cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amersfoort
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Amersfoort is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Amersfoort is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 63,78 km² un deer woonje 144.752 Moanskene (2012).
Amstelveen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Amstelveen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Amstelveen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 44,05 km² un deer woonje 80.808 Moanskene (2012).
Wunsiedel im Fichtelgebirge (Loundkring)
Wunsiedel im Fichtelgebirge is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Loundkring Oamselound
Die  (dt. Emsland) is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Meppen.
Fergratterengsglääs
Dät Fergratterengsglääs af ju Lupe is ne positive Linse ju ne fergratterde Bielde rakt fon Dingere do tichter bie sunt as ju Baadenwiete fon ju Linse.
Jonava
Jonava is ne Stääd fon Litauen.
Triploidie
Triploidie is ju Oainskup fon n Lieuweweesen, dät aan tjoofoolden Chromosomensats häd, dät hat, träi fulstandige Chromosomensatse.
Sjuch uk
...
Nijkerk
thumb|left|300px|Ju Groote Säärke af Katharinasäärke uut 1461/1540 200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 72,05 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Serbien
Serbien is n Lound in Europa. Haudstääd is Belgrado.
Geografie
Serbien wäd begränsed fon:
Fräiske Woolde
thumb|right|200px|Dät Wooldfräiske Dialektgebied Do Fräiske Woolde, ap fräisk Fryske Wâlden  af De Wâlden noomd is n Gebied in dät Aaste fon Fryslân. Tou dät Gebied heere do Meenten Kollumerlân, Dantumadiel, dän grootsten Deel fon Tytsjerksteradiel, Achtkarspelen, Opsterlân, Smellingerlân un dän noudelken Deel fon Eaststellingwerf. Uk n grooten Deel fon ju grinser Meente Grootegast heerd loundskuppelk, kulturell un fon dät Sproakgebied tou do Fryske Wâlden.
De Fräiske Woolde sünt dät Sproakgebied fon aan fon do fjauer grootste fräiske Dialekte, dät Wooldfräisk.
Irak
Die Irak is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Bagdad.
Geographie
Die Irak wäd begränsed fon:
Wichtige Äien sunt Euphrat un Tigris.
250px|Koarte ap Düütsk
Skäddel
thumb|200px|right|Noomenskild Skäddel. thumb|right|200px|Ju Skäddeler Säärke. right|thumb|200px|Säärke St. Peter un Paul. thumb|200px|[[Wiendmäälne in ju Määlnesträite.]] thumb|200px|Skäddel mäd Säärke, oolde Boanhof un Määlne (1992). thumb|right|200px| Dät Säntrum fon Skäddel mäd Säärke, Skoule un Määlne thumb|200px|Ju "Brink"-Siedlenge thumb|200px|Dät Kriegertoankmoal fon Skäddel thumb|right|200px|Moaiklokjewoold un -see und oolde Ticheläi
Skäddel (oolde Skrieuwwiese: Schäddel) is n Täärp in dät Seelterlound mäd 2442 Ienwoonere (2006). Skäddel waas fröier dät maast suudelke Täärp fon Seelterlound, eer in'n Begin fon't 19. Jierhunnert ju Buurskup Seeidelsbierich äntstuude, ju sik gau tou een groot Täärp äntwikkelde. Tou Skäddel heere do Buurskuppe Bäätholt, Heeselbierich, Näiwal, Loanghoarst, Knülke un Skäddelerdom.
Etymologie
Tou dän Noome Skäddel is tou ferglieken dät alleweegense foarkuumende Scharrel, Scharlo mäd Gruundwoud (twäide Lid) la, Hoochdüütsk Loh ' Woold af eepene Steede deeroun', wät in fuul Noomen apträt. As Bestimmengswoud is tou ferglieken dät Ooldhoochdüütske scar 'Plouchscheede', Iesloundsk sker 'Klippe'. Dät kon waiwiese ap ne staile Kaante so as bie Skäddel dät uur 6 m. hooge Halkoouger. Also 'Woold mäd staile Kaante'.
Geografie
Gans fröier waas Skäddel dät maast suudelke Täärp fon Seelterlound, däälich is dät Seedelsbierich. Noudelk fon Skäddel lait Roomelse. Truch Skäddel fljut ju Seelter Äi. Bie Skäddel lääse die Maiglöckchenwoold un die Maiglöckchensee. Die Seelter-Äi-Paad lapt truch Skäddel.
Geskichte
Dät eerste Moal in ju Geskichte heere wie wät uut Seelterlound in n Uurkunde fon 1319. Ounnuumen wäd ne Besiedelenge uut dät Noude wai in dät leete 13. Jierhunnert.
Uut 1613 is deer n Dokument, dät die Pestoor do Bäidene Unnnergjucht rakt. Siet dän 1. Nov. 1657 wieren deer 2 Jesuiten in't Seelterlound un deer wuuden two Skoulen iengjucht, een in Roomelse un een in Skäddel. Ju eerste Skoule wuud 1658 baud, die eerste Koaster waas Hermann Kiep.
Ju katoolske Säärke 'St. Peter un Paul' wuud fon 1858-1860 truch dän Säärkebaumeester Bernhard Hensen uut Suugel baud.
Bie ju Gebietsreform fon 1974 wuuden Skäddel un Seedelsbierich mäd do Meenten Roomelse un Strukelje tou ju Meente Seelterlound touhoopefoatet.
In 2011 kreech Skäddel ju Unnerskeedenge "Gouldtäärp 2011 fon dän Loundkring Kloppenbuurich".
Seelterfräisk
In Skäddel stoant dät Seelterfräiske Kulturhuus, dät Fereensbauwierk fon dän Seelter Buund, dät is die oolde Boanhoaf. Deer is uk n Radiostudio, wier Fräiwilligere dät seelter Program 'Middeeges' foar Ems-Vechte-Welle seende. Et rakt deer uk n Biblioteek mäd Bouke in ju seelterfräiske Sproake.
Baarle-Nassau
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Baarle-Nassau is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Baarle is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 76,30 km² un deer woonje 6.689 Moanskene (2012).
Albert Bierstadt
thumb|200px|right|Albert Bierstadt Albert Bierstadt (bädden 7. Januoar 1830 in Solinge, stuurwen 18. Februoar 1902 in New York City) waas aan US-amerikoansken Moaler fon limbuurichsken Uursproang. Man hie unnernoom Raisen ätter Europa, wier hie moor fon ju Moalerkunst leerde. Albert Bierstadt moalde romantisk, un uumdät hie, as eenige Moalere (foarallen in Amerikoa) fuul mäd dramatiske Ljoacht-Effekte wierkede, wäd deer mongs fon aan oainen Stil, dän Luminismus, boald. Man mäd düssen Bigriep skuul me gjucht foarsichtich uumgunge, Luminismus wäd näämelk noarmoal tou een spesjoale Oard fon dän leeten Impressionismus kweeden, un dät is heel uurswät!
Wooldfräisk
thumb|right|200px|Dät Wooldfräiske Dialektgebied Wooldfräisk, fräisk: Wâldfrysk, is aan fon do fjauer groote fräiske Dialekte un wäd boald in dät Gebiet fon do Fräiske Woolde in dän aastelken Deel fon Fryslân un angränsende Gebiete fon ju Provinz Groningen. Dät Wooldfräiske wäd fon sun 157.000 Moanskene boald un is deermäd die grootste fräiske Dialekt.
Do Unnerskeede twiske dät Wooldfräiske un dät Kloaifräiske, aan uur grooten fräisken Dialekt, sunt man litjet.
Waffen-SS
thumb|upright=1.1|Logo Waffen-SS waas die militäre Deel fon dän Schutzstaffel (SS). Die Waffen-SS hied uursproangelk fieuw militäre Eenhaide fon touhoope 19.000 Monljuude:
Baden-Würtembierich
Baden-Würtembierich (Düütsk: Baden-Württemberg, Wäästfräisk: Baden-Wúrtemberch) is n Buundeslound in dät Suudwääste fon Düütsklound. Dät Buundeslound häd ne Uurfläche fon 35,751,46 km² un häd 10,716,644 Ienwoonere. Ju Haudstääd is Stuttgart.
Eumops
Eumops is n amerikoansken Sleek fon doo Fläddermuuse.
Oarde
Me kon dissen Sleek apdeele in oachte rezente Oarde:
Gestapo
Ju GESTAPO waas ju stilkene Stoatspolizei (düütsk: Geheime Staatspolizei, deerfoar is "GESTAPO" uk juu kuute Foarm) un waas n Deel fon juu Schutzstaffel (SS) twiske 1933 un 1945.
Baden-Würtembierich
Geografie
Baden-Würtembierich wäd begränsed fon dän Swaits in dät Suude, Frankriek in dät Wääste un fon do düütske Buundeslounde Rhienlound-Pfalz, Hessen un Bayern.
Foar dät wäästelke Scheed un deelwiese uk foar dät suudelke Scheed is die Rhien äntscheedend. Dät Swotte Woold is dät Bierichlound aastelk fon dän Rhien. Baden-Würtembierich deelt dän Bodensee un do Alpen mäd dän Swaits. Ju Donau fangt oun in Baden-Würtembierich tichtebie Donaueschingen.
Ferwaltensgliederenge
Baden-Würtembierich häd fjauer Regierengsbetsirke, do der mädununner 35 Loundkringe hääbe un njuugen kringfräie Stääde.
Loundkring Gifhorn
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Gifhorn.
Zollernalbkreis
Zollernalbkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Badonvilliers-Gérauvilliers
Dät Gebiet fon Badonvilliers-Gérauvilliers is 21,03 km².
Badonvilliers-Gérauvilliers häd n Ienwoonertaal fon 131 (1999).
Slacht uum Berlin
thumb|Alliierde Offensive (rood) juun [[Nazi-Düütsklound (blau) 1943 - 1945]] Ju Slacht uum Berlin waas Eende April Ounfang Moai 1945. Dät waas ne lääste Sowjet-Offensive juun Nazi-Düütsklound. Adolf Hitler hied sik sälwen Dood moaked ap n 30. April. In ju Slacht uum Berlin sunt uungefeer 300.000 Moanskene stuurwen. In do lääste Deege fon dän Kriech hääbe uk Bäidene fon de Hitlerjugend meekamped.
Baarn
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Baarn is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Baarn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 33,03 km² un deer woonje 24.342 Moanskene (2012).
Iroan
Die Iran is n Lound in Asien.
Geographie
left|250px|Koarte ap Düütsk Die Iran lait twiske ju Kaspiske See un dän Indisken Ozean mäd n Persisken Gulf un n Gulf fon Oman.
Noaberlounde sunt:
Patriziere
Do Patriziere (In't Foulgjende uurigens ju Eentoal: Latiensk patricius, Griechisk πατρίκιος) wieren in't oolde Room sowät as Oadel. Uurs as do Plebejere kuuden jo sik ap ne loange Riege fon Oanen beroupe, do al in Room lieuwden. Jo hieden groote Sälskuppelke Foardeele. Deer fon oulat wäide uk do Grootburgere in middeloalerske un ädder-näitiedelke Stääde as Patriziere beteekend.
Nijmegen
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 57,53 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Plebejere
Do Plebejere (Latiensk: plebs: ju Masse / dät meene Foulk) wieren in't Roomske Riek, in ju Tied ju Roomske Republik, dät eenfache Foulk, dät nit tou dän oolden Oadel, do Patriziere heerden. Maast wieren dät Buuren un Hondwierkere. Jo goolten as Roomske un wieren ätter do Stoundekampe (sowät 500 bit 287 f. Kr.) truch dät Roomske Gjucht skuuld.
Wilst do Stoundekampe kuuden jo goud ju Kriechstjoonst-Wäigerenge iensätte, uum in dät Twist mäd dän Oadel hiere Interessen truch tou sätten. Uumdät Room oafter Kriech mäd sien Noaberskup hiede, moaste die Oadel deer ap iengunge. In't Eende fon do Stoundekampe hieden do Plebejere groote wirtskuppelke un politiske Ferbeeterengen roaked. Wät ju Fersammelenge fon do Plebejere besloot, waas gultich Gjucht un die Foulkstribun waas n amtelk Boantje. Jo hieden nu dät Gjucht, Mäitnoamen fon do Magistroate (t. B. ju Bestroafenge fon n Plebejer) ferbjoode tou läiten.
2005
18. -- 19. -- 20. -- 21. Jierhunnert -- 22. -- 23. -- 24.
Jiere: 2002 - 2003 - 2004 - 2005 - 2006 - 2007 - 2008 -
Hipposideridae
Doo Hipposideridae sunt ne Familie fon doo Fläddermuuse. Joo lieuwje in doo tropiske un subtrobiske Gebiete fon Afrikoa, Asien un Australien.
Sleeke
Dät rakt njuugen rezente Sleeke in disse Familie:
Latienamerikoa
border|right|Koarte|250px Latienamerikoa is die politisk-kulturelle Begriep fon Lounde in Amerikoa, wier Spanisk un Portugiesisk boald wäide.
Lounde
Deer heere bolde dät heele Suud- un Zentroalamerikoa tou, man is nit gans, deeruum dät fjauer Lounde in düt Gebiet uur Amtssproaken hääbe (sjuch in n Apsnit Uutnoamen). Buutewais heert deer uk dät Noudamerikoanske Mexiko tou, wier uk Spanisk Amtssproake is. Tjo karibiske Lounde heere uk tou Latienamerikoa.
Uutnoamen
Suriname mäd juu Amtssproake Holloundsk heert nit deertou, Guyana mäd juu Amtssproake Ängelsk heert nit deertou, Frantsöösk-Guyana mäd juu Amtssproake Frantsöösk heert nit deertou un in Middelamerikoa heert Belize mäd juu Amtssproake Ängelsk nit deertou.
Margaretha Grosser
thumb|160px|Grosser mäd hiere Uursättenge fon Die litje Prins Margaretha (Gretchen of Gräiitje) Grosser (* 20. September 1934 in Roomelse - 20 Juli 2019) waas n pensioniert Büro-Anstoalde, Skrieuwerske un Uursätterske. Ju skreeuw uur persöönelke Geskichten, Dööntjene un Märchen. Hiere Uursättengen wieren foarallen Bäidensbouke.
Junge Jiere
Grosser wuude ap n 20. September 1934 in Roomelse bädden. 1941 geen ju in ju Gruundskoule, deerätter 8 Jiere Foulksskoule un 2 Jiere in ju Hondelskoule. Ätter hiere Leere as Stenotypisten oarbaidede ju 25 Jiere as Büro-Anstoalde. Uur hiere Juugend häd ju n Masse skreeuwen in hiere Bouke. Uur hiere Baabe skreeuw se ju Kuutskichte Wiehnachten 1945, Roschestwo, uur hiere Määme ju Kuutskichte Skousters Huus un algemeen uur hiere Bäidenstied skreeuw se Paasken in mien Bäidenstied. thumb|250px|Gretchen Grosser mäd [[Gesina Lechte-Siemer (gjuchts).]]
Skrieuwerske
Ätter hiere Pensionierenge fäng ju in't Jier 1989 tou skrieuwen. Ju wüül ju seelter Sproake nit bloot mundelk fäärereeke, man uk skriftelk fäästlääse. In disse Tied fäng ju oun mäd seelter Stukke in dän General Anzeiger. In do eerste Jiere as Skrieuwerske honnelje sik dan uum spoasige un iedenste Geböärnisse in dät Deegeslieuwend. Do wuuden maast uut n persöönelken Standpunkt skrieuwen. In disse eerste Jiere, fon 1992 bit 1994, wuude ju Riege Dööntjen un Fertälstere uut Seelterlound publitsiert.
In do njuugentiger Jiere fäng ju uk mäd dät Uursätten fon Bäidensbouke oun. Ju eerste Uursättenge waas Die littje Häwelmon in't Jier 1993. In 2009 un 2010 häd Gretchen do Bäidensbouke Die litje Prins un Tuusterpäiter ätter ap Seelterfräisk uursät. 2013 häd Gretchen Grosser dän Roman Die fljoogende Klassenruum fon Erich Kästner ätter dät Seelterfräiske uursät.
Grosser häd uk Sproakkoppele (mee-)organisiert uum Seeltersk tou leeren. Toun Biespil die Seelterfräiske Kring, Seelter Stamdisk un Kuurse bie Grosser tou Huus. Do Sproakkuurse wieren monkens foar Bäidenene, monkens uk foar Fulwoaksene.
Wierke
thumb|180px|Margeriten uut min Tuun thumb|180px|Tuusterpäiter
Heinrich Himmler
thumb|Heinrich Himmler Heinrich Luitpold Himmler (München, 7. Oktober 1900 – Lünebuurich, 23. Moai 1945) waas n düütsken nationoal-sozialistisken Politiker. Hie is feroantwoudelk foar dän Holocaust. Hie waas Uppermon fon dän Schutzstaffel (SS).
Zwickau (Loundkring)
Zwickau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen.
Mormoopidae
Do Mormoopidae sunt ne amerikoanske Familie fon do Fläddermuuse. Jo hääbe oafte n gjucht säildsoam Gesicht. Dät rakt twäin Sleeke in disse Familie:
Space Shuttle
thumb|300px|Dät Space Shuttle "Atlantis" ap ju Rakete N Space-Shuttle waas ne amerikoanske Oard fon Ruumtefeer. Dät was n Deel fon dät Space Transportation System (STS), wiertou uk n externen Tank un two Booster-Raketen heerden. Uut Kostengruunde wuud dät Space-Shuttle-Programm in 2011 ienstaald.
Sambia
Sambia is n Lound in Afrikoa
Geographie
left|200px Dät wäd begränsed fon...
Jemen
Geographie
left|250px|Koarte ap Ängelsk Die Jemen lait an dät Roode Meer, dän Gulf fon Aden un dät Arabiske Meer, dät sunt aal Uutloopere fon dän Indisken Ozean. Noaberlounde sunt Saudiarabien un die Oman.
Bannoncourt
Bannoncourt is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek.
Dät Gebiet foan Bannoncourt is 8,72 km².
Bannoncourt häd n Ienwoonertaal fon 195 (1999).
1665
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 - 1668 -
Alexander Sergejewitsch Puschkin
thumb|right|200px|Puschkin
Alexander Sergejewitsch Puschkin (Rusk: Алекcа́ндр Серге́евич Пу́шкин, wietenskupelke Transliteratsjoon Aleksandr Sergeevič Puškin; bädden ätter dän julioanske Kalänner ap dän 26. Moai, ätter dän gregorioanske Kalänner ap dän 6. Juni 1799 in Moskau; stuurwen ätter dän julioanske Kalänner ap dän 29. Januoar un ätter dän gregorioanske Kalänner ap dän 10. Februoar 1837 in Sänt Päitersbuurich) jält as rusken Nasjonoal-Dichter un Gruundlääser fon ju moudeerne ruske Literatuur.
See
Ju See is n Deel fon n Ozean, die der in Ferbiendenge stoant mäd ne uur See of mäd n Ozean. Buute Aastfräislound wäd dät in gans Düütsklound oafter Meer naamd, wilst dät Woud "die See" deerfoar ap düütsk säildener bruukt wäd.
Saccolaimus saccolaimus
Saccolaimus saccolaimus is ju Nominatfoarm fon dän Fläddermuus-Sleek Saccolaimus. Ju lieuwet in Indien, Bangladesch, Burma, dät Malaiiske Hoolichailound, Sri Lanka, Great Nicobar, Sumatra, Java, Borneo, do Talaud-Ailounde, Sulawesi, Timor, Halmahera, Näi-Guinea, Guadalcanal un in Australien in dät noudwäästelke Northern Territory un dät noudaastelke Queensland). Deer is ju Oard toun Biespil in ferskeedene Woold-Habitate, Höölen un Bauwierke tou fienden. Jo lieuwje in Gruppen touhoope, in Thailound häd me Gruppen fon fieuw af säks Dierte fuunen.
Adriatiske See
Ju Adriatiske See is n Deel fon dät Middelmeer un lait in dät Suude fon Europa twiske dät Apennin-Hoolichailound un dät Balkan-Hoolichailound. Ju wäd fon de Ioniske See schat truch ju Sträite fon Otranto.
In dät Wääste wäd ju See begränsed fon Italien un in dät Aaste fon Slowenien, Kroatien, Bosnien, Montenegro un Albanien. Bie ju Aastkuste fon de Adriatiske See lääse do Dalmatiske Ailounde un do Kvarner Ailounde, do aal tou Kroatien heere. Krk un Cres sunt deerfon do grootste Ailounde.
Jordanien
Jordanien is n Lound in Faander-Asien. Noaberlounde sunt die Irak, Saudiarabien, Israel un dät Wäästjordanlound, dät toun Deel unner palästinensiske Ferwaltenge stoant. Dät gränsed uk an dän Gulf fon Akaba un an dät Doode Meer.
Banneetel
Ju Banneetel (Urtica dioica) häd Baadenhiere an do Bleede. An dän Top fon sun Baadenhier sit ne litje Wierhoake. Wan me deeran kumt, dan hoaket die Wierhoake in de Häid un bräkt die Knop fon dät Baadenhier ou un kumt ne Miskenge fon Miegelkesüüre acetylcholine, histamine, serotonine un n noch nit indentifizierden Stok ätter buuten, wät n baanerch Geföil ap de Häid rakt un leeter Blädderen reeke kon. Ju Histamine suurget deerfoar, dät do Hiergefeete sik ferwiedje, ju Miegelsüüre stäkt. Truch Äätek uur ju Steede tou wrieuwen, wäd dän Kalk aplöösd, un uur Stoffe wäide fertäänd un ferljoose hiere Oarbaidsoamkaid. Ieuwenske af in de Naite fon Banneetele woakse maasttied wül Suurke, Riesenpintje af Gundelkruud, wierfon dät Sap dät bie Wrieuwen fräi wäd, juust sun Effekt häd as Äätek.
Do buppergruundske Paate fon de Banneetel änthoolde fuul Vitamin A en C un uk kumt Vitamin D foar un Iersen un Mineralen. Bit 20% an Kieselsuur, Kalium un Nitroat kon in ju Plonte sitte.
Bantheville
Bantheville is n Täärp in dät Departement Meuse, in ju Regio Lothringen, in Frankriek.
Dät Gebiet fon Bantheville is 14,28 km².
Bantheville häd n Ienwoonertaal fon 140 (1999).
Pleistozän
Dät Pleistozän waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Pliozän un foar dät Holozän. Die Begin fon't Pleistozän waas foar sowät 2.588.000 un dät Eende foar sowät 11.700 Jiere.
Seelound
Seelound is ne Provints fon do Niederlounde. Ju Haudstääd is Middelburg. Ju Sproake is Seeloundsk.
Meente
200px
Oost Gelre
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 110,19 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Fereende Stoaten fon Amerikoa
420px|right|Do Stoaten Do Fereende Stoaten fon Amerikoa (äng. United States of America, kuut USA, de. Vereinigte Staaten), in amtelke kuute Foarm Fereende Stoaten, un nit amtelk oafte Amerikoa naamd (äng. America), sunt ne Buundesrepublik in Noudamerikoa, do (sänt 1959) 50 Buundesstoaten umfoatet. Mäd ju Buundesstoat Hawaii un litje Buutengebiete hääbe ju uk n Deel in Ozeanien. Die Presidänt fon do Fereende Stoaten fon Amerikoa is Joe Biden.
Geskichte
Dät Gebiet wier däälich do Fereende Stoaten sunt, waas fröier bewoond fon Indioaner.
In 1776 hääbe trättien Stoaten sik uunouhongich moaked fon Groot-Britannien. Man dät waas die Begin fon dän Amerikoanske Uunouhongichkaidskriech juun Groot Britannien. In dän näie Stoat sunt do Gruundgesätse uurnuumen wuuden un in dät Jier 1789 roat et ne Regierenge.
In dät 19. Jierhunnert wuude die Unnerskeed twiske do noudelke un do suudelke Stoaten gratter, t.B. uur ju Sklaaweräi. Weegen do groote Unnerskeede fäng 1861 die Burgerkriech oun. Die Burgerkriech häd bit tou 1865 duurt, wierbie do noudelke Stoaten sieget hääbe.
In dät 20. Jierhunnert hääbe do Fereende Stoaten dän eerste un twäide Waareldkriech meemoaked. Ätter dän twäide Waareldkriech sunt do Fereende Stoaten n Grootmacht wuuden. Bit tou 1989 touhoupe mäd Ruslound, man ätter dät sljuchtjen fon ju Berliner Muure un dät be-eendjen fon dät Warschaupakt alleenich. Sänt 1989 sunt do Fereende Stoaten ju eenigste Grootmacht ap ju Waareld.
Stoaten
Do naiste Stoaten sunt mädnunner do Fereende Stoaten:
Alabama - Alaska - Arizona - Arkansas - Delaware - Vermont - Virginia - Florida - Georgia - Hawaii - Idaho - Illinois - Indiana - Iowa - Kalifornien - Kansas - Kentucky - Colorado - Connecticut - Louisiana - Maine - Marylound - Massachusetts - Michigan - Minnesota - Mississippi - Missouri - Montana - Nebraska - Nevada - New Hampshire - New York - New Jersey - New Mexico - North Dakota - North Carolina - Ohio - Oklahoma - Oregon - Pennsylvanien - Rhode Island - South Dakota - South Carolina - Texas - Tennessee - Utah - Washington - West Virginia - Wyoming - Wisconsin Bie ju Uunouhongichkaidsärkläärenge fon 1776 roate et bloot 13 Stoaten.
Flevolound
Flevolound is ne Provints fon do Niederlounde. Haudstääd is Lelystad.
Meenten in ju Provints Flevolound
Bielde:GemeentenFlevolandNrs.png
Oldebroek
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 98,89 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Irlound
Irlound is n Lound in Wääst-Europa un ju Haudstääd is Dublin.
Geografie
Irlound is n höägelich Lound mäd fuul Weeden un foarallen näi anplontede Buske. Hier un deer sjucht me middelhooge Bierge, In dät Wääste rakt dät n koal Foangebiet (do Bogs), wier Ljuude noch Eed greeuwe foar oaine Gebruuk. Ju Wäästkuste is an Steeden gjucht stail un fälsich (Moher). Die hoochste Bierich fon dät Lound is die Carrauntoohil (1.041 m). Ju grootste Äi fon Irlound is die Shannon. Wichtige Stääde in ju Republik sunt Dublin, Limerick, Donegal, Galway, Tralee, Cork.
Irlound wäd begränsed fon:
Geskichte
Irlound is al ädder befoulked wuuden fon do Kelten. Dät unnerschat sik deertruch, dät dät sieläärge neen roomske Besättenge häiwed häd. In dät Middeloaler roat et deer ferscheedene litje Köönichrieke, man leeter koomen do Wikinger, do aan Köönich foar dät ganse Lound anstoalden. Noch leeter koomen doo Angelsaksen, man eerste do Normandier moakeden Irlound gans tou ne Kolonie. Jo fäästigeden sik alleweegense in groote Kastäile un unnerdrukten ju keltiske Befoulkenge.
Leeter wai broacht die ängelske Köönich fuul Protestante uut Schotlound ätter ju noudelke Provinz Ulster, wilst die Räst katoolsk bleeuw.
In do 1840-er Jiere roat dät ne groote Smoachtegaid truch ju Tuffelkekroankhaid. Moonige stuurwen foar Smoacht un fuul looken uk wäch ätter Amerikoa. In ju Tied sakkede ju Befoulkenge fon sun 9 bit 3 Millione.
Truch ju Unnerdrukkenge fon do protestantiske Besättere roat dät oafte Apstande. In dät Jier 1916 koom die groote Paaskenapstand, wierätter dät Lound 1922 sälwenständich wuude, mäd Uutnoame fon Ulster, dät bie Groot-Britannien bleeuw.
Wirtschaft
Dät Bruttoinloundsprodukt pro Kop waas $46.600 in 2007. In 2007 waas 5% fon ju ganse Wirtschaft Loundwirtschaft, 46% Industrie un 49% Tjoonste.
Sproake
Ju oolde keltiske Sproake häd fuul tou lieden häiwed fon ju groote Smoachtegaid. Däälich rakt dät noch man min Gestriche (Gaeltacht, wier ju älke Dai Uumgongssproake is, wan ju uk stäärk fon ju Regierengen foarderd wäd.
Eerst Triumviroat
thumb|right|250px|Oubieldengen fon Caesar, Crassus un Pompeius Dät Eerste Triumviroat waas n informellen Buund twiske do träi Politikere in't Roomske Riek, näämelk Gaius Iulius Caesar, Marcus Licinius Crassus un Gnaeus Pompeius Magnus. Dät waas in ju Tied fon ju leete Roomske Republik.
Geskichte
As Gnaeus Pompeius in't Jier 63 f. Kr. dän 3. Mithridatisken Kriech wunnen hiede, hiede hie as Fäildheer n grooten Noome. Man juust dät waas, wät him foar wäkke Roomske Moachthääbere suspekt moakede. Jo wüülen him Politisk isolierje, laachhoaft moakje un sien Veteroanen nit fersuurgje.
Uum ju politiske Isolatsjoon tou äntgungen, sloot hie in 60 f. Kr. mäd Crassus un Caesar n informellen Buund, die leeter as dät eerste Triumviroat beteekend wuude. Düt skuul ne Ärfoulchrieke Ferbiendenge wäide, uumdät Pompeius militärisk stäärk waas, Crassus uuremäite riek un Caesar politisk bekoand un truchsättengsstäärk.
Do träi slooten sik nu touhoope, uum truchtousätten, dät niks in dän Stoat skaach, wät aan fon do träi nit wüül.
Pliozän
Dät Pliozän is waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Miozän un foar dät Pleistozän. Dät Pliozän begon foar sowät 5.332.000 Jiere un eendede foar sowät 2.588.000 Jiere.
Eerst Triumviroat
Geskichte
Ju Ferbiendenge twiske Caesar un Pompeius waas nit moor ouseekerd, as in 54 f. Kr. ju mäd Pompeius ferhilkede Caesar-Dochter Iulia stoorf. Crassus stoorf in dät Jier 53 f. Kr. in sin Fäildtoach juun't Partherriek. Buppedät ferdruuch sik Pompeius nu wier beeter mäd dän Senoat. So briek die Buund. In 49 f. Kr. waas dät eendgultich foarbie, do begon die Burgerkriech mäd Caesar appe een Siede un Pompeius appe uur.
1664
14. -- 15. -- 16. -- 17. Jierhunnert -- 18. -- 19. -- 20.
Jiere: 1661 - 1662 - 1663 - 1664 - 1665 - 1666 - 1667 -
Ooldenbuurich
Die Bigriep Ooldenbuurich (Plat:Ollnborg, Düütsk: Oldenburg) häd ferskeedene Bitjuudengen:
Mathematik
Ju Mathematik is ju Leere fon do Taale un Foarme. Ju Mathematik oarbaidet - uurs as Physik un Chemie - deduktiv un kon deeruum uk tou do Moanskewietenskuppe reekend wäide.
Mathematik lät sik iendeele in:
Ju Mathematik oarbaidet mäd bestimde Teekene.
Woudebouk fon Möller
Hermann Möller häd 1881 in Strukelje ne Woudelieste apnuumen. Dät Originoal fint sik in ju Stoatsbibliothek in Aarhus, Dänemark.
Inhoold
Hier foulget ne Kopie fon ju Woudelieste. Eepenbeer häd Möller normoale Bleede dubbeld foolded un touhoopesäid, so dät nu two Sieden binne ne Bielde faale. Die Inhoold is alfabetisk ätter ju düütske Uursättenge, so dät hie dän wäil an Hound fon n düütsk Woudebouk ätterfräiged häd. Klik ap ne Bielde un dan noch twäie, uum ju in fulle Grööte tou bekiekjen.
11 aus100px 13 bes100px 15 blu100px 17 dar100px 19 eic100px
21 far 100px 23 fri 100px 25 gen 100px 27 gru100px 29 her100px
31 jam100px 33 kle100px 35 kus100px 37 lie100px 39 min100px
41 nec100px 43 pfl100px 45 rau100px 47 rol100px 49 sca100px
61 sup100px 63 thi100px 65 tuc100px 67 unb100px 69 vag100px
71 verg100px 73 vers100px 75 vor100px 77 wah100px 79 weg100px
81 wet100px 83 wol100px 85 zer100px 87 zur100px
Huunde-Oardige
Ju Roowdierte-Uurfamilie Canoidea uumfoatet do Huunde, Moddere, Boare un äänelke Dierte. Die Kat, die Leeuwe, do Hyänen un äänelke Roowdierte heere deerjuun tou do Feloidea.
Me kon do apdeele in...
Ooldenbuurich (Lound)
thumb|200px|Ooldenbuurich 1866–1937thumb|200px|Exklaven Lübeck un Birkenfeld Dät Groothärtsochdum Ooldenbuurich, ätter 1918 Fräistoat Ooldenbuurich, waas bit 1946 n düütsk Lound un fon 1871 bit 1945 Gliedstoat fon dät Düütske Riek mäd ju Haudstääd Ooldenbuurich.
As Ooldenbuurger Lound beteekent me in äängeren Sin dän noudelke, allere Deel fon dät Groothärtsochdum, besunners dät Gestrich fon ju allere Groafskup Ooldenbuurich. Do 1803 deertou keemene Suuddeel fon dät Lound wuud Ooldenbuurger Munsterlound naamd. Bietou koom dät aastelk fon de Weeser lääsende Loundwürden. In naan Fal iensleeten sunt unner dän Begriep Ooldenbuurger Lound do bit 1937 tou Ooldenbuurich heerende Exklaven, also dät siet 1773 ooldenbuurgske Fürstendum Lübeck (die leetere Kring Eutin in dät Aastholsteen fon däälich) un dät siet 1817 ooldenbuurgske Fürstendum Birkenfeld in dät Nahe-Gestrich.
Mars
right|thumb|Mars
Atmosphäre
150px|left|thumb|Ap düsse Bielde sjucht me uk ju Faawe fon n Heemel, wo hie fon n Mars uut bekieked uutsjucht. Ju Atmosphäre bestoant foarallen uut CO2. Ju is oaber täämelk tän, mäd säks Millibar bedrächt hieren Druk minner as een Prosänt fon dän Luftdruk appe Äide. Ju Faawe fon dän Heemel sjucht ap n Mars rosa uut, dät kumt fon swieuwjende litje Iersendeele. Fier buppe rakt dät Ieswulken uut fäärsen CO2 und Woater. In n Suumer rakt dät uk mongs an hooge Bierichspitsen Wulken. Rien rakt dät deer oaber nit.
Woater
400px
Ap ju Uurfläche fon Mars meent me Spuuren fon Woater tou sjoon.
Ferstäärkere
Die Ferstäärker (dt. Verstärker) is ne Reewe ju wät Litjes (besunners ne litje elektriske Sponnenge) uumesätte kon tou wät Gratteres.
Ju foulgjende Teekenge rakt n eenfach Schema fon n Transistor-Ferstäärker. Ju Iengongssponnenge wäd toufierd twiske Basis un Nul, wült ju Uutgongssponnenge ounuumen wäide an dän Kollektor-Wierstand R3. N Emitter-Wierstand R4 kon touföiged wäide uum dän Stroom truch dän Emitter tou begränsjen un die Iengongsstroom ap ju Basis läiger tou moakjen.
Fräisk-Frankiske Kriege
thumb|250px|[[Fräislound in dät Jier 716]] Do Fräisk-Frankiske Kriege (dt. Friesisch-Fränkische Kriege) sunt ferscheedene Kriege twiske dät frankiske Riek un dät fräiske Köönichriek in dät 7. un 8. Jierhunnert.
Ferstäärkere
Bielde:Simple transistor amplifier.svg
Fräisk-Frankiske Kriege
Do Kriege wieren maastens bie dät Rhien-Delta. Man ätter dän Dood fon dän fräiske Köönich Redbad kuuden do Franke fääre ätter dät Noude tjo. In 734 sunt do Fräisen in ju Slacht an ju Boarn sloain fon do Franke, deerätter kuuden do Franke dät Gebiet twiske Vlie un ju Lauwers annektierje. Bloot dät Stuk Fräislound aastelk fon ju Lauwers kuud uunouhongich blieuwe. Do Fräisen aastelk fon ju Lauwers ferloosen hiere Uunouhongichkaid in 772. Die lääste Kriech waas n Apstand in 793 fon do Fräisen, deerätter hääbe do Fräisen Schieregaid moaked mäd Korl dän Groote.
Ferstäärkere
Die Kondensator links lät wäil ne Wikselsponnenge truch man neen Glieksponnenge. Dät is also n Wikselsponnengsferstäärker, toun Biespiel foar Audio (Musik usw.). R1 un R2 suurgje deerfoar, dät ju Basis ju goude Glieksponnenge kricht. Deeruum dät die Basisstroom Ib fuul litjer is as die Kollektorstroom Ice, is ju Ferstäärkenge sowat gliek an R3/R4.
Paramore
thumb|300px|Paramore logo thumb|300px|Paramore in Brazil [[2011]]
Loundkring Fräislound
Die  (dt. Friesland) is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Jever. Do historiske Landstrieke fon dän Loundkring sunt dät Jeverlound un ju Fräiske Weede. Tou dän Loundkring heert dät aastfräiske Ailound Wangerooge.
Ambrogio Lorenzetti
thumb|200px|right|Ambrogio Lorenzetti, loange ätter sin Dood wäil uut ju Phantasie oubielded fon [[Giorgio Vasari.]] Ambrogio Lorenzetti, mongs uk Ambruogio Laurati (bädden uum 1290 in Siena, stuurwen uum 1348 juust deer) waas aan italieensken Kunst-Moaler uut dät Middeloaler, die as Foarlooper fon ju Renaissance jält. Hie greep näämelk, afwäil hie in een Tied lieuwde, wier ju griechiske Literatuur uut dät Oalerdum in't wäästelke Europa nit goud bikoand waas, ap Motive fon Homer un Hesiod tourääch.
Klavier
Dät Klavier is n Musikinstrument mäd ne Tastatuur un Säiden, do truch Hoomere ansloain wäide.
Geschichte
left|thumb|200px|Monochord right|thumb|200px|Cembalo left|thumb|200px|Klavichord
Al Pythagoras hiede so'wät 500 f. Chr. n Monochord. Dät hiede bloot een Säide, ju plukked wuude as däälich do Säiden fon ne Gitarre. Deermäd unnersäikede hie do Intervalle. Leeter moakede me sukke Instrumente mäd moorere Säiden. So äntstuude, ieuwenske gjucht fuul uur Instrumente, uk dät Klavichord. Deerbie häd me ap ne Taste drukked un dan wuude mäd Hälpe fon ne Heeuwelte fon unnern mäd n plat blikken Ding ansloain. Dät Probleem bie sukke allere Klavichorde waas, dät een Säide, fon ferskeedene Tasten uut ansloain, wült jo ferskeeden loange klingende Deele hiede, moorere Toone moakje kuude, as dät Monochord uk. Un do ferskeedene Toone fon een Säide kuude me nit tou de glieke Tied anslo. Eerste in dät 17. Jierhunnert roate dät Klavichorde, wier tou älke Taste aan Säidenchor heerde. Do hieden düt Probleem dan nit moor. Man dät Klavichord waas fuuls tou liesken foar n grooten Konzertsoal. Dät Cembalo uut dät 15. Jierhunnert, wät däälich uk noch mongs tou heeren is, kuude sien Säiden mäd Fuggenkiele plukje. Bartolomeo Cristofori baude as eersten n Klavier, as et dät so äänelk uk däälich noch rakt, deermäd kuude me luud un liesken spielje. Hie naamde dät "Gravicembalo col piano (liesken) e forte (luud) ", uk däälich is n uur Noome foar dät Klavier "Pianoforte" af kuut "Piano".
Miozän
Dät Miozän waas ne Äidgeschichtelke Serie ätter dät Oligozän un foar dät Pliozän. Dät Miozän begon foar sowät 23.030.000 Jiere un eendede foar sowät 5.332.000 Jiere.
Seychelle
Doo Seychelle sunt n Ailoundstoat noudelk fon Madagaskar in dän Indiske Ozean. Dät heert tou Afrikoa.
Bergen (Limbuurich)
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Bergen is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Nieuw-Bergen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 109,42 km² un deer woonje 13.384 Moanskene (2012).
Käädenfusion
Käädenfusion is dät Touhoopesmilten fon do Käädene fon ferskeedene Atome, wierbie n uur chemisk Element bilded wäd. Wan Atome fon lichte Elemente as Woaterstof touhoopesmilte, wäd hierbie sowät 0,67% fon ju Masse uumesät in Energie, ju der uurswain bruukt wäide kon. Dät Fusierjen fon sweere Atome deerjuun kostet Energie. Die Uurgong twiske ‘licht’ un ‘sweer’ lait hierbie bie dät Element Iersen.
Eer in 1938 die düütske Physiker Hans Bethe dän Idee foarstoalde dät ju Sunne un do Stiernen hiere Energie ärreegje truch Käädenfusion, waas dät n Räätsel wier aal ju Energie häärkoom. Aal in ju Tied bekoande chemiske Reaktione lääwerden deerfoar fuuls tou min Energie. Ju Sunne wondelt pro Sekunde 600 Millionen Tonnen Woaterstof uume in 596 Millione Tonnen Helium. Die Unnerskeed in Masse, fjauer Millione Tonnen, is in Energie uumewondeld, wierbie ju berüümde Formel fon Albert Einstein, E = mc² jält. Käädenfusion is uk ju Energiewälle fon n Woaterstofbombe, ju fuul kräftiger waas as ju in do fjautiger Jieren äntwikkelde Atomkleeuwengsbombe.
Reaktion
Ju Formel: D + T => 4He + n + 17.6 MeV
Hierbie ferträt die Bedraach 17,6 ju fräiwäidende Energie, in Mega-Elektronvolt (kiekje uk bie Massen-Energierelation).
Uum Käädene touhoopesmilte tou läiten is ne groote kinetiske Energie nöödich uum do Käädene bienuur tou brangen, do der hiere Elektroneskille al looswuuden sunt. N Gas dät der bestoant uut positiv leedene Atomkäädene un negative fräie Elektrone hat n Plasma, wät wäil ju fjoode Aggregattoustand naamd wäd. Eerste wan do Käädene tichte genouch bienuur kuume, kricht ju ounluukende stäärke Wikselwierkenge der Ienfloud ap un kon ju ousteetende Kraft twiske positive Käädenleedengen tounichte moaked wäide un fangt ju Fusion oun. Atomkäädene hääbe in n Prinzip genöigend Gauegaid bie sowät 15 Millione Groad Celsius. Foar n akzeptoabelen Fusionärdraach skäl ju Temperatuur oawers noch sowät tjoonmoal haager lääse, sowät 150 Millione Groad Celsius.
Uum do Atome unner äidske Uumstände so heet tou kriegen dät jo n Plasma bildje, wäd oafte n elektrisken Stroom truch dät Gas loope lät of wäide do Atomkäädene bestroald mäd Mikrowällen-Stroalenge.
Magnetiske Iensluutenge
Neen eensich Materioal kon do foar Fusion nöödige Temperatuure wierstounde. In dän Fusionreaktor mout dät Plasma deeruum altied ap sicheren Oustand fon ju Wooge heelden wäide. Uum deerfoar tou suurgjen, wäd dät Plasma fäästheelden in n magnetisk Fäild: Atomkäädene sunt positiv leeden un ju Lorentzkraft ap do Käädene suurget deerfoar, dät dät Plasma in dät magnetiske Fäild n uungefeer kring- of spiroalfoarmigen Boan foulget uum do Fäildlienjen tou. Dät Magnetfäild is sodoane bilded, dät Käädene do der uut dän Kring äntkuume wollen, deeroun truch dän Lorentzkraft tourääch taid wäide.
Wietenskuppelke Unnersäikenge
Dät Siel fon ju internationoale Fusionsunnersäikenge is dät Realisierjen fon n Prototyp Fusion-Energiezentroale, die der do Anfoarderengen äntspräkt, ju ju Sälskup stoalt: sicher, dääged, ruum Fjuurenge foarhounden, minimoale Uumwaareld-Belastenge un ekonomisk loonjend. In dät lääste Jiertjaand sunt wichtige wietenskuppelke un techniske Näierengen moaked wuuden in ju Fusionsunnersäikenge. Dät groote Problem is aaltied weesen, wo me ju Reaktion ‘iensluute’ kon. Bie do maaste experimentelle Installatione wäd deerbie dän buppe erwäände Prinzip fon magnetiske Iensluutenge anwoand. Uum dät foarnuur tou kriegen is technisk ne groote Hääruutfoarderenge.
In 1979 wuude in Groot-Britannien ounfangd mäd dän Bau fon dän Joint European Torus (JET), die der 1983 in Bedrieuw nuumen wuude. Die JET waas die eerste Tokamak in de Waareld, wieroun mäd ju ächte Fusionfjuurenge, Deuterium un Tritium, oarbaided wuude. In disse Zentroale is dät geloangen, 16 Megawatt an Laistengte tou ärreegjen, man deertou bruukten do 25 Megawatt! Wan der also neen netto Energie-Produktion waas, is die JET noch altied Waareldmäster in dät Ärreegjen fon Fusionsenergie.
Siet 2006 oarbaidet ju Fusion-Gemeenskup an n groot internationoal Fusions-Experiment, die ITER. ITER hat International Thermonuclear Experimental Reactor un is n Unnerniemen fon Europa, Ruslound, do USA, China, Indien un Suud-Korea. ITER, die der ätter ju Ferwachtenge uum 2016 in Bedrieuw kumt, mout wiese dät Fusion ap Äide muugelk is. ITER wol 500 Megawatt produzierje, tjoonmoal moor as nöödich uum ju Reaktion tougoang tou brangen. Die Reaktor wäd baud in Caderache in Suud-Frankriek
Wäkke Unnersäikere sunt tougoang mäd Unnersäikenge ätter koolde Fusion, d. h. Käädenfusion bie Ruumtemperatuur. Bit nu sunt do Fersäike noch altied nit reproduzierboar un disse Lienje fon Unnersäikenge wäd min iedenst nuumen. Pons un Fleischmann kwieden, dät jo Käädenreaktion kreegen bie Sonolumineszenzfersäike in deuterierd Azeton, wierbie gans litje Luftbläisen in ne Flüssigkaid kräftich kollabierje. Bee sunt bit ap nu nit bewiesd.
Kooper
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Kooper, (dt. Kupfer), (lat. Cuprum) is n chemisk Element mäd dät Elementsymbol Cu un ju Ordnungszahl 29. Et is n Uurgongsmetal, in dät Periodesystem stoant et in ju 4. Periode un ju 1. Ieuwenskegruppe (ätter näie Tällenge Gruppe 11) of Koopergruppe. Die latienske Noome cuprum is oulat fon aes cyprium „Arst fon dät Oailound Zypern“, ap dät in n Oalerdum Kooper wonnen wuud.
Kooper is as relativ wook Metal goud foarmboar un toai. As uutgeteekende Waarmte- un Stroomlaiter fint dät fuulsiedige Ferweendenge. Deerbuppe tält et uk tou ju Gruppe fon do Muntmetalle.
As swäk reaktiv Sweermetal heert Kooper tou do Eedelmetalle. thumb|280px|left|Kooper
Sweerkraft
Sweerkraft of Gravitatonskraft is n Anluukengskraft ju two Massen apnunner uutäiwe. Sweerkraft is ju Uurseeke fon ju ätter unnern gjuchte Kraft, ju aal Köärpere ap ju Äide unnerfiende. Sweerkraft kon oawers uk uur groote Oustande uutäiwed wäide, as toun Biespil twiske ju Äide un ju Moune un soogoar twiske Stiernsysteme. Jusälge Sweerkraft ju deerfoar feroantwoudelk is dät n Appel ap de Gruunde faalt, ju suurget uk deerfoar, dät ju Moune af n Satellit in hiere Boanen blieuwe uum de Äide tou un ju Äide in hiere Boane uum de Sunne tou.
Sweerkraft ap ju Äide
Ju Sweerkraft F twiske twäin Köärpere kon beskrieuwen wäide fon Newton sien Sweerkraftgesäts,
wier G = Gravitationskonstante, m1 un m2 do Massen un r die Oustand twiske do Köärpere.
Fääre suurget ju Traalenge fon ju Äide uum hiere Oakse deerfoar, dät aal Objekte ap de Äide uk n Zentrifugalkraft unnerfiende, ju der ap him ienwierket. Je fääre n Objekt fon ju Oakse oawe is, je gratter is deer ju Zentrifugalkraft. Ap dän Äquator is disse Kraft ap stäärkste un bie do Poole is ju nul. Ju resultierjende Kraft apgruund fon ju Sweerkraft is also gratter, je naier me an do Poole (d. h. je gratter die Brattegroad) is.
Uurigens is ju Foarm fon ju Äide bie do Poole licht ouflakked. Dät betjut, dät do Poole tichter an ju Midde fon de Äide sunt un deermäd ju Sweerkraft an sik deer uk al wät gratter is.
Geskichte fon dät Studium fon Sweerkraft
Deer is min bekoand uur ju Unnersäikenge fon ju Sweerkraft in dät Oalerdum; do griechiske Philosophe hääbe deer oawers bietiede uur boald. Aristoteles toun Biespil häd meend, dät alles faalt, deeruum dät in de Midde fon de Äide ju "natüürelke Steede" fon ju Materie is in ju sonaamde Leere fon de Natuur. Unner ju wietenskuppelke Revolution waas Galileo Galilei die eerste, ju Sweerkraft tou unnersäiken truch Beooboachtenge fon do Boane fon Heemelsköärpere un Experimente ap de Äide.
Limbuurchsk
thumb|Wier Limbuurchsk boald wäd.
Dät Limbuurchske (Limburgs/Lèmbörchs, Plat, de. Limburgisch) is ne Gruppe fon Wäästgermaniske Dialekte, ju fon sowät 1.400.000 Moanskene boald wäd in Belgien, Düütsklound un Do Niederlounde. Uk baale Moanskene in do Fereende Stoaten fon Amerikoa do Sproaken. Limbuurchske Dialekte sunt tou n Biespil Montfortisk, Zentroal-Limbuurchsk, Kleverloundsk, Höäwelloundsk, Ripuariske Uurgongssproaken, Belgisk Limbuurchsk un Maastrichtisk. Dät rakt two wichtige Skrieuwwiesen: Veldeke (etymologisk: Limburgs/functie/computerke) un Nasjenaal (gjucht ap ju Uutsproake: Lèmbörchsj/fönksje/kepjöjteke).
Sproaken
Dät Limbuurchske dät in Do Niederlounde spreeken wäd, is ientoudeelen in uungefeer füftien Gruppen. Fon Noud ätter Suud: Kleverloundsk - Zentroal-Limbuurchsk - Belgisk Limbuurchsk - Etsbergisk - Montfortisk - Sint-Joostisk - Putbroeksk - Deelgoardisk - Koningsbosch - Heerenstraat - Ripuariske Uurgongssproake - Höäwelloundsk - Eijsdensk - Epensk - Ripuarisk. Eenige Ljuude fiende dät Maastrichtiske uk n apart Dialekt, oaber do maaste fiende dät et tou dät Zentroal-Limbuurchske, Belgisk Limbuurchske af dät Höäwelloundske heert. Die Dialekt fon Venlo wäd betrachted as ne Uurgongssproake twiske dät Zentroal-Limbuurchske un dät Kleverloundske.
Dialektkoarte
665px
Lier
Die Bigriep Lier häd ferskeedene Bitjuudengen:
Oude IJsselstreek
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 137,87 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Lomé
thumb|Panoramisk. Lomé is ju Haudstääd fon Togo. 700 000 Moanskene lieuwje deer.
Ferspreedenge fon Radiowoogen
Ju Ferspreedenge fon Radiowoogen (ängelsk: wave propagation) beskrift dät Raisepaad fon Elektromagnetiske Wällen.
Ju Boudemwooge
Ju Ferspreedenge fon Radiowoogen gungt bie groote Woogelaangten (t.B. 2000 m, LW) foarallen truch ju Boudemwooge, ju der mee beeget mäd ju Äid-Uurfläche. Deerbie äntstoant n sicheren Uurdraach mäd immer jusälge Stäärkte.
Bie kuutere Woogen as MW (t.B. 200 m) is ju Boudemwooge al fuul swäkker un is die Uurdraach nit immer gliek. Deeruum toachten do Geleerden fröier, dät do noch kuutere Woogen wäidloos wieren. Un daach kuuden do Funkamateure deermäd Kontakt uur groote Oustande moakje, sogoar uur de ganse Waareld. Un dät lääste skuul gans uunmuugelk weese, dan do Radiowoogen bewäägje liekuut, juust as Lucht.
Ju Ionosphäre
Man wät do Geleerden domoals noch nit wisten, waas dät sik uum uus Waareld tou ionisierde Loagen befiende, do Heaviside-Loagen, mädnunner ju Ionosphäre naamd. Do Loagen reflektierje (speegelje) do Radiowoogen tourääch ätter ju Äid-Uurfläche, man deeruum dät do Loagen so hooch sitte, beloanget sun reflektierde Ruumtewooge ju Äide eerste ap grooten Oustand fon dän Seender. So rakt dät n Gestrich wier ju Boudenwooge al tou nul ouswäkked is un ju Ruumtewooge noch nit lounded; dät hat ju Doode Zone. Dät Oardige is nu, dät ju Ruumtewooge uk wier fon ju Äiduurfläche uumhooch reflektierd wäd un dan fuul fääre wier juun de Ionosphäre kumt un dan unner gunstige Uumstände (Konditione) nochmoal wier fääre ätter de Äide touräächsoand wäd. Ap ju Wiese kon me bie goude Konditione uum de ganse Waareld tou kuume.
Sunnenienfloud
Nu is dät je so dät ju Ionisierenge fon do Heaviside-Loagen gjucht stäärk be-ienflouded wäd fon Sunnenskien. Deeruum annert sik ju Reflektierenge in dän Loop fon dän Dai un uk in dän Loop fon do Jierestiede. Je moor do Loagen beskienen wäide, je haager do Frekwenzen sunt, do der reflektierd wäide un also bruukt wäide konnen. Dät is uutdrukt in Bielde 2, wier me an ju buppeste Kurve sjo kon, wo ju hoochst bruukboare Frequenz (MUF) uur n Ätmäil ferlapt.
Uursiede jält: je moor Sunnenstroalenge binne kumt, je moor wäide do Radiowoogen absorbiert in do unnerste Heaviside-Loagen. Deertruch annert sik uk ju läichst bruukboare Frequenz (LUF) uur dän Dai, wät anroat is mäd ju unnerste Kurve. Dät hat also, dät ätter disse Bielde snoagens uum 0 Uure Ferkier muugelk is twiske 3 un 7 MHz (80 un 40 m Beende) un deeges uum 14 Uure twiske 6 un 14 MHz (40 un fielicht 20 m Beende).
Noch fuul moor nimt ju Absorption tou bie Röntgen-Stroalenge (X-ray Event), as toun Biespil apträt bie Sunnenfläkken. Deer kon ju LUF kute Tied haager wäide as ju MUF, wiertruch dan ieuwen neen Ferkier moor muugelk is.
Fading
Fading (Swund) is ju Ärskienenge dät Radio-Signoale wächsakje un dan oafte gans ferswiende. Dät kon truch Röntgen-Stroalenge, as buppe beskrieuwen. Man dät is uk muugelk wan n bestimd Signoal die Ämfanger loangs twäin ferskeedene Weege beloanget, wiertruch ju Phase nit gliek is (Interferenz). Deertruch kon ju Stäärkte loangsoam man uk gans gau ap un deel gunge. Dät kon toun Biespil ap KW foar Signale uut Australien, man uk kon Interferenz aptreede twiske Ruumtewooge un Boudemwooge, as me ap MW oafte an ju kuute Kaante woarnieme kon, besunners in n Suumer.
Indien
Londskuppe
left|thumb|Die Bierich Kanchenjunga. Indien is n groot Hoolichailound. Londskuppelk kon dät in träi Paate apdeeld wäide:
In dät Wääste lait ju Tharwöiste un dät Suude n groot Hoochlound, die Dekkan. Dät Hoochlound lait twiske dän Golf fon Bengalen un ju Arabiske See. An bee Kaanten wäd dät Hoochlound begränsed fon Bierichriegen, do Aast- un Wääst-Ghats.
Dät Klimoa is subtropisk bit tropisk.
Geskichte
Indien is die grootste Deel fon ne natüürelke Eenhaid, uumsleeten fon dän Indiske Ozeoan un dän Himalaya. Deertruch is dät muugelk tou strieuwjen ätter n Riek, dät dät ganse Gebiet uumfoatet. Dät is oawers n gewaltich Gebiet un truch do Oustande waas sun Riek bolde nit instandetouhoolden. In ju Geskichte fon Indien sunt deeruum uk ferskeedene Rieke apkeemen, do der n groot Deel fon dät gebiet in Hounde hieden, man do der leeter wier uutnonner fällen.
Dät eerste Riek dät dät daach glukkede, dät ganse Gebiet twiske dät Gebierge un ju See ientouniemen, koom fon buuten: Groot-Britannien waas mäd dän Foutgong in ju Technik as Eerste instande, do groote Oustande tou bemästerjen un noom in dän Loop fon dät 19. Jierhunnert dät ganse Gebiet ien, wieroun nu Indien lait.
Mäd ju Äntstoundenge fon disse stoatkundige Eenhaid koom uk al fluks ne Bewäägenge ap, ju der strieuwde ätter n uunouhongigen Stoat. Dät Indien fon däälich wuud ap n 15. August 1947 uunouhongich fon Groot-Britannien.
Demographie
thumb|230px|Befoulkengstichte