. Kr. wuude hie touhoope mäd Marcus Licinius Crassus, die noch fuul moor juun dän Sklouen-Apstound kamped hiede, Consul. Dät waas dät hoochste Amt un kuude man foar een Jier beheelden wäide.
Dominica
Ferwaltengs-Iendeelenge
300px|right|Koarte fon do Parishes (Säspele) ap dät Ailound
Gnaeus Pompeius Magnus
Dät eerste Triumviroat
In 53 f. Kr. stoorf Crassus in dän Kriech juun dät Parther-Riek, wilst Pompeius wier beeter mäd dän Senoat stuude. Uumdät hie Nood hiede, Caesar sien Moacht kuude tou groot wäide, briek dät eerste Triumviroat.
Dominica
Loage un Mäiten
Dominica häd een Flakte fon sowät 750 km², is wät minner as 49 km loang un nit moor as 23 km breed. Dät lait twiske do frantsööske Karibik-Ailounde fon two Uursee-Départements: Guadeloupe in't Noude un Martinique in't Suude. Sowät 250 km in't Wääste lait dät uunbewoonde Ailound Aves, dät de facto tou Venezuela heert, uk wan een Riege uur Stoaten deer uk Ounspröäke ap stoalt (fröier uk Dominica).
Kolonioaltied
Al 1627 waas Dominica oun dän Earl of Carlisle keemen, un Änglound eenigede sik in 1635 mäd Frankriek, dät fersoacht hiede, do Bewoonere tou Missionieren, dät me dät Ailound sien oaine Befoulkenge uurläite skuul. In 1748 koom Dominica amtelk tou Frankriek, man do Frantsoosen roaten dät Ailound in 1763 oun do Briten tourääch. In 1768 kreech dät Ailound een oaine legislative Fersammelenge. Fon 1783 bit 1788 wier een poor Jiere frantsöösk. In düsse Tied faalt ju Maroon-Revolte fon 1784, as ju Nit-Wiete Befoulkenge foar hiere Gjuchte apstuude. Fon 1788 oun waas Dominica wier bie do Briten, do dät in 1805 tou een Kolonie ferkloorden. In 1831 kreech ju Nit-Wiete Befoulkenge fulle Burger-Gjuchte, ap dän 1. August 1834 wuude die Slavery Abolition Act gultich, die in do maaste britiske Kolonien ju Skloueräi ferbood. Fluchtede Sklouen fon frantsööske Noaber-Ailounde kuuden ap Dominica unnerkuume. Die Swotte Befoulkengsdeel hiede nu politisken Ienfloud un ferfoulgede fonsäärm uur wirtskuppelke Interessen as ju rieke wiete Minnerhaid, sodät do Wiete bolde Lobbyismus foar moor direkte Kontrolle truch dät britiske Muurlound bedreeuwen. In 1865 wuude dät Ailound Krounkolonie, man praktiske Uutwierkengen hiede dät eerste in 1898, as die Ferwalter Sir Hesketh Bell deer wai soand wuude.
Gnaeus Pompeius Magnus
Dät eerste Triumviroat
In 59 f. Kr. hilkede hie Caesar sien Dochter Iulia, uum dän Buund stäärker tou moakjen.
Twist mäd Caesar
Eerste in dät Eende fon't Jier waas die Bupperbefeel foar Pompeius unner Täk un Fäk.
Dominica
Die Wai ätter ju Uunouhongegaid
In 1938 doarsten Paatäien gruunded wäide. In 1951 wuude dät Woal-Gjucht fernäierd, sodät sik dät nit moor oun dät Fermuugen orientierde, un uk Wieuwljuude kreegen een Stäm-Gjucht. In 1957 kreech Dominica aan eersten Chief Minister. In dän Uunouhongegaids-Prozäss wuude eerste in 1958 ju Wäästindiske Föderation gruunded ju uut Dominica un een Riege uur Ailounde bestuude, do touhoope Stappe foar Stappe een uunouhongich Lound wäide skuulen. Man as do Burgere fon Jamaika ap dän 19. September 1961 in een Referendum moorhaidelk foar dän Uutreed fon Jamaika uut ju Föderatsjoon stämden, duurde dät nit loange, un ju Föderatsjoon briek in heel un aal uutnunner. Ju existierde bloot noch bit tou dän 31. Moai 1962. In 1967 kreech Dominica een fiergungende Autonomie, man Ferdäägengs- un Buutepolitik wuuden fääre fon do Briten bedrieuwen. Ap dän 3. November 1978 wuude ju Uunouhongegaid proklamierd, sänt dän 8. Dezember 1978 is Dominica Lid fon do Fereende Natsjoonen.
Galápagos-Ailounde
thumb|right|250px|Satellitenbielde fon do Galápagos-Ailounde Do Galápagos-Ailounde (spoansk: Islas Galápagos; amtelk: Archipiélago de Colón) sunt aan Ailound-Koppel in dän Pazifik. Do Ailounde lääse ap un uum dän Äquator, sowät duusend Kilomeetere wäästelk fon ju Kuste fon Ecuador in Suud-Amerikoa. Jo heere uk politisk tou Ecuador, wier jo as Provinz Galápagos mäd ju Haudstääd Puerto Baquerizo Moreno organisierd sunt. Die Noome fon do Ailounde lat sik ou fon dät spoanske Woud Galápago, dät hat sowät as Wulst-Soadel un belukt sik ap dän Skildpudden-Panser, die bie wäkke Unner-Oarden fon ju Galápagos-Hüünenskildpudde in dän Näkke-Beriek as n Soadel uutsjucht.
Dät besunnere Plonten- un Dierte-Lieuwend fon do Ailounde heert tou dät Waareld-Natuur-Äärfgoud fon ju UNESCO. Deer is uk n Nasjonoalpark ap do Ailounde. Sowät 97 % fon ju Loundflakte fon do Galápagos-Ailounde un sowät 99 % fon do Woaterflakten deer uumetou binne ju Uutsluutende Wirtskups-Zone stounde deertruch unner strommen Natuur-Skuts. Ju Nutsenge truch Buuräi un Fiskeräi, juust so as dät Betreeden fon do Ailounde un dät Befoaren fon dät Woater sunt strom räägeld un wäide truch ju Nasjonoalpark-Ferwaltenge in Puerto Ayora kontrollierd.
Koarte
none|600px|alt=Topogroafiske Koarte fon do Galapagos-Ailounde|Topogroafiske Koarte fon do Galapagos-Ailounde
Loage, Doaten, Flakte
Do Galpagos-Ailounde, sowät 1000 Kilomeetere wäästelk fon dät Suudamerikoanske Ecuador in dän Pazifik, hääbe aaltouhoope een Flakte fon 8010 km². Dät grootste Ailound is Isabela mäd 4.588,1 km², man dät sunt moor as hunnerttrüütich Ailoune, wierfon 13 een Flakte fon moor as 10 km² hääbe. Aal do Ailounde, do gratter sunt as aan Quadroatkilomeeter, stounde in ju ätterfoulgjende Tabelle:
Vulkoanismus
Do Ailounde hääbe aan vulkoansken Uursproang. Jo lääse ap ju Nazca-Ploate, een fon do Lithosphären-Ploaten, wier ju Äid-Koarste un die Äid-Moantel uut apbaud sunt. Düsse Nazca-Ploate bewääget sik uur aan Hot-Spot, die bit däälich Uurseeke fon Vulkoanismus ap do Ailounde Isabela un Fernandina is. Wichtige aktive Vulkoane ap düsse Ailounde sunt La Cumbre ap Fernandina un Wolf ap Isabela. Düsse bee Ailounde mäd aktive Vulkoane sunt geologisk junger as do uur, do allere Ailounde lääse in dät Suud-Aaste.
Plonten
Do ap Galápagos heemske, nit-endemiske Plonten-Oarde sunt foar'n grootsten Deel uk in't benoaberde Suud-Amerikoa tou fienden. Uumdät blot min Oarde een Gruunder-Populatsjoon ap do Ailounde etablierje kuuden, is ju Oarde-Touhoopesättenge ap do Galápagos-Ailounde "disharmonisk", uurs as ju "harmoniske" Flora fon dät Fäästlound. Dät rakt deer biespilswiese neen Poolmen, neen Näddelboome un neen Bignoniaceae. Man wäkke Plonten-Gruppen hääbe een adaptive Radiatsjoon truchmoaked, also een Fermoorenge fon do Oarde truch Besättenge fon fräie ökologiske Nisken un Spesjoalisierenge. Biespiele deerfoar sunt in do Sleeke Scalesia, Opuntia un Chamaesyce tou fienden thumb|right|250px|[[Opuntia echios, boomfoarmigen Fiegen-Kaktus ap Santa Cruz, Galápagos]] Ap do Galápagos-Ailounde rakt dät soogen unnerskeedelke Vegetatsjoons-Soonen, ouhongich fon ju Hööchten-Loage. . Man wo düsse Soonen uutbielded sunt, deer rakt dät baldoarige Unnerskeede twiske do ferskeedene Ailounde. Ap San Cristóbal rakt dät biespilswiese bloot fjauer fon düsse Soonen. Ap dät Ailound Española rakt dät bloot ju druuge Kusten-Soone un ju Uurgongs-Soone. Ap Fernandina is ju Vegetatsjoon ap litje "Vegetatsjoons-Ailounde" beskat, do neen Lava oukriegen hääbe, un me findt een hooch gungende druuge Soone juust so as een Soone fon dän Scalesia-Woold. In ju hier foarstoalde Wiese Sunt do Vegetatsjoons-Soonen besunners ap Santa Cruz uutbielded:
thumb|right|250px|Scalesia pedunculata auf der Insel Santa Cruz
In do haagere Loagen (Scalesia-, Miconia- un Pampa-Soone) fon do Galápagos-Ailounde hääbe do Swäitgäärse (Poaceae) mäd 66 Oarde (deerfon 10 endemiske Oarde) un do Suurgäärse (Cyperaceae) mäd 35 Oarde dän Sweerpunkt fon hiere Ferspreedenge.
Fon do kunstelk ienfierde Plonten-Oarde (Neophyten) sunt düsse besunners problemoatisk: Äächte Guave (Psidium guajava; wäägen hiere Fruchte al in 1858 ienfierd, ju Plonte fertringet Scalesia un Miconia), die Chinaboarkenboom, Cinchona succiruba (ap Santa Cruz ienfierd, oafter tou fienden in ju Miconia-Soone), Lantana camara, ap Floreana) un ju Oard Rubus niveus'', ju heert tou do Brummelse Bäien, ap San Christobal).
Dierte
Wäkke fon do Dierte sunt:
Geskichte
Do Galápagos-Ailounde wuuden ap dän 10. Meerte 1535 truch Toufaal fon do Spoaniere äntdäkt. Tomás de Berlanga, die domoalige Biskop fon Panama, koom mäd sien Ljuude ap dän Wai ätter Peru fon dän Kurs ou un stroundede ap een fon do Vulkoan-Ailounde. Moorere Deege broachten jo deer tou un soachten ätter Drinkwoater. Tjoon Hoangste un twäin Spoaniere fertoarsteden. Do rästelke dronken dän Sap fon do Kakteen un moakeden Joagd ap Seeleeuwen un Hüünenskildpudden. In een Slucht foonten jo läiweloa nouch Drinkwoater, uum wier ätter Huus wai tou sailjen.
In't 19. Jierhunnerd wuuden do Ailounde ätter do Hüünenskildpudden in Islas Galápagos uumebenaamd. Ap dän 12. Februoar 1832 noom Generoal José María Villamil do Ailounde foar Ecuador in Besit. Hie naamde do Ailounde Archipiélago del Ecuador. Ju eerste stoadige Besiedelenge fon do Ailounde begon. In't Foaren wieren do Ailounde in dän Besit fon do Spoaniere weesen, man do hieden deer neen Interesse oun häiwed. in 1835 besoachte Charles Darwin do Ailounde. Hie betried ap dän 18. September 1835 foar dät eerste Moal een fon do Ailounde, San Christóbal un ferwielde ätters noch wät moor as n Mound, uumdät deer Fermäitengs-Oarbaiden un dät Sammeljen fon Plonten- un Dierteprouwen tou dwoon wieren. In düsse Tied oachtede hie noch nit so ap do leeter so naamde Darwin-Finken, un hie beoachtede uk nit, as die Direktor fon een Stroaflings-Leeger ap Floreana him fertälde, dät do Hüünenskildpudden aal deerätter, ap wäk Ailound jo heemsk sunt, een unnerskeedelke Panser-Foarm hääbe. Eerste in dät Jier 1837, as John Gould sien Oarbaiden uur do fon Darwin meebroachte Darwin-Finken eepentelk moaked hiede, koom Charles Darwin in't Ättertoanken uur aan muugelken Wonnel fon do Oarde, wät ap't lääste tou sien Evolutsjoons-Theorie uur ju Natüürelke Selektsjoon fierde. Man bit Darwin sien groot Wierk On the Origin of Species uutroate, moasten noch moor as two Jiertjaande ferstrieke, dät waas ap dän 24. November 1859. In 1892 wuuden do Galapagos-Ailounde tou Eeren fon ju Äntdäkkenge fon Amerikoa truch Christoph Kolumbus in Archipiélago de Colón ("Kolumbus-Archipel") uumebenaamd.
In do 1920er Jiere lieuwden ap do Ailounde sowät 400 Moanskene. In 1953 äntdäkte die norwegiske Archäologe Thor Heyerdahl Räste fon fröiere Siedelengen ap Santa Cruz un Floreana (Santa Maria). Een Tjuudenge fon düsse Befunste is, dät jo fon fröiere europäiske Seefoardere bie Twiskeloundengen stomje kuuden. Masse Ailounde, so as Floreana of Isabela, wieren in Deele fon dät 19. un 20. Jierhunnerd Stroafkolonien.
In 1959 ferkloorde ju ecuadorioanske Regierenge do Galápagos-Ailounde tou dän Nasjonoalpark Galápagos. Tou düsse Tied tälden do Ailounde sowät 1000 Ienwoonere. In 1968 wieren 97 % fon ju Lound-Flakte unner dän Skuts fon dän Nasjonoalpaark stoald, man Siedelgen un Lond, dät do al in Buurenhounde waas, kreech Bestoundsskuts. Sänt 1978 stounde do Ailounde ap ju UNESCO-Liese fon dät Waareldnatuuräärfgoud. In 1996 koom dät tou ju Uutroupenge fon dät Marine-Reservoat Galápagos truch dät Instituto Ecuatoriano Forestal de Areas Naturales y Vida Silvestre. In 1998 wuude die Skuts fon dät Marine-Reservoat Galápagos truch dän Nasjonoalpark in gjuchtelk fäästlaid. In 2001 wuude dät Waareldnatuuräärfgoud uum dät Marine-Reservoat fergratterd. Fon 2007 bit 2010 waas dät Natuur-Äärfgoud fon ju UNESCO as "in Gefoar" ienoardend, bit 2010 stuude dät uk noch ap'e Roode Lieste.
Bio-Geografie
Uumdät do Galápagos-Ailounde so wied wäch sunt fon uur Lound, häd sik deer een groote Fuulfoold fon endemiske Dierte- un Plonten-Oarde äntwikkeld. Truch ju Ienfierenge fon froamde Oarde (Neobiota) un truch ju Joagd in't 19. Jierhunnerd sunt masse besunnere Dierte- un Plontenoarde bienaist uutrooded wuuden. Ju Galápagos-Hüünenskildpudde wass toun Biespil loange betruued truch Säägen, do tou Begin fon't 18. Jierhunnerd ienfierd wuuden sunt. Do hääbe do groote Skildpudden ju Neerenge wächfreeten. Man in 2007 sunt so Säägen aal doodskeeten wuuden, toun Deel sogoar fon Hoochskruuwere uut, sodät do Skildpudden düt Problem nit moor hääbe. Man foar aal do Dierte, do oun ju besunnere Ailound-Uumewaareld ounpaased sunt, besunners foar do Nääste fon do Fuugele, sunt truch do moanskelke Ienwoonere un besunners truch do Huunde, Katte un Rotten, do do meebroacht hääbe, betruude. Truch Lieuwendsmiddel-Lääwerenen kuume oafter Parasiten, Kroankhaids-Ärräägere, Dierte un Plonten ap do Ailounde. Binne tjoon Jiere sunt aleenich 200 näie Oarde ap do Ailounde keemen, deerbie Parasiten, do dät Bloud fon Finken-Suukene drinke, of Malaria-Ärräägere, do Pinguine befaale. Ju meebroachte Frucht-Fljooge Ceratitis capitata is een gefoarelke Ploage, uumdät ju masse ferskeedene Kultuur-Plonten befaale un hiere Fruchte ferfuulje läite kon.
Klima
Ju Rientied duurt mäd aan Top in dän April fon Januoar bit Juni. Dät uurige Jier uur faal bienaist naan Deelsleek. Bloot in do haagere Loagen rakt dät, foaraal oun ju Suudaaster-Siede fon do haagere Ailounde aan fienen Stoaf-Rien ("Garua") un somäd uk aal dät Jier loang gräine Vegetatsjoon.
Uk wan do Ailounde ap'e Naite fon dän Äquator lääse, is dät Klima apgruunde fon dät mäd 20 Groad Celsius ferhooldnismäitich koolde See-Woater (fon dän Humboldt-Stroom un fon't apstiegende Jüpten-Woater) gemäitigeder, as me toanke skuul. Dät neerstofrieke Jüpten-Woater is feroantwoudelk foar dän Oarde-Riekdum rund uum dän Archipel tou.
Dierte
thumb|right|250px|[[Galápagos-Seeleeuwe]] thumb|right|250px|[[Blaufußtölpel]] thumb|right|250px|[[Galápagos-Hüünenskildpudde]] thumb|right|250px|[[Druusenkop]] thumb|right|250px|[[See-Leeguoan]] thumb|right|250px|[[Roode Klippenkrabbe]] thumb|right|250px|Xylocopa darwinii, ju eensige Iemen-Oard ap do Galápagos-Ailounde
Eermodärne Tied
thumb|Koarte fon Europa in 1648 Ju Eermodärne Tied is n Deel fon ju europäiske Geschichte ju ounfangd twiske dät 13. un 15. Jierhundert un ungefeer uum 1800 apheerd.
Galápagos-Ailounde
Geskichte
thumb|right|250px|Koarte fon do Galápagos-Ailounde as fon William Ambrose Cowley in 1684 beskrieuwen Do Ailounde wuuden tou eerste as Islas Encantadas ("Ferhäksede Ailounde") beteekend, uumdät neemens so fier buute in dän Oozeoan noch Ailounde fermouded hiede, un uumdät stäärke Stroomengen twiske do Ailounde un uum do Ailounde tou bie do Seefoardere licht dän Iendruk moakje kuuden, do Ailounde sälwen wuuden stoadich hiere Loage wikselje. In't 17. Jierhunnerd ferstoppeden sik junner jädden Seeroowere, biespilswiese John Cook of William Cowley, do maasttieds Gouldskiepe fon do Spoaniere uut Mexiko uurfällen.
Klima
In sonaamde El Niño-Jiere feruurje sik do Woater-Stroomengen in ju See un deermäd uk ju Masse fon do Deelsleeke. Truch dät Uutblieuwen fon dät Jüptenwoater wäide do Oarde, do ap ju See ounwiesen sunt, dezimierd. In 1999 waas aan stäärken El Niño Uurseeke fon een läip ein schwerwiegendes Korallenstierwen un ju Fernäilenge fon sowät 60 % fon ju Pinguin-Populatsjoon. Man foar do Ökosysteme ap't Lound häd sun El Niño gans uurs ne Wierkenge: Truch do haagere Rienmassen wäd ap't Lound ju Plonten-Groaienge buppe dän Truchsleek rakt, un somäd uk in düsse Tied moor Dierte lieuwje konnen.
Plonten
Ap do Galápagos-Ailounde kuume däälich 697 fääststoalde Plonten-Oarde foar. fon do 439 heemske Oarde (do al foar ju Äntdäkkenge ap Galápagos foarkoomen) sunt 167 Oarde endeemisk (ap Galapagos äntsteen un bloot junner foarkuumend). Do uur 258 nit-heemske Oarde, do deelwiese groote Probleme moakje, sunt truch Moanskene deer wai broacht wuuden. Ju Toal fon do nit-heemske Plonten-Oarde häd in dän Loop fon do Jiere baldoarich tounuumen; dät sunt fermoudelk unner ju Wiele fuul moor.
Eermodärne Tied
Geografiske Ferdeelenge
In ju ganse eermodärne Tied woonden do maaste Ljuude ap't Lound. Do Stääde sunt eerst ätter 1800 stäärk wuuksen. Gnaue Foulkställengen rakt et nit uut ju eermodärne Tied, also do Toalen wuuden skät. Apgruund fon ju Steuerferwaltenge un Doopferwaltenge kon me oaber sukke Taksoaden moakje. Twiske 1500 un 1750 wuuks ju fulständige europäiske Befoulkenge fon ungefeer 80 Millionen ätter 140 Millionen Moanskene.
Loundwirtskuppelke Äntwikkelengen
Foar 1800 oarbaidede ungefeer 50 bit 80 Prozänt fon ju Befoulkenge in ju Loundwirtskup. Bit 1750 wuuden do maaste Flächen foar Roage, Jäärste un Koarel bruukt. Bolde älke Buuräi hiede Fäi, man regionoal wuuden ekstra Stiere (Släswiek-Holsten, Ungarn) of Skäipe (Spanien) tuchten. In bepeelde Regione wuude uk Floaks, Hoamp, Gräinte un Druuve foar't Määrked anbaud. In't 17. Jierhunnert wieren Boukete, Mais un Ries näi in ju Loundwirtskup. Man eerst as do Tuffelken in't 18. Jierhunnert inne Moude keemen begon sik ju loundwirtskuppelke Struktuur läip tou ferannerjen. thumb|N Teekenenge fon n Tuffelke uut 1601. Uumdät do Stääde in Wääst-Euroopa wuuksen, moast deer uk moor Ieten kuume. In Säntroal- un Aast-Euroopa wuuden Wüstungen, ferlädden Loundwirtskupsflächen, wier fonnäien bewoond. Deer keemen uk näie un grattere Buuräien in't Aasten fon Düütsklound, wiertruch do litje Buuren wäch moasten (Bauernlegen). Fääre ätter't Aaste wai moasten do Ferwaltere juust appaasje, dät do Moanskene deer ap hiere Gruund bleeuwen. Deer koom ju Gutsherrschaft juust ap, n Oard fon Feudalismus. In Änglound wuuden truch enclosures dät Lound fon do litje Buuren fon do groote Buuren uurnuumen, foarallen in't 18. Jierhunnert. Foarallen do näie Wiesen fon Säid luuken un näie Ploanten hieden n positive Ienfloud ap ju ängelske Loundwirtskup.
Geografiske Ferdeelenge
Uum 1600 woonde ungefeer säks Prozänt fon ju Befoulkenge in Stääde mäd moor as 10.000 Ienwoonere, uum 1800 waas dät tjoon Prozänt. Ju Befoulkengstichtegaid waas et grootste in Noud-Italien und Do Niederlounde. Deer lieuweden groote Deele fon ju Befoulkenge in do Stääde: uum 1800 woonde in Noud-Italien ungefeer 14,3 Prozänt fon ju Befoulkenge in do Stääde, in Do Niederlounde waas dät 23 Prozänt. Do stäärkst befoulkte agrariske Strääke liegen an ju atlantiske Kuuste, ju Noudsee, Middelmeer un an do groote Äie (Rhein, Donau, Elbe, Rhône, Seine, Djnester). In Säntroal- un Aast-Euroopa woonden nit so fuul Moanskene. In Wääst- un Suud-Euroopa wieren uk fuul moor Stääde as in Aast- und Noud-Euroopa. Stääde in Aast-Euroopa wieren Danzig, Prag, Warschau un Dubrovnik. Uum 1700 wieren do grootste Stääde fon Euroopa Amsterdam (200.000 Ienwoonere), Konstantinopel (700.000), London (400.000), Neapel (216.000) un Paris (510.000). Eerst uum 1800 wuuden do russiske Stääde Moskau (260.000) un Sänt Päitersbuurich (400.000) gratter. In't 15. un 16. Jierhunnert wuuksen foarallen do Stääde in Suud-Euroopa, so as Noud-Italien un Konstantinopel. Paris, Do Niederlounde un London hieden hieren globoalen Woaksdum foarallen in't 17. un 18. Jierhunnert.
Soziale Struktuur
Wät apfaalt sunt ju soziale Ferhooldengen twiske Wääst- un Aast-Euroopa. Dät Skeed twiske wääst un aast lait ungefeer bie ju Elbe.
Galápagos-Ailounde
Befoulkenge
In ju Foulkställenge fon 2010 wäd een Ienwooner-Toal fon 25124 ounroat. Bloot fieuw fon do Ailounde sunt bewoond: Baltra, Floreana, Isabela, San Cristóbal un Santa Cruz. Puerto Ayora ap Santa Cruz is ju grootste Siedelenge, deer ätter kumt ju Provinz-Haudstääd Puerto Baquerizo Moreno ap San Cristóbal un Puerto Villamil ap Isabela.
Eermodärne Tied
Machiavelli un ju republikaniske Fräiegaid
Uk wät dät Begriep persoonelke Fräiegaid angungt roate dät fuul Kontinuität. Bie Bruni un Machiavelli kuuden aal do Buurgere sunt foar ju Wät gliek un häbe aal ju Mugelkaid uum in ju Ferwaltenge aktiv tou wäiden. Buppedäm moasten do Buurgere neen Nood häbe foar Gewalt of Ungjucht. Truch disse induviduelle Fräiegaid kuuden aal do Induviduen sik fräi äntwikkelje.
Ätter 1450 ferannerd der n Masse in Europa. Truch dän Bouktai rakt et n Oard Massenmedien, truch Martin Luther begon 1517 ju Reformation. Do wichtichste historisk-politiske Uumesleeke in disse Tied wieren dät Eende fon dän Hundertjierrige Kriech twiske Frankriek un Änglound in 1453, die Faal fon Konstantinopel in't Jier 1453, ju Äntdekkenge fon Amerikoa truch Christoph Kolumbus un dät Eende fon ju Reconquista in dätsälge Jier.
Luther
Martin Luther sien 95 Tesen fon 1517 markierden dät Begin fon teologiske, politiske un kulturelle Striederäien; wät tou n Deelenge fon't kristelke Europa fierde. Fluks al bie't Begin stuuden Seeke so as Gewieten, Fräidaum un Befräienge säntroal in ju reformatoriske Teologie. Bie Luther waas die säntroale Punkt: Die Moanske kon truch Goddes Näide befräid wäide. Luther foont sola gratia wichtich. Disse Näide kuude hie nit fertjoonje; hie kuude dät bloot leeuwe. Bloot truch dät Leeuwen, so dät Prinzip fon sola fide, kuude die Moanske in't Riek fonne Gjuchtfäidigaid kuume. Truch sien Leeuwen kuude n Moansk fulständich fräi wäide, bloot unner God sien Heerskup. Dit wuude uurnuumen truch uur Säärkreformere so as Zwingli un Calvin, man altied mäd ju äänge Ferbiendenge twiske Gewieten un Fräiegaid. Wier Luther juust wiesede appe kristelke Fräiegaid, wiesede Calvin foarallen ap Misbruuk. Hie hiede nood dät do Individuen ju komplette Fräiegaid häbe wüülden, fon religiöse Inhoold bit tou dät Belieuwjen fon ju Religion.
Ätter Luther roate dät two Rieke, wät me bloot in ju Biebel, Gods Wierk, lesen kuude (sola scriptura):
Inne eermodärne Tied kuume do new monarchies ap so as Spanien, Frankriek, Änglound, Aastriek, Prüüsen un Ruslound. Maast wuuden disse Stoate säntroal un absolutistisk regierd. Die Hondel waas foar 1450 noch kontinentoal, also bloot ap Europa beleeken, man fon't 16. Jierhunnert ou roate et n interkontinäntoalen Hondel. Truch ju Reformation stuuden näie religiöse Ideen ap, man deerätter wuuden uk n Masse näie Stoatstheorien fon Toankere präsentierd, do sik oafte beleeken ap roomske Toankere. Uk in ju Kunst wuuden Ideen uut et oolde Griechenlound un et Roomske Riek wier aktuel, disse Wiergebuurt fon oolde Ideen wädt uk ju Renaissance naamd.
Proto-Industrialisierenge
Do Stääde hieden in ju eermodärne Tied ne säntroale Funktion. Et roate deer ferskeedene Tjoonsten, ju säntroale Ferwaltenge un ferskeedene Amboachte. Man n poor Amboachte keemen uk ap't Lound foar, un af un tou kuuden mongelse Amboachte sik ap't Lound beeter äntwikkelje as in ju Stääd. Dät koom foarallen in Regione foar wier ju agrariske Aktivität minner waas of wier die Gruund skroa waas. In sukke Gebiete koom sogoar n litje Industrie tougoang. Disse Industrie waas der Foarlooper fon ju Industrialisierenge in't 18. un foarallen 19. Jierhunnert un wädt deeruume uk wäil 'proto-Industrialisierenge naamd. Do Artikkele, do deer moaked wuuden, wieren foar dät lokoale of regionoale Määrked. In Gebiete wier fuul Stääde wieren (Noud-Italien, Do Niederlounde, do ängelske Midlands, Noud-Frankriek, Wäästfoalen, Schlesien un Böhmen) wuuden buppedäm standoardisierte Produkte foar dän Eksport moaked.
Soziale Struktuur
Wier die Feudalismus in Wääst-Euroopa in't 14. of 15. Jierhunnert apheerde, roate dät in Säntroal- un Aast-Euroopa bit in't 18. Jierhunnert n Situation wier ju Befoulkenge tou'n groot Deel 'lieuwoain' (leibeigen, Leibeigenschaft) wuude. Disse Tied wädt uk die twäide Feudalität naamd.
Dät Eende fon ju eermodärne Tied faalt touhoope mäd ju Frantsööske Revolution (1789-1799). In Düütsklound wädt dät Eende fon't Hillige Roomske Riek maast bruukt uum dät Eende fon ju eermodärne Tied tou wiesen.
Befoulkenge
thumb|Koarte fon (n groot Deel fon) Europa mäd do europäiske Stääde.
Calvin un do Monarchomachen
Johannes Calvin bekierde sik 1534 tou't Protestantismus. Hie studierde Teologie inne Swaits, wier hie sien wichtichste Wierk publizierde, ju Institutio chrisianae religionis. Calvin is nau ferbuunden mäd Genf, dät Säntrum foar't Calvinismus. Dät Calvinismus wuude gau in uur Lounde bekoand so as Skotlound, do Niederlounde un Frankriek. Uumetou 1560 waas tjoon Prozänt fon ju franske Befoulkenge calvinistisk wuuden. Hie hiede fuul Ounhongere unner de Hondwierkere, man uk Deele fon'n Oadel wuude calvinistisk. In Frankriek wuuden do oadelke Familien Bourbon un Montmorency, un wuude so do Upperljuude fon do Hugenotten, do franske Calvinisten. Twiske 1562 un 1598 roate dät fuul blouderge Konflikte. Bit 1572 wüülden do Hugenotten bloot Anerkennenge un Fräidaum uur dän politisken Wai, un jo wüülden deerbie ju swakke Monarchie unnerstütsje. 1572 waas oaber ju Bartholomäusnoacht, ju Monarchie woant sik juun do Hugenotten. In ju Noacht un in do Deege deerätter wuuden in ju Region Paris ungefeer 3.000 Moanskene uumebroacht. Fon August bit Oktober wuuden in uur Stääde Hugenotten fermoardet, ungefeer twiske do 5.000 un 15.000 wuuden deerbie uumebroacht.
Die niederloundske Apruur
Truch Marnix, Vertoog un Albada waas ju Leere fon ju Foulkssouveränität in do Niederlounde formulierd. Ap n 26. Juli 1581 moakeden do Generoalstoate bekoand, die spoanske Köönich tou ferläiten:
Do religiöse un politiske Wierstoundsteorien
In't Standaordwierk fon Hans Baron wuude dät so beskreeuwen:
Hondel
Truch tou min Ieten in't kristelke Deel fon't Middelmeergebiet, wät ne Foulge waas fon dän Befoulkengswoaksdum, wuude die Hondel mäd Noudwääst-Europa stimuliert. Truch Koarel uut Noud-Europa ferljoos dät kristelke Middelmeergebiet sien wirtskuppelke Oainständegaid. An't Begin fon dät 16. Jierhunnert kriegen do Niederlounder dät Hondelsmonopool an do baltiske Kuusten, wiertruch sik dät Hondelssweerpunkt fon ju Hanze ätter Amsterdam wai ferskoof.
Calvin un do Monarchomachen
Dät wichtichste Prinzip fon do Monarchomachen waas; dät Foulk hiede sik in sien natuurelke Fräiegaid säärm foar n Stoatsapparoat äntskeeden. Do Monarchomachen beroupeden sik uk ap do historiske konstitutionelle Struktuure. Jean Bodin reagierde deerap mäd sien Six livres de la République (säks Bouke fon ju Republik) in 1576 Bodin argumentierde juun do Monarchomachen en formulierde Argumente foar ju Autorität fonne Monarchie. Die säntroale Punkt in sien Wierk waas sien Beskrieuwenge fonne Souveränität: 'Ju hoochste, maast absolute Macht uur do Buurgere inne Stoatemeenskup'. Hie beskreeuw ju Legislative as 'eerste Teeken fon Souveränität'. Ju Souveränität waas absolut - nit ap Tied begränsd - un undeelboar. Deer kuuden moorere Moanskene ju absolute Souveränität besitte, man ju Souveränität kuude nit n Kombination fon Regierengsfoarme häbe.
Die niederloundske Apruur
Do Woude fon Jean Bodin hieden Infloud appe niederloundske Souveränitätsdefinition. Do Niederlounde wüülden sik loosmoakje fon hieren spoanske Köönich un nit n näien, uuren Skutsheer kriege. Do Protestanten wuuden in Frankriek kloor unnerdrukt un in do Niederlounde wieren do Ljuude skokt truch ju franske Repression. Philips van Marnix hiede in ferskeedene europäiske Stääde studiert, uk in Genf bie Calvin un Beza. Marnix waas ju Meenenge, ju Legitimität fon politisken Wierstound waas politisk un juristisk.
Machiavelli un ju republikaniske Fräiegaid
1519 publizierde Niccolò Machiavelli sien Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio wieroun hie beskreeuw, wo Room domoals so groot un wichtich wuude kon. Mäd dit Bouk präsentierde Machiavelle sik as 'Filisofe fon ju Fräiegaid'. Hie argumentierde dät Athene un Room hiere Grote kregen hiede, ätter jo sik loosmoakeden fon't Juk fon Tirannie un sik autonoom äntwikkelje kuuden. Ätter Machiavelli skuul dät eerst n vivere libero, wan n Stääd siksäärm regierde. Un bloot wan dät Foulk siksäärm regierde, koom ju il bene comune, also ju algemeene Intersse, in't Middepunkt. N Foul unner'n Alleenheersker waas bloot un animale bruto, also n brutoal Bäist. Ju säntroale Froage in ju Discorsi is wo me dät Fräidum bewoarje skuul. Hie argumentierde dät Fortuna (dät Lot) hierbie uk ne grote Rulle spielde. Foar dät Bewoarjen fon't Fräidum rakt Machiavelli tjo Bedingengen:
Die niederloundske Apruur
Do niederloundske Protestanten hoalden sik hiere Inspiration uut oolde Uurkunden un Privilegien fon do Lounddeele, Stääde, Oadel un Zünfte (gilden). Die lääste Artikkel in'n Bliede Ienkomst (blijde inkomst) bestimde dät do Buurgere neen Tjoonst hougeden tou läisten wan die Härtsoch nit ätter't Loundgjucht hondele. Sukke Privilegien spielden ne wichtige Rulle in ju konstitutionelle Tradition. Stoate un Stääde heelden sik fääst an do federative Prinzipien. Matthias Wesenbeck skrift in sien bekoande Beschrijving van den geschiedenis in der Religiensaken in den Nederlanden dät ju Fräiegaid dät hoochste politiske Goud is. Ätter Wesenbeck wieren ju goude Wirtskup un Fräidaum uk nau mädeenuur ferbuunden. So basierden sik do Niederloundere hieren politisken Wierstound juun Granvelle, Alva un Philips II ap hiere konstitutionelle Traditione.
Dät Plakkaat wuude teoretisk un politisk fundiert in n Skrift uut Mechelen uut 1582, Politicq Onderwijs:
Truch ju Skrift Vertoog kreech ju politiske Rulle ne näie Dimension:
Machiavelli un ju republikaniske Fräiegaid
Juust as uur buurgerelke Humanisten ferskielt Machiavelli an aan Punkt: Ju Gjuchtfäidigaid kon me offerje uum dät grattere Ziel, dät Fräidaum, tou bewoarjen.
Die niederloundske Apruur
Die wäästfräiske Jurist un Humanist Aggaeus van Albada publizierde 1581 sien Acten vanden Vredehandel gheschiet te Colen:
Do Stoate kuume ap
In't lete Middeloaler hieden do Köönige n oainen Räid, wieroun do maast wichtige Oadel n Plats hiede. Disse wichtige Ljude moasten dän Köönich beräide un him kontrollierje. In dän Loop fon do Jiere waas disse Räid nit moor genouch, foarallen foar ju Kriechfierenge un ju Finanzierenge waas de Räid nit groot genouch. An't Eende fonne Trietichjierigen Kriech waas in Sweden unner Gustav II. Adolf n Stoatsräid äntsteen mäd fieuw unnerskeedelke Oudeelengen: Kansläi, Finanzdepartement, Justizdepartement, Kriechsdepartement un n Departement foar ju Marine. In't düütsk Härtsochdom Württemberg wuude ju Kansläi, ju siet et 13. Jierhunnert existierte, in't 16. Jierhunnert een fon do säks Regierengsräide. Toueerst keemen deer n Buppeste Gjuchtshoaf un n Rentkammer bie, inne Midde fon't 16. Jierhunnert koom deer noch n Säärkeräid bie un leter uk noch n Kriechsräid un n Stilkenen Räid.
Hondel
In't Middelmeergebiet roate dät in't 15. un 16. Jierhunnert fuul Hondelsferkier. N poor Weege uut ju roomske Tied ferbuunden do Stääde mädnunner. Ju grootste Stääd waas Istanbul (Konstantinopel wuude in ju eermodärne Tied uk bruukt). In't 16. un 17. Jierhunnert ekspandierde dät Ottomaniske Riek ätter et Noude un Wääste wai. In Italien spielden Genua un Venedig in't Leetmiddeloaler un 16. Jierhundert ne wichtige Rulle uumdät jo fuul Hondelsferkier hieden mäd Indien dreeuwen. So uum 1700 wuude dät uurs as do spoanske un portugiesiske Hondelsljuude säärm mäd hiere Skiepe ätter Indien wai fierden. Siet dät 16. Jierhunnert wieren do spoanske un portugesiske Hondelsstääde uk al fuul mäd dän Hondel ätter ju Näie Waareld tougoang.
Die niederloundske Apruur
Die Apruur waas n Stried foar ju Fräiegaid. Ju Provinz Hollound noom ju Hauptrulle, dan disse Provinz hiede dän spoanisken Loundsheer äntfangen mäd ju Bedingenge dät hie do Privilegien un Fräiegaiden hondhoawje skuul. Dät waas ju Plicht fonne Provinz Hollound ap ju Ousproake toutousjoon un ju Privilegien un Fräiegaiden fonne aal do Provinzen tou skutsjen.
Soziale Struktuur
In Wääst-Europa wieren ap't Lound Gehalt un Gruundbesit, jurdiske Position, etniske un religiöse Ferskiele wichtich foar ju soziale Struktuur. In do Stääde roate et unnerskeedelke Beroupe wier ferskeedene Stoatuse mäd ferbuunden wieren. Do sozioal-juridiske Ferskiele wieren nau ferbuunden mäd et Besit fon Buurgergjuchte.
Do Stoate kuume ap
Do näie Räägele wieren nit moor bloot Ferboode, man uk Foarskrifte wo do Ljuude sik ferhoolde skuulen. Do guulden also uk foar Bildenge, ju Ferwaltenge, usw. Ju Säärke bleeuw wichtich foar ju Mäinskupsoardenge, man ätter ju Reformation wuuden jo uk nationalisiert. Ju lutherske Säärke in Skandinavien un ju anglikoanske Säärke fon Änglound tou Biespil.
Machiavelli un ju republikaniske Fräiegaid
Foar dät republikaniske Fräidaumsbegriep rakt et bie Bruni un Machiavelli fuul Kontinuität:
Näie Stoate
In aal do Gebiete wier et n Buurgerkriech juun dän Fürst roate, spielde die Oadel ne wichtige Rulle. Ju Languedoc koom al in't 13. Jierhunnert unner dän frantsööske Köönich, man bit in't 18. Jierhunnert moast hie Kompromisse iengunge mäd dän Oadel. Truch ju modärnisierengs- un säntroalisationspolitik roate et uk fuul Stried twiske do Machtzentroalen un ju Periferie, tou Biespil in Spanien mäd hiere Säntralisierengspolitik juun tou Biespil Katalonien. So roate et unner Philipp II. n Apstound in Do Niederlounde, in Frankriek roate et twiske 1648 un 1653 n Buurgerkriech (ju Fronde, ap Seeltersk: ju Slingerlappe) un fon 1642 bit 1648 roate et unner Karl I. n Buurgerkriech. Eerst in't 17. Jierhunnert wuuden do Apstounde twiske Säntrum un Region minner.
Do Stoate kuume ap
Die Oadel waas oaber nit stoatisk, so as fröier wäil annuumen wuude. Altied wier wuden in ju eermodärne Tied näie Ljuude apnuumen in'n Oadel. In do Lounde, wo dät nit geböärde, so as in do Niederlounde, waas de Oadel an't Eende fon't 18. Jierhunnert bolde uutstuurwen. Do Beoamten kuuden dän sozioalen Apstiech moakje un so wuuden jo Deel fonne Oadel. Wo fuul Ljuude seküür foar de Stoat oarbaideden, kon me nit gnau fääststaale, man in ju eermodärne Tied is ju Taal tounuumen. Dät kon me oaber goud sjo an ju Taal fon Wätte un Ordonnanze, do fon Beoamten skreeuwen wuuden. In't 16. Jierhunnert guulden do Foarskrifte bloot foar do Stääde, man in't 17. Jierhunnert guulden do foar't heele Stoatsterritoarium.