cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bogotá
Geskichte fon ju Stääd un hieren Noome
Deelwiese truch dän grooten Ienfloud fon do Kreolen, do in ju Stääd lieuwden, äntstuude deer ju kolumbioanske Uunouhongegaids-Bewäägenge, ju ap dän 20. Juli 1810 ju eerste Oukleeuwenge fon Spanien roakede. Man do Spaniere kuuden dät Rebät wier tourääch winne, eerste in 1819 wuude Kolumbien eendgultich aan oainen Stoat.
Bie ju Uunouhongegaid wuude ju Stääd amtelk mäd dän oukuutede Noome Bogotá beteekend, dät oolde Bacatá hiet nu Funza. Bogotá wuude Haudstääd fon Groot-Kolumbien. Dät uumfoatede domoals nit bloot dät Lound Kolumbien fon däälich, man uk do Rebätte, wier däälich Venezuela, Ecuador un Panama lääse.
Burgerkriege lieten ju Stääd in ju Foulgetied nit tou Raue kuume. Besunners läip waas ju Guerra de los Mil Dias (Kriech fon do duusend Deege) in do Jiere 1899 bit 1902.
In't twintichste Jierhunnert wuude ju Ienwoonertoal, man uk ju kulturelle Betjuudenge fon ju Stääd gratter.
Fra Angelico
Fra Giovanni Angelico (bädden as Guido di Pietro twiske 1386 un 1400 in Vicchio bie Florenz; stuurwen 18. Februoar 1455 in Room) waas aan Dominikoaner-Mönk, die as Moaler fon ju italieenske äddere Renaissance bekoand wude.
Bogotá
Geskichte fon ju Stääd un hieren Noome
In 1948 wuude in Bogotá ju Organisatsjoon fon Amerikoanske Stoaten gruunded, man düt Skjoonis wuude blouderch unnerbreeken truch dän Moort oun dän populääre Präsidentskups-Kandidoat fon ju Liberoale Paatäi Jorge Eliécer Gaitán ap dän 9. April 1948. Deeruum koom dät tou dän sonaamde Bogotazo, do hääbe do Ljuude in Massen randalierd un Skändoal moaked un ju Stääd plunnerd. Tou düsse Tied woonde dät leetere kuboanske Stoats-Upperhaud Fidel Castro in Bogotá.
Ätter dän Bogotazo äntwikkelde sik ju Stääd heel uurs. Do rieke Familien, do bit tou düsse Tied in ju Midde fon ju Stääd woond hieden, looken in uur Stääd-Deele of in Noabersteeden so as Chapinero, El Chicó un Usaquen grootstendeels in't Noude fon ju Stääd.
Ap dän 30. April 1984 wuude die Justizminister Rodrigo Lara Bonilla truch ju Drogen-Mafia in't Noude fon ju Stääd möärend. Dät broachte een Konfrontatsjoon twiske dän Stoat un do Kartelle fon dän Drogen-Honnel in't heele Lound. Ap dän 6. November 1985 noomen Guerilleros fon ju M-19 dän Justiz-Palast in Bogotá ien. As ju Stoats-Moacht dän Justiz-Palast tourääch-ärooberde, kostede dät hunnerde Moanskene dät Lieuwend. Kuut leeter, ap dän 13. November 1985 briek die Vulkoan Nevado del Ruiz uut, wiertruch dät ap dän Top fon dän Bierich tou een Snee-Smilte koom un in'e Foulge een Hoochwoater fon ju Äi Lagunilla ju Stääd Armero in Mudde ferskäddede. Duusende koomen in ju Floud uum't Lieuwend un foar fuul, do dät uurlieuwden, wuude ju Haudstääd Bogotá een näie Heemat.
Molenlanden
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Molenlanden is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Bleskensgraaf is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 191,58 km² un deer woonje 44.644 Moanskene (2022).
Bogotá
Geskichte fon ju Stääd un hieren Noome
In 1991 roate dät een näie Ferfoatenge foar Kolumbien, deeroane wuude ju Stääd wier mäd hieren oolden Noome Santafé de Bogotá beteekend. Man in 2000 wuude die Noome al wier oukuuted tou Bogotá.
Uk wan ju M-19 nu ap freedelke Wiese - as politiske Paatäi - agiert, häd ju Stääd bit däälich noch fuul unner ju Drogen-Mafia un unner'n Terrorismus tou lieden.
Nevado Ojos del Salado
thumb|right|250px|Die Ojos del Salado Die Nevado Ojos del Salado of kuut Ojos del Salado is aan Bierich in do Anden, ap dät Skeed fon Chile un Argentinien. Hie is mäd een Hööchte fon 6893 Meetere die hoochste aktive Vulkoan fon ju Äide, die hoochste Bierich fon Chile un die twäidhoochste Bierich fon Suudamerikoa.
1974
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Nevado Ojos del Salado
Geologie
Sin Noome häd die Bierich fon groote Soalt-Ouleegerengen, do as Lagunen of "Oogene" in sien Glitskere tou sjoon sunt. Hie lait oun'n Rant fon ju Atacama-Wöiste un bestoant uut masse Hööchten un moorere Kroatere. Do twäin hoochste Hoochpunkte wäide niep fon't Skeed truchleeken un dät deelt dän Bierich in aan chileensken un aan argentiensken Top.
1974
Jiere: 1971 - 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977 -
Nevado Ojos del Salado
Geologie
Die Ojos del Salado jält as typisk Biespil fon aan Loagen-Vulkoan. Wier un wier konnen Gas-Aktivitäten of tiedwielige Uutsteetengen fon swieuwelhooldigen Woater-Damp dokumentierd wäide, wät deer ap sluute lät, dät die Vulkoan toumäts noch wät aktiv is. Toulääst roate dät in't Jier 1993 Begjuchte uur Gas- un Äske-Emissionen, man dät liet sik nit bewiese. Uumdät dät sänt 1300 Jiere naan explosiven Uutbreek moor roat häd, jält die Vulkoan däälich as rauelk. In sin breeden un eepenen Kroater kon me Fumarolen fiende, wät post-vulkoanske Ferskienengen sunt, do ap aan ouklingenden Vulkoanismus tjuude.
Bierichstiegeräi
Ju Eerstbestiegenge slumpede do bee poolske Bierichstiegere Jan Szczepanski un Justin Wojszins ap dän 26. Februoar 1937. In jungere Tied sunt deer fuul Rekorde moaked wuuden mäd Autos un Flitsepee ap groote Hööchte.
Dachau (Loundkring)
Dachau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Francis Jean Marcel Poulenc
Francis Jean Marcel Poulenc (kuut: Francis Poulenc; * 7. Januoar 1899 in Paris; † 30. Januoar 1963 juust deer) waas aan frantsöösken Pianist un Komponist.
Foabel
thumb|right|200px|Die Foaks, mongs as "Reineke" benaamd, häd maasttieds ju Oainskup fon dän fielainich klouke Skooier. As Foabel beteekent me een kuut Tälster, deeroane maasttieds Dierte, mongs uk Plonten af uurswät, moanskelke Oainskuppe häbe. Aleer wude suk een Tälster bruukt, uum ju moanskelke Sälskup un foarallen ju Heerskup sunner Freeselkhaid kritisierje tou konnen. Wichtige Foabeldichtere sunt: Aisopos (Aesop), Phaedrus, Hans Sachs, Jean de La Fontaine, Jean-Pierre Claris de Florian, Christian Fürchtegott Gellert, Magnus Gottfried Lichtwer, Wolfhart Spangenberg, James Thurber, Gotthold Ephraim Lessing und Martin Luther.
Moscow-City
Moscow-City is n näi Stäädsdeel fon Moskau. Dät skäl dät näie Internationoale Hondelssäntrum fon ju ruske Haudstääd wäide. Ferskeedene Bauwierke in dät Hondelsdistrikt sunt buppe 300 Meter hooch. Die Mercury Tower skuul ätter dän Ploan in 2013 kloor weese un bit tou dät Spit tou een Hööchte fon 380 Meetere häbe. Dät wude ätter näie Foarskrifte ferminnert, daach is hie nu, mäd "bloot" noch 339 Meetere, dät hoochste Hoochhuus fon Europa.
Sichte
thumb|right|300px|Sichte un Hoake Een Sichte (Düütsk: Kniesense, Sichte, Hausichte, Siget) is een kuute Foarm fon ju Saise, un tjoont touhoope mäd aan Hoake tou't Mjoon fon Koarel, biespilswiese Roage. Ju Sichte häd een Beegenge (Kniebel) oun't Eende fon dän Boom, wiermäd ju gout tou pakjen is. Junuur een gewöönelke Saise häd ju dän Foardeel, dät do Hoolme nit lieker bienuur lääse un soomäd lichter in Jierwen tou bienden un tou täärsken sunt. Sichten sunt al ap Middeloalerske Oubieldengen tou sjoon un wuuden bit in't 20. Jierhunnert räägelmäitich bruukt, man mäd'e Mechanisierenge fon'e Buuräi hääbe jo hiere Betjuudenge ferlädden. Wan deer noch wäl mäd oarbaidet, dan toumaast in sien Fräitied of uut museoale Gruunde.
Tuba
thumb|right|200px|Ne oolde Bielde fon n Tubist mäd sien Instrument Ju Tuba is dät joopste fon aal do woanelke Blik-Bläis-Instrumente. Apgruunde fon dät loange kooniske Roor wäd dät tou ju Bailhouden-Foamielje täld.
Sunnerfoarmen
Bekoande Sunnerfoarmen fon ju Tuba sunt ju Helikontuba un dät deerfon oulatte Sousaphon.
Nissewaard
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Nissewaard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Spijkenisse is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 83,79 km² un deer woonje 86.332 Moanskene (2022).
Kanton Wallis
thumb|right|150px|Woapen fon't Wallis thumb|right|150px|Dät Wallis (rood) in ju Swaits Die Kanton Wallis (Düütsk: Wallis, Arpitoansk: Valês, Frantsöösk: Valais) of amtelk "Stoat Wallis" (Staat Wallis / État du Valais) is n Kanton in dät Suude fon ju Swaits, die mäd Uutnoame fon litje Rebätte oun ju Rhone un hiere Siedendoale lait. In dät Wallis lait uk die hoochste Bierich fon ju Swaits, dät Dufour-Spit (Dufourspitze) mäd 4634 Meetere uur ju See. Ju Haudstääd is Sitten (Walliser Arpitoansk: Chyoun / frantsöösk:Sion).
In dät Wallis sunt Düütsk un Frantsöösk Amtssproake. Ätter ne amtelke Tällenge uut dät Jier 2000 boalden 62,8 Prosänt Frantsöösk, 28,4 Prosänt Düütsk, 2,2 Prosänt Italieensk un 6,6 Prosänt Rätoromanisk un uur Sproaken. Uumdät dät Arpitoanske, wäd oafter as "Patois", also Dialekt fon dät Frantsööske reekend wäd, nit oufräiged wuude, is tou fermoudjen, dät do maaste arpitoansk-sproakige dät Kjuus bie "Frantsöösk" sät hääbe. Do Düütsksproakige baale fon aleer wäch Walliserdüütsk, dät is n hoochst-allemanisken Dialekt, die foar do Baalere fon masse uur düütske Dialekte nit so licht tou ferstounden is.
Stickisee
thumb|right|250px| Ju Jümme lapt aastelk loangs dän Stickisee Die Stickisee, uk Jümmesee, lait suudelk fon Stickhusen, Meente Tjootern. Ju läit twiske ju B72 un ju Jümme. Ju is äntsteen bie dät Anlääsen fon ju B72. Die See häd n grooten Soundstrand und bie dän See is n grooten Campingplats. Deer is n Seerestaurant, n Kiosk, ne Grillhutte, sanitäre Iengjuchtenge un n grooten Spielplats. Dät Gebiet wäästelk dän See is mäd Boome bewuuksen. Aastelk dän See lapt ju Jümme. Die See is 11 Hektoar groot.
Me kon dän See goud ferglieke mäd dän Hollener See bie Roomelse.
Häspen
Do äächte Häspen (Vespinae) sunt een Unnerfamilie fon do Fooldenhäspen (Vespidae) un heere tou do Insekten. Fon do äächte Häspen rakt dät in Middeleuropa 61 Oarde, deerbie ju Düütske Häspe (Vespula germanica), ju Meene Häspe (Vespula vulgaris) un ju Doarne (Vespa crabro). Toumäts wäide uk do Fäildhäspen (Polistinae) deer bietou reekent.
Lieuwendswiese
Ju Neerenge fon Häspen gungt fon Blöitenstoaf un Nektar uur Fruchte un Plontensap bit tou Flask. Häspen baue een Pepier-Nääst, wierbie jo dät Pepier uut kaude Holt-Stukke. Deerbie unnerskat sik dät een bitje fon Oard tou Oard: Wäkke Häspen bruuke druuch Holt, wäkke nieme gjucht rotterch Holt. Wäkke hongje dät in een tjuusterch Sküül ap, wilst wäkke Häspenoarde dät Nääst ljauer eepen in'n Busk hongje. Juust so as Iemen bilgje do Häspen aan Stoat, wier masse Dierte strom organisierd touhoope lieuwje. Häspen häbe aan Stiekel (uk as "Ongel" beteekend). Die wäd bruukt, uum uur Insekten tou joagjen, man uk, uum sik juun Oungriepere tou ferdäägenjen. Wan een Häspe sik also betruuet fäilt - un besunners, wan ju Nood uum Nääst un Broud häd - stat ju uk Moanskene. Me skuul also nit tou ticht oun'n Nääst foarbiegunge, un wan een Häspe foarbie fljucht, skäl me bloot rauelk blieuwe, dan steete do normoalerwiese uk nit. Wan daach, is dät mäd n bitje Piene ferbuunen. Gefoarelk wäide kon dät bloot, wan me allergisk is of wan me't in'e Muule of in'n Strot oukriegen häd.
Chimborazo
thumb|right|250px|Die Chimborazo Die Chimborazo ([ˌtʃimboˈɾaθo], [ˌt͡ʃimboˈɾaso]), uk wäil Tschimborasso, is aan inaktiven Vulkoan in do Anden un die hoochste Bierich in dät suudamerikoanske Lound Ecuador.
Hie skäl 6310 hooch weese, man näiere Mäitengen tjuude ap 6267 Meetere wai. Hie is daach die hoochste Bierich fon'n Äid-Middelpunkt uut, uk wan hie nit die hoochste Bierich uur dän Woaterspeegel fon ju See is (dät is die Mount Everest). Die Unnerskeed kumt deerfon, dät ju Äide neen gliekmäitige Kuugel is, man moor sowät as n Rotatsjoons-Elipsoid. Deeruum is ju Truchmäite fon ju Äide truch dän Äquator mät wät tjukker as fon Pol tou Pol mät.
Buppe 5100 Meetere is die Bierich ferglitskerd, oankelde Ierme fon do Glitskere gunge deel bit ap 4600 Meetere.
Foarskengens-Exkursionen un Bierichstiegeräi
miniatur|links|Alexander von Humboldt un Aimé Bonpland oun dän Fout fon dän Chimborazo
Die Chimborazo wuude in't Jier 1565 foar't eerste Moal fon aan Europäer, Girolamo Benzoni, beskrieuwen. Do Frantsoosen Charles Marie de La Condamine un Pierre Bouger unnernoomen in't Jier 1742 Foarskengen oun dän Bierich. Aan eersten gjuchten Bestiegengs-Fersäik unnernoom Alexander von Humboldt touhoope mäd Aimé Bonpland un Carlos Montúfar ap dän 23. Juni 1802; jo roakeden een Hööchte fon sowät 5600 Meetere (jo sälwen hääbe dät domoals ap 5900 Meetere taksierd). Humboldt sien Beskrieuwenge fon dän Bestiegengs-Fersäik fertonkje wie ju eerste niepe Beskrieuwenge fon do Symptome fon ju Hööchtenkroankhaid. In'n Dezember 1831 wüül Jean Baptiste Boussingault uut Frankriek dän Bierich bestiege, man dät slumpede him uk nit.
Ju eerste Exkursion, ju ap dän Top fon dän Bierich koom, waas een britisk-italieenske Monskup, wier Edward Whymper un do Bruure Jean-Antoine Carrel un Louis Carrel meemoakeden, ap dän 4. Januoar 1880. Do frantsööske Noomen fon do bee Italieenere kuume deerfon, dät jo uut dät Aosta-Doal in Noudwääst-Italien koomen, wier Aostoansk (Aoutan), aan Arpetoansken of Frankoprovensoalsken Dialekt boald wäd. Ju Sküül-Hutte ap'e Suudwääster-Kaante fon dän Bierich hat dän Briten tou Eere Edward-Whymper-Hutte. Uumdät masse Kritikere oun ju slumpede Eerst-Bestiegenge Twieuwel hieden, diede hie in't sälge Jier noch insen, uur uurs n Wai, ap dän Bierich stiege, touhoope mäd do bee Ecuadorioanere David Beltrán un Francisco Campaña.
Bourtange
thumb|right|300px| Ju Fäästenge Bourtange, 2005 thumb|250px|Exerzierje fon Pikeniere und Musketiere thumb|250px|Kenunenfjuur
Bourtange is n Fäästenge-Täärp in do Niederlounde in ju Meente Vlagtwedde, Provinz Groningen. Dät Täärp lait tichte an dän Skeed twiske dät Oamselound un do Niederlounde, n poar Kilomeeter wäästelk fon Dörpen in dät grattste Foangebied fon Europa, dät Bourtanger Foan. Bourtange häd 430 Ienwoonere (2008).
Geskichte
Bourtange häd ne loange Geskichte. Um 1580 wuud ju Fäästenge baud un ju wuud in dät Jier 1594 Deel fon ju Skeedferdedenge fon do tjo noudelke Provinzen Groningen, Fräislound un Drenthe. Ätter 1850 hiede ju Fäästenge naan militärieske Betjuudenge moar un wuud 1851 sleeten un ferkooped. Ju Meente Vlagtwedde baude ju Fäästenge ätter 1960 wier ap in dän Originoal-Toustand fon 1742.
Däälich
Ju Fäästenge is däälich ne bekoande touristieske Attraktion. Ieuwenske ju Fäästenge sünt deer die Määrketplats, jierhunnerte oolde Lindeboomen, fjieuw Musea, Winkels un Restaurants, n historiesk Hotel un n Trouwsoal in n oold Huus. Deer sünt ne Bockwiendmäälne un ne Rosmäälne wier apbaud. In ju Säärke fon Bourtange sünt noch ferskäidene Uurbliefsel fon ju uurspronkelke Fäästenge-Säärke, do as eerste protestantske Säärke in ju Provinz Groningen in 1607 baud is. Ju Synagoge uut 1842 is däälich dät "Joods Synagogaal Museum".
Tourismus
In de Suumertied sünt deer histoorieske Ferounstaltenge, wierunner älke Jier in n Moai ju "Schlacht uum Bourtange" (uut 1640 un 1814). Fon Meerte bit tou Oktober exerzierje älke Suundai ju "Pikeniere un  Musketiere" un dan wäid deer mäd ju Kenunen skjoote. In August is deer dät groote "Fäästenge Spektaculum" uut ju Tied fon dät Middeloaler un in dät Jier is deer moarmoals n Määrket.
Bielden
thumb|750px|center|Panoramauursicht fon ne Bastion in ju Fäästenge uut apnuumen
Roagebierich
Roagebierich is ne Buurskup in ju Meente Bäärsel. Fröier heerde Roagebierich tou ju Klaasterkommende Boukeläsk. Bie Roagebierich fljoote ju Seelter Äi un die Elisabethfeenkanoal tou ju Leda touhoope.
1975
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1972 - 1973 - 1974 - 1975 - 1976 - 1977 - 1978 -
1962
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1959 - 1960 - 1961 - 1962 - 1963 - 1964 - 1965 -
Saudi-Arabien
Saudi-Arabien is een Lound in Faander-Asien. Dät is dät Grootste Lound ap dät Arabiske Hoolichailound. Noaberlounde sunt Jordanien, Irak, Kuwait, Katar, do Fereende Arabiske Emiroate, Oman un Jemen, buppedät lait die Ailoundstoat Bahrain foar'e Kuste fon Saudi-Arabien.
Wirtskup
Juust so as uur Lounde in düsse Region rakt dät in Saudi-Arabien fuul Äid-Oulje, wiertruch aan Deel fon ju Ienwoonerskup gjucht riek wuuden is. Woater in Foarm fon Rien, Seen un Äien rakt dät deerjuun nit fuul. So mouten do Saudi-Araber foar hiere Buuräi (besunners foar dän Ounbau fon Weete), juust so as foar hiere Huushollengen eerstens do eendelke Foarroate fon Fossil Gruundwoater uutbüütje, wät nit eeuwich so fääre gunge kon. Dät uur, wät jo moakje, is dät jo Meerwoater äntsoaltje. Ätter dän momentoane Stound fon'e Technik is düt noch aiske energie-intensiv.
Religion
Saudi-Arabien is buppedät bekoand foar sien strom-islamiske Stoatsreligion. Nieper honnelt sik dät uum dän Wahhabismus, een Gjuchte fon dän sunnitisken Islam, die fon wildääge moor as 70 % fon ju Befoulkenge fertreeden wäd. Dät rakt in Saudi-Arabien uk noch nit-wahhabitiske Sunniten (sowät 12 %) un uk Schiiten (sowät 10 - 15 %).
Do Stääde saudi-arabiske Stääde Mekka un Medina jäilde in dän Islam as hillich, nit-muslimiske Ljuude duuren do nit betreede.
Ju stromme Uutlääsenge fon dän Islam häd uk Ienfloud ap ju Gjuchtspreekenge, ju oafter juun do Moanskengjuchte is. So rakt dät as Stroafe biespilswiese Amputatsjoonen, Steenigengen un uk uur ferskeedene Oarde fon Waigjuchtenge.
Uk wan dät Juudsken un kristelken Goddestjoonst is in Saudi-Arabien ferbeeden. Nit-sunnitisk religiös Materioal duur me nit besitte. Dät is also ferbeeden, een Bibel, een Kjuus, aan Rousenkraans of uurs-wät in düsse Oard tou besitten. Dät is uk ferbeeden, sik eepentelk tou't Kristendum tou bekannen. Daach rakt dät, foar'aaln truch buutloundske Oarbaidskrääfte, n litjen Oundeel Kristen fon ferskeedene Konfessionen in Saudi-Arabien. Dät rakt Katholiken, fertreeden foar'aaln truch philipiniske Oarbaidskrääfte, Protestanten, Kopten, juust so as äthiopiske un eritreiske Kristen. Foarsichtich wäd die kristelke Oundeel ap fjauer Prozent taksierd, uk wan hie amtelk bie Null lait.
Dät rakt neen eepentelke Säärkenbauwierke, sodät do Kristen stilkens in privoate Huuse touhoopekuume. In 2001 wuuden 11 Kristen bie n Goddestjoonst in n Privoathuus bedapped un ienspeerd, in 2004 geböärde dät sogoar 46 Kristen.
In'e Katoolske Säärke heert Saudi-Arabien tou dät Apostoolske Vikarioat Noudelk Arabien, juust so as do Noaberlounde Kuwait, Katar un die Ailound-Stoat Bahrain, man in Saudi-Arabien rakt dät noch neen katoolske Gäistelke of Säärken.
Muslime, do tou't Kristendum konvertierd sunt, rakt dät uk (ätter een Taksierenge fon 2015 sunt dät säkstichduusend) man wan do ferwisked wäide, truuet ju Doodes-Stroafe. Wan Buutloundere sik eepentelk tou't Kristendum bekanne of sogoar missionierje, kumt dät deer ap oun, wier jo häärkuume. Wan do uut geopolitsk betjuudende wäästelke Lounde kuume, wäide jo maasttieds buute dät Lound soand, man wan jo uut minner betjuudende Lounde kuume, wäide jo uk toumäts waigjucht.
Liesbetfeen
thumb|right|300px| Ju Slüüse in Liesbetfeen, 1963, Bielde: Pyt Kramer thumb|right|300px| Dät Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen, düütsk Elisabethfehn, is n Täärp in ju Meente Bäärsel. Dät lait in dät Suude fon ju Meente un bildet deer dät noudaastelke Skeed fon Strukelje un Roomelse. Truch gans Liesbetfeen lapt die Liesbetfeenkanoal. Die Aastfoan lait deelwiese ap dät Gebiet fon Liesbetfeen.
In Liesbetfeen is dät Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen.
Loage
Liesbetfeen lait suudelk Bäärselerfoan, aastelk Roagebierich, noudelk Aasterhusen, Bieuwelte, Baalenje un die Roomelster Aastfoan. Aastelk Liesbetfeen lait Reekenfäild.
Geskichte
Uum 1855 koomen do eerste Siedler ätter ju näie Kolonie Liesbetfeen. Toueerst wuud n Sloot smieten foar ju Ouwoaterenge an de aaster Siede fon de Seelter Foan. Liesbetfeen heerde eerste tou Seelterlound.
Fon Hannover kreegen do Liesbetfeentjer 1951 ju Geneemigung sik an Bäärsel antousluten. Deertruch koomen do Strukeljer un Roomelster Andeele an Bäärsel. Dät waas dät eerste Moal in Seelterlounds Geskichte, dät him n gratteren Lappe Lound ounuumen wude.
1455
12. -- 13. -- 14. -- 15. Jierhunnert -- 16. -- 17. -- 18.
Liesbetfeen
Skoule
Däälich is in Liesbetfeen-Wääst ne Gruundskoule un in Liesbetfeen-Suud is ju Gruundskoule "Sonnentau".
1455
Jiere: 1452 - 1453 - 1454 - 1455 - 1456 - 1457 - 1458 -
Liesbetfeen
Sjuch uk
Foan- un Feenmuseum Liesbetfeen
Rio São Francisco
Ferloop
Fon sien Wälle fljut die São Francisco haudseekelk in noudelke Gjuchte truch twäin baldoarich groote Stau-Seen: Três-Marias-Stausee un n groot Stuk fääre noudelk Sobradinho-Stausee, ätters ap dät Skeed twiske Bahia un Pernambuco truch dän Itaparica-Stausee. Ätters knikket hie licht ätter't Suudaaste ou, uum as Skeed-Äi fon do litje brasilioanske Buundeslounde Sergipe un Alagoas in dän Suud-Atlantik tou munden.
Ba Ria
Ba Ria is ju Haudstääd fon Ba Ria-Vung Tau, Vietnam. Buute ju Stääd lait die internationoale Lufthoawen Long Thanh.
Paul von Hindenburg
thumb|right|200px|Paul von Hindenburg Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg (* 2. Oktober 1847 in Posen; † 2. August 1934 ap Gut Neudeck, Aastprüüsen) waas aan düütsken Generoalfäildmarschall un Politiker. Wilst dän Eersten Waareldkriech hiede ju Bupperste Heerleedenge ("Obere Heeresleitung") unner sin Foarsit ju bolde diktoatooriske Regierengs-Moacht. Hindenburg wuude in 1925 foar'n twäiden Riekspräsident fon ju Weimarer Republik kädden, in 1932 noch insen. Ap dän 30. Januoar 1933 benaamde hie Adolf Hitler foar'n Riekskanzler. As Hindenburg stoorf, uurnoom Hitler dan uk dät Riekspräsidenten-Boantje, wiertruch ju NS-Diktoatuur fäästlaid waas.
Rio São Francisco
Ferloop
Von seiner Quelle fließt der São Francisco hauptsächlich in nördliche Richtung durch zwei sehr große Stauseen: Três-Marias-Stausee und viel weiter nördlich Sobradinho-Stausee, danach auf der Grenze von Bahia und Pernambuco durch den Itaparica-Stausee. Danach knickt er leicht nach Südosten ab, um als Grenzfluss der kleinen brasilianischen Bundesländer Sergipe und Alagoas in den Südatlantik zu münden.
Dahme-Spreewald (Loundkring)
Dahme-Spreewald is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich.
Liesbetfeenkanoal
thumb|325px|right|"Oldenburger Moor-Dampfer" bie dän Bau fon dän "Hunte-Oamse-Kanoal" bie Kampe Die Liesbetfeenkanoal, düütsk Elisabethfehnkanal, is n Kanoal twiske Kampe un Roagebierich. Dät is ju noud-wäästelke Ferlaangerenge fon dän fröieren Hunte-Ems-Kanoal, die der bit Kampe geen un däälich die Kustenkanoal is. Die Kanoal häd ne Ferbiendenge mäd dän Kustenkanoal un lapt bie Roagebierich in ju Seelter Äi un Leda. Deertruch is deer n Woaterwai twiske ju Hunte bie Ooldenbuurich, ju Leda un ju Oamse bie Lier.
Die Kanoal
Die Kanoal is anlaid as Feenkanoal fon dän Aastfoan. 1880 is deer Elisabeetfeen äntsteen. Die Kanoal häd ne Bratte fon 13,50 Meeter un is bit 1,20 Meeter djoop. Hie waas uursproangelk anlaid foar Skiepe bit 40 Tonnen mäd ne Laangte fon 20 Meeter, ne Bratte fon 4,50 Meeter un n Djoopgong fon 1,20 Meeter. Truch dän Slik is hie däälich man foar Skiepe bit 0,90 Meeter Djoopgong befoarbor.
Die Kanoal häd 4 Slüüsen foar Skiepe bit ne Laangte twiske 21,20 Meter un 27,60 Meeter un ne Bratte twiske 4,65 Meeter un 5,50 Meeter. Do Slüüsen sunt in Reekenfäld, Brandreeken, Liesbetfeen un Aasterhusen. Deer loope 7 Klapbräägen uur dän Kanoal. Die Kanoal häd ne Laangte fon 14,80 Kilomeeter.
Nutsenge
Bit tou dät Eende fon dän twäide Waareldkriech fierden deer Skiepe mäd Eed uur dän Kanoal. Siet do 1960er Jiere wääd deer fuul Sportskipfoart bedrieuwen.
Die Liesbetfeenkanoal is Deel fon dät aastfräiske Kanoalnät. Uur ju Leda, Jümme un dän Nordgeorgsfeenkanoal kon me tou dän Ems-Jade-Kanoal fiere und dan faäre bit Aurk, Oamde af Wülmshoawen.
In ju Haudsaison wäide do Slüüsen un Klappbräägen wätseldeeges uum 7.30 Uure un 12.00 Uure un Sundais un an Fierdeege uum 8.00 Uure betjoond. Sportboote mouten an ju eerste Brääch af lääste Slüüse taiwe. Die Betjooner fiert dän mäd n Auto loangs dän Kanoal un betjoont do Slüüsen un eepent do Brääge. Buute ju Saison mout ne Betjoonenge anmälded wäide.
Bernhard Grzimek
thumb|200px|right|Toanklaie foar Bernhard Grzimek in Nysa Bernhard Klemens Maria Hofbauer Pius Grzimek [ˈgʒɪmɛk] (* 24. April 1909 in Nysa (düütsk:Neiße), Buppersleesien; † 13. Meerte 1987 in Frankfurt oun'n Main) waas aan Fäi-Dokter, Ferhooldens-Foarsker, loangjierigen Direktor fon dän Frankfurter Zoo, Dierte-Filmer, Skrieuwer un Uutreeker fon Dierte-Bouke un een ätter him benaamde Enzyklopädie fon dät Dierte-Riek.
In do 1960er un 1970er Jiere waas hie mäd räägelmäitige Wiedkieker-Moderatsjoonen foar dän Hessisken Rundfunk die bekoandste Dierte-Fäkmon fon Düütsklound. Sin Dokumentoarfilm Serengeti darf nicht sterben wuude in 1960 as eersten düütsken Film ätter dän Twäiden Waareldkriech mäd aan Oscar uutteekend. Tou Begin moakede hie uk moal wät unner dät Pseudonym Clemens Hofbauer eepentelk.
Soabel
thumb|right|300px|Frantsöösken Marine-Offisiers-Soabel uut dät 19. Jierhunnert Die Soabel is een lichte Hau- un Steetwoape. Die klassiske Soabel waas krum un bloot eensiedich skäärp. Hie waas ju typiske Woape fon ju lichte Kavallerie, so as do Husaren. Däälich wäide Soabele uk bie't Spoartfächtjen bruukt, man do hääbe mäd do historiske Kriechswoapen nit fuul moor tou dwoon as dät jo so heete.
Kieler Förde
thumb|200px|right|Ju Kieler Förde uut ju Fuugel-Perspektive
Ju Kieler Förde is ne sowät 17 Kilomeetere loange, smälle Förde oun ju Aastseekuste fon Släswiek-Holsten, ju in ju Weichsel-Iestied truch Glitsker-Röögenge äntsteen is. Groote Deele fon ju Förde wäide truch Kiel uumesleeten, ju Loundes-Haudstääd fon Släswiek-Holsten. Ju Kieler Förde heert tou ju Kieler Bucht.
Koarte fon Släswiek-Holsten
left|500px|Koarte fon Släswiek-Holsten
Malve
thumb|right|200px|Malve Malve sunt swäite, moor of minner wooke Ietelweere.
15. Meerte
Die füüftienste Meerte is die 74. Dai fon dän gregorioansken Kalänner (die 75. in Skaltjiere); deer blieuwe also noch 291 Deege bit tou dät Eende fon't Jier.
Bit tou dät Jier 153 f. Kr. begon dät roomske Jier ap dän 15. Meerte, deeruum heete do Mounde September, Oktober, November un Dezember noch ätter ju oolde Tällenge, uk wan dät nit moor mäd uus Kalänner touhoope paaset: septem, octo, novem, decem is Latiensk foar soogen, oachte, njuugen, tjoon
Darmstadt-Dieburg (Loundkring)
Darmstadt-Dieburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Bourtanger Foan
thumb|250px|Foan in Bargerveen (Foangestrich Bourtanger Foan)
Hoeksche Waard (Meente)
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hoeksche Waard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Oud-Beijerland un Maasdam sunt n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 323,69 km² un deer woonje 88.715 Moanskene (2022).
Bourtanger Foan
Die Bourtanger Foan waas fröier mäd ne Flääche fon 3000 km² die grattste Foan fon Europa. Die Foan lait ap dät Gebied fon Düütsklound in do Loundkringe Oamselound un dän Loundkring Grafskup Bentheim un in do Niederlounde in dät Aaste fon do Provinzen Groningen un Drenthe. In Düütsklound gungt die Foan fon Rhede in dät Noude bit tou Twist un Wietmarschen in ju Grafskup Bentheim in dät Suude. In do Niederlounde gungt dät Foan fon Naiskans in dät Noude bit tou ju Stääd Emmen in dät Suude.
Die Bourtanger Foan hiede fröier uut militärieske Sicht ne Funktion as skutsende Barriere juun Ounfallen uut dät Aaste. In Täärpe mäd Truchgoange truch un loangs die Foan wuuden ätter 1580 Fäästengen baud, so as Naiskans, Ooldeskans un Bourtange. Fon ju Fäästenge Bourtange häd die Foan uk dän Noomen kriegen.
Kultivierenge un Eedoubau
In do lääsden Jierhunnerte is in die Bourtanger Foan, juust as in uure Foane uk, fuul Foankultivierenge un Eedoubau bedrieuwen wuuden. Där truch häd die Foan däälich blood noch ne Flääche fon 200 km². Do maasten Fläächen fon die fröiere Foan wäide däälich loundwirtskaftelk nutsed af wäide renaturied un stounde unner Natuurskuts.
In dät Gebied fon Wietmarschen wäd däälich noch Eed industriääl oubaud un tou Eedmull un Eedsubstroat feroarbeitet.
Ferkier
Truch dät Gebied fon die Bourtanger Foan fiert ju Oamsloundautoboan A31 un ju Iersenboansträkke fon Oamde ätter Munster.
Foanlieken
In die Bourtanger Foan sünt bie dän Eedoubau moarere Foanlieken funnen wuuden, wierunner die as Roter Franz bekoande Mon fon Nai Versen, ju Foanlieke fon Kibbelgarn un do Monnen fon Weerdinge.
Caracas
Caracas (amtelk: Santiago de Léon de Caracas) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Venezuela. Ju Stääd jält as kulturellen un wirtskuppelken Middelpunkt fon dät Lound. Uumdät dät deer so fuul kriminelle rakt un so fuul Ljuude uumebroacht wäide, jält ju Stääd as een fon do freeselkste Steeden ap ju Waareld buute fon Kriechsrebätte.
Geskichte
Kolumbus roakede in 1498 as eersten Europäer ju Kuste fon Venezuela ap'e Naite fon wier nu Caracas lait. Junner äntstuude een litje Kolonie, ju Koarl V. as Leen fon ju Kroune Kastilien dän Honnelsheer Welser in Augsbuurg as Wiergoudmoakenge fon een "Anleihe" äärwelk uurroate. Man do Welser beheelten ju Besittenge bloot bit 1546.
Ju wuddelke Stääd wuude in 1567 fon dän spoansken Konquistador Diego de Losada unner dän uurspröängelken Noome Santiago de León de Carácas gruunded. Leeter waas Caracas Haudstääd fon een spoansk Generoalkapitanoat un Sit fon dän Gouverneur.
Uum 1750 blöide ju Stääd ap truch dän groienden Export fon Kakao.
Ju Stääd wuude moorere Moale fon Äidbieuwjen ferseerd. Al in 1755 wuuden junner läipe Skoaden oungjucht. Heel un aal fernäild wuude Caracas truch een Bieuwjen ap dän 26. Meerte 1812, beskrieuwen fon Alexander von Humboldt, sowät 12.000 Moanskene sunt deerbie uum't Lieuwend keemen. Ätters wuude ju Stääd immer wier apbaud, man maasttieds sunner do fernäilde kolonioale Bauwierke, sodät Caracas deer nit moor fuul fon häd. Man ju Kathedroale, een fieuwskiepige Basilika fon 1614 mäd een Fassoade fon 1710 bit 1713, is ärheelden blieuwen.
Caracas hiede in't Jier 1873 eerste 60.010, man in 1883 al 70.198 Ienwoonere. Ju Industrie waas in düsse Tied noch nit hooch äntwikkeld, man dät roate al masse Bieldengs-Iengjuchtengen. Een 45 km loange Woaterleedenge fersuurgede ju Stääd. Bit 1904 steech ju Ienwoonertoal ap 90.000
Däälich is Caracas een aiske freeselke Stääd, do Kriminoalitäts-Roaten sunt extrem hooch. Mäd sowät 120 Moorte ap 100.000 Ienwoonere älk Jier (sowät 280-moal so fuul as in Aastriek) wiest Caracas in't Ferhooldnis tou ju Ienwoonertoal ju hoochste Moort-Roate fon ju Waareld ap. (Stound: 2016)
Ap dän 1. September 2016 geenen in Caracas sowät een hoolwe Million regierengskritiske Demonstranten ap ju Sträite un aaskeden ju Ousättenge fon dän sosjoalistisken Präsident Nicolás Maduro. Dät waas ju grootste politiske Kundreekenge in Venezuela sänt Jiertjaande.
Riekskanzler
Riekskanzler (düütsk: Reichskanzler; ap Seeltersk toumäts uk Riekskansler uutboald) waas fon 1871 bit 1945 tou ju Amtsbeteekenge fon dän Regierengs-Foarsitter fon dät Düütske Riek, also fon dät Düütske Kaiserriek (1871 - 1918), ju Weimarer Republik (1918 - 1933) un ju NS-Diktoatuur (1933 - 1945). In düsse Rulle stuude hie also dät Kabinett foar; dät hiet in't Kaiserriek ju Rieksleedenge, in'e Weimarer Republik un ju NS-Tied ju Rieksregierenge. Bloot fon November 1918 bit August 1919 hieden do Regierengs-Foarsittere uurs ne Beteekenge Foarsitter fon dän Räid fon do Foulks-Beapdraagede of Rieksministerpräsident.
Ju Amtsbeteekenge stomt uut ju düütske Kanzler-Traditjsoon fon dät Middeloaler un ju Äddere Näitied. Die Riekskanzler-Titel wuude buppedät toumäts uk in uur Monarchien fon Europa wichitge Ministere touärkoand, so waas biespilswiese in Aastriek-Ungarn fon 1867 bit 1871 Friedrich Ferdinand von Beust Riekskanzler un in Ruslound hiede Alexander Michailowitsch Gortschakow dät Boantje. In't Düütske Riek ätter 1871 wuude deer aan foutloopenden Bruuk uut, die bit däälich in dän Buundeskanzler-Titel ätterwierket. Die Kanzlertitel in Aastriek wuude in ju Eerste Republik Aastriek in't Jier 1920 wier apgriepen un wäd sänt Eende fon dän Twäiden Waareldkriech in ju Twäide Republik Aastriek fääredrain.
Deggendorf (Loundkring)
Deggendorf is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
1964
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Siegfried Kracauer
thumb|Kracauer uut 1925 Siegfried Kracauer (1889-1966) waas n düütsken Journalist un Autor.
Dillingen an der Donau (Loundkring)
Dillingen an der Donau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Stiern
thumb|right|Die kloorste Stiern Sirius in ju suudelke  [[Stiernbielde Grooten Huund]] Aan Stiern is n kuugelfoarmigen Heemelsköärper, wieroun Druk un Temperatuur fon ju ienweendige Gaskonzentration so hooch sunt, dät Käädenreaktione aptreede. Deerbie wäide uunmundige Massen Energie produzierd, do der fon dän Stiern uutstroald wäide in ferskeedene Woogelaangten. Ju wichtichste Woogelaangte is woarskienelk dät spektroale Beend fon dät sichtboare Lucht, Ju naiste Stiern tou us is ju Sunne, deerätter foulget duusende Moale fääre wäch Proxima Centauri. Foar ju Äntwikkelenge fon n Stiern, sjuch roode Hüüne.
Hawaiiske Sproake
Dät Hawaiiske (oaine Noome: ʻŌlelo Hawaiʻi) is ju Sproake fon do polynesiske Ienwoonere ap do Hawaii-Ailounde. Hawaiisk un Ängelsk sunt deer Amtssproaken.
Adelbert von Chamisso häd 1837 ju eerste Grammatik skrieuwen.
Hawaiisk wäd bolde nit moor as Uumgongssproake boald, wan dät uk Amtssproake is. Bloot ap dät Ailound Niʻihau sjucht dät uurs uut, deeruum dät deer nit sofuul Froamde kuume..
1963
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1960 - 1961 - 1962 - 1963 - 1964 - 1966 - 1967 -
Strukelje-Wääst
Strukelje-Wääst (düütsk: Strücklingen-West) is ne Buurskup fon Strukelje.
Meierijstad
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Meierijstad is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Veghel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 185,52 km² un deer woonje 82.613 Moanskene (2022).
Donau-Ries (Loundkring)
Donau-Ries is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Benetice
thumb|Benetice Benetice is n Täärp in Tschechien. Deer woonje 30 Moanskene (2011).
Ebersberg (Loundkring)
Ebersberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Stickhusen
thumb|250px|Ju Buurich Stickhusen Stickhusen is n Tärp in ju Meente Tjootern, dät tou ju Samtmeente Jümme heerd. Stickhusen läit wäästelk Tjootern. Bie Stickhusen lait die Stickisee (Jümmesee). Truch Stickhusen fljoot ju Jümme.
Stickhusen wuud fröier as dät noudelke Noabertäärp fon Seelterlound reekend. As Roagebierich un Aasterhusen noch tou ju Johanniterkommende Boukeläsk un därmee tou Selterlound heerden, waas Stickhusen n diräkt Noabertäärp fon Seelterlound.
Noome
Die Noome fon Stickhusen kuumt fon do Woude sticke (Stecken, Pfahl) un Haus (Huus), dät betjud sofuul as Haus auf Pfählen.
Vianen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente
Vianen waas ne Meente in ju Provints Utrecht (un ju Provints Suudhollound) in do Niederlounde. Vianen waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 20,54 km² un deer woonje 16.540 Moanskene (2022).
Buundessträite 72
Ju Buundessträite 72 (Düütsk: Bundesstraße 72, Kuut B 72) - fon do Ljuude uk wäil „Ostfriesen-Highway“ naamd - is ne Buundessträite in dät Noudwäästen fon Läichsaksen.
Ju Sträite begint suudaastelk fon Emstek (Anschlussstelle Cloppenburg fon ju Buundesautoboan 1) un fiert truch dät Seelterlound ätter Norddeich.
Jane Austen
thumb|right|160px|Austen uut 1873 Jane Austen (* 16. Dezember 1775, Steventon, Hampshire; † 18. Juli 1817, Winchester, Änglound) waas ne Skrieuwerske uut Groot-Britannien.
Beyoncé
mini|Beyoncé, 2019
Beyoncé Giselle Knowles (bädden ap dän 4. September 1981), beeter bekoand as Beyoncé, is ne amerikoanske Pop-Singer-Songwriter, Donserske, Schauspielerske un n Moude-Biespil.
Arawak-Foulke
thumb|right|350px|Arawak-Ljuude in [[Suriname juun Eende fon't 19. Jierhunnert]] thumb|right|350px|Een Arawak-Täärp uum 1860 Do Arawak-Foulke sunt aan Koppel fon Indioaner-Foulke uut Suud-Amerikoa un ju Karibik, do traditsjonell do Arawak-Sproaken boald hääbe un deelwiese noch baale. Besunners do Lokono uut Suudamerikoa un do Taíno, do aleer ap do Antillen lieuwden, wieren deer mäd meend. Man uk do Ika of Arhuaco in Kolumbien skällen fon do Arawak oustomje, uk wan hiere Sproake tou do Chibcha-Sproaken un nit tou do Arawak-Sproaken heert.
Ferskeedene Arawak-Foulke un hiere Geskichte
Do Arawak-Sproaken hääbe sik wildääge in do Orinoko-Doal uutbilget. Jo hääbe sik ätters fääre fersprat un wuuden bit tou dän eersten Kontakt mäd do Europäere tou een fon do maastferspratte Sproakfamilien in Suud-Amerikoa. Do Sproaken wuuden in masse ferskeedene Rebätte loangs dän Orinoko, un dän Amazonas boald, man uk ap Deele fon do Antillen. Een Foulk, dät sik sälwen as Arawak of Lokono beteekent, siedelde loangs do Kusten, wier däälich Guyana, Suriname, Grenada un Deele fon do Ailounde fon Trinidad un Tobago lääse.
Dät rakt archäologiske Waiwiesengen, dät do Arawak in ju Tied fon hiere Uutspreedenge een Honnelsnätwierk hieden, wier jo Weeren uuttuusked hääbe. Buppedät skällen jo elaborierde Keramik häiwed, in runde Täärpe woond, groote Grääfhöäwele ounlaid hääbe un uk foar ju Häärstaalenge fon ju Terra preta feroantwoudelk weesen hääbe, een mäd Holtkoole, Bunken, Toonskäiden un Broai truchmiskede Äide, ju do Bedingengen foar ju Buuräi ap dän läipen tropisken Boudem baldoarich ferbeetert. Man neen Misferstounden: Een archäologiske Kultuur seeker mäd een bestimd Foulk in Ferbiendenge tou brangen, is läip stuur bit uunmuugelk, wan me uut ju Tied neen skriftelke historiske Begjuchte häd. Dät blift also een skiere Fermoudenge, ju nit twieuwelsfräi tou bewiesen is.
As Christoph Kolumbus ätter Amerikoa wai koom, heerden do eerste ienheemske Ljuude, wier hie mäd Kontakt hiede, tou dät Foulk fon do Taíno, een Arawak-Foulk. Kolumbus rakt Begjucht, dät do Taíno freedelke un aiske gastfjuuntelke Ljuude wieren, do do Spoaniere jädden aal skoankten, wät jo hääbe wüülen. Dät stimt so fier, dät do Taíno deelwiese mäd do Spoaniere naan Kriech hääbe wüülen, uk as jo määrkeden, dät do Spoaniere nit mäd freedelke Ploangenge in't Lound keemen wieren. So skäl ju Taíno-Uppermoanske Anacaona ap dät Ailound Hispaniola fon do Spoaniere aasked hääbe, dät jo freedelk touhoopelieuwje. Man me kon nit kweede, dät do Taíno niks fon Kriech wisten: La Navidad, ju eerste spoanske Siedelenge ap Hispaniola un ap amerikoansken Boudem, wuude fon do Taíno fernäilt. Un monken eenuur wieren jo uk nit bloot freedelk, so hääbe jo foar't litste Fergungen al ju Doodesstroawe ferhonged. Uk mäd do Spoaniere koom dät tou kriegeriske Twiste, ju do Taíno nit winne kuuden. Buppedät broachten do Spoaniere Kroankhaide mee, do do Indioanere nit ferdruugen. Ju Toal noom ou, sodät aleenich ap Hispaniola ätter spoanske Geskichtsskrieuwenge ju Taíno-Befoulkenge fon 60.000 in't Jier 1492 ap 500 in't Jier 1533 tourääch geen. Do lääste Taíno hääbe sik mäd swotte Sklouen un Europäiske Ienwonnerere fermisked. Däälich is ju Taíno-Sproake uutstuurwen. Ätter genetiske Unnersäikengen skällen 15 % fon do Ljuude in ju Dominikoanske Republik noch Määrkmoale fon do Taíno hääbe; man wät ju Befoulkenge fon Puerto Rico oungungt, skällen 60 % uur ju wieuwelke Linie fon do Taíno oustomje.
Een Foulk, dät deelwiese in do Traditsjoon fon do Arawak ap do Antillen stoant, sunt do Garifuna. Do Kariben (uurs n Indioanerfoulk) fon St. Vincent, do dät Ailound fon do ienheemske Arawak ärooberd un sik mäd do fermisked hieden, noomen in't Jier 1635 Afrikoanere ap, do sik fon two unnergeene Sklouen-Skiepe an Lound rädje kuuden. Uut do arawakiske, karibiske un afrikoanske Ljuude äntstuude dät Foulk fon do Garifuna. Dät sunt swotte Ljuude, man ju Sproake fon do Garifuna heert tou do Arawak-Sproaken. Ieuwenske dän arawakisken Kääden änthoalt dät uk masse Lienwoude uut Karibiske Sproaken, dät Frantsööske, Ängelske un Spoanske. Ju Sproake wäd däälich foaraaln in Honduras, Guatemala, Belize, Nicaragua un do USA boald, uumdät dät Foulk eerste ätter kriegerisken Twist mäd do Briten fon St. Vincent wäch deportierd wuude un leeter ätter ferskeedene Lounde uutwonnerd is.
thumb|left|200px|Asháninka-Mon in't Wääste fon Brasilien Somäd sunt do Arawak-Sproaken fon do karibiske Ailounde ferswuunen. Man ap dät Fäästlound fon Suud-Amerikoa wäide jo noch fuul boald, näämelk in Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana, Brasilien, Paraguay un dät Noude fon Argentinien. Dät skäl me sik nit foarstaale as een touhoopehongjend Rebät, man as Straielse fon masse litje Sproak-Ailounde, do toumäts uk fier uutnuur lääse. In't foulgjende een poor Biespiele:
Ap dät Guajiro-Hoolichailound, ap dät Skeed twiske Kolumbien un Venezuela, lieuwje do Wayuu. Hiere Sproake Wayuunaiki wäd noch fon 310.000 Ljuude in dät Rebät boald. Uumdäd junner sun druuch Klima häärsked, hääbe jo bloot n bitje Äkkerbau bedrieuwen, man sieläärge nit fuul. Fuulmoor hääbe jo sik aleer fon Joagd un Fiskeräi neerd, däälich sunt fuul Fäi-Tuchtere of oarbaidje in ju Oulje-Industrie. Buppedät baue jo Soalt ou uum dät tou ferkoopjen, un jo hääbe noch dät traditsjonelle Kunst-Hondwierk: Jo sunt goude Weeuwere un Säisere, besunners bekoand sunt jo foar do Taasken do jo moakje.
In Venezuela, Guyana, Suriname un Frantsöösk Guayana lieuwje aaltouhoope sowät 10.000 Lokono, man do baale nit moor aal hiere oaine Sproake. Deer wuuden in do Jiere 1980 bit 2000 sowät 2500 Baalere fon hiere Sproake täld, dät is also een Minnerhaid fergliekboar mäd do Seelter. Die anglikoanske Pestoor John Peter Bennett (1914 - 2011), die sälwen tou dät Foulk fon do Lokono heerde, broachte een Arawakisk-Ängelsk Woudebouk ruut, uum sien Muursproake tou bewoarjen.
Een Biespil foar een Arawak-Foulk fier in't Suudamerikoanske Binnelound, sunt do Asháninka. Jo stomje uurspröängelk uut Peru, man juun't Eende fon't 19. Jierhunnert moasten jo fluchtje, uumdät moor Kautschuk ätterfräiged wuude, sodät me do uut dät Lound fon hiere Foaroolden ferdreeuw. Däälich lieuwje jo nit bloot in't aastelke Peru, man uk in't Wääste fon Brasilien, in dän Buundesstoat Acre. Jo hääbe Deele fon hiere oolde Lieuwendswiese beheelden, baadenje Woold ou, uum Fäildere antoulääsen, wier jo Maniok, Swäit-Tuffelken, Turske Weete, Frucht-Banoanen, Ries, Koafje, Kakao un Sukkerroor plontje. Fernäilde Rienwoold-Flakten wäide ätters wier apfoarsted. Do Asháninka hieden in jungere Tied mäd ju MRTA (aan indigenen Rebellen-Koppel) un mäd ju Tropenholt-Mafia tou kampjen. In jungere Tied kumt een Staudom-Projekt bietou.
Dresden
Dresden (sorbisk: Drježdźany; oulat uut dät ooldsorbiske Drežďany foar Sump- of Auwoold-Bewoonere) is ju Loundeshaudstääd fon dän Fräistoat Saksen. Ju lait in ju Dresdner Elbetoalwiedenge an do Uurgonge fon dän Buppe- tou dän Middelloop fon ju Elbe un fon dän Middelgebiergedräppel tou dät Nouddüütske Läichlound in dät Suude fon Aastdüütsklound. Dresden is dät politiske un kulturelle Säntrum fon n Deelstoat Saksen.
Geographie
thumb|140px|Loage fon Dresden in Düütsklound Dresden lait an bee do Ougere fon de Elbe. Dät Säntrum fon ju Stääd lait ap n Hööchte fon 113 m buppe NN. Die hööchste Punkt is dän Triebenbierich un lait 383 m buppe NN.
Groote Stääde do ticht bie Dresden lääse sunt (80 km) in dät Suudwääste, Leipzig (100 km) in dät Noudwääste, un Berlin (200 km) in dät Noude. 150 km suudelk fon Dresden lait ju tschechiske Haudstääd Prag, 230 km aastelk lait Breslau (Wrocław). Dresden heert tou ju düütsk/tschechiske Euroregion Elbe/Labe.
Klima
Dät Klima is koold-mäitich bit kontinentoal. Do Suumere sunt woarmer as de düütske Truchsleek, do Wintere sunt koolder. Die truchsleek Temperatuur in Februoar is -1,7 °C un 18,1 °C in Juli. Die truchsleek Jiertemperatuur in ju Binnenstääd is 10,2 °C. Do maast wäite Mounde sunt Juli un August, mäd 61 mm per Mound. Dät Mikroklima in dät Elbe Doal ferskielt fon dät appe Ouhonge in do haagere Gebiete. In Klotzsche, ap 227 m buppe NN, lait n Weederstation. Dät Weeder in Klotzsche is 1-2 Groad koolder as in ju Binnenstääd.
Geskichte
thumb|260px|Luftbielde fon ju historiske Binnenstääd fon Dresden Siet 1485, as ju härskjende Familie Wettin sik deer ansiedelde, waas Dresden ne wichtige Stääd. Unner Fürst August die Stäärke wuud ju Stääd in dät 18. Jierhunnert n Zentrum fon Kunst un Kultuur. Weegen ju rieke barocke- un Rokoko-Architektuur kreech ju Stääd dän Spitsnoome Elbflorenz (Florenz an de Elbe).
Fon 1889 an waas Dresden, tonk Heinrich Ernemann, ju Haudsteede foar ju Europäiske fotografiske Industrie. Fuul technologiske Innovatione koomen deerhäär, as ju eerste eenoogige Littekbielde (24 x 36 mm) Speegelreflexkamera in de Waareld. Fääre waas Dresden in dät 20. Jierhunnert Heemat fon ju VEB Pentacon Fabrik, ju der ieuwenske uur ju Praktica moakede. Ounfang fon dät 20. Jierhunnert, wuud ju Kunstlergruppe "Die Brücke" in Dresden gruunded.
Disse Fernäilenge waas nit ju eensige, ju de Stääd heemsoacht häd:
Ätter dän Twäide Waareldkriech wüül ju kommunistiske Ferwaltenge Dresden tou sozialistiske Metropol uumewondelje. Dät betjutte, dät bolde aal Ruinen in de Stääd rüümed wuuden. Historisk wäidfulle Gebäude wuuden deelrieten, trots eenige Proteste, as ju SophienSäärk, ju der 1962 deelrieten wuude. Ne Riege fon historiske Gebäuden wuuden wier apbaud, as dän Zwinger un dän Semperoper. Do Ruinen fon ju Frauensäärke bleeuw stounden as n Toankmoal. Ätter ju Weende wuud foar ne uur stäädebauelke Plaanenege wääld: ju Stääd skuul fuul moor fon sien Foarkriechs-Uutsjoon wierkrige. Ju Frauensäärke wuud fulboodich wier apbaud un uur Deele fon de Stääd wuuden in n historisken Stil renovierd. Deertruch häd Dresden n historisk, barock Uutsjoon kriegeu un lukt ju aal moor Besäikere. Noch immer wäd an disse stäädiske “Fernäierenge” oarbaided.
Stääddeele
thumb|260px|Do Ortsamtsberäkke (ljoachtgries) un do Täärpe (dunkelgries) fon Dresden thumb|260px|Do Stääddeele fon Dresden Uursproangelk liegen aal Stääddeele fon Dresden in, wät nu ju Ooldstääd un ju Näistääd sunt. Ieuwenske do Deele binne do Stäädmuuren fon Dresden äntstuud in dät achttiende un dät njuugentiende Jierhunnert buute do Muuren Foarstääde, do der in de Räägel baud wuuden fon do saksiske Fürsten, un mongens ätter him benaamd wuuden (Friedrichstääd, Antonstáäd, Johanstääd). Ju Antonstääd is däälich bekoand as Äußere Neustadt, oawers do uur köönegelke Stääde beheelden hiere Noomen. Leeter in dät njuugen tiende Jierhunnert wuuden truch dät Groien fon Dresden nai lääsende Täärpe annexierd truch ju Stääd. Moorere eemoalige Täärpe hääbe hiere Täärpmidde beheelden.
Sjoonswöidegaide
thumb|260px|[[Frauendäärke (Dresden)|Frauensäärke]] thumb|260px|Semperoper thumb|260px|Kattoolske Hoafsäärke thumb|260px|Skilleroatsjengalerie Oolde Mästere