cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Franz Peter Schubert
thumb|right|200px|Skilleroatsje fon Franz Schubert, moald in [[1827 / 28]] Franz Peter Schubert (maasttieds kuut Franz Schubert, * 31. Januoar 1797 an dän Himmelpfortgrund in Wien, däälich Deel fon dän 9. Wiener Meentebesierk Alsergrund; † 19. November 1828 in Wien) waas aan aastrieksken Komponist fon ju Klassik un ju Romantik.
Mustafa Kemal Atatürk
miniatur|160px|Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk (* 19. Moai (nit seeker) 1881 in Thessaloniki, † 10. November 1938 in Istanbul) waas die turske Stoatsgruunder un eerste Präsident fon ju Turkäi.
Groep fan Auwerk
Ju Groep fan Auwerk (Stf.: Gruppe fon Aurk) is ne Organisation, ju sik foar n uunouhongich Fräislound iensät.
Siele
thumb|Ap ferskeedene Koarten fon ju Groep fan Auwerk sunt Gebiete wier ju fräiske Identität in ju Geskichte nit allerwaiens fertreeden waas Ju Groep fan Auwerk foardert n uunouhongigen fräisken Stoat. Deertou skällen do naiste Deelgebiete heere: Ap ferskeedene Koarten fon ju Groep fan Auwerk sunt Gebiete wier ju fräiske Identität in ju Geskichte nit allerwaiens fertreeden waas.
Ju Groep fan Auwerk oarbaidet foar ne stäärkere fräiske Identität in do fräiske Lounde. N Biespil deerfoar is ju Beandreegenge foar ju fräiske Nationalität: Ätter ju Groep fan Auwerk skäl ju fräiske Nationalität muugelk weese foar aal Fräisen, ieuwenske hiere düütske of niederloundiske Stoatsburgerskup.
Geskichte
thumb|Fräiske Ferkiersapklieuwere fon ju Groep fan Auwerk. Ju Gruppe is 2003 äntsteen. In dät Jier 2005 begon hiere eerste politiske Aktivität: Die fräiske Stoatsburgerskup wuude in ju niederloundiske Provinz Fräislound beandrain. Deerätter wuude bie n Stikker-Aktion ap Euro-Kenteeken ju offizielle Loundoukuutenge in dät blaue Beend links an dät Nuumerskild in n „FRL“ foar Fräislound ferannert, so konnen uur Ljuude sjo, dät do Moanskene mäd „FRL“ appe Woain ljoower Fräisen as Niederlounder of Düütske sunt.
Buppedeem feranstaltede ju Organisation ferskeedene uur Aktionen, so as ju Anti-Nazi-Helme-Aktion, gjucht juun do Weermachtshelme as Fanartikel fon ne niederloundske Firma foar de Foutbal-Waareldmästerskup 2006.
Ap n 23. September 2006 präsentierde ju Groep fan Auwerk n Foarsleek foar ne interfräiske Flaage, foar aal do fräiske Regione, wiertruch die Interfräiske Räid in Juni 2007 ne Kommission ienstoalde. .
In n Moai 2008 skreeuw ju Groep fan Auwerk in n Prässe-Ättergjucht uur Wierstand fon do Fräisen as ju Provinz Fryslân oulöösed wuuden skäl fon ju niederloundiske Regierenge.
In n September 2008 moakede ju Gruppe Ferkiersapklieuwere in ju wääst-fräiske Sproake.
Politik
Ju Gruppe is politisk aktiv, man dät is nit bekoand wäkke Ljuude Meeglid sunt. Foar do Meegliedere sunt ju fräiske Identität un ju fräiske Wirtskaft Haudsiele. Ju Groep fan Auwerk is juun do Gas-, Soalt- un Ouljegreeuwengen in Fräislound, dät Jäild blieuwt ätter ju Gruppe in Den Haag of Berlin. Uk Kustenskuts un dät Behoolden un Uutspreeden fon Oarbaidssteeden is wichtich foar ju Groep fon Auwerk.
Harkebrääch
Harkebrääch (düütsk: Harkebrügge) is n Täärp in ju Meente Bäärsel mäd uungefäär 2.200 Ienwoonere.
Loage
Harkebrääch lait suud-aastelk Bärssel und noud-wäästelk Kampe, Meente Ait.
Geskichte
Fuunde tjuude därap wai, dät Harkebrääch al 2000 – 4000 foar Kristus bewoont wier. Ju Besiedelenge fon dät Täärp wier dan wäil ätter ju Tied fon Karel dän Groote (768 – 814).
Bäärselerfoan
Bäärselerfoan (düütsk: Barßelermoor) is ne Buurskup fon ju Meente Bäärsel.
Loage
Bääselerfoan lait suudelk Bäärsel un noudelk Elisabethfeen. Wäästelk ju Buurskup lait Roagebierich.
Skoule
In 1674 wier där al ne Skoule fon ju Johanniterkommende Boukeläsk in Roagebierich, uk foar do Sköilere uut Bäärselerfoan. Ju Skoule wuud in 1850 sleeten. Al in 1811 waas där uk ne Skoule in Bäärselerfoan in dät Huus fon Meinhard Jacobs. 1840 wieren där 40 Sköilere. In 1892 wuud där ne Skoule baud, ju där 13.775 Mark kosted häd. Ju Skoule wuud 1970 sleeten un verpaachted.
Ätter 1969 geenen ju Skoilere fon Bäärselerfoan dan ätter ju Skoule ju där in dät Gebäude fon ju fröiere Loundwirtskaftelke Skoule (Landwitschaftliche Berufs- und Hauswirtschaftsschule) iengjucht waas.
Bäätholt
thumb|right|300px|Buurenhuus in Bäätholt, uum 1920 thumb|right|300px|Die Krätseldoabe, 1952. Deer gungt däälich ju B72 loangs thumb|right|300px|Ju oolde Ticheläi, uum 1920 thumb|right|300px|Ju Skoule mäd Sköilere un Koaster Josef Sieverding, 1925 Bäätholt (düütsk: Bätholt) is ne Buurskup fon Skäddel.
Loage
Bäätholt lait wäästelk Skäddel, suudelk fon Hollenbround und noudelk fon Heeselbierich. Wäästelk fon Bäätholt läit die Wäästfoan. Truch Bäätholt gungt ju Wäästfoansträite (Westermoorstrasse).
In Bäätholt lääse die Maiglöckchenwoold un die Maiglöckchensee.
Ticheläi
Deer waas ju Skäddeler Ticheläi twiske dät Täärp Skäddel un Bäätholt. Ju Leemdoabe, wier ju Ticheläi dän Leem wächfierde, lait in Bäätholt.
Skoule
Bäätholt hied fon 1920-1969 ne oaine katoolske Skoule. Ju Skoule wuud 1920 baud, uum dät tou betoaljen häd ju Meente Skäddel hiere Määlne foar 35.000 Mark an Wilhelm Hanekamp ferkooped. Ju Skoule hied eene Klasse. Ju Skoule waas n kultureel Säntrum in ju Buurskup un Koaster Tabeling gruundede deer n Trummel- un Floitenkoor.
Fon 1940 - 1950 waas ju Skoule sleeten un do Bäidene geenen ätter ju Skoule in Skäddel. Ätter dän 19.1.1950 waas deer dan wier Unnergjucht in Bäätholt mäd 40 Sköilere.
Ju Skoule wuud ap n 1.8.1969 sleeten un ferkooped. Ju stoant deer däälich noch.
Do Koastere wieren:
Laitenge:
Soage fon ju Skäddeler Klokke in dän Krätseldoabe
Dän Krätseldoabe waas n Woaterpoul ieuwenske dän Maiglöckchenwoold, deer wier nu ju Sträite B72 lapt. Dät rakt deer ne oolde Soage uur ju Skäddeler Säärkenklokke, do ju Mansfälder Suldoaten in dät 17. Jierhunnert klaue wüülen un do ju Skäddeler deeruum in dän Krätseldoabe ferstopped hieden. Wät deerfon weer is, kon man nit moor uutfiende.
Frédéric François Chopin
thumb|200px|Frédéric Chopin moald in [[1836 fon Maria Wodzińska]] Frédéric François Chopin, maasttieds kuut Frédéric Chopin, poolsk Fryderyk Franciszek Chopin af Fryderyk Franciszek Szopen, in't latiensk-toalige Säärkenbouk iendrain as Fridericus Franciscus [Choppen] (* 22. Februoar af 1. Meerte 1810 in Żelazowa Wola, Heertoachdum Warschau; † 17. Oktober 1849 in Paris) waas aan fon do bekoandste Klavier-Komponisten fon't 19. Jierhunnert. Hie waas die Suun fon aan Frantsoose un een Poolinne un jält as die betjuudenste Fertreeder fon ju poolske Musik-Geskichte.
Lufthoawen Buon Ma Thuot
240px|thumb|right|Lufthoawen Buon Ma Thuot Lufthoawen Buon Ma Thuot is die Lufthoawen foar Buon Ma Thuot, Tay Nguyen Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 7 km fon dät Säntrum fon Buon Ma Thuot.
Bäärsel
thumb|200px|Ju Säärke St. Cosmas und Damian Bäärsel (Düütsk: Barßel) is n Täärp in ju Meente Bäärsel in dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, mäd ne Fläche fon uungefeer 84 km² un 12.714 Ienwoonere (2015). Bäärsel is Sit fon ju Meente un ju is ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound
Loage
Bäärsel gränset in dät Noude an dän Loundkring Lier un deermäd an Aastfräislound, in dät Suud-Wääste an Seelterlound, in dät Suud-Aaste an ju Stääd Ait un in dät Noud-Aaste an dän Loundkring Ammerlound mäd ju Meente Edewäächt in dät Aaste.
Täärpe un Buurskuppe
Tou ju Meente Bäärsel heere do foulgjende Täärpe un Buurskuppe:
Seeltersk-Unnergjucht
Seeltersk-Unnergjucht in n wichtigen Faktor foar dät Ärhoolden fon ju Seelterske Sproake. In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide. An aal do Litje Skoulen (Grundschulen) in Seelterlound un bie dät Skoulsäntrum Seelterlound kriege do Sköilere Seeltersk-Unnergjucht.
thumb|Twosproakige Bäidenstuune in Seelterlound thumb|Seeltersk-Unnergjucht
Seelterfräisk in dän Bäidenstuun
In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune. Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht in dän Bäidenstuun wuud in dät Jier 1995 ounfangd.
Seelterfräisk an do Skoulen
Mäd dän Seeltersk-Unnergjucht an do Skoulen wuud in dät Jier 1996 ounfangd. Dät wieren in do eerste Jiere noch eerenamtelke Unnergjuchtere.
Sproakkurse
Dät Friesisches Forum un die Seelter Buund hääbe ferskeedene Kurse organisierd, man et rakt nit räägelmäitich Kursmuugelkaide.
Seelterfräisk an ju Uni
An ju Ooldenbuurger Universität is n Leerstoul foar dät Seelterfräiske.
Seeltersk in dän Bäidenstuun
thumb|180px|Al fon gans litjet an kon n Bäiden two Sproaken leere. thumb|200px| Uumsleek fon "Die jungen Saterfriesen" thumb|250px|Die kleinen Saterfriesen, Bäidenstuun St. Jakobus, Roomelse, 2009, mäd Wilhelmine Espeter, Renate Brinkmann, Elisabeth Immer und Maria Hüntling (fon links) In Seelterlound sunt in alle fjauer Täärpe touhoope fieuw Bäidenstuune, wier do Bäidene mäd Seeltersk-Unnergjucht truch Fräiwillige fersuurged wäide.
Seeltersk in dän Bäidenstuun
Häärst 1995 wuud ap Initiative fon dän Seelter Buund ounfangd mäd dät Projekt “Saterfriesisch im Kindergarten”, wieroun eerenamtelke Meegliedere fon dän Fereen mäd do Koastersken touhoope-oarbaideden. Ju Idee foont grooten Biefal bie do Oolden un so äntstuuden in älke Bäidenstuun moorere Projektgruppen, do der ätter dät Oaler strukturierd wieren. In älke Täärp noomen sowät 30 Bäidene deeran deel.
Ätter tjoon Jiere wuud deeruur dät litje Bouk Die jungen Saterfriesen : eine Reise durch das Jahr ; 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten, (Ramsloh : Kindergarten St. Jakobus, 2009) hääruutroat. Dät änthaalt Texte un Läidere ap Seeltersk fon Heinz Immer, ju Seeltersk-OG, G. Lechte-Siemer, Wilhelmine Espeter, Johann Janssen, Dr. Marron Fort, Fikoar Schulte, Johanna Evers, aal mäd düütske Uursättenge fon Hannah Münzebrock. Deer heert uk n CD tou.
Al mädnunner moakje so'n 140 Bäidene (2011) bie ju Projektgruppen mee. Do Unnergjuchtere oarbaidje uk däälich noch eerenamtelk.
Projekt foar moor Seeltersk in dän Bäidenstuun
Ieuwenske dät näie Projekt foar moor Seeltersk in do Skoulen skäl där uk n näi Projekt foar moor Seeltersk in dän Bäidenstuun reeke. Deerfoar mouten do "Erzieher" säärm noch Seeltersk leere. Der hääbe sik al njuugen "Erzieher" fon do fieuw Bäidentuune in Seelterlound ounmälded. Kiek uk hier: Unnergjuchtere leere Seeltersk (Nordwest Zeitung)
Babo
Babo (* 14. November 1976 in Santa Catarina, Nuevo Leon as Eduardo Davalos de Luna, uk bekoand as Babo un MC Babo, is n Rapper uut do Mexiko.
23. Januoar
Die tjountwintichste Januoar is die tjountwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 342 (of in Skaltjiere 343) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
St.-Nikolaus-Säärke (Borssum)
Ju evangeelsk-reformierde St.-Nikolaus-Säärke stoant in Borssum, dät tou ju Stääd Oamde heert, un is in ju aastfräiske Stääd dät ooldste Bauwierk, dät noch stoant.
Historie
Die Bau fon ju Säärke begon in't 13. Jierhunnert. In't Foaren wuude aan kunstelken Bäält foar dät Täärp apskädded, un in ju Midde deerfoan wuude ju Säärke un Noudwäästelk deerfon aan Klokkenstoul fon dän Parallelmuure-Typ in dän Stil fon ju leete Romanik uut Baksteene apgjucht. Uk, wan in'e Twisketied düt un dät uumebaud wuuden is, gungt dät Goddeshuus in sien Kääden ap ju romoanske Soal-Säärke tourääch. In't Middeloaler heerden Groot-Borssum un Littik-Borsum tou ju Propstäi Oamde in't Bistum Munster. In ju Reformatsjoons-Tied sloot sik ju Meente eerste dän luthersken un toulääst dän reformierden Gloowe oun. Bestimmend wierkede Hermannus Aquilomontanus (1488/89–1548) in Borssum, die in 1531 fon Hero von Oldersum as Pestoor iensät wuuden waas. Hie liet uut ju Säärke aal do Oaltere un Bielden wächdwo, uumdät hie meende, dät dät Ougodder-Bielden ("Götzenbilder") wieren. Uk ju Liturgie moakede hie sljuchter.
In dän Loop fon do Jierhunnerde ferfäl ju Säärke moor un moor, sodät ju Meente in do Jiere 1912/13 een twäide Säärke in dän Juugendstil baude. Leeter tjoonde dät oolde Bauwierk as Bäidenstuun un Meenskupshuus fon't Täärp. Ju St.-Nikolaus-Säärke wuude uurloang baufaalich un blieuw ap't lääste sleeten, bit juun Eende fon't 20. Jierhunnert een groote Renovierenge begon. Sänt ju in't Jier 2004 wier in Bedrieuw nuumen wuude, wät ju toumäts as Kapälle foar Begreeuwengen, as Hochtieds-Säärke, foar Familien-Fierelkhaiden un foar Antoachte fon ju Säärke-Meente bruukt.
Baukunst
Ju aastede Soal-Säärke uut leet-romoanske Tied wäd fon een Täk mäd n Hom ousleeten. Do Loangssieden wäide truch Rundbooge-Finstere truchbreeken. Wilst ju Wäästersiede een Finster häd, is ju Aastersiede däälich sunner Finstere. In't Aaste fon ju Suud-Muure fint sik een Rundbooge-Poute, oun ju Noudsiede een mäd n Spit-Booge.
Iengjuchtenge
thumb|right|250px|Binneruum Die Binneruum häd een Holtboolke-Dääke, ju ljoachtblau strieken is. Truch Woogen, do an ju Aast- un Wäästsiede ätters ienleeken wuuden, is dät Säärkeskip binne ferkuuted. Die Foutbeen foar ju Aasterwooge is uum two Stappen haager. Tou ju Iengjuchtenge heeren do Grääf-Ruumten fon do Haudlinge fon Groot-Borssum unner ju Oalter-Ruumte fon dän Chor, die däälich truch een Wooge outränt is un fon ju Aastersiede betreeden wäide kon. Deer fiende sik uk moorere Grääfploaten un dät Dubbelgrääfmoal foar Aeldt Friese zu Uttum († 1593) un sien Wieuwmoanske, do in ju Dracht fon hiere Tied deerstoald wuuden Foar ju ienleekene Aaster-Wooge stounde een eenfach Leesepult un aan Deep-Kum in Pokoal-Foarm. Träi jeelmäskene Ljuchtere sierje dän Ruum, die deerfon ousäin sljucht is. Die romoanske Deep-Kum uut ju Äntstoundengs-Tied fon ju Säärke häd sien Steede nu in ju näie Säärke.
Die wäästelke Beriek is truch een holtene Wooge ouskat, ju buppe Finstere oane häd. As ju Säärke in 2004 näi ienwäid wuuden is, häd me een bruukte Oargel fon Alfred Führer fon 1958 uut Lilienthal kooped. Dät Instrument häd fieuw Registere un een ounhongd Pedoal. Ju stoant foar ju wäästelke Binnenwooge liek ap'e Gruunde.
Orlando Figes
Orlando Figes (bädden in 1959 in London) is aan britisken Historiker.
Liliʻuokalani
thumb|Liliuokalani Liliuokalani (Honolulu (Hawaii), 2. September 1838 - deer, 11. November 1917) waas Köönigin un läästen Monarch fon dät Köönichriek Hawaii. Ju wuud uk wäil Lydia K. Dominis naamd.
Ap n 16. September 1862 hilkede ju John Owen Dominis, dän Gouverneur fon O'ahu un Maui. Liliuokalani hieren Bruur, Köönich Kalakaua stoorf dän 17. Januar 1891, wierap ju dän 29. Januar dän Thron besteech. Ju fersoachte ätter hiere Kröönenge n näi Gruundgesäts ientoufieren, deeruum dät ju ap dän Moment gultige Bayonet Constitution ju Gewalt fon dän Fürst gjucht ienskränkede un uk ju politiske Ienfloud fon ienheemske Hawaiianere. Die Sukkerhonnel twiske Hawaii un do Fereende Stoaten waas in Hounden fon ne Gruppe amerikoanske Geskäftsljuude, do der Hawaii sunner Stuts fon ju amerikoanske Regierenge fersoachten ientoudeelen bie do USA uum hieren Honnel tou beskutsjen. In dät Jier 1893 wuud ju Köönigin ousät un ne pro-amerikoanske Regierenge anstoald. Ju Obrigkaid fon do Fereende Stoaten ferkloorde ju Machtsuurnoame foar uungültich un bood Liliuokalani hieren Throon an, as ju aal do Feroantwoudelken foar dän Coup pardonierje wüül. Ju Köonigin liende dät Bod ou weegen ju Gewalt ju anwoand waas bie hiere Ousättenge; Präsident Grover Cleveland laide ju Seeke foar an dän Amerikoanske Kongres, die der fluks ju Republik Hawaii uutruup mäd Sanford Dole as eerste Stoatsuurhaud.
In n Januar 1895, eenige Deege ätter n misglukkeden Stoatsstriek fon Robert Wilcox, wuud Liliuokalani fäästnuumen ap Fertoacht fon illegoalen Besit fon Fjuurwoapene. Ätters 1896 wuud ju änlät un liude in dät Washington Place bit hieren Dood (truch n Sleek) in 1917. Unner hiere Tied in dät Washington Place (un uk eer) skreeuw ju Bouke un Läidere, wierbie He Mele Lahui Hawaii (Nationoalhymne fon Hawaii fon 1866-1876) un dät bekoande Aloha 'Oe.
Johanniterkommende Boukelisk
thumb|right|250px| Ju Johanniterkapälle thumb|right|250px| Ju Kapälle 15px| Ju Johanniterkommende Boukelisk (loangleeken hat dät "Boukeliesk", unner Froamdienfloud uk "Boukeläsk") is ne fröiere Deelsättenge fon dän Johanniteroarden, fon do ju Klaasterkapälle ärhoolden blieuwen is. Ju Kommende uumefoatede do Täärpe un Buurskuppe Boukelisk, Idafeen-Noud, Elisabethfeen-Noud, Ubbehusen, Aasterhusen un Roagebierich mäd ne Fläche fon touhoope 8000 Hektoar.
Geskichte
1132 siedelten sik eerstmoals Benediktinermönke ap fräisken Gruunde an. Dan koomen al boalde Augustiner, Zisterzienser, Prämonstratenser un Dominikoaner. In dät 13. Jierhunnert looken dan do Ritteroarden, also do Johanniter un Templer, in Fräislound oun.
Dät Gruundengsjier fon dät Klaaster is nit bekoand. Dät Klaaster wuud wäil in de Midde fon dät 13. Jierhunndert as Dubbelklaaster fon do Johannitere uut Burgsteinfurt gruunded. (Ap ju Uursiede fon ju Seelter Äi in Aasterhusen waas dät Nunnenklaaster). Dät eerste Moal ärwäänd wuud dät Klaaster in ne Urkunde uut dät Jier 1319, dän sonaamden Groninger Vergleich.
Bit 1588 wuud dät Klaaster fon Oardensljude bewirtskaftet. Die lääste Komtur (Verwalter) waas Melchior Droste, die wuud in Senden bie Munster uumebroacht. Ju Komturäi bleeuw bit 1803 unner Ferwaltenge fon do Johannitere. In 1803 koom Ooldenbuurich in dän Besit fon do Munsterske Amte Kloppenbuurich un Fächt un deertruch uk fon Boukelisk. N poor Jiere wuud Boukelisk fon Kloppenbuurich ferwalted. 1820 uurnoom Ooldenbuurich ju Ferwaltenge fon ju Kommende Boukelisk. Ap Bestämmenge fon dän Härtsoch Peter Friedrich Ludwig wieren do Iennoamen fon ju Kommende foar katoolske Säärke- un Skoulswäkke in dät Härtsochdum. In ju Tied koomen Boukelisk un Ubbehusen links fon ju Seelter Äi bie ju Meente Strukelje un dät Gebied gjuchts fon ju Seelter Äi – Aasterhusen und Roagebierich – tou ju Meente Bäärsel.
Do Noomen fon n poor Hierdere uut ju Tied foar dän trüütichjierige Kriech sunt noch bekoand:
Hiere Ätterkuumen wieren do Haudhierdere bit tou dät Eende fon ju Kommende in dät Jier 1960. Ap n 9. Oktober 1960 wuuden aal do Hierdere fon ju Kommende Oainer fon hiere Hiersteeden. Dät 50-jierige Jubiläum hierfon wuud in dät Jier 2010 groot fierd.
Uurkunden
thumb|left|Blik ap dän Altoar Dät eerste Moal in ju Geskichte heert me wät uut Seelterlound in ne Uurkunde fon 1319, wieroun Boukelisk unner do fräiske Johanniterkommenden täld wäd. In 1359 wäd ju Skoankenge fon n Stuk Foan in Baalenje an dät aastfräiske Klaaster Langen beuurkunded. Dät leeter in dän Dullert unnergeene Klaaster kricht 1415 in jusälge Buurskup noch moal ein stucke phanes dar man eede uppe graven mach wiermäd tou glike Tid in n uurigens läichdüütsken Text do ooldste Belääse fon do seelter Woude Foan (Moor) un Eed (Torf) fuunen wäide. In 1459 wuud ne foar soowät trütich Jiere an dät Klaaster däine Skoankenge fon n Stuk Foan beuurkunded, deeruum dät uur Ljude to Scarle dät hääbe wollen. Ätter Friedländer skäl deeruum uk die Foan in Scarle lääsen hääbe, wierfoar hie - wäil beleeken ap dän Oustand fon Langen - Litje Skäddel (Kleinscharrel) bie Tjootern ounnimt. Man deer ju Uurkunde fon heer Johan curet to Ramslo apstoald is, waas dät wäil eer Skäddel in Seelterlound. In dät Jier 1472 beanspruchje eenige Baalenjer n Stuk Foan, dät fon hiere Oolden an dät Klaaster Langen skoankt wuude; jo wuuden oawers fon dän Gjuchter Herman ter Molen ter Oyta (Ait) in t Uungjucht sät. Tou n sälgen Slus kumt 1475 her Ageld, kerchere to Uthende junuur eenige uur Baalenjer. Disse Uurkunden wiese ap oarich goude Kontakte mäd Aastfräislound. Dät me oawers leeter do Foane wier hääbe wül, kon deerap wai tjude dät do oarich moor wäid wuuden wieren, fielicht truch ju fon dät Klaaster in gratteren Uumfang tougong sätte Eedgreeuweräi.
Soage
thumb|right|180px| Dät [[Hagioskop-Finster mäd Blick ap dän Altoar]] thumb|right|180px| N Mosaik in ju Kapälle Dät Klaaster Boukelisk skäl ätter ne Soage mäd n Unnergruundsgong ferbuunen weesen hääbe mäd dät Nunnenklaaster an de Uursiede fon de Äi, benaamd Aasterhusen.
Ju Johanniterkapälle
Ju Baksteenkapälle fon ju fröiere Deelläitenge fon dän Johanniteroarden in Boukelisk is uut dät 13. Jierhunnert un is ju eenige fon disse Oard. Aal do uur fräiske Kommenden fon dän Oarden sunt in ju Reformation unnergeen, un do Bauwierke fernäild wuuden. Ju litje Johanniterkapelle in Boukelisk häd uurlieuwt, uumdät ju tou dät Territorium fon dän Biskup in Münster heerde. Ju is een fon do lääste baugeskichtlike Tjuuchnisse fon do eenst so masse Klaasterloundskuppe ap fräisken Gruund. So stoalt ju dän Hl. Antonius wäide Kapälle in Klaasterbusk n kultuurhistorisk Kleenood deer. Ju is nit bloot dät ooldste katoolske Goddeshuus in ju Meente, man uk dät ooldste Bauwierk in dät ganse Seelterlound. In dät Jier 2005 wuude ju apweendich restaurierd.
Informationssäntrum un Klaastertuun
In 2011 is der ieuwenske ju Joanniterkapälle n nai Informationssäntrum mäd n Cafe baud un n Klaastertuun anlääsed wuuden.
Lesebouk foar Seelterlound
Die Aproup
Dän 13.2.1953 ärskeen in dän General Anzeiger fon Wäästrauderfeen n Aproup an dät seelter Foulk. Dät geen uut fon dän 1952 apgjuchte (oolde) Seelterbuund, wierfon wät uur ju Foargeskichte fertäld wäd. Dan hat et: Wie wollen fersäike mäd älk interessierjende Artikkele as Geskichten, Dööntjene, Fertälstere un uut oolde Tieden, wät uus uus Oolden un Grootoolden fertäld hääbe. Dan foulget wät uur ju Skrieuwwiese un dan: ''Dät Feentjer Blääd (GA) wol uus Artikkele alle Fräindeege brange mäd "Foutsättenge foulget" un so sätte, dät wie dät drukte uutsniede un apwoarje konnen. Wan älke Seelter do Stukke uutsnit un bienunner lait, so hälpt hie meeoarbaidjen an ju Ärhooldenge fon de seelter Sproake''. Wäl noch bestimde oolde Bouke uur Seelterlound hied, kuud sik weende an Hermann Janssen.
Meeoarbaidere
Ju uur Wiek koomen dan do Satsengen foar de Seelterbuund un uk glieks al n Fertälster uur Ju fon de Waareld ferjeetene Sproakeninsel. Un deermäd fäng dan ne ganse wiekse Riege oun. An Meeoarbaidere fiende sik uut Roomelse ieuwenske Janssen noch Konrad Burmann, Casper Deeken un Gesina Siemer un uut Strukelje Engelbert Wallschlag, Sixtus Kordes un Sixtus Schröer. Do Skäddeler moakeden do eepenbeer noch nit mee.
Skrieuwwiese
In n Ounfang wuuden do Haudwoude littik skrieuwen, man al in Nummer 11 wuud begjucht, dät die Tweelwerroat besleeten hiede, groottouskrieuwen, wil man dät ap Düütsk gewoond is un lichter leese kon. Uk leeter wuud an ju Skrieuwwiese noch wäil wät annerd.
Artikkele
Ätter n poor Jiere waas fon aal do Meeoarbaidere oawers bloot Janssen uurichblieuwen. Wan do seelter Texte aape wieren, woande hie sik an Uursättengen fon Artikkele uur Seelterlound, so fon Pestoor Schulte sien Oarbaiden, man uk fon Artikkele uut Saitengen un Skoulbouke, wiertruch hie ju ganse Waareld un hiere Geskichte ap Seeltersk eepenlaide, fon dät Atom bit tou Atlantis. Dan un wan koomen uk noch Seeken uut Seelterlound, as ju Beoarbaidenge fon do Spräkwoude bie Bröring.
Ju Woudelieste un dät Eende
Eende 1957 fäng Janssen oun mäd ne groote seelter Woudelieste, ju der 48 Foulgen anheelt. Dan koomen noch eenige Foulgen uur ju Grammatik un dan wier 17 Foulgen mäd Spräkwoude un Glieknisse. Wan dät maastens uk gans uur Spräkwoude wieren as do eer apnuumene, so ferträtte dät wäil daach ju Saitenge, dan deerunner geenen jo in Suumer 1959 uur ap ne Foulge fon insen in do fjautien Deege un leeter sogoar insen in t Mound. Janssen hied deertruch wäil dän Moud ferlädden un sien lääste Artikkel ärskeen dän 28.12.1962. Deerätter lääwerde Pyt Kramer dan noch eenige Artikkele, bit dan dän 11.10.1965 ju lääste Nummer (Nr. 368) ärskeen. In Foulge deerfon koom dan leeter Seelter Trjoue.
Marka
Ju Marka is ju 28,7 km loange, suudaastelke un orographisk gjuchte Siepe fon ju Seelter Äi. Ju fljut in do läichsaksiske Loundkringe Oamselound un Kloppenbuurich.
Ferloop
Ju Marka äntspringt in dät Skeedgebiet fon do Loundkringe Oamselound un Kloppenbuurich. Hieren Uursproang lait ap dät Hase-Leda-Woaterskeed twiske dät Käädentäärp fon Lindern in dät Suudaaste un dät Linderner Täärp Neuenkämpen in dät Aastsuudaaste (Loundkring Kloppenbuurich), dät Wäidelter Täärp Bokholte in dät Wäästnoudwääste un dät Käädentäärp fon Wräis in dät Noudnoudaaste (Loundkring Oamselound). Hie fint sik an dän Suudaastraant fon dät maastendeels as Natuurskutsgebiet Bokholter Touse uutwiesde Tousenfoan – twiske do Hööchten Holthöhe in dät Suudsuudaaste un Foarel  in dät Noude.
Ju Marka lapt eerste in noudaastelke Gjuchte. Deerbie gungt an Wräis foarbie in dät Wääste un an Peheim in dät Aaste, do der bee n Aantje fon ju Marka oawe lääse. Dan gungt ju wäästeelk an ju Molbiergener Buurskup Biskopsbrääch un an ju Aiter Buurskup Näimäärkhuusen. Fääre woant ju sik ätter dät Noude un lapt an dät aastelke Määrkhuusen, an dät wäästelke Näiwräis in dät Aaste un an dät aastelke Ällerbrouk foarbie. Ätter Passierjen fon dät aastelke Barkentange un dät wäästelke Heedbierich knikt ju ätter dät Wääste ou un slacht deerbie ne Linksbooge uum dät fääre fon dät Woater lääsende Näiskäddel.
Toulääst fereend sik ju Marka eenige Meeter suudelk fon dät ap dät Skeed fon Ait tou Seelterlound ferloopende Kustenkanoal, twiske Näiskäddel in dät Suudsuudaaste un Seedelsbierich in dät Noude, mäd ju Oaje tou ju Seelter Äi, ju linke Siepe fon ju Leda.
Hase-Leda-Woaterskeed
Dät Wällegebiet fon ju Marka lait ap dät Hase-Leda-Woaterskeed: Fon ju Wälle fon ju Marka tou dän wälnaien Buppeloop fon ju noudnoudwäästelk äntspringende Middelradde bestoant ne kunstelk moakede un dän Tousenfoan äntwoaterjende Kanoalferbiendenge, ju uut dät Marka-Wällekanoal hääruut lapt. Ätter dissen Kanoal loope noch in dät Wällegebiet un wällenaien Buppeloop fon ju Marka moorere litje Sloote, deerunner die fon Wräis kuumende Vreeser Graben. Wült ju Middelradde, ju der noudelk buppe dän Tousenfoan äntspringt, in uurweegend suudwäästelke Gjuchte ap ju Hase toulapt, lapt dät Woater fon ju Marka in maast noudelke Gjuchte ju Seelter Äi un dan ju Leda tou; Hase un Leda sunt direkte Oamse-Touflusse.
Frida Kahlo
thumb|200px|right|Frida Kahlo (midde) mäd Diego Rivera (gjuchts) Frida Kahlo de Rivera (bädden as Magdalena Carmen Frieda Kahlo y Calderón ap dän 6. Juli 1907 in Mexiko-Stääd; stuurwen ap dän 13. Juli 1954 juust deer) waas een mexikoanske Moalerinne. Ju waas twäie mäd Diego Rivera ferhilked. Frida Kahlo hiere Moaleräi häd surrealistiske un näi-seekelke Määrkmoale.
Skottisk Gälisk
miniatur|Beräk Dät Skottisk Gälisk (Gàidhlig) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 57,000 boald wuude in Skotlound (Alba).
Maorisk
miniatur|Beräk Dät Maorisk is ne Sproake, ju der bit sowät 160,000 boald wuude in Näi-Seelound.
26. Januoar
Die säksuntwintichste Januoar is die säksuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd bieuwe deer noch 339 (of in Skaltjiere 340) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Timothy Garton Ash
thumb|Timothy Garton Ash, 2019
Timothy Garton Ash (bädden in 1955 in London) is aan britisken Historiker.
Hollen
Hollen is ne Buurskup fon Roomelse.
Loage
Hollen lait suudelk fon Roomelse un aastelk Hollenbround. In dät Noudaaste un Aaste lait ju Buurskup Hollenerfoan, in dät Suudaaste lait ju Hollener See aastelk fon ju Seelter Äi in dän Gestrich Hollebierich fon Hollenerfoan.
Geskichte
thumb|250px|Ju Hollener Molkeräi, 1908 thumb|250px|Ju Hollener Skoule uum 1950 Ju Buurskup Hollen is wäil aan fon doo ooldste Siedlungen in Seelterlound un fillicht hääbe där do eerste Seelter woond. Wäil in Hollen di eerste Blok wäil woond häd, die immer in ju Soage fon Seelterlound naamd wäd: Blok, Awick un Käärkhof. Deertou waas uk in Hollen ne litje Säärke un Kapälle un ju groote Buurich.
In Hollen roate dät ju "Libby" Molkeräi. Ju stuud ieuwenske dät Skeed twiske Roomelse un Hollen, juust ieuwen uur dän Iersenboan ap Noune Tuun, an ju Hauptsträite ap ju Steede wier so'n 20 Jiere die "Combi-Markt" stuud. Där is nu ju Firma "Heizungsbau Drees". Dät Gelände heerd däälich tou dät Täärp Roomelse.
Skoule
Hollen hied fröier ne oaine katoolske Skoule. Al in dät Jier 1814 wüülden do Hollener ne oaine Skoule hääbe. Dät wüülden do Roomelster Koastere oawers nit, wäil se dan blood n hoolich Deel fon dät Skouljield kriegen hieden. Där truch duurde dät noch bit 1859, bit truch ju näie "Schulacht Hollen" ne Skoule foar do Bäidene uut Hollen un Hollenbround iengjucht wuude. Ju eerste Hollener Skoule wuud dan 1895 truch Gerd Vogt un Johannes Schmidts uut Skäddel baud. 1910 wuud ne näie Skoule mäd aan Klasse baud, un 1937 ap two Klassen un 1951 ap tjo Klassen fergrattert.
Siet 1966 waas dät ju Gruundskoule Hollen mäd 56-66 Bäidene. Ju Gruundskoule Hollen wuud ap n 1.8.1970 aplöösed. Ju Skoule wuud dan noch ätter dän 1. August 1977 fon ju Gruundskoule in Roomelse nutsed.
Ju Skoule is ferkooped.
Do Koastere wieren:
Laitenge:
'''2. un 3. Koaster:'''
Bedrieuwe
Ferskäidene Hondel- un Hondwierksbedrieuwe
Samtmeente Jümme
thumb|right|260px|Ju Jümme Ju Samtmeente Jümme (düütsk: Samtgemeinde Jümme) is een fon do two Samtmeenten in dän Loundkring Lier. Tou ju Samtmeente heere do tjo Meenten Tjootern, Filsum un Nortmoor, do bie ju "kommunale Gebietsreform" in dät Jier 1973 touhoopefoated wuuden. Ju Samtmeente häd dän Noome fon ju Äi Jümme, ju truch alle tjo Meenten lapt. Sit fon ju Samtmeente is Filsum. Ju Samtmeente häd 6.453 Ienwoonere (2010).
Emil Ermatinger
Emil Ermatinger (1873 - 1953) waas aan Swaitser Germanist.
Gorilla
Ju Gorilla is n Oape, die in de Middel fon äquatorisk Afrikoa tou fienden is.
Hande Yener
250px|right|thumb|Hande Yener Makbule Hande Özyener beeter bekoand as Hande Yener (bädden dän 12. Januoar, 1973, Istanbul, Turkäi) is een turske Sjungerske un Songskrieuwerske.
Gysbert Japiks
thumb|Gysbert Japiks Gysbert Japiks (1603, Boalsert - 1666, Boalsert), waas Skrieuwer, Kantor un Koaster. Die Gysbert Japikspriis is ätter him naamd.
Lieuwend
Hie is apwoaksen in Boalsert, wier sin Baabe dät Räidhuus fon Boalsert baud häd. As hie uutwoaksen waas look hie uum ätter Wytmarsum, wier hie as Koaster oarbaidede. Leeter geen hie tourääch ätter Boalsert wai, deer waas hie Koaster un Kantor in ju Martinisäärke fon Boalsert. Japiks stoorf in 1666 an ju Pest.
Ienfloud
Mäd Japiks fäng ju mid-wääst-fräiske Tied gjucht oun. Hie moakede ne näie Gjuchtskrieuwenge foar dät Wääst-Fräiske. Dät waas uk ju Boasis foar ju Gjuchtskrieuwenge fon dät Näi-Wääst-Fräiske in dät 19. Jierhunnert. Ieuwenske sien Sproakwietenskuppelke Laistenge waas hie uk die bääste wääst-fräiske Renaissanceskrieuwer. In sien Gedichte benutsede Japiks uk klassiske Motive, do hie foont in dät Frantsööske.
28. Januoar
Die oachtuntwintichste Januoar is die oachtuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 337 (of in Skaltjiere 338) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Swadesh-Lieste Seelterfräisk
Dit is n Swadesh-Lieste foar dät Seelterfräiske.
N Swadesh-Lieste is n Standoartwoudelieste foar Unnersäik ätter Toalfamilien. Ju Lieste wuude uursproangelk ap Ängelsk skreeuwen fon n Antropologen Morris Swadesh. Disse Lieste is foar ju seelterfräisk Sproake, man foar dän Fergliek sunt uk dät Wäästfräiske un Wangeroogiske apnuumen in disse Lieste.
Gaius Iulius Phaedrus
Gaius Iulius Phaedrus (bädden um 20 / 15 f. Kr., as kweeden wäd, in Katerini (Griechenlound); stuurwen um 50 / 60 ä. Kr.; kuut Phaedrus, uk bekoand as Phaeder) waas aan roomsken Dichter, die dän Fabelstof fon Aísōpos (Äsop) in Feersmäite foatede. Hie koom wäil in gjucht äddere Jiere uut Griechenlound un stomde wäil fon dät Foulk fon do antike Makedonen, nit tou ferwikseljen mäd do, do däälich Makedoonen heete. Hie lieuwde in ju Tied fon do Kaisere Augustus, Tiberius, Caligula und Claudius.
Samtmeente Noudhumling
Ju Samtmeente Noudhumling (düütsk: Samtgemeinde Nordhümmling) is ne Samtmeente in dän Loundkring Oamselound. Tou ju Samtmeente heere do Meenten Bockhorst, Breddenberg, Äästerweede un Hilkenbrook, do bie ju "kommunale Gebietsreform" in dät Jier 1973 touhoopefoated wuuden. Sit fon ju Samtmeente is Äästerweede. Ju Samtmeente häd ne Fläche fon 142,63 km².
Loage
Ju Samtmeente gränset in dät Noude an do Meenten Rauderfeen un Aastrauderfeen un in dät Aaste an ju Meente Ait.
Aastfräisk Huus
miniatur|Auks Huus uut Skäddel ferträt dän Foarmarsk fon dät Fräiske Huus ätter dät Suude. miniatur| Woondeel fon dät Aukshuus. Dät Huus uut 1822 is in dät [[Museumstäärp Kloppenbuurich wier apbaud wuuden.]] Dät Aastfräiske Huus, uk Gulfhuus namd, is n Huustyp uut Aast-Fräislound un Groningerlound, die ätter dän groote Bround in Skäddel uk in dät Seelterlound ienwonderd is.
Apbau
Woonhuus un Staal sunt innerdoat unner een Täk baud, oaber uurs as in t eepene Huus, fonunner tränd truch ju Broundmuure. Dät Täk fon dän Staal (Bääterhuus) is wieder häärunnerleeken as dät fon t Woonhuus (Faanderhuus), wiertruch dät Bääterhuus bradder is. Dät Huus wäd nit fon do Muuren drain, man fon do holtene Stiepele int Binnere. Dät Gulfhuus is namd ätter dät Aadenleeger inne Midde fon dät Huus, dän Gulf. Die is nit appe Been, man appe Gruund, so dät me eenfach mädde Woain truch ju Grootdoore inne Göäwel appe Toal fiere konn, die Aaden ienleegerje un truch ju uur Grootdoore an t Faandereend wier ruutfiere kon. Ap ju uur Siede is ju Groupe, wier do Bäiste stounde un inne bääterste Timpe dät Plumpsklo is. Ieuwenske dän Gulf sunt Hukke foar Swiene un Koolwere un n Hoangstestaal, wieruur noch n Been foar Hoo un Aaden is.
Geskichte
Dät Aastfräiske Huus is äntsteen in t 16. un 17. Jierhunnert in Aastfräislound. Do Buuren bruukten n gratter Leeger, wil jo truch beetere Technik moor Aaden hieden. In t foaren räkte dät Leeger appen Been fon t Ooldfräiske Buurenhuus. Fon deer oun wiedede t sik in gans Noudwäästdüütsklound un sogoar in Hollound un Flandern uut. Ätter dän groote Bround fon Skäddel 1821 koom t dan uk in t Seelterlound, wier t dan dät eepene Huus fertroang.
Fljooger
thumb|right|300px|Ju litje Cessna 172 is die maastbaude Fljooger-Typ thumb|right|300px|Aan Airbus A380, däälich die grootste Fljooger As Fljooger (düütsk: Flugzeug) beteekent me een Luchtfoartjuuch, dät sweerer as Lucht is un buppedät sien Apdrift truch nit-rotierjende Dreegeflakten kricht. Deermäd unnerskat sik n Fljooger eerstens fon n Luchtskip, dät lichter as Lucht is un twäidens fon aan Hoochskruuwer, wier do sik traalende Rotorbleede sälwen do Dreegflakten sunt.
Loanghoarst
is ne Buurskup fon Skäddel.
Fljooger
Gliedere un eerste Fersäike mäd Dampmaskienen
In 1804 begon die Änglounder George Cayley, eerste Gliedfljoogere tou bauen, wier hie Dierte oanesätte.
Loanghoarst
Loage
Loanghoarst lait aastelk un noudaastelk fon Skäddel, noudelk fon Näiwal un suudelk fon Hollenerfoan. Aastelk fon Loanghoarst lait die Aastfoan.
Fljooger
Gliedere un eerste Fersäike mäd Dampmaskienen
Die eerste bemonde Glied-Fljooger wuude tou Begin fon't 19. Jierhunnert fon dän Ulmer Snieder Albrecht Ludwig Berblinger baud. Hie testede sien Räidskup in aan Wienbierich, die ieuwenske goaldelke Thermik uk Terassen hiede, do as Start-Rampen tjoonden. In 1811 wüül'er sien Ärfiendenge ju Eepentelkhaid foarfiere. Me wees him een uungoadelke Steede mäd koolde Faalwiende oun, wier'er uur ju Donau fljooge skuul. Ätterdät hie ju Foarfierenge moorere Moale oubriek, uumdät hie do uungoadelke Wiendferhooldnisse bemäärkede, wuude hie ap n 31. Moai 1811 fon n Dreguuner ounjoaged. So hied'er noch nit moal ju noodige Start-Gauegaid. Hie fäl in'e Donau, fon Fiskere ruutleeken, wuude uutlaached un as Löägener beteekend un stoorf achtien Jiere leeter äärm un minoachted. Eerste in 1986 testede me aan Ätterbau fon ju Reewe, un foont uut, dät ju wuddelk gliede kuude - oun Steeden mäd beetere Thermik.
Slot Clemenswerth
miniatur|upright=1.6|Slot Clemenswerth - Hööftbauwierk
Fljooger
Gliedere un eerste Fersäike mäd Dampmaskienen
George Cayley waas ärfoulchrieker. In 1849 baude hie biespilswiese aan Glied-Fljooger, wier aan Wäänt oanesiet. Die Glieder waas oaber noch mäd ne Fessel oun'n Boudem fäästmoaked. Hie baude noch moor ferskeedene Modelle, fon Eendäkkere bit tou Tjodäkkere, aal Glied-Fljoogere.
Schousnoabel
Ju Schousnoabel (Balaeniceps rex, düütsk: Schuhschnabel) is n Fuugel, die in zentroal-aastelke Afrikoa tou fienden is. Hie heert tou ju Oardenge fon do Pelikoane (Pelecaniformes).
Fljooger
Gliedere un eerste Fersäike mäd Dampmaskienen
Die Russe Alexander Fjodorowitsch Moschaiski waas die eerste, die aan Fljooger mäd Dampmaskiene baude. Deer unnernoom hie twiske 1882 un 1886 moorere Fersäike mäd. Die Fljooger koomen fon dän Boudem wäch, man ferloos in'e Foulge oun Gauegaid un sakkede wier ou. Hie baude noch een ferbeeterde Foatenge, man kuude dän näie Fljooger nit moor tästje uumdät'er inne Twisketied stoorf. Ätter een näiere Unnersäikenge fon 1982 hiede ju ferbeeterde Foatenge fljooge kuud, man dät hiede foar ju histooriske Fljooger-Äntwikkelenge uk neen Betjuudenge moor.
Gratteren Ärfoulch hieden foar't eerste bloot Glied-Fljoogere. Otto Lilienthal baude fon 1891 oun Glied-Fljoogere, tästede do uk mäd eenigen Ärfoulch, man bie aan Fersäik in 1896 roate dät daach aan Uunfaal un Lilienthal stoorf.
Slot Clemenswerth
Dät Slot Clemenswerth is n foar Clemens August I. fon Bayern gjuchten Jaachtsit in de Naite fon dät oamseloundske Suugel. Ju uut n sentroal Hööftslot un oachte Pavillons bestoundende Anloage heert tou do Hööftwierke fon dät wäästfoalsk liekteekende Barok. Dät Jaachtslot un sien Ieuwenskebauwierke sunt foar Besäikere tougängelk un behärbiergje dät Emslandmuseum Schloss Clemenswerth.
Loanghoarst
Loage
Truch Loanghoarst gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert.
Fljooger
Gliedere un eerste Fersäike mäd Dampmaskienen
Man Alexander Moschaiski waas nit die eensige, die ap dän Toacht mäd ju Damp-Maskiene koom. Uk Clément Ader uut dät okzitoanske Tolosa (frantsöösk: Toulouse) baude aan ädderen Damp-motorisierden Fljooger, ju Éole, un testede ju ap n 9. Oktober 1890. Hie koom füüftich Meetere wied, man bloot 20 cm hooch. Een ferbeeterde Foatenge, ju Éole III of Avion III, koom in't Jier 1897 300 Meetere wied, man uk nit haager.
Slot Clemenswerth
Geskichtelken Uurblik
Ju Slotanloage wuude fon 1737 bit 1747 foar Kurfürst Clemens August I. an dän noudelken Raant fon sien wied ferstraid Heerskuupsgebiet apbaud. Do Äntwurfe stamden fon dän wäästfoalsken Baumäster Johann Conrad Schlaun, die der al an dät Slot Augustusbuurich foar dän Kuurfürsten tougoang waas. Tou do Foarbielde fon ju Anloage tälle ju Pagodenbuurich in Rastatt, ju Eremitage in Waghäusel un dät Slot Marly-le-Roi. Dät barokke Slot un sien Nutsenge foar groote Jachtsälskuppe tou ju Tied fon Clemens August I. stounde in dät Middelpunkt fon ju Heematnovelle fon dän Priester un Skriftstaaler Bernhard Köster.
Skäddelerdom
thumb|right|350px| Die Skäddelerdom wier 1956 noch n Soundwai. Gjuchts ju Glaise fon ju Foan-Iersenboan Skäddelerdom is ne Buurskup fon Skäddel. Dät läit aastelk Näiwal un Loanghoarst (aastelk fon ju Ostermoorsträite) in die Skäddeler Aastfoan. Ju Buurskup gränsed aastelk aan ju Meente Ait.
Fljooger
Eerste ärfoulchrieke Propeller- un Düsen-Fljoogere
Do ängelske Bruure Wilbur un Orville Wright bauden dän eerste Motor-Fljooger, die foar't ounduurjende Fljoogen bruukt wäide kuude. Ap n 17. Dezember 1903 waas die eerste ärfoulchrieke Test. In'e Foulge roate dät moor un moor Ärfiendere, do Motorfljoogere konstruierden.
Loanghoarst
Natuurtoankmoal Loanghoarster Iesk
In dät Noude fon Loanghoarst lait dät unner Natuurskuts stounde Natuurtoankmoal Loanghoarster Iesk (düütsk: "Naturdenkmal Langhorster Esch"). Där is ne groote Ieskflääche ap hooger Lound. Noudelk un noud-aastelk fon ju Ieskflääche lääse groote Wooldfläächen. Do gunge gans bit Hollenerfoan un gränsje där an ju Wooldflääche fon Hollebierich. Truch do Wooldgebiede gunge ferskäidene Wonderweege.
Skäddelerdom
Geskichte
Fröier wier gans buppe ap dän Skäddelerdom, uur Siede fon ju Skeedsträite mäd ju Meente Ait un al ap dät Gebied fon ju Meente Ait dät Eedwierk "Treibtorf". Do broachten dän Eed uut die Aastfoon mäd ju Foan-Iersenboan dän gansen Skäddelerdom deel bit tou dän Boanhof in Skäddel.
Fljooger
Eerste ärfoulchrieke Propeller- un Düsen-Fljoogere
Ap n 25. Juli 1909 waas Louis Blériot die eerste, die mäd aan Fljooger, sien Blériot XI, fon Frankriek ätter Änglound koom.
Loanghoarst
Bekoande Ienwoonere
Theo Griep, Buur un seelter Skrieuwer
Fljooger
Eerste ärfoulchrieke Propeller- un Düsen-Fljoogere
Man die Twäide Waareldkriech broachte uk sien Näierengen. In 1939 wuude foar dät Militär fon Nazi-Düütsklound die eerste Düsen-Fljooger äntwikkeld, ju Heinkel He 178. Moor Fljoogere mäd ju näie Technik, so as ju Messerschmitt Me 262, foulgeden.
Ätter dän 2. Waareldkriech sätten sik groote Düsenfljoogere uk in'e zivile Luchtfoart truch. Do groote Ferkiers-Luchtskiepe fon'e Foarkriechstied fersakkeden in ju Betjuudengsloosegaid, uumdät dät nu groote Fljoogere rakt.
Näiwal
thumb|right|250px|Die Wiendpark in die Aastfoan fon Näiwal thumb|right|250px|Weegekapälle ap Näiwal uut 1904 is ne Buurskup fon Skäddel.
Loage
Näiwal läit aastelk ju Seelter Äi, suudelk fon Skäddel un Loanghoarst un noudelk fon Fäärmesound. Aastelk fon Näiwal lait die Aastfoan.
Truch dän aasteltelken Deel fon Näiwal gungt ju Ostermoorsträite, ju fon Näiwal uur Loanghoarst, Hollenerfoan un Roomelse-Aast bit tou Baalenje fiert.
Soundhövele
Bie dän Rodebierich (Rotenberg), där wier nu ju Nikko-Fabriek stound, wieren fröier do Soundhövele fon Näiwal. Dän Sound is uum 1927 bie dän Bau fon ju Sträite in Seedelsbierich-Kolonie mäd wääch fiert.
Kanienkenbusk
In dän suudelken Skeed tou Fäärmesound wier fröier die Kanienkenbusk. Deer stound däälich ju Kesselfabrik Bruns.
Walther Hofer
Walther Hofer (1920 - 2013) waas aan Swaitser Historiker un Politiker (BGB, SVP).
Hohenlohekreis
Hohenlohekreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Gaspard-Félix Tournachon
thumb|right|200px|Gaspard-Félix Tournachon wildääge een Säärm-Porträt Gaspard-Félix Tournachon, (Kunstlernoame Nadar; bädden ap dän 6. April 1820 in Paris; stuurwen ap dän 21. Meerte 1910 juust deer) waas aan bekoanden frantsöösken Photograph, die masse bekoande Ljuude oubieldede. Uk sien foar sien Ballonfoarten is hie bekoand. Hie waas n gouden Fjuund fon wäkke Moalere un feranstaltede in 1874 ju fäärme impressionistiske Uutstaalenge fon Skilleroatsjen, wier dät Wierke fon Claude Monet, Edgar Degas, Camille Pissarro, Paul Cézanne un uur tou sjoon roate.
Sproake un Toanken
Ne Ferskeedenhaid fon Autoren, Theorien un Fäildere behauptje dät dät Ienfloude rakt twiske Sproake un Toanken. Fuul beliekteekenje dän skienboar gesuund-moanskelken Geföil, dät wie toanke in ju Sproake in ju wie baale. Ne Riege fon Autoren un Theoretiker häd ap disse Idee fääre toacht.
Friedrich Schiller
thumb|Friedrich Schiller, moald in [[1793/94 fon Ludovike Simanowiz]] Johann Christoph Friedrich von Schiller (* 10. November 1759 in Marbach an dän Neckar, Heertoachdum Württembierich; † 9. Moai 1805 in Weimar, Heertoachdum Saksen-Weimar), oadeld in 1802, waas aan düütsktoaligen Dichter, Philosoph un Historiker. Besunners bekoand is hie foar sien Tjooter-Stukke un foar sien Lyrik.
Toufäärme aan Konkurrent, waas hie leeter aan gouden Fjuund fon Johann Wolfgang von Goethe.
29. Januoar
Die njuugenuntwintichste Januoar is die njuugenuntwintichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe noch 336 (of in Skaltjiere 337) Deege bit tou dät Eende fon't Jier tou.
Lille
Lille (Wäästfräisk: Risel, Niederloundsk: Rijsel) is ne Stääd in dät Nouden fon Frankriek. In 2014 hiede Lille 233,897 Ienwoonere. In ju Agglomeration woonje ungefeer 1,18 Million. Lille waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2004.
Falklound-Ailounde
Do Falklound-Ailounde of Malwinen (ängelsk: Falkland Islands, frantsöösk Îles Malouines, spoansk Islas Malvinas) sunt een Ailound-Koppel in dän suudwäästelke Atlantik, sowät 395 Kilomeetere aastelk fon ju suud-argentinske Kuste. Jo heere geographisk tou Suudamerikoa, politisk sunt jo een britisk Uursee-Rebät mäd binnere Autonomie, wier dät Fereende Köönichriek ju Buutepolitik un ju Ferdäägenge foar uurnimt. Uunbeoachted ju britiske Inbesit-Noame fon 1833 wol Argentinien bit däälich n Ounspröäk ap do Ailounde hääbe, wät in 1982 in dän Falklound-Kriech tou Bloudferjooten fierde. Dät rakt Aast-Falklound, Wääst-Falklound un ne Riege litjere Ailounde. Do Ailounde hääbe ne Flakte fon 12.173 km².
Koarte
none|400px|alt=Koarte fon do Falklound-Ailounde|Koarte fon do Falklound-Ailounde
Befoulkenge un Sproake
thumb|200px|left|Ju Haudstääd Stanley thumb|200px|left|Ju Buurskup "Teal Inlet" Do Ienwoonere fon do Falklound-Ailounde sunt foaraaln uut dät Noude fon Änglound un Skotlound keemen. In do 1840er Jiere sunt uk wäkke uut St. Helena un Chile keemen. In jungere Tied roate dät uk ne Ienwonnerenge uut Näiseelound.
Jo baale n Dialekt fon ju Ängelske Sproake, näämelk Falkloundisk Ängelsk. Düssen Dialekt is stäärk fon do noud-ängelske Dialekte un dät Anglo-Skottiske be'ienflouded, man dät rakt uk Lienwoude uut dät spoanske, besunners in dän Beriek fon ju Buuräi.
Dät rakt 2.955 stoadige Ienwoonere (Stound: 2007), wierfon sik mäd 2.121 Ljuude do maaste in ju Haudstääd Stanley ap Aast-Falklound deellät hääbe. Ju Haud-Siedelenge fon Wäästfalklound is Port Howard, deer lieuwje bloot twountwintich Moanskene. Aal do uur Ienwoonere ferdeele sik ap so naamde "camp settlements", dät sunt litje Buurskuppe.
Ieuwenske do stoadige Ienwoonere rakt dät uk sowät 1.700 britiske Suldoaten, do ap do Ailounde statsjonierd sunt, uumdät ju Loage mäd Argentinien ounspond is.
Ju Befoulkengstichte bedrächt somäd aaltouhoope 0,38 Ljuude ap n Quadroat-Kilomeeter.
Do Falkloundere fertjoonje hier Jäild foar groote Deele mäd Skäiperäi un Fiskeräi.
Fergeenhaid
thumb|left|200px|[[John Davis (Äntdäkker)|John Davis, Äntdäkker fon do Falklound-Ailounde]] Eer do europäiske Siedlere koomen, wieren do Falklound-Ailounde nit bewoond. In 1592 wuuden jo fon dän Ängelske Seefoarder John-Davis fuunen, hie saach do oaber bloot uut'e Fierte. Hie hiede sik fon Puerto Deseado uut ap ju Säike ätter do uur tjo Skiepe unner dät Kommando fon Thomas Cavendish moaked, man hie waas in n Stoarm keemen, die him ätter Falklound broachte. Dät duurde noch oachteunnjuugentich (98) Jiere, bit do Ailounde foar't eerste Moal unner John Strong betreeden wuuden. Hie roate ju See-Äängte twiske do bee Haud-Ailounde, tou Eere fon dän "Skät-Määster fon ju Marine" un britiske Politiker Anthony Cary, 5. Viscount Falkland, dän Noome Falkland Channel. Die Noome Falkland geen leeter ap dän heele Ailound-Koppel uur.
Ju eerste Siedelenge, Port-Louis ap Aastfalklound, wuude in 1764 unner frantsööske Heerskup fon Louis Antoine de Bougainville gruunded, in 1766 gruundeden do Briten ap Wääst-Falklound ju Siedelenge Port Egmont, man jo looken fon deer oachte Jiere leeter wier ou. Die in Argentinien bruukte Noome Islas Malvinas gungt ap ju frantsööske Beteekenge fon dän Ailoundkoppel "Îles Malouines" tourääch, die sik ap do Seeljuude un Fiskere uut ju bretoniske Hoawenstääd Saint-Malo belukt, do do eerste bekoande Siedlere ap dän Ailound-Koppel wieren.