cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tecklenbuurich
Dät wai un wier twiske Noude un Suude behärsket uk in n Ounfang ju politiske Geschichte fon Seelterlound. Dät wäd as Sagelterland naamd in n Uurkunde fon n 25. Okt. 1400 (He297, fgl. Sello 32f.) as een fon do Lounde do fon Groaf Nicolaus fon Tecklenburg an dän Biskup fon Munster uurdrain wuuden. Deer wäd ounnuumen (Sello 9ff., Fr32) dät Seelterlound laangere Tied Tecklenburgisk Hoohaidsgebiet weesen is, as uk ju Noaberstääd Ait (Friesoythe). Ap dät Woapen fon dän Groaf fon Tecklenbuurich uut ju Tied uum 1200 sünt al säks Poapskenbleede tou sjoon. Man weegen ju isolierde Loage schäl die Tecklenbuurger Ienfloud littik weesen hääbe. Do Seelter betoalden bloot n "Greeuwenschät" fon 4½ Tonne Buutere.
Latiensk Alphabet
Wier me deermäd schrift
Juu Koarte wiest, wier me bloot deermäd schrift (dunkergräin) un wier me ook deermäd schrift, ieuwenske uur Alphabete (ljoachtgräin). Minnerhaide-Alphabete as dät Cherokee-Silwenschrift sunt deerbie ignorierd, uut dissen Gruund sunt doo USA dunkergräin. 800px|Dät Latienske Alphabet
Theo Deddens
thumb|260px| Theo Deddens thumb|120px|Toankebouk fon dän Seelter Buund, 2002 Theo Deddens (* 22.November 1933, Skäddel) waas Gemeindeoberamtsrat un oarbaidede as Stellfertreeder fon dän Meentedirektor in Seelterlound. Hie waas Meeapgjuchter fon dän Seelter Buund, ju Kopingfamilie Skäddel un dän Burgerfereen Skäddel.
Hie redigierde uk dät Toankebouk 25 Jahre Heimatverein Saterland fon dän Seelter Buund. Theo Deddens häd 'n groot Bielden-Archiv fon Skäddel ap CD moaked.
Apstuuns skrift hie noch litje Dööntjene in dän General-Anzeiger (GA).
Libyen
Düssen Stoat häd hoast een Revolutsjoon bääte sik. Wildääge konnen sik deer Seeken so gau uurje, dät die Wikipedia-Artikkel nit heel aktuell is.
Libyen is n Lound in dät noudelke Afrikoa.
Geographie
Dät wäd beskadt...
Geskichte
Die libyske Diktator Muammar al-Gaddafi wude ap n 20. Oktober 2011 in Sirte doodskeeten.
Mammute
Do Mammute (Mammuthus) wieren n Sleek fon Elefante. Dät roate bloot een rezente Oard, nämmelk dät Wullmammut (Mammuthus primigenius). Foar 4000 Jiere stoorf die lääste uurich blieuwene Koppel fon Dwärch-Wullmammute ap dät Wrangel-Ailound bie Sibirien uut.
Mammut of Mammuthus?
thumb|200px|Links n Mammut, gjuchts n Mastodon (Rekonstruktione) Do Mammute hieten mäd hieren wietenskuppelke Noome (ju Nomenklatuur) "Mammuthus", man dät raakt uk ju Nomenklatur Mammut. Man dät Diert mäd ju Nomenklatur "Mammut" waas neen Mammut, sunnern n Mastodon (Dät sjucht so äänelk uut, is oaber uurs wät). Uk heerden do Mammute nit tou ju Familie fon do Mastodonten, afwäil ju Nomenklatur fon do Mastodonten "Mammutidae" hat. Do Mammute heere, juust so as do moderne Elefanten uk, tou ju Familie Elephantidae.
Mammuthus primigenius
Disse Nomenklatur, ju Nomenklatur fon dät Wullmammut, is uk ferbiesterjend. primigenius is uut dät Latienske un hat so fuul as toufäärme bädden. Der kuud me leeuwe, ju Oard Mammuthus primigenius waas ju ooldste Mammut-Oard weesen. Man dät is nit gjucht: Mammuthus primigenius is een fon do "modernste" Mammut-Oarden!
25. Dezember
Die '''25. Dezember''' is die fäärme Wienoachts-Fierdai. Die Dai in't Foaren, die 24. Dezember, is indäid naan amtelken Fierdai, man in dän Sin, dät die Foaräiwend liturgisk al tou dän ätterfoulgjende Dai heert, wädt hie daach as Hilligen Äiwend fiert. Die 26. Dezember is die twäide Wienoachtsfierdai.
Cherokee-Silwenskrift
Ju Cherokee-Silwenskrift is ne oaine Skrift fon ju Cherokee-Sproake. Dät häd sik Sequoyah, die nit skrieuwe kuude, touhoope mäd sien Dochter, foar sien Määmesproake uuttoacht. Moonige Bouksteeuwe liekje do latienske Bouksteeuwe oarich, stounde oawers foar uurs n Luud. Dät fint sin Gruund deeroun, dät Sequoyah ätter n Truumult juun doo wiete Amerikoanere ju Geläägenhaid hiede, sik ne Drukkeräi tou bekiekjen un do noom hie sik doo Bläibouksteeuwe, do hie in ju Drukkeräi foont, as ne Foarbielde.
As me sjucht, fertreede do Bouksteeuwe älkemoal ne Silwe insteede fon n eenpeld Luud. Deeruum honnelt sik dat hier uum ne Silwenskrift.
Je-Tiedwoude
je-Tiedwoude (dt. je-Zeitwörter) bildje ne apaate Klasse fon swäkke Tiedwoude, do der karakterisierd sunt truch n J|Jot in fuul Foarme. N Biespil is moakje ‘machen’. Disse Klasse rakt dät bloot noch in do fräiske Sproaken, also nit bloot ap Seeltersk, man uk ap Wäästfräisk un in mäd Räste in dät Föhringer. In dät Ooldfräiske waas dät uk al fertreeden (makia), as uk in dät Ooldängelske (macian). Dät schäl ooldgermanisk -ôjô äntstamme (ahd. salbôjên ‘soolwje’ [1. pl.]) un fääre indogermanisk -âjô.
Luudgesätselk failt dät j in fuul Foarme, man do sunt dan oafte wier tou ärkannen an n Twiske-e (as in moaket ‘macht’), wät ooldfräisk a, ahd. ô äntspräkt. Dät Twiske-e is oawers wächfaalen ätter l, n un r, in dät Präteritum uk ätter uw un w. In ju Uursicht hierunner sunt do bee tjuk oudrukt.
1. Unner bestimde Uumstände kon dät Twiske-d uutfaale, also iek moake usw.
Apfaalend is, dät et sik bie disse Oard Tiedwoude maastens uum Denominative honnelt, dät sunt Tiedwoude, do der oulat sunt fon n Substantiv of n Adjektiv, also t.B. koopje fon Koop, oumeegerje fon meeger. Uk Froamdwoude mäd -ier- eendje ap -je, t.B. passierje, dekorierje.
Substantive do der uursuume oulat sunt fon sun Tiedwoud, hääbe neen j in sik, also Moaker, Kööper. Woude as Koakjer, Pröötjer, Soadjer äntstamme düütelk Noaberdialekte, fergliek suud-ooldenbuurgsk Proetkert. Dät eensoame Twäärsfoutjer is wäil as Intensivfoarm tou betrachtjen, as uk Bootjer (aastfräisk bootjen).
Tiedwoud
Dät Tiedwoud (Verb) beteekent ne Honnelenge, Toustand of Prozess.
Theosophie
Theosophie naamt sik neen Religion, man ne alles uumfoatjende Philosophie, ju sik basiert ap ju natuurwietenskuppelke un gäistige Evolution fon ju Natuur. Ju Theosophie foatet ätter ju Stifterske Helena Blavatsky (1831-1891) ju Kunde un Ärfoarenge fon do “Wiese Ljuude” fon dät Moanskengeslächt touhoope. Ju uumfoatet do Gebiete fon Wietenskup, Philosophie un Religion.
Tiedwoud
Dät Tiedwoud annert sien Foarm ätter Tied, Persoon un Aspekt.
Kuukuuksbloume (Orchis)
Ju Kuukuuksbloume (dt. Knabenkraut) is ne Weedebloume mäd spitse, swotfläkkede Bleedere. Rund uum dän Stam tou, die sowät n Fout hooch is, sitte litje wiete un blaue Bloumen, do der ne spits touloopenen Struus bildje.
Tiedwoud
Do Tiedwoude läite sik in ferscheedene Klassen ferdeele.
Theosophie
האגודה התאוסופית
Kurów
Kurów is n Täärp in Polen in dät Woiwodskup Lubelskie, dät lait twiske Puławy un Lublin an ju Äi Kurówka. Dät Täärp häd (2013).
Kreta
|800px thumb|300px|Die Palast fon Knossos. thumb|300px|Matala fon do Woonhöölen uut blouked thumb|300px|Ju Lasithi Hoochieuwene
Kreta is n groot Oailound fon Griechenlound. Dät häd ne Laangte fon 260 Km un ne Bratte fon 15 bit 60 Km. Me kon goud fäile dät me fier in dät Suude is. Suuderstoarme brange al Sound fon ju Sahara-Wöiste, wan uk wied in de Foarjier die Bierich Ida sien sneebedäkte Spitse in de Luft stat. An ju Noudkuste rakt dät fuul Strand. Apfaalend is wo littik ju Unnerskeed twiske Äbbe un Floud is, hier in dät Middelmeer. Ju Suudkuste is moor stail un fälsich. Noch fuul Lound lait wüüld un wäd beweeded fon Säägen, do fon eene Hööchte ap ju uur springe, uumroat fon blöiende Oleandere.
Laangte
Laangte (dt. Länge) is ju Oainskup fon n Körper, ju der ounrakt, wo wied hie sik uutdient. Ju Laangte wäd uutdrukt ('meeten') in Laangtemäiten.
Posaune
thumb|right|250px|Posaune Ju Posaune is een joop Blikbleesinstrumänt, dät uum sien grootstendeels zylindrisk Ruur tou do Trumpäiten-Instrumänte täld wäd. Ju bekoandste Baufoarm is ju Toach-Posaune, deerbie aan Toach roane un ruut leeken wäd, uum ju Toonhööchte tou feruurjen. Man dät rakt uk wäkke mäd Hälp-Ventile, un indäid as een Sunnerfoarm uk skiere Ventil-Posaunen. Posaunen rakt dät in unnerskeedelke Toonhööchten, maast sunt dät Tenor- un Bassposaunen.
Lutz Niethammer
Lutz Niethammer (bädden in 1939) is n düütsken Historiker.
Kondensatore
Die Kondensator is n Bauelement, dät elektriske Leedenge fäästhoolde kon un deertruch bloot Wikselstroom truchlät.
Prinzip
Wan wie two metallene Platten tränje truch ne Isolations-Platte, dan kon sun Struktuur Elektrizität af beeter kweeden Leedenge apnieme. Ferbiende wie nämmelk ju eene Platte mäd dän Plus-Pool fon ne Batterie un ju uur Kaante mäd dän Minus-Pool, dan wäide do Elektrone fon ju Platte an de Minus-Kaante ounleeken truch ju Plus-Kaante, dan Uungliek lukt sik an. Un je tänner ju Isolations-Platte is, je stäärker ju Ounluukenge is un je moor Leedenge bietou kon. Fonsälwen kon deer uk moor oane, wan wie do Platten gratter moakje. Moakje wie dän Kondensator loos fon ju Batterie un hoolde do bee Träide juunnunner ("Kuutslus"), dan springt uk wuddelk ne Spoorke uur!
Kapazität
Sun Struktuur naame wie n "Kondensator", deeruum dät hie ju Leedenge "kondensiert", fäästhaalt. Un je moor Elektrizität in n Kondensator oun kon, je gratter sien "Kapazität" is.
Ju Kapazität fon n Kondensator wäd uutdrukt in Farad. N Kondensator fon 1 Farad kon 1 Coulomb an Leedenge bierge, wan 1 Volt Sponnenge twiske do bee Träide stoant. Uurs gekweeden: wan wie in sun Kondensator uur n Tied fon 1 Sekunde n Stroom I fon 1 Ampêre loope läite, dan is er apleeden bit ne Sponnenge fon 1 Volt. Af in Formelfoarm: V = I x t/C, dan ju Sponnenge V wäd gratter wan die Stroom I af ju Tied t gratter sunt, af ju Kapazität C litjer.
Farads bit Pikofarads
In ju Praxis is die Farad fuuls tou groot. N Kondensator fon 1 Mikrofarad (1 μF) is al n fikse grooten, un dät is man 1 millionste Farad af 10^{-6} Farad. Gewöönelker is die Nanofarad (nF) = 10^{-9} Farad, af noch litjer die Pikofarad (pF) = 10^{-12} Farad.
Muugelkhaide
Noch uurs: wan me twiske twäin Träide ne Glieksponnenge häd mäd deerap ne stöörende Wikselsponnenge, dan kon me ju Wikselsponnenge litjer moakje truch n Kondensator twiske do Träide tou skaltjen (Stöörengsunnerdrukkenge).
Uutfierenge
thumb|right|400px|Links two keramiske Kondensatore, gjuchts n Elektrolytisken un deertwiske Folie-Kondensatore
Tiedzone
thumb|right|400px|Koarte mäd Tiedzones Ne Tiedzone is n gebiet wier een glike Tied jäild.
Kondensatore
Uutfierenge
Kondensatore wäide t.B. moaked uut Metalloagen ap Keramik as Dielektrikum (keramisk) af uut Metalloagen ap isolierende Folie.
Besunnere Soarten sunt do Traal-Kondensatore do der Luft as Dielektrikum hääbe un do elektrolytiske Kondensatore.
Tiedzone
Di Tied in ne Tiedzone wäid ounreeke fon di Coordinated Universal Time (UTC). UTC is soowät gliek an GMT (Greenwich Mean Time).
Monochamus scutellatus
Monochamus scutellatus is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Dät rakt disse Rustoard in Noud-Amerikoa. Moonige Wietenskupler leeuwe, dät juu Unneroard Monochamus scutellatus oregonensis ne oaine Oard is, also Monochamus oregonensis heete skuul.
Weblinks
Lieste fon ferskeedene Oarde un Unneroarde, ook disse
Wälp
Die Wälp of Wülp (Numenius arquata, de. Großer Brachvogel) is n Fuugel uut ju Familie fon do Snippenfuugele. Hie lieuwet in Aast-Middel-Europa, Aasteuropa un Änglound. In dät Noudwääste gungt sin Liewendsruum bit tou Noudwääst-Frankriek. Moonige Wälpe luuke in dän Winter tou do Foaralpenseen, man eenige blieuwe uk in hiere Broudgebiet. Die Wälp rapt normoal "tlüü tlüü tlüü", wät gans as ne Flöitepiepe klingt.
Kost
Die Wälp frät ferskeedene litje Dierte do hie uut dän Gruund pluudert, besunners Äisen, man in dät Wääd uk Musselken un litje Krääpse. Säilden frät hie uk Bäien un litje Plonten.
Gebiet-Ferdäägenenge un Wuut
Wan n monnelken Wälp sin Gebiet ferdäägent, fljucht hie hääruume. Dät sjucht so uut: Hie sticht stum an, un dann glit hie wier n bitje deel un rapt deerbie uk wier as ne Flöite, man djapper as normoal. Ätter dissen Roup moaket hie n "trrrrrr". Wan me him äärgert af hie sik sonst apiewert, moaket hie "tüi-tüi-tüi-tüi".
Broud
In ju Tied fon ju Foutplontenge rapt die Wälp n anstiegend: "tlüütlüütlüütlüütlüürrrrrrrrr". Hie lait sin gräinske tou bruunske, dunker sprinkelge Oaiere (67 x 46 mm) in dän April of in dän Moai in ne litje Molle, ju hie as Nääst skrabbed un wooked hied. Allebee Oolden broude do Oaiere in fjauer Wieke uut. Deerätter slippe do litje Wälpe. Fieuw Wieke leeter konnen se fljooge.
Laangtemäite
Ju Laangtemäite (dt. Längenmaß) is dat, wier me ju Laangte mäd fäästlait.
Ju moderne Laangtemäite gungt ätter Meter, wierfon ju Laangte ätter n Standoart un ätter physiske Definitione fäästlaid is. Fon die Meter (m) läite sik uur Mäiten ouleede.
In ju Astronomie bruukt me fuul grattere Eenhaide, as:
Andalusien
Andalusien (Spoanisk: Andalucía) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Suude fon Spanien.
Provinzen
Andalusien häd 8 Provinzen:
Gould
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Nomenklatuur
As Nomenklatuur (de. Nomenklatur) beteekent me n System fon wietenskuppelke Noomen.
In juu Biologie
An disse Biespiele sjucht me nu, dät nit aaltiede n latiensken Noome is.
Aragonien
(Spoanisk: Aragón, Katalanisk: Aragó) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Noude fon Spanien.
Nominatfoarm
Ne Nominatfoarm of n Nominotypisk Taxon is in ju Biologie dät typiske Unner-Taxon fon n Taxon, wan et dän Noome fon dit Taxon wierhoalt. Normoal meent me mäd "Nominatfoarm" ju typiske Unneroard fon ne Oard, wan se dän Oardnoome wierhoalt. Toun Biespiel is ju Nominatfoarm fon dän Hauk (die der Accipiter gentilis hat) ju Unneroard Accipiter gentilis gentilis. Man me naamt uk mongs ju typiske Oard fon n Sleek "Nominatfoarm", wan ju dän Sleek-Noome wierhoalt. Toun Biespiel is ju Oard Capreolus capreolus (dät is dät Räi) ju Nominatfoarm fon dän Sleek Capreolus.
Platin
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Aragonien
Provinzen
häd 3 Provinzen:
Platin
Platin is een chemisk Element mäd dät Elementsymbol Pt un ju Oardengstoal 78. In dät Periodensystem stoant dät in dän Koppel 10 (düütsk: Gruppe 10) (in ju oolde Tällenge Deel fon dän oachte Ieuwenkoppel af Nikkelkoppel). Platin is een loodich, grauwiet Uurgongsmetall, dät uutdiend un smieded wäide kon. Dät Eedelmetall hoaldt sik gjucht loange un wäd tou ju Häärstaalenge fon Smuk, Fiertjuuchkatalysatoren, Laborreewen, Tusk-Implantoate un Kontaktwierkstoffe bruukt.
Toukumstliteratuur
Toukumstliteratuur (dt. Zukunftliteratur) beskrift ju Toukumst in Anbetracht fon Probleme fon ju Sälskup. Ju wiest Weege uum ju Loage tou ferbeeterjen of tjut ap Gefoare wai. Eenige Biespiele:
Kubismus
Die Kubismus, oulat fon frantsöösk cube of latiensk cubus foar "Doobel" is ne Stilgjuchte in ju Moaleräi, ju fon 1907 oun in Frankriek uut ju Avantgarde foargeen is. In dän Kubismus is nit ju Deerstaalenge dät wichtichste, uk wan Objekte deerstoald wäide, fuulmoor stoant ne formoale Oardenge fon ju Bielde in dän Faandergruund. Deerfon kumt uk dät typiske kaantige Fonsuun, dät dän Stil sin Noome roat häd. Man nit aal do kubistiske Kunstwierke sunt uuremäite kaantich.
Pablo Picasso un Georges Braque jäilde as do Gruundere fon dän Kubismus. Uur wichtige Moalere sunt Juan Gris, Fernand Léger, Marcel Duchamp un Robert Delaunay. Uut ju Moalerkunst is die Kubismus uk in ju Bieldehaueräi un ju Baukunst uurnuumen wuuden.
Spanien
Spanien is n Lound in dät Suudaaste fon Europa. In dät Noudaaste gränset Spanien an Frankriek un Andorra, in dät Wääste an Portugal. Spanien is sänt 1986 Meedglid in ju Europäiske Union.
Geografie
Die hoochste Bierich fon Spanien is die Pico del Teide mäd n Höchte fon 3.718 m ap dät Ailound Teneriffa, dät tou do Kanariske Ailounde heert.
Befoulkenge
In Spanien woonje 46.063.000 Moanskene (2008), deerfon sunt 5,22 Millione Uutloundere. In Spanien rakt et ieuwenske ju spoaniske Sproake uk noch Katalanisk, Galisisk, Baskisk un Aranesisk.
Regione
In Spanien rakt et 17 autonome Regione.
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $33.600 in 2007. In 2007 waas 3,6% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 30,2% Industrie un 66,1% Tjoonste.
Traal-Kondensatore
N Traalkondensator (dt. Drehkondensator) is n Kondensator, wierfon ju Kapazität annerd wäide kon truch Traalen. Dät wäd moaked, truch do Platten fon ju eene Kaante min af moor twiske do Platten fon ju uur Kaante tou traalen, as ap ju Bielde tou sjoon is. Deertruch annert sik ju Uurfläche un also ju Kapazität.
Traalkondensatore wäide t.B. bruukt tou ju Oustämmenge fon Radioämpfangere.
Variabler Kondensator
Kornisk
miniatur|500px|rechts|Koarte fon Cornwall mäd Noomen in Kornisk un Ängelsk miniatur|400px|rechts|Wo dät Gestrich fon ju Sproake tourääch geen fon 1300 bit 1750 Dät Korniske (Kernowek, dt. Kornisch) is ne keltiske Sproake, ju der bit sowät 1800 boald wuude in Cornwall (Kernow), die suudwäästelke Punkt fon Änglound. Die woarskienelk lääste Moanske die ju Sproake baalen diede, waas Dorothy Pentreath, ju 1778 stuurwen is. Uum 1900 äntwikkelde die Geleerde Henry Jenner dät “Eenhaids-Korniske”, dät sik basiert ap wäkke middeloalerlike Tjooterstukke un wierap Robert Morton Nance dan 1958 n Leerbouk Cornish for All skreeuw.
Nu däälich rakt dät sun 250 bit 300 Ljuude do der Kornisk slonk baale konnen un wäkke jungere sunt deeroun bilingual ängelsk/kornisk apleeken (13 Familien in dät Jier 2000). Et rakt uungefeer 3.000 Ljuude do der Kornisk oarich baale konnen. Kornisk wäd bruukt in Rundfunk, Saitengen un in wäkke Filme. 2002 häd ju Europäiske Union dät Korniske as eepentelke Minnerhaidssproake anärkoand.
Dät alles wäd wäil kritisierd, deeruum dät ju Sproake fielicht toun Haaldeel uuttoacht is. Fonsälwen moasten foar aal näie Seeken näie Woude fuunen wäide (Sproakuutbau), man uk genöigje do oolde Wällen nit, uum ju ganse Grammatik tou rekonstruierjen.
N Biespil fon ju Sproake
Yma’n gath yn-dann an carr
‘Die Kat is unner dän Woain’.
Ap Walisisk skuul dät heete:
Mae’r gath o dan yr car
..un ap Bretonisk:
Emañ ar c'hazh dindan ar c'harr
Dät is also naan gans grooten Underskeed.
Theodor Mommsen
thumb|Theodor Mommsen Theodor Mommsen (30. November 1817 - 1. November 1903) waas n noudfräisken Koaster un Professor in do klassiske Feeke. Hie wäd aalmeen bikieken as die wichtichste klassiske Historiker fon dät 19. Jierhunnert. Sien Oarbaid uur ju roomske Skichte is däälich noch gjucht bitjuudend foar Ätterfoarskenge uur dät Themoa. Hie häd ju Nobelpries foar Literatuur kriegen in 1902 un waas uk n fierenden düütsken Politiker, as Meeglid fon dät prüüske as uk fon dät düütske Parlemänt.
Lieuwensloop
Mommsen is in Garding in Eiderstääd in Sleeswik bädden un is apwoaksen in Bad Oldesloe. Hie waas toufäärme Skichts-Professor an ju Universität fon Leipzig, is dan in 1858 Meelid wuuden fon ju Akademie fon Wietenskuppe un ätters in 1861 Professor in ju roomske Skichte an ju Universität fon Berlin.
Hie häd fuul Eerenbetjuugengen kriegen foar sien wietenskuppelke Laistengen: die “blaue Max”, ju hoochste militääriske Eerenbetjuugenge in 1868; Eerenburgerskup fon Room, un dän Nobelpries, aan fon do min Seekliteratuur-Schrieuwere, do der ju Tou-Ärkannenge kreegen.
Nobelpriesfakte
Mommsen waas aal sieläärge ju ooldste Persoon uum dän Literatuurpries tou ärooberjen (hie waas do 85 Jier oold) un uk ju Persoon mäd dät ädderste Bäidedoatum (1817).
Teppich fon Bayeux
thumb|300px|Wülm die Äroberer mäd sien Riedere. Buppe sunt Fuugele ienteekend un gans unner froamde Dierte do jo fielicht in Änglound meenden tou sjoon. thumb|300px|Hier kon me sjo in wäkke litje Skiepe do Normandier ätter Änglound koomen. Die Teppich fon Bayeux is mäd sien Loangte fon 70 meter un sien Hööchte fon 50 cm n Bielderoman mäd n Oaler fon bolde duusend Jiere. Deeroun wäd fertäld, wo do frantsööske Normandier Änglound iennoomen.
Tougliek is dät een fon do wichtichste Tjuugnisse fon dät Lieuwend in dät Middeloaler. So rakt et n Paat wier Loundoarbaiden wiesed wäide. Deer kon me gjucht düütelk sjo wo do Plouge un Aiden domoals touhoopestoald wieren.
Die ganse Teppich is gans fluch ferljoachted uutstoald in n apaaten Bau in Bayeux in Normandien (Frankriek). Man me kon dän Teppich fon Bayeux uk bekiekje ap mäd Ängelske Uursättenge fon do Latienske Uurskrifte.
Ju Geskichte, ju in dän Teppich fertäld wäd
Die ganse Teppich wiest ne Bieldengeskichte mäd fuul Kommentoare ap Latiensk. Dät sunt deelwiese do Noomen fon do Ljuude, man tou n grooten Deel uk, wäkke Doat ap ju Bielde tou sjoon is. In ju Haudseeke wäd fertäld, wo Wülm die Äroberer Änglound eroberd häd. Hier is gans kuut die Inhoold fon ju Geskichte: Köönich Edward fon Änglound häd n Wänt: Harold. Ätter ne Tied stärft Edward un Harold is die näie Köönich. Man Wülm, n Anfierder uut ju Normandie, wol ook jädden Köönich weese. Hie sailt ätter Änglound wai. Leeter 1066 rakt dät n Kamp bie Hastings. As Harold stuurwen is, fluchtje do Änglounder un Wülm is die Sieger.
Kunst
thumb|300px|[[Cristoforo Munari (1667 - 1720): Allegorie fon do Kunste]] Kunst is dät bewust Skäppen fon n Effekt, besunners wier die Effekt wichtiger is as ju praktiske Ounweendenge fon ju Skäppenge.
Groafe Apdeelenge fon ju Kunst
...
Kritik oun ju Apdeelenge
So kloor kon dät nit aaltied apdeeld wäide. Kunstlere wollen hiere Kreativität oafter nit bloot in aan, man in ferskeedene Birieke fon ju Kunst uutlieuwje. Un so äntstounde dan Miskengen uut do ferskeedene Kunstfoarmen.
Dät Biespil Oper, wier ju Musik mäd Apfierde Kunst (Tjooterspil) ju Bieldende Kunst (Beenbielde) ferbuunen is. Un me skuul nit ferjeete, dät dät Tjooterspil (wan dät sik nit juust uum eenfache Foarmen as Pantomime honnelt) aaltied ap ju Literatuur gruunded is. Dät kon nit foneenuur tränd wäide.
Man uk, wier dät tränd wäide kuude, wäd dät nit aaltied tränd. So häd t.B. Antonio Vivaldi älk Sät fon sien musikoalisk Wierk Do Fjauer Jierstiede een Riemsel bietouroat, dät fermoudelk uut sien oaine Pänne stommet.
Theo Griep
thumb|right|120px|Griep uut 1958 thumb|right|250px| Dät oolde Fräiske Huus fon Theo Griep uut 1839, Bielde: Th. Deddens, 1952 thumb|right|250px| Ne Hochtied bie ju Familie Griep, 1920 Theodor Griep wier n seelter Skrieuwer. Hie is bädden dän 27. Oktober 1916 in Skäddel un waas deer Buur un loangjierich Meeglid fon dän Meenteräid foar ju CDU. Theo Griep is dän 15. Moai 2007 stuurwen.
Hie waas aan fon dän Tweelwerräid fon dän oolde Seelterbuund fon 1952. Leeter fäng hie oun tou Seeltersk skrieuwen.
In 1999 häd Theo Griep touhoope mäd Pyt Kramer dät Bouk Seelter Seeken skrieuwen. In dät Bouk sünt aal do oolden Seelter Roupnoomen apskriewen wuuden. Ieuwenske ju Roupnoomen fon Skäddel und Seedelsbierich siet 1820 uut dän Ätterläit fon Pestoor Schulte sunt där uk do oolden Roupnoomen fon Roomelse un Strukelje beskrieuwen. Uk is in dät Bouk dät Äntstouden fon do Skäddeler Buurskuppe truch Theo Griep oarich goud beskrieuwen.
Tou ju Tied uum dät Jier 2000 was Theo Griep boalde die lääsde oolde Skäddeler, die noch gjucht goud ap dät Gebied fon ju Skäddeler Heematkunde Beskeed wiste.
Laitere un Isolatore
Die elektriske Stroom wol truch dät een Materioal lichter truuge as truch dät Uur. Die Stroom gungt gans licht truch Metalle. Deeruum naame wie n Metal n "Laiter", dan dät laitet dän Stroom gans licht. Gans goude Laitere sunt Kooper un Gould. N minner gouden Laiter is Koolstof (Bläistikke).
Wäkke uur Materioale läite dän elektriske Stroom bolde goarnit truch. Do naame wie "Isolatore", dan do isolierje ju Elektrizität. Gjucht goude Isolatore sunt Plastik un wäkke Soarten Keramik (Toonweere, Potslaan).
Leedenge
Wan n elektrisken Stroom ne Uure loang lapt truch n Träid af ne Laampe af sowät, dan sunt moonige Elektrone fon dät eene Eende ätter dät Uur waigeen. Do Elektrone mädnunner naamt me Leedenge (dt. Ladung). Wie kuuden ju Leedenge uutdrukke in Elektrone, man deeruum dät do sun litje Leedenge hääbe, benutsje wie n uur Eenhaid, dät Coulomb. Un een Coulomb kriege wie, wan wie eene Sekunde loang 1 Ampêre loope läite.
Läite wie ju 60 Watt Autolaampe 10 Minuten baadenje, dan is 600 Sekunden X 10 Ampêre = 6000 Coulomb truch ju Laampe ronnen.
Tokio
Tokio (Japanisk: 東京 Tōkyō, betjut "aastelke Haudstääd"), ätter dät Hepburn-systeem gjuchtschrieuwen as Tokyo, is ju Haudstääd fon Japan.
Ju Stääd is ne Präfektur in ju Region Kanto ap dät Ailound Honshu. In ju Prefektur woonje 13.161.751 Millione Moanskene. Groot-Tokio is ju grootste Metropoolregion ap de Waareld mäd soowät 35,5 Millione Ienwoonere. Tokio is siet 1868 ju Haudstääd fon Japan.
Tjo Definitione fon Tokio
Do maaste Ljude wieten nit, wieruum et neen politiske Eenhaid Tokio rakt. Et roate ne politiske Eenhaid Tokio bit tou 1943. Tokio häd däälich tjo Definitione, do hääbe aal japaniske Noomen.
Extremadura
Dät  is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Wääste fon Spanien.
Theodor Siebs
Theodor Siebs (* 26. August 1862 in Bremen, † 28. Moai 1941 in Breslau) waas n düütsken Germanist.
Lieuwend
Hie waas – touhoope mäd uur Sproakwietenskuppere un mäd Fertreedere fon eenige düütske Tjooterbüünen hauptferoantwoudelk foar dän "Siebs", dät ätter him benaamde, 1898 toun eersten Moal ärskeenene un loange mäitereekende Wierk tou Räägelenge fon ju Uutsproake fon dät Düütske.
Deerfoar un deerieuwenske häd hie sik oawers boanbreekend mäd dät Fräiske beskäftiged, wierbie hie sik nit skoonde in aal do lieuwjende fräiske Dialekte Apteekengen bie do Ljuude sälwen tou moakjen. Fon sien juun fjautich publizierde Wierke beluuke sik ferskeedene uk ap dät Seelterske.
Ju Geschichte der friesischen Sprache änthaalt ne bolde fulständige historiske Grammatik fon dät Seelterske, wierfon hie in Zur Geschichte de englisch-friesischen al fuul Biespiele roat hiede. Bloot ap Seelterlound beluuke sik Das Saterland, Flurnamen un sien lääste Uutgoawe Zur friesischen Volkskunde des Saterlandes. Sien Ätterläit is in n Kriech in Breslau ferlädden geen, deerbie sien Loundnoomenkoarte fon gans Seelterlound.
Latiensk
thumb|right|300px|Bielde fon ju roomske Goddin Nehalennia mäd latienske Ienskrift. Fuunen 1845 in ju [[Schelde in Seelound.]] Latiensk (dt. Lateinisch) waas ju Sproake fon do Roomske. Fääre kanne wie ju as ju Sproake fon de Säärke un fröier fon de geleerde Waareld. Deeruum sunt Noomen fon Plonten un Medizine noch in n Soarte fon Latien (Köäkenlatien).
As do Roomske Europa ärooberden, broachten jo alleweegense hiere Sproake mee. So beraue däälich do Romaniske Sproaken aal ap dät Latienske. Man uk in dät Düütske, dät Fräiske un foarallen dät Ängelske sunt fuul latienske Woude apnuumen un nu oafte uunkoantelk annerd. Wäl skuul toanke dät uus gans gewöönelke Woude as Muure, Finster, Skoule un sogoar Määlne uut dät Latienske stamme? Sukke Woude naamt me Leenwoude.
Biespiele
Dät Latienske däd foarallen apfaalen truch dät Failjen fon dät persöönlike Foarwoud (iek, du usw.), wät bloot bruukt wäd, wan me dät gans stärk betoond.
Malta
Ju Republik Malta (maltesisk: Repubblika ta' Malta) is n suudeuropäisken Ailoundstoat in dät Middelmeer.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Ta' Dmejrek (253 m).
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $23.400 in 2007. In 2007 waas 2,7% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 22,3% Industrie un 74,9% Tjoonste.
Litauen
Litauen (litauisk Lietuva) is n Stoat in Europa un ju suudelke fon do tjo baltiske Stoaten.
Litauen is siet dän 1. Moai 2004 Meeglidstoat fon ju Europäiske Union.
Geografie
Do hoochste Biergen fon dät Lound sunt Aukštasis kalnas un Juozapinės kalnas (294 m). In dät Wääste gränset Litauen an ju Aastsee un fääre wäd dät begränsed fon Letlound, Wietruslound, Polen un Ruslound (Kaliningrad).
Do grootste Stääde sunt (2008):
Ferwaltengsdistrikte
Litauen häd siet ju Ferwaltengsreform in do 90er Jiere 10 Ferwaltengsbesirke:
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $16.800 in 2007. In 2007 waas 5,3% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 33,3% Industrie un 61,4% Tjoonste.
thumb|left|250px|Koarte fon Litauen
Kwäksäälwer
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Kwäksäälwer (gr., lat. hydrargyrum, dt. Quecksilber)
Kanariske Ailounde
Do  (Spoanisk: Islas Canarias) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et is n Ailoundekoppel suudwäästelk fon Spanien un wäästelk fon Marokko.
Leeuwe
Die Leeuwe (Panthera leo, dt. Löwe) is ne groote Katte-Oard, juu dät foarallen in Afrikoa rakt. Een Leeuwen-Unneroard rakt dät ook in Asien, un fröier, in juu Antike, roate dät ook in Suudeuropa Leeuwen, wier joo man fon doo Moanskene dood moaket wuuden. In dän Räst fon Europa un in Amerikoa rätte dät bloot Leeuwen in juu Iestied. In Seelterlound häd et dän Leeuwe woarskienelk ook in juu Iestied nit roat, man hie is sowäil hier as uk in uurswäkke Kultuuren sänt fröier un aleer bekoand as die Köönich fon do Dierte.
Kanariske Ailounde
Ailounde
Bie dän Ailoundekoppel rakt et do naiste Ailounde:
Distrikt Kaunas
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
Distrikt Alytus
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
Kastilien-León
(Spoanisk: Castilla y León) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Wääste fon Spanien.
Provinzen
häd 9 Provinzen:
Distrikt Klaipėda
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
Ubbo Emmius
thumb|right|150px|Ubbo Emmius thumb|150px|Gebuurshus fon Ubbo Emmius in Greetsiel thumb|150px|Toanktoafel bie sien Gebuurssteede in Greetsiel Ubbo Emmius (* 5. Dezember 1547 in Greetsiel in Aastfräislound; † 9. Dezember 1625 in Gräinen) waas aan fräisken evangeelsk-reformierden Theologe, Historiker, Pädagoge un Gruundengsrektor fon ju Universität Groningen (Niederlounde).
Skichte
In dät Jier 1578 geen hie ätter Aastfräislound wieruume. An him wuuden in Norden alternativ Pestooramt un Rektoroat fon ju Latienskoule anbeeden. Hie äntskat him foar ju Oarbaid as Rektor fon sien oolde Skoule, wäkke däälich dän Noomen Ulrichsgymnasium dreecht, un bleeuw deer njuugen Jiere. In dät Jier 1587 wuude hie dät Offer fon dän Religionsstried fon ju aastfräiske Groafefamilie un geen in 1588 ätter Lier wai, wier hie uk Rektor fon ju Latienskoule waas. Disse Latienskoule wier Emmius oarbaidede häd däälich dän Noomen Ubbo-Emmius-Gymnasium.
In dät Jier 1596 geen hie ätter Gräinen wai un wuude deer Gruundengsrektor fon ju Universität. Hie stoorf in Dezember 1625.
Wierke
N groot Deel fon sien wietenskuppelk Wierk beluukt sik ap dän religiösen un politisken Stried in sien Tied. Fon do Niederlounde uut skreeuw hie Bräife ätter do lutheriske Hofpaatäi in Aurk un ju absolute Foarstenheerskup in Aastfräislound. Sein apkloorende Bouke un Skrifte wuuden eepentlik ferbaand. thumb|Ubbo Emmius’ Koarte Ostfrieslands fon 1595. Sien berümdste Wierke sunt do Rerum Frisicarum historiae libri 60, do säkstich Bouke fon ju fräiske Skichte, mäd ne gjucht seküüre Koarte fon Aastfräislound. Sien politiske Skrifte un Bräife mäd do Upperljuude fon sien Tied, deer hie dät Moanskegjucht uum sik juunsätte tou do Behöörden ferdäägenet, känteekenje him as n Foarlooper fon dät Parlamentarismus un dät Revolutionsgjucht, wierfon ne direkte Linie ätter Jean-Jacques Rousseau un in ju Frantsööske Revolution gungt.
Distrikt Tauragė
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
Distrikt Marijampolė
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
Loundkringe
(Ienwoonere an n 1. Januar in dät Jier 2006)
Liechtenstein
Liechtenstein  is n Lound in Wääst-Europa. Ju Haudstääd is Vadus.
Dät is man n gans litjet Lound, juust so groot as Seelterlound. Un häd nit moal ne oaine Sproake!
Loage
Liechtenstein wäd begränsed fon:
thumb|left|300px
Ukraine
Ukraine is n Lound in Aast-Europa. Ju Haudstääd is Kiev un die Präsidänt fon ju Republik is sänt 2019 Volodymyr Zelenskiy.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Howerla (2.061 m). Do grootste Äien fon Ukraine sunt do Dnepr, Desna un Dnister.
Ukraine wäd begränsed fon:
thumb|left|300px
Distrikt Telšiai
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
Distrikt Utena
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
UTC
Koordinierde Waareldtied of UTC (Universal Time, Coordinated) is ju aktuelle Waareldtied. Ju häd in ju Funktion ju Midlere Greenwichtied oulöösd. Ju is ne Kombination uut ju internationale Atomtied TAI un ju Universoaltied UT. Do Tiedzonen wäide as positive of negative Ferskiele fon UTC ounroat (toun Biespil UTC+1 äntspräkt ju Middeleuropäiske Tied MESZ).
Tschechien
Tschechien is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Praag un die Präsident fon ju Republik is siet 2013 Miloš Zeman.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Sněžka (1,602 m).
Tschechien wäd begränsed fon:
Geskichte
In dät Middeloaler wieren do historiske Regione fon Tschechien, Böhmen un Mähren, Deel fon dät Hillige Roomske Riek. In dän Twäide Waareldkriech wuude dät Sudetenlound annektiert fon Nazi-Düütsklound. In ju Tied fon dän Koolde Kriech wieren Tschechien un ju Slowakäi touhoope as ju Tschechoslowakäi as Satellitstoat fon ju Sowjetunion. Siet dän 1. Januoar 1993 is Tschechien n oainständigen Stoat, sunner ju Slowakäi un sunner n kommunistisk System.
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $24.500 in 2007. In 2007 waas 2,7% fon ju ganse Wirtskaft Loundwirtskaft, 38,7% Industrie un 58,6% Tjoonste.
Distrikt Panevėžys
Die  is n Ferwaltengsbesirk in Litauen.
Besirksmeenten
(Ienwoonere an n 1. Januar in dät Jier 2006)
Unnersäikere fon ju seelter Sproake
In do lääste Jierhunnerte is ju seelter Sproake fuul unnersoacht wuuden. Hier foulget ne chronologiske Lieste fon Unnersäikere.
Zypern
Zypern (griechisk: Κυπριακή Δημοκρατία/ tursk: Kıbrıs Cumhuriyeti/ äng., nl. Cyprus) is n Ailound in dät Middelmeer. Aleer waas dät gjucht truchmisked fon Griechen un Turken bewoond. Däälich lieuwje (ätter Ferdrieuwengen un Flucht) in dät Noude foaraaln Turken un in dät Suude foaraaln Griechen, dät Noude häd sik as Turske Republik Noudzypern faktisk uunouhongich moaked, man dät wäd in do Fereende Natione fon neemens buute ju Turkäi anärkoand.
Zypern is siet 1. Moai 2004 n Lidstoat fon ju Europäiske Union.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Olympos (1.952 m). Geografisk heert Zypern tou Asien.
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $27.100 in 2007. Fon ju ganse Wirtschaft waas 2007 bit 2,7% Loundwirtschaft, 19,2% Industrie un 78% Tjoonste.
Uranus
Die soogende Planet Uranus (Symbol: ) is 400 Milionen Mielen fon de Sunne; hie is 82 moal gratter as uus Waareld. Tou sin Loop uum de Sunne bruukt hie 88 Jiere.
Vatikoanstääd
Vatikanstääd (dt. Vatikanstadt)
Ungarn
Ungarn is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Budapest.
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Kékes (1.014 m). Do grootste Äien fon Ungarn sunt ju Donau un ju Tisza.
Ungarn wäd begränsed fon:
Wirtskaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $19.300 in 2007. In 2007 waas 2,8% fon ju ganse Wirtskaft Buuräi, 31,5% Industrie un 65,8% Tjoonste.
Unnergjucht
thumb|200px|aan Klassenruum Unnergjucht is n Begriep foar dät systematisk un organisierd Uurbrangen fon dät Wieten un Konnen truch Koastere, do deertou uutbilded sunt. Deerfoar rakt et ferskeedene Iengjuchtengen.
Unnergjucht in Düütsklound
Ätter ju Gruundskoule mouten do Bäidene wääle ätter wäkke Schoule jo gunge; et rakt tjo ferskeedene Soarten:
Ne Alternative foar düsse tjo Skoulfoarmen is ju Gesamtskoule. Via ne Alternative is et nu muugelk Abituur tou moakjen fon ju Hauptskoule ätter Realskoule ätter Gymnasium.
Dät hat, do junge Ljuude konnen aal ätter ju Universität.
miniatur|600px|center|Bildengsgonge in dät düütske Bildengssysteem
Katalonien
(Katalanisk: Catalunya, Spoanisk: Cataluña, Aranesisk: Catalonha) is een fon do 17 autonome Gemeenskuppe fon Spanien, et lait in dät Aaste fon Spanien.
Provinzen
häd 4 Provinzen:
Sproaken
Unner ju Franco-Diktatuur wieren dät Katalaniske un dät Aranesiske unnertaid. Ieuwenske Katalanisk un Spoanisk häd dät Aranesiske mäd uungefeer 7000 Baalere uk n offiziellen Status in Katalonien.
Lätlound
Lätlound (lättisk Latvija, de. Lettland) is n Lound in Europa. Ju Haudstääd is Riga un die Präsident fon ju Republik is siet 2007 Valdis Zatlers.
Geografie
Lätlound wäd begränsed fon:
Wirtskup
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $17.700 in 2007. In 2007 waas 3,3% fon ju ganse Wirtskup Londwirtskup, 22% Industrie un 74,7% Tjoonste.
Venus
right|thumb|Venus
Venus (Symbol: ), die twäide Planet, bekoand as Äiwend- un Mäddenstiern, die ju Sunne in 224 Deege umsirkelt un mäd 14 Milionen düütske Mielen moal so wied fon de Sunne is as Merkur.
Bismuth
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Vlie
Dät Vlie is n breeden See-ierm twiske do holloundske (wäästfräiske) Ailounde Flielound (ndl. Vlieland) un Skylge. In oolden Tieden waas dät n wichtigen Honnelswai ätter dän Rhien un leeter ätter Amsterdam.
Kurdistan
thumb|Woongebiet fon do Kurden
Kurdistan is dät Woongebiet fon do Kurden in dän suudwäästelke Deel fon Asien. Ju Etymologie fon dän Noome Kurdistan is striedich, wült die Noome Kurdistan in ju Geskichte in geografisken un politisken Sin ferwoand wuude.
Däälich wäd die Noome soowät as Lound fon do Kurden uursät. Kurdistan is uungefeer so groot as Frankriek un deer woonje uungefeer 40 Million Kurden.
Do Gränsen fon Kurdistan kon me uum ferskeedene Gruunde nit eenfach definierje. In Irak rakt et ne Autonome Region Kurdistan (Suudkurdistan), in Iran n Provinz Kurdistan (Aastkurdistan). Uungefeer 30 % fon ju Turkäi skäl Kurdisk weese (Noudkurdistan). In Syrien woonje bie de turske Gränse fuul Kurden (Wäästkurdistan).
Transformator
thumb|400px|Deel-Transformator (Ouwoarts-Transformator). Brangt ne hooge Sponnenge bie läigen Stroom (tänne Träide) deel tou ne läige Sponnenge bie hoogen Stroom (tjukke Träide). Die Transformator is n Bauelement, wiermäd me elektriske Sponnengen uumhooch of uumläich brange kon.
Prinzip
Juust so as n annerjenden Stroom in ne Spoule sälwen ne Sponnenge ärreeget, so ärreeget er uk ne Sponnenge in ne uur Spoule ju deer fluks bie sit. Dät hat Induktion. Lääse wie nu ap ju eerste Spoule (ju "Primärwikkelenge") ne Wikselsponnenge an, so kumt ap ju twäide (ju "Sekundärwikkelenge") uk ne Wikselsponnenge. Sun Eempelddeel mäd two Spoule hat fon Transformator (Trafo).
Anweendenge
Dät Interessante is nu, dät ju sekundäre Wikselsponnenge haager wäd wan die Antaal fon do Slingen fon ju sekundäre Spoule gratter wäd. Me kon kweede dät do Sponnengen sik uungefeer ferhoolde as do Antaale fon do Slingen. Ap ju Wiese kon me also fon 220 V Wikselsponnenge fluks 1000 V moakje, af uk 12 V foar Batterie-leedere. N Trafo kon moorere Antappengen hääbe foar ferskeedene Sponnengen. So kon n Trafo sekundär tougliek 6 V un 100 V lääwerje un hie kon primär (truch uumskaltjen) tougliek oained weese foar 220 V un 127 V Nätsponnenge.
Uurbrangen fon Luud
Fääre sunt Transformatore uk nutselk foar dät Uurbrangen fon Luud (Skal). Gjucht nutselk kon uk weese, dät bee Spoulen elektrisk fon enunner isolierd sunt. Ju Transformator-Wierkenge wäd uk wier gjucht foarderd truch n Kääden fon Iersen af sowät.
Deeruum dät ju Sekundär-Sponnenge bloot ärreeged wäd truch n annerjenden Primär-Stroom, oarbaidet n Trafo also nit bie Gliekstroom. Fääre is dät so, dät bie ne haagere Sponnenge äntspreekend minner Stroom ounuumen wäide kon. Dät rakt also naan Gewin in Laistenge!
Lood
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope (kiek unner!)]]
Lood, uk "Bläi" naamd, is n Metall. thumb|left|200px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope (logarithmiske Skala)]]
Riekelüün
Die Riekelüün (Oriolus oriolus, de. Pirol), uk luudmoalersk as Tüütrobüülo beteekend, is n Fuugel uut Eurasien (do touhoopewoaksene Waarelddeele Europa un Asien).
Systematik
Dät rakt ferskeedene Meenengen, af die Indiske un die Europäiske Riekelüün nu ferskeedene Oarde af bloot ferskeedene Unneroarde sunt.
Uum do twäin Riekelüüne unnerskeede tou konnen, mout me goud pierje:
500px
Kartographie
thumb|300px|right|Ju ooldste un fluks goude Koarte fon Seelterlound uut 1588, as ätterteekend fon Georg Sello foar sien Oarbaid Saterlands ältere Geschichte und Verfassung, Oldenburg 1896. Beoachtje: Dät Noude lait links un dät Aaste buppe. [[Bielde:PiscatorD.JPG|thumb|300px|right|Seelterlound (“Saderlant”) un dät Gestrich uumetou ap ju Koarte fon Piscator 1642. Links ju Oamse mäd [[Lier]] (“Leer”) un gjuchts ju Söiste mäd Ait (“Friesoite”) sunt goud teekend, man ju Seelter Äi lapt suudelk fon Boukeläsk (“Bokdesch”) un litje Skäddel (“Scharloo”) dood in de Foan bie Määrkhuusen (“Marckhusum”). Strukelje (“Strucklin”) un Roomelse (“Roomslo”!) lääse ferstraid in de Wäästfoan. Fon Skäddel is niks tou fienden, fielicht truch Fertuusenge mäd litje Skäddel.]]
Portugal
Portugal is n Stoat in Europa. Ju Haudstääd is Lissabon. Tou dät portugiesiske Stoatsgebiet heeren uk do Azoren un Madeira.
Kartographie
thumb|200px|right|Seelterlound as touhoopestoald ätter do Koarten 3-6 fon Le Coq, uum 1800. Ju eerste goude Koarte ätter 1588! Legende: wiet=Äkker, gries=Mäid, fiene Tippelken=Weede, groaf=Foan. thumb|200px|right|Ju wiedere Uumgeegend as touhoopestoald ätter do Koarten 3-6 fon Le Coq, uum 1800. Kartographie belukt sik ap dät Moakjen fon Loundkoarten un ju Geschichte deerfon.
Portugal
Geografie
Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Torre (1.993 m). Ju grootste Äi fon Portugal is die Tejo. Portugal wäd begränsed fon Spanien in dät Aaste un Noude, in dät Wääst un Suudwääste gränsed Portugal an dän Atlantisken Ozean. Wäästelk fon ju Haudstääd Lissabon lait Cabo da Roca, die wäästelkste Punkt fon dät europäiske Fäästlound.
Geskichte
In dät 15. un 16 Jierhunnert waas Portugal ne rieke Kolonialmacht. Portugal ferloos fuul Riekdum truch dät stäärke Äidbieuwjen in Lissabon in 1755, ju Besättenge fon dät frantsööske Kaiserriek unner Napoleon, un ju Uunouhongelkaid fon sien riekste Kolonie Brasilien in 1822. 1910 waas dät Eende foar ju köönichelke Familie, truch ne Revolution wuude ju Republik gruundet. Ju Tied fon ju Republik waas in 1933 uute, do de 'Estado Novo' (Näie Stoat) gruundet wuude. Die Estado Novo waas n autoritären Diktatuur. 1974 griepen Soldoaten ju Macht in Portugal. Een Jier leeter foulgjede ju Uunouhongelkaid foar aal do portugiesiske Kolonien in Afrika. Siet 1986 is Portugal n Meeglidstoat in ju Europäiske Union un is uk Gruundengsmeeglid fon ju NATO.
Befoulkenge
In Portugal woonje uungefeer 10,6 Millionen Moanskene. Deerfon is ju Moorhaid, so'wät 90%, roomsk-katoolsk. Ju Sproake fon Portugal is dät Portugiesisk. Truch ju Religion un ju Sproake kon me dät Lound as täämelk homogeen betrachtje. Do grootste Stääde sunt Lissabon (564.657 Ienwoonere in 2009) un Porto (263.131 Ienwoonere in 2009).
Kartographie
Ju Kartographie fon Seelterlound
Ju eerste Koarte fon Seelterlound stamt uut 1588. Ju rakt neen Loundnoomen, man daach ju äddere Loage, besunners in t Noude. Ju Koarte belukt sik ap ju Scheedstried juun Klaaster). Ju lapt fon Filsum in t Noude bit ju Skäddeler Säärke in t Suude un wiest uk Bäärsel. Do Täärpe sunt ounroat mäd realistiske Teekengen fon Säärken, Huuse un Määlnen; Weege un Paade sunt schematisk ounroat. Ap dät Woater sunt Schiepe ienteekend. Eerste 200 Jier leeter koomen wier goude Koarten fon Seelterlound.
Tjootern
thumb|260px|right|St. Stephani- un Bartholomäi-Säärke fon Tjootern, wier [[Widzel tom Brok 1399 fon do Seelter doodhäuwen wuude.]] thumb|right|260px|Ju Säärke in Amdorf thumb|right|260px|Pünte-Fääre bie Amdorf thumb|right|200px|Ju smäle Brääch uur ju Leda
Tjootern (de. Detern) is ne Meente in ju Samtmeente Jümme. Ju wuud fröier as ju noudelke Noabermeente fon Seelterlound reekend. As Roagebierich un Aasterhusen noch tou ju Johanniterkommende Boukeläsk un därmee tou Selterlound heerden, waas Stickhusen n diräkt Noabertäärp fon Seelterlound.
Loage
Tjootern lait noudelk Seelterlound, suudelk Filsum und wäästelk fon dän Loundkring Ammerlound. Tjootern lait an de Jümme. Ju Meente häärd tou ju Samtmeente Jümme. Hier spielde ju Slacht fon Tjootern.
Ferwaltenge
Dät Täärp Tjootern is een fon soogen Täärpe in ju gliek naamde Meente Tjootern, ju 2686 Ienwoonere (31. Dez. 2007) häd. Ieuwenske Tjootern heere fo foulgende Täärpe un Buurskuppe tou ju Meente Tjootern: Amdorf, Neuburg, Stickhusen, Velde, Barge un Deternerlehe.
Ju Meente Tjootern is n Deel fonne Samtmeente Jümme, ju säärm tou dän Loundkring Lier in Läichsaksen heerd. Iewenske Tjootern heere do Meenten Filsum un Nortmoor tou ju Samtmeente Jümme. Sit fon ju Samtmeente is Filsum.
Woapen
Ap dät Woapen fon Tjootern sunt ju Jümme un ju Buurich Stickhusen tou sjoon.
Etymologie fon dän Noome
Dät dät Seelterske sun apaate Foarm fon dän Noome bewoard häd, tjut ap n oolden Kontakt wai. Jan van Dieken (Friesische Blätter 5.2.3 - 1968) fint in sien Familienpoapiere, dät ätter ju Juunreformation noch man säilden hilked wuude twiske dät evangeliske Tjootern un dät roomske Seelterlound.
Die Noome kumt wäil häär fon ooldfräisk *Thiatern < *Thiatarden as Ouleedenge fon n Personenoome *Thiatard of *Thiadhard, die der däälich as groningisk Tjaard, wäästfräisk Ts(j)eard ärskient (oold-Harlingisk Tyarth ätter Cadovius).
Loage an dät oolde Sproakeskeed
Dät Ieuwenskenonner fon Tjootern un Detern tjut deerap wai, dät dät Fräisk-Läichsaksiske Sproakeskeed deer al liech, as in ju Luudgeskichte fräisk th, ia un saksisk d, ê uutnonner geenen, also bie ju Äntstoundenge fon ju Fräiske Sproake, wäil uum dät soogende Jierhunnert. Fergliek uk Kuunder/Tsjonger.
Säärke
Bie ju St. Stephani- un Bartholomäi-Säärke fon Tjootern wuud Widzel tom Brok 1399 fon do Seelter doodhäuwen. Uure Wällen bejuchte, dät do Suldoaten fon dän Aartsbiskop fon Bremen, dän Groaf fon Ooldenbuurich un uur him un siene Suldoaten bie Tjootern apluurd hieden. Witzel un siene Suldoaten säikeden Skuts in ju Säärke fon Tjootern. Mon ju Säärke wuud ounstikt un Witzel un siene Suldoaten stikkeden un ferbaadenden.
Pünte-Fääre
Noudelk ju Buurskup Amdorf, tichte bie ju Steede wier ju Jümme in ju Leda lapt, gungt där ju houndbedrieuwene histoorieske Pünte-Fääre uur ju Jümme un ferbiendet Amdorf mäd Wiltshusen, Meente Lier. Ju Fääre wuud al 1562 uurkundelk ärwäänd.
Kartographie
Ju Kartographie fon Seelterlound
Intwiske ärschient Seelterlound daach ap Koarten fon grattere Gebiete, man do sunt aal läip ferfoarmd. So lääse ap ju Koarte fon Mercator uut 1595 Roomelse un Skäddel an ferscheedene Äien un ju Bielde sjucht me mäd fuul Variationen wier ap säks uur Koarten sogoar bit 1747.
Tjootern
Brääch uur ju Leda
Suudelk Amdorf gungt ju smälste Brääch fon Düütsklound uur ju Leda un ferbiendet Amdorf un Neuburg mäd Lier. Ju Brääch is mon 2,50 Meeter breed un foar Foartjuuge mäd ne Breede fon 1,85 Meeter. Ju häd ne Laangde fon 50 Meeter.
Kartographie
Ju Kartographie fon Seelterlound
Dan ärschient dät "Plan der Marckaa oder des Sagter-Dieps von Ellerbroock bis Scharrel samt dem Niveau, par G.C. Bartel 1773". Ju Koarte belukt sik wäil ap Kanoalploane un rakt alwen Loundnoomen un topografiske Details an ju Marka. Ju Schrieuwwiese fon do Noomen is bolde phonetisk. Ju Parzellierenge is gjucht ouwiekend fon alle leetere Wällen un is also wäil nit tou trjouen.