cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clemens August von Galen
Politisken Wierstand
1941 heeld hie tjo historiske Preetenjen juun do Nazis, do an dän Moment al 100.000 Behinnerde uumebroacht hieden. Die Text fon sien Preetenje fon n 3. August 1941 in ju Lambertisäärke in Munster wuud leeter fon britiske Fljoogere buppe Düütsklound ousmieten. Hierätter foulgede n strom Gestapo-Huusarrest dät bit April 1945 (Ienmarsk fon do Ängelske) duurde. Deertruch kuud von Galen nit preetje juun do Juudendeportatione, do eerste leeter ounfängen. Alfred Rosenberg un Martin Bormann wüülen dän rebelliske Biskop fon Munster ätter ne eventuelle Nazi-Eendsiech an de Aastfront ap dät Määrked in Munster eepentelk aphongje läite.
Ätter ju Iennoame fon dät platbombardierde Munster truch do Alliiierde wüülen ängelske un amerikoanske Journaliste aal Interviewe ounieme fon dän Biskop, die dän nationoalsozialistiske Stoatsterror trotsed hiede un die sik eepentelk juun Hitler uutspreeken hiede. Von Galen waas oawers drok tougong mäd ju Koordination fon Hälpe an Fluchtlinge un dän Wierapbau fon Waisenhuuse un Säärken in ju Stäädmidde. N britisken Militär, die der foar MI5 oarbaidede, känteekende Von Galen as n "uunferbeeterelken düütsken Nationalist" (man Anti-Nazi), die dän Oard "fon ne Eeke" hiede. Juust so as von Galen Nazi-Ferbreeken angriepen hiede, so greep hie nu uk ju Behonnelenge fon düütske Ziviliste truch do Alliierde (uk do Sowjets un Polen) an. Hie beskeeldigede do Alliierde (nit bloot ju Sovjet-Union, man uk Polen un Änglound) weegen ju al ounfangde systematiske Ferdrieuwenge fon Düütske Burgere uut Silezien, Aast-Prüüsen, Danzig un Pommern deerfon, bewust etniske Süüwerenge tou bestrieuwjen; ju katastrophale Näärengsfersuurgenge in do wäästelke Besatsengszonen skreeuw hie tou an do "Anglo-Amerikoaner", do ju düütske Befoulkenge truch n Hungersnood breeke wüüld hieden.
Seelichspreekenge
Sin Prozess fon Seelichspreekenge wuud 1955 ounfangd un November 2004 mäd positive Foulge ousleeten. Ap n 9. Oktober 2005 wuud hie fon dän portugiesiske Kardinoal José Saraiva Martins, die Prefekt fon ju Kongregation foar do Seelich- un Hailichspreekengen, in dän Petersdom in Room seelich spreeken. Sin Gedächtnisdai faalt ap n 22. Meerte.
Preetjene fon von Galen uut dät Jier 1941 juun dän Nazismus
Touhoopefoated in:
Loundkring Suudwäästpalts
Die Loundkring Suudwäästpalts (Düütsk:Landkreis Südwestpfalz) is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Massachusetts
Massachusetts is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 6.587.536 Ienwoonere (2011).
21. Meerte
Die eenuntwintichste Meerte is die tachentichste Dai fon dän gregorioanske Kalänner (of die eenuntachentichste in Skaltjiere), also blieuwe deer noch twohunnertfieuwuntachentich Deege tou dät Eende fon't Jier tou.
Sumatra
thumb|right|250px|Groote Deele fon n Indonesisken Archipel, Sumatra is rood ienteekend Sumatra af Sumatera is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät heert tou Indonesien.
Loundkring Fächt
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Vechta.
Amring
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Amring, noudfräisk: Öömrang, is een fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is een fon do noudfräiske Ailounddialekte. Die Dialekt wäd ap dät Ailound Amrum fon uungefäär 600 Ljuude boald. Amring un Föhring bilde touhoope een fon do noudfräisken Dialekte.
Fräisensäärke
thumb|300px|right|Dän [[Päitersplats as blouked fon ju Päiterssäärke. Die Touden fon de Fräisensäärke is gjuchts ap hoolwe Hööchte]] thumb|right|Detail: Ju Fräisensäärke mäd dän Top fon dän Touden in dän buppeste Haaldeel Ju Fräisensäärke (San Michele dei Frisoni as uk San Michele in Sassia of Santi Michele e Magno Kakka) is ne Säärke in Room.
Loage
Ju Säärke stoant an dän Houk fon do Sträiten Largo degli Alicorni un Via del S. Uffizio, juunuur dän Päitersplats, fluks bie Vatikanstääd, wierfon ju ne exterritorioale Zone is. Me fint dät truch op ju groote Sträite Borgo Santo Spirito 21/41 ju Trappe aptougungen, truch dät Häk un dan links ou. Ju Fräisensäärke is baud juun aan fon do Roomske Bierge, dän Janiculus, die der gränset an dän Päitersplats. Tonk hiere Loage is ju bewoard blieuwen as in dät 16. Jierhunnert aal Gebäude do der unner an dän Bierich stuuden, oubreeken wuuden foar dän Bau fon ju Päiterssäärke. Ap Gruund fon hieren eensichoardigen geskichtelken Wäid is ju Säärke 1990 fon ju UNESCO touföiged an ju Lieste fon dät Waareldäärwe.
Geskichte
Wier nu ju Säärke fon do Fräisen stoant, woonde tweelichhunnert Jiere häär ju fräiske Kolonie. Älk, die der uut uus Geegend ätter Room koom, liet sik deer deel. Deer wuud ne Muure uumetou baud un sietdän roat dät in Room ju Skola fon do Fräisen. Uk uur Foulkere hieden sun Betsirk.
Fon ju originelle litje Säärke ju tou ju Siedlenge heerde, is noch niks wierfuunen. Ju skäl fon Kriechsgewalt fernäild wuuden weese. Wie wieten dät ju deer waas un dät ju n Patroon hiede: Michael, die Ärtsängel die der Room insen fon dän Päst befräid häd. Leeter kreech ju n twäiden Patroon bietou: Sänt Magnus, n hälgen Biskup, die hier toufällich loundede, fieuwhunnert Jiere ätter sin Dood. Fuuls tou iewerge Fräisen hieden nämmelk sien Reliquien mee ätter Fräislound nieme wüüld, man deer is n Sköätel foar strieken wuuden un do Reliquien bleeuwen in Room, in ju Säärke, ju der sietdän n dubbelden Noome kreech: Säärke fon Michael un Magnus.
Dan is 1141 ju näie Säärke baud wuuden: gratter un flugger as ju eerste Säärke weesen hääbe mout. Dät waas n romanisken Bau, mäd oolde Pielere un n fluggen Campanile (Klokkentouden). Die Klokkentouden kon me noch altied bekiekje, man ju Säärke sjucht nu gans uurs uut as wan ju baud wuude. Fon 1756-59 wuude ju Säärke tou n tjoskiepigen Pielerbasylika uumebaud un in dät njuugentiende Jierhunnert wuud dät Binnere uk noch so iengriepend annerd, dät bloot litje Eenpeldhaide dät Oaler noch apwiesen dwo. In dät linke Siedenskip fint sik dät Grääf fon dän Moaler Anton Raphael Mengs.
Ju Fräisensäärke is siet 1990 ju eepentelke Säärke fon do holloundske un wäästfräiske Katoolske in Room. Fräisen aastelk fon ju Oamse skällen deer fröier uk waileeken weese. Deerap wiest uk wai, dät ju foar ne bestimde Tied in dät Middeloaler dän Noome hiede fon San Michele in Sassia, dät is Sänt Michael in Sachsen.
Ienmuurde Steene
Die Wäästfräise Loadewyk Damsma häd foar ju Säärke in 17 Jiere 2700 middeloalerlike Steene sammeld uut Säärken fon aal do Fräiske Lounde. Doo wuuden 2002 in ne Muure in ju Fräisensäärke ienmuurd. Uut Seelterlound sunt Steene fon Klaaster un Roomelse deerbie. Dät sunt do ächte uuroolde Steene, fuunen bie de Kapälle un bie de Säärke.
God
Aan God - in wäkke Religionen gungt me fon moorere Godde uut - is foar ferskeedene Mythologien, Religionen un Gloowensuurtjuugengen as uk in ju Metaphysik een buppenatüürelk Weesen of een haagere Macht. In do ferskeedene Leeren fon do religiöse Uurtjuugengen häd aan God bisunnere Oainskupe un kricht een bisunnere Fereerenge.
Wilmesauriske Sproake
thumb|right|100px|Woapen fon Wilmesau Juu Wilmesauriske Sproake (Wymysiöeryś) is ne wäästgermaniske Minnerhaidesproake, ju wäil deertruch äntsteen is, dät in't trättienste Jierhunnert uut Düütsklound, Hollound un Skotlound Ljuude ätter Wilmesau (Wymysoj) wai leeken sunt. Dät lait an't Sleesisk-Littikpolniske Skeed.
So is ju Sproake wäil oulat fon n middeldüütsken Dialekt fon't tweelifte Jierhunnert, die stäärke ängelske, fräiske, holloundske, platdüütske un polniske Ienfloude uutsät waas.
Biespil-Wääseläid
N Wääseläid in Wilmesaurisk mäd seelter Uursättenge:
Ferbiendenge
Test-Wikipedia ap Wilmesaurisk
Gilze en Rijen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente thumb|Gilze en Rijen Gilze en Rijen is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Rijen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 65,67 km² un deer woonje 26.012 Moanskene (2012).
Loundkring Trier-Saarburg
Die Loundkring Trier-Saarburg is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Marron Curtis Fort
250px|thumb|Marron C. Fort Marron Curtis Fort (* 24. Oktober 1938 in Boston; † 18. Dezember 2019) wier n amerikoansk-düütsken Germanist un Spezialist foar ju Seelter un ju Läichdüütske Sproake. Fort besit ju düütske Stoatsburgerskup un is truch Ferleenenge fon dät Indigenat fon ju Ostfriesische Landschaft „ienburgerde Aastfräise“. Hie woont däälich in Lier. Fort is Eerenburger fon ju Meente Seelterlound siet 13. Dezember 2004.
Akademisken Wäidegong
Ätter dän Internoatsbesäik in New Hampshire (USA) studierde Marron C. Fort siet 1957 an ju Princeton University do Feeke Germanistik, Anglistik, Niederlandistik, Skandinavistik un Mathematik. In dät Jier 1961 wikselde hie tou ju Universität fon Pennsylvania (Philadelphia). In dän Roome fon n universitär Uuttuuskprogram koom hie 1963 an ju Albert-Ludwigs-Universität Freiburg im Breisgau. 1965 promovierde Fort bie Prof. Alfred Senn an ju University of Pennsylvania toun Ph. D., un wäil mäd ne Dissertation uur dät Läichdüütske fon Fächt ("Beschreibung der Vechtaer Mundart", Faksimile foarhounden in ju UB Vechta).
Prof. Dr. Marron C. Fort is Ferfoater fon n Woudebouk fon dät Seelterske un fon ju Seelter Biebel. Hie häd uk biedrain tou Bekoandhaid fon ju seelter Sproake truch Prässe, Rundfunk un Fiersjoon.
IUCN
Juu International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, kuut IUCN, is ne internationoale Natuurschuts-Gruppe, juu foarallen foar hiere Lieste fon betruuede Oarde bekoand is.
Michigan
Michigan is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 9.876.187 Ienwoonere (2011).
Concepción
Concepción is ju grootste Stääd in Suud-Chile. Stuuns woonje deer uungefeer 216.061 Ljuude (2002).
Moune
right|thumb|Ju Moune.
Uus Waareld häd man aan Trabant, die mäd hier ju groote Jiereswonderenge uum de Sunne moaket. Un ap disse Wonderenge traalt ju Moune (Symbol: ; dt. Mond) sik uk noch uum de Waareld in njuugenuntwintig Deege un tweelich Uure. Do uur Planeten hääbe moorere Mounen. So die Jupiter mäd fjauer, die Saturn mäd oachte, un Uranus mäd säks Mounen.
Wo prachtful do kuute, trjo bit fieuw Uure loange Noachte ap do Planeten wul wieren, wan wie do deer belieuwje kuuden. Wan wie ap dän Saturn woonden, kuuden wie uus dät Skauspil mäd do oachte Mounen bekiekje. Nit een tjuusterge Noacht. Ju eene Moune gungt ap un ju uur gungt unner. Immer sunt wul fjauer litje un groote tou sjoon.
London
London is ju Haudstääd fon Änglound un Groot-Britannien. Deer woonje ungefeer 7,5 Million Moanskene in ju Stääd (2006), 8,3 Million in ju Agglomeration (2001) un 14 Million in dän Metropolitan Area (2001).
Moune
Wie mouden nu ieuwen mäd uus eene Moune toufree weese. Näimoune, eerste Fjoodendeel, Fulmoune un lääste Fjoodendeel; dät rakt Ouwikselenge genouch. Do Amerikoaner baale fon dunkele un ljoachte Moune.
London
Geografie
London lait an ju Themse, in n Truchsleek lait ju Stääd 15 m. buppe dän Meerresspeegel. Ju Noudsee, ju 80 km ätter dät Aaste tou fienden is, häd uk Ienfloud ap ju Tiede fon ju Themse.
Moune
Wan wie ap de Moune wieren un fon deeruut uus Waareld bekiekje kuuden, wo groot moaste uus Waareld läite, deer ju daach füüftich moal gratter is as de Moune. Ju Moune is fon uus bloot 385.000 Kilometer oawe, un ju Waareld moaste uk füüftich moal gratter läite as uus de Moune lät, somäd fuul gratter as de Sunne.
London
Geschichte
Londen is äntsteen as Roomske dät Gebiet besiedelden un deer an ju Noudsiede fon ju Themse Londinium stifteden in dät Jier 43 ätter Kristus. In disse Tied lieuwden deer uk Kelten, man et rakt naan Bewies dät foar do Roomske deer ne Siedelenge fon do Kelten weesen is. In 61 is ju roomske Stääd fon keltiske Kriegere fernäild wuuden. Ju Stääd is deer ätter wier apbaud wuuden un waas dan n wichtigen Honnelsstääd, wier in dät twäide Jierhunnert ju eerste Brääch fon dät moderne London ounlaid wuuden is. London waas domoals een fon do grootste Stääde fon dät Roomske Riek.
In dät 12. Jierhunnert wuude London ju Haudstääd fon Änglound un wuuks ju Stääd wier. Deerätter foulgeden Süükten un Ploogen so as die Swotte Dood in 1348 un ju Pest in 1665. N groot Deel fon ju Stääd geen ferlädden in dät Jier 1666 truch Bround, deertruch is däälich noch bloot een littik Deel fon ju oolde Stääd uur blieuwen. Twiske 1825 un 1925 waas London ju grootste Stääd ap de Waareld. An n Ounfang fon dän Twäide Waareldkriech is ju Stääd läip bombardierd wuuden, in 1944/45 foulgede ne twädde Oungriepswälle mäd V1- un V2-Raketen. Knap 30.000 Ljuude stuurwen, hunnertduusende wuuden Täkloos. Ätter ju Kriechstied wuude Greater London apgjucht, wierbie Täärpe un Stääde uum London bie London koomen.
Ferkier
Die grootste Lufthoawen fon London is London Heathrow, dät lait 24 km wäästelk fon London. Uur Lufthoawen sunt:
21. Juni
Die '''21. Juni''' is die 172. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 173. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 193 Deege bit tou dät Jierseende tou.
Cusco
Cusco (allere Skrieuwwiese: Cuzco, Quechua: Qusqu of Qosqo) is ne Stääd in Peru.
Mississippi
Mississippi is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.978.512 Ienwoonere (2011).
Bootjeräi
thumb|300px|right|Do Boote kon me al sjo ap disse ooldste un fluks goude Koarte fon Seelterlound uut 1588, as ätterteekend fon Georg Sello foar sien Oarbaid Saterlands ältere Geschichte und Verfassung, Oldenburg 1896. Beoachtje: Dät Noude lait links un dät Aaste buppe. Bootjeräi is Skipfoart mäd Boote. Ju ferron uur ju Seelter Äi un haager uur Oaje un Marka. Me kon dät al sjo ap ju Koarte fon 1588 (gjuchts). Bit sowät 1800 waas ju gjucht wichtich foar Seelterlound, man truch ju Kontinentoalspeere fon 1806-1814 koom ju stiltoulääsen un kuud sik ätters nit wier goud äntwikkelje. Daach foarnde noch uum 1915 die Skäddeler Bootjer ap Lier. (B156U). Do Boote skällen uk al wäil ap Hällengen baud weese.
Begjucht 1884
''In oolden Tiden, doo hieden wi in Seelterlound ne ganse Bootjeräi. Deer hieden wi Boote, deer fuuren Jan, Kloas un Hinnerk mäd. Wan se hiere Määme un hiere Wiue bi sik hieden, dan waas dät ganse Boot beleeden. As doo Seelter n bitje gratter wuden mäd Luxus un Stoat, deer moasten Määme un Wiue in Huus bliue. Doo wieren Jan un Hinnerk un Kloas soofuul klokker, doo bestoalden se hoolwe Mutten. Deer fuur Jan un Kloas un Hinnerk glukkelk mäd, as Määme un Wiue in Huus bleeuen. Deerap hää wi Seelterlound häärut bilded, dät wi doo Boote toun Düüwel joaged hääbe un Määme un Wiue in Huus lät hääbe. Deerap sunt wi nu soo wid un hääbe Schiepe un groote Mutten un kweede aal Deege: "Vivat Seelterlound, häärut dermäd!"'' Vk221U (Apnoame uum 1884).
Loundkring Verden
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Verden (Aller).
Minnesota
Minnesota is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.344.861 Ienwoonere (2011).
Bali
250px|right|thumb|Koarte fon dät Ailound Bali Bali is een fon doo Litje Sunda-Ailounde in dän suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Ailound lait twiske doo Ailounde Java un Lombok un is ne Provinz fon Indonesien. Ienwoonertaal = 4.225.384 (2014).
Ju foarhärskjende Religion ap Bali is Hinduismus (93%).
Montana
Montana is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 998.199 Ienwoonere (2011).
1878
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 -
Geböärnisse
right|100px
Loundkring Wesermarsch
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Brake (Unterweser).
Flores
thumb|250px|right|Koarte fon Flores Flores is een fon do litje Sunda-Ailounde in n suudaast-asiatisken Indonesisken Archipel. Dät Ailound is bekoand deerfoar, dät dät deer noch bit foar tweelichduusend Jiere uurs een Moanskenoard roate, ju litje Oard Homo floresiensis, ju dan truch n fjuurspäienden Bierich uutstuurwen is.
Flores heert tou ju indonesiske Provinz Nusa Tenggara Timur.
Sierra Leone
Sierra Leone is n Lound an ju Wäästkuste fon Afrikoa.
Geographie
left|300px Dät wäd begränsed fon...
Man
thumb|400px|right|Koarte fon dät Ailound Man
Dät Ailound Man is 572 km2 groot (3,5 moal Seelterlound) un häd 80.000 Ienwoonere. In 2011 woonden deer 84.497 Moanskene ap't Ailound. Dät Ailound Man heert fluks unner ju ängelske Kroune un heert deertruch nit tou dät Fereende Köönichriek un uk nit tou ju Europäiske Union. Ap't Ailound wäd ju keltiske Sproake Manx boald.
Mounephasen
thumb|right|300px|Do Mounephasen fon n Mound outroald in ne Sekunde. Deeruum dät ju Moune uum de Äide troalt, kiekje wie dät eene Moal juun ju truch de Sunne ferljoachtede Kaante (Fulmoune), dät uur Moal juun ju tjuusterge Kaante (Näimoune). Deertwiske is ju Moune hoolich ferljoachted (eerste un lääste Fjoodendeel). Dät sunt do Mounephasen (dt. Mondphasen).
Daach troalt ju Moune sik sälwen uk juust so, un deeruume kiekje wie daach immer juun desälge Siede fon de Moune. Ju Bäätersiede konnen wie fon de Äide häär nit sjo. left|thumb|Wo ju Moune sik troalt. Fon gjuchts kumt dät Sunnelucht. left|thumb|600px|Hier do Mounephasen: 1 Näie Moune, 3 eerste Fjoodendeel, 5 Fulmoune, 7 Lääste Fjoodendeel.
Musikinstrumente
Musikinstrumente sunt do Reewen, do me bruukt tou dät Musik moakjen.
Dät rakt deerfon:
Hallig
thumb|right|250px|Dät Gebiet fon do Hallige Do Hallige sünt litje Ailounde in dät Wäädsee fon Noudfräislound. Dät rakt deer 10 Hallige, do lääse as n Kring uum dät Ailound Pellworm. Hallige sünt nit iendieked. Ap do noudelke Hallige wäd aan fon do 10 Dialekte fon ju noudfräiske Sproake boald, dät Halligfräisk.
Sumbawa
thumb|250px|right|Ne Koarte fon n grooten Deel fon dän Indonesisken Archipel, Sumbawa is rood ienteekend. Sumbawa is een fon doo litje Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel, Suudaast-Asien. Dät häd ne Flakte fon 15.448 km² un sowät 1.391.340 Ienwoonere (2014).
Hessen
Hessen is n Buundeslound in de Midde fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 21.114,94 km² un häd 6.093.888 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Wiesbaden.
Geografie
Hessen wäd begränsed fon Bayern un Baden-Würtembierich in dät Suude, fon Noudrhien-Wäästfoalen un Rhienlound-Pfalz in dät Wääste, fon Thüringen in dät Aaste un in dät Noude fon Läichsaksen.
Die hoochste Punkt is ju Wasserkuppe (950 m), in Loundkring Fulda.
Ferwaltengsgliederenge
Et rakt in Hessen 21 Loundkringe:
Do 5 kringfräie Stääde in Hessen sunt:
Roomske Riek
thumb|300px|Dät Roomske Riek Dät Roomske Riek (Latiensk: Imperium Romanum) waas aan Stoat twiske dät 6. Jierhunnert f.Kr. un 395 ä.Kr. Room waas dät politiske Säntrum. In dät groote Riek wieren fuul Sproaken, man bloot two Amtssproaken: Latiensk in dät Wääste un Griechisk in dät Aaste.
Ferbiendenge ätter buuten
Starověký Řím
Musik
Musik is ne abstrakte Kunst ju sik beschäftiget mäd Kloang. Dät is aiske stuur dän Begrip Musik gjucht tou bestämmen: Ju Definition schielt jee Kultur, jee Tied un soogoar jee Moanske. Uk uur ju Iendeelenge fon ju Musik sunt doo sik nit eenich.
Me kon Musik iendeele ätter Funktion un ätter Kultuur. Ju eerste Iendeelenge unnerschat Kunstmusik, Unnerhooldengsmusik, Foulksmusik un Anwoande Musik. Ju uur unnerschat dan klassiske Musik, Jazz, indiske Musik, Middenafrikoanske Musik usw. Maasttied bruukt me oawers ne praktiske Iendeelenge, toun Biespil düsse:
Düsse Iendeelenge is wäil aisk äiwendloundisk gjucht: Aal ju Musik fon uur Kultuuren as ju Europäisk-Amerikoanske wäd eenfach mäd dän Noome Waareldmusik beteekend!
Strontium
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Jerusalem
Jerusalem is ju Haudstääd fon Israel un wäd uk as Haudstääd fon do Palästinensiske Autonomielounde in Ansproak nuumen, uumdät in dät Aaste ful Arabere lieuwje un foarallen uumdät Jerusalem uk foar do Muslime een Betjuudenge as hillige Stääd häd. Ju lait in do Judäiske Bierge twiske dät Middelmeer un Doode See un häd 933,200 Ienwoonere.
Strontium
Strontium is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Sr un Atomtaal 38. Strontium is n Äidalkalimetal mäd ne säälwerwiete of jeelske Faawe, wät chemisk gjucht reaktiv is. Dät Metal ferjeelt, wan dät de Luft uutsät is. Et kumt fon Natuur foar in do Mineralien Coelestin un Strontianit. Ju 90Sr Isotop is fertreeden in radioaktiv Atommul un häd ne Hoolichwäidstid fon 28.90 Jiere.
Nebraska
Nebraska is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.842.641 Ienwoonere (2011).
Sputnik
thumb|Modäl fon Sputnik 1
Sputnik /ˈsputnʲik/ Rusk Спутник foar Raisefründ, Trabaant) waas die Noome fon do eerste tjoon sowjetiske Satelliten, do n Äiduumloopboan beloangeden. Sputnik 1 waas ap n 4. Oktober 1957 die eerste kunstelke Äidsatellit ap n Uumloopboan un jält as Startschoat foar ju Sowjetiske Ruumtefoart. Dät Woud is in Aasteuropa n Synonym foar Satellit. Ätter Sputnik 10 wuude die Noome nit moor tou Benaamenge fon Äidsatelliten ferwoand.
Sunda-Ailounde
Doo Sunda-Ailounde sunt ne Ailoundgruppe in dät Wääste fon n Indonesisken Archipel. Joo wäide unnerdeeld in doo Groote Sunda-Ailounde un doo Litje Sunda-Ailounde.
Doo wichtichste fon doo Groote Sunda-Ailounde:
Roode Armee
thumb|Woapen fon dän Roode Armee Ju Roode Armee waas ju Armee fon de Sowjetunion twiske 1918 un 1991. Ju Roode Armee umfoatede do Loundstriedkrääfte un do Luchtstriedkrääfte. In 1948 keem ju Luchtferdäägenge deertou, in 1960 do strategiske Rakettruppen. Die Noome wuude in Februoar 1946 annerd tou Sowjet Armee.
Begin
In ju ruske Revolution äntstuude ju Roode Armee uut de Roode Garde, ju Foulksarmee fon do Bolschewiste. Leo Trotzki waas in 1918 ferountwoudelk foar ju Gruundenge fon de Roode Armee. Ätter ju Gruundenge wuuks ju Armee fon 500.000 Suldoate in 1920 bit tou moor as 1 Million in 1933. In 1937 roate Stalin dän Befeel, aal do haagere Offiziere tou eksekutierjen. Hie hiede Oangst foar ne militariske Machtsuurnoome, so as dät uk in Spanien mäd Francisco Franco die Faal waas.
Twäide Waareldkriech
thumb|300px|Toankfier Oktoberrevolution (1983) Do junge Offisiere inne Armee hieden in 1941, as die Twäide Waareldkriech begun, neen Unnerfiendenge. Deertruch kuude ju düütske Armee in Dezember 1941 bit tou Moskau kuume. Eerst in ju Winter fon 1942/43 kuude ju Roode Armee in de Slacht uum Stalingrad ju Initiative in de Kriech nieme. Ätter Stalingrad begon die ruske Oumaars fääre ätter dät Wääste wai un eendigde mäd de Slacht uum Berlin.
Koolde Kriech
In do Jiere 1945-1948 geen ju Taal Suldoate fon 11,3 Million ätter 2,8 Million, man do wäästerske Geheimtjoonste toanke dät ju Taal fon doo Suldoate in dän Koolde Kriech ungefeer twiske 2,8 Million un 5,3 Million weesen is. Die grootste Iensats ätter dän Twäide Waareldkriech waas die Afghanistankriech (1979-1989). Ätter ju Oulöösenge fon de Sowjetunion in dät Jier 1991 kreech Ruslound dän grootste Deel fon do Suldoate un Materiel fon ju Roode Armee.
Wietsound
thumb|right|300px|Ju Weerskup fon Louis Boelsen, uum 1900, ätters wier dät Hüntelmann thumb|right|300px|Kjus an n Wai uut 1927, där wäd in 2011 n näi Kjus apbaud thumb|right|300px|Ne oolde Postkoarte fon Wietsound thumb|right|300px|Ju eerste Skoule fon Wietsound thumb|right|300px|Ju lääsde Skoule fon Wietsound Wietsound, uk Wietensound af Witsound, düütsk Wittensand, is ne litje Buurskup fon Strukelje. Ju lait wäästersiede Uutände un noudelk fon dän Uutändjer Kanoal. Wäästelk fon Wietsound lait Idafeen, dät heerd däälich tou ju Meente Aastrauderfeen. Noudelk fon Wietsound läit Ubbehusen. Wietsound is in dät Jier 1847 äntsteen.
Skoule
thumb|right|200px| Die eerste Koaster fon Wietsound wier Josef Dierkes uut Peheim Wietsound hied fröier ne oaine katoolske Skoule. 1884 wuude ju Schulacht Wittensand gruundet und ju Skoule wuud 1889 baud. 1897/98 wieren där 49 Sköilere, 1946 100 Sköilere in two Klassen. Där wieren uk Sköilere fon Idafeen. Ju Skoule wuude 1956 sleeten un ne naie Skoule baud, ju häd 51.104 DM kostet. Ju Skoule wuud ap n 1.8.1967 sleeten. Die eerste Koaster wier Josef Dierkes uut Peheim fon 1884-1888.
Ju Skoule stound deer däälich noch.
Hier alle Koastere fon ju Skoule: Laitenge:
2. Koaster:
1800
Dät Jier 1800 waas dät lääste Jier fon dät 18. Jierhunnert.
Nevada
Nevada is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.723.322 Ienwoonere (2011).
Llaqtapata
thumb|right|300px|Llaqtapata fon buppe thumb|right|300px|Do Terassen fon Llaqtapata Llaqtapata (fon Quechua llaqta "Siedelenge" un pata "Terasse" / "Stappe" / "Ouger"), uk uumekierd Patallaqta of uurs Q'inti Marka (fon Quechua Q'inti "Kolibri" un Marka "Täärp) beteekend, is ne Ruinen-Stääd fon do Inka oun ju Äi Urubamba in Peru.
Geskichte
Dät lait sowät tachentich Kilomeetere noudwäästelk fon Cusco, dät ju Haudstääd fon't Inkariek waas, un sowät 15 Kilomeetere suudaastelk fon Machu Picchu, uurs ne Ruinen-Stääd fon do Inka. Dät waas somäd gjucht säntroal lain un uk goud oun't Sträiten-Nätwierk fon do Inka ounbuunen.
Ju Siedelenge waas befäästiged, uumdät ju Steede in ju Tied fon't Inka-Riek strategisk wichtich waas. Buppedät roate dät Masse Fäildere in ju Stääd, wier Tuffelke un Mais ounbaud wuuden sunt.
Manku Qhapaq II., eerste n Marionetten-Heersker uur dät spoansk besätte Inka-Riek, leeter n Apstoundisken juun dän Kolonioalismus, baadende Llaqtapata deel, ätterdät hie sik in 1536 uut dät Rebät fon Cusco touräächluuke moaste. Hie wüül truch ju Fernäilenge fon Siedelengen loangs do Inka-Sträiten do spoanske Ferfoulgere äntmoudigje.
Gotik
thumb|300px|right|In ju Kathedroale "Notre-Dame" fon [[Paris]] Ju Gotik waas n Kunststil in dät leete Middeloaler. Die Kunststil äntstuude in Frankriek un spratte sik noudelk fon do Alpen gau uut. Ju Gotik is bikoand uum hiere Säärken mäd ju (Glääs-)Moalerkunst un do Spitboogen. Do gotiske Säärken weeren deerbie een Uumsättenge fon kristelke Toachte mäd fuul Symbolik.
Man ju Gotik is nit bloot aan Stil fon ju Baukunst, afwäil ju deerfoar fonsäärm ap bikoandste is. Uk ap ju Musik, spesjoal ap ju Säärkemusik, hiede ju Gotik aan grooten Ienfloud: Ju Oargel wude nu tou aan wichtigen Deel fon dän Goddestjoonst.
Ju Gotik häd sik in dät 12. Jierhunnert uut dän romaniske Kunststil äntwikkeld. In dät 16. Jierhunnert spratte ju Renaissance sik uut uur Europa, wiertruch ju Gotik hiere Ienfloud gau ferloos.
Die Bigriep "Gotik" wude uurigens toufäärme in Italien fon Giorgio Vasari (1511 bit 1574) bruukt; it waas een Skäildwoud, dät sik fon dät Germanenfoulk fon do Goten oulatte. Vasari saach ju Gotik as babariske Kunst oun un wonskede sik ju Kunst fon dät Oalerdum (Antike) tourääch. Loange Tied bruukte me foar ju Gotik in ferskeedene Toale Woude, do sik mäd "Spitboogestil" af "Frantsööske Stil" uursätte läite.
Daach häbe foarallen in dät njuugentienste Jierhunnert eenige Ljuude nit wist, dät ju Gotik uut Frankriek kumt. Ju wude in eenige Lounde as "Nasjonoal-Architektuur" romantisierd, foarallen in Düütsklound.
Gootiske Epoche
Ju Epoche fon ju Gotik lät sik indeele in tjo Tiede:
Äddere Gotik
Ju äddere Gotik äntwikkelde sik fon sowät 1140 bit 1200 af 1250 tou, ju foarallen tou fienden in Frankriek, wier ju äntsteen is. Do typisk gotiske Spitboogen wieren in düsse Tied noch nit so jäntich as leeter, sunnern noch een bitje ruunder - un in ju Romanik wieren je uk mongs Ountjuudengen fon een Spit. Uk ju Ornamentik lait oafter noch tichte bie ju Romanik. Dät kumt eenfach deerfon, dät ju Gotik tou bigin uurs niks waas as een rieker uutsmukkede Romanik. Ju Äntwikkelenge fon ju Gotik honget touhoope mäd een wirtskuppelke Groienge in Frankriek, dan kuude me juurere Säärken mäd moor Smuk bitoalje, un dan waas deer moor Kunst un moor Symbolik in ju Säärke, un dät häd fonsäärm uk dän Toank-Ounsteet roat, sik näie Seeken uuttoutoanken, wo me ju Theologie in Kunst uumesätte kon. So is die Stil äntsteen.
In do Regionen, wier ju Gotik leeter koom, fermiskede sik dät fonsäärm uk noch mäd ju Romanik un lieket ju ädderste gotiske Kunst fon Frankriek. So läite sik t.B. in ju leet-romaniske Abtäisäärke Otterbierich (Abteikirche Otterberg) ju fon 1168 bit 1254 baud wude - do waas in Frankriek al ju Hoochgotik! - häd bloot een poor eenpelde gotiske Elemente.
Hoochgotik
As Hoochgotik biteekent me dän gotiske Stil fon 1200 af 1250 bit 1350 tou. In düsse Tied hiede sik al aan fäästen Stil äntwikkeld, die uurloang in groote Deele fon Europa ättermoaked wude. Baumäästere un Mönke fon näi gruundede Klaastere koomen oafter nit uut ju Region, so broachten do dät dan fon uurswain mee. In ju Hoochgotik hiede dät sik uurigens uk so äntwikkeld, dät do Woogen grattere Finsterflakten hieden. Dät Ljoacht, dät smäidens fon Aaste truch do Chor-Finstere fäl, wude je aaltied as een Sinbielde foar dät goddelke Ljoacht fersteen - Aaste is je uk ju sinbieldelke Gjuchte, ju foar dät Hillige Lound un deermäd foar Christus stoant - man nu hiede dät een grattere Bitjuudenge. Seküür spiedelde dät uk mee roane, dät me eenfach beeter baue kuude: Eer häbe do Ljuude woarskienelk uut stoatiske Gruunde ap sukke groote Finstere fertichted.
Leete Gotik
Ju leete Gotik ätter 1350 bit in dät 16. Jierhunnert. In ju leete Gotik wuden insteede fon Basiliken foarallen Hallensäärken baud. Oafter häd me uk insteede fon groote, massive Boogen twiske do Jukke een Oard fon ruumteuurgriepende, fiene Ferrankenge in ju Wölfte ienbaud, uum ju Loangs-Lienje nit in twäärs Stukke tou snieden. In Änglound roate dät tiedwiese uk ju Moude, tichte bieeenuur jäntige steenene Stiepele in do Finstere ientousätten, sodät dät uutsaach as wan deer een Fleeke foar dät Finster waas. In Änglound roate dät uk ju Moude, dät do Spitboogen aaltiede flakker wuden, bit deer suk aan heel flakken, die so naamde Tuudor-Booge, ruutkoom.
Ättergotik
Uk ätter ju Phase, as die Gotiske Stil dät woanelke waas, sunt mongs noch gotiske Bauwierke äntsteen. Bit in dät 18. Jierhunnert wude deer un junner noch fon konservative Baukunstlere een gotiske Säärke baud: Dät is ju Ättergotik.
Näigotik
Säilden uk al in't 18. Jierhunnert, man foarallen in't 19. Jierhunnert, un bit tou dät äddere 20. Jierhunnert tou, roate it ju Kunstapfoatenge fon dän Historismus. Oafter wuden in dän Historismus Elemente fon ferskeedene oolde Baustile ättermoaked un trucheenuur smieten, man mongs häbe sik do Historisten uk ap een Stilgjuchte fäästlaid, t.B. ap ju Gotik. Man so fuul beeter waas dät dan uk nit, uumdät düssen ättermoakeden oolden Stil nit äächt uutsjucht, man kunstelk un uurleeden. Dät is ju Näigotik.
Ju Näigotik stoant uurigens nit in een Traditsjoon mäd ju Ättergotik, ju sik eenfach oun dät Oolde heelden häd, ju Näigotik häd fuul moor fersoacht, ju Gotik ap hiere Bistounddeele tou analysierjen un uut ju Analyse näi tou ärfienden. Un mongs, so t.B. oun do gotiske Deele fon dän Stephansdom in Wien, häbe do Fertreedere fon ju Näigotik toacht, dät jo dät beeter kuuden un häbe "Korektuuren" ounbroacht.
Muugerk (Artemisia)
Dät Muugerk (Artemisia vulgaris) sjucht ungefeer so uut as dän Hoamp; woakst an Waale, Häägen, u.s.w. Dät is n swäk aromatiske Plonte mäd Bleedere do der an ju Unnersiede wietfiltich sunt. Muugerk kumt algemeen foar, toun Biespil ap broaklääsende Gruunde un bieloangs Weege. Ju Plonte häd ljoust soundhooldende Gruunde. Die Steele is 60 bit 120 cm hooch un häd oafte ne röödske Faawe.
Ju Plonte wäd as Kruiden bruukt in is in ju chinesiske Medizin ne Heelplonte.
Ferkier
Ferkier is juu Bewäägenge fon Ljuude af Seeken ap fääste Sträiten, Iersenboanlinien, Woater af Fljoogrouten.
un aal soowät.
Goeree-Overflakkee
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Goeree-Overflakkee is een Ailound un ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde, man dät lait tichte bie't Skeed ätter Seelound un do Bewoonere baale Seeloundske Dialekte. Ap Seeloundsk skrift sik die Noome fon't Ailound Goereê-Overflakkeê.
Ju heele Ailoudflakte mäd toufoarne oainstoundige Meenten Goedereede, Dirksland, Middelharnis un Oostflakkee is sänt Begin fon't Jier 2013 as een Meente touhoopefoated, ju uk dän sälge Noome drächt as dät Ailound. Middelharnis is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Mäd een Lound-Flakte fon 262,20 km² un een Woater-Flakte fon 160,15 km² häd ju Meente aaltouhoope een Rebät fon 422,35 km² un deer woonje 51.051 Moanskene (2022).
Goeree-Overflakkee, dät wieren toufoarne two Ailounde, Westvoorn un Overflakkee, do wuuden in't Jier 1751 truch den Statendam ferbuunen. In't Noude fon Goeree-Overflakkee lait die Harlingvliet, in't Suude die Grevelingen un in't Wääste ju Noudsee. Sänt do 1960er Jiere is dät Ailound in'n Roome fon dän Deltaploan mäd Schouwen-Duiveland un dät Fäästlound ferbuunen.
Muurk (Eriophorum)
Dät Muurk af die Puuskat (Eriophorum angustifolium) is ne Sumpplonte mäd n Blöitetop, die ap Boomwulle lät. Dät hat dät Lok (fielicht Eriophorum latifolium), wan me dät ap Weeden fint. Hochdüütsk hat dät: Wollgras
New Jersey
New Jersey is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 8.821.155 Ienwoonere (2011).
Inka
thumb|right|200px|Rekonstruktsjoon fon ju Inka-Flaage Do Inka (benaamd ätter dän Titel fon hieren Heersker) wieren ne ienheemske Stääd-Kultuur in Suudamerikoa, uum nau tou weesen in dät Rebät fon do Anden.
Jo boalden Quechua as wichtichste Sproake. Hiere Sproake kuuden jo nit skrieuwe, eer do Spaniere koomen, man jo hieden dät Knät-System Quipu, uum Toalen in n Dezimoal-System deer tou staalen.
Buppedät kuuden se Metall feroarbaidje un sunt besunners bekoand foar hiere Gould- un Säälwer-Skätte.
Dät Inka-Riek
Die bupperste Heersker waas die Sapa Inka, (dät hat, die "oankelde Inka"), die sik as n God fer'eerje liet, uumdät hie in Ounspröäk noom, dän Sunnengod Inti monken sien Foaroolden tou hääben.
Die Unnergong fon't Inka-Riek
In ju Midde fon dät 15. Jierhunnert begonnen do Inka, do toufoarne fääre suudelk wieren, hier Riek ätter't Noude uuttoudienen. Noch unner Tupaq Yupanki, die fon sowät 1471 bit sowät 1493 dät Inka-Riek regierde, hieden jo dät stuur, deer Fout tou foatjen, uumdät do ienheemske Foulke sik deer juun sätten. Man unner Wayna Qhapaq, dän Suun un Ätterfoulger fon Tupaq Yupanki, koom Quito mäd sien Uumelound eendgultich unner ju Kontrolle fon't Inka-Riek. In sien Regentskup twiske sowät 1493 un 1528 baude Wayna Qhapaq ju Stääd Quito tou een twäid groot Säntrum fon't Inkariek uut, dät ieuwenske ju oolde Haudstääd Cusco stuude. Die Häärsker residierde nu ljauer in Quito as in Cusco.
In düsse Tied koomen do spoanske Conquistadoren in't Lound, uum dät tou ärooberjen un Kolonien tou gruundjen. Jo broachten uk do Pokken in't Lound, do do Indioanere noch minner ferdreege kuuden as do Europäere. Daach wuuden do Conquistadoren fon ju ienheemske Befoulkenge foar't eerste fjuuntelk apnuumen un doarsten uk bolde dän Häärsker Wayna Qhapaq besäike. Man die waas al kroank, hie hiede do Pokken. Uk sin ljoofsten Suun Ninan Cuyochi, die him ap dän Troon foulgje skuul, waas kroank. Uumdät die Krounprins bolde stoorf, moaste sik Wayna Qhapac een näie Ätterfoulge uuttoanke.
Ju Geskichtsskrieuwenge fon do Spoaniere un fon do Inka is sik nit heel un aal eenich, man dät mai weese, dät hie dät Inka-Riek twiske twäin Suune apdeeld häd: Deer waas Waskar, die as Suun fon dän Köönich un sien Suster Ruahua Occlo ätter dän Bruuk fon do Inka as legitimen Ätterfoulger jäilde kuude. Die twäide waas Atawallpa, die juun dän Bruuk fon do Inka nit uut Intucht tou Waareld keemen waas, man uut ju Ferbiendenge fon sin Foar mäd een twäide Wieuwmoanske, Tocto Koka, ju lääste Prinzessin uut ju oolde Scyr-Dynastie fon Quito. Dät liech nu gjucht nai, dät Waskar die Häärsker in ju oolde Haudstääd Cusco weese skuul un Atawallpa in Quito.
Man ätter een kuute Tied wüül Waskar ju Deelenge nit moor ounärkanne, hie wüül ätter dän oolden Bruuk die Sapa Inka, also die eensige Häärsker fon dät heele Inkariek Tawantinsuyu wäide. Somäd roate dät aan Burgerkriech twiske do bee Bruure un hiere Troppen. Aaltouhoope tjohunnerdduusend Mon looken in ju Foulge juunnuur in dän Kriech. In 1532 won Atawallpa dän Kriech juun sien Bruur un noom him in Fangenskup. Kuut leeter liet hie him wäil uumebrange.
Atawallpa wüül nu sien Häärskup uur dät heele Inka-Riek fäästigje, man dät kuude hie nit moor. In 1532 loundede Francisco Pizarro oun ju Kuste fon Peru un foont dät Riek fon do Inka truch dän Burgerkriech in neen goude Ferfoatenge. Francisco Pizarro sien Troppen fernäilden dät Inka-Riek in kuute Tied (Spoanske Ärooberenge fon Peru. Ne wichtige Slacht waas ju Slacht fon Cajamarca, n gjucht Massaker. Ätters wuude Atawallpa waigjucht. Dät roate noch een poor Inka-Häärskere ätter Atawallpa, man do hieden nit moor fuul Lound un nit moor fuul Moacht.
Stääde fon do Inka
thumb|right|200px|[[Machu Picchu, Ne waareld-bekoande Ruinen-Stääd fon do Inka]] thumb|200px|right|Grootsteen-Muuren in do Ruinen fon [[Sacsayhuamán tichte bie Cusco.]] Do Inka-Stääde sunt deelwiese ferlät, deelwiese oaber uk ätter't Eende fon't Riek fäärebruukt wuuden. Do wichtichste Inka-Stääde sunt:
apdeeld in:
Gorinchem
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Gorinchem is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Gorinchem is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,99 km² un deer woonje 34.595 Moanskene (2012).
Loundkring Wittmund
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Wittmund. Tou dän Loundkring heere 19 Meenten, wierunner do two aastfräiske Ailounde Langeooch un Spiekerooch.
Goirle
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Goirle is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Goirle is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 42,24 km² un deer woonje 22.793 Moanskene (2012).
New Hampshire
New Hampshire is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 1.318.194 Ienwoonere (2011).
1989
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1986 - 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 -
1839
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1836 - 1837 - 1838 - 1839 - 1840 - 1841 - 1842 -
Tjooter (Bauwierk)
thumb|Dät Stäädstjooter fon ju Stääd [[Groningen fon binnen.]] Dät Tjooter is n Bauwierk wier do Besäikere in Riegen ieuwenske eenuur sitte konnen, un ätter dän Been kiekje konnen wier Tjooterfoarstaalengen, Kabaret of Konsärte apfierd wäide. Dät Tjooter is so baud wuuden, muugelk mäd techniske Stöän, dät aal do Besäikere ju Apfierenge goud sjo un heere konnen. Dät Tjooter, as Bauwierk foar Foarstaalengen, wuude eerstmoals in dät oolde Griechenlound baud.
Et rakt unnerskeedelke Tjooterbauwierke. Tjootere konnen foar spezifiske Spielsoarten of juust foar ferskeedene Soarten Apfierengen moaked un bruukt wäide. Et rakt Fräiluchttjootere, do mongs tiedelk sunt. Et rakt uk fääste Tjootere mäd n Täk, do fon binnen gans unnerskeedelk weese konnen. So een Tjooter kon bloot aan Been hääbe mäd een poor Stoule foar do Besäikere, man dät kon uk een groote Ruumte weesen, ju gail iengjuchtet is un een of moorere Balkone häd.
1990
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1987 - 1988 - 1989 - 1990 - 1991 - 1992 - 1993 -
Amrum
thumb|right|250px|Koarte mäd dät Ailound Oomram = Amrum Amrum, noudfräisk: Oomram af Öömram, is n Ailound in Noudfräislound. Dät lait wäästelk fon Föhr un heert tou dät Amt Föhr-Amrum in dän Loundkring Noudfräislound. Ap Amrum wäd aan fon do tjoon Dialekte fon ju Noudfräiske Sproake, dät Amring boald.
Literatuur
thumb|800px|Panormabielde
Johanniteroarden
Die Johanniteroarden waas ne katoolske Oardensmeenskup, ju in dät 11. Jierhunnert in Jerusalem gruunded wuude. Ätter dän Eersten Krüüstsuuch wuude dän Oarden aan gäistigen Ritteroarden. Ätter dän Unnergong fon do Krüüsfiererstoaten look dän Oarden uum ätter Rhodos in dät Jier 1306, uum uungefeer 1530 look dän Oarden ätter Malta wai. Ätterdäm wuude dän Oarden bekoand as Souveräne Malteseroarden. Dät Seelterlound hiede in dät Middeloaler uk een oaine Johanniterkommende, ju bit 1588 Oardensljude bewirtskaftet wuude.
Dnepr
thumb|200px|right Die Dnepr af Dnjepr is ne Äi in Ruslound, Wiet-Ruslound un juu Ukraine. Hie häd ne Loangte fon 2.201 km un fljut in juu Swotte See.
Rouen
Rouen is ju Haudstääd fon ju Region Normandie. Dät Gestrich wät administrativ tou ju Stääd Rouen heert, häd 125.000 Ienwoonere, in ju Agglomeration lieuwje 400.000 Moanskene.
Gouda
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Gouda is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Gouda is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 18,10 km² un deer woonje 71.176 Moanskene (2012).
De âlde Friezen
De âlde Friezen is siet 1875 dät Foulksläid fon Fryslân. Dät Läid wuud skrieuwen truch Dr. Eeltsje Hiddes Halbertsma, aan fon do wäästfräiske Bruure Halbertsma. Ju Melodie is fon dät Läid "Vom hoh'n Olymp", fon Heinrich Christian Schnoor. Dät Läid wuud dät eerste Moal soangen bie dät Apstaalen fon n Toankmoal foar Eeltsje Hiddes Halbertsma in 1875 in Grou un wuud dan uk fluks dät Foulksläid fon Fryslân.
Wolga
right|thumb|200px|Koarte Juu Wolga (rusk Волга, tatarisk İdel, mordwinisk Рав, tschuwaschisk Атӑл) is ne Äi in dät wäästelke Ruslound. Juu is 3.534 km loange. Juu Woaterwälle fon juu Wolga is nai bie dät Täärp Wolgowerchowje (57° 15′ 31″ N, 32° 28′ 22″ O). Juu fljut in dät Kaspiske Meer (46° 44′ 0″ N, 47° 51′ 0″ O).
31. August
Die '''31. August''' is die 243. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 244. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 122 Deege bit tou dät Jierseende tou.
New Mexico
New Mexico is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 2.082.224 Ienwoonere (2011).
Nooten
Nooten wäide ferwoand uum Musik un Soang tou Poapier tou brangen.
Nooten un Tasten
thumb|300px|right|Wo Nooten un Tasten touhoope heere. BEOACHTJE: Ju Taste gjuchts fon dät A hat ap Düütsk H, man in fuul uur Sproaken B. Deeruum dät do Bielden alleweegense häärkuumen dwo, kon me ap disse Siede bee sjo. Älken Toon wäd fertreeden fon wät uutsjucht as n tjukken Punkt ap ne Riege Lienjen. Deerbie wäd ju Toonhööchte beteekend fon ju Hööchte fon dän Punkt ap ju Riege. In Bielde 1 is dät wiesd foar ne Riege aal haager wäidende Toone. An älke Noote sjo wie n litjen Striep, ju Hoals, wiermäd ju Laangte beteekend wäd.
Sun Riege Tasten as t.B. c' d' e' f' g' a' h' c" uumfoated ne skeene Oktoawe, also n Intervall mäd tweelich Hoolichtoonstappen, hier links ju aanstriekede Oktoawe (uk c’d’ usw.) un gjuchts ju twäinstriekede Oktoawe (uk c” d”usw.) . Ju flugge Krulle gans links hat Fjoolekoaie of g-Koaie, deeruum dät ju mäd hiere grootste Krulle juust ju Hööchte fon ju g'-Noote uumsirkelt.
Moor Oktoawen
thumb|300px|right|Tjo Oktoawen (Taktstriepe anroat). In Bielde 2 is gjuchts nochmoal ju aanstriekede Oktoawe wiesed, mäd dät Slot un dan links deerfon noch two Oktoawen moor, eerste ju litje Oktoawe un dan gans links ju groote Oktoawe. Uum do tou skrieuwen, bruukt me me noch ne twäide Riege Lienjen, unner do uur. Foar ju Riege stoant dan noch wier ne uur Koaie, ju Basskoaie of f-Koaie, deeruum dät ju dät litje f uumsirkelt.
Fääre sjo wie in disse Bielde in do Lienjenriegen do liekapstoundene Striepe mäd Määrke 2 3 4 5 6, do dän Takt beteekenje.
Do swotte Tasten
thumb|100px|left|Foarteekene: 1 Kjuus, 2 Aplöösengs- teeken, 3 b. thumb|300px|right|Ne Noote mäd Kjuus ferwiest ap ju gjuchts lääsende (haagere) swotte Taste. (Hier beteekend mäd roode Lienje). thumb|300px|right|Ne Noote mäd b ferwiest ap ju links lääsende (läigere) swotte Taste. (Hier beteekend mäd roode Lienje). Do swotte Tasten hääbe Toone, do der twiske do fon do wiete Tasten lääse. Uum do in ju Nooteskrift tou beteekenjen, bruukt me do Foarteekene: dät Kjuus (1), dät Aplöösengsteeken (2) un dät "b" (3).
Uum nu t.B. ju swotte Taste gjuchts fon dät G tou beteekenjen, sät me deer n Kjuus (1) foar, wiertruch ju Noote ferhaagerd wäd toun Gis, as in ju Bielde mäd ne roode Lienje ounroat. Dät jält dan foar ju Noote älke Moal deerätter (in ju Bielde also twäie), bit me n Aplöösengsteeken (2) sät. So rakt dät uk Ais, Cis, Dis un Fis bie A, C, D un F.
Donau
thumb|300px|right|Koarte Ju Donau is ne Äi in Düütsklound, Aastriek, juu Slowakäi, Ungarn, Kroatien, Serbien un Rumänien. Ju is ätter ferskeedene Definitione 	2845 af 2888 km loange un fljut in ju Swotte See.
Nooten
Do swotte Tasten
Wan me nu ap ju Tastatuur fon dät Klavier kieket, sjucht me, dät t.B. As un Gis ap een Taste lääse, uk Es un Dis un aal sowät. Bie ju Pythagoräiske Stämmenge roate dät deer noch n litjen Unnerskeed, also, wan me Intervalle mäd Hälpe fon bestimmde Ferhooldnisse fon Säidenloangten bereekend. Däälich ap n Klavier rakt dät dän Unnerskeed nit moor, deer is näämelk eenfach ju Oktoawe in tweelich Hoolichtoonstappen gliekmäitich iendeeld, deer is dan t.B. As un Gis wuddelk dät sälge. Man gnau nuumen rakt dät n Unnerskeed, me boalt fon Enharmoniske Ferwikselenge. Wan me also As enharmonisk ferwikseld, is dät Gis; wan me Dis enharmonisk ferwikseld, kricht me Es un so gungt dät uuraal.
Loange un kuute Nooten
thumb|300px|right|Ganse, hoolwe, Fjoondel- un Oachtelnooten. thumb|200px|right|Truch Striepe ferbuunene Nooten. Bit nu hieden wie tichte (swotte) Nooten mäd n Hoals un deerfon rakt et hier fjauer in n Takt. Deeruum sunt dät Fjoondelnooten. Dät rakt oawers uk heele Nooten; do sunt eepen (wiet) un deerfon paaset man een in n Takt. So rakt et uk hoolwe Nooten (eepen mäd n Hoals), wierfon dan two in n Takt paasje. Wan me deer n Punkt bääte sät, is dät ne Tjofjoondelnoote, ju der dan touhoope mäd n Fjoondelnoote in n Takt paaset. Un dan häd me noch Oachtelnooten, dät sunt do Tichte mäd ne Foone an n Hoals. Un so rakt dät uk 1/16, 1/32 un 1/64 Nooten mäd je two, tjo of fjauer Foonen. Bie moorere Nooten bäätnunner konnen do truch Striepe ferbuunen weese.
Brummelbäie
miniatur|left|Rubus fruticosa agg.
Nooten
Pausen
thumb|200px|right|Pausen unner Nooten fon äntspreekende Laangte. Twiske do Nooten wäd uk wäil moal Pedum moaked un dät wäd anroat mäd Pauseteekene, do ju Laangte fon ne Pause beteekenje ap jusälge Wiese as bie do Nooten. In ju Bielde sunt do noch moal do ferskeedene Nootenlaangten anroat, mäd deerunner do Pausen fon ju glieke Laangte.
Takt
thumb|200px|right|Tjofjoondeltakt. thumb|200px|right|Twofjoondeltakt. Bie ju Taktangoawe heere do Nooten twiske do liekapstoundene Striepe bienonner. Stounde fjauer Fjoondelnooten in n Takt, dan is dät Fjauerfjoondeltakt, ounroat mäd 4/4 of C bie n Ounfang. So rakt dät uk Tjofjoondeltakt (3/4), Twofjoondeltakt (2/4) usw. Hier ieuwenske rakt dät Biespiele deerfon.
Fräiske Sproake
250px|right Dät Fräiske (dt. Friesisch) is ne Wäästgermaniske Sproake, wier uk dät Seelterske tou heert. Bit in dät säkstienste Jierhunnert waas dät Fräiske ju eepentlike Sproake fon Ferwaltenge un Gjucht in do fräiske Kustenlounde twiske dät Vlie in 't Wääste un ju Weser in 't Aaste. Ätters is ju Sproake in Aastfräislound uutstuurwen, man in Seelterlound is ju an 't Lieuwend blieuwen. Ju fräiske Sproake fon Wangerooge is eerste in do füüftiger Jiere uutstuurwen.
Sproaken
Ieuwenske dät Seelterske rakt dät noch two uur fräiske Sproaken. So wäd dät Wäästfräiske boald fon sowät twäin träädel fon do 640.000 Ienwoonere fon ju holloundske Provinz Fryslân. Noudfräisk wäd boald fon sun 10.000 Ljuude in Noud-Fräislound ap ju Wäästkuste fon Släswiek-Holstein.
Kasachstan
Kasachstan is n Lound in Asien un tou n gans litjen Deel (5,4%) uk in Europa.
Geografie
Kasakstan wäd begränsed fon:
Exotherm
Mäd dän Begriep "exotherm" beteekent me in juu Chemie ne Reaktion, juu Waarmte fräisät.
Sjuch uk
Exotherm nennt man es, wenn Energie freigesetzt wird oder Energie entsteht.
Yttrium
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]