cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wangeroogisk
Tälwoud
Bie do eerste tjo Toalen is dät Geslächt wichtich. Juust as ap Seeltersk rakt et monnelke Tälwoude so as än (aan), twein (twäin) un three (träi), foar wieuwelke of neutroale Substantive wädt ään (een), twoo (two) un thriuu (tjo) bruukt.
Do Oardengstoale ap Wangeroogisk sunt:
Tiedwoud
Et rakt two Infinitivgruppen:
Hier unner stounde do Tiedwoude 'heer' (here) un 'kumme' (kume).
Hälptiedwoude
Ju Objektfoarm fon’t Personalpronomen mäd do Hälptiedwoude wize (wese), wêr (wäide), wul (wolle) un sil (skälle):
N wangeroogisken Text
Äskenbriddel_Saunsiddel
Uursättenge ap Seeltersk
Ääskenbrödel Soundsiddel*
. *) N Woud siddel is uurs in dät Wangeroogiske nit fuunen, man dät läit toanke an dät wäästfräiske silje 'sieuwje'. Man fielicht is Saunsiddel oulat fon dät frantsööske Woud Cendrillon foar ju äärme Fauene. . **) Dät oolde seelter Woud foar 'Hochtied', wier do Wangerooger eepenbeer Dronk hieden.
Thuner
thumb|Ne Schilderenge fon Thuner Thuner (Wääst-Fräisk: Tonger) waas n fräisken God. Hie waas die God fon do Natuurkrafte. Dät wääst-fräiske Woud tonger is sin Noome, man kon uk in dät Seelterfräiske uursät wäide mäd 'Grummelschuur'. Foar do Fräisen waas hie aan fon do wichtichste Godde, die Noome Tuunsdai is ätter Tuner (in dät Oold-Fräiske: Thunresdei of Thunersdei, Wääst-Fräisk: Tongersdei) naamd.
Tuhner waas die eensige God die ne Weerreewe hiede. Dät waas n Hoomer, die älke Moal ätter him wieruume keem as hie deermäd smeet.
Kakteen
Do Kakteen (Cactaceae) sunt een Plonten-Familie, ju mäd Uutnoame fon een Oard (Rhipsalis baccifera) fon Natuur uut bloot in Amerikoa foarkumt. Besunners in dät Suude fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa (foaraaln Arizona un Kalifornien juust so as in Deele fon Mexiko rakt dät heele Lounskuppe, do fon Kakteen bestimd wäide. Die Saguraro (Carnegiea gigantea) is aan grooten Boom-Kaktus uut düt Rebät, die Neerenge un Lieuwendsruum foar hunnerde uur Lieuweweesen bjudt. Kakteen konnen litjet as Kruud weese, man uk in Struuk of sogoar Boomfoarm woakse. Pachycereus pringlei is mäd bit tou 19 Meetere Hachte die grootste Kaktus, wilst die litste Kaktus Blossfeldia liliputana bloot ne Truchmäite fon 12 Millimeetere häd. Dät honneld sik toumaast uum sukkulente, stiekelige Plonten, licht tou ferwikseln mäd ferskeedene ooldwaareldske Euphorbien, do so ännelk uutsjo, uk wan jo neen Kakteen sunt. Wäkke Kakteen-Oarde groie däälich uk fuul buute hiere uurspröängelke Heemat. So sunt Oarde uut dän Sleek fon do Fiegenkakteen (Opuntia) uk fuul in ju Middelmeer-Ruumte ferspradt, besunners ju Oard Opuntia ficus-indica, ju tou't Aadenjen fon Kaktus-Fiegen uk fuul fon italieenske Buuren ounbaud wäd. Wäkke Kakteen wäide uk as Drogen bruukt, so t.B. die Meskalin-hoolderge Peyote-Kaktus (Lophophora williamsii), die in dän synkretistisken Kult fon wäkke noud-amerikoanske Indioanere een groote Betjuudenge häd (Native American Church).
Binnere Systematik
Ju Plonten-Familie fon do Kakteen mäd sowät 100 bit 130 Sleeke un 1500 bit 1800 Oarde wäd in fjauer Unnerfamilien apdeeld:
Pavian
läuft bei dir dickerchen
Esbjerg
Esbjerg is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 71.579 Ienwoonere.
Šiprage
Šiprage (Шипраге) is ju stêd  in Bosnien un Herzegowina,  ap  Suudaast-Europa. Šiprage häd 788 Ienwoonere (2013).
Seelterfräiske Wikipedia
thumb|150px|Logo fon ju seelterfräiske Wikipedia Ju seelterfräiske Wikipedia begon Anfang 2007. Apstuuns rakt et  Sieden ap Seeltersk.
Lama
Die Uutdruk Lama häd moorere Betjuudengen:
Buppedät rakt dät:
Syntax af Satsleere
Unner Syntax ferstoant me in de Grammatik ju Satsleere.
Abstrakter ferstoant me deerunner in de Sproakphilosophie siet Charles William Morris do bloot formoale Ferbeende twiske (sproakelke) Teekene of ju Leere (ju Theorie) deerfon.
Etymologisk lat sik dät Woud uut dät Griechiske Woud σύνταξις [] (σύν: touhoope; ταξις: Oardenge) ou, wierfon ju Woudbetjuudenge - unnerskeedelk - mäd Touhoope-Oardenge of Touhoopestaalenge anroat wäd.
Kustenkanoal
thumb|300px|Kustenkanoal in Ooldenbuurich thumb|300px|Eedferleeding an dän Kustenkanoal bie Kampe thumb|300px|right|"Oldenburger Moor-Dampfer" bie dän Bau fon dän Kustenkanoal bie Kampe Die Kustenkanoal is n 70 Kilometer loangen Woaterwai. Die aast-wääst Woaterwai is wichtich foar Skipsferkier twiske ju Oamse un ju Weser. In two Slüüsen, een in Ooldenbuurich un een in Dörpen, konnen do Skiepe do unnerskeedelke Woaterstande in Hunte, Kanoal un Oamse uurwinne.
Siet 1974 bieldet die Kustenkanoal ju suudelke Gränse fon dät Seelterlound. Deerfoar heerde Näiskäddel, suudelk fon dän Kustenkanoal, uk noch tou dät Seelterlound. Ätter dät Aasten wai ferbiendet die Kanoal dät Seelterlound mäd Ooldenbuurich un ju Weser. Wan dät Hoochwoater in ju Seelter Äi, Söiste of Vehne rakt, kon dät Woater ätter dän Kanoal waileedet wäide.
Ieuwenske dän Kanoal lopt de Kustenkanoalwai B401. Die Kanoal is baud twiske 1922 un 1935.
Bedrieuwe
An dän Kustenkanoal bie Seedelsbierich wäd stuuns ju sonaamde c-Port apgjucht, n Industriepark un Hoawen foar ju Region Ooldenbuurger Munsterlound. Där hääbe sik al moorere Bedrieuwe aansiedelt.
Jimmy Wales
thumb|right|200px|Jimmy Wales Jimmy Donal „Jimbo“ Wales (* 7. August 1966 in Huntsville, Alabama) is aan US-amerikoansken Internet-Unnerniemer, die foaraaln as aan fon do Begruundere fon Wikipedia bekoand wuuden is. Hie is aas Suun fon n Koopmon un ne Koasterske groot wuuden un besoachte een Privoatskoule, ju al in 1979 uur n Computer ferföigede. Uk hiede hie sik al as Bäiden foar Enzyklopädien interessierd. In 2000 begon hie mäd dät Foarlooper-Projekt Nupedia, in 2001 is dan Wikipedia ounfangd.
Johannes Vermeer
thumb|250px|right|Ju Fauene mäd de Molkkanne thumb|250px|Panorama fon Delft 1661 thumb|250px|right|Dät Wucht mäd do Poarlen Oorringe Johannes Vermeer (dööped Delft, dän 31. Oktober 1632 - deer begreeuwen dän 15. Dezember 1675) is aan fon do bekoandste Niederloundske Kunstlere uut dät Goulden Tiedoaler fon do Niederlounde. Hie wuud in dät 19. Jierhunnert ju Sphinx von Delft naamd, deeruum dät sun Bitjen uut Lieuwend bekoand waas. Vermeer hied buutendät ne Foarljoowe foar tiedloose, sljuchte Momente. Hie blift weegen sien nit ättertoumoakjende Faawen un dän ferblufjende Luchtienhoold räätselhaft.
Vermeers Skilleroatsjen, maast Genrebielden un n poor Historiemoaleräie, Allegorien un Stäädbielden, teekenje sik uut truch ne subtile Ferweendenge fon Faawen un ne perfekte Komposition. Hie ferwoande bietiede djuure Pigmente un hied ljoust Skoanelkenblau un Loodtin-jeel.
Baltrum
Baltrum häd n litjen Lufthoawen. Autos duurwe ap dät Ailound nit fiere. Fon 1949 bit 1985 hied Baltrum ne litje Iersenboan foar dän Frachtverkier.
Randers
Randers is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 61.121 Ienwoonere.
Saratow
thumbnail|right|250px|Saratow Saratow is ju grootste Stääd in Ruslound an ju Äi Wolga, mäd ne Fläche fon 394 km2. Ju Stääd häd 837.831 Ienwoonere.
Kolding
Kolding is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 57.540 Ienwoonere.
Jan van Swieten
thumb|right|200px|Generoal van Swieten Jan van Swieten (tou Waareld keemen ap n 28. Moai 1807 in't düütske Mainz, stuurwen ap n 9. September 1888 in Den Haag) waas n niederloundsken Militär, Politiker un Publizist. Besunners bekoand is hie foar sien Iensätte in do kolonioale Kriege, do do Niederlounde in Niederloundsk-Indien (däälich: Indonesien) uutkamped hääbe, foaraaln uumdät van Swieten 1873 un 1874 dän Bupperbefeel in'n Kriech juun't Sultanoat Aceh hiede.
Lama (Kamäil)
Dät Lama (Lama glama) is een Oard fon do Kamäile (Camelidae), nieper fon do Näiwaareld-Kamäile (Lamini), uut Suud-Amerikoa. Dät is n Huusdiert un stommet fon't wüülde Guanako ou. Dät rakt archäologiske Indizien, dät dät Lama in't Hoochlound fon Peru al foar fieuwduusend Jiere as Huusdiert heelden wuuden is. Al loange eer do Europäere koomen, hääbe do Indioanere in do Anden dät Lama as Last-Diert bruukt, man jo hääbe uk dät Flask un ju Wulle deerfon ferwäided, uk wan ju Wulle fon't Alpaka as wäidfuller goolt. In dät Inka-Riek wuuden tou ju Tied fon ju spoanske Ärooberenge wäil bit tou tjoon Millionen Lamas heelden. As do Europäere koomen, wuuden Skäipe un Hoangste ienfierd, do do unnerskeedelke Funktionen fon't Lama uurnieme kuuden. Deeruum geen die Bestound fermoudelk in do touken hunnerd Jiere ätter ju Ärooberenge uum 90 % tourääch. Daach wäide Lamas bit däälich noch in oulaine Regionen fon do Anden as Lastdiert bruukt, uk foar Flask un Wulle wäd dät noch tuchted. Dät rakt sogoar intwiske n poor Buuren in uur Deele fon ju Waareld, biespilswiese in Europa, do Lamas tuchtje.
Bosnien un Herzegowina
Bosnien un Herzegowina sunt touhoope een Lound ap dät Balkan-Hoolichailound (Suudaast-Europa). Ju Haudstääd is Sarajevo. Die Ministerpräsidänt is hoast Denis Zvizdić (Stound:2016).
Loage
Bosnien un Herzegowina wäide beskat fon:
Befoulkenge, Gloowe un Sproaken
Do Ienwoonere fon dän Stoat naamt me aaltouhoope Bosnier. Monken do Bosniere sunt do as grootste Befoulkengsdeele do muslimiske Bosniaken, do orthodoxe Serben un do katoolske Kroaten.
In dän grootste Deel fon dät Lound boalt me ijekaviske Dialekte, dät heert tou ju štokaviske Dialekt-Gruppe fon dät Serbokroatiske. Ap dät Ijekaviske gruundet sik ju kroatiske, bosniske un montenegriniske Skrift-Sproake. Uk ju Serbiske Skriftsproake gruundet sik ap štokaviske Dialekte.
Bosnisk, Serbisk un Kroatisk sunt as ferskeedene Skrift-Sproaken uk aal tjo Amtssproaken, uk wan jo sik so äänelk sunt un sik ap jusälge Dialekt-Gruppe gruundje. Besunners wichtich is dät, uumdät ju Serbiske Skriftsproake in Kyrilliske Skrift, ju Bosniske un ju Kroatiske oaber in Latienske Skrift skrieuwen wäide.
Fääre rakt dät in Bosnien un Herzegowina Roma, do baale Romani; buppedät Sephardiske Juden, do Sephardisk baale, wät nai bie dät Spoanske stoant. Man düsse bee Minnerhaide moakje touhoope minner as een Prosänt fon ju heele Befoulkenge uut.
Apdeelenge
Sänt dän Dayton-Ferdraach, die in 1995 dän Bosnienkriech be'eendigede, deelt sik die Stoat Bosnien un Herzegowina in twäin, uum niep tou weesen, träi Ferwaltengs-Rebätte: ju Föderation Bosnien un Herzegowina (Federacija Bosne i Hercegovine) un ju Serbiske Republik, buppedät ju Stääd Brčko, ju as besunneren Distrikt do bee touhoope, also faktisk direkt dän Säntroal-Stoat unnerstoant.
Hier is ju Apdeelenge ap een Koarte tou sjoon. Ju Föderation Bosnien un Herzegowina is in blau, ju Republika Srpska in rood un die Brčko-Distrikt in jeel deerstoald. Unnerskeedelke Faawtoone reeke ferskeedene Kantone wier: left|300px|Federacija Bosne i Hercegovine: blau; Republika Srpska: rood; Brčko: jeel.
Lesula
Ju Lesula (Cercopithecus lomanensis) is n Oape, die in ju Demokratiske Republik Kongo tou fienden is.
Ailound
Moorere Ailounde in ruumelke Naite konnen n Ailoundkoppel foarmje. Touhoope mäd do deertwiskelääsende Woatere wäide jo uk as Archipel beteekent. Fon do 193 fon do Fereende Nasjoone anärkoande souveräne Stoaten fon ju Waareld sunt 47, also sowät aan Fjoodendeel, Ailoundstoaten.
Barack Obama
thumb|right|200px|Obama uut 2012 Barack Hussein Obama II [bəˈɹɑːk hʊˈseɪn oʊˈbɑːmə] (* 4. August 1961 in Honolulu, Hawaii) is aan US-amerikoansken Politiker fon ju Demokroatiske Paatäi. Hie waas fon 2009 bit 2017 tou die fjauerunfjautichste Präsident fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa un die eerste Swotte, die in düt Boantje kädden wuuden is. Sin Foargunger waas George W. Bush, sin Ätterfoulger Donald Trump, bee Republikoanere. Sin burgerelken Beroup is Affekoat, hie häd sik deerbie ap US-Ferfoatengsgjucht spesjoalisierd.
Langeooch
Langeooch is aan fon do aastfräiske Ailounde un ne Meente in dän Loundkring Wittmund. Dät läit aastelk Baltrum un wäästelk Spiekerooch.
Ap Langeooch stounde two Säärken. Autos duurwe ap dät Ailound nit fiere. Langeooch häd ne Iersenboan un n litjen Lufthoawen.
Ferbiendengen ätter buuten
thumb|left|300px|Blick ap Langeoog uut dät Wääste
Fjooden Koalitsjoonskriech
thumb|right|250px|Napoleon marskierd in Berlin ien, [[27. Oktober 1806]] Die fjoode Koalitsjoonskriech uk trääden Napoleoonsken Kriech of Fäildtoach juun Prüüsen, waas aan Kriech in do Jiere 1806 un 1807, wier oane dät eerste frantsööske Kaiserriek un sien Ferbuundede ap'e eene Siede un ap'e uur Siede foaraaln dät ruske Kaiserriek touhoope mäd Prüüsen stuuden. Die oolde prüüske Stoat briek in ju Dubbelslacht fon Jena un Auerstedt in'n Oktober 1806 touhoope. Die Hoaf fluchtede ätter Aastprüüsen. Ju Haud-Last fon dän Kriech liech nu bie Ruslound. Ätterdät Napoleon do Prüüsen un Russen in ju Slacht bie Friedland äntskeedend slo kuude, be'eendede die Free fon Tilsit dän Kriech. Prüüsen ferloos deerbie bienaist n Haaldeel fon sien Flakte, moaste hooge Wiergoudmoakenge betoalje un ferloos fuul fon sien Betjuudenge. Deerjuun stuude Napoleon ap n Hööchtepunkt fon sien Moacht.
Fuurke
thumb|right|200px|Ne aasteuropäiske Buurske mäd ne Hoofuurke Ju Fuurke is ne Oard Reewe, ju foaraaln in'e Buuräi bruukt wäd. Ju teekent sik truch aan loangen Steel un moorere Tinden uut. Me kon deermäd wät nieme truch rounsteeten, un bit tou n bestimden Groad kon me deer uk mäd skupje, wät fonsäärm je beeter gungt, je moor Tinden ju häd un je tichter do sitte. Dät rakt näämelk ferskeedene Fuurken, t.B. Hoofuurken mäd tjo, säildener uk two Tinden un Mjuksfuurken mäd fjauer Tinden. Buppedät rakt dät Eedfuurken (do heete uk Prikken of Sätfuurken) juust so as Koksfuurken, do hääbe oafter noch moor. Somäd konnen Fuurken aal ätter hieren Typ bie't Mjoon, Fodderjen, Uutmjuksjen, Eedgreeuwen, Bäiten un masse moor Oarbaide iensät wäide. Die Steel fon ju Fuurke is maasttieds n holtenen un ju Beweerenge is maasttieds uut Metall. Me fermoudet oaber, dät do allerooldste Fuurken, as dät in'e Jungsteentied al Buuräi roate, man noch neen Metallurgie, gans uut Holt wieren. Foarstaale kon me sik ne Takke, ju al fon Natuur uut in two of tjo litjere Takken apdeeld is, do me eenfach bloot ounsnitkje moaste. Uurs ne Muugelkhaid is, dät me dät truch kleeuwen fon ne Takke moakede, äänelk as bie ne holtene Rieuwe, wier dät toumäts bit däälich so is.
Bonobo
Ju Bonobo (Pan paniscus) is n Oape, die in ju Demokratiske Republik Kongo tou fienden is.
Horsens
Horsens is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 54.450 Ienwoonere.
Photographie
thumb|Kamera of Photo-Apparoat thumb|Dät Äntwikkeljen fon ne Photo-Bielde ap ne Ploate Mäd Photographie wäd gewöönelk meend, dät Moakjen fon Oubieldengen truch ne chemiske Ienwierkenge fon dät Lucht ap ne Ploate of Film. Dät Subjekt Photographie kon me skeede in Deelgebiete. Die chemiske Paat beskrift die Film of ju Ploate un ju Äntwikkelenge fon ju Bielde, die optiske Paat beskrift do ferskeedene Deele fon ju Kamera. Die chemiske as uk die optiske Paat sitte in dät Gehüüse fon ju Kamera, ju der ap Bääste beskrieuwen wäide kon as ne litje Kaste of Döise mäd n Gat deeroane.
Kamera (optisken Paat)
N besunner sliept Stuk Glääs foar dät Gat fon ju Kaste is ju Linse. Ju Linse of Objektiv moaket ap de Ploate of dän Film ne litje Oubieldenge fon dät tou photographierjende Objekt. Deerbie is ju so ienstoald, dät dät Lucht juust fokussierd (skäärpstoald) is, ju Bielde also skäärp is. Ju Linse in ne Kamera wierket as n Brillenglääs of Fergratterengsglääs.
Twiske ju Linse un dän Ferslus sit ju Blände, uk dät Diaphragma naamd. Mäd ju Blände kon me ju Luchtstäärke räägelje. Ju is n Ring mad n Gat deeroane un ju Grööte fon dät Gat kon annerd wäide, sodät moor of minner Lucht in ju Kamera oane kuume kon, also ju Beljuchtenge annerd wäd. Ju Photobielde in ne Kamera wäd dan moaked ap ne Ploate of n Film, Ne digitoale Kamera ferwoant insteede deerfon n elektronisken Sensor.
Photoprozess (chemisken Paat)
Dät Moakjen fon ne Swot-wiet-Bielde uumfoatet träi Prozesse:
Bie Faawenbielden wäide uur Stoffe ferwoand. Do Stoffe wiese bloot ne Reaktion ap bestimde Luchtfaawen (rood, gräin of blau) ap. Fääre is die Prinzip dätsälge as bie ne Swot-wiet-Bielde.
Bie digitoale Kameras wäd neen Ploate of neen Film mäd Chemikalien ferwoand, man n Chip die der n Signoal ourakt, wan deer Lucht ap faalt.
Kunstphotographie
Kunstphotographie belukt sik ap Photo-Bielden, do der skaffed wuuden sunt in Uureenstämmenge mäd ju kreative Vision fon dän Photogroaf as Kunstler. Kunstphotographie stoalt sik juunuur Photojournalismus, ju der Bielden fon dät Näis bjut, un Wierwephotographie, ju der foarallen moaked wäd, uum foar Produkte of Tjoonste tou wierwen.
Krätseldoabe
thumb|right|300px|Dän Krätseldoabe, 1952. Där gungt däälich ju B72 loangs thumb|right|300px|Die lääsde Fersäik, ju Klokke tou fiende, 1959 Dän Krätseldoabe wier n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckchenwoold bie Skäddel, där wier nu ju Sträite B72 lapt. Dät raakt där ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkeklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunndert klauen wüülden un do ju Skäddeler däruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät derfon woar is, kon me nit moar uutfiende.
Do Skäddeler hääbe moorere Moale fersäiked, ju Klokke tou fiende, dät lääsde Moal in 1959 bie dän Bau fon ju B72.
YouTube
rechts|rahmenlos YouTube is ne Wäbsteede foar dät kostenfräi Hoochleeden, Deelleeden, Bekiekjen un Deelen fon [Video]filme truch Bruukere. Die Leedespruch fon ju Wäbsiede is Broadcast Yourself (seende sälwen). Die Hoochleeder kon dän Film fersjo mäd Stäkwoude do der ne nit-[hierarchisk]e Klaasifikation muugelk moakje. Ju Siede is apgjucht wuuden in n Februoar 2005 fon träi eemoalige Meeoarbaidere fon PayPal. Ju is däälich Oaindum fon Google Inc.
In n Juli 2006 wuuden sun 65.000 Filme deeges ap disse Steede sät un deeges skuulen uur 100 Millione Filme deeges bekieked wäide Ätter n Artikkel in The Wall Street Journal in n August 2006 stuuden ap ju Wäbsteede domoals 6,1 Milione Videos steen hääbe, mäd ne totoalen Spikerruum fon 45 Terabyte. Die maast bekiekede litje Film is mädnunner al uur 502 Millione Moale bekieked wuuden, nämmelk Justin Bieber - Baby ft. Ludacris.
Wäkke Filme uut Seelterlound
Uk uut Seelterlound rakt dät al ne masse Filme. Hierunner stounde wäkke, man wan me bekieket,wäd me ap noch fuul moor waiwiesed.
Karibik
thumb|right|350px|Ju Karibik Ju Karibik is een Rebät in dän wäästelken tropisken Deel fon dän Atlantsiken Ozean noudelk fon dän Äquator. As Deel fon dän middelamerikoansken Subkontinent bestoant ju uut do Ailounde un Ailoundkoppele in ju Karibiske See un uut ju See deertwiske. An dät Wääster-Eende roaket ju Karibik in dän Gulf fon Mexiko.
Ju Karibik häd hieren Noome fon dät Foulk fon do Kariben, dät do spoanske Ärooberere ap do Litje Antillen foarfuunen hääbe. Deele fon ju Karibik wuuden aleer as Wäästindien beteekent, uumdät do, do ju Karibik fuunen hääbe, toachten, jo wieren ap dän direkten See-Wai ätter Indien. Bit däälich boalt me bie aan Ailondkoppel fon do Wäästindiske Ailounde.
Maiglöckchenwoold
thumb|right|300px|Maiglöckchenwoold un -see, Bielde: Th. Deddens thumb|right|300px| Boaden bie dän Maiglöckchenwoold in ju [[Seelter Äi, 1950]] thumb|right|300px|Dän Krätseldoabe, 1952. Där gungt däälich ju B72 loangs Die Maiglöckchenwoold (düütsk: Maiglöckchenwald) is n Woold wäästelk Skäddel. Diräkt ieuwenske dän Woold läit die Maiglöckchensee. Dän Noome häd die Woold wäil därfon dät deer fröier fuul Moaiklokjes wuuksen.
In dän Woold sunt oarich hooge Soundbierge, ju mäd groote Boome bewuksen sunt. Fröier genen do Skäddeler Bäidene winterdais altied mäd hiere Slee in dän Woold un fierden därmee do Bierge deel.
Krätseldoabe
Dän Krätseldoabe was n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckenwoold, deer wier nu ju Sträite B72 lapt. Dät raakt deer ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkeklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunndert klauen wüülden un ju ju Skäddeler däruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät derfon woar is, kon mon nit moor uutfiende.
Främdenferkier
Dät Gebiet is interessant foar Urloowere un Baodegaste. Där stounde sanitäre Iengjuchtenge. Ieuwenske dän Maiglöckchenwoold un -see is siet 2004 die Skäddeler Ställplaats foar Raisemobile.
Vejle
Vejle is ne Stääd in ju Region Syddanmark. Ju Stääd häd 51.804 Ienwoonere.
Rafael Correa
thumb|180px|Rafael Correa
Rafael Correa (* 6. April 1963 in Guayaquil) is n Politiker. Hie is siet dän 15. Januoar 2007 die 56. Präsident fon ju Buundesrepublik Ecuador.
Maurits Cornelis Escher
thumb|right|Woogeplattentableau ätter ne Bielde fon Escher an dät [[Keramikmuseum Princessehof in Ljouwert.]] Maurits Cornelis Escher (Ljouwert 17. Juni, 1898 - 27. Meerte, 1972) waas n Niederloundsken Kunstmoaler, berüümd weegen sien Holtsnit- en lithografisk Wierk. Themas, do me in sien Wierk oafte mät, sunt:
Biographie
Maurits Cornelis Escher is ap n 17. Juni 1898 gebooren in Ljouwert in dät Huus wier däälich dät Keramikmuseum Princessehof is. Hie waas die jungste Suun fon Ingeniör George Arnold Escher un dän sien twäide Moanske Sarah Gleichman. Hie waas n kroankelk Bäiden. In dät Jier 1903 ferlook ju Huushollenge ätter Arnhem, wier Escher bit sien trettiende Jier Läksen in Holtbeoarbaidenge un Klawierspieljen kreech.
Fon 1912 bit 1918 geen er ätter ju Buppeskoule: wan hie sik deer uk al uutteekende in dät Teekenjen, so kreech er deer fääre man middelmäitige Ziffere. Hie moast ju twäide Klasse uurmoakje un fäl truch foar sien Abituur. Deeruum dät ju Familie do ätter Oosterbeek ferlook, koom Escher deerap in Delft ap ju Haagere Techniske Skoule, wier hie ap Anreegenge fon R. N. Roland Holst ounfäng mäd Holtsnitkjen. As Escher 1919 ätter ju Haachske Skoule foar Architektuur un dekorative Kunst koom foar ne Architektuurstudie, skaltede hie fluks uur ap dekorative Kunst. Hie studierde unner Samuel Jesserun de Mesquita, n Kunstler wier hie Kontakt mäd heelt, bit De Mesquita in n Ounfang 1944 meenuumen wuud fon do Nazis. As Escher 1922 ju nöödige Ärfoarenge wonnen hied in Teekenjen un foarallen in dät Moakjen fon Holtsnitte, do ferliet er ju Skoule.
In do Jiere deerätter geen Escher räägelmäitich ätter Suud-Europa, ätter Spanien un foarallen ätter Italien, wier hie Jetta Umiker kannen leerde. Do bee hilkeden 1924. Do junge Ljuude sätten sik deel in Room un bleeuwen deer bit 1935. Do wuud dät politiske Klimoa unner Mussolini so uunangeneem, dät jo ferlooken ätter Château-d'Oex in de Swaits.
Escher, die der fon de italieenske Londskup beiendrukt waas un deeerfon uk gjucht inspirierd wuude, moate in de Swaits nit jädden weese. Deeruum ferlooken jo two Jiere leeter 1937 ätter Ukkel, n litje Täärp in de Naite fon Brussel. Dan 1940 wieren et do Kriechsuumstände, do him twoangen, fonnäien tou ferluuken, ditmoal ätter Hollound. Dän 20. Februoar 1941 sätte ju Famylje sik deel in Baarn, wier Escher dan bit 1970 woond häd.
Sien Jiere in Baarn wieren do maast produktive: hie moakede deer sien bekoandste Wierke. Bloot 1962, as er sik operierje läite moaste, häd er nit oarbaided. Dan 1970 koom Escher in dät Rosa Spierhuus in Laren, n Heem foar allere Kunstlere. Deer stoorf er dän 27. Meerte 1972.
Wierke
Escher skaffede mädnunner 448 grafiske Oarbaide un uur 2000 Teekengen un Skizzen. Sien Oarbais wäd gewöönelk apdeeld in ju Italieenske Periode, wieroun Realismus mäd Londskuppe uurhound hiede, un ju Mathematiske Periode wieroun Wierhoalenge, räägelmäitige Flächenferdeelenge, Metamorfose un biesunnere perspektiviske Effekte foarhärskeden.
Beträfs ju räägelmäitige Flächenferdeelenge liet Escher sik inspirierje truch dät Mosaik uut ju Mauriske Tied in dät Alhambra.
thumb|Escher in de Palast Eenige gjucht bekoande Stukke fon Escher sunt:
In dän Palast an dät Lange Voorhout in Den Haag is siet dän 16. November 2002 ne permanente Uutstaalenge fon ju Oarbaid fon Escher.
Wolfgang Amadeus Mozart
thumb|right|200px|Mozart uut 1780 Wolfgang Amadeus Mozart - hie sälwen naamde sik maasttieds Wolfgang Amadé Mozart, fulstoundich in't Säärkebouk iendrain as Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (* 27. Januoar 1756 in Salzburg, Fürsterzbistum Salzburg, HRR; † 5. Dezember 1791 in Wien, Erzherzogdum Aastriek, HRR) - waas aan Musiker und Komponist fon ju Wiener Klassik. Hie waas die Suun fon dän wät minner bekoande Komponist Leopold Mozart. Al fon sien Bäidenstied oun waas Wolfgang Amadeus Mozart wied bekoand as musikoalsk "Wunnerbäiden" un häd so een ruumful Lieuwend toubroacht, uk wan hie mäd sien fieuwuntrüütich Jiere nit oold wuuden is. Hie häd een baldoarich groot Wierk bäätelät, dät bit däälich waareldwied populär is un tou ju betjuudenste klassiske Musik heert. Dät uumfoated Opern, Säärken-Musik, Musik foar'n Orchester, Koomer-Musik, Stukke foar't Klavier un uk Läidere, do toumäts uk wät swiensk sunt. Een groote Palette also. In't Köchel-Ferteeknis, een Lieste fon Mozart sien Wierke, stounde 626 nummerierde Wierke oane, un bietou kumt noch een Riege Ätterdreegsele.
Litje Antillen
Do Litje Antillen heere tou do Antillen un sunt een Ailound-Kätte in ju aastelke Karibik. Do gunge fon do Jungfern-Ailounde in't Noude bit ätter ju Kuste fon Venezuela in't Suude. Touhoope mäd do Groote Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde heere jo tou do Wäästindiske Ailounde.
Iendeelenge
Bie ju Iendeelenge is tou beoachtjen, dät sik besunners bie do ängelske Uutdrukke fon "Leeward-" un "Windward Islands" nit aal eenich sunt, wier dät Skeed nu lait. Man in't Heele is dät as foulget:
Angers
Angers is ne Stääd in dät Wääste fon Frankriek.
Anden-Kondor
Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) tält tou ju Foamielje fon do Näiwaareld-Gaiere. Jo lieuwje aal fon Venezuela bit ätter Fjuurlound in do Anden, een hooch Bierichlound, dät sik uur een Loangte fon sowät oachteduusend Kilomeetere loangs ju Wäästkuste fon Suud-Amerikoa lukt. Truch moanskelke Joagd is die Anden-Kondor fuul säildener wuuden, as hie uurspröängelk waas.
Uutsjoon
Monnelke, uutfaawede Anden-Kondore sunt stoatelke, swotte Roowfuugele. Do Hounde-Juuken un Däk-Fuggen sunt ap'e Buppersiede sjuunelk wiet bit säälwerch-wiet. Aan wieten Kroage hääbe do uk, wiertruch sik die noakede, roodelk-bruune Kop fon'n Rump sjuunelk ousät. Aan wulstergen Koum sit buppe ap n Kop. Mäd füüftien Kilogramm sunt dät do loodichste Roow-Fuugele, buppedät kon sien Juuken-Sponwiedte moor as träi Meetere weese, wät uk bloot bie n poor Fuugel-Oarde foarkumt. Wieuwelke Fuugele sunt litjer un oafter baldoarich lichter, man jo hääbe ju sälge Klöär un Teekenge as do Montjene. Juust so as do swotbruun faawede Jungfuugele hääbe do wieuwelke Anden-Kondore naan Koum ap n Kop.
Roskilde
Roskilde is ne Stääd in ju Region Sjælland. Ju Stääd häd 47.828 Ienwoonere.
Herning
Herning is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 46.873 Ienwoonere.
Groote Antillen
thumb|right|350px|Koarte mäd aan Deel fon ju Karibik, do Groote Antillen markierd Do Groote Antillen sunt aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Touhoope mäd do Litje Antillen bilgje jo do Antillen, do mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde aan Deel fon do Wäästindiske Ailounde sunt.
Tou do groote Antillen heere:
Uutändjer Kanoal
thumb|right|250px| Dät Uutändjer Kanoal bie [[Strukelje, gjuchts Strouts Wai, 1980, Bielde: Pyt Kramer]] Dät Uutändjer Kanoal (düütsk: Utender Kanal) wuud 1889 greuuwen as Ferbiendenge twiske ju Seelter Äi bie Uutände un dät Idafeentjer Kanoal (Wäästkanoal) fon Idafeen-Suud. Die Kanoal häd ne Loangte fon 2.376 Meter. Die Bau häd 80.166 Rieksmark koastet.
Ätter ju Tied wuuden där moordere Hälgen in Uutände un an ju Seelter Äi bie Strukelje un Baalenje gruundet. Truch dän Kanoal kuuden do Skippe dan diräkt ätter ju Feentäärpe fiere.
"Dät Utänder Knoal, dät waas fröier Strout, dät is fröier n Sloot weesen, sun Wülgensloot. De Strout, dät waas di Sloot." (Lound un Noomen, Siede 95)
Däälich is dät Ouger fon dät Kanoal mäd Struuke un Ploante bewuksen. Där truch is dät nu ne flugge Natuurloundskup loangs dät Kanoal.
Loangs dät Uutändjer Kanoal lapt die Uutäandjer Dom (Utender Damm). Gjuchts fon die Uutändjer Dom bie dät Täärp is ju näie Siedlenge "Strouts Wai".
Woainjool-Dook
Die Woainjooldook is n Stiernsystem in ju Stiernbielde Hauer mäd n Oustand fon 500 Millionen Luchtjiere.
Arija
Arija is n rockkoppel uut Ruslound. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
Greve Strand
Greve Strand is ne Stääd in ju Region Sjælland. Ju Stääd häd 40.901 Ienwoonere.
Wäästindiske Ailounde
thumb|right|350px|Koarte mäd ju Karibik, do Wäästindiske Ailounde faawich markierd. Do Wäästindiske Ailounde lääse in ju Karibik. Deer heere do Antillen, do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde tou.
Jo heete so, uumdät Christoph Kolumbus bie hiere Apfiendenge toachte, hie waas ap dän Seewai ätter Indien, sunner tou wieten, dät hie dän Kontinent Amerikoa fuunen hiede.
Apdeelenge
Deer foulget een Lieste mäd do wichtichste monken do Wäästindiske Ailounde:
Ozeanien
thumb|Ozeanien lait gjuchtsunner ap ju Waareldkoarte. Ozeanien is dän kollektiven Noome foar ne groot Taal Ailounde in ju Pazifiske Ozean. Maast wäd ju Region etnologisk in tjo groote Ailoundgruppe indeeld:
In ju brattere Perspektiv wäide uk Näi-Seelound, Näi-Guinea un Australien deertou reekened.
Melbourne
Melbourne is ju Haudstääd un grootste Stääd fon dät australiske Buundeslound Victoria. Ätter Sydney is Melbourne ju twäidgrootste Stääd fon Australien.
Baalenjer Kanoal
Loangs dät Kanoal lapt ju Sträite ätter Elisabethfeen. Ap dät Gebiet fon Baalenje bit tou dät Skeed mäd Elisabethfeen is dät Kanoal däälich oarich tichtwuuksen, dät is nit fuul moor as n breeden Sloot. Diräkt in Elisabethfeen is dät Kanoal mäd sun 10 m noch oarich breed. Deer stoant uk fuul Woater in dät Kanoal un dät häd deer ne Ferbiendenge mäd ju Wieke fon dät Foanmuseum, wier do Skiepe fon dät Museum lääse.
Koafje
thumb|right|250px|N Kop Koafje mäd Koafjeboone
Koafje is aan swotbruunen, psychotropen, koffein-hooldergen Dronk, die uut rusterde un määlnde Koafjeboone (dät Säid fon ju Frucht fon ju Koafjeplonte) un heet Woater moaked wäd.
Geskichte
Uur ju Äntdäkkenge fon dän Koafje rakt n oold Dööntje, man wo fuul deerfon weer is, lät sik fonsäärm nit moor in aal do Eenpeldhaide fääststaale: Aan Säägenhöid uut dät Köönichriek Kaffa (däälich: Provinz Kaffa in Äthiopien) skäl fääststoald hääbe, dät sien Säägen, wan jo fon'e Koafjeplonte freeten hääbe, langer woak bleeuwen. In ju Foulge skäl hie sälwen mäd ju Plonte experimentierd hääbe, un Mönke, do deeruur wies wuuden, hääbe dät Sjooden fon dän Dronk ärfuunen.
thumb|left|250px|Buurske mäd n Kuurich ful frisk aadende Koafje-Fruchte in Äthiopien, wier die Koafje uurspröängelk häärkumt Dät jält as täämelk seeker, dät die Koafje wuddelk uut ju däälich äthiopiske Region Kaffa kumt. Fon junner rakt dät al Begjuchte uur Koafje uut dät 9. Jierhunnert (dät is dan oaber tou een Tied, as dät Köönichriek Kaffa noch nit gruunded waas). Fon Äthiopien uut koom die Koafje wäil in't 14. Jierhunnerd ätter Arabien, man rusterd un dronken wuude hie deer uk wäil eerste in ju Midde fon't 15. Jierhunnerd. Ju Hoawenstääd al-Mukha, ju däälich tou dän Jemen heert, waas ädder n wichtigen Honnels-Ploats foar Koafje, deerfon lat sik uk die Uutdruk Mokka-Koafje ou. In't 16. Jierhunnerd wuude die Koafje in dät Safawiden-Riek un in't Osmoanske Riek ferspradt. Man in do islamiske Lounde hiede die Koafje dät uk noch een Tied loang stuur, sik truch tou sätten. As uum 1511 in Mekka do eerste Koafjehuuse äntstuuden, duurde dät nit loange, bit jo wier sleeten wuuden un dät Koafjedrinken unner Stroafe stoald wuude. Uk in Istanbul, wier in 1554 dät eerste Koafjehuus eepende, waas dät fon Begin oun n striedich Themoa. Die Osmoanske Sultoan Murad III. ferbood dän Koafje juun Eende fon't 16. Jierhunnerd, man dät Ferbood wuude foar't eerste nit strom truchsät. Eerste unner Murad IV. wuuden Koafjehuuse deelrieten un Koafjedrinkere ferfoulged, sodät Koafjehuus-Oainere hiere Lokoale as Boartjer-Winkele uutroaten, uum ju Stroafe tou äntgungen. Ferbeeden bleeuw die Koafje in't Osmoanske Riek noch bit in't 19. Jierhunnerd, man truchsät häd hie sik daach.
Oankelde Europäere leerden dän Koafje al wät eer kannen, so as die Augsburger Dokter Leonhard Rauwolf, die in 1573 in ju domoals osmoanske, däälich tou Syrien heerende Stääd Aleppo mäd Koafje fertjoud wuude. Man wuddelk in Moude koom die Koafje in Europa eerste in't 17. Jierhunnerd. In 1673 eepende dät eerste Koafjehuus in Bremen, man een wichtige Stääd foar ju Koafje-Kultuur wuude wät leeter ju Stääd Wien. Dät eerste Wiener Koafjehuus eepende in 1685, two Jiere ätter ju Twäide Turken-Beleegerenge fon Wien (1683). Een Dööntje toufoulge foonten do Wienere bie dät Eende fon ju Beleegerenge een poor Säkke Koafje, man dät stimt so weerskienelk nit. Ieuwenske do Stäädbuurgere häd uk die hooge Oadel ju Koafje-Moude foaroun drieuwen. Die Hoaf fon Ludwig XIV. un Ludwig XV. spielde een baldoarich groote Rulle.
Koafje as Luxusgoud wüülen uurlang masse Ljuude hääbe, uk wan jo tou äärm wieren, uum dät tou betoaljen. Deeruum äntwikkelden sik masse Methoden, uum Apjootsele uut Swotbrood, Äkkele of Moalt tou sjooden, do so äänelk as Koafje smoakeden. Däälich rakt dät deer nit moor fuul fon, uumdät do maaste Ljuude in Europa, do Koafje drinke wollen, dät uk betoalje konnene.
Avril Lavigne
thumb|250px|Avril Lavigne in 2013 thumb|250px|Lavignes Unnerskrift Avril Ramona Lavigne (* 27. September 1984 in Belleville, Ontario) is ne kanadiske Rock- un Pop-Sjunferske, Gitarristin, Songwriterske, Skauspielerske un Designerske, ju bie eenige fon hiere Läidere uk uk Produzentin waas.
It Fryske Gea
thumb|300px|Dät Oerd ap [[Amelound is een fon do Natuurskutsgebiete fon It Fryske Gea.]] It Fryske Gea (Ju Fräiske Loundskup) is n Natuurskutsbuund in ju Provinz Fryslân. Die Buund häd sien Haudsit in Olterterp, juust suudelk fon Drachten, in een fon do Natuurskutsgebiete fon It Fryske Gea.
In dät Jier 2012 hiede dän Buund 28.500 Meeglide. Siel fon It Fryske Gea is dän Natuur, ju Loundskup un et Kultuuräärwe in ju Provinz Fryslân tou skutsjen, ferwalten un behoolden. Die Buund häd moor as 50 ferskeedene Natuurskutsgebiete in ju ganse Provinz Fryslân, do touhoope 20.000 Hektoar groot sunt.
Ap n 22. Februoar 1930 wuude It Fryske Gea apgjuchted. Die Buund kreech fon Foarstandmeeglid Dr. Jacob Botke dän Noomen 'It Fryske Gea'. Dät eerste Natuurskutsgebiet wät fon It Fryske Gea ferwaltet wuude waas dän Lânwar bie Allardseach, suudelk fon Bakkefean. Die Lânwar is nu apnuumen in dät Natuurskutsgebiet it Mandefjild.
Natuurskutsgebiete
Do Natuurskutsgebiete fon It Fryske Gea sunt:
Freerk Wülm IV.
thumb|200px|right|Freerk Wülm IV. Freerk Wülm IV. (düütsk: Friedrich Wilhelm IV. * 15. Oktober 1795 in Berlin; † 2. Januoar 1861 in Potsdam) uut dät Huus Hohenzollern waas fon 1840 bit 1861 Köönich fon't Prüüske Riek. Hie waas die ooldste Suun fon Freerk Wülm III., dän hie ap dän Troon foulgede, un ju Kööniginne Luise. Een besunnere Rulle fäl him tou, as hie wilst ju Düütske Revolutsjoon 1848/1849 ju truch ju Frankfurter Nasjonoalfersammelenge ounbeedene Kaiserkroune ouliende. Daach koom hie tiedwiese do Revolutsjoonääre toumäite, nit uut Uurtjuugenge, sunnern uum sien Riek tou rädjen. As dät wier rauelker waas, kierde hie tourääch tou sien Lienje. Uut suundegaidelke Gruunde roate hie ap n 7. Oktober 1858 ätter 18 Regierengsjiere ju Regentskup oun sin jungere Bruur Wülm ou, die dan ätter Freerk Wülm sin Dood in 1861 uk dän Köönichstitel kreech.
Hoochskruuwer
thumb|right|Hoochskruuwer 1922 thumb|right|N Räddengs-Hoochskruuwer Aan Hoochskruuwer of Helikopter (düütsk: Hubschrauber) is n Luchtfoartjuch, dät in't Lood stoundend wächfljooge un loundje kon, uumdät sik ju Motorkrit ap aan of moorere Rotoren foar Apdrift un Foardrift uurdrächt. Die Rotor of do Rotoren oarbaidje so tou tällen as sik traalende Juuken.
Dät Wort Helikopter, kuut uk Heli, sät sik touhoope uut ne deklinierde Foarm fon ooldgriechisk ἕλιξ hélix „Windenge, Spiroale“ un πτερόν pterón „Juuke“.
Histooriske Äntwikkelenge
Wilst ju Idee foar n Hoochskruuwer wuddelk oold is (al Leonardo da Vinci häd deer ne Teekenge fon moaked) is dät ätter masse ferskeedene Fersäike un Foarskengen eerste in dät twintichste Jierhunnert slumped, funktsjoonierjende Hoochskruuwere tou bauen. Die eerste dokumentierde fräifljoogende Hoochskruuwer, die foar n poor Sekunden fon dän Boudem uumehoochkoom, waas in't Jier 1907 dät sonaamde fljoogende Flitsepee fon Paul Cornu (dät hiede oaber uk al n Motor). Fon 1910 oun äntwikkelde Boris Nikolajewitsch Jurjew dät Konzept fääre un äärfoont ju foar ju Stjuurenge wichtige Tuumelskieuwe. In ju Armee fon Aastriek-Ungarn hieden se juun Eende fon dän eerste Waareldkriech n Hoochskruuwer, wier se bit tou füüftich Meetere mäd hooch koomen. Ju Äntwikkelenge geen oaber ätter't Kriechseende deer nit fääre.
In 1922 hiede Étienne Œhmichen sin Œhmichen N°2 baud, dät waas die eerste wuddelk bruukbeere Hoochskruuwer, wier hie uk moal n Kilometer mäd fljooge un oun ju sälge Steede wier loundje kuude. Deerfoar won hie uk n Pries.
In ju Foulgetied wuuden do Hoochskruuwere immer beeter.
Die düütske Focke-Achgelis Fa 223, die Eende fon do trüütiger Jiere äntwikkeld wuude, waas fon 1941 oun die eerste Hoochskruuwer, die in Serie baud wude, un fermoudelk uk die eerste, die in n Kriech as Räddengs-Hoochskruuwer bruukt wude (n eersten Räddengs-Iensät ap n 6. Meerte 1945).
Foar Räddengs-Iensätte häbe Hoochskruuwere bit däälich ne wichtige Betjuudenge, uumdät jo in'e Lucht stounde blieuwe un in't Lood stoundend loundje un wächfljooge konnen. Jo konnen also bolde allerweegense loundje un wächfljooge, wät foar gewöönelke Fljoogere nit foartoustaalen is, man juust so as düsse konnen jo in'e Luchtlinie uur'e Loundskup fljooge un sunt unner wäkke Ferhooldnisse deeruum gauer in't Kroankenhuus as n Auto.
Uurs n wichtigen Hoochskruuwer, die al tou Begin fon do njugentieunhunnertfjautiger Jiere in Serie häärstoald wuude, waas ju Flettner Fl 282, ju mäd two uurnunnersittende juunloopende Rotoren oarbaidede. Säilden rakt dät düsse Funktsjoonswiese noch däälich.
Juudendum
thumb|200px|right|Die Davidstiern, n modern Symbol foar dät Juudendum Dät Juudendum is die Gloowe fon do Juuden, man uk Seeken as juudske Kultuur un Geskichte heere tou dät Juudendum. Doo Juuden wäide deelwiese nit bloot as religiöse Gruppe, man uk as Foulk blouked. Et rakt ungefeer 13,5 Millione Juuden ap ju Waareld, wierfon ungefeer 6,8 Millione in Israel woonje.
Gloowe
Dät Juudendum is n monotheistisken Gloowe, do Juuden leeuwe also dät et aan God rakt. Dät is uk die ooldste monotheistiske Gloowe. Dät Juudendum waas ju Gruundloage foar do uur twäin monotheistiske Gloowen, dät Kristendum un dän Islam.
Hillige Schriften
Dät hillige Bouk fon do Juuden hat die Tanach, dät is dät Oolde Tästamänt fon do Kristen, bloot mäd ne uur Iendeelenge un Riegenfoulge fon do oankelde Bouke. Deer sunt Deele fon dän Tanach schrieuwen wuuden in dät Aramäiske, man die grootste Deel is ap Hebräisk. Man die Tanach is nit een eenhaidelk Bouk, juu wäd apdeeld in träi Deele, doo sik sälwen wier apdeele:
Juu Tora
thumb|200px|right|Ne Tora-Rulle Juu Tora, Thora af Torah is die eerste un wichtichste Deel fon dän Tanach un bestoant uut doo Bouke fon Mose:
Nevi'im - Doo Propheten
As „Nevi'im“ beteekent me doo Prophetenbouke fon doo Juuden.
Ketuvim – Schriften
thumb|200px|KZ-Buchenwald, wier fuul Gefangene möärend wuuden
Diskriminierenge
thumb|left|Pogrom (Moort) juun Juuden in dät Middeloaler
Juu Diskriminierenge juun Juuden wäd as "Antisemitismus" af gnauer "Antijudaismus" beteekend. Doo Juuden wuuden in juu Geskichte oafte diskriminierd, wät wäil deerfon kumt, dät joo, sänt juu Fernäilenge fon Jerusalem un dän juudsken Stoat in dät 1. Jierhunnert ä.Chr. unner Hadrian, aaltiede as Minnerhaid twiske uur Religionen lieuweden, un Minnerhaide wieren aaltiede n wäilkuumen Offer foar doo, doo n Offer bruuke. In dät Middeloaler häd me oafte fon Sakrileg un uur Ferbreeken boald, un dan koom mongs n Pogrom. Juu Ansicht, doo Juuden hieden Jesus möärend, waas uk n Ienweensel foar Diskriminierenge un Feroachtenge. Die grootste un äiländichsde Moort waas oawers wäil, wät doo Nazis däin hääben: Joo hääbe doo Juuden feroachted un in groote Deele fon Europa bestäälen, ienspeerd, pieniged un innerdoat gans organisierd morded. Twiske 5600000 un 6300000 Juuden wuuden fon doo Nazis organisierd uumebroacht.
Krabbe
Ju Krabbe (Brachyura) sunt Dierte dät ap Kuste fon uus Waareld lieuwje.
Viborg
Viborg is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 37.635 Ienwoonere.
Piroatenpaatäi Düütsklound
thumb|170px|Logo Ju Piratenpartei Deutschland (PIRATEN) is ne politiske Paatäi in Düütsklound. Int Algemeen sätte do Piroaten sik ien foar politiske Transparenz un do 'elektroniske' Burgergjuchte. Ju Paatäi is tou Biespil juun et 'Zugangserschwerungsgesetz' en et spiekerjen fon Internetdoaten. Bie do Düütske Buundesdaiwoalen 2009 kreech ju Paatäi 2,0% fon do Stämmen. Do piroaten sunt fertreeden in do Lounddeege fon Släswiek-Holstein, dät Saarlound un Berlin.
Erich Kästner
thumb|200px|Kästner uut 1961 thumb|200px|Signatur Emil Erich Kästner (maast bloot Erich Kästner naamd, * 23. Februoar 1899 in Dresden; † 29. Juli 1974 in München) waas aan düütsken Skrieuwer. Hie is foarallen bekoand foar sien tiedkritiske Riemsele un sien Bäidensbouke, wier uk oafter Kritik, wan uk snurrich ferpakked, ienwierked is.
Antillen
thumb|right|350px|Ju Karibik, do Antillen ap blaue Bäätergruunde As Antillen beteekent me aan Ailoundkoppel in ju Karibik. Do Antillen bestounde uut do Groote un do Litje Antillen. Touhoope mäd do Bahamas un do Turks- un Caicos-Ailounde bilgje do do Wäästindiske Ailounde.
Me weet nit seküür, wier die Noome fon häärkumt. Wildääge lat hie sik ou fon dät mythiske Ailound Antilia ou, wier een kristelke Meenskup lieuwd hääbe skäl. Ap ju Koarte fon Piri Reis fon 1513 is een Ailound in arabiske Skrift mäd dän Noome beteekend, dät wildääge Kuba deerstaale skäl. Wuddelk lokalisierje lät sik dät Ailound nit, dät skient moor Legende as Realität tou weesen. Ätter uurs een Theorie lat sik die Noome fon Latiensk (of Romoansk "ante" ou, dät "foar" hat, uumdät dät foarleegerde Ailounde sunt.
Muddebierich
Muddebierich (düütsk: Muddeberg) is n Gestrich in dät Suude fon Seedelsbierich. Dät Gebiet lait twiske dät Täärp un dät Kustenkanoal wäästelk ju Näiskäddeler Sträite un aastelk ju Seelter Äi.
Geskichte
Deer wieren fröier mäd Boome un Buske bewuuksene groote Soundhöäwele. N grooten deel fon dän Sound is uum 1925 bie dän Bau fon ju Koloniesträite wächfierd wuuden. Uum 1960 waas deer noch n grooten Soundhöäwel juust ieuwenske ju Naiskäddeler Sträite. Däälich is deer alles wächfiert.
"Wooldheini"
Buppe ap dän Bierich diräkt an ju Näiskäddeler Sträite stuud sowät uum 1960 noch ne oolde holtene Hütte, wier n Eensiedler in huusede. Dän Mon naamden jo aal bloot "Wooldheini" (düütsk: Waldheini). Wier die Mon blieuwen is, is nit bekoand.
Ju Siedlenge
Do eerste Huuse sunt deer wail ätter dän Kriech baud wuuden. In do lääste 20 Jiere häd Muddebierich sik tou ne flugge Siedlenge äntwikkeld. Truch Muddebierich loope do Sträiten "Muddeberg", "Am Muddeberg", "Muddewiese" un "Am Felde".
Do Ienwoonere feranstaltje jierelk in n Suumer n grooten "Muddebierich-Fäästdai" ap hieren Spielplats.
Dampskip
thumb|right|300px|Ne oolde Bielde fon n litjer Dampskip in Sweeden Een Dampskip of n Damper is een Skip, dät mäd een of moorere Dampmaskienen bedrieuwen wäd.
The Beach Boys
The Beach Boys is n rockkoppel uut Fereende Stoaten fon Amerikoa. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
Dampskip
Geskichte
Dät eerste Dampskip waas in 1707 fon dän Hugenotte Denis Papin baud wuden, die deer mäd ap n 24. September 1707 fon Kassel uut ju Fulda deel fuur ätter Hannoversch Münden, wier ju Fulda un ju Werra touhoopefljoote tou ju Weser, wier hie Leedenge, Passagiere un Personoal mee hiede. Fon Münden uut wüül'er fääre ju Weser adeel, man do Mündener Skippere moakeden sien Skip stukken.
Eerste in do 1780er Jiere koom ju Äntwikkelenge so gjucht tougong. Claude François Jouffroy d’Abbans baude in 1783 een Dampskip. Ap n 1. Februoar 1788 lieten sik do US-Amerikoanere Isaac Briggs un William Longstreet dät Dampskip foar't eerste Moal patentierje, Robert Fulton, uk n Amerikoaner, kreech ap n 11. Februoar 1809 n Patent foar ne wirtskuppelk ärfoulchrieke Modifizierenge.
Düsse äddere Dampskiepe hieden maasttieds noch Saile bietou, dät me deer uk mäd sailje kuude, t.B. wan't moal niks moor tou bäiten roate of uur techniske Probleeme aptrieden. Ju Dampmaskiene troalde tou Begin fon düsse Tied noch een Sköifelrääd oun'e Siede fon dän Damper. Eerste fon 1836 sätte sik ju Skipsskruuwe truch, ju die Aastrieker Josef Ressel ärfuunen hiede. Bäiten diede me loange Tied bie ferskeedene Modelle mit Holt, Koole of Briketts, wierbie ju Steenkoole loange Tied ju wichtichste Fjuurenge waas.
Je gratter do Skiepe wuden, je moor moaste me bäite, deeruum bruukte me ap n grooten Ozean-Damper uum 1900 masse Oarbaidere, do unner stuure Bedingengen häd tou knooien hieden. Dach waas dät ju Blöitetied fon't Dampskip, uumdät dät neen in Gauegaid un Bereekenbeergaid fergliekbeere Skiepe roate.
Ätter dän eerste Waareldkriech wuuden masse Dampskiepe uumerusted, sodät jo mäd Sweeroulje bedrieuwen wuuden. Buppedät begon in dän eerste Haaldeel fon't twintichste Jierhunnert ju Uutspreedenge fon Skiepe, do mäd Diesel fjuurd wuuden - dät wieren oaber tou Begin bloot litjere Skiepe. Eerste in dän twäide Haaldeel fon't twintichste Jierhunnert, as Fljoogere groote Deele fon dän Passagier-Ferkier uurnoomen un dät uk moor un moor groote Diesel-Skiepe roate, ferloos dät Dampskip sien Betjuudenge. Wäkke wuuden noch bit in do 1980er Jiere baud, oaber dät waas nit moor rentoabel un masse foarmoalige Dampskiepe wuuden ap Diesel-Bedrieuw uumerusted.
Äi
thumb|Bie [[Lier (Stääd)|Lier fljut ju Leda in ju Oamse]] Ne Äi is smoals n natüürelken Woaterstroom truch et Lound, die maastentieds uut swäit Woater bestoant.
Woaterferloop
Oafte fljut et Woater ätter n Ozean, Meer, See, of ne uur Äi. Wan een Äi in ne uur Äi uutkumt, dan wäd ju eerste ne Touflus, Ieuwen-Äi of Sieden-Äi naamd. Äien konnen sik also bieldje uut ferskäidene Äien, wan do touhoope kuume. Wan Äien nit bieldet wäiden fon Touflusse, kon me wieruume ätter ju Wälle, ju Steede weer ju Äi äntspringt.
Biespil
Ju Seelter Äi bildet sik tou Biespil uut do Touflusse Marka un Oaje. Ju Marka äntspringt uungefeer 20 km. suudelk fon dät Seelterlound, deer is hiere Wälle. Uut ju Seelter Äi fljut dät Woater truch do Leda un Oamse ätter ju Noudsee wai. Ju Leda un ju Oamse sunt deeruum Ouflusse fon ju Seelter Äi.
Dampskip
Geskichte
Däälich wäide Dampskiepe toumäts noch in'e touristiske Binne-Skipfoart sotoutällen as swimmende Museen bedrieuwen.
Greetsiel
Greetsiel is n Täärp in ju Meente Krummhörn in dän Loundkring Aurk in Läichsaksen. Dät Täärp lait an ju Leybucht in dät Wäästen fon Aastfräislound un häd 1450 Ienwoonere (2012). Do Stääde Norden in dät Noude un Oamde in dät Suude lääse 15 bit 20 Kilometer fon Greetsiel ou. Däälich is Greetsiel bekoand as Fiskers- un Touristentäärp.
In do 1990er Jiere waas dän Leybuchthörn kloor. Dät Bauwierk is ne kunstelke Loundtunge in ju Wäädsee. Ne Slüüse skat dän Hoawen fon Greetsiel fon ju Wäädsee. Skippen konnen deertruch bie Äbbe un Floud in dän Hoawen kuume.
Holstebro
Holstebro is ne Stääd in ju Region Midtjylland. Ju Stääd häd 34.378 Ienwoonere.