cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Veda
Inhoold
Fääre rakt dät uk noch wäkke Unner-Veden, as die Ayurvede die der uur Heelkunde] honnelt, die [[Gandharva Veda uur Musik un die Sthapatya Veda uur dän Baukunst. Aal disse Skrifte hääbe naan religiösen Inhoold. Bekoander as do Veden sunt do Upanishade, wieroun ju Philosophie bääte do Veden ärkläärd wäd.
Meen Woaterswien
Skäädel un Bunken
thumb|200px|left|Die Skäädel fon't Meene Woaterswien lät, ousäin fon ju Mäite, aan Meerswien-Skäädel
Die Skäädel fon't Meene Woaterswien is groot un kompakt. Ju Skäädelloangte lait in'n Truchsleek bie 24,09 cm (dät gungt fon sowät 21 bit sowät 27 cm). Die Skäädel is flak un wan me do Juk-Boogen bekikt, is hie gjucht smääl baud. Do Juk-Boogen sunt krääftich, wierbie dät Jukbeen breed ounlaid is un aan Deel fon ju Lidflakte foar ju Unnerkeeuwe uurnimt
Veda
Inhoold
Middeloalerelke Kommentoare ap do Veden sunt skrieuwen wuuden fon u.U. Sayana un Mahidhara. Rezente Kommentoare sunt apstoald wuuden fon ju Arya Samaj, ju sik foarallen gruundede ap gjucht oolde Kommentoare un fon Sri Aurobindo, die der Ferdäägener is fon ne moor spirituelle Interpretation. Dät rakt uk moderne Uursättengen fon äiwendloundske Indologe as Max Müller, Wilson un Griffith do der sik man toun Deel gruundje ap middeloalerelke Kommentoare. Der hääbe fuul Hindus Kritik ap disse Uursättengen.
Meen Woaterswien
Skäädel un Bunken
Ju Tuskfoarmel fon do Dierte ludt 1-0-1-3, dät betjudt, in älken Keeuwe-Haaldeel hääbe do Dierte aan Sniedetusk, aan Prämolaor (faandere litjere Käise) un tjo Moloare (bäätere tjukke Käisen), also aaltouhoope 20 Tuske. do wiete Sniedetuske sunt mäd een Loangs-Glieuwe fersäin, jo sunt, as bie aal do Gnauedierte, fergratterd un tou wuttelloose Gnauetuske uumebielded, deerbääte lait een Diastema. Do Käisen sunt uk wuttelloos un komplex baud. Jo bestounde uut haat- of striepelfoarmige Smilt-Prismen, Do truch Loagen fon Tuskzement tränd sunt. Die Moloar M3 is stäärk fergratterd un uurroaget in ju Loangte aal do tjo uur Käisen touhoope.
Rhein-Neckar-Kreis
Rhein-Neckar-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Oldambt
thumb|right|300px|Gebiet fon ju Meente Oldambt Oldambt is ne Meente in dät Aaste fon ju niederloundske Provinz Groningen. Ju Meente is ap n 1. Januoar 2010 äntsteen truch Touhoopeföigenge fon ju fröiere Meenten Scheemda, Winschoten un Reiderland. Ju Meente hied ap n 1. Januoar 2010 39.428 Ienwoonere, wierfon uut ju fröiere Meenten Reiderland 6.968, uut Scheemda 14.165 un uut Winschoten 18.295.
Poseidonia
Die Noome Poseidonia (ooldgriechisk Ποσειδώνια, uutboald as Posäidoonia) beteekent:
Hómēros
Hómēros, (in griechiske Skrift: Ὅμηρος, massttieds kuut: Homer) skäl die Dichter fon ju Ilias un ju Odyssee weesen hääbe. Wan dät sik wuddelk uum een histooriske Persoon honnelt, lieuwede hie wäil in dät 8. Jierhunnert foar Kristus. Hie jält as die fäärme bekoande Dichter fon dät Äiwendlound.
Bie ju Ilias honnelt sik dät uum dät Epos fon dän trojoanske Kriech, ju Odyssee is dät Epos fon ju Dwääl-Foart fon Odysseus, as hie ätter dän trojoanske Kriech wier ätter Huus wai wol. Bee sunt in dän Hexameter skrieuwen.
Rhein-Sieg-Kreis
Rhein-Sieg-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Rosenheim (Loundkring)
Rosenheim is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Bunderhee
thumb|left|200px|Koarte fon dät Reiderlound mäd Bunderhee thumb|right|200px|Dät Steenhuus Bunderhee Bunderhee is n Täärp in dät Reiderlound. Dät lait twiske Bunde un Ditzumerverlaat in dän aastfräisken Loundkring Lier. Bunderhee heerd tou ju Meente Bunde. Bunderhee häd ne Fläche fon 16,17 km2 un 598 Ienwoonere (2007).
Bie Bunderhee stound dät bekoande Steenhuus Bunderhee, ju ooldste äärhooldene Buurich in Aastfräislound.
Eiderstedt
thumb|Koarte fon Noudfräislound, dät Amt Eiderstedt is rood ienteekend thumb|Ju Loage in dät 13. Jierhunnert ätter ne Koarte uut dät 19. Jierhunnert. Eiderstedt (deensk: Ejdersted, noudfräisk: Ääderstää) is n Hoolichailound in ju Noudsee in n Kring Noudfräislound in Släswiek-Holstein. Ju is ungefeer 30 Kilometer loange yn 15 Kilometer breed un äntstuude ätter 1200 truch dät Iendiekjen fon Lound. Deerfoar roate dät, wier Eiderstedt nu lait, two Ailounde un n Hoolichailound.
Ab urbe condita (Chronologie)
A. u. c. is ju Oukuutenge foar dät latienske ab urbe condita, dät hat uursät: "fon ju Stäädgruundenge oun". Dät kon uk Anno Urbis Conditae heete, also "in't Jier fon ju gruundede Stääd"; säildener stoant deer uk p. u. c. foar post urbem conditam ("ätter ju Stäädgruundenge"). Dät belukt sik ap ju Tied, ju sänt ju Gruundenge fon ju Stääd Room fergeen weese skäl. Die Wäid is deermäd aaltied uum 753 Jiere gratter as ju Jierställenge fon dän Gregorioansken Kalänner. Me beteekent ju Epoche ätter 753 f. Kr. uk as varroniske Ära, uumdät die Roomske Historiker Marcus Terentius Varro dät waas, die uut histooriske Doaten düsse Doatierenge fon ju Stäädgruundenge bereekend häd. Sien Räächreekenge wäd däälich foar ferkierd heelden.
Eiderstedt
Sproake
Al sänt ju äddere Näitied wäd ap Eiderstedt neen Noudfräisk moor boald un fon dän Eiderstedter Dialekt is uk niks apteekend. Platdüütsk deerjuun wäd ap Eiderstedt bit däälich boald un me findt in dät Platdüütske noch hier un deer n Fräisk Woud. Ap düsse Gruundlääse rakt dät ne Diskussion, tou wäkke fon do bee haudseekelke Twiege fon dät Noudfräiske dät Eiderstedter Fräisk wäil heerd hääbe mai: Ailound-Noudfräisk of Fäästlound-Noudfräisk? Dät skäl uk in dän benoaberden Fäästloundsdialekt (Suudergoesharder Fräisk), die uk uutstuurwen is, man in't foaren dokumentierd wuuden is, wäidfulle Ienfloude reeke, do ju eerste Fermoudenge Stöän reeke. Dät kon sik oaber uk uum ne Miskenge honneld hääbe. Wildääge wieren deer uk moorere Dialekte ap Eiderstedt.
Rottal-Inn (Loundkring)
Rottal-Inn is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Rottweil (Loundkring)
Rottweil is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Oxidationstaal
Ju Oxidationstaal rakt an, wofuul Elementarleedengen n Atom binne ne Ferbiendenge formoal apnuumen blw. ouroat hiede, wan aal Noaberatome mäd hiere gemeensoame Elektronenpoore wächhoald wuuden. Ju äntspräkt ju hypothetiske Ionenleedenge fon n Atom in n Molekül blw. ju wuddelke Leedenge fon eenatomige Ione.
Saalekring
Saalekreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Saale-Holzland-Kreis
Saale-Holzland-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Lacrimosa
thumb|right|250px|Tilo Wolff Lacrimosa is n rockkoppel uut ju Swaits. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
Roth (Loundkring)
Roth is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Bieldetälster
thumb|right|200px|uut Balduin Bählamm fon Wilhelm Busch. thumb|left|190px|Deer waas iensen 'n oold Wieu, uursät fon Hermann Janssen, 1960 thumb|left|190px|Tuusterpäiter, uursät fon Gretchen Grosser, 2010 thumb|200px| Muusewänt un Kittegientje Dät Bieldetälster (uk Bieldeskichte naamd) is een fon do ooldste Foarme fon Literatuur, man dät rakt deer uk een näie Foarm fon, nämelk dän Comic. N Bieldetälster bestoant uut ne Riege fon Oubieldengen, do der n Tälster uutmoakje. N Bieldetälster wäd moaked fon n Teekener un n Skrieuwer. Bietiede skrift die Teekener uk ju Geskichte, man bietiede oarbaidje uk moorere Ljuude an ju Teekenoarbaid (skizzierje, in Äänket uurluuke, fon Bouksteeuwen fersjo) of an dät Tälster.
Quechua (Begriepskloorenge)
Quechua bezeichnet:
Bieldetälster
Geskichte
Bieldetälstere hääbe hieren Uursproang in ju Bieldeskrift. Ne äddere Foarm fon Bieldetälster is die Teppich fon Bayeux, wierap dän Slacht bie Hastings uutbielded is. Mesoamerikoanske Hondskrifte roaten mythologiske Tälstere wier truch n touhoopestoald System fon Oubieldengen un Logogramme, also n bitje ap jusälge Wiese as in do Bieldetälstere fon däälich. Uk do uurgeskichtelke Oubieldengen, do der in Höölen fuunen wuuden sunt (as in do Höölen fon Lascaux), konnen betrachted wäide as ne äddere Foarm fon Bieldegeskichte. Ju Uurfoarm fon ju egyptiske Hieroglyphenskrift is faktisk uk ne Foarm fon teekende Bieldetälstere.
N bekoand Biespiel fon Bieldetälstere uut dät Middeloaler is ju Äärmebiebel (biblia pauperum). In dän eerste Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert waas unner uur die Swaitser Rodolphe Töpffer bekoand foar sien Bieldetälstere. Hie fereepentelkte 1845 dät eerste moderne Bieldetälster, dät in Düütsklound bekoand wuude as “Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein”. Uk “Max und Moritz” fon dän Düütske Wilhelm Busch, ne Skälmengeskichte uut 1865, is n Biespil weesen foar do eerste amerikoanske Bieldegeskichten. Uur Oarbaid fon Busch waas dan al in trüütich Sproaken uursät. Ounfang 20. Jierhunnert fäng Emile Cohl oun mäd dät teekende bewäägjende Bieldetälster.
Bieldetälstere ap Seeltersk
Dät rakt uk 'n poar Bieldetälster ap Seeltersk:
Costa Rica
Loage
Costa Rica lait ap ju Lound-Äängte fon Middel-Amerikoa. Ätter't Wääste lait die Pazifik, ätter't Aaste ju Karibiske See, ju tou dän Atlantik heert. Uk dät Kokos-Ailound, een Pazifik-Ailound, dät unner Natuurskuts stoant, heert tou Costa Rica. Do Noaberlounde fon Costa Rica sunt Nicaragua in dät Noude un Panama in dät Suude.
Loundskup
Dät Rebät fon Kosta Rica is tou groote Deele flak, man dät rakt deer uk Bierich-Kätten, do tou do Middel-Amerikoanske "Cordilleras" heere. Junner rakt dät uk aktive juust so as ferläskede Vulkoane. Bekoande Vulkoane in dät Lound sunt die Turrialba, die Poás (2704 Meetere), die Arenal (1633 Meetere) un die Irazú (3432 Meetere). Die Chirripó Grande (3820 Meetere) is die hoochste Bierich fon Costa Rica.
In dät Lound rakt dät uutdiende Nasjonoalparke un Reservoate (sowät 27 % fon dät Lound stoant unner Skuts). Deerfon bestoant aan grooten Deel uut Tropisken Rienwoold. Uk wan Holtfaalere in do 1970er un 1980er Jiere sowät 80 % fon dän Rienwoold in dät Lound rooded hieden, groit deer nu wier Rienwoold ap moor as n Haaldeel fon ju Flakte fon Costa Rica. So konnen do Ienwoonere uurigens truch Öko-Tourismus fertjoonje. Ieuwenske fon dän Rienwoold rakt dät uk uur Natuur-Loundskuppe, so as Gäärslound un Mangroven-Wooldere.
Foar-Europäiske Besiedelenge
thumb|left|250px|Rooker-Ougend mäd Krokodil-Däksel (500–1350) thumb|left|250px|Olmekenfigur uut dät Museo del Jade Marco Fidel Tristán Castro in ju Haudstääd Do ooldste archäologiske Funste, do een moanskelke Besiedelenge fon Costa Rica dokumentierje, wäide ju Tied twiske 12.000 un 8.000 foar Kristus toureekend. Bit do Spoaniere koomene, lieuwden fermoudelk sowät 400.000 Ljuude ap dät Rebät, dät däälich Costa Rica is.
Dät Noudwääste, dät Nicoya-Hoolichailound (Nasjonoalpark Barra Honda), waas die suudelkste Uutlooper fon dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken un uur Nahua-Foulke. Ju Midde un dät suude fon't Lound wieren deerjuun fon suudelke Ienfloude bestimd, hier wuuden Chibcha-Sproaken boald, do Sproaken fon do Chibcha. Costa Rica waas mäd sien Vulkoane un Bierichkätten man uk mäd sien kustennaie Sump-Loundskuppe een Speere twiske do Hoochkultuuren fon dät Noude un do fon dät Suude, sodät der nit moor as n bitje Uuttuusk waas.
Dät Aaste druuch stäärek Suudamerikoanske Määrkmoale. Do Kariben, do deer lieuwden juust so as do Boruca un Chibcha in't Suudwääste wieren hoolichnomadiske Jeegere un Fiskere, do Yuca, Flaaskappele un Plonten-Knullen aadenden, Coca-Bleede kauden un in Täärpe mäd Palisoaden-Teenelse lieuwden. Do matriarchoalske Chibcha äntwikkelden een Sklouen-System un wieren baldoarich goude Gould-Smitte. Buppedät stoalden jo präzise foarmde Granit-Kuugeln, do Steenkuugeln fon Costa Rica häär, do uut uunbekoande Gruunde do Greeuwe an dän Río Térraba, ap dät Caño-Ailound un in't Golfito-Rebät fälle. Een Skrift äntwikkelden jo nit.
Ju grootste archäologiske Steede is Guayabo, oun do Honge fon dän Turrialba, uur 50 km aastelk fon San José. Ju existierde al fon 1000 f. Kr. bit sowät 1400, un wuude wildääge fon sowät 10.000 Ljuude bewoond. As besunners kunstful jäilde do Toonweeren un do Metall-Oarbaide. Ju Gould-Beoarbaidenge stuude al uum 600 ap aan Hööchtepunkt, besunners in't Bierichlound.
Saalfeld-Rudolstadt (Loundkring)
Saalfeld-Rudolstadt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Costa Rica
Uunouhongegaid fon Spanien
In 1821 wuude dät Rebät aan Deel fon dät uunouhongige Eerste Kaiserriek Mexiko, man die Kaiser wuude al in 1823 ousät. Fon 1823 oun heerde Costa Rica touhoope mäd Guatemala, Honduras, El Salvador un Nicaragua tou ju Säntroal-Amerikoanske Konföderatsjoon. Deeruum wuude 1823 un ju Haudstääd ätter dät domoals litje Täärp San José ferlaid, uumdät ju foarige Haudstääd Cartago tjou tou Mexiko stuude. Dät roate noch n Burgerkriech, dän do Republikoanere wunnen. Man uk ju Säntroal-Amerikoanske Konföderatsjoon waas nit fon loange Duur, in 1838 ferkloorde Costa Rica sien Uunouhongegaid fon ju Konföderatjsoon. Sänt düsse Tied is Costa Rica een ounstoundich Lound foar sik.
In 1899 roate dät do eerste demokratiske Köäre. Sänt düsse Tied hiede Costa Rica twäie mäd politiske Gewalt tou dwoon häiwed. Fon 1917 bit 1919 tou regierde die Diktoatoor Frederico Tinoco Gradados un in 1948 waas deer n litjen Buurgerkriech ätter aan striedigen Uutsleek fon een Köär. Düssen Kriech wuude wunnen truch José Figueres Ferrer, die dät Militär ouskaffede un een näi Gruundwät apstaalde. Sänt düsse Tied ferhoaldt sik Costa Rica in ju Buute-Politik moor of minner näitroal, is monken Latien-Amerikoa uk een fon do riekere Lounde, uut düsse two Gruunde beteekent me dät Lound toumäts as "ju Swaits fon Middel-Amerikoa".
Befoulkenge
Die grootste Deel fon ju Befoulkenge (87 %) stommet fon Europäere ou, foar'n grootsten Deel fon do Spaniere. Sowät 7 Prosänt sunt Mestitzen, fon misked spoansk-indioanske Oustommenge, tjo Prosänt sunt fon afrikoanske Oustommenge un een Prosänt is Indioansk.
Saarpfalz-Kreis
Saarpfalz-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound.
Costa Rica
Sproake
Ju Amtssproake fon Costa Rica is dät Spoanske, dät uk fon een Moorhaid in ju Befoulkenge boald wäd. Uur Sproaken, do bruukt wäide, sunt do ienheemske Indioaner-Sproaken un Ängelsk of een Ängelsk-basierde Kreolsproake truch Befoulkengsdeele in't aastelke Kustenrebät, do fon jamaikoanske Immigranten oustomme.
Igor Fjodorowitsch Strawinski
thumb|right|250px|Igor Fjodorowitsch Strawinski Igor Fjodorowitsch Strawinski (rusk: Игорь Фёдорович Стравинский, frantsööske Uumskrift: Igor Fiodorovitch Stravinsky ängelske Uumskrift: Igor Fyodorovich Stravinsky; * 5. Juni ätter dän julioanske 17. Juni 1882 ätter dän gregorioankse Kalänner in Oranienbaum, Ruslound; † 6. April 1971 in New York City) waas aan rusk-frantsöösk-US-amerikoansken Komponist un aan fon do betjuudenste Fertreedere fon ju „Näie Musik“.
Costa Rica
Gloowe
Mäd 92 Prosänt is die allergrootste Deel fon ju Costa-Ricoanske Befoulkenge Ounhonger fon dät Kristendum. Monken do Kristen sunt sowät 88 % roomsk-kathoolsk.
Saale-Orla-Kreis
Saale-Orla-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Salzlandkreis
Salzlandkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Lengenerlound
Dät Lengenerlound is ieuwenske dät Reiderlound, dät Uurledingerlound un dät Moormerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier.
Ätter ju tjustere Tied fon do aastfräiske Haudlenge keem dät Gebiet 1464 in dän Besit fon dän Groaf fon Aastfräislound. Dät Amt Lengen keem 1535 bit tou dät 20. Jierhunndert bie dät Amt Stickhusen.
Däälich is dät ju Meente Uplengen.
Schmalkalden-Meiningen (Loundkring)
Schmalkalden-Meiningen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Saarlouis (Loundkring)
Saarlouis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound.
Schwalm-Eder-Kreis
Schwalm-Eder-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Río Guaviare
thumb|right|250px|Koarte mäd dät Orinoco-System, die Guaviare ienteekend. thumb|right|250px|Ju Äi thumb|right|250px|San José del Guaviare fon buppe Die Guaviare (aleer uk Guayare) is een Äi in Kolumbien. Hie häd een Loangte fon 1.760 km, wan me uur ju langere fon sien bee groote Wäl-Äien mät. Hie fljut mäd dän bupperen Orinoco (bit hier uk Río Parágua naamd) touhoope. Uumdät hie langer is un moor Woater fiert as die buppere Orinoco, jält die Guaviare hydrologisk as die Haudstroom fon dät Orinoco-System.
Ferloop un Natuurruumte
Do bee Wäl-Äien fon dän Guaviare sunt die Ariari un die wät grattere Guayabero, do in do Anden hiere Wällen hääbe. Die Guayabero häd een Loangte fon 540 Kilomeetere. Fon deer oun, wier do bee touhoopefljoote, hät ju Äi Guaviare. Unner düssen Noome fljut ju 1220 Kilomeetere bit tou ju Steede, wier ju mäd dän bupperen Orinoco of Río Parágua touhoopefljut. 630 km fon dän Guaviare sunt skipbeer. Unner ju Mundenge fon dän Ariari lait ju Woaterfierenge bie 1930 m³ / s; wier hie mäd dän bupperen Orinoco touhoopefljut, sunt dät 7400 of 8200 m³ / s
Chile
Chile is een Lound in dät suud-wäästelke Suud-Amerikoa, dät sik ap n smälle, loange Striepe twiske do Anden un ju Pazifik-Kuste loangs lukt. Die hoochste Bierich fon Chile is die Nevado Ojos del Salado, ju Haudstääd is Santiago de Chile un ju Präsidentinne fon ju Republik is sänt 2014 foar't twäide Moal Michelle Bachelet (Stound: Januoar 2018).
Uk dät polynesiske Paaske-Ailound (Rapa Nui), dät moor as 3500 Kilomeetere foar ju Kuste fon't chileniske Fäästlound lait, heert tou dän Stoat.
Río Guaviare
Ferloop un Natuurruumte
Die Guaviare foarmt in sin Bupperloop dät Skeed twiske do Llanos un dän Tropisken Rienwoold fon ju Amazonas-Niede. Dät rakt deer masse ferskeedene Fiske in dän Río Guaviare.
Chile
Indioanske Tied un spoanske Kolonisierenge
Sowät trättienduusend Jiere foar Kristus roakeden do eerste Moanskene dät Rebät fon Chile.
Kuut eer do Spoaniere dät ärooberden un tou aan Deel fon hier Kolonioal-Riek moakeden, heerde dät een kuute Wiele tou dät Inka-Riek. In't Jier 1520 foont die portugiesiske Seefoarder Ferdinand Magellan wilst sin Fersäik, uum ju Äide tou sailjen, ju ätter him benaamde Magellansträite ju oun't suudelke Spit fon Chile lait.
Río Guaviare
Kultuur un Wirtskup
Loangs do Ougere fon dän Río Guaviare siedelje moorere Indioaner-Foulke, biespilswiese do Guayabero, Tinigua, Sikuani, Nukak, Piapoco un Puinave. Düsse Ljuude hääbe al fon't 16. Jierhunnert oun mäd Europäere tou dwoon häiwed, truch Missionoare, Conquistadoren un Gouldsäikere. Fon dät leete 19. Jierhunnert oun koom dät Rebät uk unner dän Ienfloud fon ju groiende Kautschuk-Industrie
Chile
Indioanske Tied un spoanske Kolonisierenge
Dät touken Moal, dät Europäere ätter Chile koomen, waas, as Diego de Almagro un sien Monskup in't Jier 1535 fon Peru uut ap Gouldsäike deer wai koomen, man jo wuuden fon do ienheemske Indioanere ferdrieuwen. thumb|left|250px|Leetere Deerstaalenge fon Pedro de Valdivia Ju eerste fääste Siedelenge fon Europäere ap dät Rebät fon Chile is ju Stääd Santiago de Chile, dät in 1541 fon Pedro de Valdivia gruunded wuuden is. Uk do Ienwoonere fon Santiago hieden loange Tied Fäindskup mäd do ienheemske Mapuche-Indioanere; in do eerste Jiere fon ju Stääd waas dät nit kloor, of ju heelden wäide kon. Man uumekierd hääbe uk do Siedlere do Indioanere deeltaaid, deelwiese sogoar tou Sklouen-Oarbaid twoangen, somäd waas dät neen Wunner.
Río Guaviare
Kultuur un Wirtskup
In dän Beriek fon dän Bupperloop wäd die Galeriewoold moor un moor truch Kultuurlound ärsät, wier foaraaln Kakao ounbaud wäd, man uk masse uur Kultuurplonten fon do Tropen. Sänt sowät 1980 is uk die illegoale Ounbau fon Koka betjuudend. In do lääste Jiere häd uk ju Befoulkenge tounuumen, un uk die Uutbau fon Ferkiersweege, besunners uum San José del Guaviare tou. Düt is ju grootste Stääd oun ju Äi, mäd aan Lufthoawen un ju eensige Brääch uur ju Äi. Twiste twiske ju Guerilla-Organisatsjoon FARC un stoatelke of paramilitäriske Eenhaide sunt läip foar ju Äntwikkelenge fon ju Region.
Chile
Indioanske Tied un spoanske Kolonisierenge
Sänt 1542 waas Chile Bestounddeel fon't spoanske Vize-Köönichriek Peru.
Ju spoanske Kolonie hiede domoals läipe Probleme mäd fäindelke Indioanere, Äidbieuwjen un ängelske Piroaten.
Uunouhongegaids-Kriech
In ju Tied, as Spanien fon Napoleon sin Bruur Joseph Bonaparte regierd wuude, koom in Chile die Wonsk ätter Sälwenbestimmenge ap. Ap n 18. September 1810 wuude een Junta gruunded, ju wäil ju Tjoue tou dän ousätte Spoanske Köönich Ferdinand VII. ferkloorde, man as autonome Provinz fon Spanien. Düt Doatum fiert me in Chile as Begin fon ju Uunouhongegaid. Wät leeter ferkloorde Chile sien Ouloosenge fon Spanien un ju spoanske Kroune.
In 1814, as sik Spanien fon Napoleon looskamped hiede, wüülen jo in Chile wier ju Kontrolle roakje. Ap dän 1. Oktober 1814 begon ju Slacht fon Rancagua, ju eendede ap dän 2. Oktober, do köönichs-tjoue Troppen hääbe wunnen. Somäd hiede Spanien wier een Wiele loang ju Moacht uur Chile, man do Uunouhongegaids-Striedere wüülen sik deer nit mäd toufree reeke.
Ap dän 12. Februoar 1817 roate dät in Colina, noudelk fon Santiago, ju Slacht bie Chacabuco. Hier wonnen argentienske un chileenske Uunouhongegaids-Striedere unner ju Fierenge fon José de San Martín un Bernardo O’Higgins juun do köönichs-tjoue spoanske Troppen. thumb|left|250px|Leetere romantisierjende Deerstaalenge fon San Martín un O’Higgins ätter ju Slacht bie MaipúChile ferkloorde ap dän sälgen Dai sien Uunouhongegaid. Die Wai ätter Santiago waas nu fräi un do Uunouhongegaids-Striedere kuuden twäin Deege leeter, ap dän 14. Februoar 1817, in ju Stääd ienluuke. Man eerste in't Foulgejier, in ju Slacht fon Maipú ap dän 5. April 1818, wuuden do köönichs-tjoue Troppen eendgultich sloain.
Chile as oainen Stoat
San Martín fertichtede ap dät Präsidenten-Amt, dät Bernardo O’Higgins uurnoom. Ju eerste Tied fon dän näien Stoat waas chaotisk.
Ap dän 17. April 1830 won Diego Portales Palazuelos in ju Slacht fon Lircay juun ju Regierenge un sätter hier ou. Deermäd begon ju Tied fon ju Autoritäre Republik, een System, dät bit tou dän Burgerkriech fon 1891 stabil blieuwe skuul. In düsse Tied wuude dät Skoul-System ienfierd un dät Kultuur-Lieuwend in ju Haudstääd Santiago hiede een Blöitetied.
thumb|right|250px|Salpäiterkriech, ätter ju [[Slacht fon Chorrillos]]In dän Salpäiterkriech fon 1879 bit 1884 tou besätte Chile ju Atacama-Wöiste, ju bit tou düsse Tied tou do Noaberlounde Peru un Bolivien heerde, buppedät uk noch Deele fon ju peruoanske Pazifik-Kuste un ju peruoanske Haudstääd Lima. Deerbie ferloos Bolivien bit däälich sin Tougong tou'n Pazifik, un uk Peru moaste Lound oun Chile oureeke. In do ärooberde Rebätte wuuden leeter groote Kooper-Foarkuumen fuunen. Uk Chuquicamata, die grootste Kooper-Deegebau fon ju Waareld, lait in düt Rebät.
In't Jier 1891 roate dät aan Twist twiske dät Parlemänt un ju Marine ap een Siede un dät Präsident José Manuel Balmeceda ap ju uur Siede. Ap dän 16. Januoar fon dät Jier begon aan Burgerkriech. Balmaceda ferloos two groote Slachten un noom sik ap dän 18. September 1891 dät Lieuwend, wiermäd die Burgerkriech foarbie waas.
Uk in dät twintichste Jierhunnert roate neen ounhooldende Raue in dät Lound: Präsident Arturo Alessandri Palma die in Chile een Sosjoal-Ferseekerenge ienfierd hiede, wuude 1924 truch aan Militär-Putsch ousät, man ätter ju Ienfierenge fon een näie Ferfoatenge koom hie ap dän 20. Meerte 1925 wier oun ju Moacht. Man sin Ienfloud wuude truch Carlos Ibáñez del Campo besnieden, die Sympathien foar do Putschisten hiede. Hie broachte as Minister do uur Ministere tou't outreeden un hiede as eensigen Minister fuul Moacht. In'e Foulge broachte dän Präsident deertou, outoutreeden, ätters waas dan noch kuut uurs aan Präsident, man die wüül uk nit Ibáñez sien Marionette weese. Noch in't Jier 1927 waas Ibáñez dan sälwen Präsident, eerste bit 1931, un ätters noch insen fon 1952 bit 1958. Hie bruukte deelwiese diktoatooriske Methoden.
Rommy
Rommy (wuddelken Noome: Romke Henstra) (Twizelerheide, 8. Januar 1950 - Ljouwert, 22. April 2007) waas n wäästfräisken Foulkssjunger. Hie hied as Bienoome ju Stämme fon do Woolde).
Chile
Chile as oainen Stoat
Unner ju Präsidentskup fon Salvador Allende twiske 1970 un 1973 wuude fuul foar do äärmere Ljuude däin. Dät waas die Fersäik, mäd demokroatiske Middele een sosjoalistiske Sälskup in Chile ientoufieren.
Man ap dän 11. September 1973 moakede dät Militär unner Augusto Pinochet aan Putsch. Jo blokkierden do Sträiten un Kommunikatsjoons-Weege fon Santiago ätter Viña del Mar un Valparaíso. Mäd Kamp-Fljoogere bumbardierden do in do äddere Mäiden-Uuren dän Präsidenten-Palast "La Moneda". Ju Klok two ättermiddeeges begon ju Armee mäd ju Stoarmenge fon dän Palast. Ätter een kuute Skjooteräi oardende die Präsident Allende ju Kapitulatsjoon oun, bloot hie sälwen bleeuw in dän "Soal fon ju Uunouhongegaid" un noom sik junner dät Lieuwend.
Rommy
Ieuwenske ap Holloundsk häd hie uk ap Fräisk soangen, un deerbie ap Wooldfräisk, wät ap maaste Seeltersk glieket. N gjucht bekoand Fräisk Läid fon him is Ave Maria.
Chile
Chile as oainen Stoat
Dät waas die Begin fon een soogentienjierige brutoale Diktoatuur in Chile. Ju duurde bit tou dän 11. Meerte 1990, as Patricio Aylwin ju Präsidentskup fon Augusto Pinochet uurnoom un dät Lound wier demokroatisk wuude.
Elementarpaat
N Elementarpaat (de. Elementarteilchen) is n litje Paat, dät nit kleeuwd wäide kon in uur Paate. Ätter do Modelle fon däälich sunt Elektrone, Neutrinos un Quarks Elementarpaate, juust as do swarrere Versione fon dät Elektron un dät Neutrino, do kraftfierende Paate un hiere Antipaate.
Chile
Chile as oainen Stoat
Däälich jält Chile as een Swällen-Lound in't buppere Middelfäild, man daach as dät bääst-äntwikkelde Lound fon Latien-Amerikoa.
Elementarpaat
In ju Physik wäd fon n Elementarpaat ounnuumen, dät dät neen innere Struktuur häd, deeruum dät dät nit touhoopestoald is uut noch litjere Paate. Dät is een fon do gruundlääsende Deele fon dät Al, wier aal grattere Paate fon apbaud sunt. In ju moderne Theorie fon Paatephysik, dät Standardmodel, sunt Quarks, Leptone un ‘Iekbosone’ Elementarpaate.
Fröier wuuden Hadrone (Mesone un Baryone as dät Proton un dät Neutron) un sogoar ganse Atome an n bestimden Tiedpunkt betrachted as Elementarpaate. N zentroal Thema in ju Theorie fon do Elementarpaate is ju Idee uut dät äddere 20. Jierhunnert fon Quante, dät dät Ferständnis fon elektromagnetiske Stroalenge reformierde un ju Quantemechanik häärfoarbroachte.
Elementarpaate konnen gewöönelk nit in stationären Toustand woarnuumen wäide. Bloot bie Gauegaide ticht unner ju Luchtgauegaid konnen do woarnuumen wäide in ne Bläisenkoomere, dät kon weese as ionisierende Stroalenge, as kosmiske Stroalenge of kunstelk apjoaged in n Paate-Apjoager. Truch Studierenge fon do hiere Boane, jee of noa oubeeged in n magnetisk Fäild (bloot elektrisk leedene Paate) un fon juunsiedige Kollisione, wierbie näie Paate äntstounde, konnen hiere Oainskuppe studierd wäide.
Schwandorf (Loundkring)
Schwandorf is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Schwarzwald-Baar-Kreis
Schwarzwald-Baar-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Schweinfurt (Loundkring)
Schweinfurt is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Steenhuus Bunderhee
thumb|right|350px|Dät Steenhuus Bunderhee thumb|right|250px|Ienskrift uur dän Iengong fon dän Ounbau thumb|right|250px|Noudsiede fon dät Steenhuus thumb|right|250px|Die Touden thumb|right|250px|Iengong fon dän Ounbau aan ju Suudsiede Dät Steenhuus Bunderhee af ju Buurich Bunderhee is aan fon do ooldste äärheeldene Buurgen in Aastfräislound. Ju Toudenbuurich in Bunderhee uut dät 14. Jierhunndert waas Haudlingssit un is nit ferbaud wuuden. Aan wäästelken Ounbau is uut dät Jier 1735. Ju Buurich stoandt in dän Loundkring Lier, 2 km noudaastelk fon Bunde in dät Reiderlound.
Skichte
In do fäärme Jierhuunerte waas dät Steenhuus wäil een Haudlingsbuurich. In dät 16. Jierhunnert bit 1594 sunt ju Familie Crumminga un Dedeborg as Oainer bekoant. Petrus Ficinus († 1623) uut dät Heertoachdum Geldern wuude in  1595 Oainer fon dät Steenhuus, hie was in dän Tjoonst fon dän Groaf fon Aastfräislound. 1600 wuude dät Huus ferhierd an ju Dochter fon Ficinus un hieren Mon Tiberias van Heteren uut Geldern. 1712 baude Johannes van Heteren oun ju wäästelke Siede een Woonhus oun. Oun ju wäästelke Muure stound ju Ienskrift:
Ju Familie van Heteren bewoonde dät Huus bit tou dät Eende fon dät 19. Jierhunndert. Uut ju Tied is uk n deerbie stounde litje „Stokhus“ aastelk fon dän Touden. Ätter ju Familie van Heteren keem dät Huus in dän Besit fon ju Familie Elias. 1972 kreech dät Huus n nai Dak.
1976 wuude ju Aastfräiske Loundskup die naie Oainer fon dät Steenhuus. Dät wuude fon 1976 bit 1978 renovierd. Fon 1978 bit 2002 waas deer die Sit fon ju Nouddüütske Oargelakademie. Deer keemen Professore uut de ganse Waareld bie do historiske Oargele fon ju  Oargelloundskup Aastfräislound. Do Oargele un uur Instumente keemen 2002 ätter dät Organeum in Weener. Twiske 2002 un 2008 waas dät Huus ferhierd. Fon 2008 bit 2010 tou waas dät Huus nit bewoond. Fon April 2010 bit Meerte 2011 tou wuude dät Huus foar 400.000 Euro truch ju Aastfräiske Loundskup renovierd.
Däälich
Sänt 2011 is dät Steenhuus is nu n kulturääl Säntrum mäd een Uutstaalenge uur ju Skichte fon do aastfräisken Haudinge un uur dät Steenhus. Die oungränsede Buurenpark skäl uk foar dät Publikum eepend wäide. Foar Besäikere wäd dät Steenhuus tuunsdeeges uum 15 Uur eepend.
Warsingsfehn
thumb|right|250px|Ju Määlne in Warsingsfehn Warsingsfehn is n Täärp in ju Meente Moormerlound in dän Loundkring Lier un Sit fon ju Meeente. Dät häd 7.607 Ienwoonere (2007) un is dät grootste Täärp in ju Meente.
Neutrino
Dät Neutrino is n uungeleeden subatomar Elementarpaat. Dät häd n Spin fon 1/2 un is deermäd n Fermion.
Steenhuus Bunderhee
Baubeskrieuwenge
Die Touden is 15,2 m hooch un 11,40 × 7,60 m groot, ju Muure sunt unner 1,60 m un buppe 0,90 m tjuk. Do Steene sunt Klaastermoppen mäd dät Formoat 29 × 14 × 9 cm. Die Ounbau is 20,1 × 11,4 m groot.
Neutrino
Dät Neutrino is n Lepton. Ju wichtichste Interaktion, do der Neutrinos apwiese, is ju swäkke Käädenkraft: Neutrinos sunt nit geföilich foar ju stäärke Käädenkraft of foar elektromagnetiske Interaktione. Loange wuud toacht, dät ju Masse fon dät Neutrino nul waas, man experimentelle Resultoate fon toun Biespil dän Super-Kamiokande-Detektor hääbe wiesd, dät ju gratter as nul is. Deermäd unnerlääse Neutrinos uk ju Sweerkraft.
Ilja Jefimowitsch Repin
thumb|250px|right|Ilja Jefimowitsch Repin, Säärm-Bielde moald in [[1878]] Ilja Jefimowitsch Repin (rusk Илья́ Ефи́мович Ре́пин, ukrainisk Ілля Юхимович Рєпін / Illja Juchymowytsch Rjepin; * 24. Juli ätter dän julioanske / 5. August 1844 ätter dän gregorioanske Kalänner in Tschugujew, Gouvernement Charkow; † 29. September 1930 in Kuokkala, domoals Finlound, däälich bie Ruslound un him tou Eeren uumebenaamd in "Repino".) waas aan foulks-rusken Moaler uut ju Ukraine. Toufäärme uutbielded as Ikonenmoaler, wude hie in Ruslound un ju Ukraine tou dän betjuudenste Fertreeder fon dän Realismus.
Neutrino
In n September 2011 mäldeden Unnersäikere fon dät CERN in de Swaits un fon dät Laboratori Nazionali del Gran Sasso in Italien, dät jo muugelkerwiese woarnuumen hääbe, dät hooch-energetiske Nuon-Neutrinos juust ieuwen gauer raisje as ju Luchtgauegaid.
Bayano
Bayano, uk bekoand as Bayamo, Vallano, Vayamo, Vaino of Ballano waas n fluchteden Skloue, die wilst do 1550er Jiere in Panama as Uppermon fon fluchtede Sklouen do Honnelsweege twäärs uur ju Lound-Äängte uunseeker moakede, wier do Spoaniere dät Gould un Säälwer transportierden dät jo do Inka in Peru ounuumen hieden. Fluchtede Sklouen, do sik deelwiese mäd Indioanere ferbuunded hieden, fierden junner oafter Guerilla-Kriege juun do Spoanske, man ju Revolte unner Bayano waas ju grootste sukke Revolte in Panama in't 16. Jierhunnert.
Bayano heerde fermoudelk tou dät muslimiske Foulk fon do Mandinka uut Wääst-Afrikoa, bit hie in 1552 fangen un as Skloue ap n Skip ätter Amerikoa broacht wuude. Hie hiede mäd 400 uur Sklouen fluchtje kuud, uumdät dät Skip ap Gruunde fäästseeten waas. Monken do Spoanske wuude hie bolde bekoand as "el rey negro Bayano", "die swotte Köönich Bayano", foar dän do Nood hieden. In 1556 kreech Pedro de Ursúa fon dän peruoansken Vize-Köönich Andrés Hurtado de Mendoza dän Apdraach, Bayano militärisk tou uurwinnen. Man as de Ursúa truch dän Rienwoold keemen waas un ju Fäästenge fon Bayano un sien Ljuude saach, moaste hie fääststaale, dät ju mäd sien Middele nit ientouniemen waas. Also honnelde hie mäd Bayano n Woapenstilstound uut un booden him oun, Panama twiske do Spoaniere un sien Ljuude aptoudeelen. As do Spoanske touhoope mäd do Apstoundiske hiere Eenigenge fierden, dieden do Spoaniere do Apstoundiske n Middel in dän Wien, un as do aal beduust wieren, noomen jo do mee un broachten jo aal wier in'e Skloueräi. Bayano sälwen wuude leeter as Trophäe foar dän Vize-Köönich ätter Lima broacht, fon wier hie as fräien Mon ätter Spoanien uutwonnerde. Junner lieuwde hie ferhooldnismäitich wäilhääbend unner Huus-Arrest, bit hie aan natüürelken Dood stoorf.
Uurledingerlound
thumb|right|250px|Dät Uurledingerlound ap ne Koarte fon do Sjoogen Seelounde uum 1300 Dät Uurledingerlound is ieuwenske dät Reiderlound, dät Moormerlound un dät Lengenerlound aan fon do fjauer historiske Loundskuppe fon dän Loundkring Lier. Dät Uurledingerlound wäd in dät Noude begränsed truch ju Stääd Lier un ju Leda, in dät Wääste truch ju Oamse, in dät Suude truch dän Loundkring Oamselound un in dät Aaste truch dät Seelterlound in dän Loundkring Kloppenbuurich. Dät is dät suudelkste Gebiet fon dän Loundkring Lier.
Ätter ju tjustere Heerskupstied fon do aastfräisken Haudlenge keem dät Uurledingerlound in dät 15. Jierhunnert bie ju Groafskup Aastfräislound un heerd deertruch däälich tou dän Loundkring Lier.
Däälich heere do Meenten Westoverledingen, Rauderfeen un Aastrauderfeen un dät Täärp Nettelburg, Meente Lier, tou dät Uurledingerlound. Deer wäd fuul aastfräisk Platt boald.
Mozart-Requiem
thumb|right|200px|Wolfgang Amadeus Mozart ap ne posthume Skilleroatsje fon [[Barbara Krafft]] Dät Requiem in d-Moll (KV 626) uut dät Jier 1791 is Wolfgang Amadeus Mozart sien lääste Kompositsjoon. Aaldät dät Wierk bloot foar twäin Träädendeele fon Mozart sälwen stommet, is dät een fon sien bekoandste un ap't hoochste taksierde Wierke. Mozart stoorf, wilst hie dät komponierde. Uumdät dät n Apdraachswierk waas, moakeden dät Joseph Eybler un Franz Xaver Süßmayr, Skoulkere fon Mozart, kaant un kloor; sien Wiedewieuw Constanze Mozart wüül dät so. Ju Äntstoundengsgeskichte un Qualität fon do Bietouföigengen wäide sänt loange Tied stäärk diskutierd. Do uunwoanelke Uumestounde un die tiedelke Touhoopehong fon düsse Seelen-Homisse mäd Mozart sin ädderen Dood hääbe buppedät tou ju Bieldenge fon Mythen fierd.
Gandersum
thumb|right|250px|Dät Oamsespeerwierk in Gandersum thumb|right|250px|Ju Säärke in Gandersum Gandersum is n litjed Täärp in ju Meente Moormerlound mäd uungefäär 90 Ienwoonere.
Bauwierke
In Gandersum häd ne Säärke uut dät 14. Jierhunndert. In Gandersum stound dät Oamse-Speerwierk.
11. Januoar
Die alfte Januoar is die alfte Dai in dän gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 354 Deege (in Skaltjiere 355) bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Foarfaale
thumb|right|250px|Britiske Troppen marskierje in Zululound thumb|right|250px|Ju Elbphilharmonie
Tou Waareld keemen
thumb|right|250px|Theodosius I., *347 thumb|right|250px|Elisabeth Järnefelt, *1839 thumb|right|250px|Maurice Duruflé, * 1902
Stuurwen
thumb|right|250px|Theodosios die Koinobiarch, † 529 thumb|right|250px|Elfrida Andrée, † 1929 thumb|right|250px|Edmund Hillary, † 2008 thumb|right|250px|Ariel Scharon, † 2014
Leander Starr Jameson
thumb|right|200px|Leander Jameson Sir '''Leander Starr Jameson, 1. Baronet''' KCMG CB PC (* 9. Februoar 1853 in Edinburgh, Skotlound; † 26. November 1917 in London) waas n britisken Politiker un eersten Foarsitter fon ju suudafrikoanske Unionist Party. Hie is foaraaln foar dän fon him fierden Jameson Raid bekoand, dän Fersäik, ju domoalige Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal) unner britiske Heerskup tou brangen, wät him nit slumpede. Uurspröängelk waas hie Dokter. Sin Groot-Oom waas Robert Jameson, n bekoanden Geologe.
Manischa
Manischa Dalerowna Sangin, bekoand uk as Manischa af MANIZHA (bädden as Chamrajewa ap dän 8. Juli 1991 in Duschanbe, Tadshikistan) is ne russiske Sjungerske.
Oargelloundskup Aastfräislound
thumb|left|250px|Dät Organeum in Weener thumb|right|250px|Oargele in Aastfräislound thumb|right|250px|Schnitger-Oargel in Weener thumb|right|250px|Rohlfs-Oargel in Collinghorst Ju Oargelloundskup Aastfräislound (düütsk: Orgellandschaft Ostfriesland) is mäd moor as 90 historiske Oargele uut säks Jierhunnerte een fon do riekste Oargelloundskuppe ap de Waareld. 60 fon do Oargele sünt uut ju Tied foar 1850. In dät 15. un 16. Jierhunnert keemen der fuul Oargele uut do Niederlounde un in dät 17. un 18. Jierhuunert keemen der wäkke Oargele uut Hambuurich un Wäästfoalen bie. Fuul fon do oolde Oargele wuuden in do lääste 50 Jiere restaurierd un sunt der wier in dän Originoal-Toustand.
Truch ju Nouddüütske Oargelakademie sunt in Touhoopeoarbeid mäd dät Organeum in Weener do Oargele däälich ap ju ganse Waareld bekoand. Deer wäide jierelks Konzerte feranstalted un et rakt dät Festival "Musikalischer Sommer in Ostfriesland".
Quechua
thumb|right|250px|Dät [[Uus Foar ap Quechua in ju Paternoster-Säärke in Jerusalem]] Quechua of Ketschua (amtelk in Bolivien Qhichwa, in Peru maasttieds Qichwa, in't aastelke Jooplound fon Peru un in Ecuador Kichwa), is een Gruppe fon ääng mädnunner ferwoandte Sproak-Varietäten, do fon Indioanere in ju Anden-Ruumte fon Suud-Amerikoa boald wäide. Do Sproak-Wietenskuppere sunt sik nit eenich, of me hier fon een oankelde, dialektoal stäärk differenzierde Sproake baale skäl, of fon een Sproak-Familie mäd moorere Sproaken, un dät honget deer uk fon ou, ätter wäkke Kriterien me unnerskat, of do Varietäten nu as Dialekte of as oaine Sproaken bekieked wäide skällen (sproak-immanente struktuurelle of soziolinguistiske / identitäre Kriterien).
Ferskeedene Quechua-Varianten wuuden ieuwenske uur Sproaken uk in ju Kultuur fon do Inka, man uk al in Kultuuren foar ju Inka-Tied boald, wierbie tou dät Eende fon ju Inka-Tied een Variante (dät sonaamde "klassiske Quechua") as Lingua franca in groote Deele fon ju Anden-Ruumte tjoonde.
Charles Goodyear
Charles Goodyear is die Noome fon:
Quechua
Ferskeedene Varietäten fon dät Quechua sunt Amtssproake in Bolivien, Peru un Ecuador, man dät rakt uk Quechua-Baalere in do Lounde Argentinien, Kolumbien, Chile un Brasilien. Aaltouhoope wäd taksierd, dät deer 7,8 Millionen Ljuude Quechua baale konnene. Unner Quechua (Foulk) wäide do Foulksstomme touhoopefoated, do deer Quechua baale.
Euro-Soone
As Euro-Soone (düütsk:Eurozone), beteekent me dät Rebät, wier die Euro ju amtelk anärkoande Munte is.
Dät sunt hoast (Stound: 2023) njuugentien EU-Stoaten: Aastriek, Belgien, Düütsklound, Estlound, Finlound, Frankriek, Griechenlound, Irlound, Italien, Kroatien, Lätlound, Litauen, Luxembuurich, Malta, do Niederlounde, Portugal, ju Slowakäi, Slowenien, Spanien un ju Republik Zypern.
Fääre rakt dät litje Stoaten, do nit in ju EU sunt un daach dän Euro bruuke, wäkke amtelk un wäkke nit amtelk (kiek unner!).
Fon ju Swaits uumsleeten sunt ju düütske Exklave Büsingen un ju italieenske Exklave Campione d'Italia, do amtelk dän Euro hääbe, man wuddelk dän Swaitser Franken bruuke.
Koarte
thumb|upright=2|center|Euro-Soone
Rio Juruá
thumb|250px|right|Koarte fon dät heele Amazonas-Äi-System, wier die Juruá besunners ap känteekend is. thumb|250px|right|Do Wiendengen fon ju Äi fon buppe thumb|250px|right|Een Siedelenge bie ju Äi
Die Juruá (portugiesisken Noome in Brasilien; ap Spoansk, in Peru, hat hie Río Yurua) is een 3283 Kilomeetere loange, fon gjuchts kuumende Sieden-Äi fon dän Amazonas in Peru un Brasilien.
Ferloop fon ju Äi
Ju Äi äntspringt in't Bierichlound fon ju peruoanske Region Ucayali, suud-aastelk fon Puerto Portillo un fljut fon junner ätter't Noudwääste. Bie Foz do Breu slängelt sik ju Äi twäärs uur't Skeed ätter Brasilien un fljut eerste in noudelke un ätters - parallel tou dän Purus - in noud-aastelke Gjuchte truch dän brasilioansken Buundesstoat Amazonas. Junner lait ju glieknoomige Meente Juruá an ju Äi. Die Juruá fljut in dän Bupperloop fon dän Amazonas (Koordinoaten fon ju Mundenge: 2°38′9″S 65°45′22″W)
Ap aaltouhoope 1823 Kilomeetere Loangte is die Juruá skipbeer.
Do grootste Äien, do deer oun fljoote
Tou do grootste Äien, do deer oun fljoote, heere (fon buppe ju Äi deel:
Hillich Roomsk Riek
Dät Hillige Roomske Riek (Latiensk: Sacrum Romanum Imperium) waas n Stoatenbuund fon ferscheedene litje Lounde in dät Middeloaler bit tou 1806. Dät Stoatenbuund bestounde uut Lounde uut Wääst- un Midden-Europa.
Noome
Dät Riek wuude Roomsk naamd wült dät die Ätterfoulger fon dät Roomske Riek weese schuul. Uk do Byzantinere saagen hiere Riek as Ätterfoulger fon dät Roomske Riek. Mäd dän Begriep 'Hillich' waas ju Beluukenge tou ju Roomske Säärke meend. Voltaire hiede moal kweeden dät et Riek nit Hillich, nit Roomsk un uk nit n ächt Riek waas. Kristelke Ljuude meenden dät in ju Biebel, in dät Bouk fon Daniël schrieuwen stoant, dät ju Waareld ätter dät fjoode Riek fergunge schuul.
Geschichte
Dät Riek äntstuude uut dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek mäd dät Unnerschrieuwen fon dän Ferdraach fon Verdun (843). Dät waas n Ferdraach twiske do träi Suune fon Ludwig dän Fromme. Mäd dät Krounjen fon Otto I truch dän Poapst Johannes XII in 962 wuude dät Riek formel gruunded. In 1450 wuude die Noome annerd tou dät 'Hillige Roomske Riek fon ju Düütske Nation'.
Dät Hillige Roomske Riek is sieläärge nit n Nationoalstoat wuuden. Dät waas n Stoatenbuund wieroun die Kaiser ju hoochste politiske Gewalt hiede. Bit tou dät 13. Jierhunnert hiede die Kaiser fuul Macht, deerätter kreegen do Härtsoge moor Macht. In dät 15. Jierhunnert keem et so wied, dät do Deelstoate sik äntwikkelden tou moderne Nationoalstoate. Dät Prozes geen in älk Gebiet uurs.
Fräislound
thumb|Fräiske Lounde uum 1400 Do Fräisen schreeuwen in dät leete Middeloaler hiere oaine Gjuchtstäkste un hieden hiere oaine Upstalsboombuund. Dät roate naan Loundsheer un deertruch hiede die Kaiser nit fuul Ienfloud. Disse Tied wäd uk ju Fräiske Fräiegaid naamd. In dät 15. Jierhunnert kreech Ulrik Cirksena ju politiske Gewalt in Aast-Fräislound, deermäd wuude er Groaf fon Aast-Fräislound. Dät Seelterlound häd nit tou dät Aast-Fräiske Groafskup heert.
Noud-Fräislound heerde sieläärge nit tou dät Hillige Roomske Riek, man heerde tou Dänemark. Do Provinze Fräislound, Groningerlound un Wääst-Fräislound an ju uur Siede fon dät Iselmeer keemen in 1568 bie dän näie Nationoalstoat do Niederlounde. Aast-Fräislound bleeuw bit tou 1744 oainständich, deerätter keem dät tou Prüüsen. Die Suun fon Ulrik Cirksena, Edzard Cirksena, hiede twiske 1506 un 1513 sunner Ärfoulch fersocht uum fon Fräislound n Nationoalstoat tou moakjen.
Ferwaltenge
thumb|Kaiserskroune fon Rudolf II
Kaiser
Dät Hillige Roomske Riek fäng oun mäd dän aastelke Deel fon dät Frankiske Riek. Do Kaisere fon dät Hillige Roomske Riek seegen siksälwen as Ätterfoulgere fon dät Roomske Riek un dät Frankiske Riek. Die Rieksuppermon waas n Köönich. Die Rieksköönich kuude sik tou Kaiser krounje läite. Dät Hillige Roomske Riek waas n Woalmonarchie, die Rieksköönich un Kaiser wuuden woald. Man n Rieksköönich wuude nit immer tou n Kaiser kround.
Rieksdai un Riekslounde
In dän Rieksdai wieren Ljuude fertreeden do neen uur Autorität as dän Kaiser hieden. Dät waas maastens die Stoatsuppermon fon n Lound in dät Riek. In dän Rieksdai roate et n waareldelken un n gäistelken Rieksstand. Et roate tjo unnerscheedelke Soarten Fertreedere in dän Rieksdai:
Rieksgjucht
In dät Riek roate et twäin Rieksgjuchthoawe. Do Ljuude in dän ‘’’Reichshofrat’’’ in Wien wieren fon dän Kaiser woald wuuden. In 1495 keem n twäide Rieksgjucht deertou, dät ‘’’ Reichskammergericht’’’. Dät ‘’’Reichskammergericht’’’ häd bit tou 1806 existierd.
Heraldik un Regalien fon dät Hillige Roomske Riek
thumb|Flaage fon dät Hillige Roomske Riek 1200-1350 Do Kaisere wuuden altied kround. Dät waas eerst in Aachen un leeter in Frankfurt. Do deerfoar nöödige Köönichskroun, Zepter, Rieksappel, Panduuren un Psalter wuuden in Nürnberg bewoard. In dät Riek waas ne Heerskup mäd kluftige Noomen so as "Riekskoomerheer", "Rieksskatmäster", "Riekskanzler foar Italien" un wäkke moor. Neen fon dizze Funktione roate ächte macht.
Unner Karl die Groote wäd dän Adler n machtich Symbool fon dät Hillige Roomske Riek. In dät 13. Jierhunnert wäd dät Woapen annerd, die Adler kreech two Kope. Bit tou ju Oulöösenge fon dät Riek in 1806 wäd dät Woapen mäd de Adler bruukd.
Do düütsksproakige Lounde hääbe touhoope jusälge heraldiske Tradition uut ju Tied fon dät Hillige Roomske Riek. Dät Woapen fon dät Hillige Roomske Riek is wieruume tou fienen in do Woapens fon Aastriek-Ungarn, dät Düütske Kaiserriek, ju Weimarrepubliek, Nazi-Düütsklound, dät moderne Düütsklound un Aastriek.
Panama-Stääd
Panama-Stääd (ap Spoansk: Ciudad de Panamá) is ju Haudstääd un die Regierengssit fon dän middel-amerikoansken Stoat Panama. Dät is mäd sowät 813.097 Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. Ju lait in't Suude fon ju Provinz Panamá an ju Kuste fon dän Pazifisken Ozean, kräkt aastelk fon dän Panama-Kanoal. Ju moderne Stääd is die wirtskuppelke, politiske, touristiske un kulturelle Middelpunkt fon dät Lound. Ätter ju Wirtskup tou uurdeeljen is dät een Waareld-Stääd.
Geskichte
thumb|left|250px|Panamá la Vieja Die spoanske Gouverneur Pedro Arias Dávila gruundede ap dän 15. August 1519 Nuestra Señora de la Asunción de Panamá sowät 10 km aastelk fon wier däälich ju Binnestääd lait (Casco). Ap dän 15. August 1521 kreech ju Stääd dän Noome, dän ju däälich häd un uk dät Woapen, dät ju däälich häd. Truch ju Äntdäkkenge fon dät Inka-Riek in Peru wuude ju Stääd bolde tou een wichtich Honnels-Säntrum. Do rieke Skätte fon do Inka wuuden fon hier ätter Europa broacht.
Mäd dän Bau fon ju eerste Iersenboan-Linie un läiweloa dän Panama-Kanoal hiede ju Stääd in't leete 19. un foaraaln in't 20. Jierhunnert aan baldoarigen wirtskuppelken Apswung. Apstuuns groit ju Grööte fon ju Stääd gau, wierbie nit bloot ju Touwonnerenge, man uk ju Immobilien-Spekulatsjoon un wildääge uk dät Waaksjen fon Drogen-Jäild uut Kolumbien een Rulle spielt.
Al in 1513 waas truch Poabst Leo X. dät Bistum Santa María de La Antigua del Panamá apgjucht wuuden. In 1925 wuude dät tou't Äärtsbistum Panama un wuude direkt dän Hilligen Stoul unnerstoald. Biskops-Säärke is ju Kathedroale Santa Maria la Antigua.
Paestum
thumb|right|200px|Die Poseidon-Tämpel, dät bäästärheeldene Bauwierk. Deerbääte die Hera-Tämpel, in dän Faandergruund Räste fon uur Bauwierke thumb|right|200px|Die Athene-Tämpel thumb|right|200px|In't Museum uutstoald sunt uk sukke Moaleräien uut Greeuwe, so as düsse uut dät bekoande [[Grääf fon dän Toudenspringer, dät tichte bie Paestum fuunen wuuden is]] Paestum is ne griechisk-lukoansk-roomske Ruinenstääd in ju Loundskup Kampanien in Italien. Dät lait sowät füüftich Kilomeetere suudelk fon Salerno, tichte bie Agropoli in ju Meente Capaccio un is besunners bekoand foar sien träi groote, täämelk goud ärheeldene Tämpele: Aan Hera-Tämpel, aan Poseidon-Tämpel un aan Athene-Tämpel. Räste rakt dät uk fon noch moor Tämpele un masse uur Bauwierke, toun Biespil n Amphitjooter un ne groote, tjukke Stäädmuure. Uumdät fuul Froamde Paestum sjo wollen, rakt dät däälich binne ju oolde Stäädmuure uk n poor moudäärne Huuse, so as n Museum un Weershuuse.