cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amazonas
Sin Noome fiert die Stroom eerste fon ju Steede oun, wier do bee Wäl-Äien Río Marañón un Ucayali in Peru touhoopefljoote. Unnerbreeken wäd dät truch dän brasilioansken Ousnit buppe ju Stääd Manaus mäd dän Noome Rio Solimões. Die Stroom häd in Brasilien een Bratte fon maasttieds moorere Kilomeetere, sien Woaterfierenge blift uur't Jier maasttieds moor of minner gliek, uumdät do Sieden-Äien tou unnerskeedelke Jieres-Tieden Hooch- un Läichwoater hääbe, dät glieket sik dan maasttieds uut. Wan dät toumäts dan daach Hoochwoater ap n Amazonas rakt, kon hie do bewooldede Alluvioal-Flakten loangs sien Ougere ap een Bratte fon bit tou 60 Kilomeetere unner Woater sätte.
In twäin Haud-Ierme truchstroomet hie ju Ailound-Waareld fon dän bienaist 200 Kilomeetere breeden Mundengs-Beriek. Die Mundengsberiek fon dän Amazonas is truch Woaterloope, do fon Äbbe un Floud bestimd wäide, ferbuunen mäd dän Mundengs-Tjoachter fon dän Rio Pará, wiertruch dät Ailound Marajó outränd wäd.
Sieden-Äien
Sowät tjoonduusend Äien fljoote in dän Amazonas. Deer sunt moor as hunnert fon goadelk foar ju Skipfoart, un soogentien sunt langer as 1600 Kilomeetere (tou'n Fergliek häd die Rhien een Loangte fon 1236 km).
Do wichtichste Sieden-Äien fon links sunt:
Do wichtichste Sieden-Äien fon gjuchts sunt:
Astrologie
thumb|280px|N hondteekend Horoskop Astrologie is n Sammelbegriep foar Ideen uur dät Ferbeend twiske dät Skiksal fon Moanskene un Geböärnisse ap de Äide un dän Toustand fon Heemelsköärpere. Die Noome "Astrologie" is oulat fon dät griechiske αστρολογια, "astrologia", ne Touhoopestaalenge fon άστρον (astron, Stiern of Stiernbielde) un λογος (logos, wät toun Biespil Theorie betjut. Dät honnelt sik foarallen uum dän Ferbeend twiske ju Bewäägenge fon Sunne, Moune un Planete, do bie do Antike uk as Stierne goolten.
Ju Bewäägenge fon Luchtpunkte as ju Sunne, ju Moune un do Planete un do Stierne an dän Heemel häd do Ljuude altied betöäwerd. Die Moanske häd Räägelmäitegaid in do Bewäägengen äntdäkt un fersoacht do tou beskrieuwen, wiertruch nit bloot do Luchtpunkte Noomen kriegen hääbe, man uk skienboare Touhoopestaalengen deerfon - do Stiernbielden un Stiernteekene. Truch ju Orientierenge an do Stierne äntwikkelden do arabiske Nomaden hiere Kunde fon Astronomie und Astrologie. Ieuwenske ju Beskrieuwenge fon do Heemelsköärpere in hiere Bewäägengen, ju Astronomie, hääbe Ljuude in Babylon un leeter uk Ägypten, China un uur Steeden Betjuudenge touspreeken an hiere Positione an dän Heemel, uum deeran toun Biespil ju Toukumst fon dän Stoat, ju Gratte fon dän Aaden, ju Stiegenge fon dän Nil of dät Skiksal fon n Härsker foaruuttoutällen. So is ju Astrologie äntsteen.
Dät apfaalendste Element fon ju Astrologie is dät Gebuurthoroskop. Uut ju Position fon ju Sunne in dän Diertekring un fon do Planete unner wäls Gebuurt wäide sien Oainskuppe un sin Toukumst oulat. Do maaste Wietenskuppere betrachtje Astrologie as ne Skienwietenskup of as Uurgloowe. Daach is dät heel un aal nit striedich, dät düssen Uurgloowe in ju Wietenskupsgeskichte fuul biedrain häd tou ju Äntwikkelenge fon ju iedenste Wietenskup Astronomie.
Kauliflorie
Kauliflorie is juu Oainskup fon eenige Plonten, dät hiere Blöiten fluks an n Stom af an tjukkere oolde Takken groie un nit as meenwoanelk an doo jungste Takken. Kauliflorie kumt t.B. bie n Kakaoboom (Theobroma cacao) foar.
Snitser Woaterpoute
left|12px| ''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075''
thumb|right|200px|Ju Woaterpoute fon Snits Ju Snitser Woaterpoute is dän lääste Deel, die der fon ju fröiere Stäädmuure fon Snits (niederloundsk: Sneek) uurich blieuwen is. Ju wuud woarskienelk uum 1492 baud un waas n Truchgong foar Skiepe truch ju Stäädmuure, ju deer uum 1524 baud wuude. Ju Poute häd two oachtekaantige Toudene un is däälich dät Symbol fon Snits.
Kopien
Fon ju Woaterpoute sunt waareldwied ferskeedene Kopien moaked wuuden:
Niederloundsk Rieksmonument
left|12px| [http://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/php/main.php?cAction=show&cOffset=0&cLimit=25&cOBJnr=34075&oOrder=ASC&cLast=1&oField=OBJ_RIJKSNUMMER&sCompMonNr=34075&sCompMonName=&sStatus=&sProvincie=&sGemeente=&sPlaats=&sStraat=&sHuisnummer=&sPostcode=&sFunctie=&sHoofdcategorie=&sSubcategorie=&sOmschrijving=&ID=0&oField=OBJ_RIJKSNUMMER Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075 ap monumentenregister.cultureelerfgoed.nl] left|12px| [http://www.kich.nl/kich2010/rapport.jsp?id_qualifier=ODB:Rijksmonumentnr&id=34075 Niederloundsk Rieksmonument Nr. 34075 ap www.kich.nl]
Heedkonke
Ju Heedkonke (Genista pilosa, düütsk "behaarter Ginster" af "Heideginster") is aan bit tou 30 Säntimeetere hoogen litjen Struuk mäd Puulen un jeele Blöiten, apgjuchte un hongjende Takken.
Fäild-Effekt-Transistore
Die Fäild-Effekt-Transistor (dt. Feldeffekttransistor) is n Bauelement, dät ne elektriske Sponnenge ferstäärkje kon.
Häddegaid
'Häddegaid'  ist ne Gratte foar Materioale, ju der in ju Fäästegaidsleere ferwoand wäd un beskrift, wo groot ju Kraft is, ju me bruukt uum sun Materioal uume tou foarmjen.
Fäild-Effekt-Transistore
Prinzip
Wan me ne PN-Barriere in ju Speergjuchte sät, dan äntstoant in dät Hoolichlaiter-Materioal ne Loage sunner Leedengsdreegere, ju sonaamde Speerloage (feräärmde Loage). In sun Loage is also neen Laitenge.
Häddegaid
Häddegaidwröige is n wichtich Paat fon ju Materioalwröige. Reewen foar ju Häddegaidmeetenge stounde as Häddegaidmeeter bekoand. Dät rakt two Gruppen fon Häddegaidmeetenge:
Fäild-Effekt-Transistore
FET
thumb|400px|Truchsnit fon n FET (JFET) Die Effekt wäd ferwoand in dän Fäild-Effekt-Transistor (FET). Die FET is faktisk n gjucht tänne Steeuwe Hoolichlaiter-Materioal, mäd ap älke Eende n Kontakt: ju Source (Wälle) (S) un die Drain (Ouflus) (D) naamd. Hoolwais twiske do Kontakte sit ap älke Siede n PN-barriere mäd n Ansluutenge: dät Gate (ju Poute) (G).
Gewöönelk läite do Speerloagen (gries in ju Bielde) fon dät Gate ne fräie Ruumte (gräin), sodät twiske Source un Drain n Stroom loope kon. Wäd oawers ap dät Gate ne Sponnenge in de Speergjuchte sät, dan wäide do Speerloagen tjukker, uum sik bie ne bestimde Sponnenge tou berüürjen. Dan kon twiske Source un Drain also naan Stroom moor loope. Ap ju Wiese kon die Drain-Stroom gjucht stäärk truch ju Gate-Sponnenge be-ienflouded wäide.
Naan Stroom
Gans wichtich is, dät ap ju Gate-Barriere altied ne Sponnenge in ju Speergjuchte stoant, wiertruch dät Gate in Prinzip neen Stroom houget. Dät is fuul gunstiger as bie dän gewöönelken Transistor, deeruum dät ju Basis deer altied wät Stroom nöödich häd.
IGFET
thumb|300px|Truchsnit fon n MOSFET Deeruum dät bie disse "Speerloage-FET" af JFET (ängelsk "junction FET") altied noch wät Speerstroom truch ju Gate-Barriere lapt, is uk noch n uur Soarte FET uutfuunen. Deer sit twiske ju Gate-Ansluutenge un ju Gate-Barriere ne tänne Isolations-Platte, mäd as Foulge dät wuddelk goarnaan Gliekstroom lapt. Dät is die "isolierde Gate-FET" af IGFET, in ne bestimde Uutfierenge uk wäil MOSFET (Metall-Oxyd-FET).
Foar do Schaltbielden kiekje bie Transistore.
Megaherbivoretheorie
Doo Fertreedere fon juu Megaherbivoretheorie leeuwe, dät truch dän Ienfloud fon Dierte uut juu Ökologiske Niske fon doo Megaherbivore (Groote Plontenfrättere) fuul Europäiske Loundskuppe fon Natuur uut nit, as dät juu Algemeene Meenenge is, Uurwoold wieren, sunnerje eepene Loundskuppe. Foarbielden foar disse Theorie sunt t.B. doo afrikoanske Savannen. Kritikere kweede oawers, dät dät uk fon dät Klima ouhongich is, of deer ne eepene Loundskup is of nit. Nu moakede me n Fersäik in dät Natuuräntwikklengsgebiet Oostvaardersplassen un bekiekede sik dät: Innerdoat äntstuuden deer eepene Loundskuppe. Me mout oawers uurlääse, dät doo Megaherbivorepopulatione in Oostvaardersplassen fuul gratter sunt as fon Natuur uut, wült deer doo groote Roowdierte, as die Wulf, uutstuurwen sunt. Also is Oostvaardersplassen naan Bewies foar juu Theorie. In dän Białowieża-Uurwoold in Aast-Polen un Wääst-Wietruslound rakt dät Bäiste fon juu Oard Bison bonasus (Düütsk: Wisent/Europäischer Bison), doo dät fon Natuur uut in bienaist dät ganse Europa roate, doo oawers in bienaist dän gansen Lieuwendsruum fon Moanskene uutroodet wuuden. Joo fernäile dän Woold nit. Dät hongt filiecht deermäd touhoope, dät et in Białowieża Wulfe rakt, doo doo Bison bonasus-Populatione kontrollierje.
Louisiana
Louisiana is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.
Marselha
thumb|200px|Notre Dame de la Garde thumb|right|200px|Marseille right|framed|200px|Steede fon Marseille in Frankriek Marselha (okstioansken Noome; frantsöösk:Marseille) is een fon do fieuw grootste Stääde fon Frankriek. In 2013 hiede Marseille 855.393 Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,7 Million.
Historie
Dät sunt do Phönizier weesen, do uum 600 foar Kristus ätter dät Gebiet wai keemen un ju Stääd Massilia naamden. Do Phönizier hieden fuul Ärfoulch mäd dän Apbau fon ju Stääd. Dät wuude n groot Hondelssäntrum, mäd n grooten Hoawen. Jo hääbe as eerste in Wääst-Europa ne goude Kanalisation anlaid.
In dät Jier 1218 kreech ju Stääd Autonomie, man in 1347 keem ju Pest ätter Frankriek wai. Ju Pest is fielicht in Marselha ankeemen, un kuude sik so ätter dät Noude wai wiedje. Unner ju düütske Besättenge in n November 1942 - August 1944 wuuden groote Hoawengebiete fernäild. Bie Ougreeuwengen ätter dän Kriech sunt twiske Quai du Port un de Rue Casserie Spuure äntdäkt fon dän oolde Hoawen, Dokke un n Tjooter.
Sport
Olympique Marseille is ne gjucht bekoande Foutbalmanskup uut Marselha, jo spielje in dät Stade Vélodrome wier 60.031 Touskauere oane konnen.
Kring Dithmarschen
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudstääd is Heide.
Heerlen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Heerlen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Heerlen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 45,50 km² un deer woonje 89.287 Moanskene (2012).
Wyoming
Wyoming is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 568.158 Ienwoonere (2011).
Loorp
Loorp (düütsk: Lorup) is dät suudwäästelke Noabertäärp fon Seelterlound. Loorp lait in ju Samtgemeende Wäidelte in dät Noudaaste fon dän Loundkring Oamselound.
Sproake
Ju Sproake fon Loorp fint sik in Hans Matuszak Die saterfriesischen Mundarten von Ramsloh, Strücklingen und Scharrel inmitten des niederdeutschen Sprachraumes. Diss. Bonn, 1951.
Fääre is ju beskrieuwen in Heinrich Book un Hans Taubken, Hümmlinger Wörterbuch auf der Grundlage der Loruper Mundart, Sögel 1993, 1998.
12. Juli
Die tweelfte Juli is die 193. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. die 194. Dai in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 172 Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Aceh
Geskichte
Wäil sänt dät 8. Jierhunnert rakt dät in Aceh islamiske Ienfloude, un sänt dät 13. Jierhunnert is die Islam dan deer wai keemen. Aceh waas n Sultanoat, n Islamisk Köönichriek mäd ne groote Betjuudenge in n Honnel. As 1511 doo Portugiesen Malakka iennoomen, geenen fuul ienheemske Koopljuude ätter uur Stääde wai. 1602 gruundede juu Niederloundske Aastindien-Kompanie n Honnelsstutspunkt in Aceh, daach kuude Aceh n oainständich Sultanoat blieuwe, uk ätterdät doo Niederlounde fon britiske Siede in n Ferdraach juu Foarheerskup uurlät wuden waas.
1821 bit 1830 wuuden doo Padri-Kriege fierd twiske doo orthodoxe Muslime fon Aceh (Padri) un doo Minangkabau, doo innerdoat uk islamisk wieren, man uk allere Bruuke biebeheelden hääbe. Doo Holloundere stuuden ap juu Siede fon doo Minangkabau, un an n 26. Meerte 1873 fängen se n Kriech oun juun dät Sultanoat un marskierden in n April in Kraton ien, wier juu Fäästenge fon n Sultoan oaber so krewäl ferdäägend wuude, dät doo Holloundere wier wäch geen sunt. An n 11. Dezember 1873 koomen wier holloundske Troppen unner Generoal van Swieten, doo dät Sultanoat an n 24. Januoar 1874 iennoomen.
Dät roate in juu Geskichte fon Aceh oafter n Uunouhongiggaidskriech juun juu jewielige Heerskup: Al in juu Kolonioaltied wude n Guerilla-Kriech juun Hollound fierd, Teuko Umar, die fon 1873 bit tou sin Dood 1899 foar n fräi Aceh kampede, is däälich sogoar n indonesisken Nationoalheld. Bit tou n twäiden Waareldkriech kuude die Weerstand in Aceh nit gans beeended wäide. 1942 bit 1945 waas dät Ailound Sumatra fon Japan besät, ätter n Kriech wüülen doo Niederlounde, hieren Ienfloud wier häärtoustaalen, 1945 wude oaber die Stoat Indonesien uunouhongich un 1949 wude dät uk anärkoand. In Aceh ferwachtede me regionoale Uunouhongiggaid, man insteede koomen indonesiske Troppen.
In 1959 kreech Aceh ne besunnere Autonomie, man juu Uunouhongiggaidsbewäägenge waas deermäd nit toufree. In doo 1970er Jiere wude juu Weerstandsorganisation GAM (Gerakan Aceh Merdaka - Bewäägenge Fräi Aceh) gruunded. 1976 ruup die Troonfoulger fon juu oolde Sultan-Dynastie, Prins Hasan di Tiro, juu Uunouhongiggaid uut, man hie hiede naan Ärfoulch un fluchtede 1979 ätter Sweden wai. Dät roate fuul Kriech, wier uk oafter Moanskengjuchte beseerd wuden. Ounfang fon dät 21. Jierhunnert koom die Fersäik, Free tou moakjen, eerste sunner Ärfoulch. Meerte 2003 wude juu Schari'a in juu Provinz ienfierd. In n Moai fon't sälge Jier roate dät wier Stried un 2004 wier ne groote indonesiske Militäraktion juun doo Separatisten. Juu indonesiske Regierenge, juu Isolation fon juu Region besleeten hiede, kwad bie dät Seebieuwjen 2004 eerste niks deerfon, dät juu Situation in juu Region Aceh so läip waas (ätter doo Behöörden 300000 Doode), sodät internationoale Hälpe fuuls tou leet ätter Aceh wai koom.
Sänt 2005 rakt dät wier Free twiske juu GAM un juu indonesiske Regierenge. In n Ferdraach wude fäästlaid, dät juu GAM hiere Woapen oureeke mout uum ne freedelke Paatäi tou gruundjen. Deerfoar mouten oaber doo Indonesiske Troppen loangsoam wäch uut Aceh un GAM-Kampere un -Sympathisanten uut dät Pieson fräiläite.
Gans litje Sproaken
Wäkke gans litje Sproaken sunt:
Aceh
Geskichte
Bit tou n 27. Januoar 2006 häd juu GAM sowät 850 Woapen ouroat un 1800 GAM-Kampere un -Sympathisanten wuden uut doo Tuchthuuse lät un amnestierd.
Gans litje Sproaken
In Europa
Aceh
Geskichte
Deele fon ju Befoulkenge sunt nit toufree mäd dät strom islamiske Gjucht, besunners Wieuwljuude un Nit-Muslime hääbe deer unner tou lieden, tou n Biespil do kristelke twäin Prozent fon ju Befoulkenge. Sänt Januoar 2010 rakt dät foar Wieuwljuude n Ferbood, ne änge Bukse tou dreegen, wan deer nit n Rok uurleeken is, die toumindest bit tou doo Onkele gungt - un düt is noch aan fon do minner joopgungende Iengriepe in ju Fräiegaid fon do Eenpelde: Uunferhilkede Poore duuren nit ieuwenske eenuur sitte, Wieuwljuude duuren säiwends bloot bit Klok alwen oarbaidje (uutnuumen Kroankensustere un Froumuure). Insen wuuden Punks, do n Konzert moaked hääbe, fäästnuumen. Jo hääbe do Koppe rasierd kriegen un moasten in ne Uum-Ärluukengs-Ounstalt. Buppedät sprat sik die strom uutlaide Islam uk in uur Deele fon dän Stoat Indonesien uut. Uk junner häd ju kristelke Minnerhaid tou lieden.
Gans litje Sproaken
In Noud-Amerikoa
Wier belieuwde Sproaken
Heemskerk
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Heemskerk is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heemskerk is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,73 km² un deer woonje 38.856 Moanskene (2012).
Mikro-Elektronik
Mikro-Elektronik is n Twiech fon ju Elektronik, uumfoatjend ju Foarskenge un Häärstaalenge fon elektroniske integrierde Skaltengen ap mikroskopiske Skala. Disse Hoolichfabrikoate wäide integrierde Skaltengen of Chips (Integrated Dircuit, IC) naamd un wäide ferwoand in biespilswiese Computerspiekere un Mikroprozessore. Ju geometriske Definition fon do mikroskopisk litje Strukture mäd Oumeetengen fon eenige Nanomeetere un gratter, is gruunded ap Photolithographie. In do lääste Jiertjaanden sunt do Oumeetengen fon do Strukture, Transistore, Touhoopeskaltengen un uur elektroniske Komponente in n gliekmäitich Tempo faalen (“skalierd”), ätter dät sonaamde Gesäts fon Moore. Disse Skalierenge häd groote Muugelkhaide, man gungt nit sunner Probleme.
17. Juli
Die soogentienste Juli is die 198. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. die 199. in Skaltjiere), wiermäd noch 167 Deege in dät Jier uurich blieuwe.
Tynje
De Tynje (Wäästerlauwersk-Fräisken Noome, Niederloundsk: Tijnje) is n Täärp in ju Meente Opsterlân, in dät Aaste fon Fryslân. Tynje häd sowät 1500 Ienwoonere (2008). Dät Täärp is ferhooldnismäitich jung, dät äntstuude eerste in't njuugentienste Jierhunnert truch dät Eedgreeuwen in dän läigen Foan junner. Bit 1910 heerde dät noch administrativ tou dät Noabertäärp Terwispel.
Memmert
250px|thumb|right|Boppe Juist, unnen links Memmert 250px|thumb|links|Ju Loage fon Memmert Memmert is een aastfräisk Ailound suudwäästelk fon Juist un aastelk fon juu Kachelotplate. Dät stoant wäägen sien Betjuudenge as Fuugelailound unner Natuurskuts. Memmert is nit bewoond, deer stound blood n Huus foar ju Fuugelwacht.
Ferbiendenge ätter buuten
thumb|links|800px|Blick ap Memmert fon dät Noudwääste uut
Kachelotplate
thumb|right|250px|Ju Kachelotplate (gans links ap ju Bielde) thumb|250px|left|Keegelrubben ap ju Kachelotplate Ju Kachelotplate ( fon Frantsöösk cachalot, wät so fuul hat as düütsk "Pottwal") is n hoogen Sound wäästelk fon Juist, die tou do Aastfräiske Ailounde tälld wäd. Al 1840 wude die Noome foar een haagere Steede in't Wääd bruukt, in 1975 keek deer bie gewöönelken Hoochwoaterstound n bitje Sound uut. In 2004 hiede dät Ailound al een Grööte fon 230 Hektar un deer wieren 2,5 Meetere hooge, gäärsbewoaksene Düünen ap. Twiske 2000 un 2005 häd sik die Sound ap dät Noaberailound Memmert toubewääged. Ätter two Orkanfloude in n Häärst 2006 wieren do Düünen ferswuunen un dät Ailound hiede 2007 bloot noch een Grööte fon 172 Hektar, man dät is sänt düsse Tied wäil wier woaksen.
Hypertonisk
Hypertonisk af Hyperton is ne Löösenge, wan juu n gratteren osmotisken Druk häd as juu Fergliekslöösenge, dät is, wan deer moor Soalt oane is. In juu Biologie is juu Fergliekslöösenge maasttieds die Ienhoold fon juu Vakuole, in juu Medizin is juu Fergliekslöösenge maasttieds Bloud, me meend oaber me boald oaber uk bie n haageren Blouddruk fon n hypertonen Blouddruk, un fon ne uunphysiologisk aphöögede Muskelsponnenge.
Kachelotplate
Ap ju Kachelotplate lieuwje sowäil Seehuunde as uk do säildenere Keegelrubben.
Arizona
Arizona is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.
Heemstede
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Heemstede is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heemstede is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 9,64 km² un deer woonje 25.969 Moanskene (2012).
Norderney
Ju Stääd Norderney (Aastfräisk Plat: Nörderneei) is een aastfräisk Ailound un ne Meente in dän Loundkring Aurk mäd ne Flakte fon 26,29 km² un 5.845 Ienwoonere. Dät lait aastelk fon Juist un wäästelk fon Baltrum.
Ferbiendengen ätter buuten
thumb|left|350px|Koarte fon Norderney
Heeze-Leende
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Heeze-Leende is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Heeze is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 105,12 km² un deer woonje 15.253 Moanskene (2012).
20. Juli
Die twintichste Juli is die 201. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (blw. in Skaltjiere die 202.) wiermäd noch 164 Deege blieuwe bit tou dät Jierseende tou.
Plasmolyse
Plasmolyse is, wan me mäd n hypertonisk Buutenmedium (dät Plasmolytikum) dät Woater uute Vakuole fon ne Sälle lukt (Osmose), wierbie die ganse Protoplast skrämpt un sik fonne Sälwooge oulööst. Dät is oaber reversibel, truch Deplasmolyse kumt dät fluks wier in n Uurtoustand. Wan in n Experiment ju Plasmolyse foarsichtich uutfierd wäd, is dät uk nit skoadelk foar ju Sälle.
Bielden
Hier sunt mikroskopiske Bielden fon ne Epidermis fon Tradescantia discolor (fröier: Rhoeo discolor):
Literatuur
Günther Throm: G RUNDLAGEN DER B OTANIK  2. Auflage NIKOL-Verlag ISBN 13: 978-3-937872-61-2  ISBN 10: 3-937872-61-2
Dom fon Utert
left|12px Niederloundsk Rieksmonument thumb|right|200px|Die Dom fon Utert Die Dom fon Utert is ne gotiske Säärke midde in ju niederloundske Stääd Utert (niederloundsk: Utrecht) in ju Provinz Utert. Ju wuud fon 1254 bit 1382 baud as Kathedraale fon dät Bisdum Utert un waas wäid an Martinus van Tours (Sänt-Maarten). Siet 1580 is ju Säärke protestantsk. Ap n 24. April 1492 wuud in dän Dom Erasmus fon Rotterdam toun Pestoor wäied.
Domtouden
Ap n 14. August 1674 is n Deel fon dän Dom truch n läipen Tornado ienstät. Die Deel wuud nit wier apbaud un sietdäm sunt die Dom un die Domtouden fonnunner tränd. Die 112,32 Meter hooge Domtouden is die hoochste Säärketouden fon do Niederlounde un dät hoochste Bauwierk fon Utert. Die Touden häd 14 Klokken.
Niederloundske Rieksmonumente
Die Dom stoant ap ju (inoffizielle) niederloundske Top-100-Lieste fon dät UNESCO-Waareldkultuuräärwe. Die Dom un die Domtouden sünt allebee niederloundske Rieksmonumente.
left|12px| [http://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/php/main.php?cAction=show&cOffset=0&cLimit=25&cOBJnr=36075&oOrder=ASC&cLast=1&oField=OBJ_RIJKSNUMMER&sCompMonNr=36075&sCompMonName=&sStatus=&sProvincie=&sGemeente=&sPlaats=&sStraat=&sHuisnummer=&sPostcode=&sFunctie=&sHoofdcategorie=&sSubcategorie=&sOmschrijving=&ID=0&oField=OBJ_RIJKSNUMMER ''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 36075 ap www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl''] left|12px| [http://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/php/main.php?cAction=show&cOffset=0&cLimit=25&cOBJnr=35973&oOrder=ASC&cLast=1&oField=OBJ_RIJKSNUMMER&sCompMonNr=35973&sCompMonName=&sStatus=&sProvincie=&sGemeente=&sPlaats=&sStraat=&sHuisnummer=&sPostcode=&sFunctie=&sHoofdcategorie=&sSubcategorie=&sOmschrijving=&ID=0&oField=OBJ_RIJKSNUMMER ''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 35973 ap www.monumentenregister.cultureelerfgoed.nl''] left|12px| [http://www.kich.nl/kich2010/rapport.jsp?id_qualifier=ODB:Rijksmonumentnr&id=36075 ''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 36075 ap www.kich.nl''] left|12px| [http://www.kich.nl/kich2010/rapport.jsp?id_qualifier=ODB:Rijksmonumentnr&id=35973 ''Niederloundsk Rieksmonument Nr. 35973 ap www.kich.nl'']
Niobium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Alaska
Alaska is n Buundesstoat fon do Fereende Stoaten.
Heiloo
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Heiloo is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heiloo is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 18,99 km² un deer woonje 22.438 Moanskene (2012).
Heerhugowaard
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Heerhugowaard is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Heerhugowaard is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 39,97 km² un deer woonje 51.187 Moanskene (2012).
Bieuwelte
thumb|right|250px| De Bieuwelte, links Bieuwelter Wai, gjuchts Holfudder Deele, Bielde P. Kramer, 1969 Bieuwelte (düütsk Bibelte) is ne litje Buurskup fon Strukelje. Ju lait noudelk fon Baalenje un aastelk Boukeläsk. Noudelk fon de Bieuwelte läit Elisabethfeen, Meente Bäärsel. Do eerste Siedlere in Bieuwelte wieren uum 1820 Cornelius Looschen, S. Ahlrichs und Johann C. Schulte.
Noome
Bieuwelte betjut so fuul as "bei den Bülten (Anhöhen)", also haager Lound.
Tied
Ju Tied is ne Grööte in de Physik, dät Formelteeken is t, un ju SI-Eenhaid is ju Sekunde s.
Ailound fon ju Stabilität
thumb|right|440px|Tjodimensionoale Deerstaalenge fon dät Ailound fon ju Stabilität N Ailound fon ju Stabilität wäd in ju Käädenphysik fon Isotope bilded, wierfon do Neutrone- un Protonetaale bestimde magiske Taale äntspreeke un do der deeruum stabiler as in dät Periodensystem deerieuwenske lääsende Elemente sunt.
Tied
Ju Kloktied gjucht sik ätter ju Sunne un is in Tiedsoonen fäästlaid.
Ailound fon ju Stabilität
Ju Idee fon dät Ailound fon ju Stabilität wuud 1969 fon Glenn Seaborg foarsloain. Ju Theorie lut, dät Atomkäädene äänelk as do Elektroneskeelen in Foarm fon Skeelen apbaud sunt. Bie bestimde Taale sunt disse Skeelen fäld un ju Woarskienelkhaid fon interne Kollisionen is ap litste. Dät wuud ju Existenz fon gewisse transuraniske Elemente ferlööwje, do der stabiler sunt as fuul uur.
Ju magiske Neutronetaal is 184, un do äntspreekenden Protonetaale sunt 114, 120 un 126 - dät wuud betjuude, dät do stabilste Isotope in dit Beräk Ununquadium 298, Unbinilium 304 un Unbihexium 310 sunt.
Tied
Ju Tied häd ne groote Betjuudenge in dät Lieuwend fon do Moanskene un is n Themoa in fuul Wietenskuppe.
1873
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Produzent (Ökosystem)
thumb|200px|Woold in [[Ungarn, mäd fuul Foone]] Doo Produzente (Ärtjuugere) in n Ökosystem, dät sunt foarallen Plonten, sunt doo Lieuweweesen, doo (foarallen truch Photosynthese) organisk Materioal ärtjuuge un dän Suurstof (O2) uut dät Koolestofdioxid (CO2) hoalje. Uut dissen Gruund kon dät sunner Ärtjuugere neen Ökosystem reeke. Fuul Produzente sunt skienboar neen puure Produzente, joo woakse uk oafte ap dood organisk Materioal as Mul, Eed, Mjuks un mongs uk ap uumefaalene Boome.
1873
Jiere: 1870 - 1871 - 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - 1876 -
Stuttgart
right|200px|Dät Woapen fon Stuttgart Stuttgart is juu Haudstääd fon Baden-Würtembierich. Dät is ne kringfräie Stääd, wierfoar dät in Baden-Würtembierich dät Synonym Stäädkring (düütsk:Stadtkreis) rakt.
Deer woonje 671.927 Moanskene (2009). Ätter Berlin, Hambuurich, München, Köln un Frankfurt an n Main is dät ju säksgrootste Stääd fon Düütsklound. Stuttgart bildet dät Säntrum fon ju Region Stuttgart, ju uungefeer 2,7 Millionen Ienwoonere häd.
Galicien
Galicien (Galisisk: Galicia, Galiza, Spoanisk: Galicia) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien.
Provinzen
Galicien häd 4 Provinzen:
22. Juli
Die twountwintichste Juli is die 203. blw. in Skaltjiere die 204. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner wiermäd noch 162 Deege fon dät Jier uurich blieuwe.
Monochamus sutor
Monochamus sutor (düütsk: Schusterbock, Einfarbiger Langhornbock, Einfarbiger Fichtenbock) is n Rust uut juu Familie Cerambycidae un is in Noud un Middel-Europa juuso as in Asien in Näddelwoolde ap Bierige tou fienden. Hie is een fon fjauer middeleuropäiske Monochamus-Oarde, man deerfon ap maaste tou sjoon.
Määrkmoale
Monochamus sutor is n swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 - 24 Millimetere. Hie häd, as alle Ruste uut dän Sleek Monochamus, besunners loange Taastere. Mongs häd hie ljoachte Fläkke. Dät litje Skild twiske doo Basen fon doo Juuken is ljoacht behierd.
Äntwikkelenge
Sien Moaden äntwikkelje sik in Näddelboome, foarallen in Kjuusdannen, oaber uk in dannene Boome un Fjuurenboome. An sukke Boome moaket n Wiefken ne litje Dobbe in dän Boark un lait dan n Oai roane. Deer sluupje doo Moaden un dan lieuwje se an n Ounfang unnern Boark wier joo uut Bast un Spint Stukke wächfrätte, bit joo sik leeter djapper int Holt boorje un noch moor fernäile. Wan doo Moaden ne Loangte fon fjauer Zentimetere hääbe, is Raue, dan moakje se hiere Metamorphose un boorje sik deerätter truch n rund Gat wier uut dän Boom hääruut. Sukke Imagines (uutwoaksene Ruste) kon me fon Juli bit September an doo Boome sjo.
Wales
thumb|right|200px|Ju Loage fon Wales Wales is n Lound un n Deel fon dät Fereende Köönichriek. Dät häd ne Fläche fon 20.761 km² un uungefäär 2.999.300 Ienwoonere (2009). Ju Haudstääd is Cardiff.
Wales häd fuul Weeden, biergige Loundskuppe un Foane.
In Wales wäd ieuwenske Ängelsk ju Walisiske Sproake boald.
MAS
Ju Oukuutenge MAS stoant biespilswiese foar...
Fräiske Weede
Ju Fräiske Weede is n Loundstriek, die suudwäästelk fon dän Jadebousem un suudelk fon dät Jeverlound lait, un bildet dät suudaastelke Deel fon dät aast-fräiske Hoolichailound. Ju Noome Weede betjuudet Woold. Erwäänd wuude ju Loundskup 1420 as ‘de Wede’ un 1449 as ‘den fresscken Weede’. Däälich bildet ju Fräiske Weede dät suudelke Deel fon dän Loundkring Fräislound.
Jeverlound
Jeverlound is die Noome fon dät noudelke Deel fon dän Loundkring Fräislound un ju Stääd Wilhelmshoawen fon däälich, in dät noudaasten fon dät aast-fräiske Hoolichailound.
Dät Jeverlound häd sik in dät 15. Jierhunnert bildet uut ju Heerskup Jever. Bit tou 1588 roate et n stäärken Ienfloud fon do aastfräiske Cirksena’s. In dät 16. Jierhunnert wuude dän Ienfloud fon dät Lound Ooldenbuurich immer stäärker. Dät Jeverlound trände sik in 1575 fon ju Groafskup Aastfräislound. In dät Jier keem Jeverlound unner oldenbuurichske Heerskup. In 1588 wuude ju Trännenge definitiv un dät Jeverlound wuude n Deel fon dät Lound Ooldenbuurich.
Doatenboank
thumb|right|300px|Seelter Doatenboank mäd dät Woud fjoose.
N Doatenboank of Doatenboanksystem (DBS) is n digitoal spiekerd Archiv, iengjucht foar flexibele Beräidenge un Gebruuk. Doatenboanke spielje ne wichtige Rulle foar ju Archivierenge fon Doaten bie toun Biespil ju Behöörde, Finanzinstitute, Unnerniemen un in de Wietenskup.
Biespil
Doatenboank fon ju seelter Sproake. Deeroun is n Korpus mäd ju groote Meerhaid fon do seelter Texte apnuumen, mädnunner 175, as me links unner in ju Bielde sjucht. Deerbie wäd as Biespil ju Wierkenge foar dät Woud fjoose ‘frieren’ wiesd. Me kon dan mäd dän Doatenboank hääruutfiende, in wäkke Oard Satse un Betjuudengen dät Woud juust anwoand wuude. Tou dät Säiken änthaalt ju Doatenboank uk aal Tiedfoarme fon dät Woud (fjust, froos, fäärsen) un uk aal Skrieuwfoarme do do Skrieuwere deerfoar ferwoand hääbe. Wäkke deerfon sjucht me gjuchts in ju Bielde. Un dan kricht me uk t.B. ju Foarm färsen un dät rakt dan in dät Resultoat uk moal dät toufällich foarkuumende düütske Moortaal Färsen ‘Räire’, man dät fint die maaste Bruker eenfach hääruut.
Midde unner sjucht me, dät me ap ju Wiese 118 Foarkuumen fon dät Woud fjoose fint, wiertruch me gans fuul uur dät Woud leere kon. Truch klikken ap älke faawige Woudfoarm kon deertou uk ju ganse Uumtext sichtboar moaked wäide. Deermäd is sun Doatenboank n goud Hälpmiddel foar ju Häärstaalenge fon Woudebouke un foar sproakelke Unnersäikengen.
Konsument (Ökosystem)
As Konsumente (Ferbruukere) wäide in dät Ökosystem aal Ökologiske Nisken beteekend, do uur Lieuweweesen freete. Do eerste Ferbruukere sunt aal, do Ärtjuugere (dät sunt foarallen Plonten), freete. Wan disse eerste Ferbruukere (Primärkonsumente) besunners groot sunt un besunners fuul freete konnene, wäide jo Megaherbivore naamd. N twäiden Ferbruuker (Sekundärkonsument) frät do eerste Ferbruukere, un dät gungt dan so fääre, bit die lääste Ferbruuker kumt, die fon neemens ieten wäd.
Mosel
thumb|right|200px|Juu Mosel un dät Gebiet wierfon juu aal dät Woater kricht Juu Mosel is ne Äi, juu 544 km truch Frankriek, Luxemburg un Düütsklound (gnauer:Saarlound un Rhienlound-Palts) in Koblenz in dän Rhien fljut. Dät Gebiet, wierfon juu Mosel truch litjere Äien un Siepen Woater kricht, is 28.286 km² groot. Juu fljut ap juu Gränse twiske dät Saarlound un Luxembuurich un schat uk juu Eifel fon dän Hunsrück.
Den Helder
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Den Helder is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Den Helder is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 178,83 km² un deer woonje 57.439 Moanskene (2012).
Machu Picchu
thumb|right|300px|Machu Picchu As Machu Picchu (Quechua: Machu Pikchu, "oolden Bierichtop") wäide doo Ruinen fon een Stääd beteekend. Düsse Stääd wude uum 1450 baud, also tou Begin fon juu Inka-Kultuur, juu uungefäär fon 1440 bit 1532 duurde.
Dät lait in juu Region Cusco (Quechua:Qusqu suyu) in Peru.
Nationoalhymne
Ju Nationoalhymne is dät Läid of Musikstuk fon n Stoat, wiermäd die Stoat sik bie besunnere Feranstaltengen präsentiert. Dät Ouspieljen fon sukke Nationoalhymnen koom sänt dän Ounfang fon dät 19. Jierhunnert in de Moude as Repräsentation fon Stoaten bie Stoatsbesäike fon hiere Fertreedere un äänelke diplomatiske Geböärnisse.
Hellevoetsluis
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hellevoetsluis waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hellevoetsluis waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 46,14 km² un deer woonje 39.814 Moanskene (2012).
Hermann Dumstorf
thumb|150px| Hermann Dumstorf Hermann Dumstorf is bädden dän 05.04.1906 in Hollen un woonde in Hollen. Hie was die Suun fon Remigius (Remmer) un Gesina Dumstorf. Hie died jierenloang mee aan dät 1980 ärskeenene Seelterfräiske Woudenbouk fon Dr. Marron Curtis Fort. Hermann Dumstorf is dän 31.01.2001 in Roomelse stuurwen. Hie waas do 94 Jiere oold.
Petrieshanne
Ju Petrieshanne (Perdix perdix, de:Rebhuhn), in n Fuugel uut ju Familie fon do Fasoanenoardige un häd ne Loangte fon uungefeer 30 cm. Do loope maastieds und fljooge nit so hooch. Dän Fuugel rakt et ap Weeden, Heede un in do Foane, uk in Seelterlound. Fröier raakte dät in Seelterlound goans fuul Petrieshannen, moan dät is siet 1970 truch ju intensieve Loundwirtskaft fuul minner wuuden. Ju Petrieshanne waas bie dän NABU Fuugel fon dät Jier 1991.
Biskrieuwenge
mini|Teken mini|Petrieshanne in Irlound
Ferhoolden
mini|Ropende Petrieshanne
Näästbaue und Broude
mini|Oaiere
Fäinde un Lieuwendloangte
mini|Jäger mäd 80 skoten Petrieshannen
Bistound un Gefoarenge
mini|Uutstopede Petrieshanne
1874
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Buutergäärs (Hoonepootplonte)
Dät Buutergäärs mäd do Buuterbloumen (Ranunculus repens), düütsk gelbe Ranunkel sjucht me gjucht oafte un woakst maast ap gjucht fuchtige Steeden un is oafte fon uur Gewoakse uurdäkt.
Helmond
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Helmond is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Helmond is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 54,56 km² un deer woonje 88.318 Moanskene (2012).
Gallisk
Gallisk (dt. Gallisch) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 500 ä.Chr. boald wuude in Gallien (Frankriek un anlääsende Gestriche bit tou n Rhien). Ju is foarallen bekoand uut hunnerte fon Inskrifte in Steen, in keramiske Potte un uur Reewen, un ap Munten un uur metallene Deele (Lood, un in aan Fal Zink). Do eerste galliske Inskrifte datierje al fon dät säkste Jierhunnert foar Christi Gebuurt un sunt in Lepontisk (wät bietiede betrachted wäd as n gallisk Dialekt). Jo sunt fuunen in Gallia Cisalpina (dät is Noud-Italien) un wieren skrieuwen in ne Foarm fon dät Oold-Italiske Alphabet. Inskrifte in griechiske Lättere fon dät trääde Jierhunnert f.Chr. sunt fuunen bie do Mündengen fon ju Rhone. Leetere Inskrifte ätter Chr. sunt maast in latienske Lättere.
In ju Tied waas Gallien al fon do Roomske besät un wuude ju Sproake toun Deel fon dät Latienske fertroangen. Leeter as do Franke koomen, ferswoont ju gans. Gregor fon Tours skreeuw in dat säkste Jierhunnert, dät wäkke Ljuude in sien Gestrich noch Gallisk baale kuuden.
Deeruum dät do Inskrifte maast n magisken Charakter hääbe (dät sunt goude of sljuchte Wonske), is oafte nit licht tou ferstounden, wät meend is. Deeruum lät ju galliske Sproake sik man toun Deel rekonstruierje.
thumb|300px|Inskrift RIG G-172 mäd griechiske Lättere, fuunen in Suud-Frankriek bie [[Nimes. (Museum Calvet, Avignon).]]
Biespil
ätter ju Bielde gjuchts:
30. Juli
Die trüütichste Juli is die 211. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 212. in Skaltjiere) somäd blieuwe noch 154 Deege bit tou dät Jierseende tou.
Bremerhoawen
Bremerhoawen (Düütsk: Bremerhaven) is n kringfräie Stääd an ju Noudsee/Weser. Ju Stääd bildet mäd ju Stääd Bremen dät Buundeslound Bremen.
Kring Herzogtum Lauenburg
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Ratzeburg.
Ungarisk
Ungarisk is ne Finno-Ugriske Sproake, ju fon moor as 13.500.000 (fielicht sogoar bit tou 15.000.000) Ljuude boald wäd.
Offiziellen Stoatus
Ungarisk is Amtssproake in...
Ungarisk is anärkoande Minnerhaidesproake in...
Saaremaa
Saaremaa (düütsk/swedisk Ösel) is dät grootste estniske Ailound. Dät is 2672 km² groot un heert touhoope mäd eenige uumlääsende litjere Ailounde tou dän Loundkring "Saare maakond".
Manfred (Sizilien)
Manfred, Köönich fon Sizilien (*1231, ätter uur Wällen 1232 - 1266) waas n Foarbäiden fon Kaiser Freerk II. un Bianca Lancia juu jungere, mäd ju sik die Kaiser noch kuut foar hieren Dood kapläärje liet, deermäd Manfred legitim wude. Manfred waas fon 1250 ou Fürst fon Tarent un fon 1258 bit tou sin Dood in juu Slacht bie Benevent Köönich fon Sizilien.
Hendrik-Ido-Ambacht
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hendrik-Ido-Ambacht is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hendrik-Ido-Ambacht is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 11,90 km² un deer woonje 31.700 Moanskene (2022).
Monochamus galloprovincialis
Monochamus galloprovincialis is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Doo sunt in Fjuurenboomwoolde foarallen in Suud-Frankriek, oaber uk in uur Regionen as Suud-Düütsklound tou fienden.
Lieuwendswiese
Juu Lieuwendswiese fon Monochamus galloprovincialis is so äänelk as juu fon Monochamus sutor. Ne litje Moade fon Monochamus galloprovincialis frät ätter dät Sluupjen an n Ounfang bloot unnern Boark, leeter oaber djapper in dän Boom roane. Dan rauje doo Moaden, wan joo fat sunt, in ne Koomere uut Spoune, un äntwikkelje sik deer tou n uutwoaksenen Rust. Die frät sik dan tou n rund Gat wier uut dän Boom hääruut un frät an Spiere un an dän Boark fon junge Riesen. Doo uutwoaksene Ruste sunt fon Juni bit Semptember tou sjoon.
Neptun
right|thumb|400px|Neptun; me sjucht do Stoarme.
Die oachte Planet is Neptun (Symbol: ). Hie bruukt ap sien Boan uum de Sunne 217 Jiere un is 746 Milionen Mielen fon de Sunne oawe.
Transactinoid
As Transactinoid beteekent me do chemiske Elemente mäd Oardnengstaale buppe 104. Do foulgje in dät Periodesystem ap do Actinoide. Aal Transactinoide sunt uk tou jusälge Tied Transurane, deer jo Oardnengstaale gratter as ju fon Uran hääbe. Bit tou däälich wuuden Isotope fon aal Transactinoide bit iensluutend Oardnengstaal 118 synthetisierd. Do sunt aal radioaktiv un hääbe gjucht kuute Hoolichwäidstiede in dät Beräk fon Nanosekunden bit tou uungefeer een Minute wai.
Lieste fon do Transactinoide
Do Noomen fon do eerste fieuw Transactinoide wieren Objekt fon ju Elementnoomensreekengskontroverse, ju 1997 bielaid wuude. Jo sunt ätter Käädenphysikere of ätter Steeden, do der bie ju Synthese fon Elemente ne Rulle spield hääbe, benaamd wuuden.
Bit nu bekoande Transactinoide:
Dät Moakjen
Do Transactinoide konnen truch Käädenreaktione moaked wäide. Deertou wäide toun Biespil mäd ne Linear-Gauegaidsfergratter lichtere Atomkäädene gauer moaked un so ap swarrere skeeten.
Truch Käädenfusion äntstoant deerbie mäd ne gjucht litje Woarskienelkhaid n swarrer Element. Biespilswiese kon Rutherfordium (Element 104) äntstounde uut Suurstof (Element 8) un Curium (Element 96). Typiske Massen, do der moaked wäide konnen, sakje fon Element tou Element fon sowät een Atom pro Minute (Rutherfordium) bit tou een Atom in moorere Deege of Wieke (Element 116). Weegboare Massen sunt also nit ferföigboar.
Chemiske Oainskuppe
Uur do chemiske Oaiskuppe fon do Transactinoide is weegen do kuute Hoolichwäidstiede un do litje Massen do der moaked wäide konnen man min bekoand.
Daach wuuden eenige chemiske Experimente tou ju Charakterisierenge truchfierd. Deerbie gungt et foarallen uum ju Froage, of sik do Elemente in do fermoudede Gruppen fon dät Periodensystem ienoardenje. Apgruund fon dät relativistiske Effekt kuud me biespilswiese toanke, dät Element 112 edelgasäänelk Ferhoolden wiese kuude, wan uk formoal eerste Element 118 dät naiste Edelgas is.
Bit nu kuud oawers noch foar neen fon do chemisk unnersoachte Elemente (104-108 un 112) ne Ouwiekenge fon ju Gruppentouheeregaid ätterwiesd wäide.
Tou ju Begriepsbildenge
Oafte wäide do Transactinoide (uk in ju Fäkliteratuur) as „Transactinide“ beteekend. Deer oawers in dät algemeene nit do Elemente uursiede fon dät Actinium (Oardnengstaal 89) meend sunt, man do uursiede fon do Actinoide, is Transactinoide die präzisere Begriep.
1875
Jiere: 1872 - 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 -
Geometrie
Ju Geometrie is een Unnerfäk fon ju Mathematik un befoatet sik mäd dät Bereekenjen fon two- un tjodimensinoale Objekte un aal sowät.
Tou ju Geometrie heert toun Biespil:
NATO
Generoalsekretär fon ju NATO
Die Generoalsekretär fon ju NATO (in dät Ängelske die Secretary General of NATO) is die Fertreeder fon die Noud-Atlantiske Roat (North Atlantic Council), dät hööchste Ferwaltengsorgoan fon ju Noud-Atlantiske Ferdraachsorganisation (NATO).
Disse hööchste Zivilsteede fon ju NATO wäd traditionell beklat fon n Europäer, wüülst die hööchste Militär gewöönelk n Amerikoaner is.
Generoalsekretäre:
Meeglid
Do lounde die meeglied n ju NATO sunt: thumb|350 px|Wuuks fon do NATO-Meegliedere bit tou 2005.
NATO Unnersäikengs- un Technologie-programme
NAFO häd apstuuns tjo Soarten fon Unnersäikengs- un Technologie-organisatione:
Reliäf
thumb|right|300px|Ooldägyptisk Reliäf Een Reliäf (in düütske Skrieuwwiese Relief) is in ju Bieldehaueräi, wan aan Bieldehauer uut aan (maast bolde lieken) Bäätergruund wät ruut wierket, man dät neen Frästoundende Plastik af Skulptuur wäd. Oafter is dät dan noch een bitje platter un nit so tjodimensjonoal as in äächt, sodät dät Reliäf aan fljootenden Uurgong twiske ju twodimensjonoale Moalerkunst un ju tjodimensjonoale Bieldehaueräi muugelk moaket. Wäkke gunge moor in ju platte, un wäkke moor in ju tjodimensjonoale Gjuchte.
Uutände
thumb|right|280px|Dät lääsde Muttskip fon ju Hällenge fon Conrad Schulte, 1926 thumb|right|280px| Conrad Schulte, uum 1930 thumb|right|280px| Ju Smiede Dannebaum mäd Stephanus Dannebaum (midden), sien Määme Wilhelmina un dän Gesälle Theodor Pastor, 1930er Jiere thumb|right|280px|Dät Hotel "Zur freien Aussicht" uut 1901 is in n Kriech oubrand (Bielde fon 1920) Uutände, düütsk Utende is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Äi un noudelk fon dät Uutändjer Kanoal. Noudelk fon Uutände lait Klaaster. In dät Middeloaler waas Utände dät Säspeltäärp fon dät hüüdige Strukelje.
Noome
Ne Uurkunde fon 1359 boalt fon Beernt Swartewoldt, kerckheer (Pestoor) to Uthende. Die Noome lät sik goud ärkläärje as 'Uuteende fon Seelterlound, foarallen wan me do wiede Uurswimmengsgebiete (Tjoomelge) noudelk deerfon in Betracht nimt. Foar sun oolden Noome lät dät oawers n bitje tou truchsichtich. Fielicht kon me dan Neuende bie Wilhelmshoawen ferglieke, dät fröier Ennede, Innede hiet un deermäd n ithi-Noome uut dät eerste ätterkristelke Jierhunnert deerstoalt.
Säärke
Där is al ju Sproake fon ne Säärke in Uutände in dät Jier 1359. Bit tou dät 16. Jierhunndert hied dät Säärkspeel noch dän Noome Uutände. Ne näie Siedlenge uum ju Säärke kreech dan dän Noome Strukelje.
Hälgen
Wier die Uutäntjer Knoal in e Äi gungt, hiede Twäis Siks (Schulte) hiere Hällenge. Do hääbe bit uum 1940 hiere Hällenge noch in Bedrieuw häiwed. Die lääsde Oainer waas Conrad Schulte.
Un deer stuuf ieuwenske waas uk noch ne Hällenge un dät waas fon Lout sien Wänte fon Baalenje, Lout sin Jan (Johann Jansen).
Dan waas där noch Dumains Hällenge. Ju liech in Uutände an de Häddenkebucht an e Äi. Oaber do hääbe sik fröier moal uurdäin un do hääbe se him tou n Konkurs drieuwen. Jo hääbe ju Fersicherenge wäil nit goud genouch häiwed. Die baude wuddelke Träimäst-Skuunere in 1870-‘90, do Jiere. Dät wieren gjucht faine groote Sailskiepe.
Smiede mäd Woainmoakeräi
Uum 1890 wuud in Uutände ne Smiede un Woainmoakeräi fon Hermann Dannebaum gruundet. Ätter sien Dood häd sien Suun Stephanus Dannebaum dän Bedrieuw 1920 uurnuumen.
Määlne
Dät Unnerstuk fon ju Uutändjer Määlne stoant noch ap de Bäirch, aastelk fon t Täärp. Deer liech uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje. Die lääsde Oainer wier Hermann Müller.
Bedrieuwe
An ju näie "Buurmeester Schröer-Sträite" lait n näi Bedrieuwengebied: dan is där noch in Uutände:
Siedlenge
Bie Strouts Wai is n näie Siedlenge äntsteen.
Buundesstoat fon do Fereende Stoaten
Fjauer Stoaten - Kentucky, Massachusetts, Pennsylvanien un Virginia - hääbe ju formelle Beteekenge Commonwealth, sunner dät deer moor Gjuchte of Plichten uut äntstuuden - uurs as do Commonwealth-Territorien Puerto Rico un Noudelke Marioanen.
Heelkunde
Do Ferscheedene Soarte Heelkunde sunt:
Ghana
Ghana is n Lound an ju Wäästkuste fon Afrikoa. Wäästelk lait deeran ju Älpenbeenkuste, noudelk Burkina Faso, aastelk Togo un suudelk die Golf fon Guinea.
Ghana häd 22.931.299 (2007) Ienwoonere.
Helsinki
Helsinki (Swedisk: Helsingfors) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Finlound. Deer woonje ungefeer 568.000 Moanskene. Helsinki lait an ju Suudkuste fon Finlound. In Helsinki rakt et two offizielle Sproaken, dät sunt Swedisk (6,2% fon do Ienwoonere) un Finsk.
Helsinki waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2000.
7. Februoar
Die soogende Februoar is die oachtuntrüütichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner, ätters blieuwe deer bit dät Jiers-Eende tou tjohunnertsoogenuntwintich Deege, blw. tjohunnertaachtuntwintich in Skaltjiere.
Geböärnisse
thumb|right|150px|Leo I. ([[Skulptuur)]] thumb|left|150px|Koarte tou ju Oustämmenge in uur't Wieuwljuude-Stämgjucht in ju Swaits thumb|right|150px|McCandless mäd sin Düüsenruksäk buute dät Ruumte-Foartjuuch
Hillegom
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hillegom is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hillegom is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 13,48 km² un deer woonje 20.488 Moanskene (2012).
Heusden
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Heusden is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Heusden un Vlijmen un Drunen sunt do Sitte fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 81,18 km² un deer woonje 42.944 Moanskene (2012).
Microtus
Microtus is n Sleek fon litje Suugedierte. Deer heert uk juu Fäildmuus (Microtus arvalis) deertou.
Määrkmoale
Kop un Rump sunt touhoope 83 - 178 mm loange un joo hääbe ne Stäitloangte fon 15-98 mm. Die Stäit is aaltiede kuuter as Kop un Rump, normoal minner as hoolich so loange. Dät Gewicht kon fon Oard tou Oard uk gjucht unnerscheedelk weese, toun Biespiel bie juu litje Oard Microtus oregoni 17-20 g, bie juu middelmäitige Oard Microtus pennsylvanicus 28-70 g un bie juu groote Oard Microtus xanthognathus 70-113 g. Doo Hiere in dät Fäl sunt normoal loange.
Freerk II. (HRR)
Freerk II. (düütsk: Friedrich II., *26. Dezember 1194 in Jesi, † 13. Dezember 1250 in't Castel Fiorentino bie San Severo), waas n Bäidensbäiden fon Freerk Barbarossa, n Bäiden fon Kaiser Hinnerk VI.. Freerk II. waas fon 1196 oun Köönich un fon 1220 bit tou sin Dood 1250 Kaiser fon't Hillige Roomske Riek. Freerk II. hilkede fjauer moal hiede mäd eenige uur Wieuwljuude uk Bäidene, aaltouhoope njuugentien, wierfon füüftien dät uutwoaksene Oaler belieuwed hääbe. Doo bekoandste Bäidene sunt Heinrich VII., Konrad IV. un Manfred.
Microtus
Systematik
In dissen Sleek rakt dät ätter Walker's Mammals of the World 14 rezente Unnersleeke, doo apdeeld wäide in 65 rezente Oarde. Dät is oawers striedich.
Seelterbuund fon 1952
thumb|right|350px|Ju wäästfräiske Delegation 1958 bie dän Tweelwerräid in Skäddel. Fon links: [[Theo Griep(S) mäd Suun Hannes, Frau un Prof. Brouwer(FA) mäd deertwiske H.T.J. Miedema(FA), Engelbert Wallschlag(U), Wilhelm Awick(S), Hermann Janssen(R), Heinrich Henken(R), Heinrich Kramer(R), Sixtus Kordes(U)]]
In dät Jier 1952 wuud die eerste Seelterbuund apgjucht, as Foargunger fon dän Seelter Buund fon däälich. Die Foarstand wuud bilded fon dän Tweelwerräid, mäd älkemoal fjauer Meegliede uut älke Täärp: Strukelje(U), Roomelse(R) un Skäddel(S). Wo dät aal tougeen, is in do unnerstoundene Dokumente tou leesen.
Wichtich waas foar him uk, dät Seeltersk skrieuwen wuude, wiertou dät Lesebouk foar Seelterlound Muugelkhaid roate. Deerbie wuud uk je ju Froage ätter ju Skrieuwwiese wichtich. Deertou koom 1958 ne Delegation fon ju wäästfräiske Fryske Akademy(FA) ätter Seelterlound unner Leedenge fon dän Direktor, Prof. Jelle Brouwer.