cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruslounddüütske
Ju Uutwonderenge
Al in do Jieren 1764-1767 wonnerden rund 30.000 Düütske (un deerbie n litjeren Antaal fon Frantsoosen, Niederloundere un Sweden) ätter Ruslound uut. Dät wieren stuure Raisen, do der dan oafte eendeden in de Wöiste, wier jo sik näi Lound anmoakje moasten. So äntstuuden düütske Ansiedlengen in do Gestriche fon dän Wolga un ju Swotte See, wierbie sik dät juun Eende fon dät 19. Jierhunnert al uum 400.000 blw. 270.000 Ljude hondelde.
Stuure Uumstände
Truch ju ‘Germanisierenge’ un ju relative Wäilhääbendhaid fon do Koloniste äntstuud in Ruslound ne düütskfäindelke Stämmenge, ju al siet 1914 tou anti-Düütske Mäiträägele fierden. Ju Sproake wuud unnerdrukt un moonige Ljuude wuud dät Lound ounuumen un wuuden ferdrieuwen of ätter Sibirien deportierd.
In do Jieren 1932/33 koom dät dan as Foulge fron ju Kollektivierenge tou ju groote Smoachtegaid un ätter dät do Nationalsozialiste in Düütsklound dän Macht griepen hieden, wuuden do Düütske in Ruslound as binnere Fäinde betrachted.
Ätter Ounfang fon dän twäiden Waareldkriech wuuden moor as 1.200.000 Ruslounddüütske äntspreekend dän Ärlass fon dän Bupperste Sowjet fon n 28. August 1941 binne eenige Wieke deportierd ätter dät Aaste. Soo wuuden September-Oktober 1941 juun 439.000 Düütske (Wolga-Düütske un fon Saratov un Stalingrad Oblast) deportierd ätter Kazakhstan, Krasnoyarsk and Altai Krais, un Novosibiksk un Omsk Oblaste .
Uutraise ätter Düütsklound
Eende fon do 1960er Jiere wuud ätter n Oukuumen fon Willy Brandt ju Uutraise muugelk, foarallen wier sik dät uum Familientouhoopefierenge hondelde. Eerste in do 1980er Jiere un foarallen ätter ju Aplöösenge fon ju Sowjetunion wuuks ju Taal foan do Uutsiedlere an bedruuch jiereloang 200.000 pro Jier, wierbie Midde 1990er Jiere uk nitdüütske Famielienangeheerige mee ätter Düütsklound koomen. Siet eende 90er Jiere nimt ju Antaal fon Ienraisjende fon Jier tou Jier stäärk ou. Daach lieuwje noch sun 800.000 Ruslounddüütske in ju Ruske Föderation, wierfon alleene 350.000 in Sibirien.
Iengliederenge
Dät Touluuken fon do Leetuutsiedlere in do 1990er Jiere fierde hier un deer tou Probleme, deer eenige Gemeenden in Niedersaksen (Molbiergen, Wäidelte, Belm), Baden-Würtembierich, Hessen un Bayern wied uurproportionierd betroffen wieren. Dät koom deerhäär, dät sik ganse Täärpe in Düütsklound ap ne bestimde Steede ansiedelden. Ju Iengliederenge wuud deertruch sturre, dät n grooten Andeel fon do Ruslounddüütske neen of man litje Kunde fon ju düütske Sproake hiede. Daach äntwikkelt ju Moortaal fon do jungere Ljuude sik hier goud.
In Molbiergen is dän Haaldeel fon ju Befoulkenge Ruslounddüütsk, man uk Seelterlound kreech in Roomelse n oarigen Andeel, maast uut Omsk. Fuul fon do Ruslounddüütske sunt evangelisk; sun 500 fon do Gemeentegliede fon ju evangeliske Säärke Idafeen sunt Uutsiedlere uut ju fröiere Sowjetunion un woonje maast in Seelterlound.
Monarchomachen
Do Monarchomachen wieren n Gruppe fon hugenottiske Juristen. In hiere Skrifte wieren jo kritisk juunuur dän Absolutismus un apgruund fon ju Foulssouveränität wierkten jo n Theorie fon Tyrannenmoort uut.
Uum 1560 waas uungefeer tjoon Prozänt fon ju frantsööske Befoulkenge kalvinistisk wuuden. In groote Deele fon Suud-Frankriek roate dät fuul Anhongere. Uk die Oadel bekierde sik tou dän Protestantismus. Jo wuuden do Anfierder fon do Hugenotten. Deeruut äntstuude n politiske Stried un disse wuude uk n religiöse Stried. Bie do Hugenottenkriege fon 1562 bit 1598 sunt fuul Hugenotten stuurwen. Bit tou ju Bartholomäusnoacht fon 1572 waas ju frantsööske Monarchie neutroal bleeuwen juunuur do Hugenotten, man in disse Noacht wuuden uungefeer 5.000 bit 30.000 Hugenotten uumebroacht.
Ju Oantwoud fon do Hugenotten waas ju Leere fon do Monarchomachen (Striedere juun dän Absolutismus). Ju Leere wuude unner uur beskreeuwen in ju Francogallia, ju fon François Hotman publisiert wuude. Ju Francogallia wuude skreeuwen in ju konstitutionalistiske un positivgjuchtelke Tradition uum politiske Juunsätterai tou gjuchtfäidigjen apgruund fon oolde frantsööske Wätte. Hotman fersoacht in sien Francogallia tou beskrieuwen, wo n politisk Systeem funktionierje skuul. Hierbie geen Hotman uut fon ju Foulssouveränität.
In ju Vindiciae fon Theodorus Beza roate dät two Buunde:
Truch do katoolske konstitutionelle Toankere uut't Leetmiddeloaler kuuden do Monarchomachen ju religiöse Juunsätteorie uumebeegje tou n politiske Juunsätteorie, apgruund fon ju Idee dät et n Buund reeke kon wierbie God sien Wätte hondhoawend wuuden.
Lieste fon do Pestoore un Gäistelke in Seelterlound
Äddere Geskichte
Uur do Pestoore un Gäistelke in Seelterlound is deer in ju fröiere Geskichte fon Seelterlound nit fuul uurlääwerd:
Fröiere katolske Säärkemeenten
Do fröiere katoolske Säärkemeenten fon Seelterlound heere siet 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound.
Säärkemeente St. Georg, Strukelje
fon 1657 - 1676 heerde ju Säärkemeente St. Georg Strukelje tou ju Säärkemeente St. Jakobus Roomelse
Ju Säärkemeente heert siet 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound
Rektorat St. Antonius, Boukeläsk (Klaaster)
Dät Rektorat heerde fon 2006 - 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Georg Strukelje Dät Rektorat heert siet 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound
Säärkemeente St. Jakobus, Roomelse
Ju Säärkemeente heert siet 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound
Säärkemeente St. Peter un Paul, Skäddel
Ju Säärkemeente heert siet 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound
Säärkemeente St. Petrus-Canisius,Seedelsbierich
Ju Säärkemeente heerd siet 27.5.2008 tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound
Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound (siet 27.5.2008)
Siet 27.5.2008 heere alle fröiere katoolske Säärkemeenten fon Seelterlound tou ju Säärkemeente St. Jakobus Seelterlound
Gäistelke, do in Seelterlound bädden sunt
Do foulgjende Gäistelke sunt in Seelterlound bädden:
Huunich
thumb|right|200px|N besunners floudergen Huunich Huunich is een swäite, moor of minner wooke Ietelweere, ju fon Huunich-Iemen (Apis), hier besunners fon uus ienheemske Ieme Apis mellifera, foar ju oaine Neerengs-Foarsuurge häärstoald wäd. Do Iemen staale dän Huunich uut Pollen un Nektar fon Blössem-Plonten häär, mongs uk uut Huunichdau, dän jo fon ferskeedene Plonten-Luuse sammelje. Moanskene kriege Huunich maasttieds truch Imkeräi, dät Roowen fon wüülden Huunich is däälich säilden.
Joachim Gauck
thumb|160px|Joachim Gauck
Joachim Gauck (* 24. Januoar 1940 in Rostock) is n düütsken evangeelsken Pestoor un Politiker. Hie is sänt dän 18. Meerte 2012 die 11. Buundespräsident fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Portoal:Seelterlound
{| style="background:transparent;" <div style="margin: 0; border: 1px solid #87CEFA; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 150%; font-weight: bold; text-align:center"> Seelterlound
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Geografie un Natuur
120px|right Täärpe
Roomelse - Skäddel - Seedelsbierich - Strukelje
Buurskuppe
Woater
Hollener See - Maiglöckchensee - Idasee - Stickisee - Seelter Äi un Seelter-Äi-Paad - Kustenkanoal - Elisabethfeenkanoal - Uutändjer Kanoal
Loundskup
Wäästfoan un Aastfoan - Maiglöckchenwoold - Hollebierich - Loanghoarster Iesk - Klaasterbusk - Woolde in Seelterlound
Foan - Foanlieken - Wänt fon Burloage - Eedhuund fon Burloage
Plonten
Lieste fon Bloumen
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Geskichte
120px|right Algemeen
Geskichte fon Seelterlound
Ienfloude un Heerskuppe
Äddere Geskichte
Besiedelengstied fon Seelterlound - Seelter Loundgjucht - Seelter Siegel - Kontakte fon Seelterlound
Uur
Honnel un Skipfoart in Seelterlound - Bootjeräi - Hällenge - Seelterbuund fon 1952 - Eedgreeuwe - Holloundsgungere - Näiere Tied - Do Seelter in Cincinnati
<div style="margin: 0; margin-top:5px; margin-right:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Kultuur
120px|right Bauwierke
Marine-Seender - Johanniterkommende Boukeläsk - Seelterfräiske Kulturhuus
Museen
Fräisken Räid - Seelter Buund - Skäddeler Määlnefereen - Baier- un Böllerfereen Skäddel - Böllercomité fon 1888, Roomelse - Heemat- un Böllerfereen "Widerhall" e.V. Wietsound - Foulksdonsgruppe Seelterlound Strukelje - Seelter Dons- un Drachtenkoppel Skäddel - Bäidensdonsgruppe "Tanzalarm" Skäddel - Seelter Törfdüwels
Seelterfräisk
Jair Bolsonaro
thumb|right|250px|Jair BolsonaroJair Messias Bolsonaro [ʒaˈiʁ bowsoˈnaɾu] (* 21. Meerte 1955 in Glicério, Buundesstoat São Paulo) is aan brasilioansken Politiker. Ätterdät hie ju Präsidentskupsköär in Brasilien 2018 in ju Steetköär ap n 28. Oktober fon dät Jier mäd 55,1% won, wie hie sänt dän 1. Januoar 2019 Stoatspräsident fon dät Lound, hie uurnoom dät Boantje fon Michel Temer.
Die eerdere Faalskirrmjeeger-Uppermon ferträt sänt 1991 aan Köärkring fon dän Buundesstoat Rio de Janeiro in dän Ouoardendekoomer fon dän brasilioansken Kongress. Deer wikselde hie moorere Moale ju Paatäi, wier hie touheerde; sänt 2018 heert hie ju Partido Social Liberal (PSL) tou. Bolsonaro ferträt sälskupspolitisk gjuchtskonservative un neoliberoale Meenengen. Apmäärksoamgaid kreech hie mäd wieuwljuude-fäindelke, homophobe, rassistiske un ju brasilioanske Militärdiktoatuur (1964-1985) ferdäägenjende Uutspröäke. Uurspröängelk kathoolsk groot wuuden, heert hie nu dät fräisäärkelke Spektrum tou. Sien Wieuwmoanske un Bäidene sunt Baptisten, hie gungt uk in ju Baptistensäärke, 2016 liet hie sik fon aan Pestoor fon een Pingstersäärke in dän Jordan wierdeepe. Uk sien sälskupspolitiske Ienstaalengen sunt in dät evangelikoal-fräisäärkelke Spektrum fon Brasilien neen Besunnerhaid.
Portoal:Seelterlound
Kultuur
Seelterfräisk un Seeltersk - Fräiske Sproake - Seelterfräiske Literatuur - Unnersäikere fon ju seelter Sproake - Uursproang fon ju seelter Sproake - Äntwikkelenge fon do seelter Luude - Luudgeskichte - Woudskät - Seelter Seendenge - Seeltersk-Unnergjucht 120px|right Sport
Sköäwelje - Balspil - Foutbalfereen BWR
Uur
Gloowe in Seelterlound - Foulkskultuur - Foulksdons - Dracht - Strukeljer Toudentuutjer - Fertälstere - Seelter Läid - Seelter-Äi-Paad - Seelter Foonkieker - Guinness-Uurkunde uur Seelterlound as litste Sproakeninsel fon Europa.
Moanskene
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Gouden Dai!
80px|right Wäilkeemen bie dät Portoal:Seelterlound. Politisk heert dät Seelterlound tou dän Loundkring Kloppenbuurich in Läichsaksen, kultureel is dät Seelterlound n Deel fon Aast-Fräislound. Ju fräiske Sproake fon dät Seelterlound, dät Seelterske, is ju litste anärkoande Minnerhaidesproake fon Europa. Läs fääre...
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Siede fon ju Wiek
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
In ju seelterfräiske Wikipedia rakt et nu Sieden uur dät Seelterlound.
Kategorien
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#EFEFEF; align:right; font-size: 100%">
Seeltersk heere un sjo? Kiekje moal ap Seeltersk heere un sjo.
Liesten
Ju seelterfräiske Wikipedia häd do naiste Liesten:
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Aast-Fräislound
150px|right|Test Stääde un Täärpe
Aurk - Foarel - Lier - Oamde - Wülmshoawen - Tjootern
Leda - Jümme - Oamse - Dullert - Jadebousem - Aastfräiske Ailounde - Hälgelound
Uur
Buurich Stickhusen - Steenhuus Bunderhee - Focko Ukena - Witzel tom Brok - Slacht fon Tjootern - Wäädsee
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Wirtskaft un Ferkier
Wirtskaft
Loundwirtskaft - Moorgut Seedelsbierich - Moorkultuur Roomelse - Eedgreeuweräi un Eedferoarbeidenge - Mjotäärsker - Motorsaise
Ferkier
Iersenboan - B 72 - Auto
<div style="margin: 0; margin-top:5px; border: 1px solid #87CEFA; padding: 0em 1em 1em 1em; background-color:#FFFFFF; align:right; font-size: 100%">
Uur Sieden
Uur Sieden mäd Beluukenge tou dät Seelterlound.
Main-Tauber-Kreis
Main-Tauber-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
Main-Taunus-Kreis
Main-Taunus-Kreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Amazonas-Delfin
Die Amazonas-Delfin (Inia geoffrensis), uk Boto naamd, is aan fon tjo Oarde Amazonas-Äi-Delfine, do dät in Suud-Amerikoa rakt. Die Amazonas-Sotalia, die uk in dän Amazonas foarkumt, is een Oard fon do Äächte Delfine.
Määrkmoale
Do Dierte sunt two bit tjo Meetere loang un 85 bit 160 Kilo loodich. Junge Dierte sunt säälwergries, un wan se aller sunt, wäide se rosa. Een Besunnerhaid fon dän Amazonas-Delfin is, dät hie Hiere an ju Snuute häd. Buppedät, un dät is uk een Oainhaid fon ju Oard, sunt sien Tuske nit aal gliek. In dän bäätere Beriek häd hie tjukkere Tuske (ännelk as Käisen). Deermäd kon hie grattere Fiske kauje un Panzere breeke.
Binnere Systematik
Fon dän Amazonas-Delfin rakt dät two Unneroarde:
Aleer toachte me, dät Inia boliviensis uk een Unneroard fon dän Amazonas-Delfin waas, man dät sjucht so uut, dät dät een oaine Oard is, ju al sänt 2,8 Millionen Jiere fon dän Amazonas-Delfin tränd is.
Portoal:Seelterlound
Uur Sieden
fy:Tema:Sealterlân
Amerikoanske Platoane
Ju Amerikoanske Platoane, uk wäil Wäästelke Platoane, (Platanus occidentalis) is aan Boom, die uurspröängelk in't aastelke Noud-Amerikoa heemsk is. Man as Park- un Sträitenboom rakt dät do däälich in groote Deele fon ju Waareld. Ju oafter plontede "Ahornblääd-Platoane" (Platanus × hispanica) is een Kjuusenge uut ju Amerikoanske Platoane un ju Mäddenloundske Platoane (Platanus orientalis).
Tracktor Bowling
Tracktor Bowling is n rockkoppel uut Ruslound. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
Marburg-Biedenkopf (Loundkring)
Marburg-Biedenkopf is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Graubünden
right|200px|Woapen fon Graubünden right|thumb|200px|Ju Swaits, Graubünden rood ienteekend Graubünden (Oukuutenge GR; swaitserdüütsk Graubünda, Bündnerland, Rätoromanisk Grischun [ɡʁiˈʒun], italieensk Grigioni [ɡriˈdʒoːni], Frantsöösk Grisons) is aan Kanton fon ju Swaits un lait heel un aal ap dät Rebät fon do Alpen.
Do Amtssproaken fon Graubünden sunt Düütsk (wät 76 % fon ju Befoulkenge baale), Rätoromanisk (wät 14 % fon ju Befoulkenge baale) un Italieensk (wät 10 % fon ju Befoulkenge baale). Ieuwenske dän Tessin is Graubünden somäd aan fon man twäin Swaitser Kantone mäd Italieenske Amtssproake un die eensige mäd Rätoromaniske. Grootste Steede un uk Haudsteede in dän Kanton is ju Stääd Chur.
Die hoochste Bierich is die Piz Bernina, die 4048,6 Meetere aproaget. In dän Kanton lait die Faander-Rhien un die Bääter-Rhien, do bee groote Wäl-Äien fon dän Rhien, die bie Reichenau midde in dän Kanton uut do bee touhoopefljut. Dät rakt oaber in dän Kanton uk Doale, wier dät Woater ätter ju Donau un dän Po oufljut. Wäkke beteekenje Graubünden deeruum as "dät Täk fon Europa".
Tou do wüülde Dierte, do in dän Kanton lieuwje, heert een heele Riege Besunnerhaide: die Rood-Hart (Cervus elaphus), ju Gämse (Rupicapra rupicapra), die Alpen-Steenbuk (Capra ibex), dät Murmeldiert (Marmota marmota), die Boart-Gaier (Gypaetus barbatus), die Wulf (Canis lupus) un die Luks (Lynx lynx). Toumäts is sogoar die Bruunboar (Ursos arctos) in Graubünden unnerwaiens, uk wan sik noch neen fääste Populatsjoon bilgje kuude. In Graubünden lait uk die Swaitseriske Nasjonoalpark, wier mäd n bitje Gluk wäkke fon do säildene Dierte bekieked wäide konnen.
Gotthold Ephraim Lessing
thumb|250px|right|Gotthold Ephraim Lessing [[Bielde:Lessing Unterschrift.svg|200px|zentriert|Lessing sien Unnerskrift]] Gotthold Ephraim Lessing (* 22. Januoar 1729 in Kamenz, Saksen; † 15. Februoar 1781 in Bruunswiek) waas aan betjuudenden Skrieuwer un Dichter fon ju düütske Apkloorenge. In sien Tjooterstukke un theoretiske Skriften gungt dät him foarallen uum dät Uurbrangen fon dän Toleranz-Toacht.
Bääterrhien
thumb|250px|right|Die Bääterrhien bie Splügen thumb|right|250px|Die Roffla-Faal
Die Bääterrhien (düütsk:Hinterrhein, ap Sutsilvan (Rätoromaniske Varietät) Rein Posteriur) is een Wäl-Äi fon dän Rhien. Hie häd een Loangte fon 64,9 Kilomeetere, uk wan in dät Äi-Systeem ju Wälle fon dän Dischmabach mäd 72 Kilomeetere ap't fierste fon't Touhoopefljooten fon Faanderrhien un Bääterrhien lait. Die Bääterrhien lait heel un aal in dän Swaitser Kanton Graubünden.
Die Loop fon ju Äi
Ju Wälle fon dän Bääterrhien lait ap ne Hööchte fon 2400 Meetere ap dät Meentelound fon dät ätter ju Äi benaamde Täärp Hinterrhein. Dan fljut hie truch dän Rhienwoold ("Rheinwald") mäd Splügen as grootste Meente. Unner dän Rhienwoold twingt hie sik truch ju Äängte fon ju Roffla-Slucht.
Wier dät Doal wier wieder is, hat dät ap Rätoromanisk Val Schons, ap düütsk "Schams". Deer lääse do Täärpe Andeer, Zillis un Donat, aal twiske 1020 un 940 Meetere Hööchte.
Unner dät Val Schons kumt wier een äänge Slucht, ju Viamala. Latiensk "via mala" of rätoromanisk "veia mala" hat uursät "läipe Sträite". Die Noome kumt deerfon, dät truch Stoarm, Grummelskuur un Steengruus aleer fuul Unglukke in ju Slucht skäin sunt. Däälich is ju Sträite beeter uutbaud un skuuld, sodät dät nit moor so freeselk is.
Unner ju Viamala wäd dät Doal wier wieder. Dät is dät Rebät uum Thusis. Ätters kumt neen äänge Slucht moor un die Bääterrhien fljut bie Reichenau ap een Hööchte fon 590 Meetere touhoope mäd dän Faanderrhien, wieruut die Rhien äntstoant.
Gäddeldierte
Do Gäddeldierte (Dasypoda) bieldje ju eensige uurlieuwende Suugediert-Gruppe fon do Panserde Ieuwenlid-Dierte (Cingulata). Jo wäide däälich in two Foamiljen mäd aaltouhoope sowät 20 apstuuns foarkuumende Oarde iendeeld, buppedät sunt masse moor oun uutstuurwene Fertreedere bekoand. Ju Gruppe is uur dän suudamerikoansken Kontinent un do suudaastelke Deele fon Noudamerikoa fersprat; aan grootdeel fon do däälich lieuwjende Oarde konsäntriert sik in't säntroale un noudelke Suudamerikoa.
As eensige bekoande Suugediert-Gruppe fon däälich ferföigje do Gäddeldierte uur een buutere Panser-Bieldenge uut Bunken. Do mäd Houdenskuppen panserde Skuppendierte goolten aleer as nai fjuund, man dät waas ferkierd. Gäddeldierte lieuwje maasttieds aleeenich un in unnerskeedelke Mäite in Äid-Baue, wierbie jo oun düsse greeuwende Lieuwendswiese truch moorere Skelett-Modifikatsjoonen ounpaased sunt. As Haud-Neerenge wäide ferskeedene Insekten freeten, man wäkke Oarde freete uk Plonten of litjere Wierbelde Dierte. Ju Lieuwendswiese fon do Gäddeldierte is nit foar älke Oard goud unnersoacht, foaraaln wät ju Fermoorenge oungungt.
Dät Flask wäd fon Moanskene deelwiese as Ietelweere bruukt, wäkke Skelett-Deele wäide lokoal uk as Räistoffe foar't Hondwierk nuumen. Wäkke Oarde jäilde apgruunde fon hiere Boudemwroutjende Däidegaide as Loundploage. In Europa bekoand wuuden do Gäddeldierte foar't eerste Moal tou Begin fon't 16. Jierhunnert, ju Eerstbeskrieuwenge fon do Dasypoda is uut dät Jier 1885 / 1886.
Ju Äntwikkelenge fon do Gäddeldierte kon uur Fossil-Funste bit in dät Paläozän foar moor as 56 Millionen Jiere tourääch ferfoulged wäide. Man do Oarde, do däälich lieuwje, trieden eerste relativ leet ap. Do naiste Fjuunde fon do Gäddeldierte sunt do Miegelkeboaren un Loaidierte. Aal tjo Gruppen wiese besunnere Skelett-Bieldengen loangs dän Räägebunke ap, sodät jo touhoope ju Uuroardenge fon do Ieuwenlid-Dierte (Xenarthra) ienoardend wäide, een fon do fjauer groote Haud-Lienjen fon do Haagere Suugedierte.
Yucatán
Yucatán, Yucatan of Yukatan is ju Beteekenge foar een Riege fon geografiske Objekte:
Yucatan, moor:
Bierich-Noosenboar
Die Bierich-Noosenboar (Nasuella olivacea) is een Roowdierte-Oard uut ju Familie fon do Dwäärch-Boare (Procyonidae). Hie is ääng fjuund mäd do Noosenboare (Sleek Nasua), man hie wäd in aan oainen monotypisken Sleek, Nasuella, fierd. Bierich-Noosenboare lieuwje in Kolumbien, dät wäästelke Venezuela un Ecuador, wier jo in haagerlaine Holtbuske in 2000 bit 3200 Meetere buppe ju See tou fienden sunt.
Beskrieuwenge
Die Bierich-Noosenboar lät so äänelk as die Suudamerikoanske Noosenboar, man hie is baldoarich litjer un häd n kuuteren Stäit. Sien ticht, ruuch Fäl is fon griesbruune Klöär, die Stäit is jeelgries-dunkerbruun ringeld. Ju Snuute is juust as bie do uur Noosenboare loangsträkked un goud bewäägelk, man die Skäädel in't heele is noch langer as bie do uur Oarde. Düsse Dierte roakje een Kop-Rump-Loangte fon 36 bit 39 cm un een Stäitloangte fon 20 bit 24 cm.
Slacht fon Tjootern
thumb|250px|Aastfräislound uum 1300 thumb|upright|Ocko II. tom Brok (links) wuud ätter ju Slacht bie Marienhafe gefangen nuumen, gjuchts Focko Ukena. Bielde: Moaleräi fon 1803 Ju Slacht fon Tjootern ap n 27. Septämber 1426 waas die Ounfang fon do aastfräiske Befräiengskriege juun ju Haudlingsfamilie tom Brok.
Israel
Israel (Hebräisk: מדינת ישראל "Medinat Jisra'el", Arabisk: دولة إسرائيل "Daulat Isrā'īl") is n Lound in dät Midde-Aaste.
Slacht fon Tjootern
Ätter dät ju Groafenfamilie tom Brok in dät 14. Jierhunnert immer moor ju Heerskup in Aast-Fräislound uurnuumen hiede un truch Hilkeräi do Heerskupsgebiede immer gratter wuuden, skul bie ju Slacht fon Tjootern ju Heerskup fon do tom Broks breeken wäide.
Ju Slacht
Ju Slacht geen fon do aastfräiske Buurensuldoaten fon Focko Ukena un Sibet von Rüstringen juun do Suldoaten fon dän Haudling Ocko II. tom Brok un do Suldoaten fon do Ooldenbuurger, dän Ärtsbiskup fon Bremen, do Groafen fon Hoya, Diepholz un Tecklenbuurich, do Tjootern beleegerden.
Ju Slacht wuud fon Focko Ukena wonnen. Groaf Johann fon Rietberg (die twaide Suun fan Otto II. fon Rietberg) un Konrad X. fon Diepholz wuuden dooded un Aartsbiskup Nikolaus fon Ooldenbuurich-Delmenhorst wuud gefangen nuumen, oawers ätters wier fräilät.
Dät Eende fon do tom Broks
Dät waas n wichtigen Äärfoulch juun do tom Broks un n Jier leeter ap 28. Oktoober 1427 wuud Ocko II. tom Brok bie ju Slacht ap do Wüülde Äkkere bie Marienhafe noch moal wier fon Focko Ukena sloain un gefangen nuummen. In 1435 is Ocko II. tom Brok as lääsde fon ju Haudlingsfamilie dan stuurwen.
Israel
Israel is dät eensige Lound ap ju Waareld wier ne juudske Moorhaid woont, 7 Million fon do 9,5 Million Ienwoonere sunt Juudsk. Ieuwenske do juudske Ienwoonere rakt et ne arabiske Minnerhaid.
Do historiske Wuttele fon dän moderne Stoat Israel lääse in dät bibliske Lound Israel. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul et two Stoate reeke, n juudsken un n arabisken Stoat. Jerusalem keem unner ju Ferwaltenge fon do Fereende Natione. As Israel sik 1948 uunouhongich ferkloord hiede, foulgede dän Ramstäk fon arabiske Stoate aan Dai leeter. Sietdäm häd Israel in fuul ferskeedene Kriege kämped mäd arabiske Noaberstoate.
Noome
Ju ooldste Wälle foar dät Woud Israel is ju ägyptiske Merenptah-Stele (däälich in dät Ägyptisken Museum in Kairo). Ju beskrift n Fääldtoach juun n Foulk Israel in dät Lound Kanaan un wäd ap dät Jier 1211 f. Kr. datiert.
Ju Foulksetymologie fon dät Oolde Testamänt tjut Israel as Goddesstrieder an (Gen. 32,29). As Jookub sik wrongen hiede mäd n Ängel fon God kreech hie dissen näien Noomen. Sien Ätterkuumen wuuden Bäiden fon Israel, Israeliten of kuut Israel naamd.
Die Noome fon dän moderne Stoat Israel is Medinat Yisrael (Stoat fon Israel). Uur Foarsleeke sunt Eretz Israel (dät Lound fon Israel), Zion, Judäa un Näi Judäa weesen.
Geografie
thumb|left|Reliefkoarte|251x251px Israel wäd begränsed fon Libanon in dät Noude, Syrien in dät Noudaaste, dät Middelmeer in dät Wääste, Ägypten in dät Suudwääste, Jordanien un ju Doode See in dät Aaste. Do palästinensiske Gebiete in dät Aaste fon Israel sunt Autonomiegebiete.
Israel kon in fjauer Loundskupsregione ferdeeld wäide: Ju Middelmeerkuste, ju Höäwelloundskup in n Midden, dät Jordaandoal un ju Negev-Wüüste.
Fon dät mäitigde Klimoa in dät Noude fon Israel wäd ju Londskup ätter dät Suude wai druuger. In dät Noude stounde moor Boome un ju Londskup is gräin, in dät Suude is ju Negev-Wüüste. Dät Noude is gjucht fruchtboar un deer sunt do Bierge un Höäwele. Suudelk fon Jerusalem gungt ju Höäwelloundskup fääre man deer is dät Lound gjucht unfruchtboar. Ätter ju Kuste wai wäd ju Londskup flak. Ju Negev Wüüste in dät Suude häd n Fläche fon ca. 12.000 km², uumtränt n Haaldeel fon Israel sien Loundfläche. Geografisk heert er tou de Sinai-Wüüste. Ju Wüüstenregion begint in dät Noude, sowät appe Naite fon Be'er Scheva un sien Eende is in Eilat, die maast suudelke Stääd fon Israel.
Ju Jordaan is mäd 322 km ju loangste Äi fon Israel un begint in do Golanhööchten. Fon n Bierich Hermon fljut ju Jordaan truch ju Emek haChula un n See Genezareth ätter ju Doode See tou, die djoopste Punkt fon ju Äiduurflakte. Truch ju woaksende Befoulkenge un tou min Rien sunt do Woaterreserven in Israel knap. Die See Genezareth is dät grootste Swäitwoaterreservoir in Israel weer ju Jordaan also Woater ätterlät. Fääre ätter dät Suude wai is ju Arabah, ju eendet in n Gulf fon Eilat, wät Deel fon ju Roode See is.
Do tjo grootste Stäädsgebiete fon Israel sunt Tel Aviv, Haifa un Jerusalem.
Klima
Ju Temperatuur in Israel is gans unnerskeedelk, foarallen in de Winter. In do Bierichgebiete kon et koold un wiendich weese, un oafte lait deer Snee. Dän grootste Deel fon et Jier lait Snee ap dän Bierich Hermon (2248 m), in Jerusalem kon mongs uk snee faale. Dät Klima in do Kuststääde Tel Aviv un Haifa is mediterroansk. Deer faalt fon Moai bit tou September nit so fuul Rien, die Suumer duurt loange un dät kon gjucht heet weese. Dät Klima in dät Suudaaste fon Israel wäd bestimd fon sien Loage twiske ju subtropiske Druuchte so as in ju Sahara un do arabiske Wüüsten.
Geskichte
thumb|left|150px|Theodor Herzl publizierte 1896 dät Bouk „Der Judenstaat“. Ätter ju Fernäilenge fon dän oainständige juudske Stoat truch do Roomer, 70 ätter Kristus, wonderden do Juuden uut ätter uur Gebiete uum dät Middelmeer tou. Ne litje juudske Befoulkenge is oaber immer in Israel bleeuwen. Mäd dän Zionismus - Eende 19. Jierhunnert - äntstuude ne organisierde Ienwonderenge fon Juuden ätter Palästina wai. Ju eerste groote Emigration (Alija) fon Juuden ätter Palästina waas uum 1882 tou. Do Juuden wuuden in ferskeedene Lounde truch antisämitiske Gesätse diskriminiert, un deertruch kreegen do dän Wonsk, tou emigrieren ätter n uur Lound. Theodor Herzl kon me sjo as dän Architekt fon dät politiske Zionismus. Hie organisierte in dät Jier 1897 dät eerste Zionistenkongres in Basel un skreeuw bie disse Geläägenhaid in sien Daibouk: „In Basel hääbe iek dän Juudenstoat gruundet… Muugelk binnen in fieuw Jiere, man wisse binnen füüftich Jier sjucht älkuneen dät so.“ Ju twäide Emigrationswooge of Alija (1904–14) begon ätter dän Kishinev pogrom in Ruslound in April 1903. 1909 wuude Tel Aviv gruundet, ju eerste modärne Stääd in Palästina.
Ätter dän Unnergong fon dät Osmaniske Riek koom ju Foulkenbuund mäd Klasse-A-Mandoat foar do Gebiete fon wät däälich Israel, Jordanien, Gaza un Westjordaanlound sunt. Dät Mandoat wuude in 1922 ratifiziert. In Juli 1922 roate dät two Ferwaltengsbesirke: Palästina un Transjordanien. Transjordanien uumfoate uungefeer tjofjoodendeel fon dät Mandoatsgebiet. Bee do Ferwaltengsbesirke holden noch jusälge Munteenhäid un hieden dosälge Mandoatsgesätse, man do Juuden hieden nit dät Gjucht uum aastelk fon dän Jordaan tou woonjen. Twiske 1924 un 1932 foulgede ju fjoode Alija. Ju füüfte Alija foulgede in do Jiere 1933 bit tou 1939, also ätter ju nationoalsozialistiske Machtsuurnoame in Düütsklound, wät foar fuul Juuden dän Gruund was uum tou emigrieren. Deertruch kuude ju juudske Befoulkenge in Palästina gau groie. 1937 kuumt ju britiske Peel-Kommission mäd n eerste Deelengsplan. Ätter ju prozentuale Befoulkengsferdeelenge hieden do Juuden in disse Tied ne Moorhaid in dät Kustgebiet un in Galiläa, in dän Rest fon Israel woonde ne arabiske Moorhaidsbefoulkenge. So skuul dät Lound ätter dän Plan fon do Briten uk deeld wäide. Do näi immigrierde Juuden in Israel wieren gjucht bliede mäd dän Plan, do Araber wieren deerjuun un dän Plan wuude nit uutfierd.
Foar dän Twäide Waareldkriech wuude Palästina uk al besiedeld fon Juuden, man ätter ju Twäide Waareldkriich koomen moor Juuden ätter dät oolde hälge Lound wai. Ätter dän Deelengsplan fon 1947 fon do Fereende Natione skuul Palästina in two Stoaten deeld wäide, n juudsken un n arabisken. Do Juuden wieren deerfoar, do Araber hääbe dän Ploan ouliend. Ap n 15. Moai 1948 ron dät Mandoat fon dän Foulkenbuund ou. Aan Dai deerfoar ferkloorde Israel sik uunouhongich. Do Fereende Natione, do Fereende Stoaten un ju Sowjetunion anärkanne Israel glieks.
Merzig-Wadern (Loundkring)
Merzig-Wadern is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saarlound.
Israel
Geskichte
Ätter do Ärfoulge fon ju radikoalislamiske Terrororganisation un Paatäi Hamas un ju israeliske Paatäi Kadima wuude ju Situation 2006 gjucht läip. Ju Äntfierenge fon twäin israeliske Soldoaten in dän Suumer fon 2006 waas die Gruund foar Israel uum Hamas in ju Gaza-Striepe un Wäästjordaanlound ountougriepen. Hisbollah koom an ju Siede fon Hamas un Hisbollah äntfierde moor israeliske Soldoaten. Dät waas die Gruund foar Kriech mäd Libanon. Die Libanonkriech duurde fon n 12. Juli bit toun 14. August un wuude mäd n Waffenstilstand be-eended. In 2008 fjuurde Hamas immer moor raketen ätter juudske Siedelengen wai. Ap n 28. Dezember 2008 begon die israeliske Armee mäd Luftoungriepe ap ju Gaza-Striepe, deerätter foulgede ju Gruundoffensive ap n 3. Januoar 2009.
Jean Désiré Gustave Courbet
thumb|right|200px|Säärm-Oubieldenge fon Gustave Courbet uum 1849
Israel
Politik
thumb|Ju Knesset, dät Parlamänt fon Israel. thumb|Israeliske F-15I Ra'am. Israel is ne parlemäntariske Republik. Dät Parlamänt, ju Knesset, wuude ap n 25. Januoar 1949 foar dät eerste Moal wääld un häd 120 Sitte. Ju Knesset wäält dän Presidänt foar soogen Jiere. Die Presidänt mout dän Premierminister benaame. Die Premierminister is die Exekutive. Israel häd neen Ferfoatenge, ju skuul in 1948 ätter ju Apgjuchtenge fon dän Stoat Israel skrieuwen wäide, man deer wieren fuul ferskeedene Meenengen. Daach sunt 14 sonaamde Gruundgesätse annuummen wuuden, do skällen ju Basis weese foar ju Ferfoatenge un sunt wichtiger as uur Gesätse.
Jean Désiré Gustave Courbet
Jean Désiré Gustave Courbet (maasttieds kuut: Gustave Courbet; * 10. Juni 1819 in Ornans bie Besançon; † 31. Dezember 1877 in La-Tour-de-Peilz (Swaits)) waas aan frantsöösken Moaler fon dän Realismus.
Israel
Militäär
Do Marine, Lound- un Luftstriedkrafte sunt fereeniged in een Organisation, ju dän Noome Israeliske Ferdäägengenskrafte drächt (Hebräisk: צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל, Arabisk: جيش الدفاع الإسرائيلي, Ängelsk: Israel Defence Force (IDF)). Truch de Konsolidation fon paramilitääre Gruppen un militante Gruppen wuude die israeliske Armee in 1948 apgjucht. Deer oarbaidje uungefeer 176.500 aktive Soldaate un 445.000 Reserviste. Ju häd Kampfljoogere fon do Typen F-4 Phantom II, F-15 Eagle, F-16 Fighting Falcon, A-4 Skyhawk un ju oainständich äntwikkelte Kfir. Die Haudpanzer is dän oainständich äntwikkelde Merkava. Israel un do Fereende Stoate hääbe mädnunner dät eensige operationelle Anti-Ballistiske Rakeete Systeem ap ju Waareld äntwikkeld, die Arrow missile. Israel häd siet dän Jom Kippur Kriech n Nätwierk fon Apkloorengssatellite äntwikkelt. Truch dän Ärfoulg fon dät Ofeq program is Israel een fon do soogen Lounde do sukke Satellite lansierje kon. Däälich gungt me deerfon uut, dät Israel Käädenwoapene häd.
Buutenloundske Politik
Foar ju buutenloundske Politik fon Israel sunt do Beluukengen mäd do arabiske Lounde fon grooten Beloang. Mäd Jordanien un Ägypten häd Israel Freeferdraage unnerteekenet. Fon do buutenloundske Beluukengen mäd do Lounde in Faander-Asien spielje do Beluukengen mäd do palästinensiske Autonomiegebiete n besunnere Rulle. Siet dät Freeferdraach mäd Jordanien in dät Jier 1994 bildje deele fon dät Wäästjordaanlound un dän Gaza-Striepe do palästinensiske Autonomiegebiete.
Ieuwenske do Beluukengen mäd do arabiske Lounde is n wichtich Siel fon ju israeliske Regierenge de Migration fon so fuul muugelk Juuden ätter Israel wai. Dät israeliske Militäär kon deerbie hälpe, uk wan do näie Migroanten noch neen israeliske Stoatsburger sunt. Bie ju Smoachtnood in Äthiopien häd ju israeliske Regierenge do äthiopiske Juuden ätter Israel broacht.
Do Kontakte mäd dän europäisken Union, un forallem do Fereende Stoaten fon Amerikoa, sunt gjucht goud.
Siedelengspolitik
Ätter die Säksdeegekriech in 1967 kontrolierde Israel dän Gaza-Striepe, dät Sinai-Hoolichäilound, dät Wäästjordaanlound un Aast-Jerusalem un uk ju Golanhööchte. Dät Sinai-Hoolichäilound wuude 1979 wieruume roat an Ägypten. Do juudske Siedelengen wuuden in do besätte Gebiete apgjucht un duuren bloot fon juudske Israelis bewoond wäide. Stuuns lieuwje uungefeer 300.000 Israelis in sukke Siedelengen in dät Wäästjordaanlound, wan me Aast-Jerusalem tou do Siedelengsgebiede fon dät Wäästjordaanlound reekend woonje deer touhoope uungefeer 500.000 israeliske Buurger. Ap n Gaza-Striepe woonden bit tou August 2005 soowät 7500 israeliske Buurger twiske moor as een Million palästinensiske Buurger. Dät wieren täämelk groote Täärpe mäd uumfangrieke Huuse un Sträiten, baud ätter amerikoanisk Foarbield. Do israeliske Siedelengen in dän Gaza-Striepe wieren fon n grooten Sicherhaidsapparoat skütsed juun palästinensiske Oungriepe. N Nätwierk fon ferskeedene Sträiten, do alleenich fon israeliske Buurger bruukt wäide konnen, rakt ne goude Ferkiers-Infrastruktuur twiske do Siedelengen un dät israeliske Territoarium. Tougliek moaket dät ju Äntwikkelenge fon do palästinensiske Autonomiegebiede stuur. Ju fräie Beweegengsmuugelkhaid fon ju palästinensiske Befoulkenge beknappet sik truch do israeliske Blokkoaden un Kontrolposten ap do Sträiten. An dät Eende fon 2009 moakede dän israelisken Buppeste Gjuchtshoaf n Uurdeel, weerätter ju Autoboan 443 twiske Tel Aviv un Jerusalem uk fon fräi tougongelk weesen mout.
Ferwaltengsstruktuur
Judäa un Samarien is uk n Ferwaltengseenhaid un uumfoatet do israeliske Siedlenge in dät Wäästjordaanlound.
Befoulkenge
thumb|Die Tempelbierich mäd dän Fälsendoom in Jerusalem. In Israel woonje 9.571.580 Moanskene (2022). Moor as 90 % deerfon woont in do Stääde.
Befoulkengsgruppen
Do grootste Befoulkengsgruppen sunt do Juuden (76%) un do Araber (20%). Do uur 4% sunt Drusen (1,5% fon ju ganse Befoulkenge) of näie Ienwonderere.
Truch dät "Gesäts fon Wieruumekuumen" konne aal do Juuden ap ju ganse Waareld ju Israeliske Stoatsburgerskup andreege un muugelk kriege. Dubbelde Stoatsangeheerichkaid is muugelk. In do Jiere 1990-2005 immigrierden 1.002.400 Moanskene ätter Israel wai, deerfon keemen 908.400 uut de fröiere Sowjetunion. Bit 2005 keemen 94.700 Immigranten uut Ethiopien, deerfon sunt 49.700 ätter dät Jier 1990 keemen.
Siet dät Jier 2000 rakt et uk fuul Migranten uut Rumänien, Thailound, China, Afrikoa un Suud-Amerikoa, do hiere Oarbaid in Israel säike. Do Statistieke foar disse Migranten sunt nit duudelk, deer sukke Migranten oafte illegoal in Israel lieuwje, man uur dän Tuume wäch sunt dät uungefeer 203.000.
Ienwooner-Äntwikkelenge
Ienwooner-Äntwikkelenge fon Israel:
Sproaken
thumb|Ferkiersskild ap Hebräisk, Arabisk un Ängelsk. Dät rakt two offizielle Sproaken in Israel, dät sunt Hebräisk un Arabisk. Hebräisk wäd fon dän Stoat as eerste Toal bruukt un ju Moorhäid fon Israel boalt dät Hebräiske as Määmetoal, ju arabiske Sproake wäd fon ju arabiske Minnerhäid boald.
Truch näie Ienwonderer uut de oolde Sowjetunion wäd noch fuul Russisk baald un skrieuwen. Uungefeer 1 million Moanskene in Israel konnen Russisk baale. Frantsöösk wäd fon uungefeer 700.000 israeliske Burger boald, do uursproangelk uut Noud-Afrikoa of Frankriek kuume.
N groot Deel fon do Medien bruukt ieuwenske dät Hebräiske dät Ängelske. Do Bäidene beginne mäd dät leeren fon ju ängelske Sproake in ju Gruundskoule. In ju moorsproakige Praxis is Israel oafter twosproakich hebräisk/ängelsk as hebräisk/arabisk. So hääbe do Ferkiersskilde oafter hebräiske un ängelske Täkste, man arabiske Täkste sunt deer nit altied tou leesen. In August 2011 hääbe fjautich Politiker fon Regierengs- un Oppositionspartaaïen ne Gesätsfoarloage in ju Knesset inbroacht, weer ätter alleenich dät Hebräiske noch Amtsproake fon Israel weesen skäl.
Dät Yiddiske is ne hoochduütske Toal fon do aschkenasiske Juuden, ju sik bildet häd uut ferskeedene düütske Dialekte mäd hebräiske, aramäiske, romaniske, slawiske Toalelemänte. Ju wäd in Israel foarallen fon do charediske Juuden boald, un wäd skreeuwen mäd dät hebräiske Alfabet.
Religion
thumb|left|Bahai-Tuun in Haifa. Ju Uunouhongelkaidsärklräärenge fon dän Stoat Israel fon 1948 garantiert ju Religionsfräiegaid. Ju Religionsmeenskupe sunt säälwen ferantwoudelk foar ju Ferwaltenge fon hiere religiöse un hilge Steeden, do gesätselke Räägelenge skällen dän fräien Tougong garantierje un skutsje juun Äntwäienge. Anärkoante Religionsmeenskuppe sunt ju juudske (bloot orthodoxe Denomination), ju islamiske, ju ferskeedene kristelke Säärkmeenten as uk do Religionsmeenskuppe fon do Drusen un do Bahai. Do stoatelk anärkoante Religionsmeenskuppe hääbe n Gjucht ap interne Autonomie un ap stoatelke Finansierenge fon hiere Gebeedshuuse un do Gehalte fon do religiöse Amtsdreegere.
Moor as 75 % fon ju Befoulkenge sunt Juuden. Deertruch is Israel dän eensigen Stoat appe Waareld, weer Juuden ne Befoulkengsmoorhaid hääbe. Ätter ne Uumfroage uut dät Jier 2009 beskrieuwt 46 % fon do Juuden siksäälwen as säkular, 32 % as traditionel, 15 % as orthodox un 7 % as ultraorthodoxe Juuden (Charedim).
In Israel rakt et uk 106.300 Druusen, uungefeer 1,7 % fon ju Befoulkenge. Ju waareldwied eensige Meente fon Samaritanere tält 751 Personen (Eende 2011). Moor as n Hoolichdeel deerfon lieuwt in Israel, do uur lieuwje in dät Wäästjordaanlound. In Israel lieuwje, ätter oaine Angoawen, uungefeer 25.000 Karäer as uk ne uunbekoande Antaal messianiske Juuden, wäkke bepeelde Elemänte uut dät Juudendum uurnuumen hääbe, oawers disse Juuden sjo Jesus fon Nazaret as Messias un wäide deeruum tou dät Kristendum reekend. In un uum Haifa lieuwje eenige huundert Bahai, weer uk hiere säntroale Hillichdume sunt, do dät Bahai-Waareldsäntrum bildje. Siet 2008 heert et tou dät UNESCO Waareldkultuuräärwe.
Wirtskaft un Infrastruktuur
thumb|N groot Honnelsdistrikt in Ramat Gan bie Tel Avid. Deer kon me uk dät Diamantmäärked fiende. Israel häd ne technologisk hooch äntwikkelte Määrkedwirtskaft weeroun dän Stoat aktiv deelnimt.
Trots begränsde natüürelke Ressourcen häd Israel sien loundwirtskaftelke un industrielle Sektor in do lääste twintich Jiere intensiv äntwikkelt. Mäd Lieuwensmiddele kon Israel sik säälwen foar n groot Deel fersuurgje. Israel is bie fossile Energiedreegere (ruuge Oulje, Äidgas, Koole), bie Koarel, Kuuflaask, Ruuchstoffen un militääriske Uutrustenge fon Import ouhongich.
Wichtige Eksportprodukte sunt Diamante, Hoochtechnologie, militäriske Uutrustenge, Software un loundwirtskaftelke Produkte.
Dät Bruttoinloundsprodukt fon Israel in 2006 waas $195 Milliard ätter dän Internationoale Wäärengsfuunds of $179 Milliard ätter dän Waareldbank.
Technologie
Israel häd ju twäidgrootste Antaal beginnende Bedrieuwen ap ju Waareld (ätter do Fereende Stoate) un buute Noudamerikoa häd Israel ju grootste Antaal Bedrieuwen iendrain bie dän NASDAQ. Do Äntwikkelengen mäd näie Technologie foar Komputere in Silicon Wadi sunt tou ferglieken mäd Silicon Valley. Intel un Microsoft bauden hiere eerste uutloundske Unersäikengs- en Äntwikkelengssäntrum in Israel, uk uur high-tech multinationoale Bedrieuwen, as IBM, Cisco Systems un Motorola hääbe Deelläitenge in Israel eepend.
Ju Woaterfersuuregenge in Israel kricht fuul Apmäärksoamkaid. Dät Woater wäd apbuurgen in Stauseen wieruut Energie moaked wäide kon. Mäd ju Äntwikkelenge fon geothermiske Energie (Äidwaarmte) is Israel uk gans fier. Israel häd fuul in Solarenergie investiert un hiere Ingenieure äntwikkelje näie Solarenergie-Technologie. Do israeliske Solarbedrieuwe oarbaidje an Projäkte appe ganse Waareld. Moor as 90% fon do israeliske Huuse bruuke Solarenergie foar woorm Woater, dät hööchste pro Kop ap ju ganse Waareld. Ätter Statistieke fon ju israeliske Regierenge skäl dät Lound 8% ap sien Elektritätsferbruuk spoarje truch Solarenergie.
Medien
Do wichtichste Saitengen in Israel sunt Maariw, Haaretz, The Jerusalem Post un Jedio Aharonot. Do Haaretz un The Jerusalem Post ärskiene uk ap Ängelsk. Die Israel Broadcasting Authority is ju Autorität foar do eepentelk-gjuchtelke Radioseendere. Siet 1968 moaked die Israel Broadcasting Authority uk Fiersjoon foar do eepentelk-gjuchtelke Seendere. Galei Zahal is die Radioseender foar do Israeliske Ferdäägenengskrafte man uk ju Zivielbefoulkenge kon dät heere. Kommerzielle Fernsehenseendere sunt Channel 2 un Israel 10.
Ferkier
thumb|Duty-free inkoopje ap Ben Gurion Airport. Do Autoweege in Israel sunt goud. Do Ferkiersreegele in Israel sunt nit fuul uurs as do Ferkiersreegele in Europa. Ju Busgenossenskup in Israel heet Egged, ju fuul Bustjoonste ap et Lound un in do Stääde häd. Fon touniemende Betjuudenge is dät Iesenboannät fon Israel Railways.
Haifa, Aschdod un Eilat sunt do grootste Hoawenstääde in Israel. In Chadera, Tel Aviv un Aschkelon rakt et litje Hoawens, do bloot flar Koole, Äidgas of Äidoulje foar do Elektrisitätskrääftwierke deer sunt. In Aschkelon, Aschdod, Tel Aviv, Herzlia, Haifa un Eilat existierje Jachthoawens. Krüüsfoartskippe lääse maastens in Haifa, Aschdod un Eilat an. Saisonoale Feerferbiendengen ätter Zypern un wieder ätter Griechenlound un Italien wai fiere bloot fon Haifa uut.
Tourismus
Israel hiede in dät Jier 2008 moor as 3 Millione Touriste tou Besäik. Do Touriste kuume uut religiöse Gruunde, of foar do archeologiske Apgreeuwengen, do historiske Steeden, ju Doode See, dät gemäitigde Klimoa of do Strande an ju Wäästkuste. Ju Sicherhaid waas n Probleem foar dän touristiske Sektor, man immer moor Touriste kuume wier ätter Israel wai.
Kultuur
Do Ienwoonere fon däälich sunt uut moor as 100 Lounde ap 5 Kontinänte ätter Israel wai keemen. Deertruch is ju israeliske Sälskup riek an kulturelle Fuulfoold un kunstelke Kreativiteet. Do Kunstlere hääbe goude Muugelkaide un kriege Stöän fon ju Regierenge.
Literatuur
N groot deel fon alle Bouke do der in Israel publisierd wäide, sunt ap Hebräisk. Ieuwenske ju hebräiske Literatuur wäd uk in dät Arabisk, Russisk of Ängelsk publizierd. Siet 2000 rakt et dät Boukgesäts; fon aal do Bouke, Säitengen, Audio- un Fideoapnoamen un uur elektroniske Medien skäl n Kopie roat wäide an de Juudiske Nationoale Universitätsbibliotheek an de Hebräiske Universität in Jerusalem. In 2006 wieren 85% fon do registrierde Bouke Hebräisk. 8% Ängelsk, 3% Russisk un 2% Arabisk.
Ju Hebräiske Bouke Wiek (He: שבוע הספר) wäd älk Jier in Juni hoolden mäd n Messe, Leesenge, un unnerskeedelke israeliske Skrieuwere gunge truch Israel foar Promotion foar hiere Bouke. In disse Wiek wäd dän grootsten israeliske Literatuurpries, die Sapir Pries, ferroat.
Waareldäärwgoud
450px|thumb|Ju Doode See
Kunst un Museen
Dät israeliske Museum in Jerusalem is een fon do wichtichste kulturelle Institutione wier do Doode Meer Rullen tou fienden sunt, touhoope mäd ne groote Sammelenge juudske un europäiske Kunst. Israel sien nationoale holocaustmuseum, Yad Vashem, is dät grootste Archiv foar Information uur dän Holocaust. In dän Campus fon de Uni in Tel Aviv is dät Beth Hatefutsoth (Diaspora Museum), n interaktief Museum foar juudske historiske Seeke. Et rakt uk gans goude litje Kunststeeden in do Täärpe un in do Kibbutse.
Sport
In Israel sunt Foutbal un Basketbal gjucht populär. Fuul Sportferbeende sunt Meeglid in ferskeedene europäiske Dakorganisatione, wiertruch do israeliske Monskuppe an europäiske Spiele un Turniere deelnieme. Dät Meeglidskup in asiatiske Organisatione waas truch n Boykot fon arabiske Meeglidsferbeende nit moor muugelk weesen. In 1978 doarst Israel fon do arabiske Lounde nit deelnieme oun do Asienspiele.
Ju Makkabiade, uk Makkabia of Makkabiah naamd, is ju grootste juudiske Sportferanstaltenge un is äänelk so as do Olympisken Spiele konzipiert. Ju wäd alle fjauer Jier organisiert. In 1964 wuude ju Foutbal-Asienmästerskup in Israel hoolden. In 1970 kwalifizierte ju nationoale Foutbalmanskup sik foar ju Foutbal-Waareldmästerskup.