cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Opsterlân
is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 227,68 km² un deer woonje 29,585 Moanskene (2007).
Sit fon ju Meente is in Beetstersweach. Uur Täärpe in ju Meente sunt Bakkefean, Fryske Peallen, De Gordyk, De Himrik, Jonkerslân, Langsweagen, Lippenhuzen, Lúkswâld, Nij Beets, Oerterp, Olterterp, Sigerswâld, Terwispel, Tynje un Wynjewâld.
A
right|thumb|Dät A in ferskeedene SkriftoardeDät A is die eerste Boukstäf in dät Latienske Alphabet un kumt foar dät B. Die Boukstäf is oold, man eerste dät "Alpha" fon do oolde griechiske Ljuude hiede ju Betjuudenge fon däälich. Bie do Phöniziere waas dät uk al die eerste Boukstäf in dät Alphabeth, man dät waas n uur Luud, die Knakluud. Uursproangelk häd dät uutsäin as n Oksenkop:
Stokpielenge
Ju Stokpielenge is ne Methode, uum ju Hööchte fon n relativ nai bie stoundend Objekt tou schätsjen. Ju wäd foarallen fon Buskoarbaidere un Förstere tou ju Gröötenbestimmenge fon Boome truchfierd.
Dr. Jacob Botke
thumb|180px|Dr. Jacob Botke Dr. Jacob Botke (1877-1939) waas n wäästfräisken Koaster un Biologe, die der in do 1930-er Jiere dät Seelterlound moorere Moale besäiken diede. In sien deeruur ärskienen litje Bouk 'Sealterlân' rakt hie ne Beskrieuwenge fon dät Lound, dät Buurenhuus (Eepen Huus) - bee mäd Bielden - un ju Geskichte.
Fon ju Seelterske Sproake rakt hie eenige Texte (wierunner Gedichte fon Gesina Lechte-Siemer), man uk Anekdoten uur dän Nutsen fon ju apaate Sproake.
Stokpielenge
Bäätergruund
Disse Schätsenge lääse äänelk as bie dän Tuumesproang do Sträkkenferhältnisse fon dän Stroalensats tougruunde. Die anpailde Stok (Meetstoab) an dän uutsträkte Ierm fon n Woaksenen is sowät 70 Zentimeter fon dät Gesicht oawe. Bie bekoande Distanz tou dän Boom lät sik so ju Hööchte fon dän Boom mäd genöigende Genauegaid an dän Stok ouleese. Die Tuumensproang doocht hier nit tou, deeruum dät deermäd bloot ne horizontoale Schätsenge muugelk is.
Kritiske Betrachtenge
In ju Grafik is ne Idealsituation foar ju Meetenge deerstoald. Deerbie lait ju Oogenhööchte fon dän Betrachter in Hööchte fon do Boomwuttele. Dät kuude biespilswiese bie aan hooger an n Bierich stoundenden Boom die Fal weese. Ju Loage is oawers in do maaste Falle so, dät do Fäite fon dän Betrachter sik in ju Hööchte fon do Boomwuttele befiende. Deertruch is naan gjuchten Winkel bie ju Meetenge roat. Ju deerbie aptreedende Ouwiekenge fon ju Meetenge houget me oawers nit tou oachtjen. Ap n Eende honnelt sich dät daach bloot uum ne Schätsenge.
Sjuch uk:
Pielenge, Fästeräägel, Tuumeräägel, Tuumesproang, Jookubsstoab
Ruste
Do Ruste (Coleoptera, dt. Käfer) sunt ne Oardnenge fon do Insekte. In ju Biologie sunt bit däälich sowät 350.000 Oarde bekoand, deerfon rakt dät sowät 8.000 in Middel-Europa. In Middeleuropa is ju Rustefauna so goud bekoand, dät ne Äntdäkkenge fon ne näie middeleuropäiske Oard uunwoarskienelk is. Ju Wietenskup fon do Ruste, n Deelgebiet fon ju Biologie, hat Koleopterologie. Ju Entomologie, dät biologiske Deelgebiet fon aal do Insekte, befoated sik ook mäd do Ruste. Al in ju Midde fon dät 19. Jierhunnert häd C. G. C ALWER ne Touhoopefoatenge fon juns Themoa unner dän Noome "Die Naturgeschichte der Käfer Europas" skrieuwen un Alfred Russel Wallace sammelde in ju Malaiiske Inselgruppe (däälich:Indonesien) Ruste fon ju Familie Cerambycidae. Leeter, 1895 bit 1899 häd L. G ANGELBAUER sien "Käfer Mitteleuropas" in tjo Beende skrieuwen, man sunner Bielden. 1908 bit 1916 koom "Fauna Germanica - Die Käfer des deutschen Reiches" fon E DMUND R EITTER hääruut, ne Oarbaid, ju uk däälich noch bie fuul Wietenskuppere as seriös un nit feroalerd jält.
C
right|thumb|In ferskeedene Skriftoarde Dät C is die trääde Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät B un foar dät D. Äntstoundenge:
Hafnium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Ruste
Määrkmoale
thumb|left|150px|N dooden [[Titanus giganteus in ne Sammelenge]] Do Ruste sunt in n Fergliek mäd uur Insekte relativ eenhaidelk in 't Uutsjoon. As aal Insekte hääbe jo n Chitin-Buutenskelett, wät normoal bie Ruste besunners häd is, bloot bie n poor Uutnoamen, as do Cantharidae (düütsk:Weichkäfer) un do Malachiidae (Düütsk:Zipfelkäfer), is düt Buutenskelett wook. Ju Grööte is variabel: So sunt do bee grootste Ruste, Titanus giganteus (düütsk:Riesenbockkäfer) un Dynastes hercules (düütsk:Herkuleskäfer) uut Suudamerikoa, mäd, allebee, 17 cm, fuul gratter as do Ruste, do wie normoal so in Middeleuropa kanne. Uunwoarskienelk litje Oarde rakt dät toun Biespiel bie do Tiliidae (düütsk: Zwergkäfer) mäd ne Loangte fon 0,25 bit 1,3 mm. Uut disse Familie rakt dät moor as 100 Oarde uk in Europa
Hafnium
Hafnium mäd dät Symbol Hf un ju Oardnengstaal 72 is n Uurgongsmetall.
Ruste
Die Thorax
Die Thorax (Brustousnit) is n bitje uurs apbaud as bie uur Insekte. So sunt do tjo Segmente (Prothorax, Mesothorax un Metathorax an juu Bupperkaante ferwoaksen, an juu Unnerkaante innerdoat nit, man deer sunt Ferlaangerengen fon do Segmente, wiertruch dät n bitje ferbiesterjend uutsjucht. thumb|left|150px|Hier, bie disse Moairust-Oard Melolontha melolontha, düütsk: Feldmaikäfer, sjucht me goud dän Unnerskeed twiske do Elytren un do Bääterjuuken. Do maaste Ruste hääbe two Poore fon Juuken: Do Elytren un do normoale Juuken. Fuul uur Insekte hääbe uk Faander- un Bääterjuuken, man bie do Ruste (bie uur Insekte bloot as Uutnoame) sunt wäide do Faanderjuuken nit moor as Juuken, sunnern as Skuts foar do gjuchte Juuken bruukt. N Fergliek mäd juu Ieme, juu nit tou do Ruste, sunnern tou do Hymenoptera (düütsk:Hautflügler) heert : Iemen hääbe innerdoat uk two Poore fon Juuken, man bie juu Ieme sunt do Faanderjuuken uk kloor un sogoar fuul gratter un wichtiger, do Bääterjuuken fon ne Ieme sunt deerjuun gans littik.
Faawen
thumb|left|150px|Sagra buqueti, toun Biespiel in Malaysia tou fienden. Do Faawen fon Ruste sunt fon Oard tou Oard unnerskeedelk. Oafte rakt dät in ne Oard sogoar een typiske Faawe, un ieuwenske disse Faawe noch n poor Varianten. Sukke Varianten naamt me Aberratione, un gnauer uum dät fon ne Foarmaberration (aberratio sculpturae) tou unnerskeeden, "aberratio coloris". Ne Aberration, juu wiet is, hat Albinismus (mongs is dät uk Leuzismus af Leukismus, man nit bie Ruste), ne roode hat Rufinismus un ne swotte Melanismus. N Diert häd sunne Aberration, wan et tou fuul af tou min Pigmente häd.
Skarsterlân
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 216,89 km² un deer woonje 27.059 Moanskene (2007).
Sit fon ju Meente is in De Jouwer. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldehaske, Alde Ouwer, Boarnsweach, De Broek, Diken, Dunegea, Eagmaryp, Goaiïngaryp, Haskerdiken, Haskerhoarne, Jiskenhuzen, Langwar, Legemar, Nijbrêge, Nijehaske, Ousterhaule, Ousternijegea, Reahel, Rotstergaast, Rotsterhaule, Rottum, Sint Jansgea, Sint Nyk, Skarsterbrêge, Sniksweach, Terkaple, Teroele, Tsjerkgaast un Vegelinsoard.
Seelter Seendenge
thumb|right|300px|Die oolde [[Boanhoaf fon Skäddel, däälich dät Seelterfräiske Kulturhuus fon dän Seelter Buund, behärbierget u.u. ne Buutensteede fon ju Ems-Vechte-Welle. Buppe sunt do Faawen fon dän Seelter Buund mäd dät Seelter Woapen un do fräiske Faawen tou sjoon.]] Siet 2004 rakt dät ju Seelter Seendenge "Middeeges" ap dän nit-kommerzielle Lokoalseender Ems-Vechte-Welle, die deertou ne Studio in Seelterlound häd.
Do Programme ap Seeltersk un Platdüütsk wäide Sundeeges insen in do fjautien Deege uutsoand fon 11:00 bit 13:00.
Do Seendefrequenze foar Antennenämpfang sunt:
Ap ju Huussiede fon dän Seender fint me do Koabelfrequenze
Uk kon me do Seendengen nu uur Internet ämpfange. Of klik fluks HIER un dan in SHOUTcast ap Listen.
Do Programme foar do naiste fjauer Wieke fint me ap Sendung auf Saterfriesisch und Plattdeutsch.
B
rechts|miniatur|In ferskeedene Skriftoarde Dät B is die twäide Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät A un foar dät C. Ju Äntstoundenge wäd ounnuumen as hier unner skizzierd:
E
100px|thumb|right|Normoal un Kursiv skrieuwen Dät E is die füüfte Boukstäf in dät latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät D un foar dät F. Äntstoundenge:
Koleopterologie
Koleopterologie is n Deelgebiet fon juu Entomologie (juu Insekte-Wietenskup), also uk fon juu Biologie (juu Lieuweweesen-Wietenskup). Juu Koleopterologie befoatet sik mäd Ruste (Coleoptera).
Geschichte
(Sjuch uk in dän Artikkel Ruste) Al in juu Midde fon dät 19. Jierhunnert häd C. G. C ALWER ne Touhoopefoatenge fon juns Themoa unner dän Noome "Die Naturgeschichte der Käfer Europas" schrieuwen un Alfred Russel Wallace sammelde in juu Malaiiske Inselgruppe (däälich:Indonesien) Ruste fon juu Familie Cerambycidae. Leeter, 1895 bit 1899 häd L. G ANGELBAUER sien "Käfer Mitteleuropas" in tjo Beende schrieuwen, man sunner Bielden. 1908 bit 1916 koom "Fauna Germanica - Die Käfer des deutschen Reiches" fon E DMUND R EITTER hääruut, ne Oarbaid, juu uk däälich noch bie fuul Wietenskuppere as seriös un nit feroalerd jält.
Sammelenge fon Ruste
Älken Koleopterologe häd sien oaine Trike, Ruste tou fangen. Ap ferscheedene Wiesen kon me Fallen moakje, toun Biespiel mäd fuule Fruchte as Budden. Moonige Koleopterologen wollen nit bloot dood fuunene Dierte in hiere Sammelengen dwo, sunnern ook doo lieuwende Ruste, doo joo dan uumebrange. Deertou kon me Soagelse af suugend Papier (as in n Schiethuus) mäd Äätek-Äther truchwäitje un in n Buddel mäd n breeden Hoals oundwo. Me mout dän Buddel oawers noch goud mäd n Koark fersluute konne. Me mout appaasje, dät die Äätekäther dän Buddel nit feräisje kon, hie schuul also in n Twieuwel uut Glääs weese, moonige Oarde fon Plastik konnen deerjuun feräised wäide. In dissen Buddel stäärft n Rust. Ätter E DMUND R EITTER schäl me n Rust in Spiritus smiete, dan stärft hie ook. Wan me n dooden Rust präparierje wol, mout me eerste sien Beene ätter buuten fixierje, in ne Sammelenge schuul me doo Beene goud sjo konne, wült mongs kon me bloot in dissen Fal juu Oard ärkanne. Dan kon me doo ap ne Näddel apspiesje, man dät is beeter, wan me doo mäd n woaterlöösboaren Klieuwestof an n apspieseden Striemel Papier apbaket, dan wäd ap neen Fal n wichtich Deel an juu Unnerkaante fon dän Rust fernäild un me kon him in n Twieuwel foar ne näie Bestimmenge wier fon dän Papierstriemel wächmoakje. Man Uumebrangen fon Dierte, bloot foar ne Sammelenge, is nit goud. Innerdoat nit bie doo Ruste, man bie moonige exotiske grattere Dierte, sunt al groote Schoaden passierd, bloot wült doo Moanskene toachten, joo moute doo Dierte foar hiere Sammelengen uumebrange. Me schuul dät also bloot foar wietenskuppelke Swäkke moakje, un deerbie betoanke, dät me doo maaste Oarde uk mäd Hälpe fon Photografien ärkanne kon, un, dät me ne uumfangrieke Sammelenge uk mäd juns Ruste, doo me älken Dai dood fiende kon, apbaue kon. Me schäl deerbie oawers uk uurlääse, dät nit doo Sammlere, sunnern doo, doo dän Lieuwendsruum fernäile, dän grootsten Schoade foar doo Ruste brange.
Stäkräiwe (Brassica napus)
Ju Stäkräiwe (Brassica napus subsp. rapifera) is ne Äidfruucht.
Inne Kriegstied roate dät so oafte middeeges Stäkräiwe tou ieten, do Ljuude moaten düt Truchnunnerieten bolde nit moor sjo, däälich is dät wier een gans besunners smoakelk Ieten.
Ju Stäkräiwe heert tou do Koolplonten.
D
right|thumb|100px|Normoal un Kursiv skrieuwen Dät D is die fjoode Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät C un foar dät E. Me weet nit gnau, fon wät foar n protosemitisk Teeken dät D kumt. Moonige kweede, dät waas n Fisk, uur, dät waas ne Doore, gnauer gekweeden, n Foarhong fon ne Tälte:
F
thumb|right|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät F is die säkste Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät E un foar dät G. Äntstoundenge:
Imkeräi
thumb|Imker un n swoorm thumb|ne Ieme
Do Iemen
Ju Imkeräi häd truch dän Huunich-Ferkoop in Seelterlound oafte fuul Jäild ienbroacht. Dät häd aal tou dwoon mäd ju Foutplontenge fon do Iemen. Ju Muur bestiftet (lait hiere Oaiere in) do Doppe, do der fon do (Oarbaids)Iemen moaked wuuden sunt uut Woaks. Dan kuume do Droanen un befruchtje do Oaiere, wieruut dan do Moaden woakse (dät Broud). Do wäide fodderd mäd Huunich fon do Iemen, do truch ju Wiese fon fodderjen moakje konnen dät deer ne Muur, ne Droane of in do maaste Fälle wier Oarbaidsiemen uut woakse. Me kon dät uk an do Doppe sjo: do Iemedoppe sunt man litjet, do Droanedoppe wät gratter un do Muurdoppe gans groot.
Dän Huunich hoalje do Iemen uut Bloumen wied uumetou un in hiere Lieuwend moakje jo deerfon uk dän Woaks tou do Doppe, do tou ne Moarte annunner baud wäide.
In ju Natuur sitte do Moarten toun Biespil in holle Boome, man do Moanskene hääbe al eer leerd do Iemen in Kuurige tou lokjen. Deer wäide dan Woaksskieuwen mäd Spielen oun fääststat, so dät do Iemen deer Moarten uut moakje konnen. Sun Kuurich, wan ju loos is uk Täine of Heeuwe naamd, wäd moaked fon troald Sträi, dät mäd Twiege touhoopesäid wäd. Do Goate tou dät Säien wäide moaked mäd n holten Soaks - die Sool naamd. Do Twiege wäide moaked truch ne Wüülgene Jädde mäd n Soaks uutnunner tou kleeuwen.
In dän Kuurich sit dät Üülgat, wiertruch do Iemen hääruut un häärien fljooge konnen. Do Iemen in sun Kuurich, touhoope mäd do Droanen un ju Muur, hat dät Iemefoulk. Wäd die Kuurich tou ful, dan wäd ju ap n uut Sträi floachtenen Ring, di Apsättel, fääststat mäd holtene Pännen, do Stikken. In dän Apsättel konnen do Iemen dan wier fääre oarbaidje.
Teekenge
center|IMKERÄI
Woudelieste
Änster f., apdoukje, apfodderje, apkleeuwde Stikke m., Apsättel m., Apsättelge f., apsjoode, Ätterleete m., Ätterswoorm m., Bärs f., bestiftje, Brääd n., Broud f., Broudmoarte f., Broudruum m., Däksel m., Dobbe m., dooddwoo., doodmoakje, Dop m., Droane f., Droanedop m., Droanemoarte f., Fäiler m., ferkoopje, floachte, foarstikje, Foarswoorm m., Foddertroach m., Foulk n., Gläästroome m., Gräidplaage m., Hauptswoorm m., heerenloose Swoorm m., Heeuwe m., Hunichruum m., Huunich uutbreeke, Huunichboolje f., Huunichmoarte f., Huunichprässe f., Huunichtunne f., Huusponnen pl., Ieme f., Iemebrikke f., Iemedop m., Iemehuus n., Iemesküül n., iersene Pot., Jädde f., jeese Fät n., joote in n Püüt, Kappe f., Kasten m., Kastenimkeräi f., Kuurich m., Kuurich m., Kuurichimkeräi f., kuut un kleen stampje, loose Täine f., Meede f., Moade f., Moarte f., molkwoorm moakje, Muur f., Muurdop m., muurloos Foulk n., Muurpiepe f., ounstampje, ounstikke, Ouspeergitter n., Peel m., Plaate Woaks f., Post m., Püüt m., Räst m., Roome m., Russel m., säie, Skieuwenhuunich m., Skuurhuunich m., Seeden pl., sjoode, sleetene Broud f., Slöider m., Slöiderhuunich m., slöiderje, Soaks n., Sool m., Spiele f., spielje, stampje, Standkuurich m., Stikke m., Stikke uutluuke., Stok m., Stokke uutriete, Sträi n., Sukkerwoater m., Swieuwellappe m., Swoorm m., Swoormfuuke f., swoormje, Täine f., traale, truchrüürje, truchstampje, Twiege f., twiegje., Üülgat n., uutbreeke, uutluuke, uutnunner kleeuwe, uutriete, uutskädje, uuttaie, Waal fon Seeden m., Wächte f., weege, Wierträidroome m., Winterkuurich m., Woaks n.
Kuurichimkeräi
thumb|Kuurichimkeräi in dät 14. Jierhunnert
Bie ju Kuurichimkeräi stounde do Kuurige ieuwenskenunner ap Poste fon Seeden in dät Iemesküül, dät fon bääten ousleeten is fon n Waal fon Seeden un buppe oudäkt fon two Riegen Huusponnen. In n Winter wäide Gräidplaagen ap do Kuurige laid, uum do woorm tou hoolden.
In n Foarjier fangt sun Foulk oun tou swoormjen, dät hat, dät eegentelk näie Foulkere äntstounde, do der wächfljooge wollen uum sik uurswain deeltousätten. Di Imker wol do Foulkere jädden behoolde un kon do fange mäd n Swoormfuuke, ju der dan uutskädded wäd in ne loose Täine, ju me dan mäd n Douk ouslut (apdoukje). Äntkumt n Swoorm, dan mai sun heerenloos Foulk jädden in n Boom gunge, wier me dät dan wier fersäkt uuttousteeten uum dät in ne Täine aptoufangen. Die eerste Swoorm hat die Foarswoorm, un dan leeter kumt die Haudswoorm un deerätter bietiede dan noch die Ätterleete.
In n Winter haalt me wäkke Foulkere uur in n Standkuurich, wier me se biefodderje kon mäd Sukkerwoater in n Iemebrikke. Häd n Foulk toufällich neen Muur, dan kon froamden Muur in dän Kuurich ounbroacht wäide mäd ju Muurpiepe, wier ju oaneblift, bit ju sik gewoond häd.
thumb|[[Huunich]] Uum dän Huunich tou winnen, wäide do maaste Kuurige oawers doodmoaked. Deertou stoalt man do buppe ne Dobbe wieroun n apkleeuwden Stikke stoant mäd n Swieuwellappe, ju der ounstikt wäd. Dan gunge do Iemen dood un kon me dän Huunich deer eenfach uut hoalje. Eerste wäide do Kuurige dan wain an ju Änster af ap ju Wächte.
Dan lukt me do Spielen of Stikken uut sun Kuurich un do Moarten faale in ju Huunichboolje, wier dät dan kuut un kleen stamped (truchstamped) wäd. Dan wäd dät ganse in n iersenen Pot buppe Fjuur molkwoorm moaked, so dät me dät Woaks in n Püüt joote kon. Die Huunich stampt me in n Huunichtunne un ferkoopet dän. Uk kon me dän Huunich fluks mäd ju Moarte as Skieuwenhuunich kriege.
Die Püüt mäd Woaks un Huunichräste kon me in n Huunichprässe uutpräsje truch ap dän Peel tou taien. Man me kon uk dän Skuurhuunich deeruut taie ap n Brääd un die Räst sjoode, truchrüürje un oukäile läite tou ne Ploate Woaks. Die Räst deerfoan kon dan apseeden wäide tou ju Meede, ju der jeese kon in n Fät toun drinken.
Kastenimkeräi
thumb|Moderne Imkeräi
N grooten Foaruutgong waas ju Kastenimkeräi, wier me neen Foulkere moor doodmoakje houget. Do Moarten sitte hier ap Wierträidroomen, do me so uut dän Kasten luuke kon, wan me dän Glääsroome wächnimt. Die Kasten is ferdeeld in twäin Ruume: die Huunichruum un die Broudruum. In dän Huunichruum sitte bloot Oarbaidsiemen, do deer do Huunichmoarten moakje. Man truch dät Ouspeergitter konnen jo uk in dän Broudruum kuume uum deer do Broudmoarten un ju Droanemoarte tou moakjen. Do Droanen un ju Muur sunt oawers tou tjuk foar dät Ouspeergitter un so kumt neen Broud in dän Huunichruum oun.
Sun Kasten is fersäin mäd n Foddertroach uum dät Foulk in n Winter bietoufodderjen. Uk stounde do Kasten fluks bienunner in dät Iemehuus. Wan do Huunichmoarten ful sunt, wäide do deruut leeken un in dän Slöider slöidert. Truch dät fälle rundtraalen wäd dan die Huunich deeruut sloain un druppet as Slöiderhuunich uut dän Slöider.
Japan
Japan is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Tokio. Do Japaniske Ljuude naame hiere Lound ‘’Nihon’’ of ‘’Nippon, dät betjut sowät as ‘’Die Uursproang fon de Sunne‘’.
Geographie
Japan häd fjauer groote Ailounde: (fon dät Noude ätter dät Suude) Hokkaido, Honshu, Shikoku un Kyushu. Honshu is dät grootste Ailound; deer sunt do wichtichste Stääde fon Japan tou fienden. Uk do Ryukyu-Ailounde suudelk fon do fjauer groote Ailounde heere tou Japan, touhoupe mäd fuul uur litje Ailounde. Japan is ferdeeld in 47 ‘’Prefekture’’. Ap Hokkaido is n Besirk wier dät Ainufoulk woont, do uursproangelke Bewoonere fon Japan.
Hyperkorrektuur
Hyperkorrektuur (Hyperkorrektur) häd me, wan wäl beeter boalt as goud. Dät häd me besunners wan wäl ne uur Sproake baale wol.
In Düütsk
So moakede sik fröier die Koaster fuul Moite, do Bäidene tou leeren, dät jo ap Düütsk kweede schuulen:
Man wan hie dan nit goud deerap oachtede, dan kwieden do uk:
Dät waas dan Hyperkorrektuur: beeter as goud! Däälich stoant sowät in n Schoulprogram.
In Seeltersk
Hyperkorrektuur is uk, wan wäl in ju Sproake wät uurdrift, hyperkorrekt spräkt. So häd me uk, wan wäkke Ljuude gjucht goud Seelterk leere wollen, dan kweede do t.B. deer jo daach woarnuumen hääbe, dät dät Seelterske sik unnerschat truch dät –je in Tiedwoude (moakje, kiekje), man deerbie ferjeete dät dät bloot jält foar ne ne bestimde Gruppe fon Tiedwoude.
Wäl wät beeter touheert, bemäärkt, dät do maaste Tiedwoude dan daach uutgunge ap –e, as in kriege, loope, toanke. Man dan ferjeete wäkke wier, dät dät foar eenige Tiedwoude (do Präteritopräsentia) nit in aal Falle jält. Do konnen dan schrieuwe:
Uk dät –n bie sälwenständich bruukte Tiedwoude wäd so toumoal ferjeeten, t.B: So uk ätter tou:
Muugelke Ienfloud ap dät Äntstounden fon Sproaken
Der wäd wäil toacht, dät do ferscheedene Sproaken uk truch Hyperkorrektuur fon Substroatsproaken äntsteen sunt.
Bie dät Hoochdüütske
Wan me goud toulustert, dan heert me dät in dät Hoochdüütske wäkke Meeluude hädder uutspreeken wäide as in dät Platdüütske, t.B. klinge dät t un pf in Tropfen fuul hädder as dät d un pp in Läichdüütsk Drüppe. Dät hat ju hoochdüütske Luudferschuuwenge.
Bie dät Fräiske
Man uk in dät fräiske Kustengestrich wuud ne uur Sproake boald, dät Präfräiske ('Foarfräiske'), fielicht n Oard Keltisk. Do hieden dan wier uur swäkke Meeluude, do dan in dät näie Germaniske uurdrieuwen wuuden. So wuud dät d tou t in Woude as tän, toanke, tjuude.
Gjucht stäärk wuude ju Uutsproake fon dät k un dät inluudende g uurdrieuwen, do deertruch uur tsj blw. dzj tou stämloos s, blw. stämhaft s wuuden in eenige Woude, as Sies, Säärke, Säärse, Säddene, lääse, Wääse. Ju Äntwikkelenge hat Assibilation.
Anluudend un uutluudend g waas oawers eepenbeer in dät Keltiske hädder as in dät Germaniske, dan dät wuud ouswäkked tou j, i in t.B. Jäild ‘Geld’, joote ‘giessen’, Dai ‘Tag’, Wai ‘Weg’, lait ‘legt’.
Apfaalend is, dät dät Läichdüütske un dät Holloundske fon aal do Annerengen nit angriepen wuuden sunt.
Julius Bröring
Julius Bröring (1867 – 1947) waas Suun fon n Roomelster Koaster. In sien Bouk Das Saterland rakt hie ne Beschrieuwenge fon dät Lound, ju Sproake, Oarbaidswiesen, Sitten un Gebruuke, Spiele, dät Woonhuus (mäd Teekengen) un ju Dracht (mäd faawige Bielde). In dät twäide Beend foulgje dan eenige Läidere, Märchen un Soagen, Räätsele un foarallen ne ganse Masse Spräkwoude. Do sunt maast ätter Minssen in Roomelster Sproake uurbroacht, man daach sunt eenige näie bietouföiged.
As Julius von Ramsloh schäl hie ju Geschichte fon Ju slaue Gräite romantisierd hääbe.
Stroalenge
Stroalenge is dät Uutseenden fon Energie as Woogen (elektromagnetiske Stroalenge), do me sik uk toanke kon as litje Deele (Kwante).
Wan me mäd wäd Häddes juun n Saiseblääd slacht, dan klingt dät. Dät kumt deerfon, dät dät Saiseblääd trillet un dät Triljen an de Luft meedeeld wäd un so in uus Oore kumt. Deerbie kuume liek fon dät Blääd longitudinoale Woogen, deeruum dät jo in de Laangte trilje, wüült fon dän Snied un ju Rääch transversoale Woogen kuume, do der twäärs trilje.
Sukke Luudwoogen (dt. Schallwellen) bewäägje sik mäd ne Gauegaid fon 300 Meter pro Sekunde truch de Luft. Uk truch hädde Materioale plontje do sik goud fout, man nit truch dät Luftloose. Junge Moanskene konnen Luud heere dät 16 bit 20 Moal pro Sekunde trillet (16 Herz bit 20 Kiloherz, kut: 16Hz-20kHz). Deerbuute lait dan noch Infraluud (unner 16 Hz) un Ultraluud (buppe 20 kHz). Dät sunt also do haagere Frequenzen.
Gans uurs is dät mäd elektromagnetiske Woogen. Do bewäägje sik bolde alleweegense truch un hääbe in dät Luftloose ne Gauegaid fon 300 000 km pro Sekunde. Dät sunt gans ferskeedene Soarten fon Stroalenge, so as hier unner tou sjoon is: 800px
Gjuchts sjucht me do Wikselstroome mäd gans läige Frequenzen fon 10 bit 10 000 (10^4)Hz (sjuch ap ju unnerste Skala); deertou heert t.B. uus gewöönelke Elektrizität-Nät mäd ne Frequenz fon 50 Hz. Bie sukke läige Frequenzen trät noch bolde neen Stroalenge ap.
Suldoatensknoop (Succisa pratensis)
mini
Die Suldoatensknoop (Succisa pratensis, dt. Gewöhnlicher Teufelsabbiss) is ne Weedebloume fon 15 cm Hööchte. Do Bleedere sunt spits un hääbe swotte Fläkke. An aan Steele sitte moorere blaue Blöiten, do gans sleeten, buppe plat sunt un as n Knoop läite.
Stroalenge
Buppe sowät 10^7 Hz (Woogenlaangte uum 3 Meter) fange dan do UKW, VHF un UHF-Woogen oun un dan deerbuppe do Woogen do der foar Radar un Magnetron-Häide benutsed wäide. Dan n Aantje fääre kumt dan Teraherz-Stroalenge un deerbuppe ju Infrarood-Stroalenge, ju moaket dät wie ju Waamte fon n Häid af fon de Sunne fäile. Un dan kumt eendelk dät sichtboare Lucht. Dät is man n gans smällen Beend, wier ju Faawe annert fon rood bie 750 nm (juust minner as een duusendste millimeter) tou blau bie 400 nm. Do Faawen sitte uk aal in dät wiete Sunnelucht, so as me sjo kon in n Rienbooge.
Deerbuppe kumt dan ju ultraviolette Stroalenge en dät is wier die Gefoar anfangt. Dät kumt deerhäär, dät bie haageren Frequenz do Kwante immer haageren Energie kriege un somäd eer dät Lieuwend skoadje konnen. Dät hat ne ionisierjende Stroalenge un dät wäd noch läpper bie ju Röntgen-Stroalenge, ju der tougliek uk selektiv bruukt wäd uum Krebs-zellen dood tou moakjen. Uk nutselk is, dät ju truch dät Lieuwend skient, wiertruch wie sjo konnen af deer wät loos is.
Noch gefoarelker is ju bie Radio-aktivität aptreedende Gamma-Stroalenge un ju Hööchte-Stroalenge, ju in de Waareldruumte härsket.
Rhinolophus euryale
Rhinolophus euryale (düütsk:Mittelmeer-Hufeisennase) is een Oard fon Fläddermuus, ju uum dät Middelmeer tou lieuwet, aastelk bit in dän Iran un Turkmenistan; säilden noudelk fon dän 47. Breedengroad; een ousnieden Foarkuumen rakt dät uk in ju Slowakäi. Rhinolophus euryale mai jädden een woorme Wooldloundskup tichte bie do Bierige, besunners, wan dät deer Kalk-Höölen un Woater ap ju Naite rakt. Ju Oard is tou fienden bit ap 1100 Meetere Hööchte, Bäidensstoowen rakt dät bit in 800 Meetere Hööchte. Ju kon bit tou 134 Kilomeetere fier wonnerje, man maasttieds blift ju, wier ju is.
Oainskuppe
Rhinolophus euryale häd een Loangte fon 4,3 bit 5,8 Säntimeetere sunner, un twiske 6,5 un 8,8 Säntimeetere mäd Stäit. Hiere breede Juuken häbe een Sponwiedte fon 30 bit 32 Säntimeetere. Uum ju Oard fon Rhinolophus blasii un Rhinolophus mehelyi tou unnerskeeden, mout me ap dän fjoode Finger oachtje, dät fäärme Lid fon dän fjoode Finger häd een Loangte fon 6,6 bit 8,5 Millimeetere, dät twäide Lid een Loangte fon 17,9 bit 19,1 Millimeetere. Fääre sunt tou ju Unnerskeedenge do unnerskeedelke Foarmen fon do Apsättere fon ju komplisierd baude Noose wichtich. As allerweegense in dän Sleek Rhinolophus, is uk bie düsse Oard ju Noose apfaalend foarmd, licht an een Houfiersen ärinnerjend, deerfon uk die Düütske Noome fon dän Sleek (Hufeisennasen) oulat. Do noakende Deele fon't Ounsicht (Noose un Lippen) sunt ljoacht bruunelk, uum do Oogene sunt oafter tjuusterge Hiere. Ooren un Juukenhäid sunt ljoacht gries. Dät Fäl is nit besunners ticht, ju Boasis fon do Hiere is ljoacht gries. Ap ju Bupperkaante häd ju Fläddermuus een griesbruun, licht roodelk töönd Fäl, an ju Unnerkaante is grieselk wiet af jeelsk wiet, deertwiske aan fljootenden Uurgong.
Junge Fläddermuuse fon düsse Oard sunt moor gries.
H
right|thumb|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät H is die achte Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät G un foar dät I. Äntstoundenge:
Autochthon
Dät Froamdwoud Autochthon betjut so fuul as Uursproangelk heemsk. Me bruukt düt Froamdwoud toun Biespiel in ju Biologie. Lieuweweesen, do fon Natuur uut heemsk sunt, naamt me autochthon, dät Juundeel fon autochthon is allochthon. Foar allochthone Lieuweweesen, sjuch unner Neobiota!
Stroom - Laistenge - Energie
Hier wäd ärkläärd, wo Stroom, Laistenge un Energie touhoopehongje.
N Woater-Modäl
thumb|right|200px|Dät Woatermodäl: Een Druppe fon ne groote Hööchte moaket eensälge Gat as twoo Druppen fon ju hoolwe Hööchte. Wan Woater loange ap n Steen faalt, dan kumt ap ju Steede ne litje Kuule in dän Steen. Nu is dät je so, dät wie Woater gans fäin meete konnen, dan ne Druppe Woater is altied glieke groot. Do Druppen konnen wie t.B. moakje truch n Ommer mäd n Skoank-Nib ap de Siede tou hoolden. Un je moor Druppen faale - t.B. truch n braader Nib - je gratter dät Gat wäd. N Woaterstroom fon 10 Druppen pro Sekunde moaket in n Jier n tjoonmoal djapper Gat as n Woaterstroom fon 1 Druppe pro Sekunde.
Man wan dät Woater fon gans hooch faalt, dan is ju Uutwierkenge fuul gratter as wan dät läiger häär kumt. Angenuumen dät ne Druppe fon 10 Meeter hooch faalt, dan wäd ju litje Kuule 10 moal gratter as wan ju fon 1 Meeter Hööchte faalen däd.
Kuut gekweeden: ju Uutwierkenge - ju "Laistenge" fon dät Woater is proportionoal mäd ju Hööchte X dän Stroom. Af uurs gekweeden: een Druppe pro Sekunde fon 10 Meeter Hööchte moaket in ne bestimde Tied juust sun djoop Gat as twoo Druppen Woater pro Sekunde fon 5 Meeter Hööchte.
Ju Totoal-Uutwierkenge - ju Energie - fon dät Woater honget uk noch ou fon ju Tied: in 10 X sofuul Tied wäd dät Gat uk 10 X so groot. Ju Grööte fon dät eendgultich äntsteene Gat is dan proportionoal mäd ju Energie, afwäil mäd Hööchte X Stroom X Tied.
Uursättenge ätter dät elektriske Modäl
Elektriske Stroom konnen wie uk meete in altied glieke "Druppen", man do heete dan "Elektrone". Wie konnen dän Stroom also uutdrukke in Elektrone, man deeruum dät do Elektrone so littek sunt, ferweende wie ju Eenheid Ampêre, dät is 6.250.000.000.000.000.000 Elektrone pro Sekunde!
Un juustgliek as bie do Woaterdruppen ju Hööchte, is dät bie ju Elektrizität ju "Sponnenge", ju uk Ienfloud ap ju Laistenge häd. Ju Sponnenge drukke wie uut in Volt, wiel wie foar ju elektriske Laistenge ju Eenhaid Watt hääbe. Deerbie is 1 Watt = 1 Volt X 1 Ampêre. N Autolaampe foar 6 V ju der 10 Ampêre "lukt", ju ferbruukt also 6 x 10 = 60 Watt (W). Duusend Watt hat n Kilowatt (kW).
Wät ju Laistenge betjut, konnen wie düütelk sjo bie do Gloilaampen: ne Laampe fon jusälge Soarte mäd twäie sofuul Watts rakt twäie sofuul Lucht. Man wät wie betoalje skällen, honget eendgultich ou fon wo loange wie ju Laampe ienskalted häiwed hääbe, also fon ju ferbruukte Energie. Bruuke wie ne Laampe fon 100 Watt 10 Uuren loang, dan ferbrukt ju in ju Tied 100 X 10 = 1000 Watt-Uuren, afwäil 1 kiloWatt-Uure (kWh).
Effekt (fysik) Võimsus Effekt
Sunnebloume (Helianthus)
thumb|right|280px|Sunnebloume (Helianthus annuus)
Ju Sunnebloume (Helianthus annuus, dt. Sonnenblume) stamt uut Amerikoa. Annuumen wäd dät ju deer al uum 1000 foar Kristus domestizierd wuude. Francisco Pizarro beoboachtede Inkas, do ju Sunnebloume as Oubielde fon hieren God fereerden. Oubieldengen as uk Säide fon ju Sunnebloume wuuden 1530 fon spoaniske Seefoardere uut Amerikoa in ju oolde Waareld broacht. Deer wuude ju toueerst as Sierplonte anbaud.
Tantal
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Tantal (Symbol Ta, Oardnengstoal 73) is n chemisk Element, gnauer kweeden, n Uurgongsmetall. Dät kumt säilden foar un is n duktil, glansjend un graphit-gries Materioal.
I
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät I is die njuugende Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät H un foar dät J. Äntstoundenge:
Jura
Jura sunt ferskeedene Gesätse fon formelle Räägele in ju Gemeenskup do ju Ferhooldenge twiske dän Moanske un ju Regierenge räägelt. Ju beskrift do Fräigaide fon do Moanskene, un wät do Moanskene moakje konnen, wät jo mouten un duuren. "Jura" is ne Sammelnoome foar alles wät heert tou ju Ferhooldenge fon do Ljuude mädnunner, in ne Zivilitation wier dät Foulk woont un beskrieuwen in Gjuchttäksten. Jura is nit altied foar aal Lounde un Foulkere juust gliek.
Karmswuttel (Acorus)
Die Karmswuttel (Acorus) wäd uk wäil moal ankieked foar Stoarksbrood (Claviceps purpurea), wäil weegen ju Frucht, wan ju swot wuuden is.
Moaiholtene Floitepiepe
Ju Häärstaalenge fon Moaiholtene Floitepiepen wude uk in jungere Tied wier an Bäidene fääreroat. Oafter wäd deerbie dät Läid Siep, Sap, Siepke soangen.
Floitepiepen mäd liekhaftige Funktsjoonswiesen rakt dät uk uurswain, deelwiese sunt do dan uut Reeit, af uurswät.
Superstroatsproake
Ne Superstroatsproake is ne Sproake ju ne uur Sproake (ju Substroatsproake) in n bestimd Gestrich fertroangen häd: Dät Ängelske is in n Paat fon Änglound ju Superstroatsproake fon dät Keltiske. In Amerikoa is dät Ängelske deerjuun ju Superstroatsproake fon Indioanersproaken.
Biewielen wäd uk dän kuutere Uutdruk Superstroat bruukt.
Stratum (linguistics)
Strukelje
Strukelje af Struukelje (Düütsk Strücklingen af Saterland-Strücklingen) is n Säspeltäärp un fröiere Meente in dät Noude fon Seelterlound. Dät Täärp lait wäästelk ju Seelter Äi un suudelk fon dän Uutändjer Kanoal. In dät Middeloaler stuud ju Säärke in ju Buurskup Uutände, ju also fielicht aller is. Fääre heere deertou do Buurskuppe Baalenje, Bieuwelte, Strukelje-Wääst, Wietsound, Ubbehusen un Klaaster.
Geskichte
Fon 1933 bit 30. 11. 1948 heerde Strukelje tou ju Meente Bäärsel. Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuuden Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet.
Skoule
- foulged -
Kultuur
thumb|right|220px|Ju Säärke in Strukelje thumb|right|220px|Ju oolde Strukeljer Säärke thumb|right|220px|Dät oolde Strukeljer Meentehus thumb|right|220px|Strukelje uum 1932
Oboe
200px|right|Oboe Ju Oboe (fon Frantsöösk: hautbois „hooch / luut Holt“) is een Holtbloas-Instrumänt mäd Dubbelreeitblääd. Dät rakt deer ferskeedene Bauwiesen fon.
L
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen
Dät L is die tweelfte Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät K un foar dät M. Äntstoundenge:
Orchester
thumb|right|250px|Blees-Orchester in [[Eindhoven]] As Orchester (fon Ooldgriechisk ὀρχήστρα / orchēstra ‚Donssteede‘, aan hoolich runden Ploats foar dän Been in't griechiske Tjooter) beteekend me aan gratteren instrumäntoalen Musik-Koppel, deer oane wäkke Stämmen moorere Moale besät sunt. Ferskeedene bekoande Oarden fon Orchestere sunt t.B. Sinfonie-Orchester, dät Koomere-Orchester, ju Big Band...
J
thumb|100px|Normoal un kursiv skrieuwen Dät J (spreeken Jot) is die tjaande Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät I un foar dät K. Dät latienske J is uut dät I äntsteen:
J in ju seelter Sproake
N oolden Seelter kwad: “Dät Jot is foarhärskjend (in uus Sproake)”. Dät belukt sik dan ap do je-Tiedwoude un uk ap do apaate Vokal-Kombinatione jaa, joo, juu uut Ooldfräisk ia, iu.
Oper
thumb|right|250px|In een Opernhuus in Venedig As Oper (fon italieensk opera in musica, „musikoalsk Wierk“) beteekent me sänt 1607 een musikoalske Foarm fon dät Tjooter, deer bie wäd een szenisk-dramatiske Honnelenge truch Musik deerstoald.
K
thumb|100px|right|Normoal un kursiv skrieuwen Dät K is die alfte Boukstäf in dät Latienske Alphabet. Dät kumt ätter dät J un foar dät L.
Seeltersk
Dät Seelterske of, wietenskuppelk, Seelterfräiske is ne fräiske Sproake, ju fon sowät 1500 bit 2500 Moanskene boald wäd in Seelterlound. 1991 wuude ju seelterfräiske Sproake in dät Guinness-Bouk fon Rekorde fon 1991 iendrain as litste Sproakailound fon Europa. Dät Seelterfräiske is dät lääste Uurblieuwsel fon ju aastlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, do Groninger Uumelounde, Aastfräislound, dät Jeverlound un Butjoarlound.
Klassifikation
thumb|left|180px|Dät aastfräiske Sproakgebiet. Do Sproakgränsen basierje sik ap do Ferwaltengsgränsen fon däälich. thumb|Toalkoarte mäd do fröiere un hüütige fräiske Toalgebiete. Bit in dät säkstienste Jierhunnert waas dät Fräiske (Ooldfräisk) ju eepentelke Sproake fon Ferwaltenge un Gjucht in do fräiske Kustenlounde twiske dät Vlie in 't Wääste un ju Weser in 't Aaste. Ätters is ju Sproake in Aast-Fräislound uutstuurwen, man in Seelterlound is ju an 't Lieuwend blieuwen.
Binne ju ooldfräiske Sproake in Aast-Fräislound roate dät two Dialektgruppen, do oamsfräiske Dialekte un do weserfräiske Dialekte. Do oamsfräiske Dialekte wuuden in dän wäästelke Deel fon dät aastfräiske Hoolichailound boald, as uk in do Groninger Uumelounde bit tou ju Lauwers. Do weserfräiske Dialekte wuuden in dän aastelke Deel fon dät aastfräiske Hoolichailound boald, bit in dät Lound Wursten, uursiede fon ju Weser.
Uut dät Ooldfräiske hääbe sik dät Wäästfräiske, dät Seelterfräiske un dät Noudfräiske äntwikkeld. Do bildeden touhoope ju fräiske Sproakgruppe. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt do uutnunner woaksen. Fon do fräiske Dialekte, do noch an 't Lieuwend sunt, is dät hälgeloundske Fräisk dän naiste Früünd tou dät Seelterske. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake.
Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie (Anglofräisk). Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken. Ju seelter Sproake is fon Uursproang Fräisk, man häd platdüütske un hoochdüütske Ienfloude unnergeen. Deerbie sunt ferskeedene Woude in dät Seelterske keemen, do nit originoal Fräisk sunt. Ap ju uur Siede häd dät Seelterske ooldfräiske Woude (as kweede, Soaks) bewoard, do dät uurswain nit moor rakt, as uk grammatiske Besunnerhaide (t.B. Gäise, sjo).
Sproakgebiet
thumb|300px|Ju Antaal fon Seelterskbaalere in ju Meente Seelterlound. Dät Sproakgebiet uumfoatet trjo Täärpe: Strukelje, Roomelse un Skäddel. In ju junge Kolonie Seedelsbierich wäd nit fuul Seeltersk boald. Däälich bildje do fjauer Täärpe un hiere Buurskuppe mädnunner ju Meente Seelterlound mäd n Uurfläche fon 123 km2 un sun 13.000 Ienwoonere. Ieuwenske Seeltersk un Hoochdüütsk behärsket n Deel fon ju seelterske Befoulkenge dät Platdüütske.
Jupiter
right|thumb|Jupiter mäd Schaad fon sien Mounen ([[Hubble Waareldruum-Teleskoop|Hubble-Apnoame)]]
Seeltersk
Spreekerantaal
Uur ju Spreekerantaal rakt et ferskeedene Unnersäikengen un Skättengen. Bie aal do Skättengen lait ju Spreekerantaal twiske do 1500 un 2500 Moanskene.
Jupiter
Die Jupiter (Symbol: ) is die füüfte Planet fon de Sunne, do Planetoiden nit mee gereekend. Hie bruukt ap sin Wai uum de Sunne 12 Jiere un is 5 moal so wied fon de Sunne as wie, un häd 'n alwen-fachen Uumfang fon uus Waareld.
Seeltersk
Spreekerantaal
Ju lääste Unnersäikenge wuude 1995 moaked fon Dieter Stellmacher in dät Saterlandprojekt fon ju Universität Göttingen. Deerbie wuuden 10% fon do Ienwoonere uur hiere Sproakgebruuk ätterfräiged an Hound fon ne Froagebooge mäd 34 Froagen. Fon do 12.100 Ienwoonere wuuden uutnuumen Bäidene unner 14 Jiere, as uk Uutloundere, Uutsiedlere un Personen mäd twäide Woonenge in Seelterlound. So ferbleeuwen 8.334 Persone, so dät 833 Ljuude tou befräigjen wieren. Deerfon koomen 766 (92%) uutfälde Froageboogen. Seeltersk ferstounden dwo 4.058 Ienwoonere (49%), Seeltersk baale konnen 2.250 Persone. Fon do 8.334 Ienwoonere baale also 27% Seeltersk, ap maaste in Roomelse (39,7%). In Skäddel kon 28,9% Seeltersk baale, in Strukelje waas dät 26,2% un in Seedelsbierich 9,6%.
In dät historiske Gebiet Seelterlound lääse do uk nit fräiskbaalende Täärpe Idafeen, Elisabethfeen un Näiskäddel. Disse Täärpe heere Däälich nit tou ju Meente Seelterlound. Idafeen heert tou ju Meente Aastrauderfeen), Elisabethfeen tou ju Meente Bäärsel) un Näiskäddel tou ju Stääd Ait. Do näie Bewoonere fon disse Foantäärpe koomen fon Anfang an uut Ooldenbuurich of Aastfräislound un do kuuden neen Fräisk baale. Näiskäddel äntstuude in dät 19. Jierhunnert fon Skäddel uut, man so as uk in dät Foantäärp Seedelsbierich waas ju Antaal fräisk baalende Ienwoonere littik. Tou dät Eende fon dät 19. Jierhunnert tälde Paul Kollmann in Näiskäddel noch 59 fräiskbaalende Ienwoonere (12,7%).
1. Biespilsatse ap Skäddeler Seeltersk
''Ju Muur fon mien Naaberljüüde fon ju Hachte in't Nouden, do aaltied mäd ju Saise Gäärs faar hiere Haangste mjo, häd aan Lüünich blouked, die knulääst in dät froaie Fuugelhuus jieuwenske hier aain Huus Aaiere laid häd un bolde litsje Suukene häbe skuul. Mongs soacht hie Fodder un bikket litsje Miegelken un uurswät uut ju Äide bääte dän Staal, eer hie wier tourääch ätter't Fuugelhuus wäifljucht. Sieuwends (/Seeuwends) staant deer aaltied aan fraamden Mon, die uurs niks mäi as dän Fuugel tou bekieken. Wildääge kumt hie uut dät Bopperlound.''
2. Biespilsatse ap Roomelster Seeltersk (uk: Roomelsk)
''Ju Muur fon mien Noaberljuude fon ju Hööchte in't Nouden, do aaltied mäd ju Saise Gäärs foar hiere Hoangste mjo, häd een Lüüntje blouked, dät knulääst in dät froaie Fuugelhuus ieuwenske hier oain Huus Oaiere laid häd un bolde litje Suukene häbe skuul. Mongs soacht dät Fodder un bikket litje Miegelken un uurswät uut ju Äide bääte dän Staal, eer dät wier tourääch ätter't Fuugelhuus waifljucht. Säiwends stoant deer aaltied aan froamden Mon, die uurs niks mai as dän Fuugel tou bekieken. Wildääge kumt hie uut dät Bupperlound.''
Suugerke (Lamium album)
thumb|240px|Suugerke (Lamium album)
Seeltersk
3. Biespilsatse ap Struukeljer Seeltersk
''Ju Mour fon mien Naaberljuudene fon ju Hööchte in't Nudden, do aaltied mäd ju Soise Gäärs faar hiere Haangste (/Hangste) mjo, häd een Lüüntje blouked, dät knulääst in dät froaie Fuugelhuus ieuwenske hier aain Huus Aaiere laid häd un bolde litje Suukene häbe skuul. Mongs soacht dät Fodder un bikket litje Miechhäimken un ourswät uut ju Idde bääfte dän Staal, eer dät wier tourääch ätter't Fuugelhuus waifljucht. Säiwends staant deer aaltied aan fraamden Mon, die uurs niks mai as dän Fuugel tou bekieken. Wildääge kumt hie uut dät Bupperlound.''
1. Individuelle Uutsproakevarianten
Et rakt "mä" un "mär" foar "mäd", "Dääsk" foar "Disk"; sukke Seeken sunt so säilden tou heeren, dät me fon idividuelle (idiolektoale) Uutsproakevarianten uutgunge kon.
2. Dialektmiskenge
Toun Biespil, wan do Oolden fon ainewäl uut ferskeedene Täärpe kuume, kon dät licht weese, dät ju Person een oaine, individuelle Dialektmiskenge boalt.
4. Oold / näi
Oold un näi spielt uk een groote Rulle in Luudferskuuwengen, do juust tou düsse Tied in dän Gong sunt, un do fon wäkke Ljuude meemoaked wuden sunt un fon wäkke noch nit:
5. Idividuelle Ferskiele in dän Sproakuutbau
In dän Sproakuutbau kumt dät tou masse Lienuursättengen un besunners uk Fäkwoud-Uurnoamen: Juust hier in ju Seelterske Wikipedia, ju sunner Sproakuutbau nit weese kon, rakt dät deerfoar masse Biespile. Hier sunt dät t.B.:
6. Moor af minner stäärke Ienfloude uut Kontaktsproaken
Wäkke platdüütske Ienfloude rakt dät allerweegense in dät Seelterske: So wäd insteede fon "mädeenuur" maasttieds "mädnunner" kweeden, wät uk wäil fon aan platdüütsken Ienfloud kumt, un "mädeenuur" wäd oafter as aiske ooldwaareldsk apfoated, daach kweede dät wäkke. Man dät rakt uk Seelter, do läip stäärke platdüütske af düütske Ienfloude häbe: "kien" insteede fon "naan" / "neen"; indäid uk "maake" / "moake" insteede fon "maakje" / "moakje". Sowät foatje noch masse Seelter as ferkierd ap, man daach wät dät kweeden.
Geskichte
Ap dät aastfräiske Hoolichailound wuude in dät 16. Jierhunnert minner Fräisk boald, insteede deerfon boalden do Ljuude deer immer moor Platdüütsk. Weegen ju isolierde Loage un ne bestimde Oainständegaid waas die platdüütsken Ienfloud in Seelterlound gjucht littik. Bit in dät 19. Jierhunnert waas dät Seelterlound n Soundinsel midde in oafte uunbegungboare hooge Foane, me kuude bloot mäd n Skip uur ju Seelter Äi in Seelterlound kuume. Uum 1900 wuude ju Buuräi ap do kultivierde hooge Foane gans wichtich. Truch näie Sträiten un n Iersenboan kreech dät Seelterlound fääste Ferbiendengen mäd ju 'Buutewaareld'. Uum 1945 waas ju Loage fon ju Sproake in do oolde Käädentäärpe noch so stäärk, dät ferskeedene Fluchtlinge uut Aast-Düütsklound sloank Seeltersk baalen leerden. Ätters geenen fuul Seelter Oolden deertou uur, hiere Bäidene ap Hoochdüütsk aptouluuken. Do lääste Jiertjaande koom deerap ne Reaktion un wäd uk n Bitje Seeltersk an do Skoulen roat. Ne Seeke ju foar bee Sieden fuul Ärfoulch rakt, läite do seelter Uuren fon allere Ljuude in Bäidenstuune. Uk kuume hier un deer seelter Beteekengen ap Huuse un sunt nu do seelter Täärpnoomen uk ap do Skilde anroat. Dät is foar n grooten Deel bewierked fon dän Seelter Buund. In't Jier 1990 wuude ju seelterfräiske Sproake apnuumen in't Guinness Book of Records as litste Toalailound fon Europa.
Al in dän Begin fon dät 20. Jierhunnert kwieden ferskeedene Ljuude, dät ju seelterfräiske Sproake uutstierwe wüül. Ju absolute Baalertaal is bit tou dät Eende fon dät 20. Jierhunnert relativ konstant bleeuwen, man do Baalere fon dät Seelterfräiske sunt däälich ne Minnerhaid in ju Meente Seelterlound.
Stoatus
thumb|350px|Twosproakige Täärpnoomen, hier dät Täärpskild fon Skäddel an ju Noudsiede fon dät Täärp.
Anärkannenge
Ju seelter Sproake stoant siet 1999 unner Skuts fon ju Europäiske Charta fon do Regionoal- un Minnerhaidssproaken. In dät Seelterlound is ju Sproake uk as Amtsproake toulät. Do fjauer Täärpe in Seelterlound hääbe twosproakige Täärpnoomen.
Ju ISO/DIS-639-3-Kode is stq.
Literatuur
In do 1950er Jiere fangt ju Geskichte fon ju seelterfräiske Literatuur eerst gjucht oun. Dät Lesebouk foar Seelterlound waas ne Riege fon seelter Saitengstukke, do fon 1953 bit tou 1965 in dän 'General Anzeiger' publiziert wuuden sunt. As dät Lesebouk foar Seelterlound apheerde, fängen Hermann Janssen un Pyt Kramer oun mäd "Seelter Trjoue, Tidschrift foar alle Seelter". Dät fäng oun in n Suumer 1966 un die soogende un lääste Jiergong koom 1972. In dät Lesebouk un in Seelter Trjoue sunt ferskeedene literariske Seeken publiziert wuuden. Hermann Janssen skreeuw uk foar dät Lesebouk un häd 1964 "Dät Ooldenhuus" uutroat. Marron C. Fort häd in 1985 un 1990 two Bouke mäd Täkstsamlengen uutroat, in dät Jier 2000 ärskeen sien seelter Uursättenge fon dät Näie Tästamänt un do Psoolme. Margaretha Grosser is een fon do maast produktive Autorinnen in ju seelter Sproake, ju häd Fertälstere un Dööntjene skreeuwen in do Saitengen, un ferskeedene bekoande Bäidensbouke, so as Die litje Prins (2009) un Tuusterpäiter (2010) uursät.
Medien
Ju Ems-Vechte-Welle häd älke two Wieke fon 11:00 bit 13:00 ne Seendenge uut Seelterlound ap Seeltersk un Plat. In Internet skrift ju Näissiede www.stuuns.com ap Seelterfräisk. In dän "General-Anzeiger" fon Rhauderfehn un ju "Nordwest-Zeitung" fon Ooldenbuurich ärskiene räägelmäitich Artikkele uur dät Seelterfräisk of ap Seeltersk.
Säärke
Toumindest eenmoal in do two Jiere wäd in ju roomske Säärke ne Misse ap Seelter ouheelden. Dät Näie Testament (un do Psoolme) is fon Marron Fort uursät ap Seelterfräisk.
Skrieuwwiese
thumb|300px|Dät Ietlokoal 'Seelter Äi' in Skäddel. Ne offizielle Gjuchtskrieuwenge foar dät Seelterske rakt et noch nit.
Dät Seelterske is in dän Loop fon do Jiere ap gans ferskeedene Wiesen skrieuwen wuuden. Do Sproakgeleerden hääbe in dät 19. Jierhunnert bit tou do 1950er Jiere moor of minner phonetiske Skrieuwwiesen bruukt. Deerfon waas Julius Bröring sien Wierk ap maaste bekoand in Seelterlound. Deerap basierde sik dan uk Gesina Lechte-Siemer, as ju in do trüütiger Jiere mäd seelter Gedichte ounfäng, wierbie ju oawers aal do Lienjen un Teekene wäägeläite moaste, deeruum dät do sik foar n praktisken Druk nit oainden.
As dan in do füüftiger Jiere foarallen fon Hermann Janssen näi ounfangd wuude mäd dät Lesebouk foar Seelterlound, wieren Ienfloude fon ju hoochdüütske un ju ängelske Skrieuwwiese deeroun. Al ap ju eerste Siede fon dät Lesebouk foar Seelterlound (Aproup) stuuden Woude as 'brought', 'ienfiehrd', 'utschniede'. Leeter geen dät n bitje wäch, oawers do loange Luude wuuden in dät Lesebouk foar Seelterlound noch nit konsequent skrieuwen.