cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santiago de Chile
In't uunouhongige Chile
Man ap dän 11. September 1973 moakede dät Militär unner Augusto Pinochet aan Putsch. Jo blokkierden do Sträiten un Kommunikatsjoons-Weege fon Santiago ätter Viña del Mar un Valparaíso. Mäd Kamp-Fljoogere bumbardierden do in do äddere Mäiden-Uuren dän Präsidenten-Palast "La Moneda". Ju Klok two ättermiddeeges begon ju Armee mäd ju Stoarmenge fon dän Palast. Ätter een kuute Skjooteräi oardende die Präsident Allende ju Kapitulatsjoon oun, bloot hie sälwen bleeuw in dän "Soal fon ju Uunouhongegaid" un noom sik junner dät Lieuwend.
Dät waas die Begin fon een soogentienjierige brutoale Diktoatuur in Chile. Ju duurde bit tou dän 11. Meerte 1990.
In 1993 koom die foarige DDR-Stoatsräid-Foarsitter Erich Honecker ätter Santiago, wier sien Dochter lieuwde, ätterdät die Prozess juun him apgruunde fon sien läipe Suundegaid ienstoald wuuden waas. Hie stoorf ap dän 29. Moai 1994 in ju Stääd.
Edvard Hagerup Grieg
thumb|200px|right|Grieg uut [[1888]] Edvard Hagerup Grieg (* 15. Juni 1843 in Bergen; † 4. September 1907 juust deer) waas aan norsken Komponist fon ju Romantik.
Heinsberg (Kring)
Heinsberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Edward Hopper
Edward Hopper (* 22. Juli 1882 in Nyack, Buundesstoat New York; † 15. Moai 1967 in New York City, Buundesstoat New York) waas aan amerikoansken Moaler.
Herford (Kring)
Herford is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Hokusai
thumb|Londskup mäd twäin Falkeniere thumb|Ansicht fon Fuji twiske do blöiende Boome, uum 1802
Katsushika Hokusai (葛飾北斎); Oktober of November 1760 - 10. Moai 1849) waas n Japanisken Holtsnitkunstler fon Ukiyo-e, ju traditionelle Japaniske Kunst fon dän Holtsnit. Hokusai häd binne aal Genren fon Ukiyo-e oarbaided, man ap berüümdeste wuud hie truch sien Londskupsoubieldengen. Tou sien bekoandste Wierke heere do Säksuntrütich Ansichte fon dän Bierich Fuji un do Hokusai Manga.
Do eerste säkstich Jiere
Hokusai wuud gebooren in Edo (däälich Tokio) in dät njuugende Mound fon dät tjaande Jier fon ju Horeki-Periode. Uur sien Oolden is niks bekoand. As hie tjo Jiere oold waas, wuud hie as Bäiden annuumen fon Nakajim Ise, die der Speegele moakede foar dät Hoaf fon dän Shogun. Ap sien achttienste, as hie al wät Ärfoarenge hied mät Holtsnitdruk, fäng hie oun tou oarbaidjen in ju Wierksteede fon dän Ukiyo-e-Kunstler Katsugawa Shunso, die der sik uutlaid hiede ap Bielden fon Tjooterspielere. Deeruum dät hie artistisk n uur Meemenge hiede as sin Leerder, moaste hie 1785 ju Wierksteede ferläite.
Hierätter koom ne Tied fon Äärmoud foar Hokusai. Man hie studierde daach fääre uum sik artistisk tou ferbeeterjen.
Hokusai moakede Bielden foar Bouke un Holtsnitte mäd as wichtichste Subjekte dät Deegslieuwend in Japan un do japaniske Traditione un Soagen.
Ansichte fon dän Bierich Fuji
thumb|Een fon do Ansichte fon dän Bierich FujiSien bekoandste Wierke moakede hie ätter sien säkstichste Jier. Do Fugaku Sanjûrokkei, ofwäil do Säksuntrütich Ansichte fon dän Bierich Fuji moakede hie 1831, ätterdät hie truch sin Bäidenswänt in läipe finanzielle Probleme keemen waas. Hie ferwoande in disse Wierke insteede fon dät fon oalershäär bekoande plontenoardige Indigoblau oafte dät näiere Prüüskblau, n chemisken Faawestof die der in Japan eerste siet 1829 bekoand waas.
Ju groote Wooge
thumb|200px|left|[[Ju groote Wooge fon Kanagawa ]]Sien bekoandste Oarbaid Ju groote Wooge bie Kanagawa, wier eenige litje Boote ap n See fon Hïuünenwoogen fersäike tou foaren. Foarallen ju grootste Wooge is imponierjend un häd wät häär n Monster mäd Klauen. Disse Wooge stoalt ju Kraft fon de Natuur deer un ieuenso ju Kraft fon do Roiere in do Boote. Uurigens waas et in ju Tied fon Kanagawa noch nit bewiesd, dät et sukke Woogen wuddelk rakt, oawers apstuuns is ju Wietensup deer wäil fon uurtjuugd. Sukke Woogen sunt uk woarnumen in dän Bucht fon Tokio, wier Hokusai dät Geböären ap ju Bielde woarskienelk situierde.
In ju Bäätergruunde stoant die Bierich Fuji, oawers Hokusai häd dän woarskienelk uk in ju foarnste Wooge oubielded, deeruum dät ju Wooge juust diesälge Uumfang häd as ju Fuji fon ne uur Siede. Ju groote Wooge häd ätters fuul Kunstlere inspirierd, oawers uk fuul Teeknere fon politiske (Spot)bielden.
Äärwe
Hokusai stoorf dän 10 Moai 1849. Hie liet 30.000 Wierke ätter. Sien lääste Woude skuulen weesen hääbe:"Noch tjoon Jier, of bloot fieuw, un ik waas n grooten Kunstler wuuden".
Hokusai is ne Inspirationswälle weesen foar uuner uur dän japaniske Kunstler Ando Hiroshige, man as hierbuppe mälded uk foar fuul Kunstlere uur de ganse Waareld.
17. Januoar
Die soogentienste Januoar is die soogentienste Dai in dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 348 (in Skaltjiere 349) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Kluntje
thumb|Wiete Kandis N Kluntje of Kandis is n Kristal fon Sukker, die fuul in Aastfräislound in dän Tee bruukt wäd.
Kluntjes wäide tou dät swäiten fon Tee bruukt un hääbe ne groote Betjuudengen in ju aastfräiske Teekultuur. Traditionel is dän aastfräiske Tee mäd Kluntjes un ne bitje Molk. Sunner Kluntjes is Aastfräisentee neen Aastfräisentee, da de echte Smoak fon dän Tee bepeelt wäd truch do Kluntjes.
Tjo Suulen fon ju Europäiske Union
Do Tjo Suulen fon ju Europäiske Union wuuden mäd dät Ferdraach fon Maastricht 1992 ienfierd as ne Beskrieuwenge fon dät politiske System fon ju EU.
Boot
Dät Boot is dät litste Seelter Oard Skip. Dät wuude benutsed foar ju Bootjeräi. thumb|400px|Seelter Boot.
Tjo Suulen fon ju Europäiske Union
Truch dät Ferdraach fon Lissabon 2007 (2009 in Krääft) wuuden do Suulen touhoopefoatet un in ju EU uumsät. Deertruch kon dän Tjo-Suulen-Struktuur nit moor as Beskrieuwenge foar dän politisken Struktuur fon ju EU bruukt wäide.
Skjootpulwer
thumb|right|200px|Ferskeedene Soarten rookswäk Skjootpulwer As Skjootpulwer beteekent me ferskeedene Drieuwmiddele fon Fjuurwoapen, wierfon Ouwonnelengen uk iensät wäide konne, uum Raketen ountoudrieuwen.
Dät ooldste Skjootpulwer is Swotpulwer, uk "Kruud" naamd, dät foar wäkke Seeken (foar'aaln Fjuurwierks-Raketen) däälich noch iensät wäd. Dät is ne Miskenge uut Kalisalpäiter (= Kaliumnitroat), Swieuwel un Holtkoole (traditsjonell uut Holt fon dän Huundestok). Dät wuude fermoudelk in China ärfuunen, in't Jier 1044 foar't eerste Moal skriftelk apfierd un koom mäd dän Mongolenstoarm ätter Europa, wier do Mongolen unner Batu Khan dät in't Jier 1241 in ju Slacht bie Muhi in Ungarn foar't eerste Moal ap Europäisken Boudem iensät hääbe skällen. Man eerste in dän Loop fon dät fjautienste un füüftienste Jierhunnert kuude sik dät Kruud uurloang truchsätte. Dan wuude dät uur Jierhunnerde as Skjootpulwer bruukt, bit Eende fon dät 19. Jierhunnert een Näierenge koom: Dät oolde Kruud waas nit moor stäärk nouch foar do näie Artillerie-Woapen. Insteede fon dät oolde Kruud wuude sänt düsse Tied mäd rookswäk Pulwer experimentierd, Alfred Nobel waas aan, die in dän Beriek fuul foarskede. Wilst toueerste uk natüürelke Middele, so as Katuun feroarbaided wuuden, koom me leeter ap een skier chemisk Skjootpulwer mäd dän Haud-Bestounddeel Cellulose-Nitroat. Düsse näie Middele sunt dät, wier däälich maasttieds mäd skeeten wäd.
Boot
Woudelieste Nöösken n., Lik n., Sail n., Spreet m., Gik m., Mäst m., holtene Ringe pl., Ringe pl., Nöösken n., Dolle m., Mästboank m., Steewenge f., Flakstukke pl., Boudem m., Boudemholt n., Umeschotsplonken pl., Umeschotsholt n., Schoote f., Hälmholt n., Stjuur n., Hoake m., Knie-e pl., bäätere Knie-e pl., foarndere Knie-e pl., Roiboud f., Boud f., Schandäksele pl., holtene Pänne f., Pänne f.,Flakstukke pl., holtene Naile pl., Naile pl., Spon Kuurwe n., Kuurwe, Kuurich m., Mástboank m., Boudemholt n., Steeuenge f.
Hersfeld-Rotenburg (Loundkring)
Hersfeld-Rotenburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Wassily Kandinsky
thumb|right|150px|Die Kunstler Wassily Wassiljewitsch Kandinsky (Rusk: Василий Васильевич Кандинский; * 4. Dezember ättern julioansken / 16. Dezember 1866 ättern gregorioansken Kalänner in Moskau; † 13. Dezember 1944 in Neuilly-sur-Seine, Frankriek) waas aan rusken Kunstler, die uk in Frankriek un Düütsklound lieuwde un wierkede. Besunners mäd Franz Marc gruundede hie ju Redaktsjoons-Meenskup Der blaue Reiter. Besunners bekoand is Wassily Kandinsky foar sien expressionistiske Wierke juustso as foar sien äddere abstrakte Kunst.
Hildburghausen (Loundkring)
Hildburghausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Hannah Arendt
miniatur|hochkant|Gedenktafel Hannover-Linden
Hannah Arendt (* 1906 in Linden/Hannover; † 1975 in New York) waas ne düütsk-amerikoansken Historikerin un Philosophin.
Hällene
thumb|right|280px| Di Hällensdom, just noudelk fon dän Kustenkanoal, Bielde: P. Kramer, 1982 Hällene I un Hällene II (düütsk: Hüllen) is ne Buurskup fon Seedelsbierich. Dät is ju suudelkste Buurskup fon Seelterlound un fon Seedelsbierich.
Loage
Hällene lait wäästelk Seedelsbierich, suudelk fon Heeselbierich un aastelk fon dän Wäästfoan. In dät Suude gränset Hällene an dät Kustenkanoal.
Kontinentoalspeere
Ju Kontinentoalspeere (Frantsöösk: Blocus continental) waas Deel fon ju Uutloundpolitik fon dän Frantsööske Kaiser Napoleon I. Dät waas Napoleon sien Oantwoud ap ju Blokkoade fon ju Frantsööske Kuste truch ju Britiske Marine. Ju Mäitnoame ferbood aal Honnel twiske dät Europäiske Kontinent un Grootbritannien. Ju ökonomiske Blokkoade bestuud fon dän 21. November 1806 bit dän 11. April 1814 un betjutte n Embargo ap aal Britiske Produkte un ap do fon do Briten toufierde Kolonioalweeren. Deertruch koom uk ju Seelter Bootjeräi toun Stilstounden.
Hochsauerlandkreis
Hochsauerlandkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Venezuela
Venezuela is n Lound in't Noude fon Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd is Caracas.
Geografie
Venezuela lait oun ju Atlantik-Kuste fon dät noudelke Suudamerikoa. Sien Noaberlounde sunt in dät Aaste Guyana, in dät Suude Brasilien un in dät Wääste Kolumbien.
Loundskuppe
Venezuela lät sik in fjauer unnerskeedelke Loundskuppe iendeele:
In dät Noudwääste fon dät Lound lait dät Maracaibo-Jooplound. Dät is een Ieuwene, ju in dät Wääste, Aaste un Suude fon Bierichlound uumeroat is, bloot in dät Noude gungt ju bit ätter ju See. Midde in't Maracaibo-Jooplound lait die Maracaibo-See. Man dät is naan wuddelken See, hie häd näämelk ne smälle Ferbiendenge ätter dän Atlantik.
Suudaastelk sluute sik oun dät Maracaibo-Jooplound do Anden oun. In do Anden is uk die hoochste Bierich fon Venezuela, die Pico Bolívar (4978 m).
Ap ju suud-aastelke Kaante fon do Anden lait ju Orinoko-Ieuwene mäd Gäärslound un Sumpe. Oun't Suudelke Eende fon ju Ieuwene fljut ju Äi Orinoko.
Suudelk fon dän Orinoko lait dät Hochlound fon Guayana.
Maya
thumb|right|300px|Een Familie fon [[Kaqchikel-Maya]] thumb|right|300px|[[Chichén Itzá, een fon do bekoandste Ruinen-Stääde fon do Maya]] As Maya beteekent een Riege fon middel-amerikoanske Indioaner-Foulke, do traditsjonell Maya-Sproaken baale. Jo sunt besunners bekoand foar hiere Hoochkultuur, do Rieke, do jo in ju Tied gruunded hääbe, eer do Europäere Amerikoa äntdäkkeden un uk foar ju Maya-Skrift. Dät is een ful uutbielded Skriftsystem, un weerskienelk ieuwenske fon ju nit äntsifferde Isthmus-Skrift dät eensige, dät sunner Ienfloud fon buute ap dän amerikoansken Dubbel-Kontinent äntsteen is. In fröiere Tieden hääbe do Maya buppedät groote Stääde baud, een fon do bekoandste is Chichén Itzá. Deer sunt fuul groote pyramiden-foarmige Tämpele ärheelden, man uk baldoarich fuul uur Ruinen, uumdät jo ne hooch äntwikkelde Architektuur hiedene. Apgruund fon hiere oaine Skrift is fon ju Geskichte fon do Maya fuul moor bekoand, as bloot wät me mäd archäologiske Methoden äntdäkke kon.
Äddere Präklassik (sowät 3000–900 foar Kristus)
In ju Äddere Präklassik kumt dät in't Eende fon ju Archaiske Periode tou eerste duurhoafte Siedelengen un tou ju Äntwikkelenge fon ju Buuräi. Eerste do Maya toureekende archäologiske Funste uut Cuello in Belize wäide ap sowät 2000 f. Kr. doatierd. Fon düsse Steede uut skällen sik do Maya apdeeld hääbe un hääbe sik uutspradt, foaraaln ätter dät Noude (Gulf fon Mexiko). Sowät uum 1500 f. Kr. of wildääge uk al eer, wuude ju Stääd Lamanai (Belize) gruunded. Düsse Stääd waas in ju Foulge tjoduusend Jiere loang truchgungend bewoond, uurs as do maaste groote Maya-Stääde noch bit do Spoaniere in't Lound koomen. Uum 1200 f. Kr. äntstuude Cahal Pech (Belize) un bleeuw bit sowät 900 ätter Kristus bewoond. Uum sowät 1100 f.Kr. wuuden Jeegere in Copán in Honduras woonhoaft.
Middel-Präklassik (sowät 900–400 f. Kr.)
In ju Midde fon ju Präklassik kumt dät tou ju truchgungende Besiedelenge in't heele Maya-Rebät un tou ju Äntwikkelenge fon Honnel twiske do Stääde. Sowät in't 7. Jierhunnerd foar Kristus fiende sik do eerste Siedelengs-Spuuren in dät Rebät fon Tikal in Guatemala. Oun dän Gulf fon Mexiko läite sik eerstmoals sowät 500 f. Kr. Siedelengs-Bauwierke un steenene Tämpele ätterwiese. Tou do eerste groote Stääde fon do Maya heere El Mirador mäd ju hoochste bekoande Maya-Pyramide (72 Meetere) un Nakbé (dät däälich tou Guatemala heert). Nakbé hiede sien flöörichste Tied twiske 800 un 400 foar Kristus.
Leete Präklassik (sowät 400 foar bit 250 ätter Kristus)
In ju leete Präklassik äntstuuden truch groote Maya-Säntren, uumdät ju Befoulkenge gau gratter wuude. Buppedät koom dät tou ju Uutbieldenge fon Häärsker-Eliten. Kalk-Stuk wuude foar Sträiten ap Domme bruukt un uk foar monumentoale architektoonske Sier-Elemente, biespilswiese oun Trappen un aal sowät. Kalk-Stuk tou bruuken, waas een wichtich Element fon ju architektoonske Äntwikkelenge in ju leete Präklassik ).
Äddere Klassik (sowät 250–600 ätter Kristus)
In Tikal findt sik ju eerste doatierde Maya-Stele fon 292 ätter Kristus. In dät Jier 562 kumt dät tou aan grooten Kriech twiske Calakmul un Tikal. Chichén Itzá wuude uum dät Jier 650 gruunded.
Leete Klassik (sowät 600–900 ätter Kristus)
thumb|right|250px|Ruinen fon ju Stääd Uxmal, ju in ju leete Klassik hiere Blöitetied hiede thumb|right|250px|Tämpel V in ju Maya Stääd Tikal wuude in ju leete Klassik baud. Ju klassiske Maya-Sivilisasjoon uumfoatede een Riege fon Stääd-Stoaten, do aal foar sik aan oainen Häärsker un him unnerroate Ferwaltere hiedene. Mäd ju Uutspreedenge uur dät heele Hoolichailound Yucatán roakede ju Hoochkultuur fon do Maya hiere Blöitetied. Tou düsse Tied wuuden uk Uxmal un Cobá gruunded. Uurs noch wichtige Stääde wieren Tikal, Calakmul, Bonampak un Quiriguá. Masse Stääde wieren truch Dom-Sträiten (Sakbe) mädnuur ferbuunen. Do Stääde hieden deelwiese moor as tjoonduusend Ienwoonere un wieren deermäd gratter as do grootste Stääde fon Middel-Europa in ju sälge Tied. Ju Befoulkenge fon ju Maya-Sivilisasjoon tou hiere Blöitetied wäd ap moor as tjoon Millionen Ljuude taksierd.
Tou do Maya-Säntren fon ju Klassik heere monken uur Bonampak, Calakmul, Caracol, Xunantunich, Lubaantun, Copán, Dos Pilas, Nakum, Naranjo, Palenque, Piedras Negras, Rio Azul, Tikal, Yaxchilán of Yaxha. Funste uut ju Leet-Klassik un uk uut ju Tied sänt ju Leete Präklassik wuuden in ju Hööle Actun Tunichil Muknal in Belize moaked, wier ieuwenske Skelett-Räste uk Keramiken un Steentjuuch fuunen wuuden.
Dät Touhoope-Breeken fon do Maya-Säntren in't säntroale Jooplound
Al in't 9. Jierhunnerd wäide oankelde Maya-Säntren in't suudelke Jooplound aproat, in ju Foulgetied nimt mädeens ju Befoulkenge in ju heele Säntroal-Region fon Yucatán stäärk ou. Masse Stääde wäide ferlät, do Bewoaterengs-Systeme ferfaale. Ätter ju Midde fon't 10. Jierhunnerd wäide in't heele Jooplound neen monumentoale Steen-Stelen moor apgjucht. Dät Touhoope-Breeken fon ju Maya-Sälskup wäd al loange un wied in ju Foarskenge diskutierd. Deerbie läite sik in ju Haudseeke two Muugelkhaide unnerskeede, uum dät tou ferkloorjen: Ökologiske un Nit-ökologiske Ferkloorengs-Modelle.
Postklassik (sowät 900–1697)
thumb|right|250px|Ruinen fon Topoxté thumb|250px|left|Politiske Iendeelenge fon Yucatán uum 1500 Ju Epoche fon ju Postklassik teekent sik deeruut uut, dät deer Ienfloude uut dät noudelke Middel-Amerikoa in aal do Berieke fon't Lieuwend fäästtoustaalen sunt. Uk wan dät Godköönichdum, dät truch ju Klassik bestimd waas, eendede, waas dät noch aaltied die Oadel, die uur ju Sälskup häärskede un hier Skiksoal bestimde. Ju Maya-Skrift wuude truchgungend bruukt, juust so uk die Kalänner, uk wan ju Loange Tällenge nit moor ounwoand wuude. Uk do maaste fereerde Godhaide wierden al uut ju Klassik bekoand. Deer bieldeden sik ap Yucatán un in dät Hoochlound two uunouhongige Säntren fon ju Maya-Kultuur uut, do sik juunsiedich bloot min be'ienfloudeden, man daach äntwikkelden jo sik äänelk. Man dät Eende fon ju Postklassik is differenzierd fääst tou sätten. Wilst dät Hoochlound al in do 1520er Jiere fon do Spoaniere ärooberd wuude, kuuden do Spoaniere ap Yucatán eerste in do 1540er Jiere hiere Häärskup truchsätte. In Petén foont ju Mayakultuur fon ju Postklassik eerste in 1697 mädeens n Eende.
Ätter dät Touhoopebreeken fon ju klassiske Mayakultuur in't Jooplound hieden do Säntren in't Noude fon Yucatán noch wäkke Jiere Bestound. So hiede Uxmal sien kultuurelle Blöite eerste in't 9. un 10. Jierhunnerd, as biespilswiese Copán un Palenque al ferlät wieren. In't tweelfte Jierhunnerd skient dät, dät uk Uxmal ferlät wuuden waas. Touminst sänt dät 13. Jierhunnerd läite sik ap Yucatán in ju Architektuur, Keramik, Kultuur un Religion fermoord toltekiske Ienfloude fääststaale.
Ätter do Chilam Balam-Täkste wuude Chichén Itzá, dät toufoarne ju bestimmende Moacht fon Yucatán waas, in 1221 ap't näie ferlät wuuden weese un deer begon een Foarhäärskup fon do Cocom, do hiere Residenz Ich Paa gruundeden un wiede Deele fon Yucatán dominierden. (Fergliekje uk ju sonaamde Liga fon Mayapán). Eerste in 1441 wuude düsse truch aan Apstound breeken. Die Apstound waas ounfierd truch do Xiu, do mäd Uxmal in Ferbiendenge broacht wäide, dät uk wuddelk ap hier leeter Territorium liech. Die Twist twiske do Xiu un do Cocom as do fierende Foamieljen bleeuw Yucatán ärheelden, un do Spoaniere nutseden dät leeter uut. In ju sälge Tied wuuden klassiske Säntren as Cobá, Ek Balam un Izamal wier besiedeld. In Xuch, Puuc-Region, sowät füüftien Kilomeetere suundwäästelk fon Uxmal wuude fon ju Klassik bit in't 16. Jierhunnerd truchgungend Monumentoal-Architektuur apgjucht. Uk Dzibilchaltún un Lamanai sunt fon ju Klassik bit in ju äddere Kolonioaltied truchgungend bewoond weesen. Ap älken Faal bieldeden sik ätter dän Faal fon Chichén Itzá of touminst sänt dän Faal fon Mayapán sowät 16 uunouhongige Füürstendume ap Yucatán hääruut, do bit in ju Tied fon ju Konquista bestound hieden. Urboane un kultuurelle Säntren fon ju Postklassik, mäd moorere duusend Ienwoonere wieren foaralln do Residenz- of Haudstääde fon do oankelde Füürstendume. Tou benaamen sunt ap Yucatán besunners Kaan Peec, Champoton (Chanputun), Maní, Motul, Sotuta, Tihosuco, Tecoh un Ch’aak Temal. Alleenich in't Füürstendum Ecab oun ju Wäästkuste roate dät toalrieke Steeden as El Rey, El Meco, Polé, Xel Há, Zama of Muyil, do aal uur steenene Bauwierke fon deelwiese monumentoale Grööte ferföigeden. San Gervasio ap Cozumel un Tiho wieren buppedät religiöse Säntren fon do Godhaide Ix Chel un Itzamná. Uk Uxmal, moor noch Chichén Itzá wuuden noch aaltied foar kultiske Honnelengen apsoacht. Do Ko’woj-Maya un do Itzá ferlieten in ju Postklassik wilst do benaamde Uumebreeke Yucatán un looken ätter Petén, wier jo Topoxté un Tayasal tou näie Säntren apbauden, wierfon dät lääste fon ju heele Mayakultuur dän loangsten Bestound hääbe skuul.
Spoanske Konquista un Kolonioaltied (1520–1821)
mini|[[Malinche un Hernán Cortés. Oold-mexikoanske Bielden-Hondskrift fon do Tlaxcalteken uut dät 16. Jierhunner (Lienzo de Tlaxcala).]] In 1511 loundeden ap Yucatán 13 Spoaniere, do Skipbreek lieden hieden. Tou düsse Tied roate dät junner säkstien uunouhongige Füürstendume. As die [[Konquistador Hernán Cortés in 1519 ap Yucatán ounkoom, lieuwden bloot noch two fon do trättien Spoaniere. Aan fon do Uurlieuwende, Gerónimo de Aguilar, look mäd Cortés fääre ätter dät Aztekenriek un holp him as Uursätter. Die uur Uurlieuwende, Gonzalo Guerrero, wüül fääre mäd do Maya lieuwje un kampede leeter touhoope mäd do Maya juun do Spoaniere.
In 1527 look aan Veteroan fon Cortés sien Troppen, Francisco de Montejo, mäd 400 Mon ätter Yucatán, uum dät tou ärooberjen. Toueerste kreech hie sogoar Stöän fon ju ienheemske Befoulkenge, man do Ljuude määrkeden, wät die Froamde foarhiede, bekampeden jo him. Uk Kroankhaide un Unner-Ärneerenge swäkkeden do Ientringlinge, deelwiese plunnerden jo in'e Foulge do Fäildere fon do Maya. Toulääst tried Francisco de Montejo dät Kommando ou, aan fon sien Monljuude, Alonso Dávila uurnoom dät. Hie waas uk n Veteroan uut Cortés sien Troppe. Man hie kuude sik nit juun do Maya weerje un räddede sik mäd do lääste Uurlieuwjende ätter Honduras. Intwiske fersoachte de Montejo sin Suun, die uk Francisco de Montejo hiet, fon't Wääste häär Yucatán tou ärooberjen. In 1532 toachte hie sik dän Ploan uut, joop in Säntroal-Yucatán een Stääd tou bauen, un so äntstuude ju Stääd Ciudad Real. Man do Maya in ju Noaberskup looken aan Beleegerengs-Ring uum ju Stääd, un do twohunnerd Spoaniere moasten fluchtje, as jo neen Neerenge moor hieden. As ju Expeditsjoon Ättergjucht kreech, dät Francisco Pizarro juust dät Riek fon do Inka ärooberd un masse Gould fuunen hiede, desertierden fuul fon do Monljuude un geenen ätter Peru. Deer holp uk neen Truujen mäd Strofen.
Nu geenen do Spoaniere diplomoatisker foar, ju Provinz Maní wuude freedelk unner spoanske Häärskup broacht. Do Xiu, do junner häärskeden, stoalden sogoar Hälps-Troppen tou Ferföigenge, fermoudelk uum ap düsse Wiese Wräike oun do Kokom tou niemen, mäd do jo loange Kriech häiwed hieden. Die Ploan fon do Spoaniere waas nu, tjo Stääde in Yucatán aptougjuchten, un dät slumpede him uk in 1544 truch ju Gruundenge fon Mérida, Valadolid un Salamanca de Bacalar. Dan wuude besleeten, dät dät Lound fon Mexiko uut ferwalted wäide skuul.
Toulääst wuuden Fersäike unnernuumen, do Maya tou kristenjen, monken uurswäkke truch dän Mönk Diego de Landa. Berüümd wuude Diego de Landa, as hie mäd hädde Hounde juun do Maya foargunge liet, do sik nit tou dät Krisdendum bekeerje wüülen un insteede deerfon bie hiere heedelnske Rituoale bleeuwen. Dät eendede mäd een Uurdeel, dät ap dän 12. Juli 1562 ouheelden wuude, wierbie de Landa apgruunde fon sin religiösen Iuwer alles, wät in Maya-Sproake skrieuwen waas, ferbaadenje liet un uk do religiöse Figuuren un Symbole fon do Maya. Ju Foulge derfon is, dät uus däälich bloot noch Deele fon fjauer Maya-Codices ärheelden blieuwen sunt, do uus Ienblikke in ju Fergeenhaid fon do Maya reeke. Dät maaste oaber is ferlädden. In sien Wierk Relación de las cosas de Yucatán beskrift de Landa do Geböärnise fon Mani. Leeter wuude hie deerfoar in Spoanien bekloaged, man in 1569 wuude hie in aal do Punkte fon ju Bekloagenge fräispreeken. In 1571 wuude hie sogoar as Biskop fon Yucatán iensät.
In dät Eende fon ju Ärooberenge wieren do Spoaniere bloot man nominell Häärskere uur dät Maya-Rebät, man in Wuddelkhaid waas deer nit moor fuul, uum uur tou häärskjen: Heele Loundskuppe wieren truch Kriege, man foaraaln uk truch Süükten sunner Befoulkenge. Do fröier häärskjende Oadels-Familien fon do Maya bleeuwen daach, nit säilden touminst bit in't 18. Jierhunnerd, in fierende Boantjene fon ju Ferwaltenge. Do Cupul-Maya, do noch 1546 aan Apstound juun do Spoaniere begonnen, naamden sik sogoar do "uunbesiechbeere Cupul", uumdät jo militäärisk sieläärge nit betwoangen wuuden sunt.
19. und 20. Jahrhundert
thumb|left|250px|Dät is sowät die Moachtberiek fon do tiedwiese uunouhongie Maya; 1870 Fon 1847 oun rebellierden do Maya in dän sonaamden Kastenkriech juun ju Autorität fon dän mexikoansken Stoat un bauden uum dän 1850 apgjuchten Tämpel fon dät Baalende Kjuus hiere Haudstääd Chan Santa Cruz, ju eerste in 1901 fon ju mexikoanske Armee ärooberd wäide kuude. Junner hääbe jo aan synkretistisken Kult pleeged, mäd Elemente uut dät Kristendum juust so as uut dät oolde Maya-Heedendum.
Jungere Fergeenhaid bit däälich
Däälich lieuwje sowät 6,1 Millionen Maya in Mexiko (ap Yucatán, in Chiapas un in Tabasco) juust so as in Belize, in Guatemala, in Honduras un in El Salvador. In El Salvador sunt masse indigene Kultuuren truch dän Foulkemoort "La Matanza" fon 1932, truch Sproak-Ferboode un truch stoatelke Ferfoulgenge unnergeen. Uk Maya-Sproaken (so as Pocomam un Chortí sunt deertruch in El Salvador uutstuurwen, man in dät Noaberlound Guatemala wäide do Sproaken noch boald. Truch dän guatemaltekisken Burgerkriech (1960-1996 sunt oaber 12.000 Maya fon dät Foulk Q’eqchi ätter El Salvador wai fluchted un hääbe sik deer deellät. Een litje Gruppe Q’eqchi lieuwet in Hunduras, juust so as sowät 4.000 Chortí besunners in dät Rebät uum Copán. In Guatemala tälle sowät 40 % fon ju Befoulkenge (sowät 5 Millionen Moanskene) tou do Maya, in Belize sunt dät sowät 10 %, also sowät 35.000 Ljuude, deerunner Lacandonen, Q’eqchi un Mopan. In Mexiko tälle do Mayathan (sowät 800.000 Ljuude), do Tzeltal (sowät 470.000 Ljuude) un do Tzotzil (sowät 430.000 Ljuude) tou do grattere Maya-Foulke.
Uk däälich noch lieuwje do maaste Maya deerfon, dät jo Turske Weete (Mais) ounbaue. Hieren Gloowe is oafter een synktetistiske Miskenge uut dät Kristendum un oolde Maya-Bruuke. Älke Maya-Meente häd hiere oaine religiöse un waarelske Upperljuude. Dät kumt fuul foar, dät Hannen, Krüüderäien of Käärsen offerd wäide. Do oankelde Maya-Stomme identifisierje sik uur besunnere Elemente fon hiere Dracht, wieroun jo sik do ferskeedene Maya-Foulke unnerskeede. Do Ornamente fon ju Dracht wäd deerbie deelwiese een Funktsjoon as magiske Symbole touspreeken.
As noch besunners traditsjoonell lieuwjend sunt do Lacandon-Maya in Chiapas bekoand. Die düütske Skrieuwer B. Traven skrift in aan Raise-Begjucht fon 1928, dät do maaste Lacandonen noakend weesen sund. Däälich dreege bloot noch min fon him ju Wiete Katuun-Kloodenge, ju uk ap oolde Oubieldengen tou sjoon is. Un uk dät Kristendum häd sik bie him bit foar kuute Tied noch nit joop ferwuttelje kuud. Truch Tourismus un ju Mission fon evangelikoale Gruppierengen is uk ju Lakandonen-Sälskup deerbie, sik stäärk tou feruurjen. Uk wan jo wäkke oolde Bruuke fäästhoolde, kumt ju moderne Technik deer wai. Moor un moor fon him dreege moderne Kloodere, hääbe Stroom, Radios of uk Wiedkiekere; in do Maya-Täärpe rakt dät sogoar dät een of uur Auto. Een besunnere Foarljoofte hääbe do Lacandonen foar Halloosjen äntwikkeld. Jo dreege jädden so fuul Hallosjen as muugelk oun hieren Unnerierm un bruuke do uk as Tuusk-Weere. Wäkke Maya lieuwje nu uk fon dän Tourismus, uumdät moor un moor Besäikere ju Waareld fon do Maya un do oolde Bauwierke kanne leere wollene.
Een besunnere Loage bestoant bie do Maya-Täärpe in dän mexikoansken Buundesstoat Chiapas, do fon do Zapatistas kontrollierd wäide. Jo hääbe in do lääste Jiere een fiergungende Autonomie roaked un ferwaltje sik sälwen. Junner lieuwje foaraaln Maya fon dän Stom fon do Tzotzil. Ju Haudstääd fon düssen Stom is Chamula.
Hochtaunuskreis
Hochtaunuskreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
18. Januoar
Die achttienste Januoar is die achttienste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 347 (in Skaltjiere 348) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
St.-Sebastian-un-St.-Vincenz-Säärke (Breinermoor)
thumb|right|250px|Lutherske Säärke in Breinermoor Ju lutherske St.-Sebastian-un-St.-Vincenz-Säärke in Breinermoor, Meente Westoverledingen (Aastfräislound), wuude in't Jier 1784 as Soal-Säärke baud.
Historie
Ju Säärke, ju däälich deer stoant, wuude insteede fon een oolde Kapelle baud, ju ap dän Säärkhoaf 400 Meetere deerfon wäch stuude. Ätterdät ju Säärke kloor waas, wuude ju Kapelle ourieten. Wäästelk wuude aan smällen Klokken-Touden oun dät Skip ounbaud. Je tjo rundboogede Finstere oun do bee Loangs-Sieden läite Ljoacht in ju Säärke faale.
Bit 1925 hiede ju Säärke-Meente aan oainen Pestoor. Sänt düsse Tied deelt ju sik een Pestooren-Steede mäd Backemoor. Ap dän 1. Juni 2012 wuude ju Säärke-Meente mäd ju Vincenz-un-Laurentius-Säärkemeente in Backemoor tou ju näie evangeelsk-lutherske Vincenz-Säärke-Meente Backemoor-Breinermoor in Rhauderfehn fereend.
Binneruum
thumb|right|200px|Binneruum Dät Binnere fon dät Goddeshuus wäd truch een holtene, as een Tunne beegede Dääke ousleeten. Ferskeedene Deele fon ju Iengjuchtenge kuume uut dät Foarlooper-Bauwierk. Die säkskaantige Preetstoul uur dät Oalter doatiert fon 1686. Uurspröängelk bildgede ju mäd dät Oalter een Eenhaid, bit in dät 19. Jierhunnert wät uurs moaked wuude. Ap dät Oalter is ju in Oulje ap Linnen Dät lääste Äiwendmoal fon Leonardo da Vinci ättermoald. Tou do Vasa sacra heert aan Kälk, dän Lubbe Jansen in 1664 stiftede. Die Krounljuchter gungt ap dät Jier 1751 tourääch. Ju Oargel wuude uum 1874 fon Gerd Sieben Janssen baud, mäd njuugen Registere un een Manuoal. In dän Loop fon do Jiere wuude deer moorere Moale wät oun uumebaud. Ju Buutenskille un dät Piepenwierk fon ju Oargel sunt ärheelden. Een doatierenge fon ju Oargel uum 1860 is apgruunde fon ju näigotiske Bauwiese uunweerskienelk.
Käädenkraftwierk
thumb|300px|N frantsöösk Käädenkraftwierk mäd Köiltoudene, uut do Damp sticht. N Käädenkraftwierk (de. Kernkraftwerk) of Atomkraftwierk is n thermisk Kraftwierk dät Elektrizität produziert mäd Hälpe fon Käädenenergie. Ju Gruundloage fon n Käädenkraftwierk is dät Winnen fon Energie truch Käädenkleeuwenge. Deerbie wäd Waarmte wonnen, ju bruukt wäd uum Woater tou ferdampjen. Die Damp gungt dan ätter ju Turbine wai, deermäd wäd n Generator in Bewäägenge sät. Dät Köilmiddel wät truch dän Reaktor fljut is Gas (t. B. Helium of CO2) of n fljooten Metal (t. B. Natrium of ne Bläi-Legierenge), dät dan truch n uur Köilruumte mäd Woater fljut, deertruch äntstoant Damp foar dän Turbine. N Käädenkraftwierk is truch ju Radioaktivität gjucht gefoorelk.
Apbau un Funktionswiese
Atomkraft kon ap Käädenkleeuwenge of Käädenfusion beraue. Bau un Bedrieuw fon Kleeuwengsreaktore rakt dät al n Moanskenlieuwend, wült ju Ferweendenge fon Fusionsreaktore noch aal sieläärge in ju Wröigephase sit. Unner Käädenenergie beträft also foar allen Kleeuwenge.
Die Käädenreaktor is die zentroale Deel fon n Käädenkraftwierk. Die Reaktor moaket do energie-produzierende Käädenreaktione muugelk. Ju Energie kumt hääruut as Waarmte of ionisierende Stroalenge. Ju lääste moaket unnerskeedene Foarme fon Ouskirmenge nöödich. Ju Waarmte wäd deertou benutsed, Woater tou ferdampjen. Woaterdamp unner hoogen Druk wäd Turbinen toufierd, do ju Waamte in elektriske Energie uumesätte. Ätter dän Goang truch ju Turbine kondensiert die Woaterdamp wier. Dát deertou nöödige Köilwoater kon n Äi of ju See äntnuumen wäide.
Drukwoaterreaktor
right|400px|thumb|Animierde Deerstaalenge fon n Drukwoaterreaktor. N Gas of fljooten Metal fljut truch dän Reaktor. Dät heete Gas of Metal wäd bruukt uum deermäd Damp tou moakjen. N Drukwoaterreaktor (PWR - Pressurized Water Reactor) is n Reaktortyp, wier Moderator un Köilmiddel bestoant uut gewöönelk Woater unner hoogen Druk. Die hooge Druk moaket, dät dät Woater nit sjut. In n Dampgenerator wäd ju Waarmte uurbroacht ap Woater unner läigen Druk, dät also fräi sjoode kon un dän damp foar ju Turbine lääwert. Dit is ju maast foarkuumende Typ Reaktor in de Waareld. Sowät dän Haaldeel fo n aal Reaktore in kommerzielle Käädenkraftwierke ferwoant dissen Prinzip.
Sjoodenwoater-Reaktor
400px|thumb|right|Animierde Deerstaalenge fon n Sjoodenwoater-Reaktor. Damp kumt fluks uut dän Reaktor. N Sjoodenwoater-Reaktor (BWR - Boiling Water Reactor]] häd uk ne groote Ferspreedenge ap waarelwieden Basis. In dissen Reaktor wäd köild un moderierd fon dätsälge Woater unner läigen Druk, dät also fluks dän Damp foar ju Turbine lääwert. Deerätter wäd dät kondensierd un ätter dät Reaktor-Fät touräächfierd.
Ougefal
As Ougefal rakt n Käädenkraftwierk ou-oarbaidede Atom-Fjuurenge. Ju Feroarbaidenge deerfon is n Problem. Atommul kon ätter n Ruundgong truch ju Wierapoarbaidengsanloage fääre ferwoand, iensät bie ju Häärstaalenge fon Käädenwaffen of bäätuut laid wäide. In dän Uumgong mäd Atommul mout uuterste Foarsicht äiwed wäide, deer dät deelwiese hooch radioaktiv is un nit in ferkierde Hounde faale duur.
Franz Moritz Wilhelm Marc
thumb|right|200px|Photo fon Franz Marc in [[1910]] Franz Moritz Wilhelm Marc (maast kuut Franz Marc naamd, * 8. Februoar 1880 in München; † 4. Meerte 1916 in Braquis bie Verdun, Frankriek) waas aan Moaler, die foarallen mäd sien expressionistiske Wierke bekoand wuden is. Man hie häd tiedwiese uk uurs moald.
In aan Bräif oun Ludwig August Macke beskreeuw hie in 1910 sien Toanken: "'Blau ist das männliche Prinzip, herb und geistig. Gelb das weibliche Prinzip, sanft, heiter und sinnlich. Rot die Materie, brutal und schwer und stets die Farbe, die von den anderen beiden bekämpft und überwunden werden muß! Mischst Du z. B. das ernste, geistige Blau mit Rot, dann steigerst Du das Blau bis zur unerträglichen Trauer, und das versöhnende Gelb, die Komplementärfarbe zu Violett, wird unerläßlich. […] Mischst Du Rot und Gelb zu Orange, so gibst Du dem passiven und weiblichen Gelb eine megärenhafte, sinnliche Gewalt, daß das kühle, geistige Blau wiederum unerläßlich wird, der Mann, und zwar stellt sich das Blau sofort und automatisch neben Orange, die Farben lieben sich. Blau und Orange, ein durchaus festlicher Klang. Mischst Du nun aber Blau und Gelb zu Grün, so weckst Du Rot, die Materie, die Erde, zum Leben'"
Franz Marc, afwäil hie mäd (bee) Frantsöösk un Düütsk groot wuden is, uumdät sien Muur Elsasserinne waas, meende daach, dät die fäärme Waareldkriech dät eensige Middel waas, uum dät ätter sien Meenenge süüke Europa suund tou moakjen. Hie mäldede sik fräiwillig, hiede deer bolde uurs een Meenenge uur un stoorf 36jierich in't Sleekfäild in Frankriek.
Fäärmesound
thumb|right|250px| Dät Huus fon Hespe uut 1828, dät eerste Huus ap Fäärmesound, Apnuumen foar 1959 thumb|right|250px| Die Toanksteen fon Fäärmesound Fäärmesound is ne Buurskup fon Seedelsbierich. Ju Buurskup is ätter dät Deelen fon ju Skäddeler Meente so uum dät Jiehr 1822 äntsteen.
Loage
Ju Buurskup lait suudelk fon Näiwal un aastelk fon ju Seelter Äi, un fangt oun bi dät Flurstük - Scheepmeer - Rodebierich - Kanienkenbusk - un gungt dan an ju Hauptsträite ätter Seedelsbierich bilongs bit tou ju Koloniesträite. Aastelk Fäärmesound lait die Aastfoan.
Noome
Di Nome Fermesound is al fon oolds bekaoant, uk ap allere Loundkoarten wät dät al noomt. Dät Tjuden fon dän Noome is nit so makkelk. Allinich Pyt Kramer häd in sien Book - Lound un Noomen - wier hie alle Flurnoamen fon Seelterlound beskrieuwen häd, ap Siede 228/281 dän Noome Fermesound unnersocht. Hie deelt dän Noome ap in twäin Deele - in Ferme un in Sound. Die läste Deel - Sound - kwät wail, dät där fuul Sound wääsen is (Stuf- un Dunenflächen). Tou dän eersten Deel meent hie, dät die fon dät ooldfräiske Woud - Forma - kumt, wät därätter dan - das Erste - hat. Dät - O - in Forma is in dän Tiedverloop n -E, wuden. Därätter betjuud - Fermesound - dät eerste Sound, do eersten Soundhövele - fon Skäddel ut, in suudelke Gjuchtenge, wät dan mäd dän Roodebierich, so as uk mäd do Hövele fon bee Kante Sträite, un do Dunen fon dän Kanienkenbusk gans un goar uureenstimt. Ätter ju aktuälle Gjuchtsskriewenge wäd Fermesound däälich Fäärmesound skrieuwen.
Seelter Trjoue
thumb|right|300px|Two Sieden fon ju Tiedschrift Seelter Trjoue 4-4-8/9 (Häärst 1969) thumb|140px| Uumesleek Seelter Trjoue, Sumer 1969 As dät Lesebouk foar Seelterlound apheerde, fängen Hermann Janssen un Pyt Kramer oun mäd Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter. Disse eerste wuudelke seelter Tiedschrift ärscheen bloot schablonierd in jierelk fjauer Goawen fon 12 Sieden. Dät fäng oun in n Suumer 1966 un die soogende un lääste Jiergong koom 1972.
Hof (Loundkring)
Hof is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Seelter Trjoue
Meeoarbaidere
Ju eerste Nummer bjut bloot Biedraage fon Kramer, man ju twäide Nummer fäng Janssen al oun mäd sien Serie Ap do Spuren fon do Seelter Fräisen, (leeter Ap do Foutstappen fon us Foarfoaren. Fääre bood dät Blääd Geriemsele, Seekgeschichte, wät uur ju Sproake, n Rubrik foar do Bäidene un n Serienroman. Leeter lääwerde Janssen uk noch Fertälstere uut Seelterlound un Sproak-Unnergjucht foar do Bäidene as uk Stukke uur ju näie politiske un moanskelke Geschichte. 1967 koom uk n Biedraach uur ju Sproake fon n amerikoansken Professor, Marron C. Fort, die dän Winter toun eersten Moal Seelterlound besoachte. Dän uur Winter lääwerde Fort uk noch n Geschichte. So geen dät aal fääre. Dan ärscheenen moal n poor litje Teekengen un n Lieste fon Pestoore un Huusnoomen (mäd Koarten) un Spitsnoomen. Tjooter foont sik 1969 mäd n Twiegespräk fon Gesina Dumstorf, ätter dät al eer n oolden fon Pestoor Schulte roat waas. In n füfte Jiergong fängen dan do Biedraagen oun fon Herman Ahlrichs uut Cincinnati uur dät Lieuwend fon do Seelter in Amerikoa. Dan rakt et uk n Äntwurp foar n seelter Flaage. Ap n 5. April 1971 is Hermann Janssen stuurwen, ätter dät hie al n poor Mounde nit moor schrieuwen hiede. Die soogendie Jiergong fangt noch oun mäd n ätterlät Stuk fon him, man deermäd waas ju Tiedschrift daach die wichtichste Meeoarbaider loos un ju heerde ap. As lääste ärscheenen noch n poor grattere Sunneruutgoawen: 1971 Louts Hinerks Tjoue, n Tjooterstuk fon Gesina Lechte-Siemer uut 1931/32 un 1972 Ne Koare ful Spoas, n Uutwoal fon Stukke uut dät Lesebouk.
Fräsko
thumb|200px|right|Die Judas-Oap, moald fon [[Giotto di Bondone, die in't 13. bit 14. Jierhunnert lieuwde.]] Een Fräsko (uut dät Italieenske: a fresco, affresco: in't friske; Düütsk: Fresko, säilden: Frischmalerei; ap Seeltersk is uk wäil ju Leenuursättenge Friskmoaleräi muugelk) is een Woogen- af Dääkenbielde, ju mäd in Woater ienwooked Pigment ap dän friske Kalk-Ferputs apmoald is. Deertruch lukt ju Faawe in dän Kalk-Ferputs ien, ju Bielde is also gjucht duurhaftich.
Fäärmesound
Geskichte
Di eerste Anbauer was dan n Hespe ut Lindern, die in dät Jiehr 1828, dät eerste Huus bäte do Soundhövele fon dän Kanienkenbusk (Hinter den Tannen) apbaude. Dät Huus kreeg dan uk ju Huusnummer 1, ju ju Steede däälich noch häd. Man kon dan dät Jier 1828 as ju Bedsiedelenge fon Fäärmesound anreekenje.
Seelter Trjoue
Aploage
Eerste kuud me sik bloot abonnierje uur de Post, man ju twäide Nummer rakt al in älke Täärp ne Ouhoaladrässe. N grooten Ärfoulch wuud dät oawers nit un ju Aploage koom nit buppe n 100 Stuk. Do Ljuude wieren domoals wäil uk nit so an t Leesen woand.
Fäärmesound
Kanienkenbusk
Wier däälich ju Kesselfabriek Bruns stound, wier fröier die Kanienkenbusk. Där wieren hooge Soundbierge, fillicht bit tou 10 m hooch. Die ganse Flääche was mäd hooge Boome bewuksen. Ätter dät in do 1960-er Jiere ju Fabriek där baud wuude, is die ganse Busk wäch moaked un mäd Fabriekhallen fullboud. Bloot aan dän bäätesten Rant stounde noch wät Boome.
Do tjoo Huuse bääte dän Kanienkenbusk wuuden siet fröier un aleer tou Skäddel reekend. Dät kuumt fillicht derfon, dät die Kaninekenbusk noch tou Näiwal heerde.
Fräsko
Oafter wädt sunner tou unnerskeeden fluks älke Woogenmoaleräi as "Fräsko" beteekend, man niep nuumen is dät nit gjucht.
Seederboome
Do Seederboome, Seedern of seederne Boome, uk wäil Tseeder- mäd "Ts" (Cedrus, düütsk: Zedern), sunt aan Sleek fon Näddelboome mäd tjo Oarde.
21. Januoar
Die eenuntwintichste Januoar is die eenuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 344 (of in Skaltjiere 345) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Seederboome
Beschreibung
Seederboome sunt eenhuusich tränd-geslächtich. Dät hat, aan Boom häd monnelke un wieuwelke Dannenappele. Jo stounde eenstoundich an do Kuutdrieuwe. Do apgjuchte monnelke Dannenappele sunt sowät 5 cm, leeter bit tou 8 cm loang; jo sunt do grootste monken do Fjuurengewoakse. Do gouldjeele Blöimte-Koarne hääbe neen Juuken, dät Blöimte fljucht in dän Häärst, nit in't Foarjier as bie do uur Fjuurengewoakse. Do apgjuchte, blöiende wieuwelke Dannenappele sunt oaifoarmich, roodelk, 1 bit 1,5 cm loang un bestounde uut moorere Säid-Skubben. Do sik ääng uurdäkjende Säid-Skubben sunt breeder as loang, holterch mäd two Säid-Anloagen an hiere Basis. Do litje Dääk-Skubben sunt nit tou sjoon. Fon ju Bestuuwenge bit tou ju Riepe tou bruuke do Dannenappele een bit two Jiere. Do apgjuchte, riepe Dannenappele sunt oaifoarmich bit zylindrisk, 5 bit 10 cm loang. Jo faale stukken, wan ju Säid riep is, bloot ju Spoule in'e Midde blift ap ju Takke stounden. Do groote Säidkoarne sunt uungliekmäitich tjookaantich, ljoacht- bit griesbruun un 11 bit 16 mm loang mäd een 15 bit 25 mm groote Juuke, ju ju sälge Faawe häd as dät Säidkoarn.
Do frisk uutspruutede junge Boome hääbe oachte bit tjoon Kiensel-Bleede (Kotyledonen).
Oarde un Ferspreedenge
thumb|left|300px|Koarte deerfon, wier do tjo Oarde Seederboome heemsk sunt. Two fon do tjo Oarde Seederboome sunt fon Natuur uut uum dät Middelmeer tou heemsk, een Oard in dän wäästelken Himalaya.
Beluukengen twiske do Oarde
Aal do Seederboom-Oarde sunt ääng mädnuur fjuund. Besunners do in ju Middelmeer-Ruumte woaksende Oarde hääbe fuul Meensoamgaide, sodät wäkke Autoren deer uur ättertoacht hääbe, ju tou een Oard touhoope tou foatjen.
Apgruunde fon Fossil-Funste is bekoand, dät do Seederboome insen moor Berieke fon ju Middelmeer-Ruumte un uk fon ju Ruumte twiske Middelmeer un Himalaya besiedeld hääbe. Me gungt deer deeruum fon uut, dät do Steeden, wier dät däälich noch Seederboome rakt, Räste fon een fröier uutdiende Populatsjoon ap groote Flakte sunt. Däälich sunt do Seederboome wäil bloot noch in litje, haagerlääsende Steeden tou fienden, uumdät dät uumetou druuger un woormer is. Seederboome groie deeruum ap köilige Hööchtenloagen (oafter sunt dät Noud-Honge) mäd nouch Deelsleeke. Wüülde Seeder-Boome sunt in Gefoar truch Ouholtjen un Uurweedenge.
Heeselbierich
thumb|right|300px|Huus fon Heinrich Ennens, uum 1920 Heeselbierich, is ne litje Buurskup fon Skäddel un fon Seedelsbierich. Midden truch Heeselbierich gungt die Skeed twiske Skäddel un Seedelsbierich. Truch Heeselbierich gungt ju Wäästfoansträite (Westermoorstrasse).
Loage
Heeselbierich lait wäästelk ju Seelter Äi un aastelk fon die Wäästfoan. Suudelk fon Heeselbierich läit Hällene, noudelk fon ju Buurskup lait Bäätholt.
Axolotl
Dät Amphib häd Oainskuppe, do dät foar ju biologiske un mediziniske Foarskenge interessant moakje: Eerstens ju Neotenie. Neotenie is, wan do Dierte een Lieuwend loang neen fulle Metamorphose truchmoakje, also aaltied n bitje as n Poagenstäit blieuwe, also mäd "Kiemen" insteede fon ne Omme as Lounddierte. Twäidens kon dät Diert ferläddene Deele, so as Beene, eenfach ätterwoakse läite. Dät skäl toumäts sogoar mäd Deele fon ju Brainge slumped weese.
Dät Woud kumt uut dät Nahuatl, ju Sproake fon wäkke mexikoanske Indioanerfoulke, so as do Azteken. In düsse Sproake hat dät āxōlōtl, ju Uutsproake is [aː'ʃoːloːt͡ɬ]. Dät skäl een Touhoopesättenge weese fon do Woude atl (Woater) und Xolotl (een aztekiske Godhaid) un waas tou ferstounden as „Woater-Undiert“.
Axolotl in ju Natuur un in't Aquarium
Dät faalt ap, dät Axolotl in Fangenskup gjucht wied fersprat tou fienden sind, wilst ju Oard in Fräiegaid bienaist uutstuurwen is. In ju Foulge wäd dät n bitje naier ferkloord:
thumb|left|250px|Do Kanoale fon Xochimilco, ju natüürelke Lieuwendsruumte fon dän Axolotl thumb|left|250px|Leuzistiske (wiete) Axolotl wäide in Aquarien oafter tuchted, man dät is nit ju WüüldfoarmAxolotl sunt endemisk in dän Xochimilco-See un in dän benoaberden Chalco-See in een vulkoanske Niede bie Mexiko-Stääd. Do bee Seen sunt Uurblieuwsele fon een gratter Woater-System, dät däälich deelwiese bloot noch in Foarm fon Kanoale ärheelden is. Die Xochimilco-See is biespilswiese truch kunstelke Ailounde besiedeld wuuden, sodät Xochimilco däälich aan fon Kanoale truchleekenen Stääddeel fon ju mexikoanske Haudstääd is. In düsse Kanoale lieuwje do lääste wüülde Axolotl. Uut dän grootsten Deel fon't uurspröängelke Areoal, so biespilswiese dän (domoaligen) Texcoco-See un dän Zumpango-See, is ju Oard unnerwiele ferswuunen. Do Dierte sunt snoagens aktiv, lieuwje jädden in köilich, suurstofriek Swäitwoater un hoolde sik an n Boudem fon't Woater ap. 2013 wuude in Xochimilco een Tichte fon 0,3 Axolotl ap n Quadroatkilometer fääststoald, do sunt also in ju Wüüldfoarm bienaist uutstuurwen, uk wan dät Wietenskuppere rakt, do sik Moite uum ju Ärhooldenge fon ju Oard reeke.
In't Jier 1935 wuuden dan wäkke Dierte uut een Labor in Polen ätter do Fereende Stoaten fon Amerikoa broacht. Junner wuuden do tou dän Tuchtstom fon ju University of Buffalo. Bie düssen Tuchtstom wuuden noch insen Wüülddierte bietousät, do sik mäd do Dierte uut dän europäisken Tuchtstom fermiskeden. Insen wuude uk aan Tiger-Salamander (Ambystoma tigrinum), een äänelke Oard, ienkjuused, sodät ju Populatsjoon neen skeene Axolotl-Populatsjoon moor waas, uk wan ju Intucht een bitje ferminnerd wäide kuude. Daach is die litje Genpool, also ju Intucht, bit däälich een Problem, un dät do Dierte uk fon n Deel fon dän Tigersalamander oustomje, kumt buppedät bietou, un dät gungt nit bloot aan oankelden Tuchtstom oun: Do Dierte uut Buffalo wuude leeter oun ju University of Kentucky in Lexington uumesiedeld, ju däälich die Middelpunkt fon ju Waareldwiede Axolotltucht is.
Uum do bee Probleme antougungen, ju Intucht un ju Fermiskenge mäd dän Tigersalamander, rakt dät Projekte, uut wüüld fangene Dierte näie Tuchtstume in Fangenskup aptoubauen. Of ju Oard näämelk in Fräiegaid ärheelden wäide kon, blift fräigelk. Läipe Probleme sunt Roow-Fiske, do as Neozoen in do Kanoale uutsät wuuden sunt, uum ju ienheemske Befoulkenge mäd Proteine tou fersuurgjen, juust so as aal do moanskelke Oufaale, do bie Hoochwoater in ju Lieuwendsruumte fon dän Axolotl swämd wäide un deer ju Woaterqualität minnerje.
14. Januoar
Die fjautienste Januoar is die fjautienste Dai fon dän gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 351 Deege (in Skaltjiere 352) bit tou dät Eende fon't Jier.
Skjonisse
mini|100px|1526: Franz I.
mini|links|100px|1724: Philipp V.
mini|140px|Stoats-Rebät fon ju deensk-norweegiske Personoal-Union 1814
mini|140px|1943: Casablanca-Konferäns
Tou Waareld keemen
thumb|right|100px|Marcus Antonius, tou Waareld keemen in 86, 83 of 82 f. Kr., oubielded ap een Munte uut sien Tied
thumb|right|100px|Nakamikado, tou Waareld keemen in 1702
thumb|right|100px|Ida Dehmel, tou Waareld keemen in 1870
thumb|right|100px|Tillie Olsen, tou Waareld keemen in 1912
thumb|right|100px|Anselm Grün, tou Waareld keemen in 1945
thumb|right|100px|Gisela Pulido, tou Waareld keemen in 1994
Stuurwen
thumb|right|100px|Andreas III. fon Ungarn, stuurwen in 1301
thumb|right|100px|Françoise Madeleine d’Orléans, stuurwen in 1664
thumb|right|100px|Platon Kulbusch, möärend in 1919
thumb|right|100px|Kurt Gödel, stuurwen in 1978
thumb|100px|right|Frederica Montseny, stuurwen in 1994