cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cryptogeldeenheid
'N Kripto-geldeenheid, kripto-geldeenheid of kripto is 'n digitale bate wat ontwerp is om te werk as 'n ruilmiddel waarin individuele muntbesitrekords in 'n grootboek gestoor word in 'n vorm van 'n gerekenariseerde databasis met sterk kriptografie om transaksierekords te beveilig, om die skepping van addisionele te beheer. munte, en om die oordrag van muntbesit te verifieer. [1] Dit bestaan ​​gewoonlik nie in fisiese vorm nie (soos papiergeld) en word gewoonlik nie deur 'n sentrale owerheid uitgereik nie. Kryptogeldeenhede gebruik gewoonlik gedesentraliseerde beheer in teenstelling met sentrale digitale geldeenhede en sentrale bankstelsels. Wanneer 'n kripto-geldeenheid voor die uitreiking geslaan of geskep word of deur 'n enkele uitreiker uitgereik word, word dit oor die algemeen as gesentraliseerd beskou. Wanneer dit met gedesentraliseerde beheer geïmplementeer word, werk elke kripto-geldeenheid deur middel van verspreide grootboektegnologie, gewoonlik 'n blockchain, wat dien as 'n openbare databasis vir finansiële transaksies.
Hexameter
Biespil
adspirate meis primaqu e ab origine mundi
Cryptogeldeenheid
Bitcoin, wat die eerste keer in 2009 as open source sagteware vrygestel is, is die eerste gedesentraliseerde kripto-geldeenheid. Sedert die vrystelling van bitcoin is ander kripto-geldeenhede geskep. verweis=https://stq.wikipedia.org/wiki/Bielde:Bitcoin.svg|mini|Bitcoin Bitcoin was die winsgewendste belegging van die afgelope dekade, met 'n toename van 9.000.000%
Hexameter
Biespil
ad mea perpetuum deducite tempora carmen!
Een gjucht fräie Uursättenge ap Seeltersk (dät dät ap dän Hexameter paaset) kon so klinge. Hier sunt do Hieuwengen as betoonde Sälwen tou ferstounden:
Wier tringet nu ins min Gäist, fon wonnelde Lieuwe tou tällen
Jie, Godde, reeket mie Stöän, dan Jie häbe him uk ferwonneld,
Stoundet mie uk hälpend bie, wäil fon dän Begin fon ju Waareld,
Bit ätter mien Tied uumtou, truchloopend aan Soang nu tou skrieuwen.
Go West (Koppel)
thumbnail|right|250px|Go West, 1985 „Go West“ is n britisk Poprockduo uut London (Änglound), bestoundend uut Peter Cox un Richard Drummie.
Chemiske Formel
Ju chemiske Formel fon n Stof beskrift kuut, uut wäkke Elemente un in wäkke Taale Atome een Molekül fon dän Stof apbaud is. Disse systematiske Formeln sunt äntwikkeld wuuden fon Jöns Jacob Berzelius.
Mäd Hälpe fon do Phase-Antjuudengen (s)=solid=Fääststof, (l)=liquid=Flüssighaid, (g)=Gas en (aq)=aqua=Woater bääte ju Formel kon ju Phase fon n Stof wiesd wäide. Biespil: Woater: H2O (l) Dät hat: n Moleküül Woater bestoant uut 1 Atom Woaterstof (H) un 2 Atome Suurstof (O), un dät is n Flüssichhaid. Uur Biespil: Distikstoftetraoxid: N2O4 (g)
Bie Süüren, Basen un Soalte is dät algemeen, eerste dät positive Ion un deerätter dät negatieve Ion tou skrieuwen. Biespiele: wieroun do positive Ione H+ un Na+ aptreede ieuwenske do negative Ione OH– un Cl–.
In ju organiske Chemie sät me dän Koolestof (C) foaroun, foulged fon dät Woaterstof (H). Do uurige Elemente kuume dan in Foulge fon hiere Atomnummer. Toun Biespil Ethylchlorid: C2H5Cl, wierbie do two Koolstofatome ju Haudstruktuur bildje un do Woaterstofatome touhoope mäd dät Chlor hieran koppeld sunt.
Historismus
thumb|200px|Typisk historistiske Baukunst: Een Huus in Wuppertal As Historimus beteekend me een Gjuchte fon ju Kunst, deeroane me ferskeedene historiske Stile ättermoaket un mongs fermisked.
Mongs wuden do Stilgjuchten uk uunfermisked ättermoaked, t.B. ju Näigotik as ättermoakede Gotik. Man dät is dan uk maasttieds gjucht unnerskeedelk fon dän oolde Stil, uumdät die Histoorismus maasttieds uurleeden waas mäd Sierroat.
Ju Blöitetied fon dän Historismus waas ju Weende fon dät 19. un dät 20. Jierhunnert, ju Baukunst uut düsse Tied is oafter apfaalend historistisk. Die Juugendstil, die sowät tou ju sälge Tied pleeged wude, is in fuul Faale as een Juunbewäägenge juun dän Historismus tou ferstounden.
Pointillismus
Pointillismus een Gjuchte fon dän Post-Impressionismus, in dän heele Bielden uut Punkte un Striepen touhoopesät sunt.
Regen (Loundkring)
Regen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Skierstins
thumb|300px|Ju Skierstins in 2010 Ju Skierstins wuud uum dät Jier 1300 in Feanwâlden (nl: Veenwouden) in ju Meente Dantumadiel in ju Provinz Fryslân baud. Dät ooldste Dokument uur ju Skierstins is uut dät Jier 1439. Deer wuud uur dät Schira Monnika huse skrieuwen. Ju Skierstins is ju lääsde uurblieuwne Stins in Fryslân, ju nit oubreeken af tou ne uur Steede ferbaud wuude.
Stinzen sunt in Fryslân oolde steerke Steenhuuse, do uum do Tied fuul in Fryslân baud wuuden sunt.
Dät Bauwurk wuud bekoant as Skierstins. Ju Stins is noomd ätter do Munneke fon dät Klaaster Klaarkamp bie Rinsumageast, do tou do Sistersjenzers af Skiere mûntsen (Benediktinen) heerden.
Geskichte
Ätter 1900 wuud ju Stins ap Initiative fon ju Fräiske Meenskup  (Frysk Genoatskip)  restaurierd un 1960 keem deer n Postkantor in ju Stins. Ätter dät ju Meente Dantumadiel die naie Oainer wuud, wuud ju Stins wier restaurierd und dät wuud n Museum mäd n Räids- un Kapläärsoal un deer ätter n kultuuräl Säntrum. In 2000 wuud deer buppe in dän Touden uk ju Theun de Vrieskeamer iengjucht foar ne Uutstalling uur dän Skrieuwer Theun de Vries, die in Feanwâlden bädden is. Ju Kollektie heerd tou ju Theun de Vriesgenoatskip.
Däälich
Däälich is ju Stins in dän Besit fon ju Meente un deer is n kultureel Säntrum iengjucht. Älke Mound sunt der ferskeedene Ferounstaltengen, uk foar Bäidene. In ju Skierstins kon hilked wäide. Buppe in dän Touden is ju Theun de Vrieskeamer iengjucht. Ju Stins un die Stinzen- un Kruidentuin deerbie konne besichtiged wäide.
Stinzeflora
Uum ju Skierstins rakt dät fuul Stinzeplonten. Dän Noome häd die Botanikus Dr. Jacob Botke in 1932 dät eerste Moal bruukt, uumdät do Ienwoonere fon Feanwâlden dät bie de Skierstins woaksende Haarlimmer Klokkespul Stinzebloumen naamden.
Räto-Romanisk
thumb|300px|Ju Ferbreedenge fon dät Rätoromaniske in Graubünden mäd Surselvisk in dät Wääste, Sutselvisk in ju Midde, Puter un Vallader in dät Aaste. Beoachtje dät Graubünden fon dät Wääste ätter dät Aaste sun 150 KM mät un dät do Doale deertou noch tränd sunt fon [[Passe.]] Dät Rätoromaniske (Rumantsch) is ne Gruppe touhoopehongjende Dialekte in do Alpen, un in äängeren Sin ju noudelke Gruppe deerfon, ju der in dät swaitseriske Kanton Graubünden (Grischun) boald wäd. Do Italieniske Variante wäide touhoopefoated unner dän Noome Friaulisk. Dät rakt ätter ju Foulkställenge fon 2000 noch sowät 35.000 Ljuude, do der n rätoromanisk Dialekt baale; dät Friauliske häd tjoonmoal sofuul Baalere.
Skriftsproake
Dät Rätoromaniske is een fon do fjauer eepentelke Sproaken fon de Swaits. Toun Gebruuk in amtelke Situatione is 1982 ne offizielle Skrieuwwiese annuumen wuuden (Rumantsch Grischun), ju der anwoand wäd tou sukke ferskeedene Seeken as Jäildskiene, Gesätsreekenge un Unnergjucht. Ju Skrieuwwiese is n Kompromis, dan do Dialekte loope wied uutnonner un deeruum wäd ju nit algemeen akzeptierd. Wäkke Geleerde wollen dät Rätoromaniske in two Sproaken apbreeke; do suudelke Dialekte fange jo unner dän Noome Ladinisk, do noudelke blieuwe Rätoromanisk. Baalere fon two ferskeedene Dialekte spreeke sik oafte ap Düütsk oun. Fuul fon dät uursproangelke Sproakgebiet is intwiske fon dät Swaitserdüütske fersleeken wuuden.
Dialekte
Dät Rätoromaniske uumfoatet foulgjende fieuw Dialekte:
Stins
thumb|250px|Ju Skierstins in 2010 Ne Stins is in Fryslân un dät Groningerlound n oold steerk Steenhuus af ne Buurich, do maasttieds fon oadlige Familien baud wuuden. Dät Woud Stins is ne Oukuuting fon Stienen Hús. In dät Groningerlound wuuden do Boargen af Stainhoes noomd.
Do Huuse mäd besünners steerke Muuren wuuden ätter dät Jier 1300 baud un hieden maast n Touden tou ju Ferdeedenge. Ju Muure wieren wäil n Meeter tjuk. Ju wuuden maast Jierhunnerte loang fon do oadlige Familien bewoond. Deer häd dät so'n 175 Stinzen in Fryslân rakt, wierfon uur 60 Stinzen ap ju Fräiske Wikipedy beskrieuwen sunt. Do Stinzen sunt maast in dät 19. Jierhunnert oubreeken. Do hieden foar ju Ferdeedenge naan Sinn moor. Wäkke fon do Stinzen sunt uk tou Buuresteeden uumebaud wuuden af do sunt ferbaud un deer sunt Museen iengjucht. Fon wääke fon do oolde Stinzen in Fryslân sunt noch Moaleräien äärhoolden blieuwen.
Ju eensige Stins, ju däälich noch in Fryslân äärholden is, is ju Skierstins in Feanwâlden. Dät is däälich n kultuureel Säntrum. Ju Stins un die Stinzen- un Kruidentuin deerbie konne besichtiged wäide.
In dät Groningerlound stounde der noch ne Stins in Niebert un ju Menkemabuurich in Uithuizen, in Aastfräislound stound noch dät Steenhuus Bunderhee (Buurich Bunderhee) in dät Reiderlound. Un dan stound noch tichte bie Seelterlound ju Buurich Stickhusen, ju oawers wäil nit as typiske Stins aansjoon wäd.
Regensburg (Loundkring)
Regensburg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Stins
Stinzeflora
Uum do Stinzen uumetou rakt dät fuul Stinzeplonten. Dän Noome häd die Botanikus Dr. Jacob Botke in 1932 dät eerste Moal bruukt, uumdät do Ienwoonere fon Feanwâlden dät bie de Skierstins woaksende Haarlimmer Klokkespul Stinzebloumen naamden.
Rems-Murr-Kreis
Rems-Murr-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Konkordanz
miniatur|200px|Uut n drukten [[Vediske Sproake|vedisken Verboalkonkordanz]] N Konkordanz is ne alpahabetiske Lieste fon do Woude in n Bouk of n uur Stuk skriftelke Oarbaid, touhoope mäd ju deertou heerende Uumtext. Weegen ju Tied un ju Moite un ju Kossenge nöödich tou dät Moakjen fon n Konkordanz in ju Foar-Komputer-Tied, is dät domoals bloot moaked wuuden foar Wierke fon besunnere Betjuudenge, do Vedas, ju Biebel, die Koran un do Wierke fon Shakespeare.
Sogoar mäd dän Gebruuk fon Komputere un n Konkordanzprogram kostet dät Moakjen fon n Konkordanz (juust so goud ap Papier as in dän Komputer) n Masse Hondwierk, deeruum dät do oafte touheerend Materioal uumfoatje, as Kommentoare ap of Definitione fon do indeksierde Woude. Wan oawers ju Text fon n Wierk in n Komputer is, kon ne Säike-Funktion dän Gruundapdraach fon n Konkordanz uutfiere un dan is ju in wäkke Apsichte sogoar fuulsiediger as aan ap Papier.
Seelter Konkordanze
Wan eenmoal in n Komputer ounbroacht (digitalisierd), konnen uk fon seelter Texte licht Konkordanze moaked wäide. Deerbie konnen do Woude alphabetisk wiesd wäide (middelste Spalte in dät Biespil), touhoope mäd do touheerende Satse. Gjuchts fiende sik do Noomen fon do Wällendoatäie (hier Ls249 un Ls351), as moaked mäd WConcord.
Ap ju Wiese kon me uk fuul moor Doatäie touhoope bekiekje. Wan me deertou aal digitalisierde seelter Doatäie touhoopebrangt, kon me älk Woud in fuul Funktione studierje. Dät is nutselk foar dät Skrieuwen fon Woudebouke, man änthaalt in sik oafte fuul moor Information as in n Woudebouk apnuumen wäide kon, wan uk uk fuul minner strukturierd.
Alwen Stääde
thumb|right|200px| Route fon dän Alvestêdetocht thumb|left|200px|Do Stääde fon ju Provinz Fryslân Siet oolde Tieden sunt der do fräiske Alwen Stääde (fräisk: Alve stêden) in ju Provinz Fryslân. Do maaste fon düsse Stääde lääse in dän wäästelken Deel fon Fryslân.
Do näiere Täärpe Drachten un It Hearrenfean (mäd deerbie De Jouwer) hääbe der neen oolde Stäädgjuchte.
In sjoogen fon do alwen Stääde wäd ieuwenske dät Fräiske n oain Dialekt baald, dät Stäädfräisk. Do sjoogen stäädfräiske Dialekte sunt: Ljouwertersk, Snitsersk, Frjentsjertersk, Harnzersk, Boalsertersk, Dokkumersk un Starumersk. In Hylpen wäd noch n oolden fräisken Dialekt, dät ooldfräiske Elemente änthoold baald, dät Hylpersk.
Bie do alwen Stääde gungt die bekoande Alvestêdetocht (Alwen Stääde Toach) loangs.
Alvestêdetochten
thumb|left|150px|Toach-Monumänt in Ljouwert thumb|right|250px|Hylpen 1997 Wan dät Ies tjuk genouch is, wäd der in n Winter die bekoande Alvestêdetocht ap Sköäwele ouheelden. Deer ieuwenske rakt dät noch Alvestêdetochten ap Rääde un Fout-Woandereenge. Dät rakt uk ne Alvestêden Rääd-Fjauerdeegse.
Sunt 1909 sunt der blood 15 offizielle Alvestêdetochten ap Sköäwele ouheelden. Siet 1985 konne deer uk Wieuwljuude meemoakje. Dän lääsde Toach was in 1997. Bie dän eerste Toach in 1909 wieren der 27 Deelniemere, däälich sunt dät uum 16.000.
In dän koolden Februoar 2012 hääbe Fräiwilliger uut Täärpe un Stääde un sogoar dät Militär deegeloang Snee skäuwen uum dän 200 km loangen Sköäwelwai tou ruumjen foar dän groote “Alwen Stääde Toach 2012”. Sogoar Sköäweler uut Amerikoa wieren deerfoar tourääch keemen. Man dan fjoos dät do lääste Deege foar dän Toach daach nit genouch un dät wuud aal wier outäld.
Wai fon die Alvestêdetocht
thumb|right|350px|Noachtbielde fon dän Wai ju dän Ruumfoarder André Kuipers moaked häd uut de Ruumstation ISS Ap ju Noachtbielde gjuchts kon me do maaste Stääde düütelk sjo. Buppe midde ljucht düütelk ju Haustääd Ljouwert (Leeuwarden) ap, wier die Toach ounfangt. Suudwäästelk deerfon sjucht me ju twäide Stääd Snits (Sneek), wier die Toach dan wai gungt. Fääre ätter t Suude sunt Drylts (IJlst) un Sleat (Sloten, 750 Ienwoonere) man gans swäk. Dan gungt dät gans ätter ju suudwäästelke Timpe, wier Starum (Stavoren) lait un dan noudelk deerfon Hylpen (Hindelopen, mäd ne apaate Sproake) un Woarkum (Workum). Dät wieren bit 1800 Stääde mäd Waareldhonnel, do der leeter iensliepen sunt. Dan gungt dät ätter Boalsert (Bolsward), wät me wäästelk fon Snits sjucht, un dan noudwäästelk ätter Harns (Harlingen, uk däälich noch n wichtigen Hoawen).
Wan die Toach bit sowied maast truch Gäärslound ron, dan kumt nu n Geegend mäd maast Äkkerlound. Eerste gungt dät wier ätter dät Aaste ätter Frjentsjer (Franeker) un dan eerste noudelk un dan fääre ätter Dokkum gans in dät Noudaaste. Dät lääste Stuk, fon Dokkum ätter Ljouwert, is dät stuurste foar do 16.000 Sköäweler, do dan wuurich wäide. Deerbie passierje jo twäie ju Buurskup Bartlehiem, ju nu ne waareldberüümde Alwenstäädebrääch häd.
Do groote Luchtsteeden in dät Aaste un dät Suudaaste sunt do näiere Täärpe Drachten un It Hearrenfean (Heerenveen mäd deerbie De Jouwer), do der neen oolde Stäädgjuchte hääbe un also nit in dän Toach apnuumen sunt.
Bielde un Fideos
thumb|left|450px|Do 27 Deelniemere fon dän eerste Toach 1909
Azteken
mini|Do Symbole fon do tjo Liede fon dän aztekisken Tjobuund: [[Tetzcohco, Tenōchtitlan un Tlacopan (fon links) ap Siede 34 fon dän Kodex Osuna]]
Do Azteken (fon Nahuatl aztecatl, seeltersk sowät as: „wäl, die uut Aztlān kumt“) wieren een middelamerikoanske Kultuur, ju twiske dät 14. un dät äddere 16. Jierhunnerd bestuude. In't Meene beteekent me mäd dän Begriep „Azteken“ ju ethnisk heterogene, in ju Moorhaid Nahuatl baalende Befoulkenge fon dät Doal fon Mexiko; in dän äängeren Sin sunt deermäd bloot do Bewoonere fon do tjo Stääde Tenōchtitlan (spoansk:Tenochtitlán), Tetzcohco (sp: Texcoco) un Tlacopan (sp:Tlacopán) meend, do touhoope dän sonaamden „Aztekisken Tjobuund“ bilgeden.
Fon dät leete 14. Jierhunnert oun spratten do Azteken in dän Loop fon do Jiere hieren politisken un militärisken Ienfloud ap do uumelääsende Stääde un Foulke uut, do nit direkt foar dät Riek anektierd, man tou Toalenge fon Tribute twoangen wuuden. Ap dän Hööchtepunkt fon hiere Moacht kontrollierden do Azteken wiede Deele fon Säntroal-Mexiko mäd dät Doal fon Mexiko as Middelpunkt. Twiske 1519 un 1521 wuuden do Azteken läiweloa fon do Spoaniere unner Hernán Cortés, do uk ienheemske ferbuundede hieden, deelsmieten.
Do Azteken beteekenden sik sälwen maasttieds as „Mexi'ca'“ [meːˈʃiʔkaʔ] (seeltersk: Mexikoaner), ätter dän Noome fon ju Steede un ju Region Mexico, wierfon uk die Stoat Mexiko däälich sin Noome häd. Jo naamden sik uk wäil ätter hiere Siedelengssteeden Tlatelolco un Tenōchtitlan, Tlatelolca [tɬateˈloːlkaʔ] un Tenochca [teˈnoːtʃkaʔ]. In oolde Wällen wäd die Begriep „Azteken“ bloot so bruukt, dät hie sik ap ju mythisken Uursproangssteede Aztlān belukt. Die eerste, die him in näiere Tied bruukte, waas Francisco Javier Clavijero, aan Jesuit, in't 18. Jierhunnert, bekoand wuude die Uutdruk eerste truch Alexander von Humboldt.
Geskichte fon do Azteken
Ju äddere Geskichte fon do Azteken is fonsäärm bloot in Foarm fon Mythen uurlääwerd, wie wieten nit seküür, wo fuul deerfon wuddelk so waas.
Uursproangs- un Gruundengsmythos
right|thumb|250px|Een aztekisk [[Relief mäd ju Szene fon dän Oadler ap dän Kaktus]] Do aztekiske Mythen beskrieuwe fjauer groote Tiedoalere, do ju bestoundende Waareld foaroungeen sunt un mäd Katastrophen eended hääbe. Dät füüfte Tiedoaler begon truch dät Offer fon aan Häld, die sik in ju Sunne ferwonnelde.
Noch däälich wiest dät Woapen un ju Flaage fon Mexiko een Szene uut dän Gruundengsmythos fon ju aztekiske Haudstääd Tenōchtitlan: Aan Oadler, die ap aan Fiegenkaktus sit un een Slange frät.
Ätter ju Legende wonnerden do Azteken in't 14. Jierhunnert fon een Steede in't Noude mäd dän Noome Aztlān ätter dän Tetzcohco-See (ätter ju Spoanske Skrieuwwiese: Texcoco-See) in Middelmexiko, ounfierd fon hiere Sunnen- un Kriechsgodhaid Huītzilōpōchtli. As jo bie een Ailound in dän See ounkoomen, kuuden jo aan Oadler bekiekje, die ap aan Fiegenkaktus siet un een Slange friet. Ätter dät Prophetenwoud skuul düt Geböärnis dät Foulk wiese, dät jo sik oun düsse Steede deelläite skuulen. Do Azteken bauden hiere Stääd Tenōchtitlan ap düsse Steede, wier däälich noch ju mexikoanske Haudstääd Mexiko-Stääd lait.
Apstiech un Blöite
Histoorisk blouked lät sik ju eerste Deelläitenge fon Azteken in't Rebät fon Tenōchtitlan in ju Tied twiske 1320 un 1350 taksierje; näiere archäologiske Uutgreeuwengen (Stound: Dezember 2007) moakje uk ju Tied twiske 1100 un 1200 muugelk.
Do eerste Häärskere Ācamāpichtli, Huītzilihhuitl un Chīmalpopōca wieren Vasallen fon dän Tepaneken-Häärsker Tezohzōmoc in ju Tied twiske 1372 bit 1427 un hääbe in düsse Tied truch Ferhilkjen diplomoatiske Ferbiendengen in do Noaberstääde knät. Moor un moor roakeden do Azteken deertruch een politiske Gliek-Begjuchtenge mäd do uur Stääde.
As Tezohzōmoc stoorf, möärende sin Suun Maxtlah Chīmalpopōca. Dän sin Unkel Itzcōātl ferbuundede sik nu mäd dän foarigen Acolhua-Häärsker fon Tetzcohco, Nezahualcoyōtl, un beleegerde Maxtlah sien Haudstääd Āzcapōtzalco. Maxtlah roate ätter hunnert Deege tou un geen in't Exil. Tenōchtitlan (Mexica), Tetzcohco (Acolhua) un Tlacopan (Tepaneken) fäästigeden ätters formell hiere Kriechs-Allianz, dän Aztekisken Tjobuund, die dät Doal fon Mexiko dominierde un ju Moacht läiweloa uk buute fon dät Doal uutdiende. Uurloang wuude Tenōchtitlan ju behäärskjende Krääft binne ju Allianz.
20. Februoar
Die '''20. Februoar''' is die eenunfüüftichste Dai fon dän Gregorioansken Kalänner, somäd blieuwe deer noch tjohunnertfjautien of in Skaltjiere tjohunnertfüüftien Deege bit tou dät Eende fon't Jier.
Azteken
Apstiech un Blöite
Itzcōātl broachte uk binnenpolitisk fiergungende Näierengen in Gong. Wilst aan näien Aquädukt ätter Tenōchtitlan baud wuude, uum ju Drinkwoaterfersuurgenge fon ju groijende Befoulkenge tou seekerjen, liet hie uk fuul oolde Bieldenhondskrifte fernäile. Do Gruunde deerfoar sunt noch nit kloord, man dät lät weerskienelk, dät Itzcōātl foar ju Heerskup fon sien Sibbe aan Gruundsleek fon ne Legitimatsjoon tougjuchtemoakje wüül.
Itzcōātl sien Bruursbäiden Motēcuhzōma Ilhuicamīna (bekoand as Moctezuma I. of Montezuma I.) kreech in 1440 dän Troon un wiedede dät Heerskupsrebät noch insen uut. Man ju Haudstääd Tenōchtitlan hiede twiske 1445 un 1450 läip tou lieden truch een Gäärshupper-Ploage, een Hoochwoater un een Hungersnood. So wuude noch insen kloorer, dät ju Fersuurgenge fon ju Stääd mäd Ietelweeren aan Swäkpunkt is. Dät Iendrieuwen fon Tribute wuude somäd noch wichtiger.
Fermoudelk wuuden wilst ju Heerskup fon Motēcuhzōma Ilhuicamīna uk do sonaamde Bloumenkriege ( xōchiyāōyōtl) ienfierd. Dät wieren Kriege, do deertou tjoonden, froamde Kriegere fangen tou niemen, uum do as Offer tou sloachtjen.
Sin Suun Āxāyacatl, die twiske 1469 un 1471 ap dän Troon koom, wiedede dät fon do Azteken kontrollierde Rebät uut un ärooberde wäkke Rebätte fon do Mixteken un do Zapoteken, man juun dät moachtige Riek fon do Tarasken fon Tzintzuntzan ferloos hie läip. Do Azteken fierden neen militäriske Uutfaale moor juun do Tarasken truch, bit do Spoaniere koomen.
In 1482 uurnoom Āxāyacatl sin alleren Bruur Tīzoc kuut ju Heerskup, man unner him ferloos dät Riek buutepolitisk oun Betjuudenge, bit hie in 1486 fon sin jungeren Bruur Āhuitzotl ärsät wuude, die do Troppen näi organisierde. Dät Imperium roakede wilst sien Regentskup ju grootste Uutdienenge. Sin Ätterfoulger waas Motēcuhzōma Xōcoyōtzin (uk bekoand as Moctezuma II. of Montezuma II.). Die kuude truch moorere Kriege juun do Tlaxcalteken ju Kontrolle uur dät Doal fon Oaxaca eendgultich seekerje. Motēcuhzōma Xōcoyōtzin stäärkede ju Fierengspositsjoon fon ju Stääd Tenōchtitlan binne dän Tjobuund, wät sik uk deeroun wiest, dät hie aktiv in ju Troonfoulge-Räägelenge fon Tetzcohco iengriepen diede un dän Ätterfoulger fon dän 1515 stuurwenen Köönich Nezahualpilli bestimde.
Unnergong
thumb|left|250px|Die Kriech uum Tenōchtitlan in een Historienmoaleräi uut dät 19. Jierhunnert Uumdät sik do Azteken mäd hiere Aggressivität fuul Fäinde moaked hieden, kuude die spoanske Ärooberer Hernán Cortés licht ferbuundede juun dät Aztekenriek winne, betjuudend wieren foaraaln do Tlaxcalteken, do touhoope mäd do Spoaniere juun do Azteken in dän Kriech looken. As do Spoaniere un do Tlaxcalteken in dän November 1519 ätter Tenōchtitlan keemen wieren, noomen do dän Köönich Motēcuhzōma Xōcoyōtzin in aan Houndestriek fangen un kontrollierden uur him, wät in dät Riek foar sik geen.
As Cortés in't Foarjier 1520 wier ätter ju Atlantikkuste look, uumdät fon Kuba uut een Troppe lounded waas uum him fääst tou niemen, roate dät aan Kamp twiske do Azteken un do in ju Stääd ferblieuwene Spoaniere. Ätterdät Cortés touräächkoom, roate dät Kampe twiske Spoaniere un Azteken, deerbie wuude Motēcuhzōma Xōcoyōtzin fon sien Loundsljuude mäd Steene doodsmieten, uumdät hie fersoacht hiede, do Azteken tou tällen, dät jo toureeke skuulen. Cortés saach ätter uurs neen Muugelkhaid, as uut ju Stääd tou fluchtjen. Die Fersäik, in ju Noacht ap dän 1. Juli 1520 uut Tenōchtitlan tou äntkuumen, kostede bienaist tjo Fjoodendeele fon do spoanske Suldoaten dät Lieuwend.
Wilst sik Cortés sien Troppe in do foulgjende Wieken ferhoalde, roate dät in ju aztekiske Haudstääd een Pokken-Epidemie, ju sowät säkstich Prozent fon do Ienwoonere uumebroachte, deerunner uk dän näien Köönich Cuitlāhuac. Sin Ätterfoulger Cuāuhtēmoc kuude nit ferhinnerje, dät die Köönich fon Tetzcohco dän Buund briek un do Sieden wikselde. Touhoope mäd do Tlaxcalteken, Kriegere uut Tetzcohco un Ferstäärkenge uut Kuba begon Cortés mäd ju Beleegerenge fon ju Stääd, ju ap dän 13. August 1521 eendede.
Gloowe
Uut ju Tied fon ju Ärooberenge truch do Spoaniere is uurlääwerd, dät dät een groote Toal fon Moansken-Offere oun do aztekiske Tämpele roate. Ätter dän aztekisken Gloowe wieren sukke Moanskenoffere noodich, uum dän Loop fon ju Sunne un dän Foutbestound fon ju Waareld tou seekerjen, ju uut dän Kamp fon Ljoacht un Tjuustergaid äntsteen weese skäl. Offerd wuuden sunt Kriegere, Sklouen, Bäidene un leeter, in ju Tied fon ju spoanske Ärooberenge, uk Spoaniere. Man dät koom uk ap ju Godhaid oun, juustso as dät Rituoal, wiermäd jo uumebroacht wuuden: Masse Ljuude wuuden biespilswiese ferbaadend, kreegen ju Häid ouleeken of wuuden mäd Piele truchboord. Wo fuul Offere deerbroacht wuuden, is nit seküür bekoand. Ferskeedene Wällen taksierje dät heel unnerskeedelk ap tjoonduusend, füüftienduusend of sogoar füüftichduusend Moanskene, do älk Jier as Offer foar do Godhaide sloachted wuuden sunt.
Dät mai fonsäärm weese, dät do Toalen tou hooch griepen un uurdrieuwen sunt. Dät lät sik nit moor seküür wröigje. Wäkke Historikere un uk indioanske un näiheedenske Aktivisten so as Xokonoschtletl Gómora fertrieden in ju Fergeenhaid ju Meenenge, dät sik do Europäere dät aal uuttoacht hieden, uumdät hiere Ärooberenge dan beeter deerstuude. Do historiske Bielden, do dät sloachtjen fon Moanskene ap do Tämpel-Pyramiden wiese, do uk fon Azteken sälwen moaked wuuden sunt, beteekenje düsse Aktivisten woalwiese as "mediziniske Iengriepe" of "allegoriske Deerstaalengen". Man unner ju Wiele sunt archäologiske Bewiese fuunen wuuden, dät wuddelk Moanskene offerd wuden sunt. Uk wan toufoarne al Moanskene offerd wuuden sunt, skällen do groote Massensloachtengen fon Moanskene eerste in dän twäiden Haaldeel fon dät 15. Jierhunnert unner do Häärskere Āxāyacatl of Āhuitzotl apkeemen weese. Wäkke Historikere sjo deeroane al ju Dekadenz fon dät Aztekenriek.
Toumäts skällen sik Kriegere fräiwillich as Offer sloachtje lät hääbe, dät goolt as groote Eere. Näie Foarskengen wiese, dät do Aztekenköönige uk dät oaine Bloud offerd hääbe, jo hääbe sik deertou in Hounde, Ierm, Been of Oor snieden.
Baukunst
In hiere Stääde, besunners in Tenōchtitlan, hieden do Azteken groote pyramidenhaftige Tämpele, wier jo Dierte un uk Moanskene as Offer sloachteden.
thumb|left|250px|Kunstlerske Deerstaalenge fon dän Tempel-Besierk fon Tenōchtitlan truch [[Diego Rivera]] thumb|250px|left|Uutgreeuwene Räste fon dän grooten Tempel fon Tenōchtitlan
Ju oolde aztekiske Haudstääd Tenōchtitlan wuude fernäild un wier apbaud unner dän Noome Mexiko-Stääd un is bit däälich ju mexikoanske Haudstääd.
Dät moaket dät oaber uk stuur, do oolde Ruinen fon do Azteken uuttougreeuwen: Oafter lääse do ousakkede Räste fon do aztekiske Bauwierke unner dän Gruundwoaterspeegel, sodät me do nit uutgreeuwe kon, sunner dän Gruundwoaterspeegel kunstelk deeltousätten. Man dät kon me uk nit so licht dwo, uumdät deertruch oafter ju Stoundfäästegaid fon do moderne Bauwierke fon ju Stääd in Gefoar broacht wäd. Deelwiese kuuden ärfoulchrieke Uutgreeuwengen truchfierd wäide, man ieuwen nit allerweegense. Uumdät ju Gruunde fääre ousakket, büülje sik toumäts oolde foarspoanske Bauwierke as runde Höäwele in dän Sträitenferloop fon Mexiko-Stääd uut.
Sproake
Ju haudseekelke Sproake fon do Azteken is dät Nahuatl. Dät heert tou ju Uto-aztekiske Sproakfamilie. Do maaste Sproaken uut düsse Sproakfamilie wäide fääre noudelk boald, biespilswiese in do USA. Wäkke meenen deeruum, dät sik die Mythos fon do Azteken, dät hiere Foaroolden uut dät Noude kuume, liguistisk kanne lät. Dät Nahuatl is bit däälich ju twäidmaast-boalde Sproake fon Mexiko ätter dät Spoanske. Dät rakt däälich noch sowät 1,6 Millionen Ljuude, do Nahuatl baale konnen.
Skriftelke Uurlääwerengen
Do Azteken hieden eer ju Kolonisierenge neen Alphabet in dän europäisken Sin, uumdät me deermäd nit do Luude of Sälwen fon ju Sproake as n touhoopehongjenden Text deelskrieuwe kuude. Wät jo hieden, waas een Oard Bieldenskrift uut Piktogramme, Ideogramme un Logogramme. Daach waas ju Skrift deerbie, sik in ju Gjuchte fon een Luud-deerstaalende Skrift tou äntwikkeljen: Uut dät Rebät fon Tetzcohco sunt Skriftstukke uurlääwerd, wier Sälwen-Teekene tou do Logogramme bietouföiged sunt of sogoar insteede deerfon stounde.
Mäd düssen Foarlooper fon een Skrift hääbe do Azteken Bouke moaked, uk aal mäd Boukmoaleräi. Do Spoaniere hääbe do maaste aztekiske Bouke fernäild. Man wäkke sunt uk ätter ju Kolonisierenge äntsteen of fääre uutoarbaided wuuden. So hääbe wie uut ju Kolonioaltied noch so-tou-tällen aztekiske Bouke, sonaamde Azteken-Codices, do deelwiese noch mäd ju oolde Bieldenskrift oarbaidje, man buppedät in wäkke Faale uk ap Nahuatl in latienske Skrift, toumäts oaber uk in latienske of spoanske Sproake kommentierd sunt.
Do foulgjende Codices sunt uurlääwerd:
thumb|right|250px|Een Siede uut dän [[Codex Borbonicus]]
thumb|right|250px|Een Siede uut dän Codex Aubin
Anıtkabir
Anıtkabir (tursk foar „Grääftoankmoal“) is ju Beteekenge fon dät Mausoleum fon dän tursken Stoatsgruunder Mustafa Kemal Atatürk in Ankara. Dat Grääf fon İsmet İnönü, die twäide Präsident un eerste Ministerpräsident fon ju Turkäi, fint sik uk in ju Anloage.
Henri Émile Benoît Matisse
thumb|right|200px|Henri Matisse in 1933 Henri Émile Benoît Matisse (maasttieds kuut "Henri Matisse;* 31. Dezember 1869 in Le Cateau-Cambrésis, Frankriek; † 3. November 1954 in Cimier, däälich aan Foaroart fon Niça (Oksitoanske Noomen, frantsöösk: Cimiez, Foaroart fon Nice) ) waas aan frantsöösken Moaler, Groafiker, Teekner un Bieldehauer.
Hie jält ieuwenske Pablo Picasso as wichtichsten Moaler in ju klassiske Moudäärne. Uurigens ferstuuden sik do bee gjucht goud, aaldät jo gjucht unnerskeedelk wierkeden.
Düssen Artikkel kon noch nit goud illustrierd wäide, uumdät Matisse sien Wierke noch nit meenfräi sunt.
Rhein-Erft-Kreis
Rhein-Erft-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Río Grande (Bolivien)
thumb|right|300px|Koarte fon ju Amazonas-Niede, wier die Río Grande (täämelk in't Suude) lila markierd is. Die Río Grande (of Río Guapay) is een Äi, ju fon gjuchts in dän Río Mamoré in Bolivien fljut. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon dän Río Caine un dän Río San Pedro un wäd apgruunde fon sien Loangte oafter as loangste Wäl-Äi fon dän Río Mamoré säin. Hie fljut aastelk oun ju Stääd Santa Cruz de la Sierra foarbie.
Sien Woater fljut ou uur dän Río Mamoré, dän Rio Madeira un dän Amazonas in dän Atlantik.
Hagia Sophia
400px|right Een fon do bekoandste Bauten fon do Leetantike: ju Hagia Sophia (Baubegin 325), ätter n Bround wier apgjucht unner Justinian I.
Rheingau-Taunus-Kreis
Rheingau-Taunus-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Rapanui (Sproake)
thumb|right|250px|Een holtene Toafel mäd een Rongorongo-Apskrift
Dät Rapanui is ju ienheemske Sproake fon dät polyneeske Paaske-Ailound, dät tou Chile heert. Rapanui is een austroneeske, nieper: een polyneeske Sproake un is besunners äänelk as Tahitioansk, Hawaiisk, Maorisk un do Marquesioanske Sproaken.
Dät rakt 2500 bit 3500 Ljuude, do Rapanui as hiere Muursproake baale, also wät moor as bie dät Seelterske.
Rapanui wuude aleer skrieuwen in een oaine Skrift, dät Rongorongo. Man ju Skrift is in Ferjeetenhaid keemen un kon bit däälich fon Wietenskuppere noch nit heel un aal apslöäteld wäide.
Henri Rousseau
thumb|160px|right|Säärmbielde fon Henri Rousseau
Henri Rousseau (naamd „Le Douanier“; * 21. Moai 1844 in Laval (Mayenne), Frankriek; † 2. September 1910 in Paris) waas aan autodidaktisken frantsöösken Moaler, die dän Postimpressionismus un ju Naive Kunst touoardend wäd. Hie jält as aan fon do Foarloopere fon dän Surrealismus.
Rubikon
thumb|right|250 px|Koarte mäd n Deel fon Italien, die Rubikon is düütelk ienteekend Die Rubikon (Latiensk Rubicon of Rubico, Italiensk Rubicone) is een litje Äi, ju suudelk fon Ravenna in ju Adria (Middelmeer) fljut un truch sien muugelke historiske Betjuudenge Gruundlääse fon een Metapher wuden is. Ju Identität fon ju Äi Rubico, as ju in do antike Wällen beskrieuwen is, wuude sänt ju Renaisaance kontrovers diskutierd, uumdät die Noome fon ju Äi in ju lokoale Toponymie ferlädden geen waas. Eerste in 1933 laide die faschistiske Diktoatoor Benito Mussolini fääst, dät düsse Äi, ju bit do tou Fiumicino hiet, fon nu oun Rubicone heete skuul. Ju wietenskuppelke Diskussion geen oaber fääre, diskutierd wuude uk ju Identifikatsjoon mäd uur Woaterloope twiske Ravenna un Rimini. Eerste in 1991 hääbe träi italieenske Geleerde stäärke Argumente foarlaid, dät die antike Rubico fermoudelk wuddelk mäd ju däälich Rubicone naamde Äi identisk is.
Histooriske Betjuudenge
Histoorisk waas die (antike) Rubikon een Skeed-Äi twiske ju roomske Provinz Gallia cisalpina un dät wuddelke Italien.
Bekoand wuude die Rubikon truch aan Buurgerkriech, dän Gaius Iulius Caesar fon 49 f. Kr. oun juun Gnaeus Pompeius Magnus fierde. Die Roomske Senoat besloot ap dän 7. Januoar 49 f. Kr., dät Gaius Iulius Caesar sien Troppen äntläite un sien Imperium, dät hat sien Befeels-Moacht uur Gallien un Illyrien deellääse skuul, eer hie wier näi foar dät Konsuloat kandidierje doarste. In ju Foulge geen Caesar ap dän 10. Januoar 49 f. Kr. mäd sien Troppen uur dän Rubikon. Bewoapend uur ju Äi ätter't Suude tou kuumen - un deermäd in'e Gjuchte fon Room, waas gliek betjuudend mäd een Kriechs-Ferkloorenge oun dän Roomsken Senoat. Caesar waas sik ätter do Begjuchte fon Geskichtsskrieuwere bewist, dät hie fon nu oun nit moor tourääch kuude. Deeruum skäl hie uk dän bekoanden Spröäk alea iacta est kweeden hääbe - dät hat uursät: "Die Doobel is smieten wuuden".
Apgruunde fon düsse Geskichte is die Rubikon een Metapher wuuden: Noch däälich stoant die Uutdruk "uur dän Rubikon gunge" deerfoar, sik uunwierroupelk ap een riskante Honnelenge ien tou läiten; deeruum wuude uk een psychologisk Honnelengs-Modell in ju Motivatsjoons-Theorie fon Heinz Heckhausen so beteekend. Uurs n bekoanden Bruuk fon düsse Metapher is ju as Rubikon-Rääde bekoand wuudene Ounsproake, ju die domoalige suudafrikoanske Stoatspräsident Pieter Willem Botha in'n August 1985 heelt.
Geographie
Ju Wälle fon düsse Äi lait unner Sogliano al Rubicone in do middelhooge Loagen fon do Apenninen. Ju Äi fljut truch dän suudelken Deel fon ju Emilia-Romagna oun Savignano sul Rubicone foarbie un fljut twiske do Stääddeele Gatteo a Mare (heert tou Gatteo un Savignano Mare (heert tou Savignano sul Rubicone) in ju Adria, aan Deel fon't Middelmeer. Ju Loangte fon ju Wälle bit tou ju Mundenge sunt sowät 40 km.
Runen
Dät Runenskrift, of do Runen, sunt dät ooldst bekoande Skrift fon do germoanske Foulke fon Noud-Europa. Do Runen wuuden fon’t twäide Jierhunnert bit dät soogentiende Jierhunnert bruukt. Ju Runologie is Deel fon de germoanske Sproakwietenskup un deerbie wäiden Runen wietenskuppelk unnersoacht un beskreeuwen.
Dät Futhark: Do ooldste Runen
Do eerste Runen uut dät twäide Jierhunnert wuuden fuunen in Jütlound, Släswiek-Holsteen un Sweden. Ja kuume aal uut’t twäide Deel fon’t twäide Jierhunnert. Et rakt uk Skriftteekene uut Noud-Europa, do gratter sunt, man weerfon me nit seeker kweede kon of dät Runen sunt.
Rio Grande
Río Grande ap Spoansk, Rio Grande ap Portugiesisk, hat ap Seeltersk uursät "Groote Äi". Dät is die Noome fon ferskeedene Stroome, Steeden un moor.
Runen
Dät Futhark: Do ooldste Runen
Dät ‘Oolde Futhark’ hiede 24 Runenteekene. Ap’t Kylversteen uut Gotlound (Sweden) sunt foar dät eerste Moal aal do 24 Runenteekene fuunen. Dit Oolde Futhark wuude bit tou dät oachte Jierhunnert bruukt.
Rheinisch-Bergischer Kreis
Rheinisch-Bergischer Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Runen
Dät Futhork: Do Anglofräiske Runen
Dät Anglo-Fräiske Futhorc (oafte uk Anglo-Saksisk naamd) bestuude in’t Begin uut 29 Teekene, leeter uut 33. Uum dät Jier 500 tou wuude et Runenalfabet äntwikkeld. Et rakt moor Theorien uur dit Runenalphabet. Muugelk is et in Fräislound äntwikkeld un do ätter Änglound wai broacht. Een uur Muugelkaid is dät do Runen fon Skandinavien uutwonnerd wieren ätter Ängelound, wier dät Futhorc annerd wuude, un deerwai ätter Fräislound wai broacht wuude.
Dalarna Runen
In ju sweedske Region Dalarna wuude in dät 16. Jierhunnert een Runenskrift moaked, wäkke een Moangelse waas fon latienske Bouksteeuwe un Runen. Disse Runen wuuden bit tou dä Begin fon’t 20. Jierhunnert bruukt. Do Dalarna Runen wuuden foarallen bruukt foar ju elfdoalske Toal.
Runen in Fräislound
Et rakt 21 Runen uut de fräiske Lounde. Do eerste sunt uut dät 5. Jierhunnert en do lääste fon’t 9. Jierhunnert, uut’t 6. un 7. Jierhunnert wuuden 12 Runen uurlaawerd. Bie do Anglofräiske Runen kon me nit licht kweede, dät do Fräisk of Ängelsk sunt. Daach rakt et moor Ienfloude fon’t latienske Skrift ap do ängelske as ap do fräiske Runen. Ap ju Rune fon Westeremden B sunt besunnere Runen tou sjo, do silläärge nit ap uur Objekten fuunen sunt
Oold Tästamänt
thumb|right|350px|Uutsnied uut ju Jesaja-Rulle uut Qumran, een Hondskrift uut dät 2. Jierhunnerd foar KristusAs Oold Tästamänt beteekent me in ju kristelke Terminologie dän Deel fon ju Biebel, die do Kristen un do Juuden tougliek as hillich jält, wilst dät Näi Tästamänt bloot fon do Kristen anärkoand wäd. Do Juuden naame dät Oolde Tästamänt Tanach (תַּנַ״ךְ), wät een Akronym is uut do hebräiske Bouksteeuwen Taw (ת) foar ju Torah (תּוֹרָה, do fieuw Bouke Mose), Nun (נ) foar Nevi’im (נְבִיאִים, do Propheten-Bouke) un Kaf (כ, an't Woudeende in ju Foarm ך skrieuwen) foar Ketuvim (כְּתוּבִים, do Skriften). Dät sunt do Bestounddeele fon't Oolde Tästamänt. Do grootste Deele fon dät Oolde Tästamänt sunt uurspröängelk ap Hebräisk ferfoated, bloot litje Deele ap Aramäisk. Deeruum wäd dät Oolde Tästamänt fon wäkke uk as Hebräiske Biebel beteekend.
Man wichtich foar ju Uurlääwerengsgeskichte is nit bloot die ärheeldene hebräiske Täkst, man uk besunners oolde Uursättengen, so as ju griechisk-sproakige Septuaginta (äntsteen twiske 250 f. un 100 ä. Kr.), do aramäiske Targume un ju latienske Vulgata (uum 400 ä. Kr.). Die hebräiske Täkst is näämelk in sin fullen Uumfangst eerste mäd dän Codex Leningradensis uut dät Jier 1008 ä. Kr. uurlääwerd, een Ouskrift, die fon do Masoreten moaked wuuden is, dät sunt juudske Geleerde. Allere Breekstukke, do in ju Ruinenstääd Khirbet Qumran fuunen wuuden sunt, do Qumran-Skriften, doatierje twiske 200 foar un 70 ätter Kristus. Düsse oolde Skriftstukke wiese, dät do Masoreten in't Middeloaler in wiede Deele oarntelk oarbaided hääbe, groote Deele fon dän Täkst stimme uureen. Man wäkke Täkststeeden fon do Qumran-Täkste paasje uk beeter tou oolde Uursättengen so as ju Septuaginta.
N Sunnerfaal sunt do sonaamde Deuterokanoonske Skriften. Do jäilde in ju Roomsk-kathoolske Säärke un Deele fon do Aastsäärken (orthodoxe un oold-orientoalske) as Deel fon ju Biebel, wilst jo bie do Juuden un bie do Protestanten (Lutherske un Reformierde) as apokryph jäilde, also nit tou dän biblisken Kanon heere. Düsse Bouke sunt nit in hebräiske of aramäiske Origionaltäkste uurlääwerd, man bloot in ju griechiske Septuaginta. Daach lät sik bie wäkke fon do Täkste fermoude, dät dät uurspröängelk een hebräisk Origional roate.
Ju kristelke Beteekenge Oold Tästamänt sjucht in do hebräiske Bouke dät Juunstuk tou dät Näie Tästamänt. Die Uutdruk Tästamänt kumt fon dät Latienske testamentum, dät wieruume in do Uursättengen foar griechisk "διαθήκη" (diathēkē) un hebräisk בְּרִית (berît) stoant, dät betjudt "Buund", also dän Buund twiske God un sien Foulk. Ju Foarstaalenge fon aan oolden un aan näien Buund, ju sik in do two Deele fon ju Biebel uutdrukt, beropt sik ap aan Täkst uut dät Näie Tästamänt, 2. Kor. 3,14., wier do hebräiske Skriften as Oolden Buund beteekend wäide, die sunner Kristus nit gjucht tou ferstounden sunt. Die Apostel Paulus wieruum spielt hiermäd ap aan Täkst uut dät Oolde Tästamänt oun, Jer. 31,31. Deer wäd aan näien Buund twiske God un do Moanskene foaruuttäld, die uurs as die foarige weese skäl. In dät Kristendum wäd düt Prophetenwoud so fersteen, dät dät ap Kristus tjudt, in't Juudendum ferstoant me dät fonsäärm uurs. In dän kristelk-juudsken Dialog is dät fon wäkke kritisierd wuuden, dät ju Beeteekenge "Oold Tästamänt" so lät, as wan dät sunner dät Näie niks wäid is. Deeruum rakt dät in ju näiere Tied uk dän Begriep Eerst Tästamänt foar dät oolde, wilst dät näie as dät twäide Tästamänt beteekend wäd. Man düsse näie Beteekengen hääbe sik bit nu tou noch nit truchsätte kuud.
Ienhoold fon dät oolde Tästamänt
Die Ienhoold fon dät Oolde Tästamänt wäd fon do Juuden un fon do kristelke Konfessionen in ne unnerskeedelke Riegenfoulge ounroat. Uk in dän Uumfangst, wät deer noch tou heert, also kanoonsk is un wät nit, rakt dät litje Ferskiele. In't wäästentelke wäide fon ju roomsk-kathoolske Säärke (un wäkke orthodoxe / oold-orientoalske Konfessionen) een Riege fon Bouke as kanoonisk anärkoand, foar do neen hebräisk Origional uurlääwerd is. Dät sunt do Bouke Tobit, Judit, wäkke Extroa-Stukke tou dät Bouk Ester, 1. Makkabäere, 2. Makkabäere, dät Bouk fon ju Wiesegaid, Jesus Sirach, Baruch mäd dän Bräif fon Jeremia. Düsse Bouke wäide fon do Juuden un un fon do Protestanten (lutherske un reformierde Kristen) nit as Deel fon dän Kanon anärkoand. Buppedät is n Ferskiel, dät (foaraaln bie do Juuden) wäkke Bouke tou een Bouk touhoopefoated sunt, do bie do Kristen in two of moor Bouke apdeeld sunt. Ju Riegenfoulge is uut n besunneren Gruund unnerskeedelk: Bie do Juuden stoant ju Tora (do fieuw Bouke Mose) oun eerste Steede, uumdät ju as Wiesenge fon God foar n goadelk Lieuwend jält. Ap'e twäide Steede kuume bie do Juuden do Prophetenbouke, do dät Wierkjen fon God in ju Geskichte wiese. Ap'e trääde Steede stounde bie do Juuden do uurige Skriften, do Betjuudenge in dän Goddestjoonst hääbe. Do Kristen hääbe uurs ne Riegenfoulge. Hier stounde uk do fieuw Bouke Mose ap'e eerste Steede, man do Propheten kuume toulääst, dät uurige stoant in'e Midde. Dät is, uumdät in't Kristendum ju Prophetie so fersteen wäd, dät ju ap dät Kuumen fon Kristus wai tjudt. Deeruum stounde do Propheten-Bouke bie do Kristen oun't Eende fon't oolde Tästamänt, gliek befoar dät Näie Tästamänt mäd ju Fertällenge fon dät Lieuwend fon Jesus Kristus begint.
Hier is een Tabelle, wier touminst die juudske Kanon un die fon do bee groote middel-europäiske kristelke Konfessionen ieuwenskenuur stoald is:
Rio Grande (Brasilien)
thumb|right|200px|Bielde fon buppe Die 1.360 km loange Rio Grande [ˌχiu ˈɡɾãd͡ʒi] (uursät: "Groote Äi") is ju linke Wäl-Äi fon dän Paraná in Brasilien.
Ferloop fon ju Äi
thumb|left|200px|Koarte fon dät Paraná-System Ju Äi häd hiere Wälle in Brasilien in't Suude fon dän Buundesstoat Minas Gerais in ju Serra da Mantiqueira. Fon junner fljut dät Woater fon dänt Rio Grande haudseekelk ätter't Wääste. Dät wäd truch een Riege Woaterkrääftwierke tou moorere Stauseen apstaud, do deelwiese gjucht groot sunt. Oun't Eende fljut die Rio Grande in dän Ilha-Solteira-Stausee (1.195 km², 21,06 km³) mäd dän Paranaíba touhoope tou dän Paraná.
Foar ju Regulierenge fon ju Woaterfierenge fon dän Rio Grande is die Furnas-Stausee betjuudend. Normoalerwiese fält hie sik wilst ju Rientied fon November bit April, uum dan wilst ju Druuchtied fon Moai bit Oktober loos moaked tou wäiden.
Guanako
Ferspreedenge un Lieuwendsruumte
Dät Guanako lieuwt foaraaln in't wäästelke un suudelke Suud-Amerikoa. Do Dierte sunt tou fienden in do Anden juust so as ju Pampa in Peru, Ecuador, Bolivien, Chile un Argentinien. Jo lieuwje deer in eepen Gäärslound, bloot in hädde Wintere gunge jo uk moal in Holtbuske. Me findt Guanakos in Hööchten bit tou 4000 Meetere.
Moanskene un Guanakos
Dät wüülde Guanako is ju Stomfoarm, wier dät tomme Lama uut tuchted wuuden is. Aleer toachte me, dät uk wäil dät Alpaka fon't Guanako oustomje skuul. Man genetiske Unnersäikengen wiese, dät dät Alpaka fon't wüülde Vikunja oustommet. Man uumdät sik aal do Näiwaareld-Kamäile kjuusje konnen un do Basterte fruchtbeer sunt, kon me nit uutsluute, dät uk bie do domestizierde Foarmen (Alpaka un Lama) toumäts wät truchnunner tuchted wuuden is - man sukke Ienfloude sunt touminst nit stäärk.
Rhein-Kreis Neuss
Rhein-Kreis Neuss is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen.
Veda
Veda (Sanskrit, m., वेद, veda, woudelk.: „Wieten“) is ne toueerst mündelk uurlääwerde, leeter skriftelk fäästlaide Samlenge fon religiöse Texte uur dän Hinduismus. Dät rakt deerfon fjauer Geskrifte (do Veden), do dän Gruundsleek bildje fon do Upanishade, ju indiske Philosophie un hiere Religion. Do änthoolde religiöse Hymnen uur God(de), spirituelle Philosophie, ju Natuur un ju gjuchte Lieuwenswiese. Do Geskrifte sunt äntsteen twiske 1500 un 500 foar Kr.
Meen Woaterswien
Dät Meene Woaterswien of Meene Capybara (Hydrochoerus hydrochaeris) is een Oard fon do Gnauedierte. Dät Meene Woaterswien is in een groot Rebät fon Suud-Amerikoa aastelk fon do Anden tou fienden: Fon't aastelke Kolumbien, Venezuela, Guyana, Suriname, Frantsöösk-Guayana uur Ecuador, Peru, Brasilien, Bolivien un Paraguay bit ätter Uruguay un in't noudaastelke Argentinien.
Veda
Uursproang
Woarskienelk is die ooldste Veda, die Rig-Veda, äntsteen bie do Arier, n indo-europäisk Foulk, dät siet dät 15. Jierhunnert foar Kr. in Indien ounlook. Do leetere Veden wäide betrachted as Eepenbeerengen fon sonaamde Rishy’s of wiese Stamhaude, do der hiere Kunde kreegen truch direkte Woarniemenge in süüwer Bewustweesen. Deermäd heere do tou do allereerste religiöse Texte fon de Waareld.
Meen Woaterswien
Oainhaide
Capybaras sunt jädden in't Woater. Do Swimhäide twiske hiere Toonen hälpe him, sik junner gau tou röögjen. Oore, Oogene un Noose ferloope in een Linje in dän bupperen Kop-Beriek, äänelk as bie Kaimoane. So konnen Capybaras bienaist mäd dän heele Kop unner dän Woaterspeegel swimme un sunt deeruum foar Freetfäinde nit licht tou sjoon. Of do Dierte monnelk of wieuwelk sunt, sjucht me nit licht, uumdät do Geslächtsorgoane binne in dän Lieuw sunt un dät nit fuul Unnerskeede tou sjoon rakt.
Veda
Uursproang
Do Veden sunt eerste täämelk leet ätter ju Uutfiendenge fon de Skrift apskrieuwen wuuden. Dät hied tou dwoon mäd ju uuroolde Tradition uum Kunde uutweendich tou leeren. Dät Anleeren fon disse Kunde geböärde truch spezielle Persone (Pandits), do der äiwed wieren do Hymne uutweendich tou leeren. Bie ju religiöse Kaste fon do Brahmane wuud disse Kunde oafte in do Familien fääre roat. Besunnere Versstruktuure un Rhytmen suurgeden deerfoar, dät do Texte goud bewoard bleeuwen, wan uk fuul Texte in n Loop fon do Jiere ferlädden gungen dieden.
Meen Woaterswien
Stoatuur un Fäl
thumb|200px|left|Profil fon dän Kop Dät Meene Woaterswien is ju grootste Oard fon Gnauediert, ju dät däälich noch rakt. Dät roaket een Kop-Rump-Loangte fon 100 bit 134 cm un een Skullerhööchte fon 50 bit 62 cm, wierbie do wieuwelke Dierte wät gratter wäide as do Montjene. Jo konnen moor as 75 Kilo ap'e Wächte brange, bit tou 91 Kilo sunt bekoand. Ju Bääterfout-Loangte bedrächt 21,8 bit 25,2 cm. Die Lieuw fon do Woaterswiene is massiv baud mäd aan krääftigen Rump un kuute Beene. Do faanderste Beene eendje in fjauer Toonen, do bääterste Beene in tjo. Do Toonen sunt radioal ounoardend. Toonen un Naile sunt houf-äänelk fertjukked un sunt truch litje Swim-Häide ferbuunen. Die Stät is sjuunelk touräächbielded. Dät Fäl is loang un ruuch, man steedenwiese so tän, dät ju Häid truchskient. Sien Faawe variiert fon roodbruun bit gries ap'e Bupperkaante, ju Unnerkaante is jeel-bruun. Wäkke Dierte hääbe swotte Plakken in't Gesicht, oun'e Buutensiede fon do Beene un oun dän Rump. Ju Loangte fon do Hiere lait twiske 30 un 120 mm. Meene Woaterswiene hääbe aan apfaalend breeden un massigen Kop. Ju Snuute is fergratterd un ourunded, in dän Fergliek mäd uur Oarde uut ju Meerswien-Sibskup, jo hääbe litje Noosengoate, do fier uutnuur lääse un do litje Oogene lääse siedelk un wied bääte oun'n Kop. Bie monnelke Dierte is dät Spit fon ju Snuute sunner Hiere un mäd aan apfaalenden Röäk-Käddel fersäin. Jo hääbe litje, runde Oore. As bie masse Dierte, do deelwiese in't Woater lieuwje, sunt Oogene, Oore un Noosengoate gjucht wied buppe oun dän Kop, sodät do Dierte, wan jo omje of Uutkiek hoolde, dän Kop nit tou wied uut dät Woater tille mouten. Fon't Panama-Woaterswien unnerskat sik dät Meene Woaterswien foar'aaln truch sien Grööte, bietou kuume noch wäkke Määrkmoale fon dän Skäädel.
Veda
Inhoold
Do fjauer wichtichste Veden sunt:
Hoogezand
Hoogezand is ne litje Stääd int Groningerlound, ätter ju Stääd Groningen is Hoogezand ju twäädgrootste Stääd in ju Provinz. Deer lieuwje ungefeer 21.500 Moanskene (2006). Hoogezand waas ju Haudstääd/-täärp fon ju Meente Hoogezand-Sappemeer.