cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hermann Möller
Möller un dät Fräiske
Uk ätters bleeuw hie ieuwenske sien uur Unnersäikengen mäd dät Fräiske tougong. So raisede hie 1881 ätter Näiwangerooge bie Foarel, dan ätter Seelterlound, wier hie mäd Hälpe fon n düütsk Woudebouk ne seelter Woudelieste touhoopestoalde. Ätters koom hie uk noch ätter Wääst-Fräislound, wier hie do Dialekte studierde.
Indogermanisk un Hamito-Semitisk
Möller is foarallen bekoand wuuden foar sien Unnersäikengen toun Unnermuurjen fon ju These fon ne genetiske Ferwantskup twiske do Indogermaniske Sproaken un do Semitiske Sproaken.
Man sien Theorie, Resultoat fon loangjierige fäkmonniske Oarbaid, kreech neen algemeene Anerkannenge fon ju linguistiske Fäkwaareld un wäd däälich (2008) noch man säilden ärwäänd. Ju wuud allerdings tou ju Tied fon n Antaal fierende Linguiste as gültich akzeptierd, so t.B. Holger Pedersen (1924) un Louis Hjelmslev. Ätter Hjelmslev (1970:79) wuud „ne Uurferwantskup twiske Indogermanisk un Hamito-Semitisk in n Detail fon dän deenske Linguist Hermann Möller wiesd, unner Benutsenge fon ju Methode fon do Elementfunktione“.
Möllers Oarbaid wuud fon Albert Cuny (1924, 1943, 1946) in Frankriek un in jungere Tied fon dän amerikoanske Geleerde Saul Levin (1971, 1995, 2002) foutfierd. Et is twieuwelloos ap Möllers Oarbaid touräächtoufieren, dät Holger Pedersen Hamito-Semitisk in sien annuumene Nostratiske Sproakfamilie iensloot, ne Klassifikation, ju bie foulgjende Nostratizisten (t.B. Vladislav Illich-Svitych un Allan Bomhard) biebeheelden wuude. Ju Hamitiske Familie wuud fon Joseph Greenberg (1963) as uungültich fersmieten, die foulgelk uk dän Noome „Hamito-Semitisk“ ouliende un truch dät däälich gängelke „Afro-Asiatisk“ ärsättte.
Möllers Magnum opus waas dät Vergleichende indogermanisch-semitische Wörterbuch fon 1911. Hie is uk foar sien Version fon ju Laryngaltheorie bekoand, ju er in Die semitisch-vorindogermanischen laryngalen Konsonanten (1917) deerstoalde.
Skäppel
Die Skäppel (düütsk: Scheffel) waas een oolde Mäite fon dän Ruumteinhoold (Volumen), ju besunners foar Koarel bruukt wude, man biespilswiese in Wäästfoalen uk foar Steenkoole. Ätter düsse Mäite wude uk ju Meetreewe, een Oard Ommer, un regionoal uk ju Flaktenmäite naamd, ju me bruukte, uum sowät aan Skäppel Koarel tou kriegen. Ju niepe Definitsjoon fon dän Skäppel waas regionoal unnerskeedelk, in Seelterlound goolt wäil die Kloppenbuurger Skäppel, dät sunt 25,716 Liter mäd 16 Kannen tou je 1,607 Liter (Oldenburg 390).
Fereende Natione
Do Fereende Natione (dt. Vereinte Nationen, äng. United Nations) is ne Touhoopeoarbaid fon 192 unouhongige Stoaten, ju der 1945 gruunded is.
Skäppel
Deeruut Skäppelsäid, n Loundstuk so groot, dät me dät mäd n Skäppel Roage besäidje kon (10 Ar).
Fereende Arabiske Emiroate
Do Fereende Arabiske Emiroate is n Lound in Asien. Ju Haudstääd is Abu Dabi un die Präsident fon ju Federation is siet 2004 Scheich Khalifa bin Zayed Al Nahayan.
Adolph Friedrich Erdmann von Menzel
thumb|200px|Adolph von Menzel
Adolph Friedrich Erdmann von Menzel (bädden ap dän 8. Dezember 1815 in Breslau, oadeld 1898, stuurwen ap dän 9. Februoar 1905 in Berlin) waas aan Kunstler un wäd oafter blouked as die wichtichste düütske Reeoalist fon dät Njuugentienste Jierhunnert. Bisunners bikoand moakeden him sien Oubieldengen fon Freerk dän Groote. Interessant is, dät hie, as Suun fon aan Steenpränter al kunstlersk foarbielded, bloot foar een hoolich Jier ju "Berliner Akademie der Künste" bisoachte, un dät bolde wier aproate un sik säärm aal biebroachte. Daach wude hie aan bikoanden Kunstler.
Zwartewaterland
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Overijssel. is ne Meente in ju Provinz Overijssel, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,91 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Wartburgkreis
Wartburgkreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Lingewaal
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 54,59 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Fereende Arabiske Emiroate
Geografie
Do Fereende Arabiske Emiroate wäide begränsed fon:
Geschichte
Ätter Jierhunnerte fon Konflikte moakje düsse Emiroate in dät 19. Jierhunnert Touhoopeoarbaid mäd Groot-Britannien. Do Emiroate wäide 1971 wier n oainen Stoat mäd säks Emiroate, in 1972 kumt dät soogende Emiroat by ju Union.
In 1990-1991 moakje do Fereende Arabiske Emiroate dän Kriech in dän Persiske Gulf mee.
Politik
Soogen Emiroate foarmje ju Union:
Ju Union rakt neen demokratisk Systeem, man die Lieuwendsstand is aan fon do bääste ap de Äide. Scheich Zayed bin Sultan Al Nahyan waas die Präsident fon ju Union siet ju Stiftinge fon ju Union bit tou hie doodgeen ap dän 2. November 2004. Sin Suun, Khalifa bin Zayed Al Nahayan häd him ätterfoulged.
Fierdeege
Do Fereende Arabiske Emiroate hääbe ätterfoulgjende Fierdeege:
Loundkring Aurk
Die Loundkring Aurk is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Aurk. Uk do Ailounde Baltrum, Juist un Norderney heere tou dän Loundkring Aurk.
Politik
In dän Aurkske Kringdai is et siet n 10. September 2006 so ferdeeld:
Frankfurt an 'n Main
Stäädbielde
Deer stounde fuul hooge Bauwierke, wierfon eenige tou do hoochste Bauwierke fon Europa heere. thumb|left|200px|"Mainhattan"Fon deer kumt uk die Öökelnoome Mainhattan, die sik touhoopesät uut ju Äi Main un Manhattan, aan Stääddeel fon New York, dät ja noch eerder foar sien Hoochhuuse bekoand waas.
Eer dän Twäide Waareldkriech waas dät aal uurs. Domoals hiede Frankfurt een baldoarich groote Ooldstääd un waas bekoand foar Fäkwierkhuuse. Man fon ju Ooldstääd is ätter ju Bombardierenge bloot min uurichblieuwen un noch minner in dän Wierapbau, die gau gunge skuul un sik nit nouch Tied noom, hoolich fernäilde Huuse wier ap Steede tou brangen. Uumdät deer nit moor fuul fon ju originoale Ooldstääd uurich is, wuuden un wäide wäkke wichtige Bauwierke ätter Jiertjaande ätterbaud, moor of minner so as jo wieren. In dät Doom-Römer-Projekt tou n Biespil skäl ap dän Gruundsleek fon dät ourietene Techniske Räidhuus, foar dät eer sin Bau in 1972 noch Ooldstäädhuuse fernäild wuuden sunt, dät oolde Sträitennätwierk wier häärstoald wäide. Buppedät skällen deer fieuwuntrüütich Huuse baud wäide, deerfon füüftien as Rekonstruktsjoon fon n Ooldstäädhuus, do uur in een Oard un Wiese, dät se ju Bielde nit minnerje skällene.
Einsteinium
Einsteinium is n Actinoid.
Lieste fon Haudstääde
Hier rakt et een Uursicht fon ferskeedene Haudstääde.
Alblasserdam
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Alblasserdam is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Alblasserdam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 9,96 km² un deer woonje 19.003 Moanskene.
Flieloundsk
Däälich wäid ap Flielound allinich Niederloundsk boald, wierin oawers noch litje Rääste fon dän oolden flieloundsken Dialekt änthoolde sünt. Flielound is ju insichste Meente in gans Wäästfräislound, wier allinich Niederloundsk boald wäid.
Albrandswaard
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Albrandswaard is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Poortugaal is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,75 km² un deer woonje 23.961 Moanskene.
Sudan
Geographie
Die Sudan häd uk n Andeel an ju Kuste fon dät Roode Meer. Suud-Sudan häd sik 2011 ouskat.
Noudhollound
Noudhollound is ne Provints fon do Niederlounde. Ju Region Wäästfräislound is däälich n Deel fon Noudhollound. Haudstääd is Haarlem.
Sproakuutbau
thumb|right|200px|Symbol foar Sproakuutbau. Dät γ (Gamma) stoant foar do näie Anweendengen fon ju Sproake. Sproakuutbau (dt. Sprachausbau) is n näien Begriep, die der t.B. definierd wäd as “Bäidene kriege näie Muugelkhaide, ju Sproake tou ferweenden ap ne Wiese, ju der tou ju Situation paasjen däd”. Dät hat also, dät Bäidene leere mäd hiere Määmesproake uumetougungen. Däälich gjucht ju Skoule sik deerap, man immer noch wichtiger is dät Baalen fon do Oolden mäd do Bäidene. Deer konnen jo hiere ganse Lieuwend ap fäärebaue.
Deer gungt dät also uur ju oaine Sproake, man dätsälge jält wan me n uur Sproake leert, t.B. Ängelsk of Turske Bäidene Düütsk. Man hier jält uk: Wan do Begriepe in ju oaine Sproake al deer sunt, dan kon me do in ju näie Sproake uk eer ferstounde.
Lingewaard
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 69,18 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Sproakuutbau
Fiersjoon
Dät lät ne eenfache Uursättenge fon düütsk Fernsehen, man fuul Seelter hääbe Probleme deermäd, dan dät is neen Sjoon wät me däd, oaber Kiekjen: me kon deerwai kiekje, man wan dät Dingen uutskalted is, kon me niks deerap sjo. Man Fierkieker gungt uk je wier nit, dan dät is n ‘Fernrohr’. Fiersjoon fäilt also nit gans goud, man in Wiedkiekjen is dät Problem, dät wied in ju Betjuudenge ‘fern’ nit suk goud Seeltersk is. Dät is wäil moor ‘geräumig, breit’.
Me kon uk moal bie do Noabere kiekje: do Mooringer Noudfräiske bruuke fiirsiien (dåt) un fiirsiier (di), un do Platdüütske Feernseher of Kiekkassen.
Gelderlound
Gelderland is ne Provinz in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Provinz is 5 136 km² un deer woonje 1 970 865 Moanskene (2005). Haudstääd is Arnhem.
Birmingham
Birmingham is ju twäidgrootste Stääd in Änglound un dät Fereeniged Köönichriek.
Koartenspil
300px|right N Koartenspil is n Spil, wät in dät weesentelke bloot mäd Koarten spield wäd.
Bekoande Koartenspiele sunt:
Seelter Archiv
Ap n 20. Dez. 1812 wuud in Roomelse dät seelter Archiv revidierd in Apdraach fon dän Präfekt Ritter von Keverberg.
As Inhoold wuude notierd:
Do Nuumere 13 bit 17 inklusiv wuuden in dät Archiv fon ju Mairie deponierd. Do Nuumere 2 bit 12 inclusiv wuuden in Nuumer 1 fersleeten. Ap n 23. Dez. waas dan ju Ferkoopenge, fielicht nit fon do Nuumere 13-17.
Ätter He302f.
_*) In ju hoochdüütske Originoaltext stoant deer: zweischeffel- |fasz verups-    | Deeruum dät n Fjoorup soowät twäin Skäppel groot is, is dät wäil tou betrachtjen as: zweischeffel- oder verups-fasz
Kleopatra VII.
thumb|right|200px|Oubieldenge fon [[Kleopatra VII.]] '''Kleopatra VII. Philopator''' (Ooldgriechisk:Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ); * 69 f. Kr.; † 12. August 30 f. Kr. in Alexandria) heerskede as lääste Kööniginne fon dät ägyptiske Ptolemäer-Riek un as läästen wieuwelken Pharao fon 51 bit 30 foar Kristus. Uur hieren Foar koom ju uut ne griechisk-stommige Heerskerlinje (do Ptolemäere), hiere Muur kuude oaber ne Ienheemske weesen hääbe. Touminst is uurlääwerd, dät ju sälwen ieuwenske Griechisk uk Ägyptisk baale kuud. Ju heerskede in ju eerste Tied nit aleenich, sunnern mäd hieren Bruur un leeter mäd uur Monljuude touhoope, uumdät die Troon nit fon een Persoon besät wäide doarste.
Ju wüül dät ägyptiske Riek fäästigje un uutbaue, man ju kuude dät Siel nit juun Room truchsätte. Uum Foardeele foar Ägypten tou roakjen, begon ju eerste n Ljoofte-Ferhooldnis mäd Gaius Iulius Caesar, mäd dän ju uk n Suun (Ptolemaios XV. Kaisar) hiede. Caesar wuude in 44 f. Kr. uumebroacht. Ätters begon ju uk mäd Marcus Antonius n Ferhooldnis, man dät fierde tou ne joope Ferwikkelenge in binnere Striedegaiden fon't Roomske Riek, wiertruch Octavianus in 32 f. Kr. dän Ptolemäisken Kriech juun hiere un Antonius sien Troppen begon. In ju Slacht bie Actium (31 f. Kr.) wuuden groote Deele fon Antonius sien Flotte fernäild, man Kleopatra un hie kuuden ätter Ägypten fluchtje. Man sowät n Jier leeter wuude truch n Siedenwiksel fon ägyptiske Troppen Alexandria fon Octavian iennuumen. Antonius un Kleopatra broachten sik sälwen uume un Ägypten wuude tou ju roomske Provins Aegyptus.
Weimarer Land (Loundkring)
Weimarer Land is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Thüringen.
Niger
Niger is n Lound in Afrikoa.
Geographie
left|200px Dät wäd begränsed fon...
Finsk
Dät Finske (Finsk: suomi) is ne Finno-ugriske Sproake. Ju is ju eerste fon do two offizielle Sproaken fon Finlound.
thumb|200px|left|Finske Baalere
Lochem
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 216,02 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Weilheim-Schongau (Loundkring)
Weilheim-Schongau is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Himalaya
Die Himalaya is ne Riege fon hooge Bierge, do der truch Apfooldjen äntstuuden, as ju Indiske Ploate sik juun Eurasien bewääged häd un deermäd touhoopewoaksen is. Die 8.848 Meeter hooge Mount Everest, dät is die grootste Bierich fon ju Äide, heert uk tou dän Himalaya. 810px|thumb|Panorama fon dän Himalaya, dät häd n [[Astronaut fon ju ISS photographierd.]]
Alkmaar
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Alkmaar is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Alkmaar is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,22 km² un deer woonje 93.880 Moanskene (2012).
Evolutionär Oardkonzept
Dät Evolutionäre Oardkonzept is een fon two wichtige Definitione fon dän Begriep "Oard" in juu Biologie. Ne Oard is ätter disse Definition ne eenpelde Oustammengslienje mäd Foarfoaren un ätterkuumende Generatione, mäd oaine evolutionäre Tendenzen un n historisk Schiksoal. Disse Definition kwäd gans düütelk - uurs as dät Biologiske Oardkonzept, in dät juu Tiedbegränsenge fon ne Oard stuur is - dät ne Oard fon hiere Äntstoundenge truch Apkleeuwenge fon ne Stamoard bit tou hier Eende - truch oaine Apkleeuwenge in two näie Oarde af truch Uutstierwen - een Oard blift, gans egoal, wo fuul Evolution deertwiske geböärt.
Ne Oard ätter disse Definition wäd uk "Chronospezies" naamd.
Ärkläärenge mäd Hälpe fon n Kladogramm
Deer is n Kladogramm mäd Variablen. Sun Kladogramm is so äänelk apbaud as n Stamboom, so sjucht me, dät k juu Stamoard fon alle Oarde in düt Kladogramm is, j juu Stamoard fon doo Stamoarde g, h, i un doo lieuwende Oarde B, C, D, E, F, me sjucht uk, dät i juu Stamoard fon juu uur Stamoard g un doo lieuwende Oarde D, E un F is, un dät juu Stamoard g juu Stamoard fon D un E is.
Orinoko
miniatur|rechts|Die Orinoko un dät Gebiet, wierfon hie Woater kricht Die Orinoko (uk "Orinoco") is ne groote Äi in Suudamerikoa. Hie is 2.140 Kilometere loange un fljut uut Kolumbien truch Venezuela, wier hie sik apdeelt (Bifurkation), un dan fljut hie in dän Atlantik.
Loundkring Celle
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudsteede is Celle.
Woarje Jesus Säärke
Ju Woarje Jesus Säärke is in Sinese foarm fon die Pingsterbewäägenge. Die Säärke is in 1917 stifte yn Peking, as gefolch fon die Pingsterbewäägenge. De Woarje Jesus Säärke beskôget Jesus as God sels, wat yn giet tjoon it dogma fon ju Hilliche Träi-Eenegaid dät troch de measte oare Kristelk groeperings akseptearre wurdt. De tjoon belangrike doktrines fon ju Säärke binne:
Loundkring Celle
Kringdai
Die Kringdai (foar juu Köär an n 10. September 2006) waas so apbaud:
Kollumerpomp
thumb|right|200px|Kollumerpomp in ju Meente Kollumerlound Kollumerpomp, uk De Pomp noomd, is aan fon do 12 Täärpe in ju wäästfräiske Meente Kollumerlound. In dät Täärp wäd dän läichsaksisk-grinslounder Dialekt Pompstersk boald.
Evolutionär Oardkonzept
Ärkläärenge mäd Hälpe fon n Kladogramm
Uut juu Stamoard k äntstuuden truch Apkleeuwenge doo Linien fon A un j, wierbie juu Chronospezies A bit däälich deer is. Uut j sunt doo bee Chronospezies h un i äntsteen. Fon h stamme do bee lieuwende Oarde B un C ou, fon i juu lieuwende Oard F un juu oolde Oard g, uut g sunt ätter ne relativ kuute Tied D un E äntsteen.
Aalten
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 97,09 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Evolutionär Oardkonzept
Ärkläärenge mäd Hälpe fon n Kladogramm
Ätter dät Evolutionäre Oardkonzept is nu älke Linie een Oard, egoal wofuul Evolution geböärt, in dän Tiedruum twiske hiere Äntstoundenge un hier Eende (truch Apkleeuwenge in näie Oarde af truch Uutstierwen). Een gans loange Linie as A is ätter disse Definition gnau so een Oard as een gans kuute Linie as g.
A      B        C    D      E   F        \       \      /      \    /   / \      \    /        \  /   /          \       \  /          \/   /           \       \/            g  / \      h             \/ \      \            i              \       \          / \      \        /                \       \      /                 \       \    /                  \       \  /                   \       \/                    \      j                     \    / \ /                       \/                       k                      /
Aiskylos
Aiskylos (düütsk Aischylos, maasttieds as ['aɪ̯sçʏlɔs] boald; griechisch Αἰσχύλος, klassisk as [ai̯skʰýlos] uutboald; latinisierd Äschylus, Aeschylus; * 525 f. Kr. in Eleusis, Attika; † 456 f. Kr. in Gela, Sizilien) waas foar Sophokles un Euripides die ooldste fon do träin groote Dichtere fon ju Griechiske Tragödie.
Almere
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Almere is ne Meente in ju Provints Flevolound in do Niederlounde. Almere-Stad is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 248,77 km² un deer woonje 213.582 Moanskene (1. August 2020).
Aiskylos
Ärheeldene Stukke
Fon eenige Stukke sunt bloot Deele uurlääwerd, man hier een Lieste fon do, do heel un aal uurlääwerd sunt:
Maasdriel
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 75,49 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Apeldoorn
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 341,13 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Johann Friedrich Minssen
thumb|right|300px|Minssen un sien Moanske bie Geläägenhaid fon hiere gouldene Hochtied ap n 21. April 1901. In n August fon dät Jier is er dan stuurwen. (Ätter Stiles 2008) thumb|right|300px|Bielde L3.17 fon n Blääd fon ju flugge Minssen-Hondskrift, ju der do Sieden M3:105 un 106 fon ju Uutgoawe M3 äntspräkt. Dät L tjut wäil wai ap ju in [[Ljouwert apwoarde Deel fon ju Hondskrift. Apfaalend is die skäärpe Uurgong fon Skeeuw- tou Liekapskrift buppe ap dät Blääd. Ap doo Bleede fon do Woudeliesten (M2:5-193) waas dät je so, dät ju Skrift sik bielitjen annerde fon skeeuw as buppe ap ju Bielde bit liekap, man nit gans so as unner ap ju Bielde. Deeruum hääbe iek M3:189 ounnuumen, dät Minssen in n Ounfang n Paat fon do Texte skrieuwen häd, man dan hier apheerd häd un eerste do Woudeliesten un noch moor skrieuwen häd.]]
Johann Friedrich Minssen (1823-1901) waas n wichtigen Unnersäiker fon ju seelter Sproake. Hie waas bädden (gebooren) in Jever un studierde Theologie un Philologie in Jena un Berlin. Hie waas n jungeren Fädder fon Ehrentraut un hie wüül dät Hälgeloundske un dät Seelterske fäästlääse juust as die dät Wangeroogiske notierd hiede.
Unnersäikengen
Deertou woonde Minssen in n Suumer fon 1846 ap Hälgelound un dan fon n 7. Oktober bit n 22. Dezember in Seelterlound, woarskienelk in Skäddel. Hie stoalde dan fluks fääst, dät Hettema un Posthumus dät Seelterske in do Apteekengen fon 1832 toufuul uumebilded hieden ätter dät Ooldfräiske, wät jo heere wüülen. Do eerste Paate fon sien Oarbaid (Vorwort un Das Zeitwort) koomen 1854 in ju Tiedskrift Friesisches Archiv, man deeruum dät ju leeter nit moor ärskienen diede, bleeuw ju Räst in Hondskrift lääsen, ju Minssen dan leeter loande an Ludwig Strackerjan, die n Paat fon dän Anhang 1867 in hoochdüütske Uursättenge publizierde. Man ätters (1893) waas ju Hondskrift nit wiertoufienden.
Ju Hondskrift wierfuunen
Tou n Getoankbouk bie ju Jierhunnertfier fon ju wäästfräiske Selskip foar Fryske tael- en skriftkennisse in dät Jier 1948 wuud dät ganse Archiv fon dän Fereen in Ljouwert truchsoacht. Deerbie foont me uk hondskriftelke Stukke fon Minssen; dät wieren do Anhänge 3-5. Dan foont 1958 D. Hofmann in do ätterlätte Poapiere fon Hermann Möller gans in Aarhus aal do uur Stukke. Do ganse Hondskrifte sunt dan 1965 un 1970 fon ju Fryske Akademy hääruutroat. Noch moor seelter Materioal fon Minssen (geskichtelk, uur ju Uutsproake, Läidere) is leeter fuunen in dän Ätterläit fon Ehrentraut un 1999 hääruutroat fon Griep un Kramer.
Leeter Lieuwend
Al dät uur Jier 1847 look Minssen ätter Frankriek. Wo hie deer koom un wät hie deer moakede, is kuuts beskrieuwen fon Stiles. Die foont deerbie uut, dät die junge Winston Churchill 1891/92 n Mound bie Minssen woond häd uum sien Frantsöösk tou ferbeeterjen.
Breinigerberg
Breinigerberg is n Täärp in dät departement Aachen in Noudrhien-Wäästfoalen, Düütsklound. Dät Gebiet foan Breinigerberg is ca. 4 km².
Breinigerberg häd n Ienwoonertoal fon 971 (2005).
Saccolaimus
Saccolaimus is n Sleek fon doo Fläddermuuse uut Deele fon Afrikoa, Asien, Australien un dät uur Oseanien. Moonige Ljuude kweede, dät is n Unnersleek fon Taphozous.
Seedelsbierich
thumb|right|250px|Aan fon do eerste Huuse in Seedelsbierich thumb|250px|Ju katoolske Skoule uut 1905 in dät Jier 1923 thumb|250px|Bäidenstuun thumb|250px|Ju Evangeelske Säärke thumb|250px|Sunnerkloas uunerwains in Seedelsbierich Seedelsbierich is n Täärp in dät Suude fon Seelterlound. Dät waas fröier ne litje Buurskup fon Skäddel. Däälich woonje 2.950 Moanskene in Seedelsbierich. Suudelk fon Seedelsbierich bildet dät Kustenkanoal däälich dät suudelke Skeed fon Seelterlound. Dät Täärp un do naiste Buurskuppe bildje touhoope Seedelsbierich: Seedelsbierich-Kolonie, Hällene I un Hällene II, Fäärmesound un Heeselbierich. Suudelk fon Seedelsbierich lait noch ju Siedlenge Muddebierich.
Noome
"Seedelsbierich" wäd uk "Seeidelsbierich" af "Säidelsbierich" skrieuwen, af as doo Strukeljer kweede, "Säidelsbäirch", (Düütsk "Sedelsberg" af "Saterland-Sedelsberg"). Die Noome is fielicht tou ferkloorjen as "Bierich mäd n Seedel", wier *Seedel dan sofuul hat as "Sitz" af "Woonsteede".
Geskichte
Seedelsbierich is dät jungste Täärp in dät hüütige Seelterlound. Do eerste Ienwoonere hääbe sik deer in 1803 deellät.
In dät Suude ieuwenske dät Kustenkanoal lait ju "Abfalldeponie" fon dän noudelken Loundkring Kloppenbuurich.
Katoolske Skoule
Ju katoolske Skoule wuud 1861 gruundet, die eerste Koaster waas Heinrich Hollinden. Unnergjucht waas in ne Hierkoamer fon Heinrich Wimberg (däälich dät Butzhuus). Eerste wieren deer 21 Bäidene. 1863 wuud deer ju eerste Skoule baud, ju waas 30 qm groot. 1876 wieren deer 25 Bäidene bie Koaster Ahlrichs in dän Unnergjucht. 1900 wieren deer touhoope mäd do Bäidene uut Heeselbierich 39 Sköilere.
Ju oolde Skoule wuud 1905 ferkooped un deer wuud 1906 ne näie Skoule baud, ju deer däälich noch stound. 1923 wieren deer 76 Sköilere und deer wuud ne twadde Klasse iengjucht. Läter wuud ju Skoule fergratterd und dät waas ju Katoolske Foulksskoule Seedelsbierich.
Däälich is dät ju Astrid-Líndgren-Gruundskoule. Deer sünt 8 Klassen mäd 153 Sköilere (2011). Der sünt 10 Koastere. Die Laiter is Manfred Nawrath. Ap n 1. Oktober 2011 hääbe do dät 150-jierige Bestounden fon ju Skoule fierd..
Evangeelske Skoule
In ju katoolske Skoule wuud 1932 ne Klasse foar evangeelske Sköilere iengjucht. 1949 keem deer ne twadde Klasse bie. 1958 wuud ne oaine evangeelske Skoule mäd two Klassen foar 248.000 DM baud. Ju evangeelske Skoule wuud ap n 1.8.1969 sleeten un do Klassen wuuden noch bit toun 1.8.1982 fon ju Hauptskoule in Sedelsbierich nutsed. Ju Skoule is ferkooped.
Do Koastere bie ju evangeelske Skoule wieren:
Laitenge:
2. Koaster:
Sproake
In 1890 boalden in Seedelsbierich 56 Ljuude fon do 89 Seeltersk, of 62,9%. 1995 wieren dät noch 9,6% (man daach noch 283 Ljuude).
Die groote Apgong koom as deer ätter dän eerste Waareldkriech Familien uut Pommern deelsät wuuden. Deeruum wäd deer nit fuul Seeltersk boald.
Woudoard
Dät rakt ferscheedene Soarten fon Woude:
Tuffelke-Fuuleräi
Ju Tuffelke-Fuuleräi (Phytophthora infestans) is ne Skienpilts-Oard, ju ne ganse Riege fon Noachtskaad-Plonten, deelwiese uk uur, befaalt un kroank moaket. Apgruunde fon hiere Wirtskuppelke Betjuudenge sunt Tuffelke un Tomoaten do bekoandste deer fon befaalene Plonten. Fermoudelk kumt ju Oard uut Noudamerikoa.
Änster
thumb|200px|19.Jh. Änster N Änster is n Oard Wächte die der in dät 1. Jierhunnert foar Chr. ap do Määrkede ärschienen diede. Die Änster bestoant ut twoo Ierme fon unglieke Laangte. An dän kuutste Ierm wäd ju tou weegen Honnelsweere aphonged, wülst an dän loangste Ierm n Gewicht honget, wät fräi uur dän Ierm ferschäuwen wäide kon. Um n groot Beräk an Gewichte tou meeten, kon die Änster an ferscheedene Hoaken aphonged wäide. Foar lichte Dingere befoont die Hoake sik relativ fier fon ju tou weegen Last, foar swarrere tichterbie. Dät seelter Woud kumt wäil fon ooldfräisk ensa 'Unze' (Stürenburg 48).
Feederänster
thumb|200px|N Feederänster, die bit 60 kg weege kon. N uur Soarte fon Änster is die Feederänster. Die bestoant uut n liekap Gehüüse, wier n Feeder oane sit. An dät Buppereende fon dät Gehüüse fint sik n Ring, wiertruch me dät Ganse mäd aan of moor Fingere aptille kon. Un unner an de Feeder fint sik ne Hoake, wieroun me toun Biespil n Roagesäk aphongje kon. Truch dät Gewicht fon de Last räkt die Feeder sik un kon me dät Gewicht ap ne Skala ouleese. Soogoar Bäidene wäide deermäd wain.
Nigeria
Nigeria is n Lound in Afrikoa.
Geographie
200px|left Dät wäd beskat fon...
Arnhem
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 101,53 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Barneveld
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 176,74 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Wetteraukreis
Wetteraukreis is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Hessen.
Alphen aan den Rijn
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Alphen aan den Rijn is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Alphen aan den Rijn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 132,50 km² un deer woonje 112.926 Moanskene (2022).
Tadarida australis
Tadarida australis is ne Oard fon doo Fläddermuuse. Tadarida australis heert tou doo grootste Oarde in hieren Sleek. Kop un Rump sunt touhoope 8,5 - 10 cm loange, die Stäit 4 - 5,5 cm die Unnerierm (juu "Unnerjuuke") 5,7 - 6,3 cm un dät Gewicht 25 - 40 g. Me kon disse Oard in Deele fon Australien fiende, fon Western Australia bit Queensland un Victoria.
Moskau
Moskau is ju Haudstääd fon Ruslound. Deer woonje ungefeer 11.501.000 Ljuude in ju Stääd (2011), 14,6 Mio lieuwje in ju Agglomeration (2007). Moskau is ju grootste Stääd fon Ruslound.
Bauwierke
Moskau waas uk al ju Haudstääd fon de Sowjetunion, fon dät ruske Kaiserriek un fon dät Grootfürstendum Moskau. In do lääste Jierhunnerte sunt fuul flugge Bauwierke äntsteen:
Berkelland
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente Berkelland in Provinz Gelderland. Berkelland is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 260,43 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Athene (Stääd)
thumb|250px|Ju Akropolis Athene is ju Haudstääd fon Griechenlound un ju grootste Stääd in Griechenlound. Deer woonje ungefeer 2,8 Millione Moanskene, in Groot-Athene woonje ungefeer 3,7 Millione. Ju Stääd is ungefeer 5000 Jiere oold un et rakt fuul oolde Bauwierke, as do fon ju Akropolis.
Historiske Ienwoonertaal
Ju Ienwoonertaal is in ju Geskichte ou- un tounuumen. Hier sunt bloot do Taale fon ju moderene Tied:
Millingen aan de Rijn
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. waas ne Meente an dän Rhien in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 10,32 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Osasco
Osasco (Offiziel: Município de Osasco) is een Stääd in Brasilien in dän Stoat São Paulo. Stuuns woonje deer uungefeer 691.652 Ljuude (2015).
Montferland
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 106,65 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Aísōpos
Aísōpos (Ooldgriechisk: Αἴσωπος, af latinisierd Aesopus, wierfon oukuuted Aesop / Äsop) waas aan griechisken Dichter fon Foabeln un Lieknisse, die uum 600 foar Kristus lieuwde. Hie jält as die Gruundlääser fon ju europäiske Foabeltraditsjoon. Uur him is nit moor fuul fääststoalboar, uumdät sik do Uurlääwerengen tou aan Deel juunbaale. Hie waas wäil aan griechisken Skloue (un dät is woarskienelk, uumdät ju Foabel in düsse Tied een Literatuur-Foarm fon dät meene Foulk waas), un koom fielicht uut Phrygien, ätter Aristoteles uut Thrakien. Hie skäl moorere Boase tjoond häbe, bit aan him fräiliet. Dan koom hie ätter dän Hoaf fon Keening Kroises, wier hie truch sin klouken Wit so fuul Ounsjoon roakede, dät bolde tou aan Soanden fon dän Keening wude. Ätter Aristophanes wude hie dan in Delphi fon do Priestere wain Goddeslästerenge möärend.
Manx
thumb|200px|right|Koarte mäd do wichtichste Noomen in Manx. Manx is ne keltiske Sproake, ju der boald wäd ap dät Ailound Man twiske Groot-Britannien un Irlound. Die lääste Spreeker fon dät Manx waas Ned Maddrell, hie stoorf 1974. Ätters sunt do dan ounfangd, ju Sproake wier tou Lieuwend tou brangen. Fuul Ljuude leere ju as twäide Sproake un deer wäide wier Bäidene ap Manx apleeken. Däälich baale 56 Ljuude Manx as Määmesproake un 1689 as twäide Sproake.
Loundkring Diepholz
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Diepholz.
Manx
Klassifikation
Dät Manx heert mäd dät Iriske un dät Skottiske Gälisk tou do Goideliske Sproaken un is also gjucht ferskeeden fon dät Walisiske. Deertou is ju Sproake gjucht beienflouded fon dät Ooldnordiske, deeruum dät do Vikinger deer siedelden.
Skichte
In dät 18. Jierhunnert wuude Manx fon 20.000 Moanskene boald, sowät ju ganse Befoulkenge fon dät Ailound Man. In dät Jier 1765 wuude dät Ailound fon dät Köönichriek Grootbritannien annektiert un deermäd koom ju ängelske Sproake ätter dät Ailound wai, ju unner politisken un sozioalen Druk wichtiger wuude as dät Manx. 1899 wuude ju Yn Cheshaght Ghailckagh (Ju Manx-Gäliske Sälskup) apgjuchtet, uum ju Ailoundsproake tou bewoarjen. Bie ju Foulkställenge 1901 boalde 9,1 % fon do Bewoonere fon Man noch Manx, man een groot Deel deerfon waas aal oolder as 50 Jier. In do 1930er Jiere roate et noch een houndfuul Ljuude, do ju Sproake as Määmesproake baalen dieden. Deerätter wuude et gjucht stuur uum Moanskene tou fienden, do Manx as Määmesproake hieden, daach wuuden 1946 noch 20 Manxbaalere fuunen. In do 1950er Jiere begon Yn Cheshaght Ghailckagh mäd dät apniemen fon Toonapnoamen, uum deermäd ju Originoaluutsproak tou bewoarjen. Ned Meddrell stoof 1974 un waas die lääste, die Manx as Määmesproake hiede. In disse Tied begonnen uk eenige Ljuude mäd dät revitalisierjen fon ju Sproake. thumb|Dät Manx Museum mäd twosproakige Apskrift. Bie ju Foulkställenge 1991 boalden wier 634 Moanskene Manx (fon uung. 80.000 Ienwoonere), wät koom truch ju Oarbaid fon Sproakaktivisten. Siet 1992 rakt et in aal do Skoulen ap Manx ju Muugelkaid Manx tou leeren. Bie ju Foulkställenge fon 2001 hieden 1.689 Ljuude anroat, Manx baale tou konnen. Wo goud do Ljuude manx baalen dieden wuude nit fräiged.
Skriftsproake
Do ooldste Skrieuwsele stamme uut dät 17. Jierhunnert. Literatuur rakt et nit fuul. 1610 wuude fon Biskop John Philipps dät Book of Common Prayer in dät Manx uursät. Fon ju sonaamde Traditionary Ballad, een wät loanger Gedicht uur ju Skichte fon dät Ailound, is een Version uut dät 18. Jierhunnert bewoard bleeuwen, man is in ju Midde fon dät 16. Jierhunnert äntsteen. Een groot Deel fon do uur Skrieuwsele in dät Manx sunt apskreeuwen Versionen fon traditionelle Dööntjene un Läide.
Wächte
thumb|left| Digitoale Köäkenwächte thumb|right|Digitoale Personewächte thumb|left|Allere Wächte thumb|right|Digitoale Mettler Wächte mäd 0.1 mg Präzision Ne Wächte is n Meeter uum truch Weegen dät Gewicht fon n Köärper fäästtoustaalen.
Manx
Fonologie
(*) Wäd een Silbe mäd /ə/-Foneem sekundär loanger moaked, so kon dät /ə/ als [øː] realisiert wäide.
Wächte
Ne Wächte is in Fakt n Kraft-Meeter, man deer ju gewöönelk bloot beienflouded wäd truch ju Sweerkraft hier ap ju Äide, kon me sik dät laistje, ne fääste Skala tou bruken, wierap dät Gewicht fon de Last in kg ounroat is.
Praag
thumb|Ju Buurich fon Prag Prag is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Tschechien. Deer woonje ungefeer 1,2 Million Moanskene (2005). Ju grootste Äi in Praag is ju Moldau.
Kurt Cobain
Kurt Donald Cobain (20. Februoar, 1967 – 5. April, 1994) waas n Amerikoansken Musiker, ap bääste bekoand foar sien Rullen as Sjunger, Guitarist un Soangskrieuwer fon ju Band Nirvana uut Seattle.
Pompstersk
thumb|right|200px|Kollumerpomp in ju Meente Kollumerlound Pompstersk is n läichsaksisk-grinslounder Dialekt, die in dät Täärp Kollumerpomp in de Midde fon ju wäästfräiske Meente Kollumerlound boald wäid. Die Dialekt wäid noch fon so'n 200 maast allere Moanskene boald. Ju Taal Boalere wäid oawers minner.
Persoonenoomen3
Noomen A-F G-L L-X
Haploidie
Haploidie (oukuuted mäd "n", juun "2n" foar Diploidie) is juu Oainskup fon n Lieuweweesen (of ne oankelde Sälle) mäd aan Chromosomensats. Ne Sälle of n Lieuweweesen mäd düsse Oainskup is haploid.
Neder-Betuwe
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 68,11 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Haploidie
Biespile
Bie fuul Lieuweweesen sunt doo Kiensällen (Gameten), also bie Dierte Säid- un Oaisällen, haploid, doo ganse Lieuweweesen oaber diploid, also mäd twäin Chromosomensatse, deeruum dät doo bee Chromosomensatse mäd doo bee Sällen fersmilte un juu Zygote, dät litje Lieuweweesen äntstoant. Dät rakt oaber uur Lieuwweesen, bie doo dät uk al moorsällige Gameten, sonaamde Gametophyten rakt. Blöimte-Sällen, doo monnelke Gameten fon fuul Plonten wäide al as Gametophyten beteekend, deeruum dät doo uut tjo Sällen bestounde. Doo konnen oaber uk gjucht groot wäide, as bie Moose, wier bolde dät ganse Gewäks haploid is, bloot juu Spoorenbol, die ap dät Gewäks sit, is diploid, also an Sporophyt. Uk bie ne Foone woakse Gametophyt (juu haploide Plonte) un Sporophyt (juu diploide Plonte) tichte apnunner: Juu groote Foone, aan Sporophyt, staalt truch Meiose haploide Spooren häär, wieruut die Gametophyt, die Foarkien, woakst, n haatfoarmich litjet Blääd mäd Wuttele, dät twäin ferskeedene Soarten fon Buulen häd: Antheridia (Sg:Antheridium) un Archegonia (Sg:Archegonium). In n Antheridium sunt Spermatozoiden, in n Archegonium is ne Oaisälle. Juu Plonte befruchted sik wäil maasttieds säärm un in't befruchtede Archegonium äntstoant juu litje Zygote, ne diploide Sälle, juu sik deeld un as Sporophyt gratter wäd un uut dän litjen Gametophyt hääruutwoakst, him bolde oarich uurraaget un wier tou ne groote Foone wäd. Eenige Foonen sunt sogoar polyploid.
Sjuch uk
...
Seelter Foonkieker
thumb|225px|N Such fon dän Seelter Foonkieker thumb|225px|Bie do Touden fon dän Marine Seender [[DHO38]]
Die "Seelter Foonkieker" is ne litje Foan-Iersenboan in Roomelse, mäd dän Besäikere in dän Wäästfoan fiere konnen. Deer wäid do Ljuude fuul fertält uur dän Apbau und Oubou fon die Foan un do Plonten un do Dierte, do däälich in die Foan tou fiende sünt. Deer sünt dan uk do groote Eedoubaufläächen mäd do groote Eedmulbülte un do Renaturiereengsfläächen, wier al siet 25 Jiere die Wäästfoan wier renaturiierd wäid, tou sjoon un. N Siel fon do Foart is uk dät Gebied mäd do Touden fon dän Marineseender DHO38. Die Museumsiersenboan brangt uk rägelmoatig Besäikere ätter Roomelse foar ne Foart mäd dän Seelter Foonkieker. Die Seelter Foankieker wäid bedrieuwen fon dät Eedwierk Moorkultuur Roomelse.
Ferbiendengen ätter buten
thumb|left|520px|Such fon dän "Seelter Foonkieker" ap ne Foart in dän Wäästfoan
Iersen
thumb|340px|right|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Iersen (dt. Eisen) is n chemisk Element mäd Symbol Fe (la. Ferrum) un Atomnummer 26. Dät is n gries Uurgongsmetal.
Fon dät Foulk wäd dän Uutdruk Iersen oafte bruukt foar Materioal dät eegentelk Stäil hat; moor Angoawen uur dät Moakjen, ju Beoarbaidenge un ju Anweendenge deerfon kon me fiende unner Stäil.
Äntdäkkenge
Uut Uutgreeuwengen stoalt sik hääruut, dät uum 4000 f. Chr. al Iersen bruukt wuude in Sumer un dät oolde Ägypten foar Speerspitsen un Ornamente. Maastens koom dät Iersen deerfoar fon iensloaine Meteorite (dät sonaamde Meteoriersen). In do Jierhunnerte deerätter wuud dät Gebruuk fon Iersen fersprat ätter Mesopotamien, Anatolien, dät Middel-Aaste un uur Gebiete. Ätter dät me uutfoont, wo me Iersen uut sien Arste winne kon un ätters smiedje, noom ju Anweendenge n grooten Apswung.
Twiske dät 12. Jh. f.Chr. un dät 10. Jh. f.Chr. noom Iersen ju Steede fon Bronze ien bie ju Produktion fon Reewen un Waffen. Dissen Uurgong fon Bronze ätter Iersen, die der ju Iersentied ienlatte, wuud nit juust feruurseeked truch beetere Oainskuppe fon Iersen, man eer truch dät knapper wäiden fon Tin, n Haudbestanddeel van Bronze. In dät Middel-Aaste äntdäkte me, dät ju Qualität ferbeeterd wäide kon truch dät räie Iersenarst te bäiten in n Bääd fon Holtkoole. In China wuud dät Prinzip fon dän Hoochougend ärtoacht un kuud ju Qualität fon dät Iersen fääre ferbeeterd wäide.
Dät Woud Iersen äntstamt mäd Metathese dät ooldgermaniske îsarn, wät an sik muugelk wier koom fon dät Etruskiske aisar "Godde". Die Latienske Noome hat ferrum, wierfon dät Symbol Fe oulat is..
Anweendengen
Fon aal bekoande Metalle wäd Iersen ap maaste bruukt, apstuuns foarallen in Gestalt fon Stäil. Deeruum dät dät billich is un strääwich, wäd dät anwoand foar toun Biespil Autos, Skiepe un foar dän Bau fon groote Konstruktione.
Määrkwöidige Oainskuppe
Iersen is juust as Nikkel un Kobalt n ferromagnetisk Metal. Die Atomkääden fon ju maast foarkuumende Iersen-Isotope 56Fe häd ju hoochste Biendengsenergie fon aal Elemente, wiertruch Iersen dät sweerste Element is, wät exotherm moaked wäide kon truch Käädenfusion un dät lichtste Element wät sunner Energie-Ferljus moaked wäide kon truch Käädenkleeuwenge.
Uutsjoon
Ju Äidkoarste bestoant foar sowät 5% uut Iersen, maast foarkuumend as dät Mineroal Hematit; Iersentrioxide (Fe2O3). Skeen Iersen wäd deeruut isolierd truch dät Arst tou reduzierjen mäd Koolestof. In bolde aal Deele fon de Waareld sunt Iersenmine tou fienden. Do grootste Wingebiete lääse in China, Brasilien, Australien, Ruslound un Indien, mädnunner goud foar sowät 70% fon ju Waareldproduktion.
Wittenberg (Loundkring)
Wittenberg is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Saksen-Anhalt.
Ruanda
Ruanda is n Lound in Afrikoa.
Geographie
200px|left Dät wäd begränsed fon...
Museumsiersenboan Ammerlound-Bäärsel-Seelterlound
Truch Seelterlound fiert ju Museumsiersenboan Ammerlound-Bäärsel-Seelterlound (MABS; düütsk: Museumseisenbahn Ammerland-Barßel-Saterland). Ju Boane lapt fon Bad Twiskenoan af Ooldenbuurich bit Seedelsbierich. In ju eerste Tied heerde uk noch dän Sträkkendeel Ocholt bit Wäästerstede deertou, man uut düssen Deel fon ju Sträkke hääbe se nu ne "Draisinensträkke" foar Uurloofere moaked.
Geskichte
Ju Museumsiersenboan sät dän siet 1908 truch Seelterlound fierende Such fout, die ap 28. Sept. 1968 dät lääste Moal truch Seelterlound fierd is. Die Fereen wuud ap n 13. September 1991 gruunded uum ju buute Gebruuk keemene Sträkke daach foar n Toukumst tou bewoarjen. Ap ju Gruundengsfersamlenge wieren so'n 70 Moanskene, wierunner uk so'n 10 uut Seelterlound. An n 29. Dezember 1994 wuud n oolden Drieuwwoain T1 uut 1925 in Gebruuk nuumen. Dät waas die ooldste Düütske Drieuwwoain. Düssen Drieuwwoain wuud fon dän Iersenboanfrüünd Jochen Ewald uut Osterforde tou Ferföigenge stoald. Ewald was bliede, dät hie ne Unnerstaalmuugelkhaid fuunen hied un die Fereen kuud deerfoar mäd dän Drieuwwoain fiere. Daach wuud uk fersoacht oaine Drieuwwoaine tou fienden un ätter ne groote Spendenaktion kuuden dan Eende April 1995 träi Woaine in Ocholt begröited wäide.
Die "Jungfernfahrt" fon dän eerste oaine Drieuwwoain VT98 waas ap n 22. Juli 1995. Sietdäm fiert dan ju Museumsiersenboan älke fjautien Deege uk truch Seelterlound un brangt uk Besäikere ätter ju Skäddeler Määlne, ätter dän "Seelter Foonkieker" in Roomelse, ätter dät "Moor- und Fehnmuseum" in Elisabethfeen af ätter dät Skip "MS Spitzhörn" in Bäärsel. N poor Moal jierelks moakje do uk ne Ietensfoart ätter Carolinenhof foar n an ju Jierestied oanpassed Ieten (Kohlfahrt af Spargelfahrt af Wüüld- un Gäiseieten). Tou Sunnerkloastied moakje do Foarten mäd Bäidene un n Sunnerkloas ätter ju Skäddeler Määlne.
Ieuwenske düsse normoale Foarten moakje do uk "Sonderfahrten" fääre wäch. So waas ju Museumssuch uk al in dän Fiskeräihoawen fon Bremerhoawen un bie ju Museumsboan Bremerhoawen-Bederkesa (2007), in Aurk un Norden (2008), ap ne Foart truch Weser-Ems (2009) un in Wilhelmshoawen bie dät jierelkse "Wochenende an der Jade" (2009/2010).
Foartjuuge
Die Fereen häd
Universität
Universitäte kon me beskrieuwe as Hoochskoulen mäd Promotionsgjucht, man do Universitäten unnerskeede sik maast uk truch n breeden Fächerkanon. Typisk sunt do klassiske, al in dät Middeloaler ienfierde Fakultäten foar Philosophie, Medizin, Theologie un Gjuchtswietenskuppe. Deertou kuume do Natuurwietenskuppe, Mathematik, Wirtskaftswietenskuppe, Sozioalwietenskuppe un uur Oarbaidsgebiete.
Fon aal do hüütige Universitäte, is ju Universität Bologna ju ooldeste Universität (1088). Deerätter wuude ju Universität Oxford uum dät Jier 1170 gruunded. Ju Universität Groningen is ju ooldeste Universität in do fräiske Lounde un is fon Ubbo Emmius in dät Jier 1614 gruunded. Ju Universität Heidelberg is 1386 gruunded wuuden, ju Universität Tübingen 1477. In do Jiere 1487-1489 wieren fjauer Seelterfräisen bie ju Universität Rostock mäldet, ju 1419 gruunded wuuden waas.
Nikkel
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Nikkel is n metallisk chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd dät Symbol Ni un Atomtaal 28.
Charakteriske Määrkmoale
Nikkel is n säälwerwiet Uurgongsmetal, wät Hoochglans kricht, wan dät polierd wäd. Dät heert tou ju Iersengruppe, is häd un smied- un foarmboar. Dät trit maast ap in Ferbiendenge mäd Swieuwel in Millerit un mäd Arsen in dän Mineroal Nickelin.
Weegen sien Hooldboarkaid in de Luft un sien Beständegaid juun Oxidation wäd Nikkel foar litjere Munten ferwoand, foar ju Plattierenge fon Iersen un Jeelmäsk usw., foar ju Häärstaalenge fon chemiske Anloagen un in bestimde Legierengen. Et is magnetisk un wäd oafte touhoope mäd Kobalt fuunen. Do bee Materialien kuume uk foar in meteoritisk Iersen. Ju haudseekelke Ferwiendenge fon Nikkel is in Legierengen.
Ju maast algemeene Oxidationstaal fon Nikkel is +2, man 0, +1 un +3 Nikkelkomplexe rakt dät uk.
Ounweendengen
Sowät 65 Prozent fon dän Nikkel, die in ju wäästelke Waareld ferbruukt wäd, is in ju Foarm fon austenitisk Eedelstäil. Wiedere 12 Prozent wäd ferwoand in Superlegierengen. Do ferblieuwende 23% fon dän Ferbruuk wäd ferdeeld twiske Legierengsstäil, wierapleedboare Batterien, Katalysatore un uur Chemikalien., Munte, Produkte foar Jooteräie un Plattierenge. Die grootste Ferbruuker fon Nikkel is Japan, wät uungefeer 169 600 Tonne pro Jier ferbruukt (2005).
Kap Verde
Kap Verde of do Kapverdiske Ailounde (portugiesisk: Cabo Verde) is n Lound (Ailoundegruppe) foar ju Wäästkuste fon Afrikoa. Die Archipel hiet toufoarne Ilhas de Cabo Verde un is so naamd weegen ju Loage fon do Ailounde juunuur dän Kap Verde (gräinen Kap), die wäästelke Punkt fon dät afrikoanske Fäästlound in Senegal. As dät Lound uunouhongich wuud, is die Noome annerd tou Cabo Verde.
Suudhollound
Suudhollound is ne Provints fon do Niederlounde. Haudstääd is Den Haag.
Kap Verde
Geskichte
Kap Verde waas uunbewoond as 1460 do Portugiesen ap do Ailounde koomen, do dan ätters Deel uutmoakeden fon dät portugiesiske Riek. Jo siedelden sik 1462 an ap Santiago un 1587 wuud ju Ailoundegruppe ne portugiesiske Kolonie. Do Ailounde bildeden deerbie ne wichtige Steede foar dän Sklaawenhonnel. Ju Befoulkenge fon Kap Verde is deertruch äntsteen uut ne Moangelse fon portugiesiske Koloniste un afrikoanske Sklaawen.
Skiepe unnerwains fon Europa ätter aal Wiendstriche, do hier anlaiden, noomen Woater, Geflöägel un Fruchte ien. In Tuusk roaten do Seefoardere do Kapverdier maastens rookartikkele, as Piepen, Toobak, man uk Kloodenge. Dit wiest sik uut do Raisefertälstere fon dän mechelsken Raiser Jean Francois Michel. Sien Chronike sunt ne gans wichtige Wälle foar ju Geskichte fon dit Lound. Hie waas 1752 ap Truchfoart ätter China un ferbleeuw alwen Deege in Kap Verde. Uk die britiske Piroat Woodes Rogers begjuchte Ounfang 18.Jh. uutfüürelk uur dän Toustand fon dät Lound.
Dän 5. Juli 1975 wuud Kap Verde ap Eende uunouhongich fon Portugal; die Sozialist Aristides Pereira wuud die eerste Präsident. Hie wuud noch twäie wierwoald, eer dät Lound 1990 n Moorpaatäie-System kreech. Pereira wuud ätterfoulged fon dän Demokroat Antonio Monteiro Mascarenhas, die foar sik 2001 ätterfoulged wuud fon Pedro Pires.
Geografie
500px|right
Ferwaltengsgliederenge
Kap Verde is iendeeld in 2 Distrikte un 22 concelhos (Meenten).
Musik
Kap Verde häd ferskeedene Musikstile. Do maast bekoande sunt die 'Funaná' un die 'Morna'. Die Funaná is swingene Donsmusik, wüült die Morna n Stuk Loangsoamer un melancholisker is.
Hitlerjugend
miniatur|Flaage fon ju Hitlerjugend Ju Hitlerjugend waas ne Organisation fon ju NSDAP in dän Twäide Waareldkriech in Nazi-Düütsklound. Do Bäidene in de Hitlerjugend wieren twiske 10 un 18 Jiere oold. Jo sunt uutbilded wuuden tou Soldoaten of Ferwaltengsmee-Oarbaidere.
Kap Verde
Sproake
Portugiesisk is ju eepentelke Sproake ap Kap Verde, man do Ljuude baale foarallen Crioulo, ne Misksproake fon Portugiesisk un afrikoanske Sproaken.
Hitlerjugend
In 1945 hääbe gjucht fuul Bäidene fon de Hitlerjugend meekamped juun do Alliierde.
Kap Verde
Köäkene
Ju Nationoalspiese is Cachupa, ne Spiese fon Turske Weete mäd ferskeedene Soarten fon Boonen.
Indonesien
Indonesien is n Ailoundstoat in Suudaast-Asien. Ap dät Ailound Borneo lait dät Skeed tou Malaysia, ap dät Ailound Näiguinea lait dät Skeed tou Papua-Näiguinea un ap dät Ailound Timor lait dät Skeed tou Aasttimor.
Diploidie
Diploidie (oukuuted mäd 2n) is, wan n Lieuweweesen aan dubbelden Chromosomensats (also twäin fulständige Chromosomensatse) häd. Dät rakt fuul diploide Lieuweweesen, foarallen monken do Eukaryoten (Dierte, Plonten, Piltse un wät me fröier unner Protisten touhoopefoatede) sunt fuul. Diploide Lieuwweesen äntstounde oafter uut ju Fersmiltenge fon twäin haploide Gameten (Kien-Sällen). Uk Moanskene sunt diploide Lieuweweesen, do sik truch ju Fersmiltenge fon haploide Kien-Sällen fermoorje.
Sjuch uk
...
Ploidy
Bratislava
thumb|Dät oolde Deel fon ju Stääd Bratislava is ju Haudstääd fon ju Slowakäi un mäd 427.000 Ienwoonere ju grootste Stääd fon dät Lound. An ju Gränse mäd Ungarn un Aastriek is dät ju eensige Stääd ap ju Waareld ju direkt oun two Stoaten gränsed.