cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aast-Fräislound
Ferwaltenge
Dät rakt neen Ferwaltengseenhaid, man ferskeedene Organisatione sunt in dän Fräiske Räid Sektion Aast fertreeden.
Proton
Me häd oumoaked, dät me ju Leedenge fon een Proton betrachtet as ju Eenhaid fon Leedenge. Ju Leedenge fon n Elektron is seküür gliek an ju fon dät Proton, man juunstoald. In n neutroal Atom is ju Antaal Protone in dän Kääden gliek an ju Antaal Elektrone in do 'Elektroneskille' deer uumetou. In ju Loage kompensierje do positive Leedengen fon do Protone ätter buuten do negative Leedengen fon do Elektrone. Dät Atom is dan fon buuten gesäin neutroal.
Aast-Fräislound
Sproaken
In Aast-Fräislound wäd Platt un Hoochdüütsk boald. Fröier wuude allerwaiens in Aast-Fräislound Aastfräisk boald. Dät oolde Aastfräisk is däälich bloot noch uurlääwerd in Seelterlound, wier do Ljuude dät Seelterfräiske baale.
Proton
thumb|110px|left|Valenzquark mäd 2 up un 1 down N Proton häd ne Rauemasse fon 1,6726231x10-27 kg, wät n bitje minner is as ju Masse fon een Neutron. Deermäd is dät sowät 1800 moal swarre as n Elektron. Ju Leedenge fon een Proton is uungefäär gliek an 1,6x10-19 Coulomb.
Aast-Fräislound
Sproaken
Moin is dät algemeene Gröitwoud in Aast-Fräislound, dät wäd uk smiddeeges un säiwends bruukt, egoal wäkke Sproake me boalt.
Proton
Protone wäide klassifizierd as Baryone un bestounde an sik wier uut Quarke, nämmelk Valenzquarks un Seequarks. Do Valenzquarks sunt twäin 'up' Quarke u un aan 'down' Quark d. Do Seequarke sunt 'up', 'down' un 'strange' Quark-Antiquark Poore. Disse Quarke wäide touhoope heelden fon Gluone, do Dreegere fon ju stäärke Käädenkraft. Protone un Neutrone wäide binne n Atomkääden touhoope heelden fon ju stäärke Käädenkraft, ne Kraft, ju der bloot ne bemäärkboare Rulle spielt ap subatomäre Oustande (also binne dän Kääden), man ju der dan so stäärk is, dät ju de juunsiedige elektriske Ousteetenge twiske do Protone uurwint. Deeruum dät ju elektromagnetiske Kraft fuul Moale stäärker is as ju Sweerkraft, mout me deerap sluute, dät ju Taal Protone in dät Waareldal gliek ju Taal Elektrone is. Waas dät nit dän Fal, dan wuude ju Netto-Ousteetenge truch ju Uurmäite an positive of negative Leedenge (ouhongich deerfon of Protone of Elektrone foarhärskjen dieden) n määrkboaren Ienfloud hääbe ap ju Expansion fon dät Waareldal un ap aal Materie unner Ienfloud fon ju Sweerkraft (Planete, Stiernen un aal sowät).
Wääst-Düütsklound
Wääst-Düütsklound waas n Stoat in dän Tiedruum 1949-1990.
Buundeslounde
Do naiste Boundeslounde heerden in dän Koolden Kriech tou Wääst-Düütsklound:
Schiermönkooge
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
Schiermönkooge (Wäästfräisk: Skiermûntseach of Skiermuontseach, nl. Schiermonnikoog), in dän Ailounder Dialekt Schiermonnikeich of Lytje Pole, is een fon do fieuw wäästfräiske Ailounde. Deer woonje soowät 1.000 Moanskene (2003). Ap dät Ailound baale ungefäär 50 bit tou 100 Ljuude dät Schiermönkoogiske, n gjucht besunneren fräisken Dialekt.
Angola
Angola is n Lound in Afrikoa.
Geographie
Angola wäd begränsed fon...
Region Nordjylland
thumb|200px|Administrative Iendeelenge fon Nordjylland Ju Region Nordjylland (Seelterfräisk Region Noudjütlound) in Dänemark uumfoatet Noudjütlound (gruut Deel fon dät Ailound Vendsyssel-Thy) un dät Ailound Læsø. Haudstääd is Aalborg. Do Regionen lösken 2007 die däniske Amtsbesärke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ap.
Stääden en Meenten
Ju region Nordjylland häd do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006):
The Rolling Stones
The Rolling Stones is n Rockkoppel uut Änglound.
Afrikoansk
miniatur|400px|Gestriche wier Afrikoansk boald wäd: uur 80% (dunkergräin) un uur 20% (ljoachtgräin). Afrikoansk (Afrikaans) is ju Sproake fon do Holloundske un Platdüütske Siedler siet 1652 in Suud-Afrikoa. Ju lät maast ap Holloundsk, man fuul Woude sunt oukuuted un hääbe oaft n uuren Kloang kriegen. Foar Hollounder is ju Sproake nit stuur tou ferstounden.
Ju Beegenge fon do Tiedwoude is gans eenfach wuuden:
Afrikoansk wäd boald fon 6 Milionen Ljuude as Määmesproake un fon 10 Milionen Ljuude as twäide Sproake. 59% fon do Wiete un 79% fon do Faawige in Suud-Arikoa baale Afrikoansk as Määmesproake. Afrikoansk is uk ju Ferkierssproake in dät noudelke Noaberlound Namibia.
Fon dät Afrikoanske rakt dät träi Dialekte.
Waterland (Meente)
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Waterland is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Monnickendam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 115,64 km² un deer woonje 17.068 Moanskene (2012).
Weesp
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Weesp waas ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Weesp is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,88 km² un deer woonje 17.610 Moanskene (2012).
Euro (Jäild)
thumb|upright|Dät Euroteeken: Logo un mäd Hound skreeuwen. Die Euro is ju Wäärenge fon ju Europäiske Wäärengsunion un is ju Wäärenge fon 20 europäiske Lounde (Stound: 2023), do touhoope ju Euro-Soone bildje. Die Euro-Wäärengskode is „EUR“.
Euro-Soone
Ju Eurosone sänt dän 1. Januoar 2023: thumb|upright=1.25|Eurosone siet dän 1. Januoar 2023.
Uur Lounde
Die Euro wäd uk in ferskeedene uur europäiske Stoate bruukt so as Andorra, Monaco, San Marino un Vatikanstääd. Mäd disse Lounde häd ju EU ferskeedene Ferdreege tou dät bruuken fon n Euro as ju offizielle Wäärenge. Sukke Ferdreege rakt et nit mit Kosovo un Montenegro, daach wäd dän Euro deer uk bruukt.
Dät Jäild
Et rakt 100 'Sänt' foar aan Euro. Et rakt Munten fon 1, 2, 5, 10, 20 un 50 Sänt un fon 1 un 2 Euro. Do 1 un 2 Sänt-Munten wäide in fuul Lounde nit moor bruukt. Aal do Munten hääbe ne Bielde fon Europa ap eene Siede, ap ju uur Siede stoant bie älk Lound wät uurs.
Hierunner stounde do Euroskiene:
Historiske Wikselkuurse
Do Wikselkuurse foar do oolde Wäärengen sunt:
Nazi-Düütsklound
Nazi-Düütsklound waas n Stoat fon 1933 bit 1945. Die Holocaust, dät waas die systematiske un organisierde Moort an Milionen fon Juuden, Roma, Jeniske, politiske Fäinde un uur, waas wäil dät grootste Ferbreeken fon do Nazis.
Stoatsljuude
Die Opperstoatsmon waas Adolf Hitler un in do lääste Mounde Karl Dönitz.
Aincreville
Aincreville is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lorraine (Lothringen), in Frankriek.
Dät Gebiet fon Aincreville is 9,11 km².
Aincreville häd n Ienwoonertaal fon 84 (1999).
Sozialdemokratiske Paatäi Düütsklounds
thumb|170px|SPD Doobel Ju Sozialdemokratiske Paatäi Düütsklounds (SPD) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ätter hiere Meeglidtaal is ju ju twäidgrootste Paatäi fon Düütsklound. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 23,0% fon do Stämmen (twäidgrootste Paatäi).
Adolf Hitler
thumb|Adolf Hitler Adolf Hitler (20. April 1889 – 30. April 1945) waas die politiske Uppermon fon Nazi-Düütsklound. Hie waas eerste Uppermon fon dän NSDAP un wuud 1933 wääld as Riekspräsident un wuude dan Diktator. Hie häd sik sälwen dood moaked in 1945. Sin Ätterfoulger waas Karl Dönitz.
Tansania
Tansania is n Lound in Afrikoa.
Geographie
300px|left|Tansania Dät wäd begränsed fon...
Internationoale Ruumtestation
thumb|Dät ISS Ju Internationoale Ruumtestation ISS (Ängelsk: International Space Station) is een Ruumtestation uum ju Äide, ju fon ferskeedene Lounde stöänd wäd. Ap 20. November 1998 is die fäärme Deel ätter dät Al wai geen un sän dän 2. November 2000 lieuwje deer permanent Ruumtefierdere. Et häd fuul Touhoupeoarbaid roat twiske do Fereende Stoaten un Ruslound bie dän russiske MIR wiertruch do Unnersäikere fuul studierd hääbe foar juu ISS. Juu ISS is dät grootste wietenskuppelke internationoale Projekt dät dät bit tou däälich roat häd.
Deelniemende Lounde sunt:
Linkspaatäi
Do Linke is ne politiske Paatäi in Düütsklound.
Ahlrich Cordes
thumb|left|130px| thumb|120px| Aus meinem Leben / Uut mien Lieuwend, 2004 Ahlrich Cordes wuude bädden dän 18.3.1895 in Strukelje un is deer stuurwen dän 2.4.1970. Hie waas n Bruur tou Sixtus Kordes. Dät Interessante is, dät do bee Bruure mäd uunglieke Famieljennoomen ounskrieuwen wieren! Ahlrich Cordes waas fon 1947 - 1948 Buurmäster fon de Meente Bäärsel, wier Strukelje fon 1933-1948 tou heerde.
Holocaust
thumb|Koarte fon Konzentrations- un Doodenleegere.
Kommunismus
Kommunismus is een Foarm fon Politik wierbie it neen Unnerskeede rakt in ju Meenskup un die Loon is uk nit unnerskeedelk. Dät Kommunistiske Manifest (1848) as Gruundengsuurkunde - skrieuwen fon Karl Marx un Friedrich Engels - is Basis foar dän moudeerne Kommunismus.
Holocaust
Die Holocaust is n Begriep foar dän Foulkermoort an Juuden truch ju Regierenge fon Nazi-Düütsklound. Uungefeer 6 Millionen Moanskene sunt deerbie stuurwen in skräkkelke Doodenleegere. Ätter ju Nazi-Ideologie waas ju ariske Rasse ju bääste Rasse ap ju Waareld un minnerwäidige Froamdrassen as do Juden, do Roma un do Sinti, as uk Behinderde, Homoseksuelle un Jehovas Tjuugen moasten doodmoaked wäide. Dät Doodmoakjen waas eerste mäd n Geweer, man leeter keemen Doodenleegere wier fuul moor Moanskene doodmoaked wuuden sunt.
Kommunismus
Uur bekoande Kommuniste sunt:
Heinrich Schulte
Buurenroat (Landwirtschaftsrat) Heinrich Schulte (bädden 1875, Elisabethfeen) waas Buuräikoaster in Ait. Hie häd fuul schrieuwen uur Seelterlound un wät deer uumetou lait. In Ait is ätter him ju Heinrich-Schulte-Straße naamd.
Wierke
Sunner Jier
Fräie Demokratiske Paatäi
thumb|200px|FDP Logo Ju Fräie Demokratiske Paatäi (FDP) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Ätter hiere Meeglidtaal is jo, ju fjoodgrootste Paatäi fon Düütsklound. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 14,6% fon do Stämmen (träädgrootste Paatäi), man in 2013 kreech ju bloot noch sowät 4,8% un kuude somäd neen Ouoardende in dän Buundesdai seende. Uk ap läigere Ferwaltengsieuwenen ferloos ju in düsse Tied masse Ienfloud.
Hoochchinesisk
thumb|150px|Chinesisk Ferkiersskild Hoochchinesisk (uk Mandarin naamd) is een Sproake, ju fon moor as 845 Millionen Moanskene as Määmesproake boald wäd. Dät Hoochchinesiske is ju offizielle Sproake in ju Foulksrepublik China, ju Republik China un in Singapur. In Indonesien un Malaysia woonje grattere chinesiske Minnerhäide do Hoochchineesk baale. Dät rakt neen Flektione in dät Chinesiske, man fjauer Toone. In dät Chinesiske kon me fuul luudmoaleriske Woude fiende, t.B. gǒu (dät hat Huund) un māo (dät hat Kat). Doo chinesiske Woude fon dissen Artikkel sunt in juu Pinyin-Uumskrift skrieuwen, man dät rakt ook ne oaine chinesiske Skrift mäd ne traditionelle un ne eenfache Version.
Afrikoa
thumb|200px|right|Afrikoa in juu Waareld thumb|200px|right|Satellitenbielde fon Afrikoa thumb|200px|right|Topografiske Koarte fon Afrikoa thumb|200px|right|Sproakfamilien in Afrikoa thumb|200px|right|Afrikoanske Zivilatione foar ju Kolonisation thumb|200px|right|Politiske Koarte fon Afrikoa Afrikoa is n Waarelddeel mäd 30,4 Millione Quadratkilometer un 850 Millione Ljuude.
Hoochchinesisk
Toone
thumb|150px|Do fjauer Toone Die eerste Toon is hooch, die twäide is anstiegend, die trääde is djoop (toueerst oufaalend, dan wier anstiegend) un die fjoode Toon is gjucht kuut un oufaalend. Wan me n Woud mäd n uur Toon kwäd, betjut dät fielicht wät uurs. Hier is as Biespiel, dät Woud "ma":
Afrikoa
Loundskuppe
Juu Loundskup fon Noudafrikoa is tou n grooten Deel juu Wüüste Sahara. Suudelk fon disse Wüüste is n Uurgongsgebiet, juu Sahelzoone, deerätter is me in ne Savanne. Uum dän Äquator hääruume rakt dät troopisken Rienwoold, suudelk deerfon is dät wier druuger, mäd Savannen, Wüüsten (As juu Wüüste Kalahari un juu Wüüste Namib) un in Deele fon dät Lound Suudafrikoa ook gemäitiged Klima. Die grootste Bierich fon Afrikoa hat Kilimandscharo un is 5895 Meter hooch. Die Nil is mäd 6671 km nit bloot juu loangste Äi fon Afrikoa man ook fon juu ganse Äide.
Hoochchinesisk
Toone
Buute Toon: ma kwäd me an dän Eend fon ne Froage, ju uurs neen Fräigewoud häd (Wan du n Biespiel säikst, kiek in dän grammatiske Deel unner "Fräigesatse"!)
Eenfache Satse
Dät rakt neen Flektione in dät Chinesiske, dan n eenfachen chinesisken Sats is so apbaud: Subjekt + Prädikat + Objekt.
Toun Biespiel: Gǒu shòuliè miányáng. hat Die/N Huund joaget dät/n Skäip., man dät hat fon Woud tou Woud Huund joagje Skäip.
Fräigesatse
Hier sunt eenige Biespiele foar chinesiske Fräigesatse:
Wan t uurs neen Fräigewoud in ne Fräige rakt, kwäd me ma bääte dän Fräigesats, uum tou wiesen, dät düssen Sats n Fräigesats is:
Äquatorioal Guinea
Äquatorioal Guinea is n Lound in Afrikoa.
Geografie
Äquatorioal Guinea wäd begränsed...
Akademismus af Neoklassizismus
480px|thumb|left|Dood fon [[Sokrates fon Jacques-Louis David, 1787.]]
480px|thumb|left|Tuun fon [[Ariost fon Anselm Feuerbach, 1863.]]
Werkendam
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Werkendam is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Werkendam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 121,73 km² un deer woonje 26.383 Moanskene (2012).
Umlaut
Mäd Umlaut beteekent me ju Annerenge fon n Luud truch Ienfloud fon n uur Luud, oafte in dätsälge Woud. Ap Düütsk wäd die Umlaut maast ounroat mäd dät Teeken  (Umlautteeken) buppe ju Bouksteeuwe.
Bündnis 90/Do Gräine
Dät Bündnis 90/Do Gräine is ne politiske Paatäi in Düütsklound.
Umlaut
In dät Seelterske häd die Umlaut uk wierked, man do ‘Umlautprodukte’ sunt deer uurs as ap Düütsk un wäide deeruum oafte nit mäd Umlautteeken ounroat. Ap ju uur Siede bruuke wie ap Seeltersk dät Umlautteeken foar besunnere Luude, do der nit truch Umlaut äntsteen sunt.
Umlaut in dät Düütske
In dät Ooldgermaniske eendeden de Woude oafte ap fulle Vokoale, as -i un -u. Do hieden al fluks Ienfloud ap dät ganse Woud. In dät Gotiske (Got.) sjucht me deerfon al litje Anfange, man in dät Ooldhoochdüütske (Ohd.) hied sik die Ienfloud fon dät -i (-j) al wied truchsät, wieruum me deer fon i-Umlaut spräkt. In dät Ohd. fint sik t.B. gast, gesti, nhd. ’Gast, Gäste’. Deerbie mai dät düütelk weese, dät dät e (ä) in ju Uutsproake twiske dät a (Tunge läich) un i (Tunge hooch) lait. Dätsälge rakt et bie uur Vokoale: Dorf - Dörfer, Wurst - Würste un mäd loange Luude: Rad - Räder, Not - Nöte, Kuh - Kühe un sogoar mäd Twieluude Braut - Bräute. Sowät fint sik uk bie Tiedwoude, t.B. bie Konjunktiv wir würden ieuwenske Indikativ wir wurden. Deer stamt die Umlaut fon dät i, wät sik noch fint in dän ahd. Konjunkiv wurdim. Äänelks rakt dät bie füllen (got. fulljan) ieuwenske voll un bie jünger ieuwenske jung.
Fräisken Umlaut.
Deer dät Fräiske al eer moorere Annerengen (Vokoalheeuwenge, Assibilation) unnergeen, häd die Umlaut in dät Fräiske uurs uutwierked as in dät Hoochdüütske. Deertou wuuden wäkke Resultoate truch ju Äntruundenge beienflouded. Wäil deeruum tou ju Tied fon dät Aptreeden fon dän Umlaut do fulle Eendvokoale in dät Ooldfräiske uk in n Eentaal bewoard blieuwen wieren, wuud uk oafte die Eentaal fon dän Umlaut griepen.
Skienboaren Umlaut
Truch Vokoaldienenge in eepene Silwe äntstuuden Poore as: Deerbie häd also Umlaut neen direkte Rulle spield.
Bloot bie honnelt sik dät bie Fäite uum ächten Umlaut, die der bie dän Eentaal Fout truch Systemtwong (Analogie) unnerdrukt wuuden is (Siebs 1347).
Loundkring Kloppenbuurich
Die Loundkring Kloppenbuurich (Düütsk: Landkreis Cloppenburg) is n Loundkring in dät Wääste fon Läichsaksen. Sien Haudstääd is Kloppenbuurich. Die Kring hiede ap n 31. Dätsember 2021 173.980 Ienwoonere en häd ne Uurfläche fon 1.418,18 km2; dät rakt n Befoulkengstichte fon 109,7 Ienwoonere je Quadroatkilometer. N Fjoondel fon ju Befoulkenge is Ruslounddüütske, wät Integrationsprobleme rakt.
Geografie
Mäd dän Wieser fonne Klokke beginnend in dät Noude gränse do Loundkringe Ammerlound, Ooldenbuurich, Fächt, Ossenbrääch, Oamselound un Lier.
Stääde un Meenten
In dän Loundkring Kloppenbuurich rakt et trättien Eenhaidsmeenten. Dät sunt:
Leonardo da Vinci
thumb|Die Vitruviusmon Leonardo da Vinci (1452-1519) waas Moaler, Uutfiender, Philosoph, Dichter, Architekt, Physiker, un Natuurwietenskupper, man die Italiener is daach maast bekoand uum sien Teekenengen un Schilleroatsjen. Apfaalend is sien Wietenskupskunst, as do Schilleroatsjen fon Anatomiske Studien, Botanik, Geometrie, Mathematik, Ignenieuroarbaiden un Geologie. Hie waas foarallen faszinierd truch Woater.
2007
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24.
Loundkring Kloppenbuurich
Politik
Ätter ju Lounddaiwoal 2021 wuude do Sitte in'n Lounddai so ferdeeld:
2007
Jiere: 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 - 2009 - 2010 -
Isotop
thumb|254px|Fergratterd Paat fon ju unnerstoundende Bielde. Isotope fon dätsälge Element stounde ap diagonoale Lienjen fon linksbuppe ätter gjuchtsunner; instabile Isotope sunt roat mäd ne ljoachte Bäätergruunde un ne faawige Pielerspitse in Gjuchte fon dät Ouklingjen thumb|254px|Isotopelieste, oardend ätter [[Atommasse|Masse un Neutrone-Uurmäite. Dät lapt fon Woaterstof/H gans buppe bit Uran/U un sukke gans unner. Do dunkerste Punkte sunt do maast stabile Isotope. (Ju Bielde kon fergratterd wäide truch twäie Klikken)]] Dät chemiske Element wier n Atom tou heert, wäd bestimd fon ju Taal Protone in dän Kääden. Foar ne bestimde Taal Protone kon deer ieuwenske ju Taal Neutrone in dän Kääden ferskeeden weese. Me boalt dan fon ferskeedene Isotope fon dätsälge Element.
Massentaal un Atomnummer
Do chemiske Oainskuppe fon n Atom wäide bolde gans bestimd fon de Atomnummer, also fon ju Antaal Protone. Dät is deertruch bolde nit muugelk, Isotope fon dätsälge Element mäd chemiske Middele fonnunner tou tränjen.
Ju Masse fon n Atom wäd toun wieduut grootsten Deel bestimd truch ju Summe fon de Taal Nukleone (Protone plus Neutrone). Disse Taal naamt me ju Massentaal. Ferskeedene Isotope fon dätsälge Element hääbe jusälge Atomnummer man immer n uur Massentaal (Atommasse).
N Biespil: dät Element Chlor
Fon fuul Elemente rakt dät in de Natuur ne Moangelse fon Isotope. (In wät foar Ferhältnis Isotope foarkuumen dwo in ne Probe kon gans genau bestimd wäide mäd Hälpe fon Massenspektrometrie). Dät Element Chlor toun Biespil häd Atomnummer 17. Aal Chloratome hääbe also 17 Protone in dän Kääden, man dät rakt two Isotope. Tjofjoondel fon do Atome hääbe 18 Neutrone, die Räst 20 Neutrone. Ju Massentaal is also 17+18=35 ofwäil 17+20=37. Do Isotope wäide skrieuwen as 35Cl un 37Cl. Mäd ju Wiese fon skrieuwen houget me also nit do Taale fon Protone un Neutrone apaat tou ärwäänen, dan dät Symbol Cl stoant in dät periodiske System ap ju 17. Steede un häd also grundsätselk 17 Protone un deermäd kon me ju Bereekenge ätter ju Taal Neutrone in n Isotop uk altied uumekierd moakje.
Chemie
Do chemiske Oainskuppe fon Isotope fon dätsälge Element sunt sik annaierjend gliek. Bloot bie gans seküüre Meetenge wiese sik wäkke Unnerskeede; dät hat die kinetiske Isotop-Effekt. Besunners bie lichte Elemente konnen do chemiske un noch moor do physiske Oainskuppe ferskeeden weese: so is toun Biespil die Smiltpunkt fon sweer Woater (D2O) sowät 4 °C insteede fon 0 °C.
Biologie
An dät Ferhältnis fon do Koolestof-Isotope 12C un 13C fon ne Plonte kon me sjo, wäkke Foarm fon Photosynthesis ju Plonte ferwoant. Ju Quantität 14C (n Radio-Isotop fon Koolestof) wäd wier bruukt uum dät Oaler fon Koolestof änthooldende organiske Räste tou taksierjen bit eenige tjoonduusende Jiere in de Foartied (Koolestofdatierenge).
Radioaktivität
Bie dät Woud Isotop wäd oafte toacht an Radioaktivität. Un wuddelk rakt dät fon älke Element wäil wäkke Isotope, do der nit stabil sunt un do sik ätter eenige Tied annerje truch n Prozes fon radioaktiv Ouklingjen. Sukke Isotope wäide Radio-Isotope naamd. Truch dät radioaktiv Ouklingjen äntstounde toulääst stabile Isotope, maasttied fon n uur Element as dat Uutgongsmaterioal.
Literatuur (Begriepskloorengssiede)
Literatuur (fon Latiensk littera, Bräif/as wieuwelken Singular uk Boukstäf un litterae, Wietenskup etc.) kon sik beluuke ap...
Westland
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Westland is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Naaldwijk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 90,59 km² un deer woonje 99.768 Moanskene (2012).
Region Sjælland
miniatur|200px|Administrative Iendeelenge fon ju Region Sjælland Ju Region Sjælland (Seelterfräisk Seelound) in Dänemark uumfoatet n groot Deel fon dät Ailound Sjælland un do Ailounde Lolland, Falster un Møn. Haudstääd is Sorø. Do Regione löösden 2007 do deenske Amtsbesirke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ou.
Stääden en Meenten
Ju region Sjælland uumfoatet do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006):
Akster
Die Akster (Pica pica) is n Fuugel die der foarkuumen däd in Europa un n groot Paat fon Asien.
Silwe
Ju Silwe (v. lat.: syllaba, griech.: συλλαβή „Touhoopefoatenge“, hier fon Luude of Phoneme) is n grammatisken beluukengswiese linguistisken Begriep, die der ne Eenhaid uut aan of moorere apnunnerfoulgjende Luude (Phoneme) beteekent, do sik in aan Toach uutspreeke läite (Spreekeenhaid). Ju staalt ju litste Luudgruppe in dän natüürelke Spreekflus deer. Ju is ne phonetiske un neen Sineenhaid. Dät betjut, dät ju Iendeelenge in Silwen oafte nit mäd ju Iendeelenge in betjuudengsdreegende Eenhaide (Morpheme) uureenstimt. Uk wan in dät Düütske un uk in dät Seelterske oafte die Iendruk äntstoant, dät dät Morphemscheed mäd dät Silwenscheed uureenstimt, is dät nit die Fal, deer ne Silwe ne oaine inhärente Struktuur besit. So lät Huunde sik ferdeele in do Silwen Huun un de, wier do Morpheme sik ferdeele as Huund-e (nämmelk dät Woud Huund un die Moortaaluutgong -e). Mongs wäide Morpheme uk as 'Sproaksilwen' beteekend un dan ju hier beschrieuwene Silwe tou Ferdüüdelkenge as 'Spreeksilwe'. Deerieuwensk wäd mongs uk ne 'Schrieuwsilwe' definierd.
Eepene un sleetene Silwen
Me unnerschat 'eepene' un 'sleetene' Silwen. Ne eepene Silwe eendet ap n Luud of Vokoal, t.B. Duu in Duu-we, slee in slee-ten, de in Huun-de. Ne sleetene Silwe eendet ap n Meeluud of Konsonant, t.B. Huun in Huun-de, Kat in Kat-te, Kon un nant in Konsonant, pen in ee-pen.
Betoonde un uunbetoonde Silwen
Ap Seeltersk (un uk ap Düütsk) is maasttied ju eerste Silwe in n Woud betoond*, also ‘Mee un ‘Huun in ‘Mee-luud, ‘Huun-de. Do uur Silwen (hier luud, de) sunt uunbetoond. In Touhoopestoalde Woude konnen moorere Silwen betoond weese, as in ‘Moortaal’uutgong, wierbie dan ‘Moor die 'Haudtoon' häd un ‘uut die 'Ieuwensketoon'. In Froamdwoude kon uk ju eerste Silwe uunbetoond weese, as Gram in Gram-‘ma-tik, Kon in Konso’nant, wier dan do Silwen ‘ma un ‘nant betoond sunt.
Phosphor
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Silwe
Betoonde un uunbetoonde Silwen
*) Ju Betoonenge wäd ounroat fon n ‘ (Akzentteeken) foar ju betoonde Silwe.(
Eersten Waareldkriech
Die Eerste Waareldkriech waas fon 1914 bit tou 1918. Et wäd die eerste naamd, wil et die eerste Kriech waas, wier Lounde fon bienaist alle Kontinente in meemoaked hääbe.
Phosphor
Phosphor is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol P un Atomtaal 15. Phosphor is n multivalent Nit-Metal fon ju Stikstofgruppe un wäd oafte fuunen in organiske Phosphoatfälsen, as uk in organiske Sällen. Weegen sien hooge Reaktivität wäd däty sieläärge nit in ju fräie uunferbuunene Foarm in ju Natuur fuunen. Dät stroaletn lichten Gloud uut, wan dät an Suurstof blootstoald wäd un  kumt foar in ferskeedene allotropiske Foarme. Phophor is n noodweendich Element foar aal lieuwende Organismen. Ju wichtichste kommerzielle Ferweendenge is foar dät Moakjen fon Kunstmjuks. Dät wäd uk ferwoand foar dät Moakjen fon Explosive, Fjuurwierk, Pestizide, Tuskpasta un Waaskmiddele.
Eiffeltouden
thumb|right|Die Eiffeltouden Die Eiffeltouden is baud wuuden foar ju Internationoale Waarelduutstaalenge fon Paris in 1889. Die Touden is 324,82 m hooch un waas dät hoochste Bauwierk ap ju Äide bit tou 1930.
Westvoorne
thumb|Loage fon ju Meente Westvoorne waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Rockanje waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 97,52 km² un deer woonje 14.083 Moanskene (2012).
Region Syddanmark
thumb|200px|Administrative Iendeelenge fon Nordjylland Ju Region Syddanmark (Seelterfräisk Region Süüddänemark) in Dänemark uumfoatet dät Süüden fon Jütlound un dät Ailound Fünen. Haudstääd is Vejle. Do Regionen lösken 2007 die däniske Amtsbesärke (Amtskommuner) as Ferwaltengebesärke ap.
Stääden en Meenten
Ju region Syddanmark häd do naiste Meenten (ienwoonere 1. Januoar 2006):
Aast-Düütsklound
Geografie
Dät Gebiet fon ju DDR uumfoatet uungefeer do Buundeslounde Mecklenbuurich-Foarpommern, Brandenbuurich, Saksen-Anhalt, Saksen, Thüringen un dän aastelke Deel fon Berlin.
Ienwoonere
Ju Ienwoonertaal waas glieks ätter ju Twäide Waareldkriech uum do 19 Million Ienwoonere. Man truch dän Bau fon de Berliner Muure sunt fuul Aast-Düütske ätter dät Wääste wai geen wil deer ju ekonomiske Situation beeter waas.
Sproaken
In ju DDR roate dät tjo Sproaken, Düütsk un Sorbisk un Läichdüütsk.
Rhinolophus ferrumequinum
Rhinolophus ferrumequinum is ju grootste europäiske Oard uut dän Fläddermuus-Sleek Rhinolophus. Afwäil ju IUCN ju Oard as „Least concern“ (Nit in Gefoar) ap hiere Roode Lieste häd, is ju in fuul Gebiete uutstuurwen, toun Biespiel in do Niederlounde un in Belgien, fielicht uk ap Malta. In Düütsklound rakt dät uk bloot noch een Gebuurtsstoowe in Bayern, wierbie uum Trier tou uk wäkke uut Luxembuurich fljooge.
Noose
As aal do Fläddermuuse in dän Sleek Rhinolophus, häd ju Oard n komplizierden Apbau fon ju Noose. So rakt dät in dissen Sleek uur do Noosepiepen n Deel, wät as Sella beteekend wäd, un disse Sella ärinnerd n bitje an ne Äkse un häd two oustoundende Eenden.
Bie disse Oard, Rhinolophus ferrumequinum, is dät buppere Eende stump un dät uur spits.
Mäiten
Kop un Rump sunt touhoope 57-71 mm, die Stäit is 35-43 mm un die Unnerflöägel 54-61 mm loange. Dät Diert kon sien Flöägele 35-40 cm uutbreedje un wächt 17-34 g.
Unneroarde
Ju binnere Systematik is noch striedich, uut dissen Gruund sunt do Wällen hier uk niep anroat.
Suurstof
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Suurstof (lat. Oxygenium, dt. Sauerstoff) is n chemisk Element mäd Symbol O un Atomnummer 8. Suurstof is n Nit-Metal uut ju Suurstofgruppe (Gruppe Via). Suurstof kumt as eenpelden Stof foarallen as Disuurstof (O2) in ju Atmosphäre foar. As touhoopestoalden Stof is dät ieuwenso n wiedfersprat Element, deeruum dät aal Woater fon do Ozeoane un aal Silikoate fon ju Äidkoarste Suurstof änthoolde. Gemeeten ätter Gewicht is Suurstof bie wieden dät maast foarkuumende Element in dän moanskelke Köärper: die bestoant foar sowät 65 % uut Suurstof (foarallen in Foarm fon Woater).
Monosuurstof
Suurstof kumt in fräie mono-atomäre Foarm (dät Suurstof-Radikoal O) ap ju Äide bloot foar in do tänne hooge Loagen fon ju Atmosphäre. Sukke loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik gau mäd uur Stoffe, toun Biespil bie dät Toulääsen fon Woaterstofperoxid H2O2 wol dät 'loose' O-Atom fluks rekombinierje mäd uur O-Atome tou O2. Sukke loose Suurstofatome, do der kuute Tied unner ne Reaktion ne Rulle spielje, wäide uk wäil "naszierden Stof" naamd.
Trisuurstof
Trisuurstof of Ozon (O3) kumt foar in ju Atmosphäre (in ju Ozonloage), wier dät bilded wäd unner Ienfloud fon kosmiske Stroalenge, man dät kon uk truch Luftfersmutsenge ap dän Seespeegel bilded wäide.
Tetrasuurstof un octasuurstof
In ju Fäästphase kon Suurstof in moorere Phasen foarkuume. In ju e-Phase, ju der bloot bie Drukke uur 10 GPa foarkumt un ju der uk rooden Suurstof naamd wäd, skulen Moleküle O4 un/of O8 foarkuume.
Stikstof
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Spektrum fon do Isotope]]
Suurstof
Äntdäkkenge
Suurstof wuud 1771 fon dän swediske Apotheker Karl Wilhelm Scheele äntdäkt, man ju Wieräntdäkkenge truch Joseph Priestley moakede dät eerste in wieder Kringe bekoand. Me ferstuud al fluks, dät dit Gas, wan dät uk man een Füüftel fon ju Luft ap uusen Planet uutmoaket, Ferbaadenge muugelk moaket, as uk dät Omjen fon Moansken un Dierte (un in de Tjuusterenge uk fon Plonten). Antoine Lavoisier roate dät sin wietenskuppelke Noome Oxygenium (Suurbilder), deer me ounfangs toachte dát dät Element n uunäntbeerelken Bestanddeel fon ne Süüre waas. Foarallen ju Doatseeke, dät Elektrolyse fon ne groote Riege Süüre (mäd do Woaterstofhalogenidee as apfaalende Uutnoame) an ju Kathode Suurstofgas rakt, waas Skeeld an disse Uurtjuugenge. Wan uk Oxiden fon fuul Elemente wuddelk süürebildjend sunt, is uumekierd Suurstof nit nöödich uum ne Süüre tou bildjen.
Stikstof
Stikstof (lat. Nitrogenium, dt. Stickstoff) is n chemisk Element mäd Symbol N un Atomnummer 7. Stikstof is n Nit-Metal uut ju Stikstofgruppe (Gruppe Va). Loose Atome fon dit Element sunt gjucht reaktiv un ferbiende sik fluks mäd uur Stikstofatome. Hierbie wäd maasttied Distikstof bilged (N2 of molekulare Stikstof), wät ju gewöönelke Ärschienengsfoarm fon Stikstof is. Ap Ruumtemperatuur befint N2 sik in Gasfoarm. (Sjuch uk bi molekulare Stikstof).
Suurstof
Anweendengen
Suurstofgas in luutee Foarm wäd fuul anwoand in Laskreewen un in ju mediske Waareld foar ju Behonnelenge fon Moanskene, do der Probleme mäd ju Ommenge hääbe. Uk ju Luftfoart un dät Duukjen kon me sik deer sunner nit moor foarstaale.
Stikstof
Loose Atome Stikstof wäide uk in statu nascendi naamd.
Suurstof
Anweendengen
Flüssich O2 wäd anwoand in ju Ruumfoart un bie Grootferbruukere. As chemisken Gruundstof is dät uk gjucht wichtich, toun Biespil foar ju kontrollierde Oxidation fon Ethylen ätter Ethylenoxid uur n Säälwer-Katalysator. Dät industrielle Prozess lääwert n wichtigenb Gruundstof foar ju Polymerindustrie.
Stikstof
Äntdäkkenge
Ferbiendengen fon Stikstof as Salpäiter wieren al in dät Oaler bekoand. Do Alchemiste kaanden Salpäitersüüre unner dän Noome aqua fortis, kräftich Woater. Ju Miskenge fon Salpetersüüre un Soaltsüüre waas bekoand unner dän Noome aqua regia, Köönichswoater, deeruum dät dät instande waas sogoar Gould aptoulöösen. Ju Äntdäkkenge fon dät Element an sik gungt tourääch ap Daniel Rutherford in 1772. Hie naamde dät noxious air, schoadelke Luft, deeruum dät ju Flamme deeroun ärläsket. Uk die seelter Noome Stikstof wiest deerap wai, dät n Fersäiksdiert fersmuurt, wan dät in puuren Stikstof stoald wäd. Uum jusälge Tied studierden uk Carl Wilhelm Scheele, Henry Cavendish un Joseph Priestley Stikstof unner Benaamengen as ferbaadende Luft un dephlogistisierde Luft.
Sinan (Baukunstler)
thumb|200px|Mimar Sinan Sinan (mäd sien Titele Koca Mi'mâr Sinân Âğâ, Osmanisk Tursk: معمار سينان; Tursk fon däälich: Mimar Sinan, uutboald [miːˈmaːɾ siˈnan]; fulle Noome weerskienelk: Yusuf Sinan bin Abdullah; * 1489/1490 – 17. Juli 1588 in Konstantinopel) waas aan betjuudenden Baukunstler fon dät Osmaniske Riek. Aaldät hie aan Suun fon kristelke Oolden waas, un sälwen deeped, baude hie masse Mosjeen.
Suurstof
Anweendengen
Suurstofgas is uunäntbeerelk foar fuul Organismen ap de Waareld, dan sunner O2 kuud daach naargends ap ju Äide aerobe Dissimilation ärfoulgje. Ap Hööchte fon dän Seespeegel bestoant ju Luft foar sowät 21% uut Suurstofgas. Deer die biochemiske Prozess fon Lieuweweesen deerap ienstoald is, rakt dät juust dän goude Gehalt uum dän Köärper in gouden Toustand tou hoolden. Fluks as me ätter do Bierge waigungt, wol die Luftdruk un deermäd ju Masse Suurstof in dätsälge Luftvolumen n bitje deelgunge. Dät kon weese, dät Lieuweweesen dan Probleme mäd ju Ommenge kriege.
Stikstof
Äntdäkkenge
Die Latienske Noome foar Stikstof is nitrogenium, do Griechen naamden dät nitron un dät Ägyptiske Woud is ntr, wat God betjut.
Weert
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Weert is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Weert is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 105,44 km² un deer woonje 48.414 Moanskene (2012).
Suurstof
Uutsjoon
Ap uur Heemelsköärpere, toun Biespil Mars, bestoant dät Ies fielicht uut Koolestofdioxid, dät uurigens uk Suurstof änthaalt. Ju Moune Europa fon Jupiter is gans bedäkt mäd Woateries un Komete bestounde toun grooten Deel uut Woateries
Stikstof
Anweendengen
Ju Anweendenge fon Stikstofferbiendingen is biesunners groot. Ammoniumferbiendengen un Nitroate sunt wichtige Kunstmjuksstoffe. Ammoniumnitroat an sik is ieuwenske n Kunstmjuksstof touhoope mäd n Koolewoaterstof as Dieselkrafstof of Kerosine as Koolestofwälle n fuul benutseden, billigen Sprängstof. Nitroate sunt uk Bestanddeel fon Schjootpulwer un Nitroglycerine, wät äntstoant uut ju Reaktion twiske Glyzerin un nitriersüüre (Salpäitersüüre plus Swieuwelsüüre), is n bekoanden Sprängstof. Zyanide wäide ferwoand in dän Bierichbau foar dät uutlooien fon Gould. Ammoniakwoater is bekoand as Hämmelmiddel. Ammoniak is die Gruundsleek foar ju Produktion fon Salpäitersüüre. Anilin, ne organiske Ferbiendenge mäd ne -NH2 Gruppe, is Gruundsleek foar ju Chemie fon fuul Faawestoffe. Stikstofoxyd NO spielt ne groote Rulle as Neurotransmitter, dät is tou tällen bie dät Fäärereeken fon Signoale fon ju eene Närwenzelle ätter ju uur. Buutendät wäd flüssigen Stikstof uk ferwoand uum besunners läige Temperatuure tou kriegen.
Suurstof
Uutsjoon
Ju Doatseeke, dät Suurstof in fräie Foarm in ju Äidatmosphäre apträt, is gans ju Foulge fon dät Lieuwend ap de Äide un besunners fon ju Photosynthese fon do gräine Plonten. Sunner ju foutsätte Produktion wüül dät Element bie litjen wier uut ju Atmosphäre ferswiende, deeruum dät dät täämelk reaktiv is un sik mäd oxidierboare Materioale ferbienden däd. Wooldbrounde sunt n goud Biespil deerfon.
St. Wendel (Loundkring)
St. Wendel is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound.
Religion
thumb|380px| thumb Religion af Gloowe is dät Ferhoolden fon Moanskene, so as dät bestimd wäd fon dät Bewustweesen, dät me fon ne uurmoanskelke Macht ouhängich is. Dät Gloowe kon beschrieuwen wäiden in hilliche Täkste, man dät rakt uk Traditione do fon dät Gloowe fertälle. In do Wällen kon uur een God schrieuwen wäiden, of uur ju Ethiek fon ju Religion, man uk uur Mythologie do fuul beschrieuwen sunt.
Owwol an n Ounfang fon dät eenuntwintichste Jierhunnert besunners in Wääst-Europa ju Säkularisation immer moor wuuden is, häd ne gruute Meerhaid fon do Moanskene ap ju Waareld, soowät 87,2%, ne Religion. Man dät rakt sänt dät 18. Jahrhunnert uk ne Gjuchte, die Atheismus, die nit in dät Bestounden fon n God leeuwt.
Do wichtichste Religione sunt:
Sjuch uk
Ephesos
Loundnoomen
Ju Wiese fon Benaamen
Uurs as in do fräiske Kloaigebiete beluuke sik do Noomen maast nit ap Persoone, man ap Appellative, also Noomen fon Seeken un Begriepe. Dät kumt wäil deerhäär, dät älke Buur alleweegense Lound hiede: Mäide tou dät Mjoon, Weeden tou dät Weedjen, Äkkere tou dät Ferbauen fon Fruchte, Busk foar dät Bauholt un toulääst aan of moorere Foane foar ju nöödige Fjuurenge.
Disse Wiese fon Benaamen belukt sik also ap ju Buuräi in Sound- un Foangebiete un is deermäd äänelk an ju läichsaksiske Noaberskup, so as ju t.B. foar dät holloundske Drente gjucht goud dokumentierd is. Dät Interessante is oawers, dät do seelter Noomen dan oafte dät fräiske Juunstuk reeke tou do läichsaksiske. Wie reeke hier do Noomen-Elemente ätter Benaamengsmotiv ätter S.391-2 fon ju Oarbaid Kramer 1994 (NSW), wier dät aal gans uutoarbaided is. In do Noomen is ju Skrieuwwiese fon 1960 ferwoand wuuden.
Do Noomenelemente
Ätter ju Mäite fiende sik foulgjende Elemente: äng, breed, Dai(wierk), Fouger(smääd), fünf, groot, hoolich, Jarre?, kut, lätje?, littik, loang, Määd, Maad?, Schaar?, Schäppelsäid.
Ätter ju Foarm: Blok, Goore, Häidene, Hals, Hammel, Hom, Houk, Jäin, Jäinsene, Knok?, Kreetsel, Krimpel, krum, Naas, Nässe, Oud, Pik?, Pinke, Pol, Räkke, Rik, Ringel, Roake, rund, säks, Schritsel, Sling, Slot, Snappe, Spaal, spits, Stit, Taafel, Tappe?, Timpe, Treene?, Wäärm, Wam?, Winkel, winne-, winnel-, Wiske?
Ätter ju Äänelkhaid mäd Dingere: Bäk, Bändelse, Bile, Bjuur, Bukse, Haniers, Hoart(je), Hoolwe(moune), Hoomer, Hooudekaste, Houden, Jarre?, Kaste, Klingelbüdel, Köönich, Krüsrääd, Kruudhudden, Lätse, Mätwust, Moune, Mutje, Pans, Roouhaake, Sail, Schudder, Spikerboorbesleek, Spulle?, Sweede, Wärlke.
Ätter Bauten: ''Boarch, Brääch, Buurich, Dik, Dille?, Dom, Doore, Draibrääch, Knoal, Draipost, Drift, Finster, Häk, Hällenge, Huus, Ka-?, Kapälle, Kjus, Klaaster, Klom(p), Koomer, Koowe, Kot?, Losselsteede, Loundweer, Määlne, Moorgoud, Piesel, Pille?, Pipke?, pleenken?, Pump, Säärke, Schausee, Schoule, Schür, Siel, Silk?, Slop, Steenhuus, Sträite, Tichelwierk, Tille, Träie, Waal, Wäärft, Wai 2, Weer?, Wierk, Wrink.
Uur Dingere: Balke, Boom, Borg, Brääd, Pot, Rääd, Stok.
Ätter Stoffe: Bloud, Schil 1, Soalt, Steen, Swoom?, Win.
An Persoonenoomen un Huusnoomen fiende sik: Aailse, Aaje, Aale, Aalers, Aalje, Adde, Äide?, Äilers, Alje, Alke, Älse, Älske, Altje, Amke, Anke, Änne, Ässe, Assel, Ässer, Ätte, Auks, Bäike, Balgenort, Barts, Bätje, Bäts, Beerens, Bitter, Bjaate, Borgman, Bork?, Boude, Bouls, Boulsen, Busse, Büter, Buts, Buulsen?, Dädde, Dalke?, Dierk, Diers, dood?, Dutje, Eegeers, Eeise?, Eerns, Eewen, Falke, Fänne 2, Fokke, Fols?, Folske?, Fos, Foulke, Freers, Fugel 2, Fuk, Füürs, Galtje, Geeders, Geeske, Görke, Greeite, Häärber, Haike, Hälmers, Hämme, Hämpe, Hänne, Hilke, Hilkers, Hillen, Hinne, Hinnerk, Hint, Hoaje, Hoote, Hopske, Huders?, Huugen, Imke?, Ipske, Jakke, Jan, Juure, Kaläinje, Karkhof, Kniljes, Knuks, Koolde, Koops, Korde, Läine, Lanwer, Looutes, Loutje, Lubbers, Luks, Maier, Mäike, Mäime, Mainers, Mande?, Mände?, Märten, Mätje, Mätske, Mätte, Medaaljes, Meering, Meräike, Michel, Moders, Nanne, Nättens, Noune, Oabel, Oam, Oalers, Oaljet, Oarens, Okke, Oldiges, Opke, Ot(te), Peeiter, Pille?, Prins, Prol, Prüke, Räints, Rämke, Rämmer, Ränske, Riekens, Schubbering, Schüdde, Schulte, Schürman, Schutte, Schürjon, Sientje, Sikke, Sipke, Sis, Siuert, Slump, Smit(s), Snider, Stine, Stinke, Stint, Struk?, Switter?, Täile, Talle?, Tantje, Tappe?, Tie, Ubbe, Umme, Wäid, Wibbe, Wibke, Wiegem, Wiets?, Wilke, Wilkens, Wille, Wilms, Wilte, Wiltje, Wübbe(ns).
Wäil spoasich meend: Buureneende, Huundehälle, Kostverloren, Parredies, Schite.
Ätter Tiedangoawen: Dai, näi, oold, Poaske, Sumer, Winter.
Ätter Beroupsnoomen: Bakker, Buur 1, Häid?, Heer, Koaster, Köönich, Mätjer, Muller, Mutjer?, Pestoor, Poap, Poater, Schipper, Schouster, Snider.
Ätter Woaterloope: Aaje, Äi, Äie, Kolk, Lee, Leetse, Meer, Milber?, Mude, Mussel, Poul, See, Sipe, Sloot, swoale, Toachte, Twiestroom, Wäil, Wike, Woater.
Renaissance
Ju Renaissance (Wiergebuurt) waas n Stiel ju touräächgreep ap ju Kunst fon dät klassiske Oaler, in Moaleräi as uk in ju Baukunst un ju Musik. thumb|Raffael: "Ju litje Cowper-Madonna" (1504-1505) Moalere sunt: Michelangelo - Sandro Botticelli - Paolo Veronese - Raffael Santi - Jan van Scorel - Lucas van Leyden - Pieter Bruegel die Allere.
Schiermönkoogisk
thumb|Schiermönkooge, hier baale do Ljuude dät Schiermönkoogiske Fräisk. Dät Schiermönkoogiske is n fräisken Ailoundedialekt ap dät Ailound Schiermönkooge.
Renaissance
thumb|Hans Holbein die Jungere: Kjuusdreegenge (uum 1523).
Loundnoomen
Do Noomenelemente
Ätter Täärpnoomen: Äiter, Baalenjer, Bäärselder, Buurloager, Eelisabätfeentjer, Hollener, Loorper, Roomelster, Schäddel, Schäddeler, Utäntjer.
Schiermönkoogisk
Spreekertaal
Dät Schiermönkoogiske is n litjen Dialekt fon dät Wäästfräiske. Et rakt däälich noch uungefeer 50 Ljuude do ju Sproake baale konnen (2000). Allerdings mout me uk kweede dät Els Perdok, ju Skrieuwster fon dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk, in 2001 noch uungefeer 120 Moanskene täld häd do ju Sproake baale konnen (Ljouwerter Krante, 2. April 2001).
Renaissance
thumb|Pieter Bruegel die Allere: "Buurenhochtied" (1568)
Loundnoomen
Do Noomenelemente
Ätter Lounde- un Foulkenoomen: franse, Frantsoose, Freeise, Juude, seelter, Soater.
Renaissance
thumb|Räidhuus fon Lübeck, Renaissance Trappe fon 1594
Schiermönkoogisk
Spreekertaal
Do maaste Ljuude do ju schiermönkoogiske Sproake baale konnen, sunt oolde Ljuude un ju Taal Baalere minderet ou. Et rakt ap dät Ailound bloot een Familie wier ju Sproake in Huus baald wäd. Et rakt oaber Kurse um ju Sproake tou leeren; in 2001 hääbe twintich Ljuude dät moaked.
Tatariske Sproake
385px|thumb|Ferspreedengsgebiet fon dät Tatariske däälich thumb|Twosproakige Waiwiesenge in ju [[Metro Kasan]] Ju tatariske Sproake (Oainbeteekengen: татар теле [tatar tele], татарча [tatarça] татар төрекчәсе [tatar törekçäse = tatarisk Tursk]) of kuut Tatarisk (dt. Tatarisch) is ne fon do Tataren (in äängeren Sin) in fuul Regione fon Ruslound, foarallen in Tatarstan un Baschkortostan un fuul uur Gestriche fon ju eemoalige Sowjetunion boalde Turksproake. Ju jält as Haudfertreederske fon ju turkotartariske Sproakgruppe un wäd boald fon sowät 8 Millionen Ljuude. In dät turske Sproakgebruuk un in ju turske Turkologie wäd haudseekelk die Begriep „tatarisk Tursk“ (Tatar Türkçesi) ferwoand.
Loundnoomen
Do Noomenelemente
Ätter Dierte: Aande, Bisse?, Boar, Bulle, Eeise?, Finke?, Foaks, Fugel 1, Hangst-, Hanke, Hanne, Hingst, Hoase, Huund, Imke?, Ka-?, Kalwer-, Kaninken, Kat, Kiwit, Kuu, Läiwe(ke)?, Migelke, Muus, Oante, Pier?, Poage, Pudde, Sääge, Scheep-, swoone, Ule?, uul?, Wiesel, Wränsk?, Wulf.
Tatariske Sproake
Tatarisk is Amtssproake in ju Republik Tatarstan. Geskichtelk gungt disse Sproake ap een fon do Amtssproaken fon ju Gouldene Horde tourääch. Ju tält also sproakgeskichtelk tou ju Gruppe fon do Wäästturske Sproaken. Deer heert ju tou ju Kyptschak-Gruppe. Ju besit uurweegend do Sproakoainskuppe fon dät Oguriske. Ap Tatarisk ärskiene ferskeedenste Publikatione; dät rakt Fiersjoon un Internetsieden in disse Sproake.
Loundnoomen
Do Noomenelemente
Ätter Plonten: Äk, Appel, Äs, Äske 2, Bäärke, Bamke, Birke?, Bjünt, Bjuus, Bjuust, Boom, Boone, Bouketen, Brom, Danne, Eeke, Fädden?, Gäärs, Heede, Liske, Heesel, Hoawer, Huddenje(boom), Hüls(ebuske), Iele, Jüste, Kool, Linde 2, Mälle?, Possen, Red, Risk, Trjoo(blääd), Rüske.
Tatariske Sproake
Alphabete
Dät Tatariske waas in ju Tied fon dät 13. Jierhunnert un dät 15. Jierhunnert in dät Kyptschak-Tatariske ferskrifted. Deer waas dät Amtssproake fon ju Gouldene Horde. In dät 15. Jierhunnert wuude dät Kyptschak-Tatariske fon dät Tschagataiske oulöösd.
Bit in do 1920er Jiere wuude mäd arabiske Lättere, dan mäd latienske (eenhaidelk tursk Alphabet un siet do 1930er Jiere toulääst mäd kyrilliske Bouksteeuwe skrieuwen.
Schiermönkoogisk
Woudeliesten
In 1968 publizierde ju Fryske Akademy ju Wezzenlist (Woudelieste) fon dät Schiermönkoogiske fon Douwe Fokkema. In 2001 publizierte 't Heer en Feer dät Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk fon Els Perdok. In 2002 publizierde ju Fryske Akademy n Woudebouk Niederloundisk-Schiermönkoogisk mäd trüütichduusend Woude.
Tatariske Sproake
Alphabete
Twiskentiedelk wuude uk foar dät Tatariske ne Latienskrift uutoarbaided, wät allerdings ap n grooten Wierstand fon ju ruske Minnerhaid statte. Dät Alphabet gruundiert sik ap dät näie turske Alphabet fon ju Turkäi.
Siet dän September 2001 wuude bloot disse latienske Skrift tou Skrieuwenge fon dät Tatariske offiziell ferwoand (fgl. Tatariske Wikipedia). Disse Praxis ferbood dät Ruske Ferfoatengsgjucht oawers in n November 2004, mäd ju Begruundenge, dät foar ju Eenegaid fon Ruslound ne eenhaidelke Skrift noodweendich waas.
Juunuurstaalenge fon dät tatariske Latienalphabet mäd dät turske:
Ieuwenskesproaken fon dät Tatariske
Dät Baschkiriske is dät Tatariske noch gjucht äänelk. Daach wiest et al fuul Oainhaide ap, uum dät fon dät eegentelke Tatariske outougränsjen. Daach sunt do bee Sproakfoarme sik noch so eenich, dät ne juunsiedige Ferständigenge in Tatarisk un Baschkirisk noch muugelk is.
Ju krimtatariske Sproake wäd oafte as “Krimtursk” beteekend un dät Tatariske toureekend. Dät stimt oawers däälich bloot toun Deel, deer ju mäd ju Skaffenge fon ne oainständige Skriftsproake nit moor mäd ju buppe naamde Sproake identisk is. Buppedät wiest dät Krimtatariske al so fuul Oainhaide ap, dät ne juunsiedige Ferständigenge twiske Tatarisk un Krimtatarisk bloot noch bedingd roat is.
Sproakcodes:
Schiermönkoogisk
Oainskuppe
Et rakt monnelke un wieuwelke Foarwoude in dät Schiermönkoogiske un ju Sproake is deermäd äänelk an dät Seelterske. Do Geslächtswoude sunt dy, jo un ut, wier dät Wäästfräiske bloot de un it häd. Dät Skiermönkoogiske stound grammatikalisk twiske dät Standoardfräiske un dät Seelterfräiske. Wan me do Konsonante un Fokale betrachtet, dan sjucht me dät ju Ailoundsproake mongelse tichter bie dät Wäästfräiske, un mongelse uk tichter bie dät Seelterske.
Loundnoomen
Do Noomenelemente
Ätter ju Gruunde: Äske 1, Bäär?, biu, Boode?, Boom, Budden?, Feen, Foan, Leem, Moor, Möörte, Sound, Touse.
Ätter Oard: Buller-, Däidel, Djoomer?, dood?, Flaatske, Froide, fuul, gail, Göäte, Groupe, häd, Jammer, Käidel?, Kleewe, Klüte, Kruus, Lächt?, lik, Moai-, Mäske, Mikke, Moutsene?, Nubbenje?, Nuttel-?, Pälle?, Ro, Sin, Sjüp, Sladder, smeerich, soor, sounterch, steetich, Stop(pe), Stubbe, stuur, suur, Teerge, tom, uul?, wild, Wränsk?.
Ätter wät der woakst: Bäärsel, boar, Brouk, Busk, Gräinte, Hagen, Hier, Holt, Holtsum, kaal, Loo?, Pfingst, Pitske?, Sigge, Strout, Struk?.
Ätter ju Hööchte: Bält, Bärl, Bierich, Birke?, Blaake, Bräi, Dille?, Dobbe, Druchte, Fäls, Foanke, Foankum, Foansene, Foansum, Gat, Häärst, halk, Hälle 1, han(ne)?, Henge?, Hoarst, Höäwel, hol, hoo, hooch, Hööchte, Jät, Jätje, Jeet-?, Knol, Kol?, Kuule, läich, Läich, Liede, Linde 1, Lint?, Looge?, Lucht, Meer, nädden, nädder, Niede, Ride, Schaar?, Schleede, Schoolde, sied, Sumer, Swin, Talle?, Tide, Tonge, Unweeder, uul?, Winter.
Ätter ju Loage: achter, an, ap, aster, bääte, bääter-, bääterste, bi, binner-, buppe, bopper-, buppest, bute, Eend, Eende, Fädden?, farme, foane, foar, foare, foarnste, hinter, in, Länd?, Loage, loangs, nai, ouer, Ouger, Schritsel?, Side, suder-, Toal, twäärs, Tweenelge, twiske, um, Umloop, unner, wääst, wai 2, wid.
Loundstukke: Flääch, Komp, Lappe, Lound, Plakke, Steede, Stuk, Til.
Uurs: Buddenge, Burrel, Buund, Hooup.
Sunner Identifikation: Broh, Dammer, Fol, Kosse, Kwam, Rooten, Woarsene.
An Präpositione fiende sik: achter (nd.), an, ap, bääte, bääter-, bääterste, bi, binner- (nd.), buppe, bupper-, bute, foar, foare, hinter (nd.), in, nädden (nd.), nädder(st) (nd.), twiske, um, unner.
Adjektive (buute tou ON usw.): äng, blonk, boar, branderch (nd.), breed, brun, dood?, farme?, foane?, foarnste, franse, fuul, gail, gräin, groot, häd, halk, han(ne)-?, hillich, hol, hoo, hooch, hoolich, kaal, krum, kut, läich, lik, littik, loang, loopen, nai, näi, oold, pleenken?, richt (nd.?), rood, rund, sied, smeerich, soor, sounterch, spits, steetich, stuur, suur, swot, tom, uul?, wid, wild.
Adverbien: hooup, ouer, til-, twäärs, twoo, winne-?, winnel-?.
Tälwoude: fünf (hd.), säks, trjoo, twie, twoo.
In-/Suffixe: -el-, -elde, -elte, -je, -ke, -kum, -nge, -se, -ske, -ster, -sum.
-- Aal ätter Kramer 1994:391-392, nu deeltouleeden as:
[https://web.archive.org/web/20150618023632/http://seelter.16mb.com/Deelleede.htm P. Kramer, Lound un Noomen, Die saterfriesischen Orts- und Flurnamen in der Landschaft. Mildaam 1994].