cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italieenske Sproake
300px|thumb|right|Een oold italieensk Woudebouk Italienisk is heert tou ju romoanske Takke fon do Indoeuropäiske Sproaken. Dät is Amtssproake fon Italien, ju Swaits, ju Vatikoanstääd, San Marino un dän Souveränen Malteser-Orden. Juust so as aal do romoanske Sproaken stommet dät Italieenske fon dät Vulgär-Latienske ou, ju leete Uumgongssproake fon dät Latienske. Ju Standard-Sproake fon dät italieenske gruundet sik ap dän toskanisken Dialekt fon ju Stääd Florenz (Firenze). Dät kumt fon groote florentienske Dichtere in't Middeloaler, so as Dante Alighieri (1265-1321), die besunners grooten Ienfloud hiede.
Rio Tapajós
Ferloop fon ju Äi
Bie Itaituba, wät minner as 400 Kilomeetere foar ju Mundenge in dän Amazonas, ferlopt ju Uurwoold-Sträite Transamazônica twäärs uur dän Rio Tapajós. Kjunner kumt ju Transamazônica dän Amazonas ap't naiste. Fon Santarem uut fiert parallel tou ju Santarem-Cuiaba-Loundsträite ätter ju Transamazônica wai. Düsse Loundsträite is foar do Ferhooldnisse fon junner besunners goud uutbaud.
Die Rio Tapajós häd sunner Wäl-Äien een Loangte fon sowät 810 Kilomeetere. Mäd sien gjuchte Wäl-Äi, dän Teles Pires kumt hie aaltouhoope ap 2.291 Kilometere. Ju Äi is uur ju heele Loangte wäch skipbeer, man buppe fon Itaitubas bloot foar litjere Skiepe, uumdät junner masse Stroomsnällen sunt. In dän Unnerloop foare uk Kjuusfoart-Skiepe uut Düütsklound uur dän Atlantik un dän Amazonas roun.
Italieenske Sproake
Gjuchtskrieuwenge
Ju italieenske Gjuchtskrieuwenge speegelt dän Luudstound äänelk as ju spoanske of ju rumäänske gjucht niep wier, man dät rakt in't Italieenske neen truchgungende Känteekenge fon ju betoonde Sälwe.
Dät Uus Foar
Seelterske Uursättenge (in düsse Foatenge bloot foar düssen Artikkel ärstoald)
Rio Tapajós
Ferloop fon ju Äi
In'n Bupperloop fon ju Äi rakt dät Stroomsnällen, wier grattere Skiepe nit truch kuume. Dät rakt Ploane, do Fälsen tou sprängjen, deermäd uk grattere Skiepe bit in do Wäl-Äien kuume konnen. Gruund deerfoar sunt do Räistoffe, do junner oubaud wäide konnen.
Italieenske Sproake
Italieensk un sien Noaber-Sproaken
In dät Suude fon Italien sunt uk griechiske un Albaniske Sproak-Ailounde. Die Uursproang fon do Griechen in Kalabrien un Apulien is striedich. Wäkke kweede, dät kumt noch fon antike ooldgriechiske Kolonien, wäkke kweede, dät is aal man uut dät Middeloaler. Do Albaner in Italien sunt in moorere Befoulkengs-Woogen fon dät leete Middeloaler bit in't oachtienste Jierhunnert ätter Italien keemen. Do Italo-Albaner baale - wan jo hiere oolde Sproake noch hääbe - maasttieds aan Toskisken Dialekt. Ap do tosksiske Dialekte foutet uk ju Albaniske Skrift-Sproake, man daach sunt do Italo-Albanere foar Albanere uut Albanien stuur tou ferstounden, uumdät ju Sproake uur do Jierhunnerde n oainen Wai nuumen häd.
Dät uurspröängelke Rebät fon ju Italieenske Sproake in dän äängeren Sin lait in ju Midde un dät Suude fon dät Italieenske Hoolichailound un ap Sizilien, uumdät een heele Riege fon romoanske Varietäten, do in Italien of ju romoanske Swaits boald wäide, as oaine Sproaken tou bekiekjen sunt. Dät Arpitoanske (of Franko-Provenzoalske), dät Oksitoanske, dät Rätoromaniske, dät Ladiniske un dät Furlaniske (of Friauliske) sunt seeker oaine Sproaken. Dät Sardiske, dät Korsiske, dät Venetiske un uk do Gallo-Italieenske Varietäten (Piemontesisk, Lombardisk, Ligurisk, Emilioansk-Romagnoolsk) in dät Noude wäide uk maasttieds as oaine Sproaken bekieked. Gallo-Italieenske Sproak-Ailounde rakt dät uk in Suud-Italien, näämelk in ju Region Basilicata un ap Sizilien. Uk dät Sizilioanske wäd apgruunde fon sien oolde literariske Traditsjoon fon wäkke as oaine Sproake bekieked, man dät is wät striediger.
Rio Tapajós
Ferloop fon ju Äi
Uk is die Bau fon dät Woaterkrääfwierk São Luiz do Tapajós ploand, uum een seekere Energie-Fersuurgenge fon ju Region tou seekerjen. Läip is, dät dät in een Rebät ploand is, dät unner Natuurskuts stoant. Deeruum ferwäigerde ap dän 4. August 2016 ju Uumewaareld-Behöörde IBAMA ju Uumewaareld-Lizenz, sodät dät Projekt nit baud wäide duur.
Italieenske Sproake
Italieensk un sien Noaber-Sproaken
Nit-romoanske Sproaken sunt wäide uk in Italien, deelwiese as Sproak-Ailounde midde monken italieenske Dialekte, boald.
thumb|right|300px|Sproaken un Dialekte in Italien Italieensk-sproakige Minnerhaide rakt dät truch Migratsjoon un Kolonioalismus allerweegense in ju Waareld, man do maaste lieuwje in Italien (mäd do bee litje Noaberlounde San Marino un Vatikoanstääd, un uk in dän italieensken (uurspröängelk lombardisken un rätoromoansken) Deel fon ju Swaits (dät is die Kanton Tessin un Deele fon Graubünden).
So wäide in't Noude düütske Dialekte boald. Dät sunt dan deelwiese baieriske Dialekte. Ieuwenske Suudtirol un n poor uur Rebätte loangs dät noudaastelke Skeed hääbe do baieriske Sproakailounde in dän Trentino besunnere Dialekte: Dät Zimbriske in Lusern is besunners ooldwaareldsk, un dät Fersendoaleriske (of Mocheniske, italieensk: Mócheno ätter "mochen" foar "moakje") heert uk noch tou do baieriske Dialekte. In dät Noudwääste, tichte bie dät Skeed tou dät Swaitser Wallis, wäide uk Walliser-Düütske Dialekte boald. Dät sunt neen baieriske Dialekte, man Alemanniske, nieper: Hoochstallemaniske. Do Walliser-Düütske Sproak-Rebätte lääse oaber nit tichte bie dät italieenske Kääden-Rebät, man fuulmoor in Noaberskup tou dät Aostoanske, dän Arpitoansken Dialekt fon dät Aosta-Doal un uk wäil dät Piemontesiske un dät Lombardiske.
Dät Uus Foar
Italieenske Uursättenge, as ju in'e kathoolske Liturgie bruukt wäd:
Francisco Pizarro
thumb|right|250px|Francisco Pizarro (uum 1540) Francisco Pizarro González [fɾanˈθisko piˈθaro] (* 1476 of 1478 in Trujillo, Extremadura; † 26. Juni 1541 in Ciudad de los Reyes, wät däälich Lima hat), waas aan spoansken Conquistador, die mäd sien tjo Hoolfbruure un sin Partner Diego de Almagro dät Riek fon do Inka ärooberde.
Karibik
Ätter dät Pizarro in't Oaler fon 19 Jiere sien Heemat Trujillo ferlät häd, is foar n poor Jiere niks fon him uurlääwerd. In 1502 koom hie in ju "Näie Waareld" un siedelde bit 1502 ap dät Ailound Hispaniola, wier hie bit 1509 in dät Rebät siedelde, wier däälich die Stoat Haiti lait. Hie waas deer uk mee bie, as juun do Taíno-Indioanere kamped wuude.
Moor Expeditsjoonen in Middel-Amerikoa
Ätter sien Tied ap Hispaniola noom hie unner ju Fierenge fon Alonso de Ojeda bie een Expeditsjoon ätter dän Gulf fon Urabá deel, wier ju Loundbrääch fon Panama ap ju Atlantik-Kuste fon Kolumbien stat. Junner wuude een Siedelenge gruunded. Man ju Siedelenge hiede unner Hunger, Kroankhaide un Oungriepe fon fäindelke Indioanere läip tou lieden, sodät Alsonso de Ojeda tourääch ätter Santo Domingo foare wüül, uum Hälpe tou hoaljen. Hie liet ju Siedelenge unner Pizarro sien Kommando tourääch, jo skuulen füüftich Deege täiwe, of Ojeda tourääch koom. Man die koom nit, sodät Pizarro mäd sien Monljuude ju Raise wieruume ountried. Unnerwaiens mätte hie een Expeditsjoon fon Martín Fernández de Enciso un sloot sik düsse Expeditsjoon oun. Ätter een Moiteräi uurnoom Vasco Núñez de Balboa dät Kommando uur Encisos Expeditsjoon un gruundede een Siedelenge in Darién.
In't Jier 1513 waas Pizaroo mee ap een Expeditsjoon unner ju Fierenge fon Balboa twäärs uur ju Loundbrääch fon Panama. Deerbie roakeden jo as eerste Europäere in wäästelke Gjuchte gungend dän Pazifisken Ozean. Pizarro wuude in 1519 Burger fon ju Stääd Panama, ju an'e Pazifik-Kuste gruunded wuuden waas. Junner kreech hie as Burgermääster un encomendero Oachtenge un een litjet Fermuugen.
Eerste Expeditsjoonen loangs ju Pazifik-Kuste ätter't Suude
In 1522 roate dät een Baaleräi uur een riek Lound mäd Noome Biru (dät is däälich die Noome Peru) fääre in dät Suude. Pizarro hiede deer fon heerd, wo Hernán Cortés, die tou sien wiedloftige Sibskup heerde, dät Riek fon do Azteken ärooberd hiede. Sowät swieuwde him fermoudelk uk foar. Ätter een eerste Expeditsjoon, ju in 1524 loosgeen un failsluuch roate dät noch een twäide Expeditsjoon fon 1526 oun. Uk düsse twäide Expeditsjoon truuede, aan Failsleek tou wäiden, man Pizarro un wäkke fon sien Monljuude hieden een loange Omme un kuuden ju Expeditsjoon juun aal Wierstounde fäärefiere, bit jo in 1528 ju Stääd Tumpis (Noome ap Quechua, Spoansk: "Tumbes") in't Noude fon Peru roakeden. Ju Stääd rakt dät noch däälich, domoals heerde ju tou dät Riek fon do Inka, man ju waas al in Foar-Inka-Tieden gruunded wuuden. Ätter dät Uuttuuskjen fon Geskoanke kierden Pizarro un sien Ljuude mäd Gould, Lamas un twäin sproakkundige Indioanere as Uursättere tourääch. Do bee Indioanere wuuden fon do Spoaniere Felipillo un Martinillo naamd, hiere äächte Noomen sunt nit uurlääwerd.
Ärooberenge in dän Apdraach fon dän Köönich
Loange Jiere, ätterdät hie Europa ferlät hiede, skipperde hie wier tourääch un koom sowät Tiedgliek mäd Hernán Cortés, die dät Azteken-Riek in Mexiko ärooberd hiede, ätter dän spoansken Köönichshoaf. Unner dän Iendruk fon Pizarros Ärfoulge bit nu tou, un wildääge uk unner dän Iendruk fon Cortés sien Ärooberenge in Mexiko, roate die Köönich Pizarro Ferlof tou ju ploande Unnerniemenge: Ap dän 26. Juli 1529 benaamde Köönich Koarl I. fon Spanien (hie waas uk unner dän Noome Koarl V. Kaiser fon't Hillige Roomske Riek) Francisco Pizarro as Generoalkaptain fon "Näi-Kastilien" un roate him in een sonaamde Capitulación, een Oard Ferföigenge, Ferlof tou sin Fäildtoach. Bedingenge waas, dät hie ju Uutrustenge fon sien Monskup sälwen betoalje skuul.
Pizarro hiede, wät hie wüül un moakede sik tou Begin mäd moorere hunnert Ljuude ap dän Wai ätter dät Inka-Riek. As hie wier ätter Tumpis (Tumbes) koom, foont hie ju Stääd ferwöisted truch aan Burgerkriech in't Inka-Riek. In dän Suumer 1532 gruundede hie fääre suudelk ju Stääd San Miguel as eerste spoanske Stääd ap dät Rebät, wier däälich Peru lait. Däälich hat ju Stääd Piura.
In dän September moakeden jo sik ap dän Wai in't Binnelound. Ätter aan ferlästrieken Foutmarsk truch dän tropisken Holtbusk moasten jo uur do moorere duusend Meter hooge "Kordillieren", also Bierich-Kätten fon do Anden, uum in dät Haat fon't Inka-Riek foar tou tringen. Unnerwaiens wuuden jo wier un wier bekieked un kreegen Besäik fon Boskuppere fon dän Inka, also dän Häärsker Atawallpa (spoanske Skrieuwwiese: "Atahualpa").
Pizarro look ätter Cajamarca, wier juust die Häärsker Atawallpa Hoold moakede. Atawallpa hiede knulääst in dän Burgerkriech sin Bruur Waskar (spoanske Skrieuwwiese: Huáscar) sloain un waas nu die uunbestriedene Inka-Häärsker. Nu look hie ätter ju Inka-Haudstääd Qusqu (dät is Cusco), ju sien Generoale foar him ärooberd hieden. Atawallpa waas wäil mäd een Heer fon 20.000 bit 80.000 Mon unnerwaiens, deer sunt sik do Wällen nit gans eenich. Do Spoaniere wieren bloot noch 150 bit 280 Mon.
Ap dän 15. November 1532 looken do Spoaniere in ju fon do Inka rüümde Stääd Cajamarca ien, ap dän touken Dai (16. November) soachte Atawallpa do Spoaniere junner ap. Dät waas die Dai, as dät tou ju Skiksoalsrieke Slacht fon Cajamarca koom. Atawallpa deelde sien Troppen ap un look mäd oachteduusend fon sien Suldoaten do Bierge deel. Ätters geen hie mäd fjauer bit fieuwduusend Mon in ju Stääd, wier do Spoaniere täiweden. Sin Generoal Rumiñawi liet hie mäd moorere duusend Lasso-Dreegere in dän Rääch fon do Spoaniere täiwe. Atawallpa skäl toachte, dät hie ju litje Toal fon Spoaniere licht slo kuude. Een poor wüül hie foar sien oain Heer rekrutierje, dän Räst wüül hie waigjuchte läite. Mäd ju Uurlainhaid fon do Woapen un Rustengen häd hie nit reekend. Do Spoaniere unner Pizarro hieden sik ferstopped apstoald, rund uum dän Stäädploats tou, sodät Atawallpa mäd sien Suldoaten ientingeld waas. Man eerste liet sik naan fon do Spoaniere sjo. Dan tried aan Mönk foar un kwad tou dän Häärsker, dät jo Ousoande fon dän Poapst un dän spoansken Köönich wieren un dät hie tou dät Kristendum uurtreede skuul. Hie skäl tou dän Häärsker kweeden hääbe, hie skuul dät Woud Goddes heere. Atawallpa fräigede ätter do Begjuchte, wier dät Woud Goddes häärkoom, wierap die Mönk him een Bibel in'e Hounde roate. Atawallpa kuude oaber nit leese un ferstuude nit, wät een Bouk waas, heelt ju Bibel oun't Oor un lusterede un un smiet ju ätters ap'e Gruunde, as hie niks heerde. Dät waas die Knipkensleek, as Pizarro un sien Ljuude do Troppen fon do Inka mäd Kenunnen un Arkebusen oungreepen un dän Häärsker fäästnoomen. Do Inka wieren ferboased uur do Fjuurwoapen, un wüülen hieren fangenen Häärsker nit mäd Juunweer in Gefoar brange. Sowät 2000 Inka stoorwen in ju Slacht, man nit aan fon do Spoaniere.
Atawallpa bleeuw fangen. Hie bood Pizarro een baldoarich groot Loosejäild oun, dät in ju Foulgetied ätter Cajamarca broacht wuude. Aan Koomer moaste heel un aal mäd Gould apfäld wäide, uurs aan twäie mäd Säälwer. Pizarro kassierde aal dät Gould un Säälwer, noom uk ju fjautien- of füüftienjierige Inés Huaylas Yupanqui, Atawallpa sien Hoolfsuster, as Mätresse, ju him die Fangene as Wieuwmoanske ounbood. Man Pizarro liet Atawallpa nit fräi. Die Inka-Häärsker wuude in dät touken Jier, ap dän 26. Juli 1533 mäd ju Garotte waigjucht.
Ätter ju Slacht fon Cajamarca
Al in 1535 fersoachte Manku Qhapaq II., wäch tou loopen. Man hie wuude wier ienfangen. Pizarro ferföigede, dät hie nit moor taaged wäide skuul, un fersoachte, dän Inka sien Fertjouen wier tou winnen. Man dät waas al tou leet. Manku Qhapaq II. ron in't Foarjier 1536 ärfoulchriek wäch un fersoachte fon dät Foarjier 1536 oun aan Apstound juun do Spoaniere, tiedwiese hiede hie uk wät Ärfoulch. In't Doal fon dän Urubamba organisierde hie Inka-Troppen, noom foar kuute Tied ju Fäästenge Saqsaywaman ien un beleegerde fon Moai 1536 bit April 1537 ju Haudstääd Cusco. Troppen, do fon Lima uut tou Hälpe soand wuuden, kuuden Manku Qhapac II. sien Troppen slo, man die Fersäik fon wäkke Inka-Troppen unner ju Fierenge fon aan fon sien Generoale sluuch fail. Manku Qhapaq II. kuude monken fuul Indioaner-Foulke nit genouch Ferbuundede juun do Spoaniere fiende, uumdät do wäil bliede wieren, dät ju Häärskup fon't Inka-Riek foarbie waas. In't Eende fersoachte hie sogoar, sik mäd do Expeditsjoonstroppen fon Diego de Almagro juun Pizarro tou ferbuunden, do fon Chile tourääch koomen. Man dät slumpede nit. Manku Qhapac II. moaste sik uut dät Rebät fon Cusco touräächluuke. Hie moakede leeter noch Guerilla-Oungriepe, man dät Inka-Riek kuude siläärge nit sien oolde Grööte wier kriege.
Ätters roate dät wäil noch Inka-Häärskere, man do hieden niks moor tou tällen. Ju Slacht bie Cajamarca hiede dät Inka-Riek as betjuudenden Stoat praktisk fernäild. Touhoope mäd Diego de Almagro, die mäd Ferstäärkenge ätter Cajamarca keemen waas, ärooberde Pizarro ap dän 15. November 1533 Qusqu (spoansk: Cusco), ju Haudstääd fon dät Inka-Riek. Hie kuude dän hoogen Oadel fon Inka ap sien Siede brange un sätte Manku Qhapaq II. (spoanske Skrieuwwiese: Manco Cápac II.) as Marionetten-Häärsker ien. Een Tied loang waas hie do Spoaniere tou Tjoonste, man jo begonnen him läip tou kwääljen un tou taagjen. In'n Januoar 1535 gruundede Pizarro tichte bie ju Kuste ju näie Haudstääd Ciudad de los Reyes, leeter uumebenaamd in Lima (dät is däälich noch ju Haudstääd fon Peru). Düsse näie Stääd waas fon Panama uut fuul lichter tou roakjen as Cusco, dät in't Hoochlound liech.
Burgerkriech mäd Almagro / Dood
Uk wan Manku Qhapac II. deer nit moor fon profitierde: Dät roate nu daach noch aan Burgerkriech moken do Spoaniere twiske Pizarro un Almagro sien Troppen. Almagro saach sik uurfoardeeld, uumdät Hernando Pizarro, aan fon do Bruure fon Pizarro, bie dän spoansken Köönich roaked hiede, dät sin Bruur Francisco alleenigen Gouverneur fon dät Riek weese skuul. Almagro hiede uurs n Gouvernement fääre suudelk, Gouvernement Näi-Toledo, touspreeken kriegen. Man of Cusco deer nu touheerde, waas nit kloor, uumdät ju Fermäitenge nit so seküür waas. Deeruum wuude nu aan Burgerkriech moken do Spoaniere uutdrain. Ap dän 26. April 1538 koom dät tou ju äntskeedende Slacht twiske Pizarro un Almagro sien Siede: ju Slacht fon Las Salinas. Diego de Almagro ferloos ju Slacht un wuude fon Pizarro sin Bruur Hernando Pizarro fangen nuumen. Francisco Pizarro broachte moor as two Mounde in Jauja tou, weerskienelk, uum nit direkt in dät Skiksoal fon Almagro ferwikkeld tou wäiden. Hernando Pizarro häd Almagro ap dän 8. Juli 1538 waigjucht. Ap dän 26. Juni 1541 stoarmden Ounhongere fon dän waigjuchten Almagro Francisco Pizarro sien Slot in Lima un broachten Pizarro uume. Bie dän Oungriep stoorf uk sin Hoolfbruur Martín de Alcántara. Do Oungriepere ruupen Almagro sin glieknoomigen Suun Diego de Almagro, bekoand as Diego de Almagro el Mozo (dät hat sowät "Diego de Almagro die Jungere") as näien Gouverneur uut. Man die kuude sik nit hoolde. Ju Spoanske Kroune benaamde Cristóbal Vaca de Castro as Ferwalter, un die sluuch dän jungen Diego ap dän 16. September 1542 in ju Slacht fon Chupas.
Zypressen
Do Zypressen (Cupressus) sunt aan Sleek fon Plonten uut ju Familie fon do Zypressen-Gewoakse (Cupressaceae). In wäkke Loundskuppe sunt Zypressen aan bestimmenden Deel fon ju Kultuur-Loundskup, biespilswiese ju Middelmeer-Zypresse (Cupressus sempervirens) in ju Toskana. Man dät rakt - aal deerätter, wäkken fon do Wietenskuppere me foulget - 16 bit 28 Oarde fon Zypressen, do in ferskeedene woorme Regionen fon ju noudelke Hemisphäre heemsk sunt - also in Deele fon Europa, Afrikoa, Asien, Noud- un Middel-Amerikoa. Deer mout oaber bietou kweeden wäide, dät ätter näiere genetiske Unnersäikengen do Oarde fon dän amerikoansken Dubbelkontinent wildääge in aan oainen Sleek ienoardend wäide skuulen. Uk buute fon dät uurspröängelke Rebät finde sik Zypressen in Tuune, Parks un Säärkhoawe - man jo skuulen nit ferwikseld wäide mäd dän Sleek Thuja, die tou ju sälge Familie heert un so äänelk uutsjucht.
Zypressen in'n Tuun ferdreege sik nit tou bääst mäd aal do uur Plonten. Besunners Fruchte skäl me deer fon wäch hoolde.
Rio Purus
Ferloop fon ju Äi
Orografisk is die Purus dän Rio Madeira gjucht äänelk. Hie fljut sowät 200 Kilomeetere wäästelk grootstendeels parallel deertou un häd bienaist ju sälge Loangte. Sin Ferloop foulged moor of minner ju Luchtlinje twiske do Amazonas-Wällen fon dän Ucayali un dät Säntrum fon't Amazonas-Bäkken bie Manaus. Ju Luchtlinie fon sien Wälle bit tou ju Mundenge is bloot 1450 Kilomeetere loang, bie Ienreekenge fon aal sien Slingen wäd sien loangte ap 3200 Kilomeetere taksierd. Dät Rebät, wier hie sien Woater fon lukt, häd een Flakte fon sowät 371042 Quadroatkilomeetere. Sien Mundenge lait in dän brasilioansken Buundesstoat Amazonas. Die Purus drächt mäd een Woaterfierenge fon 11.000 m³/s wät moor as fieuw Prosänt fon dät Woater bie, dät uur dän Amazonas ätter'n Atlantik oulopt.
Loangs do Ougere rakt dät sowät 40.000 km² Loundskup, ju bie Hoochwoater unner Woater stoant; (Várzea) buppedät bilgje sik uut outrände Slingen fon ju Äi masse stoundende Woaterdoaben. Düsse bee Faktoren fiere deertou, dät die Purus foar ju Fiskeräi uuremäite produktiv is un dän grootsten Deel fon ju Fisk-Fersuurgenge foar ju Grootstääd Manaus seekerstoalt.
Die Purus is uur dän grootsten Deel fon sien Loangte goadelk foar ju Skipfoart; uur dän Rio Acre, een fon sien Sieden-Äien, kumt me mäd't Skip bit ätter Bolivien wai.
Zypressen
Beskrieuwenge
Zypressen sunt eenhuusich (monozöisk, bilgje also monnelke un wieuwelke Dannappele ap aan un dänsälgen Boom. Do monnelke Dann-Appele hääbe fjauer bit tjoon Poore Sporophylle. Älk Sporophyll drächt träi bit tjoon Pollensäkke. Do wieuwelke kuugelige bit oaifoarmige Dann-Appele bruuke sowät two Jiere, bit jo riep sunt, man jo blieuwe oafter uur fuul Jiere sleeten, bit jo sik truch Fjuur-Ienwirkenge eepenje. Do oachte bit 43 mm groote Dann-Appele hääbe maasttieds tjo bit säks (of two bit soogen) Poore fon tjukke, holterge Skubben. Älke fon düsse Skubben drächt aal ätter ju Oard tjo bit twintich Säidkoarele, do älk two Juuken hääbe.
Ieuwnenske dät fluuge Uutsjoon in Tuune un Parks kon fon wäkke Zypressen uk dät Holt bruukt wäide, as Bau-Holt, man uk foar Mööbel un Musik-Instrumente. Zypressen änthoolde Giftstoffe, man skällen deelwiese uk as Heel-Plonten bruukt wäide (ljauer foarsichtich weese!). Middelmeer-Zypressen sunt al in ju Antike as Kultuur-Plonten bruukt wuuden, buppedät goolten jo as Attribute fon bestimde Godhaide, biespilswiese Artemis ju griechiske Goddinne fon ju Joagd (un Diana, dät roomske Äquivalent tou Artemis).
Beskrieuwenge
Kiensele hääbe two bit fieuw Kienselbleede (Kotyledonen).
Näie Waareld
thumb|right|250px|Arizona-Zypresse (Cupressus arizonica) thumb|right|250px|[[Monterey-Zypressen (Cupressus macrocarpa)]] Ap dän Amerikoansken Dubbelkontinent fiende sik Zypressen bloot in Noud- un Middel-Amerikoa, nit in Suud-Amerikoa. Deerbie gungt ju Ferspreedenge fon in't Suude bit ätter Honduras un El Salvador.
Dät Woud "Zypresse", juust so as ju biologiske Nomenklatuur "Cupressus", lat sik uur wäkke Uumeweege fon dät griechiske Woud "κυπάρισσος" (kypárissos) ou.
Näie Waareld
Näie genetiske Unnersäikengen tjuude deer ap, dät do näiwaareldske Oarde uut dän Sleek genetisk tichter bie do Sleeke Juniperus (Wacholder) un Xanthocyparis stounde, as bie do ooldwaareldske Ferdreedere fon Cupressus. Wan dät gjucht is, is ju Touhoopefoatenge fon Oold- un Näiwaareldske Oarde in aan Sleek also nit korrekt, nit monophyletisk, deeruum hääbe wäkke Autoren ju Systematik uumeskrieuwen un an do Resultoate fon do näie Unnersäikengen ounpaased. Gans eenich sunt jo sik deerbie oaber nit: Wäkke foatje do amerikoanske Cupressus-Oarde touhoope mäd Xanthocyparis touhoope tou dän näien Sleek Callitropsis. Wäkke staale do uk in dän näien Sleek Hesperocyparis. Wäkke Iendeelenge sik nu truchsät, honget wildääge uk fon noch moor genetiske Unnersäikengen ou. Unner ju Wiele skällen do amerikoanske Oarde hier noch liested wäide, uk wan dät striedich is, of me do noch tou dän Sleek Cupressus tälle kon:
Do oankelde Oarde un wier jo tou fienden sunt
Dät rakt deer masse litje, isolierde Populatsjoonen fon, sodät do Botoanikere sik nit gans eenich sunt, wäkke derfon as oaine Oarde un wäkke as Unneroarde ienoardend wäide skällen. Gans uunstriedich kon ju foulgjende Lieste also nit weese:
Beskrieuwenge
Zypressen sunt immergräine, Boome of Struuke. Dät rakt monken do Zypressen-Oarde un hiere Kultuur-Foarmen wäkke, do bloot tou een ferdwäärgede Grööte groie, man juust so uk wäkke, do gjucht hooch wäide, hongjend of stiepelhaftig, hoochkrounerch of uuntspreedend. Uumdät do so gau groie un so tichte Krounen hääbe, sunt do Plonten goadelk, uum sik foar dän Wiend tou skuulen. Do Skubbenhaftige Bleede stounde kjuus-juunstoundich in fjauer Riegen an do Takken.
Tweelich-Propheten-Bouk
Ienhoold
Do tweelich Propheten sunt:
As Tweelich-Propheten-Bouk beteekent me touhoopefoatjend tweelich litjere biebelske Propheten-Bouke uut dät Oolde Tästamänt, do twiske dät oachte un dät säkste Jierhunnert foar Kristus änsteen sunt, also eer, in un ätter ju Tied fon dät Babyloonske Exil (dät wäd maasttieds apl 597 bit 539 f. Kr. doatierd).
Obadja
1. Truujend Gjucht juun Edom
Amos
dät hat:
Obadja
2. Edom sien Ferhoolden juun Juda
Jona
Uumdät Jona träi Deege in dän Buuk fon dän Fisk waas, wäd uk in't näie Tästamänt (biespilswiese Matthäus 12, 39-40) deerfon boald, dät Kristus dät Teeken fon Jona wiest, uumdät hie stäärft un eerste ap dän trääden Dai wier lieuwend apärstoant.
Hosea
Dät Bouk Hosea begint deermäd, dät hie een Huure hilket, uum Israel een Speegel-Bielde foar sien Uuntjoue juun God un sien "huurjen" mäd heedenske Godhaide tou wiesen. Hosea kricht mäd ju Huure tjo Bäidene. Die eerste Suun hat Jesreel, dan kumt ju Dochter mäd dän Noome Lo-Ruhama (dät hat: Neen Ärboarmjen) un ätters die Suun Lo-Ammi (dät hat: Nit mien Foulk). Ätters kumt een Goddes-Rääde, wieroun as in aan Gjuchts-Prosäss ju Uuntjoue fon dät Foulk Israel bekloaget wäd. Ju Bekloagenge is häd, man daach rakt dät deer uk Passagen oane, do ferkändigj, dät dät Foulk luuterd wäide skäl un dät deer Heel kumt. Hosea mout noch insen een uuntjou Wieuw hilkje, man nu fertichtet hie deer ap, mäd hier in't Bääd tou gungen un Bäidene tou tjuugen, uum dät Foulk tou wiesen: So skällen uk jie sunner Köönich, Offer-Kult un Religioon lieuwje, bit die Heere jou wier ounnimt.
Obadja
3. Ju Wier-Häärstaalenge fon Israel in ju Toukumst
Nahum
Bie Nahum gungt dät uum ju Ärooberenge fon ju assyriske Stääd Ninive, wät mäd dän Faal fon't Ägyptiske Theben truch assyriske Ärooberere ferglieked wäd.
Habakuk
Habakuk kloaget uur dät Uungluk un Uungjucht in ju Waareld. Ätters gungt dät deeruum, dät God as Stroafe foar dät Foulk do Chaldäere deertou bringt, aan Kriech juun dät Foulk tou fieren. Die Prophet fräiget ätter Goddes Gjuchtfäidegaid un God oantwouded him. In't Eende kumt een Lofläid, een Oard Psoolm fon dän Propheten uur God.
Jona
Dät Bouk Jona is wildääge dät bekoandste Bouk uut dät Tweelich-Propheten-Bouk. Jona wäd as Prophet fon God beruupen, uum in ju sändige Stääd Ninive tou präätenjen, dät ju uumekiere skäl. Man Jona wol nit, hie gungt ätter Jafo (junner is däälich Tel Aviv-Jaffa) wai un wol fon deer mäd n Skip ätter Tarsis (תַרְשִׁישׁ - Tarschisch) fluchtje. Deermäd is wildääge, uk wan wie dät nit seeker wieten, jusälge Stääd meend, ju in griechiske Wällen Tartessos (Ταρτησσός) hat, een Stääd wäästelk fon ju Sträite fon Gibraltar ap dät Iberiske Hoolichailound, däälich in Spanien. Wan dät so is, fersoacht Jona also, oun't Eende fon ju domoals bekoande Waareld tou fluchtjen, uum Goddes Beroupenge tou äntgungen. Man dät slumpet him nit, dät Skip kumt in aan Stoarm, kuut ätter dät jo fon Jafo uut apbreeken sunt. Do Seeljuude beedje tou hiere Godhaide, bloot Jona släpt. Do Seeljuude woakje him ap, dät hie uk tou sin God beedje skäl, man ätters besluute jo mäd Ienferstoundnis fon Jona, dät jo him uur Boud in't Woater smiete skällene, uumdät hie skäildich is, dät dät Skip in aan Stoarm keemen is un God bloot so toufree stoald wäide kon.
Obadja
Dät Prophetenbouk stoalt do Edomitere, do fon Esau oustomje, juunuur do Foulke Israel un Juda, do fon Jookub (Israel) oustomje. So lät sik dät Bouk in tjo Deele sjo:
Amos
Dät klingt nu bienaist as een Gliekstaalenge, as wan ju Gnoade un Uungnoade Goddes uur Israel juust so weese kon as bie aal do uur Foulke. Israel wäd häd bekloaget. Dät gungt uum Kult-Kritik un Sosjoal-Kritik, deer wäd juust so bekloaget, dät wäkke in heedenske Hillichduume offerje insteede fon dän hilligen Tämpel in Jerusalem, as uk, dät do rieke Ljuude do Äärme noch japper in'e Äärmoud drieuwe un sik sälwen fat freete. Man ieuwenske ju Kloage juun dät Foulk gungt dät uk uum ju Gnoade Goddes un dät hie sien Sälskup wier apsteede brange wol.
Sunt nit juust as Bäidene fon Kusch jie Bäidene fon Israel, Uutspröäk fon dän HEERE, hääbe iek nit Israel uut dät Lound Ägypten fierd un do Philistere uut Kaphtor un Aram uut Qir?
Jona
Juust as jo him uur Boud smieten hääbe, is die Stoarm foarbie, man Jona wäd fon aan grooten Fisk rukhoalsed un beeded in dän Buuk fon dän Fisk tou God. Deer is dan een Oard fon Psoolm in dät Bouk ienbuunen, die sonaamde Jona-Psoolm. Ätter träi Deege däd die Fisk him oun Lound uutspäie, un Jona gungt in ju Stääd Ninive, uum tou präätenjen. Ju Stääd bekierd sik un Jona sät sik buute ju Stääd, uum tou bekiekjen, wät geböärt. Man hie is dul, dät ju groote sändige Stääd nit fon God fernäild wäd, uumdät ju sik bekierd häd. God lät uur Noacht een Plonte groie, wier hie sik in'e Skaad sät, man ätters soant hie aan Wurrm, die ju Plonte tou't oustierwen brangt. Jona beduurt ju doode Plonte. God kwäd tou him, wan Jona een Plonte beduurt, ju uur Noacht keemen un oustuurwen is, of hie (God) dan wäil neen Meelieden mäd een groote Stääd as Ninive hääbe skuul, wier hunnertuntwintichduusend Ljuude woonje. Dät is dan ju Leere foar dän trutsigen Prophet.
Zefanja
Bie Zefanja gungt dät eerste uum dät Gjucht juun dät sändige Foulk Goddes, ätters uum dät Gjucht juun do Heeden un in't Eende uum dät Eendgjucht un dät kuumende Heel, dät man bloot aan Deel fon do Israeliten un Heeden belieuwje skällene.
Haggai
1. Rääde: Aan Aproup Goddes, ju Oarbaid oun dän Tämpel wier aptouniemen.
3. Rääde: Ferheetenge fon Goddes Säägen ätter ju loange Gjuchts-Tied, wan dät Foulk wier in Hillegaid lieuwet.
2. Rääde: Foaruut-Tällenge fon ju Heerdelkhaid fon dän näien Tämpel.
Joel
Joel tält dät Gjucht Goddes foarruut, dät uur do Moanskene bräkt so as een Gäärshupper-Ploage, man uk ju Gnoade Goddes. Dät jält foar sien oaine Lieuwendstied, man uk foar ju Toukumst un foar dät eendgultige Gjucht Goddes.
Maleachi
Bie Maleachi gungt dät uum ju Ljoofte Goddes tou Israel, man uk uum do Ferfailengen un Sänden in dät Foulk, do häd bekloaged wäide. Besunners gungt dät uum kultiske Ferfailengen, wan biespilswiese do Priestere behinnerde Dierte offerje insteede fon do goude. Uk Ächteskeedere wäide bekloaged Dät gungt also uk uum't Gjucht un uum Stroafe un pienelke Luuterenge. Toulääst skäl dät oaber uk wier Heel foar dät Foulk reeke.
Haggai
Dät Bouk Haggai bestoant uut fjauer Deele:
4. Rääde: Prophetie fon dät kuumende Gjucht foar ju uurige Waareld un fon ju Eerenge fon Serubbabel.
Sacharja
Dät Bouk Sacharja behonnelt deelwiese uk Themen, do foar dät Tweelich-Propheten-Bouk un foar ju Tied uum dät Exil tou typisk sunt: Gjucht un Heel, Tempel-Näibau, aal sowät.
Micha
Bie Micha gungt dät wier uum Gjucht un Heel foar Israel. Wier gungt dät uum dät Gjuchten fon God mäd Israel, uum Stroafen, man uk uum Heel foar Goddes Foulk. Dät is een Wai un Wier. Besunners wichtich foar dät Kristendum is die Färs Micha 5,1, wier dät hat, dät uut Bethlehem die Heere fon Israel kuume skäl. Dät wäd in ju kristelke Traditsjoon ap Jesus Kristus beleeken.
Hosea
Fääre wäide Foulk, Priestere un Köönich bekloaget, dät jo God nit tjou sunt un uk nit do Moanskene, dät jo aal floukje, möärenje, steele, ächtebreeke un Bloud ferjoote. Deeruum skäl dät Lound ferdruugje un ferwüülderje un do Moanskene deeroun skäl dät läip gunge. Daach wäd toulääst ätter aal dät Bekloagjen un truujen wier Heel ferkändiged. Dät Foulk wäd ienleeden, uumetoukierjen.
Fieuw Bouke Mose
thumb|right|200px|Een Torah-Rulle mäd Wiese-Stäf (Jad) Ju Tora of Torah (hebräisk foar Wiesenge; Betoonenge ap „a“; in ju aschkenasiske Uutsproake Tauro, Tauroh, ap Jiddisk Tojre) is die eerste Deel fon dät Oolde Tästamänt, dät bie do Juuden "Tanach" hat (uumdät jo neen näi Tästamänt hääbe). Ju Torah bestoant uut fieuw Bouke, wieroun Mose een wichtige Rulle spielt, deeruum wäd uk fon do Fieuw Bouke Mose of fon dät Pentateuch boald. Ju Beteekenge "Pentateuch" kumt fon dät griechiske "Πεντάτευχος" (Pentáteuchos), dät is touhoopesät uut "πέντε" (pénte, dät hat "fieuw") un "τεῦχος" (teũchos, dät hat "Behooldnis"), also "Fieuw-Behooldnis", wät sik oulat fon do Kruuken, wieroun do Ljuude fröier un aleer hiere Skrift-Rullen hiedene.
Wät deer tou heert:
Do fieuw Bouke wäide bie do Juuden mäd hiere hebräiske Noomen beteekend un dät is aaltied dät eerste of touminst een fon do eerste Woude tou Begin fon älk Bouk. Biespilswiese hat die eerste Fäärs fon dät eerste Bouk Mose: „בְּרֵאשִׁ֖ית בָּרָ֣א אֱלֹהִ֑ים אֵ֥ת הַשָּׁמַ֖יִם וְאֵ֥ת הָאָֽרֶץ׃“ (Bereschit bara Elohim et ha-Schamajim we'et ha'aretz; dät hat: In'n Ounfang moakede God dän Heemel un ju Äide). Die Hebräiske Noome fon dät Bouk hat deeruum: בְּרֵאשִׁית (Bereschit, „In'n Ounfang“). In dät Kristendum wäide do fieuw Bouke maasttieds mäd griechiske of latienske Noomen beteekend (deelwiese uk uurspröängelk griechiske un dan latinisierde Noomen). Do hääbe uk fonsäärm wät tou dwoon mäd dät, wät in dät Bouk stoant, man dät is nit so fon Woud tou Woud uut dän Täkst nuumen.
Hier foulget ju Lieste:
Nu wollen wie naier ap do oankelde Bouke iengunge:
Dät fjoode Bouk Mose (Numeri)
Uk in Numeri gungt dät, ätter een groote Foulkställenge, wierfon dät Bouk wäil sin noome häd, tou Begin fuul uum dän Kult in dät transportoable Hillichdum. Dät Foulk lukt fääre truch ju Wöiste. Aan fon do Leviten mäd Noome Korach un uurswäkke wollen juust so wichtich weese as Mose un twieuwelje sien wichtige Positsjoon oun. God wol eerste dät heele Foulk Israel bestroafje, man ap ju Interventsjoon fon Moose lät hie bloot Korach un sien Ljuude in een Glieuwe in ju Äide ferswiende. Ätter een groot Wai un Wier mäd Offerjen un aal kon dät Foulk bie God Ferreekenge fiende, un Aaron sien Priesterskup wäd fon God mäd een Teeken noch insen sjuunelk moaked. Dät Foulk kumt truch een Wöiste, wier dät neen Woater rakt. God däd een Wunner un jo fiende wät. Mäd ferskeedene Köönige rakt dät Kriech, uumdät jo dät Foulk nit truch hier Lound luuke läite wollene. Do Moabitere un do Midianitere seende Bielam uut, dät hie Israel träie ferfloukje skäl, man dät kon hie nit, unner Goddes Ienfloud mout hie dät Foulk insteede deerfon träie säägenje. Ätters rakt dät noch moor Sände, uumdät wäkke uut dät Foulk Israel tou do heedenske Godhaide fon do Moabitere beedje, wät uk wier tou een Ferstimmenge twiske God un sien Foulk fiert. Uumdät Mose nit mee ätter Kanaan duur, wäd Josua as sin Ätterfoulger bestimt, dät rakt noch moor Wiesengen. Leeter rakt dät noch Kriech uut Wräike juun do Midianitere. Do Stomme Ruben un Gad un die Haaldeel fon dän Stom Manasse wollen aastelk fon dän Jordan blieuwe, man jo tälle tou, mee tou hälpen, wan dät Lound wäästelk fon dän Jordan foar do uur Stomme ärooberd wäide skäl. Aaron stäärft ap dän Bierich Hor. God rakt dät Foulk Israel dän Befeel, dät Lound Kanaan tou ärooberjen un dät wäd niep beskrieuwen, wäkken Stom in wäkken Deel fon dät Lound siedelje skäl. Gruund-Besit duur bloot binne aan Stom feräärfd wäide.
Dät twäide Bouk Mose (Exodus)
As hie wierkumt, deelt Mose dät Foulk do Wiesengen mee. Die räägelde Kult wäd ienfierd: Buundesloade, Mischkan (Stiftshutte) un Oalter wäide baud; Aaron un sien Suune skällen as Priestere säägend wäide, deerfon stomje do Kohanim ou.
Mose sticht ap dän Bierich Bierich Sinai, wier hie ju Wiesenge fon God kricht. Wilst hie deer buppe is, wol Aaron mäd dät Foulk nit täiwe, un jo sändigje un moakje een goulden Koolich, uum dät oun tou beedjen. As Mose wierkumt, wät hie dul un haut do steenene Laien mäd ju Wiesenge fon God, man uk dät gouldene Koolich stukken. Wäkke fon do Leviten wäide ap sin Befeel fon uurswäkke uumebroacht. Ätters gungt Mose wier ap dän Bierich, uum Fereekenge bie God tou fienden. Hie kricht Fereekenge, näie steenene Laien, een näie Ferheetenge, näie Wiesengen un moor Foarskrifte un Boode foar Israel.
Dät Bouk Exodus honnelt, as die Noome al kwäd (griechisk: Ἔξοδος / Exodos = Uuttoach), deerfon, wo dät Foulk Israel unner ju Fierenge fon Mose uut Ägypten uutlukt.
Mose brangt ätters aan Ägypter uum, die aan Israelit ferhäuwen häd. Deeruum mout Mose fluchtjen un hilket unnerwaiens Zippora, ju Dochter fon dän midianitisken Priester Jetro. Junner eepenbeert sik JHWH (God, die HEERE) in aan baadenden Toudenbusk, un deelt him sin Ploan foar dät Foulk Israel mee: Mose skäl uumekiere ätter Ägypten un skäl dät Foulk Israel uut Ägypten befräie, un sin Bruur Aaron skäl foar him baale.
Dät begint deer mäd, dät do Israeliten as Lound-Oarbaidere in Ägypten tjoonje mooutene, wier jo nit fuul tou tällen hääbe. Die Pharao wiest eerste do Froumuure oun, dät jo do litje israelitiske Wäänte uumebrange skällene, un as jo dät nit dwo, rakt hie dän Befeel oun dät heele Foulk. Insen kumt aan litjen Wäänt uut dän israelitisken Stom Levi tou Waareld, dät is Mose. Sien Määme fersoacht eerste, him tou ferstopjen, man ätter tjo Mounde kon ju him nit moor ferbierge un sät him in n litjet Bak oun't Ouger fon dän Niel uut, fon fieren bekieked truch ju Suster fon dän Wäänt. As ju Dochter fon dän Pharao dän litjen Mose findt, suurget ju Suster fon dän Wäänt deerfoar, dät ju Määme fon Mose him stilje kuude. As dät Bäiden groot waas, broachte ju dät tou ju Dochter fon dän Pharao, sodät Mose Ferbiendengen tou dät Ägyptiske Köönichshuus hiede.
Man ap ju Bidde, dät Foulk Israel luuke tou läiten, reagiert die Pharao mäd moor Twoangs-Oarbaid. God stroafet Ägypten deeruum mäd tjoon Ploagen, man eerste ätter ju lääste, näämelk dän Dood fon aal do eerstgeboorene monnelke Ägyptere, lät sik die Pharao unnerkriege un rakt dät Foulk Isrel Ferlof, uut dät Lound tou gungen. Man as Israel uutlukt, ferfoulget hie dät Foulk daach mäd sien Heer. God moaket aan druugen Wai truch ju Rait-See (wildääge ju Roode See), sodät do Israeliten ap dät uur Ouger fluchtje konnen, man as do Ägyptere foulgje wollene, lät God do aal mäd Hoangste un Woaine unnergunge un räddet so sien Foulk. God hälpt Israel in ju Foulge noch mäd moor Wunnere.
dät eerste Bouk Mose (ju Genesis)
Dät eerste Bouk Mose begint mäd ju Skäppenge fon ju Waareld un eendet mäd Josef in Ägypten. Dät Bouk lät sik in träi Deele apdeele: Eerstens ju Uurgeskichte (alles wät foar Abraham kumt), twäidens ju Oolden- of Foare-Geskichte (aal, wät fon Abraham, Isaak un Jakob un hiere Wieuwmoansken honnelt), träädens ju Josefs-Novelle, also ju Geskichte fon Josef, aan Suun fon Jakob, die ätter Ägypten ferbroacht wäd un junner Karriere moaket.
Jookub of Israel häd ne ganse Riege Suune, wierfon hie aan, näämelk Josef, besunners ljoof häd. Deeruum hoatje him sien Bruure un suurgje deerfoar, dät hie as Skloue ätter Ägypten ferkoopet wäd. Deer tjoont hie in dät Huus fon Potifar. Man Potifar sien Wieuwmoanske wol jädden mäd him släipe, un as hie sik wäigert, wät hie unner ferkierde Beskäildigengen in't Kitjen smieten. Man uumdät Josef Droome tou tjuuden ferstoant, wier läiweloa uk die Pharao fon profitiert, kumt hie uut dät Kitjen wier fräi un moaket groot Karriere. Hie is nu die twäid-wichtichste Mon in Ägypten. Leeter rakt dät een groote Hungersnood in't Lound Kanaan, wier sien Sibskup noch lieuwet, un as Josef sien Bruure ätter Ägypten kuume, uum Neerenge tou kriegen, rakt dät ätter een groot wai un wier een Fersuunenge twiske Josef un sien Bruure.
Mäd düt Eende is die Gruundsleek foar dät twäide Bouk Mose laid: Josef un sien Bruure, do Suune fon Jookub, dät is Israel, also do Foaroolden fon dät Foulk Israel, sunt in Ägypten.
Gnaeus Pompeius Magnus
thumb|right|250px|Oubieldenge fon Gnaeus Pompeius Gnaeus Pompeius Magnus (29. September 106 f. Kr.; † 28. September 48 f. Kr.) waas n Fäildheer un Politiker in dät Roomske Riek, uum niep tou weesen, in ju leete Roomske Republik.
Junge Jiere
Gnaeus Pompeius waas koom uut ne plebejiske Sibskup, ju sik eerste leet uumehooch oarbaided hiede. Man sin Grootfoar Sextus Pompeius wuude Steedhoolder in Makedonien un leeter Konsul; sin Foar Gnaeus Pompeius Strabo wuude uk Steedhoolder in Makedonien un leeter Fäildheer in dän Buundes-Nooten-Kriech. Die junge Gnaeus Pompeius kampede al as Soogentienjierigen in do Troppen fon sin Foar un wuude in militäriske Seeken uunergjuchted.
Sin Foar liet, ätterdät hie ju Asculum iennuumen hiede, do Ienwoonere fon ju Stääd uumebrange un noom ju Kriechsbüüte oun sik säärm insteede hier dän Fiskus fon dän Roomsken Stoat tou uurreeken. Deermäd moakede hie sik Fäinde un wuude ätter sin natüürelken Dood in 87 f. Kr. fon dät Foulk truch do Sträiten sliepen, wier die junge Gnaeus Pompeius toukiekje moaste.
Pompeius moaket sik n Roup as Fäildheer
Ätter Sulla sin Dood kreech Pompeius sien eerst proconsuloar Imperium, dät mäd ne Steedhoolderskup in ju Provins Hispania citerior ferbuunen waas. Deer kampede hie juun Quintus Sertorius, die in Spanien n oainen Stoat apbaud hiede. Ju Uurwinnenge in düssen Kriech kuude hie eerste roakje, as Sertorius fon sien oaine Ljuude uumebroacht wuude.
In dän Tjoonst fon Sulla
In dän Tjoonst fon Sulla moakede Pompeius n Fäildtoach ätter Sizilien wai, deer hie do lääste Ounhongere fon Gaius Marius dän Alleren uumebrange liet. Ätter wät Wierstound fon Sulla doarste Pompeius in 79 f. Kr. n Triumph uutgjuchte.
Junge Jiere
Ätter dän Dood fon sin Foar wuude Gnaeus Pompeius foar dät Unnersloon fon Kriechsbüüte bekloaged, man hie hilkede dän Gjuchter sien Dochter Antistia, wiermäd hie n Fräispröäk roakede.
In dän Tjoonst fon Sulla
In dät sälge Jier laide Sulla sien Diktoatuur deel un lieuwde noch two Jiere as Privoatmon fääre.
Uum ju Ferbiendenge stäärker tou moakjen, befuul Sulla dän jungen Pompeius, sik fon sien Wieuwmoanske skeede tou läiten. Ätters moaste hie in 82 f. Kr. Sulla sien Stäifdochter Aemilia hilkje. Dät waas uurigens uurigens ju lieuwelke Dochter fon dän bekoande Marcus Aemilius Scaurus, die dän Oadel touheerde. Düsse Ächte broachte Pompeius also sälskuppelk fääre ätter buppe. Man Aemilia stoorf noch in't sälge Jier un Sulla fermiddelde him ju Ächte mäd Mucia Tertia, dät Wiedewieuw fon dän jungeren Gaius Marius. Mäd hier skuul hie tjo Bäidene kriege.
Sulla waas fon 82 f. Kr. oun Diktoator.
Dät eerste Triumviroat
Pompeius waas nu in't Foulk n berüümden Fäildheer, man in dän Oadel meenden masse, dät hie ne Gefoar foar dän Stoat waas un hieden dän Ploan, uur älke fon sien Äntskeedengen in't Aaste oankeld tou beräiden, uum him laachhoaft tou moakjen un fonne politiske Been tou tringen. Jo wüülen uk sien Veteroanen nit fersuurgje.
Pompeius moaket sik n Roup as Fäildheer
As Pompeius in 71 f. Kr. wier ätter Room wieruume koom, fernäile hie do Räste fon Spartacus sien Troppen, do uut befräide Sklouen bestuuden un be'eendede somäd dän trääden Sklouen-Kriech. Ätters doarste hie wier n Triumph uutgjuchte.
In dän Tjoonst fon Sulla
Ätters roate hie dän machtigen Politiker Sulla militärisken Stöän in binnere Twistegaiden (kiek: Roomske Burgerkriege). Dät kuude hie, uumdät hie uut sien Militär-Tied noch do noodige Kontakte un Middele hiede, uum sälwen Troppen aptoustaalen.
Pompeius moaket sik n Roup as Fäildheer
In 66 f. Kr. kreech Pompeius truch ju Lex Manilia insteede fon Lucullus dän Fäildtoach juun dän pontisken Köönich Mithridates VI. uurdrain, dän hie in 63 f. Kr. äntskeedend slo un in ju Gjuchte fon ju Krim tringe kuude.
In 67 f. Kr. broachte sin Ätterfoulger Aulus Gabinius n Foarsleek foar n Wät in dän Senoat, ju Lex Gabinia, ju foarsluuch, dät n Fäildheer juun do See-Roowere uutsoandt wäide skuul, do in düsse Tied dät Middelmeer uunseeker moakeden. Ju Lex Gabinia hiede Ärfoulch un Pompeius wuude kädden, juun do See-Roowere in dän Kriech tou luuken. Pompeius kuude in dän Piroatenkriech binne n poor Mounde ju Uurwinnenge roakje un siedelde do Piroaten oun ferskeedene Ploatse oun, wier do een näi Lieuwend beginne kuudene.
In 62 f. Kr. liet hie sik fon sien Wieuwmoanske Mucia Tertia skeede, uumdät ju, as kweeden wäd, mäd Caesar froamd geen wier, wilst Pompeius juun Mithridates kamped hiede.
Twist mäd Caesar
Nu stuude die Senoat ap ju Siede fon Pompeius un wüül eerste, dät Caesar sin Bupperbefeel deellait un Pompeius sin behoaldt. Man ap dän Räid fon aan Mon mäd Noome Curio waas die Besluut, dät Caesar un Pompeius tou ju sälge Tied hiere Moacht deellääse skuulen.
Dominica
Natuurruumte
Dät Ailound häd sin Uursproang in dän Vulkoanismus. Die hoochste Bierich fon Dominica is mäd 1447 Meetere die Morne Diablotins in't Noude fon't Ailound, aan Vulkoan, die foar trüütichduusend bit fjautichduusend Jiere dät lääste Moal uutbreeken is - man daach wier aktiv wäide kon. Hie is die twäidhoochste Bierich fon do Litje Antillen, ätter dän Vulkoan Soufrière ap dät Noaber-Ailound Basse-Terre, dät tou dät frantsööske Uursee-Département Guadeloupe heert. Fuul Bierichlound, heete Wällen un sjoodende Woaterdoaben sunt uk Tjuugen fon dän Vulkoanismus ap Dominica. Buppedät rakt dät junner tropisken Rienwoold mäd een groote Fuulfoold fon Plonten un Dierte.
Befoulkenge, Gloowe un Sproake
thumb|right|300px|Ju roomsk-kathoolske Kathedroale fon Roseau Ju Ienwooner-Toal fon Dominica is in't Jier 2007 ap 72.000 Ljuude taksierd wuuden. Ju Befoulkenge sät sik ätter een Statistik fon 2001 touhoope uut 86.6% Swotte fon afrikoanske Oustommenge, 9.1% mäd fermiskede Oustommenge, 2.9% Uur-Ienwoonere (Indioanere), 1.3% fon europäiske of uur Oustommenge un 0.2% sunner naiere Ienoardenge. Dät deer so fuul Ljuude fon afrikoanske Oustommenge lieuwje, kumt deerfon, dät do europäiske Kolonioalisten do as Sklouen deer wai broacht hääbe. Wäkke fon düsse Sklouen sunt wächronnen un kuuden bie do Indioanere unnerkuume. Eerste in 1833 hääbe do Briten ju Skloueräi in hiere Kolonien ferbeeden, in ju Foulge sunt Sklouen uut frantsööske Noaber-Kolonien ätter Dominica wai fluchted.
Foargeskichte un Äddere Geskichte
Tou eerste mout deertou kweeden wäide, dät "Ciboney" uurspröängelk aan Noome foar do wäästelke Taíno-Stomme waas, do in't 15. un 16. Jierhunnerd foaraaln ap Kuba, man uk ap wäkke litjere Ailounde un aan litjen Deel fon dät suudwäästelke Hispaniola woonden - un do Taíno sunt een Arawak-Foulk, un buppedät een Foulk, dät al Buuräi bedrieuwen häd. Eerste in't 20. Jierhunnerd sunt do Ciboney fon een Riege Histoorike truchnunnerbroacht wuuden mäd do Guanahatabey, een Foulk fon Jeegere un Sammlere, dät in't Wääste fon Kuba lieuwde un nit tou do Taíno heerde, wät me deerfon weet, dät die Taíno-Dolmätsker fon Christoph Columbus nit mäd do Guanahatabey baale kuude. Uumdät düt Foulk al in ju äddere Tied fon ju spoanske Kolonioalisierenge uutstuurwen is, is uk nit fuul uur hiere Sproake un Kultuur bekoand. Een poor Loundnoomen wäide ap ju Sproake fon do Guanahatabey touräächfierd, un wäkke Sproakwietenskuppere sjo in düsse Loundnoomen een muugelke Äänelkhaid tou ju Sproake Macorix, ju bit in't 16. Jierhunnerd ap Deele fon Hispaniola boald wuude, un ju Warao-Sproake, ju bit däälich fon dät Foulk fon do Warao uum ju Orinoko-Mundenge loangs ju Atlantik-Kuste fon Venezuela, Guyana un Suriname boald wäd. Deertou paaset ju Fermoudenge, dät do Guanahatabey of touminst Foulke, do do Guanahatabey nai stuuden, wildääge in oolde Tieden grattere Rebätte fon ju Karibik bewoond hääbe - eer do Arawak-Indioanere keemen sunt. Man dät is een Fermoudenge. Dät rakt deer neen skriftelke Wällen, un wan dät so fier tourääch gunge skäl, dät me uur ju Ethnizität fon do eerste Siedlere foar moorere Jierduusende spikkelierje wol, dan is dät heel un aal uunwietenskuppelk.