cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Europäiske Haudstääd fon Kultuur
thumb|Liverpool waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2008. thumb|S-Boan in Linz, ju Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2009. thumb|Postmäärk uut 2008, do Berlin Europäiske Stääd fon Kultuur waas. thumb|Ljouwert is Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2018. Ju Europäiske Haudstääd fon Kultuur (fon 1985 bit 1999 Europäiske Stääd fon Kultuur) is ne Stääd wäkke köärd is truch ju Europäiske Union foar een Kalännerjier. Ju Stääd kricht deermäd ju Muugelkaid uum siksälwen kulturel tou präsentierjen un organisiert deerfoar taalrieke kulturelle Feranstaltengen. Siet 2008 wäd die Tittel Europäiske Haudstääd fon Kultuur toumindest an tou europäiske Stääde ferreeket.
Lieste mäd europäiske Haudstääde fon Kultuur
1 Touhoope mäd ju Euroregion Saar-Lor-Lux 2 Fertreeder fon een Nit-EU-Lound 3 Touhoope mäd dät Ruhrgebiet
Indianapolis
Indianapolis is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Indiana. Ju Stääd häd 820.445 Ienwoonere (2010).
Mühldorf am Inn (Loundkring)
Mühldorf am Inn is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Charles-Édouard Jeanneret-Gris
thumb|right|200px|Le Corbusier (1964) Charles-Édouard Jeanneret-Gris, bikoand unner dän Kunstlernoome Le Corbusier (bädden ap dän 6. Oktober 1887 in La Chaux-de-Fonds in dän Swaitser Kanton Neuenburg; stuurwen ap dän 27. August 1965, in Ròcabruna Caup Martin in Suudaast-Oksitanien, tichte bie Monaco) waas aan swaitserisk-frantsöösken Baukunstler, Baukunsttheoretiker, Stäädploaner, Moaler, Teekner, Bieldehauer un Mööbelploaner.
Ethanol
Ethanol (C2H5OH) ist der bekannte Alkohol, deeruum dät dät truch Alkoholiske Jeesenge in doo alkoholiske Dronke oane is. Destillierd wäd dät uk as Fjuurenge nuumen, un uum doode Dierte in biologiske Sammelengen ientoulääsen. Dät Ethanol bestoand uut Koolestof (C), Woaterstof (H) un Suurstof (O). Uur Beteekengen sunt Äthanol, Ethylalkohol / Äthylalkohol un Spiritus (Latiensk foar "Gäist").
Struktuur
300px|Kiel-Striek-Foarmel
Juu Struktuurfoarmel is so tou ferstounden, dät älken Striek ne Ferbiendenge twiske two Atome is. Doo Kiele uk, juu besunnere Betjuudenge fon aan gans swotten Kiel is, dät dät deermäd an dät Molekül buunene Atom in n Faandergruund stoant, aan striepeden Kiel betjuudt, dät dät deermäd anbuunene Atom in n Bäätergruund stoant. So weet me, wo dät Molekül tjodimensionoal uutsjucht. Ne uur Muugelkaid, dät tjodimensionoal tou wiesen is sun Modell:
300px|Ethanol-Modell mäd litje Baale
Doo Woaterstofatome sunt wiet ienteekend, doo Koolestofatome swott un dät Suurstofatom rood.
7. August
Die soogende August is die 219. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 220. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 146 Deege bit tou dät Jierseende tou.
Minnerhaide
As Minnerhaide (dt. Minderheiten) beteekent me Gruppen, do in ne bestimde Gemeenskup nit dän grootste Deel uutmoakje. Dän maast algemeenen Fal sunt Sproakminnerhaide in Stoaten.
In Düütsklound sunt ieuwenske do Fräisen, do Sorben, do Sinti un Roma un do Dänen anärkoand. Deerbie rakt dät fluks Unnerskeede: Do Sorben rakt dät bloot in Düütsklound, do Fräisen in Düütsklound un do Niederlounde, do Sinti un Roma sunt Minnerhaid in moorere Stoaten un do Dänen sunt Meerhaid in Dänemark. Deertou woonje do Sinti un Roma truch dät ganse Lound un do uur moor in bestimde Gestriche.
Aal do europäiske Minnerhaide ätter ju Sproake
• Ålandsweden • Albaner • Aostatal • Araben • Aragon • Armenier • Arumanen • Asturien • Azores • Basken • Bosnen • Bretonen • Bulgaren • Bunjevci (Bunyevtsi) in Serbien • Cornwall • Csángó • Dänen • Düütske • Elsaß • Esten • Färöer-Ailounde • Finnen • Flandern • Fräisen • Friaul • Gagausien • Galicien • Graubünden • Griechen • Ingermanlound • Italien • Jenisken • Kanarien / Kanariske Ailounde • Karelier • Kaschubien • Katalonien • Korsika • Kosovo (Albaner) • Krim • Kroaten • Kurde • Ladiner • Lettonen • Lipowener • Litauen • Livonien • Lothringen • Ludier • Luxembuurgere • Madeira • Makedonien • Man (Ailound) • Mirandien • Mócheno • Morawien • Mordwinen • Okzitanien • Platdüütske • Polen • Pomaken • Prüüske • Rumänen • Russen • Rusyn • Sami (Laplound) • Sardinien • Savoyen • Schlesien • Serben • Seto • Sinti un Roma • Skonen • Skotlound • Slowaken • Slowenen • Sorben • Suudtiroler • Sweden • Tataren • Transdniestr • Tschechen • Türken • Ukrainer • Ungarn • Võro • Wales • Wallonien • Walser • Wietrussen • Wepsen • Woten • Yiddish / Jiddisk • Zimbern
Do europäiske Minnerhaidssproaken
thumb|right|300px|Do Fräisen heere uk tou do Minnerhaide
Buute Europa
Uk buute Europa rakt dät fuul Minnerhaide: wie toanke bloot an do Indioaner in Amerikoa un do Uurienwoonere (Aborigines) fon Australien un so oafte do Indigene Foulkere.
Loundkring Osterode am Harz
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Osterode am Harz.
Biologie
thumb|300px|[[Arbutus unedo, n Boom uut dät Middelmeergebiet. Ap Düütsk hat düssen Boom "Westlicher Erdbeerbaum", wült siene Fruchte Äidbäien (dütsk:Erdbeeren) liekje.]] Biologie is ju Wietenskup fon dät Lieuwend un fon do Lieuweweesen.
Sofia
Sofia (Bulgarisk: София, Sofija) is ju Haudstääd fon Bulgarien. Deer woonje 1.402.417 (Feb. 2010) Ljuude un ju is ju grootste Stääd fon dät Lound.
Biologie
Deelgebiete
Ju Biologie lät sik in fuul Deelgebiete iendeele. Hier sunt doo wichtichste aplisted. Twiske düsse Deelgebiete rakt dät fonsäärm uk Uursniedengen.
Sofia
Geskichte
Sofia rakt dät langer as 5000 Jiere, un näiere archäologiske Unnersäikengen läite fermoudje, dät deer al in ju Steentied een Siedelenge waas. Alexander die Groote un do Roomske hääbe ju Stääd in hiere Tied äroberd. In dät Jier 447 ä.Kr. koomen do Hunnen un fernäilden aal ju Stääd. Deerätter wude ju unner dän byzantiske Kaiser Justinianus I. wier apbaud. Do Bulgaren äroberden ju Stääd un ju wuude in 809 Haudstääd fon dät eerste bulgariske Riek. Dät Byzantiske Riek äroberde ju Stääd 1018 wieruume fon do Bulgaren. In 1128 greepen do Ungarn Sofia oun, man ju Stääd wuude in dät Twäide Bulgariske Riek Haudstääd. 1382 äroberje do Turken Sofia un do bleeuwen deer foar fieuw Jierhunnerte. In dät Jier 1878 äroberden do Russen Sofia un een Jier leeter wuude Sofia ju Haudstääd fon Bulgarien. In dän Twäide Waareldkriech is läip fuul fernäild wuuden, deerätter is ju Stääd wierapbaud wuden in kommunistisken Stiel.
San Francisco
San Francisco is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Kalifornien. Ju Stääd häd 873.965 Ienwoonere (2020).
Chor (Musik)
thumb|right|200px|Wääntechor fon [[Stockholm]] Me boalt fon aan Chor, wan moorere Sjungere mädeenuur sjunge, un, in dän Fal, dät jo moorstämmich sjunge, älke Stämme fon moor as aan bisät is. Is älke Stämme bloot eenpeld bisät, boalt me fon een Vokoal-Ensemble. Die Bigriep fon dän Chor as Koppel fon Sjungere wude toufäärme in dät 17. un 18. Jierhunnert definierd, eer kwad me dät tou älken Koppel fon Musikere.
Bieldehaueräi
thumb|right|200px|Aan Holt-Bieldehauer Ju Bieldehaueräi is een Foarm fon ju Bieldende Kunst, ju tjodimensionoale Kunstwierke häärstoalt.
Dät sunt
Däälich wäd twiske do Bigriepe Plastik un Skulptuur oafter nit moor so strom tränd. Dät mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide.
Kimswert
thumb|right|Die [[Himrik (Täärpgebiet) fon Kimswert]] Kimswert is n Täärp in ju Meente Súdwest Fryslân, suudelk fon Harns.
Frantsööske Sproake
Frantsöösk is ne romaniske Sproake. Ju is Stoatssproake in Frankriek.
München (Loundkring)
Die Loundkring München is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
1498
12. -- 13. -- 14. -- 15. Jierhunnert -- 16. -- 17. -- 18.
Jiere: 1495 - 1496 - 1497 - 1498 - 1499 - 1500 - 1501 -
Hebe Camargo
200px|thumb|Camargo uut 2009 Hebe Maria Camargo (* 8. Meerte 1929 in Taubaté, São Paulo, Brasilien) is ne brasilianiske Fiersjomoderatorin, Sjungerske un Tjoterspielerske.
Bjunt
Bjunt (Molinia caerulea) woakst wüüld in de Foan un Heede an Gruppen. Fröier in de Bouketetied wuuks Bjunt an de Kaante fon de Bouketenäkker un wuud mäind un as Hoo ferfodderd. Aan Buur kwad: "Wan uus Bäiste Bjunt freeten häbbe, dan wippet de Köätel an de Hielde". Bjunt is n goud Fodder foar Jungbäiste, Säägen un Skäipe. Do Stängele wäide 40 bit 80 cm loang. Ticht an de Wuttele sunt aan bit träi Knätte, dan is de ganse Hoolm glääd.
Deer wuuden uut do loangste un tjukste Hoolme do Bjuntbäiseme moaked. Do saach man fröier in alle Huuse bie dät eepene Fjuur stounden. De Bjuntbäisem bie dät eepene Fjur, de Heedebäisem in de Köäkene un Stoowe un de Riesebäisem ap e Toal. Dät waas t aal, moor Bäiseme roat et toufoarne nit, kooped wuuden neen Bäiseme, do wuuden sälwen moaked.
Súdwest-Fryslân
thumb|right|250px|Dät Gebied fon ju Meente Súdwest-Fryslân Súdwest-Fryslân is ne näie Meente in dät Suud-Wääste fon ju Provinz Fryslân, ju der ap n 1. Januoar 2011 uut do fröiere Meenten Boalsert, Nijefurd, Snits, Wûnseradiel un Wymbritseradiel äntsteen is. Ju Meente häd 82.284 Ienwoonere un is mäd ne Fläche fon 815,97km² ju grootste Meente fon do Niederlounde. Tou ju Meente heere 69 Stääde, Täärpe af Buurskuppe. Sit fon ju Meente is Snits. Die Meenteräid häd 37 Meegliedere. Buurmäster is Haijo Apotheker.
Alwen Stääde
In dät Gebiet fon ju Meente lääse 6 fon do 11 "Alwen Stääde" fon Fryslân, wier de jierelke Alvestêdetocht foarbie lapt.
Confucius
right|thumb|200pxConfucius (bädden in Qufu in 551 f.Kr. - stuurwen juust deer in 479 f.Kr.) waas n bekoanden Philosoph fon China.
Loundkring Peine
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Peine.
1991
Jiere: 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 - 1994 -
Austin
Austin is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 790.390 Ienwoonere (2010).
Bel Kutner
Bel Kutner a.k.a. Isabel Kutner de Souza (bädden ap dän 27. Mayer 1970 in Rio de Janeiro, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne.
Nürnberger Land (Loundkring)
Nürnberger Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Rhien-Ruhr
thumb|right|325px|Metropolregion Rhien-Ruhr in Düütsklound
Dät Metropolgebiet Rhein-Ruhr is een fon do grootste Metropolregione in ju Europäiske Union un lait in dät Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen in Düütsklound. Do grootste Stääde in dät Gebiet sunt Köln, Dortmund, Düsseldorf un Essen.
Anthropogene Uumewaareldfaktore
Anthropogene Uumewaareldfaktore sunt Uumewaareldfaktore, do fon Moansken feruurseeked wuuden sunt. So is toun Biespil dät Mjoon ap ne Mäid n anthropogenen Uumewaareldfaktor, deeruum, dät deer sunner mjoon bolde Woold ap woaksen diede. Uk ju Globoale Ärwoormenge is mäd groote Woarschienelkhaid anthropogen.
Bromium
Bromium (uut Griechisk βρωμος (brómos), wät 'Stoank' hat) is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Br un Atomtaal 35. Bromium is n Halogen, die der rood fon Faawe is un die der bie Ruumtemperatuur ne fluchtige Flüssegaid is, ju der mäkkelk reagiert mäd Chlor un Iod. Dät Element is as Flüssegaid korrosiv foar dät moanskelke Geweeuwe un die Damp raitset do Oogene un ju Kääle. Broomdampe sunt gjucht giftich, wan do ienommed wäide.
Peru
Peru is n Lound in't Wääste fon Suudamerikoa. Die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2016 Pedro Pablo Kuczynski (Stound: Januoar 2018).
Dät rakt junner aiske unnerskeedelke Loundskuppe mäd heel ferskeedene Plonten un Dierte.
Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu
Tetaumatawhakatangihangakoauaotamateaurehaeaturipukapihimaungahoronukupokaiwhenuaakitanarahu thumb|right|250px|Die Bierich Taumata af Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu (Maorisk: Taumata-whakatangihanga-kōauau-a-Tamatea-pōkai-whenua-ki-tana-tahu) is die Noome fon n Bierich in Näi-Seelound. Die Noome kuumt uut ju Sproake fon do Maori, do uursproangelke Bewoonere fon Näi-Seelound. Düsse Noome wäd oafte oukuuted tou Taumata.
Peru
Peru is bekoand foar sien Fergeenhaid in dät Inka-Riek, dät leeter dän Spoanske Kolonioalismus tou Offer fäl. Archäologisk wäidfulle Steeden so as ju Ruinen-Stääd Machu Picchu tjuuge bit däälich fon do Inka. Man uk dät Quechua, een Sproake, ju al fon do oolde Inka boald wuude, is däälich wier een fon tjo Amtssproaken un wäd fon trättien Prosänt fon ju Befoulkenge bruukt. Uk dät Aymara, uurs een ienheemske Sproake, is Amtssproake. Man ju wichtichste Amts- un Ferkierssproake is bit däälich dät Spoanske, dät in ju Kolonioaltied ätter Suudamerikoa broacht wuude. Tachentich Prosänt fon ju peruoanske Befoulkenge baale Spoansk as Muursproake.
Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu
Die Noome mäd 92 Bouksteeuwe is apnuumen in dät Guinness Rekordbouk.
Peru
In 2007 wieren 81,3 % fon ju Befoulkenge katoolsk un 12,5 % evangeelsk. 3,3 % roaten oun, dät jo een nit apfierde Religion touheere un 2,9 % hääbe kweeden, dät jo nit religiös sunt. Ap't Lound rakt dät sowät fieuw Prozent minner Katholiken as in'e Stääd.
Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu
Die Noome betjut sofuul as:
Biotiske Uumewaareldfaktore
Biotiske Uumewaareldfaktore sunt Uumewaareldfaktore, do fon Lieuweweesen feruurseeked wuuden sunt. So sunt toun Biespil chemiske Stoffe biotisk, wan jo fon Lieuweweesen häärstaald wuuden sunt.
Peru
Geographie
Peru lait in't Wääste fon Suudamerikoa, loangs dät Ouger fon dän Pazifisken Ozean. Ätter sien Flakte is Peru mäd 1.285.216 km² dät träädgrootste Lound fon Suudamerikoa. Gratter sunt deer bloot Argentinien un foaraaln Brasilien.
Taumatawhakatangihangakoauauotamateapokaiwhenuakitanatahu
Ju Steede, an ju Tamatea, die Mon mäd do groote Kniebele, die Klieuwer fon do Bierge, die Loundsluuker die der uumetou raisede, sien Noose-Floite spielde foar sien Ljoofste.
Peru
Loundskuppe in Peru
Peru deelt sik groaf fon't Wääste ätter't Aaste in tjo Loundskuppe. In't Wääste, oun'n Pazifik, lait ju Kustenloundskup (Costa), ju fon Wöiste bestimd is. In't Aaste lait ju Bierichloundskup (Sierra) ju fon do Anden un ju Hoochieuwene, dän Altiplano mäd dän Titicaca-See bestimd is. Die hoochste Bierich fon Peru is die Waskaran (spoansk: Nevado Huascarán) mäd 6768 Meetere. In dät Bierichmassiv Nevado Mismi lait wildääge ju Haud-Wälle fon dän Amazonas, man dät is striedich. Ap älken Faal hääbe moorere wichtige Wäl-Äien fon dän Amazonas hieren Uursproang in ju "Sierra" fon Peru. Aastelk fon ju "Sierra" lait ju "Selva", die Holtbusk. Dät is eerste tropisken Bierichwoold un fääre ätter't Aaste tropisken Rienwoold.
Noaberlounde
Peru wäd beskat fon...
1621
Jiere: 1618 - 1619 - 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 -
Stuurwen
28. Februoar: Cosimo II. de Medici, Groothärtsoch fon juu Toskana (* 1590)
Koolestofdioxid
Koolestofdioxid (CO2) is n Gas. Dät Koolestofdioxidmolekül bestoant uut een Koolestof-Atom (C) un two Suurstof-Atome (O)
Koolestofdioxid as Glääshuus-Gas
Dät Koolestofdioxid heert tou do Gase, do ju Oainskup hääbe, dät do inne Äidatmosphäre sunt un ju Waarmte fonne Sunne roaneläite, man wät deer fonne Äide wier in dät Al reflektierd wäd, dät reflektierje se toun Deel wier tourääch appe Äide. Dät is juust die Effekt, dän uk dät Glääs fon n Glääshuus foar Plonten feruurseeket: Fonne Sunne kuume Ljoacht un Woormte roane, un fuul Woormte, ju wier hääruut reflektierd wäide skuul, wäd fon dät Glääs binne heelden. So hääbe do Plonten et in n Glääshuus gjucht woorm. Deeruum dät dät die sälge Effekt is, boald me uk bie ju Wierkenge fon wäkke Gase fon aan Glääshuus-Effekt (düütsk:Treibhauseffekt) un do feruurseekjende Gase naamd me Glääshuusgase (düütsk:Treibhausgase). Bie Koolestofdioxid un uk uur Glääshuusgase rakt dät dät Problem, dät do fon Moansken in uunnatüürelk groote Massen produzierd wäide, t.B. Koolestofdioxid fon Autos un Koolekraftwierke, Methan fon unnatüürelk groote Massen fon Bäiste). Dät hat, dät die Glääshuuseffekt, die as natüürelken Effekt gjucht wichtich foar dät Lieuwend ap ju Äide is, truch Moansken kunstelk stäärker moaked wäd un mäd groote Woarschienelkhaid tou ne Klimaferannerenge fierd, ju Globoale Ärwoormenge. Me mout deer unnerskeede twiske dän Natüürelken Glääshuus-Effekt, un dän Kunstelken af Anthropogenen Glääshuus-Effekt.
Äntstoundenge
Dät äntstoant, wan Koolestof oubaadend (dät hat wietenskupelk: oxidierd) wäd, oaber uk, wan uur Moleküle, doo Koolestof änthoolde, oubaadend wäide.
Biespiele
Ju eenfachste Reaktion, wier Koolestofdioxid äntstoant is, wan eenfach n Koolestofatom un n Suurstofmolekül uut two Atome tou Koolestofdioxid reagierje:
Een Methan-Molekül wäd mäd een Suurstofmolekül oubaadend tou een Koolestofdioxidmolekül un two Woater-Moleküle:
Bie ju Alkoholiske Jeesenge äntstoant uk Koolestofdioxid. Glucose, 2 Adenosindiphosphat un 2 Phosphat reagierje tou 2 Ethanol, 2 Koolestofdioxid und 2 Adenosintriphosphat. Ju wiesde Reaktion geböärt in moorere Stappen, hier is oaber fluks dät Resultoat wiesd:
Dät rakt oaber fuul moor Reaktione, wier uk Koolestofdioxid äntstoant.
Columbus (Ohio)
Columbus (Ohio) is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Ohio. Ju Stääd häd 787.033 Ienwoonere (2010).
Oberallgäu (Loundkring)
Oberallgäu is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
De Wülp
De Wülp wuud uum 1920 truch fräiske Eedoarbeidere gruundet, ju där oarbaideden. Do uursproankelke Ienwoonere hääbe hiere oaine fräiske Sproake bewoarjet.
Desiderius Erasmus
thumb|200px|Statue fon Erasmus in Rotterdam.
Desiderius Erasmus (* 27. Oktober 1465 [of 1469] in Rotterdam; † 12. Juli 1536 in Basel) waas n bekoanden Humanist, Philosoph un Skrieuwer fon fuul Bouke. Een fon sien wichtichste Wierke waas ju Uursättenge fon dät Näie Testamänt in dät Näigriechiske. Do maaste Wierke sunt tou fienden in ju Meentebibliothek fon Rotterdam.
Hie waas uurigens uk bekoand mäd dän Moaler Hans Holbein dän Jungere.
Ooldehou
miniatur|Ljouwert, Ooldehou Die Ooldehou (fy: Aldehou, ne. Oldehove) is n skeeuwen Säärktouden in Ljouwert, die der fon 1529-1532 baud wuude un sieläärge nit kloor baud is. Die Touden is 40 m hooch un stoant 1,68 m uut dät Lood. Die Touden skuul uursproangelk 120 m hooch wäide.
Do Seelter Holloundsgungere
Wan do Seelter Holloundsgungere in Ljouwert ankoomen, uum in Fräislound Gäärs tou mjoon, steegen do älke Jier eerste wier ap dän oolde skeeuwsakkede Uutsichtstouden ,,Ooldehou", uum de Stääd tou bekiekjen.
Claude Monet
Claude Monet (bädden ap dän 14. November 1840 in Paris as Oscar-Claude Monet; stuurwen ap dän 5. Dezember 1926 in Giverny) waas aan Moaler uut Frankriek. Sien ädder Wierk gjuchtet sik ätter dän Realismus, man dät wonnelde sik moor un moor ätter dän Impressionismus, sodät Claude Monet däälich as Impressionist bekoand is. Monet sien Skilleroatsje "Impression, riesende Sunne" roate dän Impressionismus uurigens sin Noome. Monet is uk bekoand foar sin Tuun, dän hie säärm bääte sien Huus in Giverny ounlaid häd, deerfon hie uk eenige Skilleroatsjen moald häd.
Deensk
Deensk (deensk: dansk) is ne Noudgermaniske Sproake. Deensk wäd truch ungefeer 5,5 million Moanskene baald, foarallen in Deenemäärk. In do deenske Gebiete Färöer un Gräinlound rakt it een litje Gruppe fon Ljuude, do Deensk baale. In dät Noude fon Släswiek-Holstein rakt et ne anerkoande Minnerhaid, ju der Deensk boalt.
Klassifikation
In't Ooldnordiske rakt et n Unnerskeed twiske do ooldwäästnordiske un ooldaastnordiske Sproaken. Ju oolddeenske un ooldsweedske Sproaken heerden tou ju ooldaastnordiske Gruppe. Dät Oolddeenske un Ooldsweedske wieren juustgliek. In ju Sproakwietenskup wäide do skandinaviske Sproaken as n Dialektkontinuum beskreeuwen. Ju platdüütske Sproake hiede n Masse Ienfloud ap ju deenske Sproake.
Toalgebiet
In Deenemäärk wäd dät Deenske fon ca. 5 Millionen Määmetoaler boald. Dät Deenske is de facto ju Amtssproake fon Deenemäärk.
Ap do Färöer is dät Deenske, ieuwenske Färöersk, ju twäide Amtssproake. In do Skoulen is ju deenske Sproake n Plichtfäk. Deer woonje soowät 1.5000 Deensksproakigen ap do Färöer-Ailounde.
Grattere deenske Minnerhaide rakt et in Ieslound, Norwegen un Sweden, buute Euroopa uk in Argentinien, Kanada un do Fereende Stoaten. In do fröiere deenske Kolonien in Wääst- un Aastindien un ju deenske Gooldkuste hiede ju Sproake nit fuul tou betjuuden. Däälich rakt et deer bloot noch Täärpnoomen (un Fäästengsnoomen) ap Deensk.
Siet 1990 leere do Bäidene ap Ieslound dät Ängelske as eerste Froamdsproake. Ju deenske Sproake is ju twäide Froamdsproake, man dät is n Plichtfäk. Siet 1944 heert ju deenske Sproake nit moor tou do Amtssproaken fon Ieslound.
Ju deenske Sproake is een fon do Oarbaidssproaken ju Europäiske Union un dän nordisken Räid.
Dialekte
mini|Do deenske Dialektgruppen ap ju Koarte. Me kon ju deenske Sproake in tjo groote Dialektgebiete apdeele:
Wan me dät skandinaviske Sproakgebiet as n Dialektkontinuum sjucht, dan hongje do aastdeenske Dialekte fon Bornholm un Skåne, Hallound un Blekinge twiske ju deenske un sweedske Standoardsproake. Dät Skoanske wäd fon do Dänen as Aastdänisk, un fon do Sweden as Suudswedisk säin. Truch dän Ienfloud fon ju Standoartsproake un Massenmedien konnen do Ljuude uut Skåne däälich perfäkt mäd do Sweden kommunisierje, mäd do Dänen is dät n bitje stuur wuuden. Do Dialekte fon Blekinge un Hallound hääbe sik in do Jierhunnerte stäärker ferannerd, do stounde däälich nu fuul tichter bie ju standoardsweedske Sproake as fröier.
Skrieuwsysteem
Dät Deenske wäd skrieuwen mäd dät Latienske Alphabet. Deer sunt noch tjo Teekene tou keemen: Æ/æ, Ø/ø en Å/å. Disse Teekene wäide betrachted as apaate Bouksteeuwe. Do Lättere q, w, x en z wäide nit fuul bruukt.
Blaumeeske
Ju Blaumeeske (Cyanistes caeruleus un fröier Parus caeruleus) is n Fuugel die der sjungen däd. Ju Blaumeeske frät Insekte, uur litje Dierte, Säid un in dän Winter uk Fat. Me kon Blaumeesken fiende in gans Europa buute in dän koolde Noude. Ap groote Bierge, toun Biespiel in do Alpen, fint me Blaumeesken bienaist bloot in Näddelboom-Woolde.
Ieuwenske ju Koolmeeske rakt dät sicher n poor duusend fon düsse Fuugele in 't Seelterlound.
Loundkring Rotenburg (Wümme)
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Rotenburg (Wümme).
Munster
thumb|right|100px|Dät Woapen fon Munster Munster (dt. Münster) is ne kringfräie Stääd in dät Noude fon Noudrhien-Wäästfoalen. Dät is ju Haudstääd fon dät Regierengsbetsirk Munster. Munster häd 270.868 Ienwoonere (2010) un ne Uurfläche fon 302,83 km². Muenster is siet 1915 ne düütske Groβstadt. Ju Universität fon Munster is een fon do ooldste Universitäte fon Düütsklound. Dät häd dän Bienoome Wäästfoalenmetropole, wan uk in Bochum, Dortmund, Bielefäild un loange Tied uk Gelsenkirchen moor Moanskene woonje. Munster is ju grootste düütske Stääd sunner n gauen Stäädboan of n Sträitenboan. Een fon do ooldste Skoulen fon Düütsklound stoant hier, dät Gymnasium Paulinum. Fröier sunt bolde aal Sköilere fon dät Paulinum Pastoore wuuden, un noch däälich kon me ap disse Skoule Latien un Griechisk leere. N Attraktion foar do Tuuriste, do der Munster däälich besäike, is die Aalweederzoo, n groot Diertepark mäd wüülde un exotiske Dierte.
thumb|Räidhuus fon Munster
Geskichte
Die Noome Munster kumt fon dät Latienske monasterium (Klaaster) un ferwiest ap ju Gründenge fon dät Bisdum Munster truch Korl dän Groote in dät Jier 793. Die eerste Biskup waas Liudger. In dät Middeloaler waas Munster ne blöiende Hansastääd.
In dät Jier 1534 ferjoageden Dööpere dän domoalige Biskup Franz fon Waldeck. As jo dän Gewalt deer in Hounde hieden, hiet dät, dät Munster dät näie Jerusalem waas. Die näie Fierder fon de Stääd, Jan Matthys, ferlööwede bloot Wierdööpede in Munster tou woonjen; do uur wuuden ferdrieuwen. Die ferdrieuwene Biskup stoalde ne näie Armee touhoope mäd Hälpe fon de Katoolske Säärke man uk fon Lutterske, un beleegerde ju Stääd. Binne Munster radikalisierde sik ju Bewäägenge. Ap Eende wuud Jan van Leiden dän Fierder un hie stoalde Gemeenskup fon Göidere un Polygamie ien. Een Jier leeter (1535) fäl ju Stääd un hääbe do biskuppelke Truppen deer grausoam huused. Jan van Leiden wuud waigjucht un an ju Lambertisäärke honget noch altied ju Koowe, wieroun sien Lieke uutstoald wuude.
Die Free fon Munster un Ossenbrääch in dät Jier 1648 moakede fon Munster n uunouhongich Bisdum un deertruch bleeuw dät ganse Gestrich kattoolsk. N uur wichtich Paat fon dän Free fon Munster waas die Eend fon dän Tachtichjierige Kriech un ju Anärkannenge fon ju Uunouhongichkaid fon do Niederlounde truch Spoanien.
In dät Jier 1672 dieden do Munsterske unner Fierenge fon Biskup Bernhard von Galen n Ienfal in ju Republik fon do Soogen Fereende Niederlounde. In Groningen wäd noch altied jierelk dän Siech betoacht ap dän Biskup fon Munster (mäd dän Bienoome Bummen Bernd), mäd dän Groninger Äntsats.
1802 wuud Munster ärooberd fon Prüüsen un tou Haudstääd fon Wäästfoalen moaked. Truch dän Rieksdeputationshaudslus fon dän 25. Februoar 1803 kreech dan die lutterske Härtsoch fon Ooldenbuurich dän stoatelke Gewalt uur do Amte Kloppenbuurich un Fächt (dät Ooldenbuurger Munsterlound). Deermäd waas dan dän Jierhunnerte oolde waardeldske Beend twiske Munster un do Seelter truchsnieden. Man jo bleeuwen kattoolsk! Unner dän twäide Waareldkriech wuud Munster toun grootsten Deel ferwöisted truch allierde Bombardements, man ätter dän Kriech wuud ju Stääd in oolden Stiel wier apbaud.
Munster häd touhoope mäd Ossenbrääch n oainen Flugplats: Lufthoawen Munster-Ossenbrääch.
Monumente
Wichtige Monumente do der ju Geskichte fon de Stääd beskrieuwe, sunt:
Ostallgäu (Loundkring)
Ostallgäu is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Fort Worth
Fort Worth is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Texas. Ju Stääd häd 741.206 Ienwoonere (2010).
Plastik (Kunst)
thumb|right|200px|Dät Fräisentoankmoal in Roonkarken is een Biespil foar een Plastik. Een Plastik is een uut Metall geeten, uut Toon foarmd af uurs uut wook Materioal moaked tjodimensionoal Kunstwierk. Dät moakjen fon Plastiken is ieuwenske ju Skulptuur aan Deelbiriek fon ju Bieldehaueräi. Däälich wäd twiske do Bigriepe Plastik un Skulptuur oafter nit moor so strom tränd. Dät mai deer oun lääse, dät do Techniken däälich mongs fermisked wäide.
Stefan Wolle
Stefan Wolle (bädden 1950 in Halle/Saale) is n düütsken Historiker.
Frantsoosenkruud
Dät Frantsoosenkruud (Galinsoga parviflora, dt. Kleinblütiges Knopfkraut) is ne Tuunplonte un stamt uut Peru. Dät Jood mäd do litje Blöiten wäd tou min beoachted. As do Frantsoosen dät man eerste in hiere botanske Tuun in Paris in hiere Kollektion apnuumen hieden, do waas t al tou leet. Ju Fermeerenge geen truch dät Säid so gau, dät et in n poor Jier in gans Europa tou fienden waas.
Foulkskultuur
Et is n lastich Jood, un wan man deer niks juun däd, dan kon man in fieuw bit tjoon Jier dän Tuun man lääse läite, wil et alle Kultuuren uunmuugelk moaket. Et is tou ferglieken mäd Kop- un Klooderluuse. Wan deer niks juun däin wäd, dan kriege se do Moansken unner, as do Suldoaten dät in Polen un Ruslound blouked hääbe. Kumt man in sun Tuun, die al fon dät Jood uurronnen is, dan wäd aan fertäld, dät deer niks moor juun tou moakjen is. Kumt man aber in dän Noaber sin Tuun, deer fint man nit een Plonte. Deer wäd aan fertäld, dat dit lastige Frantsoosenkrud licht tou ferhinderjen un uk licht wäch tou kriegen is. Dät lait an do Ljuude. Eerstens mout man dän Wille hääbe et tou fernäilen un twäidens mout man wiete, wo sik dät fermeert.
Dät Jood vermeert sik bloot truch Säid. Ju Plonte an sik häd neen Kwiekewuttele un ferfjust alle Wintere. Wan wie nu appasje, dät deer neen Said oufaalt, dan is t uute mäd ju Plonte. Galinsoga is ne Troopenplonte un woakst bie uus nit in de Foarjier. Eerst wan dät Weeder woorm wäd, fangt dät Säid oun tou kienjen un woaksen. In de eerste Tied ätter dät Kienjen is deer noch neen Gefoor. Sogau aber ju eerste Blöite sik wiesed, dan mouden do junge Plonten bie druuch Weeder, juust as uurs Jood, loos skrabbed wäide; bie fuchtich Weeder aber jut af unnergreeuwen un ap n Steede broacht wäide, wier se nit fääre woakse konnen.
Bangkok
thumb|right|125px|Flagge thumb|right|125px|Woapen thumb|right|125px|Ju Loage fon Bangkok in Thailound
Frantsoosenkruud
Foulkskultuur
Wan man betoankt, dät dät Säid bit 30 Jier kienfähig is, mout et uk wuudelk so joop in de Gruund, dät et bie dät Greeuwen af Foolgjen nit wier ätter buppen kumt. Dät Lound mout fluks uumegreeuwen af foolged wäide, dät do noch in de Gruund ferblieuwene Plonten nit wier toun blöien kuume konnen. Touken Jier mout alles in Riege plonted aw säided wäide, um dät Lound gans skeen tou hoolden fon alles Jood. Däd man dät alle Jiere so, dan mäd de Tied is alles Säid kiend un vernäild. Wan man it uk gjucht drok häd, so duurt man daach nit een Jier ju Galinsoga-plonte wier blöie läite, dan ju Fermeerenge kumt bloot truch Säid.
Bangkok
Bangkok, Thaisk: กรุงเทพมหานคร Krung Thep Mahanakhon, is ju Haudstääd fon Thailound. Die ganse Noome Krung Thep Mahanakhon Amon Rattanakosin Mahinthara Ayuthaya Mahadilok Phop Noppharat Ratchathani Burirom Udomratchaniwet Mahasathan Amon Piman Awatan Sathit Sakkathattiya Witsanukam Prasit häd 164 Bouksteeuwe, in ju thaiske Skrift 95 Bouksteeuwe.
Methan
150px|right|Foarmel fon Methan Methan (CH4 is n Gas. Dät is dät eenfachste Alkan. Deeruum, dät dät as dät Glääs in n Glääshuus foar Plonten Woormte uute Atmosphäre tourääch ap juu Äide reflektiert, wäd dät, as Koolestofdioxid uk, tou doo Glääshuus-Gase (dt.:Treibhausgase) tälld.
Bieldende Kunst
miniatur|Bieldende Kunst Ju Bieldende Kunst is aan Deelbiriek fon ju Kunst, in dän dät deeruum gungt, Wierke tou moakjen, do me griepe kon (uurs as t.B. in ju Musik, ju me bloot heere kon). Ju Bieldende Kunst säärm lät sik groaf iendeele in:
Bangkok
Die Noome stuud in dät Guinness Rekordbouk un hat: Stääd fon do Ängele, groote Stääd [un] Residenz fon dät hälge Juweel fon Indra [Smaragd-Buddha], uunienniemboare Stääd fon God, groote Haudstääd fon de Waareld, aptunderd mäd njuugen wäidfulste Eedelsteene, riek an gewaltige köönigelke Palaste, do dät heemelske Heem fon dän wiergeboorene God glieke, Stääd, ju der fon Indra skoankt un fon Vishnukarm baud wuude.
Albanien
Albanien is n Lound in Aast-Europa. Ju Haudstääd is Tirana un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Ilir Meta.
Frankriek
Frankriek is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Paris un die Präsident fon ju Republik is siet 15.05.2012 François Hollande.
Albanien
Geografie
Albanien wäd begränsed fon:
Frankriek
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Montblanc (4.808 m). Do grootste Äien fon Frankriek sunt Schelde, Loire, Maas un Rhône. Frankriek häd ne Fläche fon 543.965 km². Paris is ju grootste Stääd, man do Metropoolregione Lyon, Marseille, Lille, Toulouse, Bordeaux un Nice hääbe uk moor as je een Millione Ienwoonere. Uur groote Stääde sunt Nantes, Straasbuurich, Rennes un Grenoble.
Frankriek wäd begränsed fon:
Geskichte
Do Gränsen fon dät moderne Frankriek sunt äänelk tou do Gränsen fon dät oolde Gallien, wier do keltiske Gallier woond hääbe. Julius Caesar fon dät Roomske Riek äroberde Gallien in dät 1. Jierhunnert, un do Gallier nuumen ju roomske Sproake (Latiensk, Gruundsleek foar dät Frantsööske) un Kultuur uur. Dät Kristendum wuude in dät 2. un 3. Jierhunnert die näie Gloowe. In dät 4. un 5. Jierhunnert wieren so fuul Ljuude kristelk dät Hiëronimus fon Stridon skreeuw dät Gallien "fräi fon Häresie" waas. left|thumb|250px|„Ju Fräiegaid fiert dät Foulk“ fon [[Eugène Delacroix, een Sinbielde foar ju Geskichte fon ju „Grande Nation“, moald foarallen foar ju Bäätergruunde fon ju Julirevolution in 1830.]] In dät 4. Jierhunnert sunt germaniske Gruppen uur dän Rhien ätter Gallien keemen, foarallen Franke, wierfon leeter dät Woud "Francie" keem. Fon alle germaniske Foulksgruppen fon ju Groote Foulkewonderenge wieren et do Franke do as Eerste dän kristelke Gloowe uurnuumen hääbe. In dät leete Middeloaler hieden do Fräisen un Saksen gans fuul Meelasje deerfon.
Do Karolingere härskeden bit 987 uur Frankriek, dan wuude Hugo Capet Köönich fon Frankriek. Twiske 1096 un 1270 waas Frankriek bie fjauer Kjuustoage deerbie. Truch hiere normandiske Häärkuumen regierden ängelske Köönige groote Deele in dät Wääste fon Frankriek. Ätter dän Dood fon Köönich Philips IV in 1314 ferloosen do Ängelske hiere Gjuchte ap de frantsööske Troon. Ju Befoulkenge fon Frankriek waas in ju Tied fjauermoal gratter as ju ängelske, man do wieren militär stäärker, man ätter dän Hunnertjierige Kriech ferloos Änglound aal sien Gjuchte ap dät Fäästlound (bloot Calais bleeuw bit tou 1558 ängelsk).
In dät 17. Jierhunnert keem dät frantsooske Köönichskup mäd Ludwig XIV ap sin Hööchtepunkt. Dät geen uk so mäd ju frantsööske Sproake in dät 17. un 18. Jierhunnert, ju wuude in literäre Sälsskuppe un ju Ferwaltenge bruukt. In dät leete 18. Jierhunnert hiede Frankriek gjucht fuul Kolonien in Noud- un Suud-Amerikoa, Afrikoa un Asien. Ätter ju Frantsööske Revolution fon 1789 wuude Frankriek ne Republik. Ju frantsööske Republik bleeuw nit loange, wült in 1799 Napoleon I ju Macht kreech. Napoleon wuude leeter Kaiser fon dät Eerste Frantsööske Riek (1804–1814). In 1815 wuude Napoleon in ju Slacht bie Waterloo sloain.
Ju Wäästfront fon dän Eerste Waareldkriech waas foar n grooten Deel in dät Noud-Aaste fon Frankriek. Die Stried in do Skütsgreeuwe waas ju grootste Massensloachtenge in ju frantsööske Geskichte. Die Twäide Waareldkriech waas uurs, do kuude Düütsklound in Moai/Juni fon 1940 Frankriek in n poor Wieke äroberje.
Demografie
Der lieuwje uungefeer 62,2 Millione Ljuude in Frankriek (Juli 2008). Keltisk un Latinsk mäd Teutonisk, Slavisk, Noud-Afrikoansk, Indochinesisk, Baskiske Minnerhäid. 83%-88% is Katoolsk, 2% Protestantisk, Juuden 1%, Moslem 5%-10%, uur 4%. Frantsöösk is ju offizielle Sproake, Minnerhaidssproaken sunt Niederloundsk in dät Noudwääste, Bretonisk in dät Wääste, Katalanisk un Baskisk in dät Suude.
Touhoopeoarbaid
Frankriek is Meeglid in ju NATO (1949), ju Europäiske Union (1957) un do Fereende Natione (1945).
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $32.600 in 2007. In 2007 waas 2,2% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 20,6% Industrie un 77,2% Tjoonste.
Frantsoosenkruud
Foulkskultuur
Do Blääden fon do Plonte kon mon iete.
Kornhorn
Kornhorn is n Täärp in ju Meente Grootegast in ju Niederloundske Provinz Groningen un häd 550 Ienwoonere (2008). Dät Täärp had tjoo Säärken.
Bolivien
Bolivien is n Binnestoat in Suudamerikoa.
Loundskuppe
Die wäästelke Haaldeel fon Bolivien wäd fon two fier uutnuurlääsende Bierichkätten truchleeken, do tou do Anden heere, deertwiske lait die Altiplano, ne Hoochieuwene ap 3000 bit 4000 Meetere Hööchte. In dän Altiplano lait ap ne Hööchte fon 3810 Meetere uk die Titicaca-See, wier ju Bolivioanske Marine Skiepe lääsen häd, uumdät dät Lound sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Tougong moor tou ju Pazifikkuste häd. Die hoochste Bierich in Bolivien is die Sajama, n ferläskeden Vulkoan mäd ne Hööchte fon 6542 m.
Noch fääre aastelk sunt do "Llanos" tou fienden, groote Ieuwenen, do sik bit ätter't Skeed tou Brasilien un Paraguay uutdiene.
1. Januoar
Die eerste Januoar is die eerste Dai in dän gregorioanske Kalänner un somäd in uus Kultuurruumte Näijier. Deer blieuwe noch 364, in Skaltjiere 365 Deege bit tou dät Jierseende.
Bolivien
Noaberlounde
Bolivien wäd beskat fon...
1623
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1620 - 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 -
1624
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1621 - 1622 - 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 -
Altiplano
thumb|right|250px|Die Altiplano in Bolivien Die Altiplano (Spoansk) of Qullaw (Quechua un Aymara) is n fergliekswiese ieuwen Hoochlound ap ne Hööchte fon uum do 3600 Meetere, dät twiske two Bierichkätten fon do Anden lait, ju Cordillera Occidental (Wääst-Anden) un ju Cordillera Oriental, do Aast-Anden. Dät Woater kon fon deer nit ätter ju See oufljoote, dät fljut in Binne-Woaterdoaben as biespilswiese dän Titicaca-See, die in't Noude fon dät Hoochlound lait. Fon düssen uut lukt sik die Altiplano sowät duusend Kilomeetere ätter't Suude.
De Grinzer Pein
thumb|right|250px|Ne Woaterwiendmäälne in De Grinzer Pein De Grinzer Pein, niederloundsk: Opende, is n Täärp in ju niederloundske Provinz Groningen in ju Meente Grootegast in dät Wäästerkertier aan dän Skeed tou Fryslân. De Grinzer Pein is dät wäästelske Täärp fon ju Provinz Groningen.
Loundkring Schaumburg
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Stadthagen.
Charlotte (North Carolina)
Charlotte is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat North Carolina. Ju Stääd häd 731.424 Ienwoonere (2010).
Detroit
Detroit is ne Stääd in dän amerikoanisken Buundesstoat Michigan. Ju Stääd häd 713.777 Ienwoonere (2010).
Friedrich Paulsen
Friedrich Paulsen (bädden in Langenhorn/Sleeswik, dän 16. Juli 1846, stuurwen Berlin/Steglitz dän 14. August 1908) waas n Noudfräisken Philosoph un Pädagoge. Sien Oolden wieren Buurenljuude: Paul Frerck un Christine Ketelsen. Fon dät füüfte Lieuwendsjier ou koom hie in ju Täärpsskoule un dan 1859 in ju Skoule fon dän Koaster Sönke Brodersen. Die föärderde Paulsen mäd alle Kräfte un so kuud hie dan 1863 in dät Christianeum in Altona. Deerätter studierde hie in Erlangen, Bonn un Berlin, wier hie 1878 n buutengewöönelken Posten kreech as Professor in Philosophie un Pädagogik. In 1896 foulgede hie Eduard Zeller ätter as Professor in ju Moroalphilosophie in Berlin.
Hie waas die Grootste fon do Sköilkere fon Gustav Theodor Fechner, wäls Doktrin fon Panpsychismus hie groote Betjuudenge roate truch sien Einleitung in die Philosophie (1892; 7. Aploage 1900). Man hie geen fuul fääre as Fechner in dät hie fersoachte ne epistemologiske Deerstaalenge tou reeken fon dät Wieten fon dät Psychophysiske. Wan hie uk Kant sien Hypothese anärkoande, dät wie truch innerelk Geföil us bloot bewust sunt fon dän Seelentoustand, so meende hie daach dät dit Bewustweesen n Wieten is fon dät Dingen sälwen, wier sik Kant juun sätte. Ju Seele is deerätter ne praktiske Realität, ju Paulsen, mäd Schopenhauer, betrachtede as bekoand truch ju Wille. Man disse is naan rationellen Wonsk, neen uunbewuste irrationelle Wille un uk neen bewuste intelligente Wille, man n Instinkt, ne Wille tou Lieuwjen (Zielstrebigkeit), oafte unnerbewust, Ziele ferfoulgjend, man sunner deeruur ättertoutoanken. Disse Apfoatenge fon Wille, wan uk beständich un mäkkelk foar ju algemeene These, skäl düütelk unnerskat wäide fon ju gewöönelke Betjuudenge fon Wille, dät is rationell Begierjen.
Paulsen is bolde beeter bekoand truch sien apluukende Skrifte, as as n süüweren Philosoph. Sien Geskichte des gelehrten Unterrichts is ne Oarbaid fon grooten Wäid.
Sächsische Schweiz-Osterzgebirge (Loundkring)
Sächsische Schweiz-Osterzgebirge is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen.
Lieste fon fräiske Medien
In disse Lieste kuume do Medien uut Noud-Fräislound, Aast-Fräislound un Wääst-Fräislound foar, do uk in ju fräiske Sproake schrieuwe of seende.
Wääst-Fräislound
In Wääst-Fräislound wäd in do Säitengen uk Fräisk schrieuwen, man do Säitengen schrieuwe moor Niederlounsk. Et rakt fuul Organisatione do hiere Fereensblääd ap Fräisk schrieuwe, do sunt nit in disse Lieste apnuumen wuuden.
Wäästerkertier
thumb|right|250px|Dät Wäästerkertier Dät Wäästerkertier (fräisk: Westerkertier) is n Gebied in dät Wääste fon ju Provinz Groningen.
In dät Wäästerkertier wäd n läichsaksisken Dialekt, dät Wäästerkertierske boald.
Die Hüüne Dädde
Dädde waas uk aan fon do lääste Hüünen in Skäddel. Deer wuud oafters fon boald. Hie waas gjucht gefällich, goudmöidich un stäärk, man hie kuud uk gjucht dul wäide.
Boone
Do Boone (Phaseolus), so, as dät Woud däälich maasttieds bruukt wäd, sunt n Sleek fon Leguminosen, do uurspröängelk uut Amerikoa twiske 37 °N und 30 °S foarkoomen. Dät rakt sowät soogentich Oarde fon düssen Sleek.
Boone-Ounbau
In Suudamerikoa rakt ju Archäologie Tjuuchnis, dät ju Meene Boone (Phaseolus vulgaris) al uum 2700 foar Kristus ounbaud wuude, dät waas also juust in ju Tied, as do Ljuude in Suudamerikoa mäd ju Buuräi begonnen (Neolithiske Revolutsjoon). Ätter ju Äntdäkkenge fon Amerikoa truch do Europäere wuuden do Boone ätter Europa broacht.
Wäkke deerfon wäide as Ietelweeren ounbaud. Do wichtichste sunt in Seelterlound two Oarde mäd unnerskeedelke Soarten:
Ätter ju Anweendenge: Snippelboone un Iensätboone.
Woudgeskichte
Dät Woud seelterske Woud Boone kumt uut Ooldfräisk bāne un fääre, so as me dät rekonstruierd, fon Ooldgermanisk *baunō. Düt germaniske Woud häd sik in masse germaniske Sproaken ärheelden, so as Düütsk Bohne (uur Middelhoochdüütsk bōne, fääre Ooldhoochdüütsk bōna); Ängelsk bean (uur Ooldängelsk bēan), Iesloundsk baun (uur Ooldnoudisk baun). So is dät goud ättertouwiesen. Een indogermaniske Wuttel is wät stuurer tou fienden.
Juust düsse Plonten, do wie däälich deer mäd beteekenje, kuuden oaber eer ju Äntdäkkenge fon Amerikoa goarn't meend weese, uumdät dät do hier noch nit roate. Dät Woud Boone wuude also foar äänelke Leguminosen, so as ju Hangsteboone (Vicia faba) bruukt. Eerste leeter wuude dät ap dän Sleek Phaseolus uurdrain, die däälich so tou tällen dän Prototyp fon dät deerstoalt, wät wie mäd Boone meene.
Hüüne
Hüünen sunt in oolde Tälstere besunners groote un stäärke Ljuude. Tälstere un Mythen uum Hüünen rakt dät wäil ap ju heele Waareld un buute dät do aal groot un stäärk sunt, häbe jo gjucht ferskeedene Oainskuppe. In Seelterlound un deer uumetou sunt dät oafter Skeepere.
Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch
thumb|right|280px|Skild bie dän Boanhof Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch is ne Meente in dät Suude fon dät Ailound Anglesey in dät Noud-Wääste fon Wales. Ju Meente häd 3.040 Ienwoonere.
Die Noome kuumt uut ju walisiske Sproake un betjut: „Mariensäärke (Llanfair) in ne Molle (pwll) mäd wiete Hoaselnuuteboome (gwyn gyll) in ju Naite (ger) fon n gauen Tweerel (chwyrn drobwll) un ju Thysiliosäärke (llantysilio) bie ju roode Hööle (ogo goch).“
Oafte wäd die Noome mäd Llanfair PG, Llanfair af Llanfairpwllgwyngyll oukuuted. Do Waliser kweede maastieds bloot Llanfairpwll. Do Änglounder naame dät Gogogoch. Uursproangelk waas die Noome: Llanfair Pwllgwyngyll.
Die Noome mäd 58 Bouksteeuwe is die loangste Meentenoome fon Europa un stuud 2002 in dät Guinness Rekordbouk.
Ju Stääd häd ne Partnerskup mäd dät Täärp Ie in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un ju Meente Y in Frankriek.
Foulksdons
Ju eerste Donsgruppe
thumb|left|200px|Ju eerste Donsgruppe mäd Leni Hanekamp As 1952 die oolde Seelterbuund apgjucht waas, koom Sixtus Schröer ätter ju Koasterske Leni Hanekamp (Seeger), ju in Fächt al ne Donsgruppe laited hiede. Jädden moakede ju mee un kuut deerätter gruundeden 16 Persoone ju Dons- un Drachtegruppe Seelter Buund. Uum dän Jierwiksel fängen jo oun, wierbie uk wäil ap Hoske donsed wuude. Deerbie wieren dät ap maaste Wuchtere. As ju Leni 1956 hilkede, kuud ju nit moor meemoakje un fäl ju Gruppe uutnonner.
Foulksdonsgruppe Seelterlound Strukelje
thumb|200px|Foulksdonsgruppe Seelterlound, Strukelje thumb|left|200px|Foulksdonsgruppe Seelterlound in dät [[Foan- un Feenmuseum Elisabethfeen, 2010]] Ju Geskichte deerfon fäng 1970 oun, as n poor Strukeljer Kolpings-Meegliedere (Gisela Wallschlag un Maria Janssen) in Teisendorf ne Gruppe saagen, ju der Foulksdonse foarfierde. Dan wüülen jo sälwen uk sunne Gruppe gruundje. Do Gruundere wieren dan Margret und Gisela Wallschlag un kuute Tied leeter üübeden in Struukelje al sun 17 Wäänte un Wuchtere iewerch Foulksdonse. Wan dät aal beeter geen, wuud dän Noome annuumen fon Volkstanzgruppe Strücklingen. Ätters koomen dan uk junge Ljuude uut uur Täärpe bietou. Dan wuud 1978 besleeten, ne Dracht ätter ju historiske Seelter Dracht tou dreegen. In dätsälge Jier wuud ju Gruppe in dän Seelter Buund apnuumen. Do fierden in 1995 hiere 25-jierich Bestounden un hääbe deertou uk n Toankebouk uutroat. Ju Gruppe häd däälich 28 aktive Meegliedere. Ju Laiterin is Elfriede Deeken uut Roomelse. Ap 3. September 2010 hääbe do hiere 40-jierich Bestounden touhoope mäd moorere uur Foulksdonsgruppen fierd.
Seelter Dons- un Drachtenkoppel Skäddel
thumb|200px|links| Seelter Dons- un Drachtenkoppel ap dät Täärpfääst 2010 thumb|200px|Seelter Dons- un Drachtenkoppel Skäddel Uk in Skäddel roat dät ne Foulksdonsgruppe, ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel Skäddel. Ju Gruppe wuud 1979 truch Lenchen Stolle gruunded. Deer moakje sun 24 Wäänte un Wuchtere mee. Do sünt uk al in dät Uutlound, so as in Belgien, Ungarn un do Niederlounde aptreden. Do hieden in 2004 hiere 25-jierich Bestounden. Deerbie wieren die "Burgumer Folksdounsploech" uut Burgum, Meente Tytsjerksteradiel in Wäästfräislound,  ju "Fering Ferian" uut dät noudfräiske Wyk ap Föhr, ju "Winzertanzgruppe Klüsserath", ju  "Volkstanzgruppe des historischen Vereins Pfalz-Mutterstadt" un ne Latien-Amerikoanske Show-Donsgruppe. Al mädnunner wieren deer 16 Donsgruppen bie dät Fäst. Die Laiter fon ju Gruppe is Leo Schlangen.
Bäidensdonsgruppe "Tanzalarm" Skäddel
thumb|200px|Bäidensdonsgruppe "Tanzalarm" Skäddel Ju Bäidensdonsgruppe "Tanzalarm" Skäddel is die Ätterfoulger fon do "Seelter Dons-Stierne". Ju Gruppe Seelter Dons-Stierne wuud 1976 truch Beatrix Stolle gruunded. In dät Foarjier 2009 wuud ju Gruppe ätter 33-jierich Bestounden aplöösd, wäil der neen Ätterfoulge foar ju Gruppenlaitenge waas. Ju Gruppe waas in dän Seelter Buund apnuumen.
Ap 19. Mai 2010 wuud ju Gruppe "Tanzalarm" truch Marion Hinrichs in Skäddel gruunded. Ju Gruppe häd so'n 40 Meegliedere in dät Aller fon 4-9 Jiere. Do donsje oolde Seelterfräiske Donse un uk moderne Donse. Do hääbe do oolde Seelterske Drachten fon do Seelter Dons-Stierne uurnuumen. Ju Laiterein is Marion Hinrichs uut Skäddel.
Natuurwietenskuppe
As Natuurwietenskuppe wäide doo Wietenskuppe beteekend, doo sik mäd juu lieuwjende af nit lieuwjende Natuur befoatje. Doo klassiske fjauer Natuurwietenskuppe sunt:
Titicaca-See
thumb|right|250px|Die Titicaca-See Die Titicaca-See (Quechua: Titiqaqa qucha, Spoansk: Lago Titicaca) is n grooten Woaterdoabe in't Noude fon dän Altiplano, dät säntroale Hoochlound twiske ju wäästelke un ju aastelke Bierichkätte fon do Anden. Hie lait ap dät Skeed twiske Peru un Bolivien mäd sin Woaterspeegel ap 3810 Meetere buppe ju See un häd ne Flakte fon 8.288 km². Hie is läip keetich un jält as n betruued Biotop.
Die See is uk ne wichtige Boasis fon ju bolivioanske Militär-Flotte, uumdät Bolivien sänt dän Salpäiter-Kriech (1879 bit 1884 tou) naan Oundeel moor oun'e Pazifik-Kuste häd.
Ieuwenske do Ätterkuumere fon do Kolonioalisten lieuwje bie dän Titicaca-See uk Indioaner-Foulke as do Urus un do Quechua.
Wichtige Dierte in un uum dän Titicaca-See sunt ju Titicaca-Poage (Telmatobius culeus) as Fertreeder foar do Amphibien, die Titicaca-Duuker (Rollandia microptera) as Fertreeder foar do Fuugele, die Sleek Orestias un ju Oard Trichomycterus rivulatus as Fertreedere fon do Fiske.
Andorra
Andorra is n litje Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Andorra la Vella un do Ko-Prinsen fon dät Prinsdum sunt siet 2003 Joan Enric Vives Sicília, Biskop fon Seu d'Urgel un Nicolas Sarkozy, Präsident fon Frankriek.
Alabama
Alabama is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 4.802.740 Ienwoonere (2011).
Fänne Jan
Fänne Jan Fänne Oepken sin Foar Jan waas noch aan fon do Hüünen. Hie waas groot un stäärk.
Kaiserslautern (Loundkring)
Die Loundkring Kaiserslautern is n Loundkring fon Rhienlound-Palts. Ju kringfräie Stääd Kaiserslautern heert nit deertou, man ju wäd bienaist gans fon dän Loundkring Kaiserslautern uumsingeld.
Sömmerda (Loundkring)
Sömmerda is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Arkansas
Arkansas is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.937.979 Ienwoonere (2011).
1625
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion
thumb|right|280px|Ju Station "Golf Halt" in 2008