cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eersel
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Eersel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Eersel is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 83,28 km² un deer woonje 18.170 Moanskene (2012).
Tibetisk
Dät Tibetiske (Tibetisk: བོད་ཡིག, Wylie: bod yig) heert tou do Tibeto-birmaniske Sproaken fon Asien. Dät wäd fon ca. 6 Millionen Tibetere boald, wierfon do maaste in Tibet lieuwje. Deerieuwenske rakt et sowät 130.000 Tibetere in Exil, haudseekelk in Nepal, Indien un Bhutan. Ju Sproake wäd mäd dät tibetiske Alphabet schrieuwen, dät woarschienelk uut n Typ fon ju ooldindiske Brahmi-Schrift oulat is.
Goesharder
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiete Goesharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte.
Dät rakt dät Noud-Goesharder mäd twoo Variante, dät Hoorninger un dät Hoolmer, un ne Midden-Goesharder un ne Suud-Goesharder Dialektvariante. Fon dät Midden-Goesharder rakt dät bloot noch ne Hondful Baalere un dät Suud-Goesharder is 1981 uutstuurwen.
Tjalk
thumb|Tjalk appe Naite fon Ihlow, in dät [[Oamse-Jade-Kanoal.]] Ne Tjalk is n Sailskip foar dät Binnenwoater. Dät Woud „tjalk“ ärskient 1673 toun eersten moal in n fräisk Dokumänt.
Ne tjalk is smäl, loang, un lait nit so djoop in et Woater. Deertruch kon me mäd ne tjalk goud foare ap do Binnenwoatere so as Kanoale un Meere, un ap ju Wäädsee. Dät Skip wuude fröier oafte bruukt in Hollound un do fräiske Lounde. Däälich wäide do maaste Tjalke bloot noch bruukt foar Touristen.
Moldawien
Moldawien is n Lound in Aast- un Suudaast-Europa. Ju Haudstääd is Chisinau un die Präsidänt fon ju Republik is (Stound: 2013) Nicolae Timofti.
Autonome Rebätte
In dät Aaste rakt dät een striedich Rebät, Transnistrien, dät praktisk uunouhongich is, man nit as uunouhongich anärkoand. Gagausien is as Deel-autonom anärkoand. In ju moldawiske Ferfoatenge hat dät, wan Moldawien sien Uunouhongegaid ferljust, wäd Gagausien aan oainen Stoat.
Idaho
Idaho is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.584.985 Ienwoonere (2011).
1986
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 - 1989 -
Werra-Meißner-Kreis
Werra-Meißner-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Indonesisken Archipel
thumb|300px|right|Die Indonesiske Archipel, [[Näiguinea meetäld.]] Die Indonesiske Archipel, uk Indisken-, Aastindisken- af Malaiisken Archipel naamd, is ne groote Ailoundgruppe fon Suudaast-Asien.
Sunda-Ailounde
Groote Sunda-Ailounde:
Litje Sunda-Ailounde:
Doo Molukken
Doo noudelke Molukken (indonesiske Provinz Maluku Utara):
Doo suudelke Molukken (indonesiske Provinz Maluku):
Näiguinea
Dät Ailound Näiguinea wäd säilden uk noch meetäld, maasttieds oaber nit, deeruum dät dät al tou n Australisken Kontinent heerd un ja foar loange Tied uk mäd dät australiske Fäästlound ferbuunen waas (nu is die Seewoaterspeegel haager). Dät wäästelke Näiguinea heert tou Indonesien, dät Aaste fon dät Ailound heert tou n oainen Stoat, Papua-Näiguinea.
Leda
thumb|Dät Ledaspeerwierk thumb|left|150px|Ju smälle Brääch uur ju Leda Ju Leda, uk Ledoa naamd, is n Bieflus fon ju Oamse in Aast-Fräislound. Ju Seelter Äi - ju sik bildet uut do Touflusse Marka un Oaje - mündet uut in de Leda. Ju Leda häd ne Laangte fon 29 km, wierfon 1,9 km (fon ju Oamse bit tou Lier) befoarboar is foar Seeskiepe. Bie Wiltshusen fljut ju Jümme in ju Leda.
Ledaspeerwierk
Tichte bie Lier wuud 1954 dät Leda-Speerwierk as Skuts juun Hoochwoater in dät Leda-Jümme-Gebiet in Bedrieuw nuumen. Truch dät naie moderne Oamse-Speerwierk bie Oamde wuud dät Leda-Speerwierk äntlasted.
Brääch uur ju Leda
Suudelk Amdorf gungt ju smälste Brääch fon Düütsklound uur ju Leda un ferbint Amdorf un Neuburg mäd Lier un dät Uurledingerlound. Ju Brääch is man 2,50 Meeter breed un foar Foartjuuge mäd ne Bratte fon 1,85 Meeter. Ju häd ne Laangte fon 50 Meeter.
15. Moai
Die '''15. Moai (buute fon Roomelse 15. Maai')'' is die 135. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 136. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 230 Deege bit tou dät Jierseende tou.
Illinois
Illinois is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 12.869.257 Ienwoonere (2011).
Lieste fon do Isotope/3. Periode
Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju trääde Periode.
Hubble Waareldruumte-Teleskoop
<div class="toccolours noprint" style="float:right; margin: 3mm; padding: 1mm; width: 300px; border: 1px solid;"> Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble 300px|Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble
Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble säin fon dät Ruumtefeer Discovery unner Mission STS-82.
Bielden nuumen fon Hubble
Bielden nuumen fon dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble in falske Faawen wierroat: fon links buppe in Klokkewiesersin: TjukkopGalaxie], ju [[Kiegelwulke, two touhoope-steetende Kuugelgalaxie-e, un de Gebuurt fon ne Stierne in dän Omegadook. (Bielden sunt Oaindum fon NASA) Dät Waareldruumte-Teleskoop Hubble (Hubble Space Telescope, HST) bestoant uut ne Taal fon Prezisionsinstrumente foar astronomiske Beooboachtengen. Dät is naamd ätter dän amerikoanske Astronom Edwin Hubble un troalt siet ju Lansierenge truch ju NASA ap n 24. April 1990 as een Kunstmoune uum ju Äide. Die Hubble wäd benutsed foar optiske Woarniemengen. Dät Teleskoop änthoalt uk ne Infraroodkamera. Foar Weerniemengen in dät Röntgenwoogelaangtegebiet wäd dät Chandra X-Ray Observatory bruukt.
Truch dät Failjen fon een Atmosphäre in dän Waareldruum konnen mäd dän Hubble uunkoand skäärpe Bielden fon fiere astronomiske Objekte moaked wäide. Een fon do bekoandste Bielden, do mäd dän Hubble moaked wuuden sunt, is fon dän Oadlerdook (M16). Ju Bielde is ätter fuul Astronome ju fluchste Bielde ju der je moaked wuuden is fon n Objekt in dät Al.
N Failer un näie Ploane
Fluks ätter ju Lansierenge koom hääruut, dät dät Waareldruum-Teleskoop nit goud funktionierde, deertruch dät die Haudspeegel truch n Instrumentationsfailer in ne ferkierde Foarm sleepen waas. Bie ne twäide Ruummission in n Dezember 1993, wierbie fon do Ruumfierdere n uur korrigierjenden Speegel anbroacht wuude, holp dät Eeuwel ou. In do Jiere deerätter sunt noch two Unnerhooldsmissione uutfierd wuuden.
Intwiske wuuden al Ploane moaked foar dät foulgjende, beeter un grattere Waareldruum-Teleskoop un ap ju uur Siede stuuden uk in ju ap äidske Teleskoope gruundede Astronomie do Äntwikkelengen nit stil. Toun Biespil kuuden truch n grooten Taal litjere Teleskoopbielden tou kombinierjen un optiske Failere as Foulge fon Temperatuurunnerskeede un Turbulenz in ju Äidatmosphäre in real time mäd Komputere tou korrigierjen, fon ju Äide häär Bielden moaked wäide, do der juust so goud sunt as do fon dän Hubble, man dan fonsälwen fuul billiger.
Uurhoald
thumb|left|Woarniemenge fon dät Hubble-Teleskoop uur laangere Tied, sodät fuul fiere Stiernsysteme tou sjoon sunt: dät sonaamde Hubble Deep Field. Klik foar haagere [[Resolution (optiske Systeme)|Resolution.]] Dän 16. Januoar 2004 roate ju NASA bekoand, dät die Hubble nit laanger uurhoald wäide skuul weegen do Ploane fon Präsident Bush, wier Moanskene ätter de Moune tou seenden un ap Eende ätter dän Planet Mars. Deerfoar moasten dan aal uur Seeken wieke. Ätter Ferwachtenge hiede Hubble deerätter noch n nutselken Lieuwendsduur fon sowät fjauer Jier. Ton Linssens fon ju beträffende ESA-Oudeelenge meent oawers, dät ju Äntskeedenge, dät Teleskoop nit moor tou uurhoaljen, niks tou dwoon häd mäd do Ploane, ätter Mars tou raisjen. Ju weere Gruunde is, dät die Ruumtefeer in n Toukumst bloot noch ätter ju Internationoale Ruumtestation ISS fljooge duur. Bloot deer kon kontrollierd wäide, of do litje Ästerken fon dät Hatteskild noch in n gouden Stoat sunt uum dän Touräächfoart tou moakjen.
Man ap dän 31. Oktober 2006 roate ju NASA bekoand, dät in dän twäide Haaldeel fon 2008 daach noch een fjoode Uurhoalmission ätter dän Hubble uutfierd wäide skuul. Truch dät Iensätten fon näie Gyroskoope un Nikkel-Woaterstof-Akkus skuul die Lieuwensduur fon dät Teleskoop ferlaangerd wäide tou mindestens 2014. Fääre skuulen näie Instrumente installierd wäide : n Cosmic Origins Spectrograph un ne näie Grootwinkelkamera, ju ju oolde WFPC2 ärsätte skäl. Man in dän September 2008 roate dät noch ne techniske Stöörenge an dän Hubble, in dän Science Instrument Command and Data Handling (SIC&DH) Unit. Uum ju unner ju groote Uurhoalenge ouhälpe tou konnen, koom hääruut, dät n extroa Rusten nöödich waas. Deeruum wuud ju ferskäuwen bit 2009, wier ju Lansierenge fon ju fjoode Uurhoalmission (STS-125) statfoont ap n 11. Moai 2009. Ap n 19. Moai wuud die Hubble wier fon dät Spaceshuttle Atlantis in dän Waareldruum deelstoald.
Luudgeskichte
Ju Luudgeskichte (dt. Lautgeschichte) rakt ju Äntwikkelenge fon do Luude. Deerbie fint me ferskeedene Wierkengen, as:
Äntwikkelenge fon do seelter Luude
As Biespil fon wät deerbie hääruut kumt, reeke wie dät hier foar do seelter Luude. Foar do Oukuutengen, sjuch Sproakoukuutengen.
2. Do loange un hoolichloange Vokoale
Sfr. aa insteede fon Sfr. a besonders foar sk, st, r + Konsonant un Doppelkonsonanten, t.B. Taaske Tasche, Sfr. ää insteede fon Sfr. ä besunners foar Frikative, stämhafte Plosive un r- Ferbiendengen, t.B. Glääs Glas, Sfr. ee < aofr. ê < germ. ai in uur Falle as bie aofr. â, sfr. oo, t.B. breed breit, Been Bein, deele Sfr. íe maast Variante fon sfr. ie, wier Biespiele roat sunt. Sfr. ie < aofr. î < germ. î, t.B. Íes Eis, Iersen Eisen, biete beißen, drieuwe treiben, Wieuw Frau, Tied Zeit. Sfr.R oa < aofr. a < germ. a foar gewisse Konsonante, t.B. Moanske Mensch, stoanst stehst, hoalt hält, Sfr. öä insteede fon ö in Lehnwörter, foarallem in eepene Silwe un foar l un r, t.B. Köäkene Küche, Sköäwel Sfr. oo <aofr. â < germ. ai in eepene Silwe, in dän Fal ju Foulgesilwe dunkeren Vokoal of w änthaalt, t.B. Toone Sfr. öö in Leenwoude, t.B. Dööntje Erzählung, Lööper Läufer. Sfr. úu maast Variante fon sfr. uu, wier Biespiele roat sunt. Sfr. uu < aofr. û < germ. û, t.B. Húus Haus, Tuume Daumen, bruuke brauchen. Sfr. ü’ü maast Variante fon Sfr. üü, wier Biespiele roat sunt. Sfr. üü in Leenwoude, t.B. Dü'üwel Teufel, dü'ütsk deutsch; Küüt Wade.
3. Do Diphthonge mäd Ounfangsbetoonenge
Sfr. aai in U un S insteede fon oai. Sfr. aau is Variante fon au. Sfr. ai < aofr. ei (< germ. a, e, u + palatoalen g), t.B. Dai Tag, Wai Weg, Bail Bügel, Aide Egge, nai nahe. Sfr. au < aofr. au (âw, âv) < wgerm. auw, z.B haue hauen, Dau der Tau. Sfr. äi < aofr. ê in uur Falle as bie Sfr. ee, nämmelk: Sfr. äuw < oold e (< germ. u mäd i-Umlaut) + w, t.B. skäuwen geschoben, stäuwen gestoben; uk häuw hieb. Sfr. eei is Variante fon äi, foarallen in S. Sfr. eeuw insteede fon ee + w of äi + w, t.B. leeuwe glauben, Sleeuwe Ärmel. Sfr. ieuw insteede fon ie + w, t.B. Skieuwe Scheibe, ieuwen eben, Wieuw Frau. Sfr. oai < aofr. ai (êi) < afr. ê (< germ. ai, æ: usw.) + j of palatoalen g, t.B. Oai Ei, toai zähe, oaien eigen. Sfr. oi < aofr. o + w, t.B. bloie blühen, groie wachsen. Sfr. oou is Variante fon ou, foarallen in S. Sfr. ou < aofr. ô < germ. ô, t.B. Bouk Buch, goud gut, roupe rufen. Sfr. öi in Leenwoude, t.B. Möie Tante, Köike Kuhkalb. Sfr. ööi is Variante fon öi, foarallen in S. Sfr. uui in truuje drohen, in S bluuje blühen.
4. Do Diphthonge mäd Eendbetoonenge
Sfr. ja < aofr. ia < germ. eu (eo) in dän Fal nit i-Umlaut foarliech, t.B. Bjastmolk Biestmilch, djapper tiefer, ljauer lieber. Sfr. jaa insteede fon sfr. ja as aa insteede fon a, t.B. Tjaaske Driesche, US Jaader Euter, US ljaacht licht. Sfr. joa in R biewielen insteede fon jaa, t.B. ljoacht licht. Sfr. joo < aofr. ia in eepene Silwe, t.B. bjoode bieten, ljoo lieb. Sfr. jou < aofr. iow < wgerm. eu foar w < germ. e foar w, t.B. Tjoue Treue, Rjou Reue, Jou Sie, fjauer vier. Sfr. ju < aofr. ieuw < germ. eu bie i of j fon ju Fougesilwe, t.B. bjut (er) bietet, ljucht (er) lügt. Sfr. jü is Variante fon ju, foarallen in S. Sfr. ju is Variante fon juu. Sfr. juu < aofr. ieuw unner Deenenge in eepene Silwe Sfr. jü is Variante fon juu in S in Ljüde Leute, betjüde bedeuten.
5. Do Konsonante
Sfr. b :< afr. b in Anlaut < germ. b, t.B. Bouk Buch, bite beißen. Sfr. ch < afr. ch < germ. h, hh, g, t.B. ticht dicht, hooch hoch, fljucht (er) fliegt, Bierich Berg. Sfr. d :< afr. d < germ. d, ð, t.B. deel nieder, räide raten, oold alt. Sfr. f < afr. f, ff < germ. f, ff, t.B. Fisk Fisch, skufst schiebst, skiffe sortieren, doof taub. Sfr. g is Variante fon ĝ. Sfr. 'ĝ < afr. g, gg < germ. g foar dunkere Vokoale, gg, t.B. ĝreeuwe graben, ĝoud gut, Tjuuĝe Zeuge, Brääĝ (neben Brääch) Brücke. Sfr. h < afr. h in Anlaut < gem. h, t.B. Houd Hut, hooch hoch; swuunden foar j, r, l, n, w. Sfr. j < afr. i (j) in Anlaut < germ. j, t.B. Jier Jahr, jung jung. Sfr. k :< afr. k, kk < germ. k, kk, t.B. koold kalt, Hoake Haken, wook weich, Äkker Acker, Soaks Messer. Sfr. l :< afr. l, ll < germ. l, hl, ll, t.B. lom lahm, leet spät, luud laut, Wälle Quelle, dul toll. Sfr. m :< afr. un germ. m, mm, mb, t.B. Moune Mond, Noome Name, klom klamm, Koum Kamm. Sfr. n :< afr. n, nn < germ. n, hn, nn, t.B. näi neu, Eende Ende, Lound Land, Näkke Nacken. Sfr. ng :< afr. un germ. ng un n in nk, t.B. Song Gesang, toanke denken. Sfr. p :< afr. un germ. p, pp, t.B. Peere Birne, loope laufen, Roop Seil, Knäppel Knüppel. Sfr. r :< afr. r < germ. r, anlautend hr, inlautend z, t.B. rood rot, gratter'größer, Oor Ohr, Ring Ring, moor mehr. Sfr. s :< afr. un germ. s, ss, t.B. sitte sitzen, bäst (du) bis, loos leer, Kääsen Kissen. Sfr. ŝ :< afr. s twiske Vokoale, t.B. weeŝe sein, Huuŝe Häuwser, roaŝje rasen. Sfr. sch [sx] < aofr. sk in Anlaut < germ. sk, t.B. schrieuwe schreiben, Schaad Schatten. Sfr. sk < aofr. sk in In- un Auslaut (säilden in Anlaut), t.B. Paasken Ostern, Tusk Zahn. Sfr. t :< afr. un germ. t, tt, t.B. Tid Zeit, slite schleißen, groot groß, sitte sitzen. Sfr. ts :< aofr. tz in Inlaut < urfr. k foar hälle Vokoale < germ. k, t.B. Wätseldai Werktag, hitselje hecheln. Sfr. w :< afr. w < germ. w, hw, t.B. woorm warm, Winter Winter, twäärs quer, skuuwe schieben. [Uursät un uumboukstabierd ätter mien Oarbaid Kramer 1994, Sieden 22-26].
Aastriek-Ungarn
thumb|Aastriek-Ungarn in 1913
Aastriek-Ungarn waas n Stoat twiske dän 8. Juni 1867 un n 31. Oktober 1918. Dät waas ne Dubbelmonarchie. In dän Eerste Waareldkriech häd Aastriek-Ungarn foar ju düütske Siede wääld.
Deelenge 1918
Do naiste Stoaten/Gebiete heerden fröier tou Aastriek-Ungarn:
Gebiete fon Aastriek-Ungarn do däälich tou uur Stoaten heere:
Seelter Sjungere
thumb| Do Seelter Sjungere bie Apnoamen fon dät Wiedkiekjen, 2008 thumb|left| Do Seelter Sjungere Do Seelter Sjungere is ne Songgruppe fon dän Seelter Buund. Ju Gruppe wuud 1993 truch Adelheid Pörschke un uurse gruunded. Do sjunge oolde Seelterfräiske Läidere, so as toun Biespil dät Seelter Läid ap eepenbiere Fäste, toun Biespil bie dän "Heimatabend" fon dän Seelter Buund un uk bie uurse Feroustaltenge. Do hääbe flugge Drachten un wieren uk al in dät Wiedkiekjen. Ju Songgruppe häd 11 Meegliedere. Foarsitter is Adelheid Pörschke.
Indiana
Indiana is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.516.922 Ienwoonere (2011).
Rhien-Hunsrück-Kring
Die Rhien-Hunsrück-Kring is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Gräinlound
Gräinlound (amtelk: Kalaallit Nunaat ('Lound fon do Moanskene'), deensk: Grønland, dt. "Grönland") is n Ailound in dän noudelke Atlantiske Ozean, noudaastelk fon Kanada. Mäd ne Uurfläche fon 2 175 000 km2 is dät dät grootste Ailound fon de Waareld. Dät is Deel fon dät Köönichriek Dänemark. Siet 1979 häd dät ne uunouhongige Position juunuur Dänemark (status aparte) un dät heert siet 1985 nit moor tou ju Europäiske Union. Ju Haudstääd is Nuuk (Godthåb).
Fjodor Wladimirowitsch Jemeljanenko
thumbFjodor Wladimirowitsch Jemeljaneko (Rusk:Фёдор Владимирович Емельяненко, *28. September 1976 in Rubischne, Sowjetunion) is berüümd foar sien Laistenge in juu Kampsportoard MMA, wieroane hie juu Nr.1 fon juu Waareld weese skäl. Uurspröängelk häd hie Sambo moaked, wät hie däälich uk noch moaked un wieroun hie uk Waareldmääster is.
Gräinlound
miniatur|left|200px|Glitskertunge, ju n Doal uutslipt in Gräinlound. Gräinlound heert geografisk tou Noud-Amerikoa un geologisk betrachted tou ju kanadiske Ploate. 80% fon dät Lound is bedäkt mäd ne Iesloage, ju der bit 3 km tjuk is. Bloot ju Kusstriepe fon 15-150 km breed, foarallen in dät Suude un dät Wääste, is bewoonboar, as Foulge fon dän Ienfloud fon dän Golfstroom. Ju Kuste is iensnieden mäd uunmundige Fjorde un Glitskere, wierfon Iesbierge oubreeke. Gräinlound häd n Poolklimoa.
Do uursproangelke Ienwoonere, do Inuit (uk Eskimos naamd), sunt fon fröier Nomoaden. Jo sunt oawers man ne litje Gruppe. Bie wieden do maaste Ienwoonere lieuwje in dät Suudwääste un sunt Gräinloundere, ne Moangelse fon Deenen un Inuit. Jo baale Gräinloundsk (Kalaallisut), wät een Varietät fon do Inuit-Sproaken (Inuktitut) is, un, uurs as wäkke Inuktitut-Varietäten fääre wäästelk, mäd latienske Bouksteeuwen skrieuwen wäd. Deensk un Gräinloundsk sunt do amtelke Sproaken. Ne trääde Gruppe Ienwoonere sunt Europäere, foarallen Deenske. Suldoate fon do USA sunt in dän Thule-Boasis stationierd.
Ju gräinloundske Wirtskup stutset sik foarallen ap Fiskeräi, Jaacht, Skäipe-Wirtskup un Bierichbau. Gräinlound fiert unner uur Pältse un Bierichbau as Kruolith, Kwarts, Glimmer, Lood, Zink un Iersenarst uut. Fröier häd dät uk Walfiskprodukte uutfierd.
Die wichtichste Gloowe in Gräinlound is däälich, as in Dänemark, die Lutheranismus. Dät Christendum is al uum dät Jier 1000 fon dän iesloundske Seefoarer Leif Eriksson ätter do gräinloundske Wikinger-Siedelengen broacht wuuden, man as do ferlät wuuden, bleeuw dät bloot noch fon Inuit bewoonde Gräinlound heedensk, bit die lutterske Pestoor Hans Egede in 1721 as Missionoar ätter Gräinlound koom.
Ju Independence-I-Kultuur
Uum sowät 2500 foar Kristus koomen uut do arktiske Rebätte fääre wäästelk, wier däälich dät Noude fon Kanada lait, do eerste Moanskene ätter Gräinlound. Jo koomen eerste in dät Noude fon dät Ailound, uumdät jo deer goud tou Fout uur't Ies waigunge kuuden. Ju See twiske dät Noude fon Gräinlound un do kanadiske Noaberailounde is näämelk as n Nät fon äänge Kanoale, do licht tichtfjoose konnen. In do ies-fräie Rebätte fon Peary-Lound, dät noudelke Spit fon Gräinlound, lieten jo sik deel. Ju archäologiske Kultuur, ju deer däälich unnersoacht wäide kon, wäd fon do Wietenskuppere Independence-I-Kultuur naamd, ätter dän Independence-Fjord in't Noudaaste fon Gräinlound. Do Ljuude hieden noch neen eerene un neen iersene Seeken, jo bruukten oaber toun Biespil Reewen uut Flintsteen. Dät waas somäd noch een Steentied-Kultuur.
Do Ljuude hieden junner een häd Lieuwend. In dät Noude fon Gräinlound gungt foar moor as fjauer Mounde in't Jier ju Sunne nit ap (Poloarnoacht). Dät is grääsich koold un bloot dän kuute Suumer gungt ju Temperatuur moal n bitje uur dän Fjoosepunkt. Hälpsmiddele so as Woal-Ouljelampen, do wie fon leetere Eskimo-Kultuuren kanne, hieden do nit. Jo kreegen hiere Neerenge uut ju Fiskeräi un Joagd; een wichtich Büüte-Diert waas die Moschus-Okse, man uk Hoasen, Foakse un Fuugele wuuden joaged, wilst Rubben ne litjere Betjuudenge hieden, Rendierte roate dät domoals oaber nit in't Noude fon Gräinlound.
Ju Saqqaq-Kultuur
Me weet nit niep, wiertruch ju äntsteen is, man dät rakt ju Fermoudenge monken Wietenskuppere, dät sik ju Saqqaq-Kultuur in dät Wääste, Suude un Aaste fon Gräinlound uut Fertreedere fon ju Independence-I-Kultuur äntwikkelde. Ätter düsse Theorie sunt Ljuude, do fon dät hädde Lieuwend in't hooge Noude genouch hieden, loangs ju gräinloundske Wäästkuste ätter't Suude leeken. Düsse Ljuude huuseden wilst ju Suumer-Tied in Tälten uut Dierte-Häid. Jo wieren uk ju eerste Kultuur fon Gräinlound, ju Ouljelampen hiede. Deer oane kuuden se Oulje un Fat ferbaadene, dät deer uut Rubben un Woale wunnen wuude. Düsse Lampen bestounde uut Seepen-Steen, un jo wäide juust so bit däälich fon ferskeedene Foulke fon ju Arktis bruukt. Fääre ferbaadenden jo Holt. Dät waas foar n Deel Drift-Holt, man nit bloot: Besunners dät Wääste fon Gräinlound waas in düsse Tied woormer as däälich, sodät loangs do Fjorde Riesene, Ällerne un Wüülgene Boome tou fienden wieren.
Do Ljuude joageden Rendierte, man jo fängen uk Fiske, Rubben (t.B. Woalhoangste) un Fuugele. Dät is bekoand, dät jo Huunde hieden, man me weet nit, of do uk Huundeslieden hieden. Jo moakeden Reewen uut Flintsteen un Bunken. Hiere Woapen wieren Pieler un Booge, man jo hieden buppedät uk Harpuunen mäd bunkene Beweerenge.
Bit sowät 800 foar Kristus kon me ju Saqqaq-Kultuur ätterwiese. Ätter moor as duusend Jiere ferswoont ju dan, me fermoudet, uumdät dät Klima kaller wuude.
Ju Independence-II-Kultuur
Juust in ju Tied, as dät Klima läpper wuude, koom oaber ne näie Kultuur, ju Independence-II-Kultuur, wier uut dät Wääste, fon do noud-kanadiske Ailounde: Twiske 1400 un 700 foar Kristus koomen do un lieten sik wier in dän tjuusterge, koolde Timpe fon dät noudelke Gräinlound deel, man uk fääre suudelk bie ju Disko-Bucht, wier toufoarne dät Rebät fon ju Saqqaq-Kultuur waas.
Do Wikingere un ju Thule-Kultuur ap Gräinlound
thumb|200px|right|Ju Säärke-Ruine fon ju Wikinger-Siedelenge Hvalsey In 875 foont die Norweger Gunnbjørn dät Ailound un naamde dät ätter sik sälwen "Gunnbjørn-Lound". In 982 moaste Erik die Roode uut Ieslound fluchtje un loundede toulääst in't Suudwääste fon Gräinlound. Hie roate dät Ailound dän Noome Grænland (ooldnoudisk foar „Gräinland“), fermoudelk uum dät foar uur isloundiske Siedelere ferlokjend tou moakjen. Man dät Klima waas in düsse Tied uk wuddelk woormer as däälich. In 986 roakeden fjautien fon fieuwuntwintich isloundske Uutwonnerer-Skiepe mäd 700 Moanskene oun Boud Gräinlound. Mäd düt Foulk besiedelde Erik dät Rebät uum Brattahlíð, ju Loundnoame begon. Uut ju Tied ätter 1000, as do gräinloundske Wikingere kristend wuuden sunt, hääbe sik in't Suude do Ruinen fon Huuse un Säärken ärheelden, do do noudiske Siedlere bäätelät hääbe.
Uum 1000 ätter Kristus spratte sik oaber uk ju Thule-Kultuur fon dät Wääste ätter Gräinlound uut. Do Kultuurdreegere sunt ätter wäkke Fermoudengen do wichtichste Foaroolden fon do Gräinloundere fon däälich. Touminst ju materielle Kultuur is gjucht äänelk as dät, wät sik bie do gräinloundiske Inuit bit in ju Näitied fiende lät: Hiere Boote wieren al Umiaks un Kajaks, oun Lound bruukten jo al Huunde-Slieden. Jo fängen Woale un hieden al juust do sälge Reewen, do bit in ju Näitied monken do Gräinloundere Traditsjoon sunt. Fon dät Noude uut ferspratte sik ju Thule-Kultuur ätter't Suude, do Ljuude fon ju Dorset-Kultuur paaseden sik oun of wuuden uutrooded, so niep weet me dät nit. Man me hoalt foar weerskienelker, dät jo sik ounpaased hääbe, uumdät ju Thule-Kultur in do sälge Siedelengen tou fienden is, wier toufoarne ju Dorset-Kultuur waas. Uk mäd do Wikingere koom dät tou Kontakt un Konflikte:
Uum 1350 foonten raisende ju Wääst-Siedelenge ferlät foar. Me fermoudede, dät do Skrælingar, as jo do Inuit naamden, ju Siedelenge uurfaalen un fernäild hieden. Do uur noudiske Siedelengen ap Gräinlound heelten sik wät langer, bit tou Begin fon dät 15. Jierhunnert läite do sik uut histooriske Wällen ätterwiese. Jo hieden oaber unner dät kaller wäidende Klima tou lieden. Uk wan archäologiske Tjuchnisse wiese, dät jo sik truch ju Rubben-Joagd goud oun dät kallere Klima ounpaased hieden, wät dät foar weerskienelk heelden, dät jo uurloang wier tourääch ätter Ieslound un Skandinavien uumesiedelden. Deer waas truch Süükten, so as ju Päst, nouch Lound fräi wuuden, wier me beeter lieuwje kuude.
Gräinlound in ju Näi-Tied
In dät 16. Jierhunnerd heerde Gräinlound wäil wier gans do Inuit. Eerste uum 1721, as die deensk-norwegiske lutterske Pestoor Hans Egede mäd ju Missionierenge fon do Gräinloundere begon, koomen wier Europäere, foaraaln Dänen, man uurloang uk düütske Missionoare ätter Gräinlound wai. In't Eende fon't 18. Jierhunnert wudden foar dän Honnel Siedelengen apgjucht un kolonioalisierd, fon 1774 - 1951 is die Honnel mäd Gräinlound n Deensk Stoatsmonopol. In 1951 sluute Dänemark un do Fereende Stoaten fon Amerikoa n Ferdraach uur ju gemeenskuppelke Ferdäägenge fon Gräinlound. Two Jiere leeter, in 1953, kricht Gräinlound foar n Deel Sälwenferwaltenge binne dät deenske Köönichriek, 1979 wäd ju Sälwenferwaltenge uutwieded. 1982 stämt Gräinlound in ne Foulks-Oustämmenge foar dät uuttreeden uut ju Europäiske Union, wät in 1985 uumesät wäd.
Literatuur
Jørgen Fleischer: A Short History of Greenland, Aschehoug Dansk Forlag, Kopenhagen 2003 (ISBN: 87-11-16274-0)
miniatur|links|1000px|Panorama uum ju Buurskup Naajaat bie Upernavik in Noudwääst-Gräinlound (noudelk fon Ilullissat). Ju Bielde is touhoopestoald uut 18 Sunnerbielden. Links sjucht me ju Ieskappe.
Goesharde
thumb|right|250px|Dät Täärp Schobüll in do Goesharde Goesharde, fräisk: Gooshiird, is n Gebied in Noudfräislound. Dät rakt där Noud-Goeshard un Suud-Goeshard. In do Goesharde wäd een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake in tjoo Farianten boald, dät Goesharder.
Würzburg (Loundkring)
Würzburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Montfort
Montfort (Limbuurchsk: Mofert) is ne Stääd in Limbuurich, do Niederlounde. In Montfort rakt et uungefeer 3600 Ienwoonere. Ju Stääd heert bie ju Meente Roerdalen. In Montfort boalt me Montfortisk.
Groote Sunda-Ailounde
thumb|250px|right|Koarte fon n Deel fon n Indonesisken Archipel, do wichtichste fon do Groote Sunda-Ailounde sunt blaauw ienteekend Doo Groote Sunda-Ailounde, doo n Skeed twiske dän Pazifisken Ozean un dän Indisken Ozean bildje, sunt ne wichtige Ailoundgruppe in n Indonesisken Archipel.
Wichtige Ailounde sunt:
Halligfräisk
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Halligfräisk is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wäd noch fon n poor Ljuude ap do Halligen boald.
Eindhoven
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Eindhoven is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Ju Stääd Eindhoven is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 88,84 km² un deer woonje 213.911 Moanskene (2012).
Wuhan
Wuhan is ju Haudstääd fon de Provinz Hubei un is ju maast befoulkede Stääd in Zentroal-China. Ju lait bie de Touhoopeflus fon do Äien Jangtse un Han. Deer woonje sowät 9.100.000 Ljuude (2006). Wuhan bestoant uut tjo Stääddeele: Wuchang, Hanyang un Hankou. Ju Stääd lait ap dän Kjuuspunkt fon do fjauer wichtichste Stääde in China: ap ju Lienje Chongqing - Shanghai un ju Lienje Peking - Hongkong/Kanton.
Sproakoukuutengen
In juu Sproakkunde wäide ferskeedene Oukuutengen bruukt:
Sproakoukuutengen ätter juu Oarbaid Kramer 1994:407-408
Hierunner foulgje Sproakoukuutengen (de. Abkürzungen für Sprachen) Ätter juu Oarbaid Kramer 1994:407-408.
Ingeborg Remmers
thumb|right Ingeborg Remmers, eerder Einhaus, is bädden in Wietsound un woont in Wietsound. Ju is Koasterske foar dät Seelterske an ju "Litje Skoule Skäddel" in Skäddel un is Laiterin fon dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".
Sproakoukuutengen
Biespile foar doo normalisierde Oukuutengen fon ISO 639
Juu foulgjende Uutwoal sunt, alphabetisk oardend, doo tjo grootste Sproaken fon juu Waareld, doo Sakroalsproaken fon doo Waareldreligione (sofier doo ISO-Känteekene hääbe), doo moderne fräiske Sproaken, doo Sproaken, doo in Seelterlound wichtich sunt (Seeltersk, Plattdüütsk, Hoochdüütsk), un ienheemske Biespile fon aal doo bewoonde Kontinente:
Internet
thumb|200px|Visualisierenge fon do ferskeedene Routen truch Deele fon dät Internet. 500px|thumb|Prozentsats Internetbruukere pro Lound in 2007 Dät Internet is ne Samlenge fon Computernätte wierbie fuul Computere mädnunner ferbuunen sunt un Doaten uuttuuskje. Deertruch kon me Internettjoonste as E-mail, Doatäiuurdreegenge, WWW, Telefonie, Radio un Fiersjoon nutsje. Wült n Computernät gewöönelk apbaud is uut köärperelke Komponente (Koabele, Skaltengen usw.), bestoant n Internet bloot uut ne Riege Protokolle, in dän Fal fon dät gängelke Internet dät sonaamde IP (Internet Protokol). Computere in ferskeedene Nätte un mäd unnerskeedelke Bedrieuwssysteme konnen truch dät Anweenden fon do Protokolle mädnunner kommunisierje.
Nätte
N köärperelk Computernät is maast begränsed tou n Gebiet of ne Organisation. Dät System fon juunsiedige Kommunikation in sun bekniepen Gebiet wäd uk je wäil Intranet naamd. Uut aal moor Intranätte häär is uk Tougong muugelk tou dät Internet, wült uursuume däälich uk wäkke Sieden ap dät Waareld-wiede-Wäb (www) bloot foar Persoone of Organisatione tougongelk sunt, do deer apaat foar ärmächtiged sunt.
Wät in dän Spreekgebruuk as “dät Internet” beteekend wäd, is n groot eepenbeer Computernät, n Nät fon Nätte, wierbie me sik haalt an do Requests For Comments (Bidden uum Bemäärkengen), ferwalted fon ju Internet Engineering Task Force. Eegentelk rakt dät naan Oainer fon dät Internet.
Protokolle
Do Foarskrifte fon dät Internet sunt apstoald uum dät muugelk tou moakjen, dät ferskeedene Nätte ferbuunen wäide. Deerbie is ju Apsicht, dät sogoar dän Ferljus fon wäkke Ferbiendengen dät Nät nit kuutbräkt. Bloot wan Deele fon dät Internet goarneen Ferbiendengen moor hääbe, roaket dät Nät apdeeld in Paate, do der dan in sik noch funktionierje konnen.
WWW
thumb|300px|Graphiske Deerstaalenge fon minner as 0.0001% fon dät [[Waareld-wied-Wäb|WWW, mäd ju Deerstaalenge fon Hyperlinke]] Wült dät Internet an sik 1983 änsteen is, is dät eerste in dän Loop fon do Jiere foar älkuneen tou Ferföigenge keemen. Ne groote Unnerstutsenge deerbie waas, dät in n August 1991 HTML ienfierd wuude. Deertruch kon dät Internet ferwoand wäide as n Waareldwied Nät fon Sieden, do der ferbuunen sunt fon Koppelengen, do me ‘anklikke’ kon. Do maaste Dokumente do der uur dät Internet apruupen wäide konnen, sunt nu apstoald in HTML.
WAP
Een fon do näiere Foarskrifte is ju WAP-Foarskrift. Dät stoant foar Wireless Access Protocol un bestimt, wo Jou Handy of Jou Houndcomputer träidloos mäd dät Internet kommunisierje kon. Fuul Handys konnen in dän WAP-Stand sät wäide toun Internetjen. WAP-Programme, as fon Google un Wapedia, reeke biewielen ju Muugelkhaid, fluks in do Doatäinoomen - nit do Unnerskrifte - fon Bielden tou säiken.
Adelheid Pörschke
thumb|left|150px|Adelheid Pörschke thumb| Adelheid Pörschke inne Midde monken do Seelter Sjungere Adelheid Pörschke, bäddene Waten, is dän 1. Dezember 1938 bädden in Skäddel un woont boppe an dän Skäddelerdom, wier die al tou ju Meente Ait heert. Ju ganse Familie Pörschke is aktief bie dän Seelter Buund. Hieren Mon Alfred Pörschke is in dän Foarstand fon dän Fräiske Räid, Sektion Aast, hieren Suun Heinrich Pörschke is Boas fon dän Seelter Buund un hieren Suun Hermann is Foarsitter fon dän Baier- un Böllerfereen Skäddel.
Adelheid Pörschke roat do Sproakkurse ap Seeltersk foar dän Seelter Buund un laitet dän "Seelter Stammtisch" in dät Seelterfräiske Kulturhuus in Skäddel. Ju heert tou ju Projektgruppe "Saterfriesisch" bie dän Bäidenstuun "Unterm Regenbogen" in Skäddel un is Meeapgjuchter un Foarsitter fon ju Songgruppe "Seelter Sjungere".
Rubidium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Litje Sunda-Ailounde
thumb|right|200px|Do Litje Sunda-Ailounde blaauw ienteekend Doo Litje Sunda-Ailounde sunt ne Ailoundgruppe in dän Indonesisken Archipel. Jo sluute suudaastelk an do Groote Sunda-Ailounde oun, besunners aastelk oun Java, wiermäd jo in een Riege lääse.
Iowa
Iowa is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 3.062.309 Ienwoonere (2011).
Rubidium
Rubidium (lat. rubidus: jooprood; weegen two charakteristiske roode Spektrallienjen) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Rb un ju Oardnengstaal 37. In dät Periodensystem stoant et in ju 1. Haudgruppe un tält tou do Alkalimetalle. Dät wooke, säälwerichwiet glansjende Metal stikt sik sälwen spontoan an bie Lufttouträt.
23. Juni
Die '''23. Juni''' is die 174. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 175. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 191 Deege bit tou dät Jierseende tou.
1985
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Ronald Reagan
thumb|right|200px|Ronald Reagan Ronald Wilson Reagan (* 6. Februoar 1911 in Tampico, Illinois; † 5. Juni 2004 in Los Angeles, California), uk The Great Communicator naamd, waas fon 1981 bit 1989 die fjautichste Präsident fon do USA.
1985
Jiere: 1982 - 1983 - 1984 - 1985 - 1986 - 1987 - 1988 -
Ronald Reagan
Bie sin Besäik in Berlin ap n 12. Juni 1986 häd hie bie ju Berliner Muure dän waareldbekoanden Sats kweeden: "Tear Down This Wall!".
Rhien-Lahn-Kring
Die Rhien-Lahn-Kring is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Etten-Leur
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Etten-Leur is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Etten is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 55,88 km² un deer woonje 41.468 Moanskene (2012).
Päiter die Groote
thumb|right|300px|Peter die Groote Päiter die Groote, Tsaar Peter I Aleksejevitsj Romanov fon Ruslound; bädden in Moskau, 9. Juni 1672 - Sint Petersbuurich, 8. Februoar 1725 (ätter dän Julioaniske Kalänner 30. Moai 1672 - 28. Januoar 1725). Päiter waas wuddelk "groot", hie waas ungefeer two meter, man hie waas uk n grooten Stoatsman die Ruslound modernisiert häd.
Diego Velázquez
Diego Velázquez is die oukuutede Noome fon...
Timor
thumb|right|250px|Groote Deele fon n Indonesisken Archipel, Timor is rood ienteekend. Timor is een fon doo Litje Sunda-Ailounde in dän suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Wääste fon dät Ailound heert tou Indonesien, in dät Aaste lait die uunouhongige Stoat Aast-Timor.
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez
thumb|200px|right|Säärm-Portrait fon Velázquez Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (kristend ap dän 6. Juni 1599 in Sevilla; stuurwen ap dän 6. August 1660 in Madrid, waas aan barocken Moaler uut Spanien, die foarallen foar sien Portrait-Moalerkunst bikoand is. Hie hiede uk Kontakt tou Peter Paul Rubens, die fon him mäd ju spoanske Kunst fertjoud moaked wäide wüül. Skilleroatsjen fon Velázquez hieden in eenige Faale Ienfloud ap ju leetere Moalerkunst.
Hälgeloundsk
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Hälgeloundsk af Halunder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Hälgelound fon uungefäär 500 Ljuude boald. Die Dialekt is ap Hälgelound Amtssproake un deer rakt dät Unnergjucht an do Skoulen un uk Kurse an ju Foulkshoochskoule.
Poolsk
Poolsk of Polnisk (po. jezyk polski, uk wäil polszczyzna, dt. Polnisch) is ne Wääst-Slawiske Sproake mäd sowät 40 Millione Baalere. Do maaste Baalere fon dät Poolske woonje in Polen (38,6 Millione Ienwoonere). Uur groote Gruppen Baalere woonje unneruur in do Fereende Stoate un in do Lounde fon ju eemoalige Sowjet-Union (foarallen Wietruslound, ju Ukraine un Litauen). Siet dän 1. Moai 2004 is dät Poolske een fon do eepentelke Oarbaidssproaken fon ju Europäiske Union.
Hoochdüütske Luudferskuuwenge
Ju Hoogdüütske Luudferskuuwenge of twäide Germaniske Luudferskuuwenge is ne historiske Annerenge fon dät Luudsystem in wäkke Wäästgermaniske Sproaken. Do Annerengen sunt feroantwoudelk foar do maaste Unnerskeede twiske dät Hoochdüütske ap ju eene Siede un dät Läichfrankiske un Läichsaksiske ap ju uur Siede (wierfon sik do fräiske Sproaken dan wier truch uur Annerengen unnerskeede).
Doatierenge
Dät häd wäil fjauer Phasen fon Luudferskuuwengen roat, do der sik unner fon t Suude ätter t Noude uutruld hääbe. Ju eerste Phase is in dät fjoode Jierhunnert ounfangd bie do maast suudelk lääsende düütske Sproaken, dät sunt dät Bairiske un dät Alemanniske (Schwyzerdüütsk) in do Alpen. Ju lääste Phase is weesen in dät oachte bit dät njuugende Jierhunnert.
Luudferskuuwengen
Legende Got. = Gotisk, MNL. = Middelniederloundsk, OÄ = Ooldängelsk, OHD = Ooldhoochdüütsk, OS = Ooldsaksisk.
Begränsenge
300px|thumb|Ju Benrather Lienje skat dät Läichsaksiske (jeel) fon dät Middeldüütske (blau). Ju Spierske Lienje skat dät Middeldüütske fon dät Hoogdüütske (dunkergräin).
Ju Luudferskuuwenge häd sik nit konsequent un in jusälge Mäite ätter t Noude fersät. Deeruum rakt dät moorere sproakkundige Skeede, do der wiese, wier dät do spezifiske Luudannerengen roat häd. Do Wichtichste sunt
Do Lienjen sunt also Isoglossen. Ne Isoglosse is ju geografiske Begränsenge fon ne Sproakkundige Ärskienenge, as ju Anweendenge fon n Woud of ne Luudannerenge usw.
Buppedüütsk, Middeldüütsk un Hoochdüütsk
Dät Buppedüütske is dät Ganse fon do Suud-Düütske Dialekte, do der ju Hoochdüütske Luudferskuuwenge gans un goar unnerlain sunt. Dät sunt also dät Alemanniske, dät Bayriske un dät Suud- un Aast-Frankiske.
Do Sproaken un Dialekte, wierbie do Annerengen bloot toun Deel aptrieden, wäide touhoope  Middeldüütsk naamd. Dät Middeldüütske bestoant uut Moselfrankisk (dät is uk ju Sproake fon do belgiske Aastkantone un Luxembuurich), dät Rhienfrankiske, dät Hessiske un dät Thüringiske.
Dät Hoochdüütske sät sik touhoope uut do Buppedüütske un Middeldüütske Sproaken un Dialekte. Hoochdüütsk (sproakkundich Näihoochdüütsk), is uk die Noome foar ju 'Hoochsproake' fon däälich.
Dät Limbuurgiske mäd deertou dät Maas-Rhienloundske is n Twieuwelfal, deeruum dät dät nai an dät Uurgongsgebiet lait twiske Middeldüütsk un Läichfrankisk.
Uurseeke
Uur ju Uurseeke fon disse Luudferschuuwenge wäd in ju Foarskenge siet loang kontrovers diskutierd. Lääste Tied wäd toacht an Ienfloud fon Substroatsproaken as Keltisk of Gallo-Romanisk. Fergliek deertou uk Hyperkorrektuur.
Baltikuum
miniatur|Dät Baltikuum Dät Baltikuum is n Gebiet an ju Aastkuste fon ju Aastsee. Maastens wuuden do Lounde Letlound, Estlound un Litauen deermäd meend. Monges uk dät nu ruske Köönichsbierich (Kaliningrad).
Geertruidenberg
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Geertruidenberg is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Raamsdonksveer is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 29,69 km² un deer woonje 21.049 Moanskene (2012).
Geldrop-Mierlo
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Geldrop-Mierlo is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Geldrop is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,39 km² un deer woonje 38.113 Moanskene (2012).
Sulawesi
thumb|right|250px|Koarte fon n grooten Deel fon n Indonesisken Archipel, dät Ailound Sulawesi is rood ienteekend.
Kalifornien
Kalifornien is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 37.691.912 Ienwoonere (2011).
Sulawesi
Sulawesi (fröier Celebes) is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel un heert tou Indonesien. Dät rakt ap düt Ailound säks indonesiske Provinzen:
Bruure Halbertsma
Do Bruure Halbertsma wieren träi gjucht bekoande wäästfräiske Bruure uut Grou, Meente Boarnsterhim in ju niederlounsdske Provinz Fryslân. Do hääbe fuul däin foar ju wäästfräiske Literatuur in dät 19. Jierhunnert. Jo oarbaideden uk an do Rimen en Teltsjes, n Foulksbouk mäd Fertälstere un Riemsele. Do hääbe touhoope mäd Waling Dykstra fuul ärfoarsked un deeruur skrieuwen. Hiere Ooldenhuus stoant in dän Wilhelminapark in Grou. Do Bruure wieren:
Rhien-Palts-Kring
Die Rhien-Palts-Kring is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Johannes Heesters
right|thumb|Heesters in't Oaler fon 102 Jiere in 2006
Johannes Heesters (* 5. Dezember 1903 in Amersfoort, Niederlounde; † 24. Dezember 2011 in Starnberg, Düütsklound) was n niederloundsken Tjooterspieler, Sjunger un Unnerhoolder.
200px|left|thumb|Heesters in't Oaler fon säkstien Jiere in 1919
Hie häd al 91 Jiere oarbaided, un dät bolde aaltied in Düütsk-toalige Steeden. In April 2011 waas hie die ooldste Moanske, die in dän Beriek fon ju Unnerhooldenge oarbaidede. Moonige Ljuude hieden Probleeme mäd him, uumdät hie foar Adolf Hitler soangen häd.. Heesters waas twäie hilked: fon 1930 bit tou hieren Dood 1985 mäd ju Belgiske Tjooterspielerske Louise Ghijs, 1992 hilkede hie Simone Rethel (*1949). Heesters hiede in 2011 two Dochtere uut sien fäärmen Hilk, fieuw Bäidensbäidene, alwen Bäidensbäidensbäidene, fieuwuntwintich Bäidensbäidensbäidensbäidene un een Bäidensbäidensbäidensbäidensbäiden.
Kansas
Kansas is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.871.238 Ienwoonere (2011).
Normandier
thumb|320px|Normandiske Äroberengen Do Normandier wieren n Kriegerfoulk uut wäästelk Frankriek. Uursproangelk wieren jo Wikinger uut Skandinavien, do sik in dät 9. Jierhunnert in Normandien deelsätten un romanisierd wuden.
Ieuwenske Kriegere wieren jo uk fäkkundige Ferwaltere. Do Härtsooge ferdeelden hiere Köönichriek in Stukke, do der regierd wuuden fon Eedelljuude fon dät normandiske Foulk.
In dät alfte un dät tweelfte Jierhunnert feruurseekeden do Normandier groote Annerengen in Europa. Unner ju Regierenge fon Wülm I wuud 1066 (Slacht bie Hastings) Änglound äroberd un deermäd hieden do Normandier ju Spitse fon hiere Macht beloanged. Änglound wuud n normandisk Köönichriek, wier moonige Kastäile, Säärken, Kathedroale un Klaastere noch an de Normandier ärinnerjen dwo.
Do Normandier regierden bit 1154 uur Änglound. Deerätter geenen do Angelsakse (fröiere Äroberer) un do Normandier bie litjen ap in eene Nation. Die normandiske Tiedruum koom definitiv tou n Eende, as Normandien 1204 äroberd wuude fon dän Köönich fon Frankriek.
Unner dät alfte Jierhuunert hääbe do Normandier uk härsked uur Paate fon Suud-Italien.
Sjuch uk
Teppich fon Bayeux
Stiekelboars
Die Stiekelboars (Gasterosteus aculeatus - düütsk: Dreistachliger Stichling) is ne Oard fon doo Bunkenfiske. Die Stiekelboars frät foarallen Äisen, litje Krääpse un Moaden fon Insekten un mongs uk litjere Fiske.
Määrkmoale
thumb|left|200px|Wiefken (buppe) un Montje fon dän Stiekelboars ap ne färöiske BräifmäärkDie Stiekelboars is normoal 4 bit 8 cm, säilden uk bit tou 11 cm groot. Sien Häid is glääd un ap sin Rääch häd hie normoal träi Stiekele, man in dän noudwäästelken Deel fon Schottlound rakt dät uk Stiekelboarse sunner Stiekele. Wan doo Stiekelboarse meerje, häd dät Montje ne blaugräine Bupperkaante un n rooden Buuk, wiertruch him dät Wiefken as Montje ärkanne kon.
Loundkring Grafskup Bentheim
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Nordhorn.
Trojany
Trojany is n Täärp in Polen in dät Woiwodskup Mazowieckie, dät lait twiske Wołomin un Warszawa. Dät Täärp häd.
Morphologie af Foarmeleere
Morphologie is ju Leere fon Stambildenge un Beegenge fon do Woude.
Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woude.
Gemert-Bakel
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Gemert-Bakel is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Gemert is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 123,36 km² un deer woonje 28.741 Moanskene (2012).
Montfortisk
Montfortisk is ne Limbuurichske Sproake, ju fon sowät 1.600 Moanskene boald wäd in Montfort. In Montfort kwäd me Mofers.
Määrkmoale
ich - make - doe - boum - hóndj - slank - sjaop - rèch< > (Limbuurchsk)
Do Ferannerengen fon dät Montfortiske
Dät Montfortiske hied fröier Woude as fietsj, däälich is fietsj fiets wuuden. Un uk Woude as bao, bekans un prónt ferswiende. Ju Ferannerenge fon dät Montfortiske häd mongs as Gruunde die Ienfloud fon ju hollounske Sproake.
Woudebouk
Dät Montfortiske Woudebook (Hääruutreeker: Stichting Mofers Waordebook, Jier: 2007, Schrieuwer: Pierre Bakkes) is n 21. October 2007 hääruutroat.
Loundkring Suudelke Wiensträite
Die Loundkring suudelke Wiensträite (Düütsk:Landkreis Südliche Weinstraße) is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Kentucky
Kentucky is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 4.369.356 Ienwoonere (2011).
Wäädsee
Ju Wäädsee (Wäästfräisk: Waadsee, Noudfräisk: Waas/Heef, Aastfräisk Plattdüütsk: Heff, Deensk: Vadehavet, Düütsk: Wattenmeer) is ju See, ju twiske do Fräiske Ailounde un dät Fäästlound lait. Dät Wääd lait Deeges twäie druuch. Ju Wäädsee stoant foar n grooten Deel unner Natuurskuts un is UNESCO-Waareldäärwgoud (uutgenuumen dät deenske Wäädgebiet). Twiske Blåvandshuk in Dänemark un Den Helder in do Niederlounde häd ju Wäädsee ne Laangte fon 450 Kilometer un ne Fläche fon 9.000 km².
Loundkring Uelzen
Die  is n Loundkring in Aast-Läichsaksen. Sien Haudsteede is Uelzen.
Florenz
Florenz is ju Haudstääd fon ju Region Toskana in Italien un waas fon 1865 bit 1870 ju Haudstääd fon dät Köönichriek Italien. In et 14. un 15. Jierhunnert blöide ju Stääd un hiede n grooten Ienfloud ap ju europäiske Kunst un Kultuur. Foar ferskeedene Kunstler un Geleerden waas Florenz hiere Woonsteede of Geboortstääd (so as Leonardo da Vinci un Dante Alighieri).
Maryland
Maryland is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.828.289 Ienwoonere (2011).
Fräiske Moalerkunst
Moalerkunst (de. Malerkunst)
Noudfräislound häd betjuudende Moalere aplääwerd, as:
Aastfräiske Moalere sunt:
Eenige Ooldenbuurger Moalere sunt:
Uutstaalengen rakt et in dät Ooldenbuurger Loundesmuseum
Wäästfräislound häd ne Riege fon wichtige Moalere un Teekener aplääwerd, as:
Moonige fon do hiere Bielden sunt tou sjoon in dät Museum Belvédère bie Heerenveen.
Fääre noch Noomen as:
Monika Olling
Monika Olling is Koasterske foar dät Seelterske an ju Marien-Skoule in Strukelje. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".
Giessenlanden
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Giessenlanden waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Hoornaar waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 65,12 km² un deer woonje 14.431 Moanskene (2012).
Clemens August von Galen
thumb|Clemens August Kardinal Graf von Galen miniatur Clemens August von Galen (* 16. Meerte 1878 in Dinkloage in dät Ooldenbuurger Munsterlound as Clemens Augustinus Joseph Emmanuel Pius Antonius Hubertus Marie Graf von Galen; † 22. Meerte 1946 in Munster, Wäästfoalen) waas n grooten Suun fon dät Ooldenbuurger Munsterlound. Hie waas Gäistelke un wuud Biskop fon Munster in dät Jier 1933, juust eer as ju Anstaalenge fon Adolf Hitler as Riekskansler. Weegen sin Wierstand juun do Nazis wäd hie uk wäil Die Leeuwe fon Munster naamd.
Familie
Hie stamde uut n oold düütsk oadelk Geslächt: die Biskop un Kriechsheer Bernhard von Galen (bienaamd Bummen Berend) uut dät 17. Jh. waas n fieren Foaraaler fon him. Sien Oolden wierden Heribert Graf von Galen un Elisabeth geb. von Spee. Hie waas dät alfte fon trättien Bäidene.
Politisken Wierstand
Von Galen waas n Uutspreekenen Anti-Kommunist un häd sik eepentelk sät juun do Nazis un do hiere sonaamde Euthanasiepolitik, wierbie duusende Oudakloose, Gäisteskroanke un Behinnerde uumebroacht wuuden.