cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Veere
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Veere is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Domburg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 207,09 km² un deer woonje 21.924 Moanskene (2012).
Vietnam
Vietnam is n Lound in Asien.
Geografie
Vietnam wäd begränsed fon:
Masse
Masse is ne physikaliske Gruundgrööte, ju der n Oainskup fon Materie beteekent. Ju Oainskup, ju me definierje kon as “wofuul” Materie, uutert sik ap two Wiesen. Eerstens is ju Materie ‘sweer’, wät hat dät ju Sweerkraft unnerlain is, un twäidens is Materie ‘duulich’, wät hat dät ju sik sät juun Annerenge fon Bewäägenge. In dän eerste Fal boalt me fon “sweere Masse”, in dän twäide Fal fon “duulige Masse”. Ju SI-Eenhaid fon Masse is dät Kilogram. Fon Dingere ap ju Äide wäd ju Masse maastens fääststoald truch dät Gewicht tou meeten (tou weegen) of mäd dät fon bekoande Massen tou ferglieken.
Velsen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Velsen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. IJmuiden is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 63,03 km² un deer woonje 67.335 Moanskene (2012).
Veghel
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Veghel waas ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Veghel waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 78,92 km² un deer woonje 37.308 Moanskene (2012).
Valkenburg aan de Geul
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Valkenburg aan de Geul is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Valkenburg is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 36,91 km² un deer woonje 17.092 Moanskene (2012).
Hanoi
Hanoi is ju Haudstääd fon Vietnam. Buuten ju Stääd lait dän internationoalen Lufthoawen 'Noi Bai'.
Lieste fon do Isotope/4. Periode
Dissen Artikkel is ne Lieste fon do Isotope fon aal do bekoande chemiske Elemente fon ju fjoode Periode.
Brummen
200px|right|thumb|Steede fon ju Meente in Provinz Gelderland. is ne Meente in ju Provinz Gelderland, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 85,10 km² un deer woonje Moanskene (, Wälle: CBS).
Salzgitter
Salzgitter is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 107.726 Ienwoonere (2010). Salzgitter is siet 1942 ne düütske Großstadt.
Venlo
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Venlo is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Venlo is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 86,41 km² un deer woonje 100.271 Moanskene (2012).
Ho-Chi-Minh-Stääd
right|200px|thumb|Ho-Chi-Minh-Stääd Ho-Chi-Minh-Stääd (vietnamesisk:Thành phố Hồ Chí Minh, aleer Saigon) is ju grootste Stääd fon Vietnam. Deer woonje ungefeer 8.224.400 Moanskene. Ju Stääd is dät politiske, wirtschaftelke un kulturelle Säntrum fon Vietnam. Siet dät Jier 1956 rakt et ju Universität Saigon.
Moers
Moers is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 107.547 Ienwoonere (2010). Moers is siet 1987 ne düütske Groβstadt.
Valkenswaard
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Valkenswaard is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Valkenswaard is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,44 km² un deer woonje 30.733 Moanskene (2012).
Vlist
thumb|Loage fon ju Meente Vlist waas ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Stolwijk waas n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 56,52 km² un deer woonje 9.754 Moanskene (2012).
Achtkarspelen
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
Sit fon ju Meente is in Bûtenpost. Uur Täärpe in ju Meente sunt Boelensloane, Droegeham, Gerkeskleaster, de Harkema, Koatstertille, Stynsgea, Strobos, Surhústerfean, Surhuzum, Twizel un Twizelerheide. An do Noomendeele Tille (litje Brääch), Fean (Foan), Heide (Heede) kon me bolde sjo, wäkke Säspele bietou keemen sunt!
Ju Meente hied loange ne apaate Loage in Wäästfräislound. In dät Middeloaler heerde Achtkarspelen tou dät Bisdum Munster, wilst Wäästfräislound fääre tou dät Bisdum Utrecht heerde.
Johann Wolfgang von Goethe
thumb|right|250px|Goethe, oubielded truch [[Joseph Karl Stieler]]
Johann Wolfgang von Goethe (* 28. August 1749 in Frankfurt an n Main; † 22. Meerte 1832 in Weimar), oadeld in 1782, waas aan düütsken Dichter. Hie foarskede un fereepentelkede buppedät in ferskeedene Natuurwietenskuppelke Feeke. Fon 1776 oun hiede hie an n Hoaf fon Weimar unnerskeedelke politiske Boantjene.
Vlaardingen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Vlaardingen is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Vlaardingen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 26,71 km² un deer woonje 70.347 Moanskene (2012).
Koblenz
Koblenz is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Rhienlound-Pfalz. Ju Stääd häd 106.501 Ienwoonere (2010). Koblenz is siet 1962 ne düütske Groβstadt.
Näiskäddel
thumb|right|240px| Oaje bie Heidbrück, Bielde: P. Kramer Näiskäddel of Näischärrel is n litje Täärp in ju Grootgemeende Ait, n bitje suudelk fon dät Seelterlound. Näiskäddel äntstuude ätter dän grooten Bround in Skäddel in 1821. Däälich woonje deer 974 Moanskene ap ne Fläche fon 15 qkm (2009).
Woapen
Ap dät Woapen fon Näiskäddel fljoote Marka un Oaje tou ju Seelter Äi touhoope.
Befoulkenge
In 2009 hiede Näiskäddel 974 Ienwoonere. Ju Moorhaid fon ju Befoulkenge is Roomsk-Katholisk.
In 1890 kuuden noch 59 Ienwoonere Seelterfräisk baale. Däälich is dät Düütsk (Hoochdüütsk-Platdüütsk).
Ferkier
Noudelk fon dät Täärp sunt do B72 un B401 do wichtichste Buundessträiten.
Dät Kustenkanoal lait noudelk fon Näiskäddel un ferbiendet ju Oamse mäd ju Weser.
Jean-Honoré Fragonard
thumb|250px|right|Säärm-Oubieldenge fon Jean-Honoré Fragonard Jean-Honoré Fragonard (* 5. April 1732 in Grassa (Oksitoanske Noome, Frantsöösk: "Grasse") ; † 22. August 1806 in Paris) waas aan Moaler, Teekner un Radierer. Hie waas aan Skoulker fon François Boucher un moalde juust as düssen uk in dän Rokoko-Stil.
Rhinolophus mehelyi
Rhinolophus mehelyi is ne Oard fon Fläddermuus. N Bäiden fon disse Fläddermuus wäd eenpeld bädden. Dät kon in dän twäiden Juni-Haaldeel fljooge un ätter 2 bit 3 Jiere sälwen Bäidene kriege. Disse Oard kon säilden bit tou 12 Jiere oold wäide, man in n Truchsleek bloot 2,5 bit 3 Jiere. Dät rakt disse Fläddermuusoard in fuul Gegende uum dät Middelmeer.
Lufthoawen Vinh
Lufthoawen Vinh is die Lufthoawen foar Vinh, Bac Trung Bo Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 6 km fon dät Säntrum fon Vinh.
Vlissingen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Vlissingen is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Vlissingen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 344,98 km² un deer woonje 44.622 Moanskene (2012).
John Constable
thumb|right|200px|Säärmoubieldenge, [[Teekenge|teekend in 1806 mäd Bläistikken.]]
John Constable (* 11. Juni 1776 in East Bergholt, Suffolk; † 31. Meerte 1837 in London-Hampstead) waas aan ängelsken Moaler in ju Romantik. Hie is besunners bekoand foar sien Loundskupsbielden, mäd do hie uk Ienfloud noom ap ju Skoule fon Barbizon.
Lufthoawen Tan Son Nhat
240px|thumb|right|Lufthoawen Tan Son Nhat Tan Son Nhat is die Lufthoawen bie ju Stääd Ho Chi Minh City, Vietnam. Dät is die grootste Lufthoawen in Vietnam. Tan Son Nhat lait 7 km fon dät Säntrum fon Ho Chi Minh City.
Niederloundske Sproake
Niederloundsk (uk wäil inkorrekt Holloundsk naamd) is eepentelke Sproake in do Niederlounde (16 Millione) un Belgien (7 Millione).
Buute ju algemeene Sproake rakt dät in do Niederlounde fuul Dialekte, do in dät Aaste (Läichsaksisk) ätter dät Läichdüütske wai gunge, in dät Suude (Läichfrankisk) ätter Belgien un Düütsklound. Do Dialekte krige immer moor Anärkannenge. Uk do groote Stääde hääbe düütelk hiere oaine Uutsproake, so dät me do fluks kanne kon.
Ob
Die Ob (Kyrillisk schrieuwen:Обь, Chantisk:As) is n 3.650 Kilometer loangen Stroom in Wäästsibirien (Ruslound).
Niederloundske Sproake
In Belgien is ju Sproake (Fleemisk) loange Tied unnerdrukt wuuden, deeruum dät Frantsöösk baalende Wallonier stäärker wieren, man siet n poor Jiertjaande sunt do Flamen ekonomisk stäärker. Dialekte wäide deer minner oachted.
Früünd tou dät Niederloundske is dät Afrikoanske.
Sjuch uk
Düsse Sproake hääft ne oaine Wikipedia: Niederloundsk
It Bilt
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
(nl. Het Bildt) waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 116,51 km² un deer woonje 10,963 Moanskene (2007).
Sit fon ju Meente is in Sint Anne. Uure Steeden in ju Meente sunt Aldebiltsyl, Froubuorren, Sint Jabik, Minnertsgea, Nij Altena un Westhoek.
Sproake
In It Bilt wäd ne besunnere Sproake boald, dät Biltske, ne Miskenge fon Wäästfräisk un dät Ooldholloundske fon Hollounder, do dät Gestrich 1505 iendieked hääbe.
Oamde
thumb|260px|Stäädsgrääfte thumb|260px|Do Stääddeele fon Oamde Oamde (de. Emden) is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen, an ju Oamse-Stroom. Oamde is ju grootste Stääd in ju Region Aast-Fräislound un ju maast wäästelke Hoawenstääd in Düütsklound. As kringfräie Stääd heert Oamde nit tou dän Loundkring Aurk. Ju Stäädferwaltenge häd uk Kringgewalt. Dät Stäädgebiet is uur 112 km² groot un häd bolde 52.000 Ienwoonere.
Geografie
Oamde lait in dät Wääste fon dän Region Aast-Fräislound, in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd lait uungefeer 25 Km. noudwäästelk fon Lier, un uk uungefeer 25 Km. suudwäästelk fon Auerk. Ju Stääd lait is an ju Mundenge fon ju Oamse in ju Noudsee, suudelk fon ju Stääd lait n Dullert. Die Hoawen fon Oamde lait 38 Seemeilen fon ju Mundenge fon ju Oamse. Ju Stääd lait juust n bitje buppe Normaalnul. Do hööchste Punkte sunt n Warft (7,5 Meter buppe NN) uut n Middeloaler weerap ju Stääd äntstuude, un n Mulbierich (15 Meter buppe NN).
Stääddeele
Ju Stääd Oamde häd 26 Stääddeele, man do wäiden nit aal separoat mädnuumen in do Ienwoonerstatistik fon ju Stääd, man wäide toun Deel touhoopefoated. In do fergeene Jiertjaande sunt bie do Kommunoal-/Meentereforme fon 1928, 1945 un 1972 näie Gebiete bie ju Stääd keemen. Foarallen truch ju Meentereform in dät Jier 1972 is dät Stäädsgebiet oarich gratter wuuden.
Täärpe, do truch eingemundungen bie ju Stääd keemen sunt:
Dät Säntrum fon Oamde läit sik so ferdeele: Altstadt, Behördenviertel, Bentinkshof, Boltentor, Groß-Faldern un Klein-Faldern. Ätter ju Statistik fon ju Stääd Oamde sunt do grootste Stääddeele dät Stäädsäntrum (sowät 8700 Ienwoonere), Barenburg (sowät 7000 Ienwoonere) un Borssum/Hilmarsum (sowät 6100 Ienwoonere).
Die Hoawen fon Oamde lait in ferskeedene Stääddeele: Port Arthur/Transvaal, Borssum, (Kolonie) Friesland un Stäädsäntrum.
Klima
Oamde lait in n mäitige Klimazone, wät unner Ienfloud fon ju Noudsee stound. In n Suumer sunt do Deegestemperatuuren läiger as in dät Binnenlound, in n Winter sunt do Temperatuure maastens haager. Ätter ju Klimaklassifikation fon Köppen lait Oamde in n Gebiet, dät ju Iendeelenge Cfb. häd. (Klimazone C: woorm-mäitige Klima, Klimatyp f: fuchtich-mäitige Klima, Unnertyp b: woorme Suumer). Binnen ju mäitige Zone heert Oamde bie dän Klimabezirk Niedersächsisches Flachland Nordsee-Küste. Dät Klima is maritim, maastens is dän Suumer relativ köilich un rakt et relativ fuul Rien, man die Winter is mild un in n Winter faalt nit fuul Snee.
Geskichte
thumb|Oamde uum 1575 Dät is nit sicher wanner Oamde äntsteen is, man et rakt Oamde sänt dät oachte Jierhunnert as Hondelstäärp an ju Oamse. Allere Noomen sunt Amuthon, Embda, Emda, Embden. In dät Middeloaler waas Oamde Deel fon dät Emsigerlound (Oamselound). In dät 14. un 15. Jierhunnert häd Oamde fuul Konflikte häiwed mäd de machtige Hanse, deer fon Oamde un uur Täärpe in Aast-Fräislound häär do Seeroowere uum Klaus Störtebeker stöänd wuuden. Truch disse Konflikte is Oamde moormoals fon Hanseatiske Krafte (ap maaste Hamburger) besät wuuden. 1433 wuude ju Stääd, mäd Stöän fon ju Hanse, äroberd truch ju Hööftmonfamilie Cirksena. Do Hamburger looken in 1447 foar dät lääste Moal uut ju Stääd uut. Käiser Maximilian I roate ju Stääd 1495 Stäädgjucht un Woapen, dät "Engelke up de Muer".
In dät 16. Jierhunnert wuude ju Stääd un dän Hoawen fon Oamde gratter. Dät koom truch do oamder Koopljuude un Reeder, man in dät twäide Hoolichdeel fon dät 16. Jierhunnert koom dät foarallen truch ne politiske Äntwikkelenge: die Uunouhongelkaidstried fon Niederlounder juun do Spanier in n Tachentichjierige Kriech. Fon do Spanier ferdrieuwen un ferfoulgte Niederlounder, foareerst do Patrizier, Koopljuuder, Reeder un Houndwierker, keemen ätter Oamde wai - ju neutroale Hoawenstääd tichtebie do Niederlounde. Truch do näie Hondelsferbiendengen mäd do Niederlounder, kuude Oamde gratter wäide un wuude so een fon do wichtichste Hoawensteeden in Noud-Europa. Tougliek äntwikkelde Oamde sik truch do Wierke fon Johannes á Lascos un uur reformierte Theologen tou een wichtige kalvanistiske Stääd. Bie ju Oamder Revolution wuude Groaf Edzard II. ätter ju Noaberstääd Aurk ferdrieuwen. Die Gjuchtsgeleerde Johannes Althusius stäärkede ju Staalenge fon Oamde juun uur Groafen un Stääde. Mäd do Niederlounde as Skutsstoat waas Oamde bolde ne oaine fräie Stäädstoat. Ätter dän Ferljus fon ju Aast-Fräiske Fräiegaid in 1744, ferloos ju Stääd hiere Fräiegaid unner Prüüske Behöörden.
An dän Begin fon dät 19. Jierhunnert heerde Oamde tou do Niederlounde (1806-1813). Deerätter heerde dät bit tou 1815 bie Prüüsen, wierätter ju Stääd bit tou 1866 tou dät Köönichriek Hannover heerde. Ätter 1866 waas Oamde wier Prüüsk un koom so leeter tou dän düütske Stoat. In dät Jier 1944 is Oamde foar 80% stukken bombardierd wuuden. Man ätter ju Twäide Waareldkriech geen dät gau beeter. Dät Wirtskupswunner waas uk in Oamde. In do 50er un 60 Jiere sunt deer fuul näie Skiepe baud wuuden, man ju Stääd häd mäd dät Volkswagenwerk Emden in 1964 dän grootste Ärfoulch häiwed.
Ienwoonere
Ienwooner-Äntwikkelenge fon ju Stääd Oamde:
Wroute
Ju Wroute (Talpa europaea, dt. Maulwurf) is n Suugediert. Dät rakt Wrouten in dän grootste Deel fon Europa, buute Irlound un Deele fon juu Middelmeerregion. Aastelk gungt sin Lieuwendsruum truch Ruslound bit tou doo Äien Ob un Irtysch. Ju Wroute is deegens un snoagens aktiv un wrot, as die Noome al kwäd, sien Höölen truch ju Äide.
Oamde
Ienwoonere
Do Taale foar 1600 un 1744 sunt Skatsengen. Do Ienwoonertaale bit tou 1970 sunt uut dät Bestand fon n Ostfriesischen Landschaft. Do Taale siet 1975 sunt do amtelke Ienwoonertaale un beluuke sik ap do Hauptwohnsitze.
Infrastruktuur
thumb|260px|do Nordseewerke
Ferkier
Die ÖPNV (eepentelke Persoone-Nai-Ferkier) in Oamde wäd mäd Omnibusse sicherstoald. Ieuwenske do Stäädbuslinien fon dän Stäädferkier Oamde GmbH(SVE), ne Dochterfirma fon do Stäädwäärke Oamde un deermäd läästelk ju Stääd sälwen, rakt et uk Ferbiendengen ätter dät Uumlound, do fon Regionalbusse fon ju Düütske-Boan-Dochter Weser-Ems-Bus GmbH betjoond wäide.
Sport
Oamde häd mäd BSV Kickers Emden ne Foutbalmonskup ju der sänt 2005 in ju Regionalliga Nord foutbaalt: dät is ju trääde Liga. Dät Stadion hat dät Embdena-Stadion.
Medien
In Oamde rakt et two regionale Tsaitengen: ju Emder Zeitung un ne regionale Uutgoawe fon ju Ostfriesen-Zeitung. In ju Stääd rakt et ju Haudredaktion fon dät Regionoalradio Radio Ostfriesland.
Politik
Die Räid fon ju Stääd häd 42 Sitte. So sunt do Sitte ferdeeld:
Do Partnerstääde fon Oamde sunt:
Voerendaal
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Voerendaal is ne Meente in ju Provints Limbuurich in do Niederlounde. Voerendaal is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 31,55 km² un deer woonje 12.700 Moanskene (2012).
Siegen
Siegen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 106.293 Ienwoonere (2010). Siegen is siet 1975 ne düütske Groβstadt.
Fiersjoon
thumb|Fiersjo-Apparoat of Fiersjo-Reewe Fiersjoon (ätter dät Sproakgeföil skuul me eer Fierkieker kweede, man dät hat al wät uurs) is n Massenmedium wierbie Luud un Bielden fääreroat wäide ätter Fiersjo-Apparoaten. Do Apparoaten wäide maast kuut uk Fiersjoon naamd. Mäd Fiersjoon wäide gewöönelk uk do Fiersjo-Seendere un ju touheerige Technik fon dät Fiersjoon Moakjen beteekend.
Lufthoawen Dong Hoi
240px|thumb|right|Lufthoawen Dong Hoi Lufthoawen Dong Hoi is die Lufthoawen foar Đồng Hới, Quang Binh Vietnam. Die Lufthoawen lait uungefeer 7 km fon dät Säntrum fon Dong Hoi.
Vught
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Vught is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Vught is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 34,46 km² un deer woonje 25.419 Moanskene (2012).
Boalsert (Meente)
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
is ne fröiere Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente waas 9,42 km² un deer woonje 9,607 Moanskene (2007).
Sit fon ju Meente was in Boalsert.
Siet dän 1. Januoar 2011 heerd ju Meente tou ju näie Meente Súdwest-Fryslân.
Hoonkebloume
Ju Hoonkebloume (Silene dioica, dt. Rote Lichtnelke), is ne Weedebloume mäd purpurroode Blöiten, do uut luuter fiene litje Bleedere bestounde un ap n 30 bit 50 cm hoogen Steel sitte.
Synonyme
Juu Plonte wuude al oafte fon Wietenskuppere mäd ferskeedene Noomen beskrieuwen, toueerst fon Linné as Lychnis dioica L., wierfon die Sleeknoome "Lychnis" falsk is, juu Plonte heert tou dän Sleek Silene. Die Oardnoome dioica häd oawers as ooldsten gjuchten Noomen däälich juu offizielle Betjuudenge, also hat juu Plonte offiziell "Silene dioica". Ieuwenske dissen Noomen rakt dät noch uur Noomen:
Voorschoten
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Voorschoten is ne Meente in ju Provints Suudhollound in do Niederlounde. Voorschoten is n Sit fon kei-ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 11,59 km² un deer woonje 23.447 Moanskene (2012).
Neuraminidasen
thumb|right|200px|Een tjodimensjonoale Deerstaalenge fon een Neuraminidase Neuraminidasen af Sialidasen (Eentoal: Neuraminidase / Sialidase) sunt een Foamielje fon Enzyme, do Sialin-Suuren fon Amino-Glycoproteine oukleeuwe un düsse so ferdaubeer moakje. Sukke Enzyme sunt oafter in Viren, Bakterien uur Eensällere, Parasiten un Poagenstoule tou fienden, man dät rakt do uk in do Lysosome un Sälmembranen fon Dierte (also uk dän Moanske). Hier sunt jo ap älken Faal nöödich bie dän Oubau fon do äntspreekende Aminoglycoproteine un Membran-Ganglisoide. Een Kröäk-Süükte lat tou aan haageren Andeel fon düsse Stoffe in Bloud un Miege (Sialidose). Neuraminidasen sunt uurigens, as do maaste Enzyme, besunnere Oaiwiete (Proteine).
Waalre
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Waalre is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Waalre is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 22,71 km² un deer woonje 16.558 Moanskene (2012).
Bergisch Gladbach
Bergisch Gladbach is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 105.761 Ienwoonere (2010). Bergisch Gladbach is siet 1975 ne düütske Groβstadt.
Amelound
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
Dät wääatfräiske Ailound  (nl. Ameland) is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 268,5 km² un deer woonje 3.452 Moanskene (2007).
Sit fon ju Meente is Nes. Uur Täärpe in ju Meente sunt Ballum, Bueren un Hollum.
Dät Ailound häd jierelk uur 500.000 Besäikere, wierfon fuul Düütske.
Ap Amelound wäd n holloundsken Dialekt boald, dät Ameloundsk.
Ludwig Erhard
thumb|right|160px| Ludwig Erhard
Ludwig Wilhelm Erhard (* 4. Februoar 1897 in Fürth; † 5. Moai 1977 in Bonn) waas fon 1963 bit 1966 die twäide Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Sinti un Roma
thumb|right|150px|Roma Fjoolenspielerske in Italien. Do Sinti un Roma sunt ne Minnerhaid in ferskeedene europäiske Lounde. Sinti un Roma sunt twäin ferskeedene Sammelnoomen foar two ferskeedene Foulkskoppele. Ju tjo nit so fuul moor truch Wääst-Europa, man ap dän Balkan moakje jo dät noch immer. In Düütsklound un ätter europäisk Gjucht sunt do Sinti un Roma ieuwenske do Fräisen un Sorben skutsed.
Sjuch uk
Names of the Romani people
Cottbus
Cottbus, läichsorbisk Chóśebuz, is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich, nieper in ju sorbisksproakige Region Lausitz. Ju Stääd häd 105.309 Ienwoonere (2010). Cottbus is siet 1976 ne düütske Großstadt.
Honnel un Skipfoart in Seelterlound
Ne Sunnerloage kreech Seelterlound truch Honnel un Skipfoart uur ju Seelter Äi, wierbie toufäärme Eed (Torf) wäil ju Hauptrolle spielde. Leeter wuuden weegen dän Diekbau in Aastfräislound uk Flintsteene uut dän Humling wichtich. Deer ieuwenske wäide noch uur Artikkele naamd, as Kolonioalweere un Soalt (St5.1.4). Schwalb (Siede 63) häd an Hound fon Skattengsregistere dän Ferloop fon do Ienwoonertaale fon eenige Täärpe in un uum Seelterlound ferglieked. Deerbie wiesde sik, dät fon 1500 bit 1800 ju Befoulkenge fon Roomelse mäd 150% tounuumen hiede, wült ju fon Lohe an de Söiste bolde gliek bleeuwen waas. Bie glieke Uutgongsbedingengen hieden buutendät do seelter Täärpe al 1472 soowät säksmoal soofuul Huushollengen as do Täärpe an de Söiste. Deeruut wiest sik ju wichtige Rulle fon Honnel un Skipfoart. Deertruch koanden do Seelter ju groote Waareld, wät sik wiest uut fjauer seelter Studente 1457-1459 in Rostock (Schulte 1930 .148f.) un dän Geleerde Hinrich Scheeve uum 1520 (Ni474).
Rousettus aegyptiacus
thumb|right|295px|Rousettus aegyptiacus Rousettus aegyptiacus is ne Oard fon do Pteropodidae, do der, as do nai früünde heemske Fläddermuuse uk, tou do Flädderdierte heere. Disse Oard is ju eensige fon do Pteropodidae, ju sik, as dät normoal bloot Fläddermuuse moakje, mäd Echolot orientierje kon. Disse Oard frät bienaist bloot Fruchte, man fon ju Boomoard Ceratonia siliqua ok gans litje Bleede.
Lieuwendsruum
Jo lieuwje ap Zypern, gans in dät Suude fon ju Turkäi, in Israel, Jordanien, Iran, Pakistan, Saudi Arabien un in dät Nil-Delta in Ägypten. Ätter S PITZENBERGER, 1979, kuud me do in disse Tied noch in gans groote Gruppen fon bit tou 800 Dierte in Höölen fiende, do der 20 bit 40 Minuten ätter dän Sunnenunnergong uutkoomen. Man wült do Appeltuun-Oainere disse Oard (owwol ju bienaist bloot fuule Fruchte frät) fernäile wollen, kon me der däälich bloot noch litje Gruppen mäd bit tou 20 Dierte fiende.
Mäiten
Ju Laangte fon Kop un Rump is 138 bit 168 mm. Die Stäit is 16,8 bit 24,5 cm un die Unnerierm (beeter gekweeden: Unnerjuuke) is 89 bit 100 mm loange. Ju Juuken-Sponwiete is sowät 60 cm. N Diert fon disse Oard wächt 135 bit 175 g.
Gera
Gera is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Thüringen. Ju Stääd häd 103.948 Ienwoonere (2010). Gera is siet 1959 ne düütske Groβstadt.
Irtysch
thumb|right|200px|Die Irtysch un dät Rebät, wier hie dät Woater uutlukt (jeel). Die Irtysch (Kyrillisk skrieuwen:Иртыш, Kasachisk: Ертіс/Ertis, Chinesisk: 额尔齐斯河/É’ěrqísī Hé) is n 4.248 Kilometer loangen Ieuwenstroom fon dän Ob in China, Kasachstan un Ruslound (Asien).
Kontrabass
thumb|right|250px|Die bekoande Kontrabass-Spiedeler [[Giovanni Bottesini mäd sien Instrumänt, photographierd uum 1865. Dät Instrumänt is noch ful aller, dät is baud in 1716]] Die Kontrabass is dät joopste un grootste Striekinstrumänt, dät in masse ferskeedene Musik-Gjuchten iensät wäd. Af hie nu moor in ju Fjoolenfoamielje heert (also fjuund is tou Fjoole, Broatske, Cello) af tou do Gamben, dät is nit heel un aal kloor. Hie häd Känteekene fon bee.
Waareldkriege
As Waareldkriech beteekend me Kriege, wier ap moorere Waarelddeele kamped wäd un die truch sien Grööte waareldwied fon Betjuudenge is.
Däälich beteekend me foarallen dän Eersten Waareldkriech un dän Twäiden Waareldkriech mäd dän Begriep.
Klarinätte
thumb|right|200px|Ferskeedene Bauwiesen fon ju Klarinätte, deelwiese in unnerskeedelke Toonhööchten Ju Klarinätte is een Musikinstrumänt uut ju Foamielje fon do Holtbleesinstrumänte. Ju häd een tou groote Deele zylindriske Boorenge. Hier Muulestuk häd - juust as dät fon't Saxophon uk - een eenpeld Reeitblääd. Die Noome fon ju Klarinätte ("littik Clarino" tjudt wäil deer ap wai, dät ju so äänelk klingt as ju hooge Clarin-Trumpäite, deerfon ju Klarinätte ju Funktsjoon in't 18. Jierhunnert deelwiese uurnoom.
Ju Klarinätte is een transponierjend Musikinstrumänt, dät hat, dät Musik foar ju Klarinätte maasttieds in uurs een Toonhööchte notierd is, as ju in äächt klingt.
Willy Brandt
thumb|right|160px|Brandt uut 1980
Willy Brandt (* 18. Dezember 1913 in Lübeck as Herbert Ernst Karl Frahm; † 8. Oktober 1992 in Unkel) waas fon 1969 bit 1974 die fjauerde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Noudfräisk
Noudfräisk (nordfriisk, Nuurđfriisk, nuurdfresk, Noorfriisk, nordfreesk, nordfrasch, nordfräisch, noordfreesch) wäd boald fon sowät 8.000 bit 10.000 Ljuude ap dät noudelke Fäästlound fon dän Kring Noudfräislound ap ju Wäästkuste un fon Släswiek-Holstein, ap do Ailounde Föhr, Amrum, Sylt un do Hallige, as uk ap dät Hälgelound. Dät Noudfräiske is een fon do tjo fräiske Sproaken un heert tou ju anglofräiske Sproakfamilie. Däälich rakt et noch njuugen Dialekte, do touhoope ju noudfräiske Sproake bildje.
Ääntjen
thumb|200px|right|Goud anwoaksenen Aapelboom, two Jiere ätter dät Ääntjen mäd juu Technik, juu ap Düütsk "Geißfußveredelung" hat. Dät Ääntjen is ne Technik, juu foarallen benutsed wäd, uum Fruchtboome vegetativ tou fermoorjen (also tou kloonjen). So kon me ne Fruchtsoarte fääretuchtje, sunner dät juu sik uurloang genetisk ferannerd. Me äänted mongs oaber uk uur Plonten.
Noudfräisk
Klassifikation
Uut dät Ooldfräiske hääbe sik dät Wäästfräiske, dät Seelterfräiske un dät Noudfräiske äntwikkeld. Do bildeden touhoope ju fräiske Sproakgruppe. Ju Äntwikkelenge geen foar älke fräiske Sproake uurs, un so sunt uutnunner woaksen. Die naiste Früünd tou do fräiske Sproaken is ju ängelske Sproake. Ju ängelske Sproake un do fräiske Sproaken heere tou ju Ängelsk-Fräiske Sproakfamilie, Anglofräisk of ju noudseegermoanske Sproakfamilie. Dät Anglofräiske wäd uk wäil Noudwäästgermanisk naamd, un bildet ne Unnersproakgruppe binnen do Germaniske Sproaken. Monges wäd dät Platdüütsk uk tou ju noudseegermoanske Sproakfamilie reekend, man ju Sproake häd fuul noudseegermoanske Määrkmoale ferlädden.
Ääntjen
Uum n Fruchtboom tou ääntjen, bruukt me n jungen, uut Säid woaksenen jungen Boom, dän litjen Ant, as Unnerloage. Fääre bruukt me ne Takke, juu sonaamde Äänte, fon juu Soarte, juu man fermoorje wol, juu skuul oaber nit moor as tjo Knoaspen hääbe, uurs ferdruugje doo buppere, un dan kon me se uk gliek ousniede. Die litje Ant wäd oukapped, hie skuul neen oaine Spiere moor hääbe, deermäd hie aal sien Energie inne Äänte stikked, juu so ap dän Ant befäästiged wäd, dät doo bee touhoopewoakse konnene. Deertou rakt dät uunerskeedelke Techniken.
Noudfräisk
Skichte
Do noudfräiske Ailounde wuuden uum dät Jier 800 besiedelt fon Fräisen, do fon ju suudelke Noudseekuuste keemen. Muugelk waas Hälgelound in disse Tied, un deerfoar, aal fon Fräisen bewoond. Fon 689 bit tou 785 wuuden do fräiske Gebiete fon kristelke Franken innuumen, un muugelk sunt disse Fräisen deeruum wächleeken, uumdät do ju kristelke Religion nit annieme wüülden. Wät däälich dät Fäästlound fon Noudfräislound is, wuude uum dät Jier 1100 fon Fräisen besiedelt. Wier do Fräisen fon do noudfräiske Ailounde häär kuume is foar Sproakwietenskuppere nit duudelk, uumdät ju fräiske Sproake in disse Tied noch neen duudelke Dialektferskiele hiede. Man me gungt deerfon uut dät do Fräisen fon dät Fäästlound, uut dät Grongerlound un Aast-Fräislound keemen. In dät Middeloaler wuude Noudfräislound fon trättien hiirden (Harden) ferwaltet. In do Hiirden kuuden do Fräisen sik sälwen ferwaltje, un die deenske Ienfloud in dät Gebiet waas nit groot, wiertruch do Fräisen täämelk oainständich lieuweden. 1344 wonnen do Dänen ju Sleek bie Langsundtoft juun do Noudfräisen, un do Fräisen ferljoose deertruch hiere uunouhongelke Position in Noudfräislound.
Truch Stoarmfloude in do Jiere 1362 un 1634 keem n groot Deel fon Noudfräislound unner Woater. Bie ju Stoarmfloud 1362 ferswoont ju groote Hoawenstääd Rungholt, dät domoalige wirtskuppelke un politiske Säntrum fon Noudfräislound, unner do Woogen fon ju See. Truch ju Uurfloudenge in dät Jier 1634 wuude Stround, dät grootste un riekste Ailound fon Noudfräislound, wächspäild. Stround waas uk ne Hoochbuurich fon ju noudfräiske Toal, un dissen Ousleek fon ju Sproake waas aan grooten Ferlust. Boalde tjo-fjäddel fon ju Befoulkenge - uungefeer säksduusend Moanskene - keem bie ju Uurfloudenge uum't Lieuwen. Do Moanskene, do ju Uurfloudenge fon Stround uurlieuwet hieden, wüülden nit moor weeruum. Man do moasten daach tourääch uum't Lound ientoudiekjen. So äntstuuden do Ailounde Pellworm un Noudstround, wät eegentelk man litje Uurblieuwsele sunt fon dät oolde Stround. Dät Ounluuken fon Moanskene uut do suudelke Niederlounde hiede uk aan grooten Ienfloud ap do Ailoundsproaken, dät Noudfräiske ferswoont deertruch fon Pellworm un Noudstround.
Die ooldst uurlääwerde Täkste in ju noudfräiske Sproake is ju Ballade A bai a redder (deer donse aan Rieder), fermoudelk uut dät 15. Jierhunnert, un weerfon dän Skrieuwer nit bekoand is. Ju Ballade häd taalrieke argaiske Uuttaienge, un däälich me kon ju oolde Ballade deertruch nit gjucht moor uursätte. Dät Läid is in ferskeedene Variante uurlääwerd un wuude eerst in dät 19. Jierhunnert hääruutroat. Apfaalend bie do fröie Täkste is ju Dominants fon Täkste fon dät ferläddene Ailound Stround. Uut dät 16. Jierhunnert is n Spotläid, dät Noudstrounder Läid fon Hans Tadesens Hammeldäifstäil, un uut ju Tied uum 1600 ne Strounder Kategismus uurlääwerd, ju uk in aastföhrer Sproake uursät wuuden is. Do Skrieuwere fon bee do Täkste sunt nit bekoand. Ätter ju Uurfloudenge fon Stround sunt noch two Läide apskreeuwen, yn miren-söngh (een Mäddenläid) un yn een-söngh (een Eeuwendläid), do fon do strounder Pestoor un Kronist Anton Heimreich 1662 apskreeuwen wuuden sunt. Dät sunt Teekene deerfoar, dät et fermoudelk noch taalrieke Täkste ferlädden geen sunt. Do uurlääwerd Täkste sunt daach wät besunners, da ju noudfräiske Sproake maast boald un minner skreeuwen wuude. Wanner do Noudfräisen skreeuwen, dan maast in ju läichdüütske, hoochdüütske of deenske Sproake. thumb|left|180px|Toanksteen foar dän Skrieuwer Jap Peter Hansen in Oold-Wäästerlön' ap Sylt/Söl. Eerst in dät 19. Jierhunnert, ju Tied fon ju Romantik, wuude dät uurs. Truch ju Romantik kreegen do Ljuude Interesse foar hiere oaine Sproake. As Begin fon ju noudfräiske Literatuur jäild dät Wierk fon Skrieuwer un Seemon Jap Peter Hansen. So as ne Komödie in Söl'ring, dät Dialekt fon Sylt/Söl, mäd as Tittel Di Söl’ring Pir’rersdei. Hansen waas uk dän Skrieuwer fon ju eensige loangere Roman, ju jee in ju noudfräiske Sproake skreeuwen wuude. Di lekkelk Stjüürman (Die glukkelk Stjuurmon) ärskien 1833, un waas uk dät eerste noudfräiske Bouk dät taid wuude.
In dän twäiden Haaldeel fon dät 19. Jierhunnert kreech dät Noudfräiske as Kultuursproake aan näien Impuls, do der Kontakte mäd do uur Fräislounde moaked wuuden. Deer wuude moor un moor uur ju fräiske Beweegenge boald un uur fräisk Unnergjucht un fräiske Literatuur. Eerst in 1924 kreech dät Noudfräiske n bitje Plats ap do Skoulen, wät aal gjucht betieds waas, wanner me dät mäd do uur wäästeuropäiske Sproakminnerhaide fergliekt. Die Gruund deerfoar waas dän ferlädden Eersten Waareldkriech foar do Düütsken, un die Ienfloud fon ju deenske Minnerhaid in Suud-Släswiek. Daach hiede ju fräiske Sproake n poor groote praktiske un finanzielle Behinderengen, da do Ferskiele twiske do Dialekte so groot weeren un truch dät Fäilen fon ne Standoardsproake moust älk sien oaine Leermiddele äntwikkelje. So waas toun Biespil dät eerste noudfräiske Skoulbouk, dät Söl'ring Leesbok, n Leesebouk in dät Dialekt fon Söl/Sylt, un wuude 1909 publisiert. Dät twäide noudfräiske Skoulleesebouk, in dät Dialekt fon Föhr un Amrum, dät Ferreng-Ömreng Lesbuck, wuude 1925 hääruutroat. Deerätter keem dät Frasch Leseböck, foar n poor Fäästlounddialekte, un wuude 1926 publisiert. N Lesebouk foar dät Dialekt fon Hälgelound, mäd dän Titel Van Boppen en Bedeelen, ärskiend eerst in dät Jier 1937. thumb|Koarte fon Noudfräislound mäd fräiske Noomen. Bie do Woalen 1933 kreech ju NSDAP in Noudfräislound 73,5 % in Suudtondern, 68,5 % in Husem un 53,3 % in Eiderstedt. Et roate nit fuul Noudfräisen, do juun Adolf Hitler un sien NSDAP weeren, daach oankelde Ljuude juunsätten sik duudelk. Aan fon do bekoandste Juunsätters waas Jens Mungard, die grootste Dichter uut ju Skichte fon dät Ailound Söl/Sylt. Hie waas foar dät apniemen fon Noudfräislound in Dänemark, un moakede duudelk dät ju fräiske un düütske Kultuur separoat fon eenuur stuuden. 1940 stoorf hie in dät KZ-Sachsenhausen. In ju Nazitied wuude ju noudfräiske Sproake un Kultuur nit stöänd fon do Nazis. Juust uursuum, 1938 wuude aal dät Fräisk Unnergjucht ferbeeden fon do Nazis, as die Twäide Waareldkriech begon, roate dät foar ju noudfräiske Sproake un Kultuur goarneen Plats moor. So kreech die Boas fon dän Foriining for nationale Friiske, Johannes Oldsen, n Publikationsferboad un leeter uk Huusarrest.
Ätter dän Twäiden Waareldkriech wuude Noudfräislound, juust as uur Deele fon wäästelk Düütsklound, ju näie Woonsteede foar düütske Fluchtlengen uut do aastgebiete Pommern, Posen, Silezien, Wääst un Aast-Pruusen. Do maaste näie Bewoonere fon Noudfräislound leerden ju noudfräiske Toal nit, wiertruch dät Noudfräiske swäkker wuude. Dät noudfräiske Dialekt fon Hälgelound wuude truch dän Kriech un ju Ättertied gjucht sweer träfd. Truch ju Marinehoawen ap dät Ailound, wierfon do Bewoonere in ju Kriechstied al fuul tou ferdauen hieden, nuumen fon do Allierten dän Besluut uum dät Ailound uum diesälge Gruund mäd Eksplosive spränge tou läiten, deermäd do Düütsken dät Ailound nit wier as Kriechshoawen bruuke kuuden. Die Plan waas naan Ärfoulch, man do Hälgelounders do ap dät Fäästlound weeren, duurden eerst in dät Jier 1952 weerom ätter dät Ailound. Deer weeren uk fuul Fluchtlengen uut do Aastgebiete bie, un ju nit-hälgeloundske Befoulkenge waas in do säkstiger Jiere sogoar n groote Moorhaid ap dät Ailound.
Noch n Ousleek foar do noudfräiske Ambitione waas ju Trännenge twiske do Nationalisten fon dän Foriining for nationale Friiske un do düütsktjoue fon dän Nordfriesischer Verein, ju ätter dän Eersten Waareldkriech äntsteen waas, man ju sik truch dän Twäiden Waareldkriech nit annerd hiede. Eerst in dät Jier 1965 wuude dät Nordfriisk Instituut apgjuchtet, wier bee do Organisatione touhoope oarbaideden. Wät dät Fräisk Unnergjucht angungt, waas dät ätter dän Twäiden Waareldkriech eerst stil, dät wier apbauen fon dät Lound un do Fluchtlengen uut do Aastgebiete weeren wichtiger. Daach wuude 1947 in dät Unnergjuchtgesäts fon Släswiek-Holstein dät Noudfräiske as Woalfach touläiten. Eerst in do füüftiger Jiere waas dät Noudfräiske, foarallen ap do Ailouinde, infierd as Skoulfach.
Dialekte
thumb|right|Do Noudfräiske Dialekte Dät ferdeelt sik in soowät tjoon gjucht ferskeedene Dialekte, do sik in two Gruppen ferdeele läite, do Ailound- un do Fäästlounddialekte.
Do Baalere fon do two Gruppen konnen eenuur nit gjucht ferstounde. Gruund deerfoar is ju Kolonisation fon Noudfräislound. Do Ailound wuuden tjohunnert Jiere fröier besiedelt as dät Fäästlound. Man uk twiske do ferskeedene Dialekte rakt er groote Ferskiele, foarallen bie do Ailounddialekte.
Ju Äntwikkelenge fon dät Sölring waas toun Biespiel gjucht uurs, un deertruch däälich min tou ferstounde foar do Noudfräiskbaalere fon uur Ailounde. Do Noudfräiskbaalere fon Föhr un Amrum hieden wäil Kontakt mädnunner, uumdät do Ailounde nit so fier wäch fon eenuur lääse un me bie Äbbe fon dät eene ätter dät uur Ailound loope kon. Deertruch liekje do Dialekte apnunner, un kwäd me uk fon Föhring-Amring as een Dialekt. Dät Noudfräiske fon Hälgelound liekt, bemäärkengswäid, moor ap dät Föhring-Amring as ap dät Sölring.
Truch do Ferskiele twiske do Dialekte bruukten do Noudfräiskbaalere fon ferskeedene Dialekte fröier maast läichdüütsk uum mädnunner tou kommunisierjen. Ap dät Fäästlound weeren do Ferskiele in ju fräiske Sproake nit so groot, man daach waas ju Kommunikation ap dät Fäästlound unner do ferskeedene Dialektbaalere uk maast läichdüütsk. Dät Läichdüütske is däälich uk noch ne Uumgongssproake in Noudfräislound, man dät Jungfoulk bruukt immer moor Hoochdüütsk.
Biespil
thumb|right|Toanksteen in ju fräiske Sproake fon Amrum/Oomram. Apfaalen däd dät a insteede foar i, ä, ie, t.B. Mooring: Da latje bjarne schan stal spale ap dåt frasche schap. "Do litje Bäidene skällen stil spielje ap dät fräiske Skip".
Komödie
thumb|right|200px|[[Charlie Chaplin, aan bekoanden Komödiant]] As Komödie (ooldgriechisk: κωμῳδία kōmōidía: oaintelk „sjungenden Uumtoach“, düütsk uk ieuwenske Komödie uk Lustspiel) beteekent me een snurrich Tjooterspil, maasttieds mäd een lukkelk Eende. Oafter sunt, liekhaftich as een Karikatuur, wäkke läipe Oainskuppe fon Moanskene uurdrieuwen un laachhaftich deerstoald, ap düsse Wiese sunt moonige Komödien uk sälskupskritisk.
Noudfräisk
Biespil
-*) Pudden rakt et wäil nit ap dät Fälsen-Ailound.
Dialektnoomen
Truch do ferskeedene Dialekte roate dät uursprungelk nit aan Noome foar ju noudfräiske Sproake. Do Halligfräisen kweede uur "freesk", do Mooringer uur "frasch" un ap Föhr kwäd me "fresk". Maast kweede do Ailoundbewoonere uur sölring, fering, öömrang of halunder, wan me uur ju oaine Sproake spräkt. As meenskuppelke Noome foar ju ganse noudfräiske Sproake bruuke do Noudfräisen däälich dät Woud friisk as Kompromis. Die Noome is in dän Loop fon ju Tied Deel wuuden fon ferskeedene Noomen so as Friisk Foriining, Friisk Gesäts of Nordfriisk Instituut.
Komödie
Juust as bie ju Tragödie, dät "Truurspil" (kiek uk bie:Griechiske Tragödie), is die Uursproang fon ju Komödie in dät Dionysos-Fääst fon do oolde Griechen tou säiken.
Noudfräisk
Standoardtoal
Uut dät Noudfräiske häd sik noch neen Standoardtoal äntwikkelje kuud. Dät is stuur uumdät do Ferskiele twiske do Dialekte, besunners twiske Fäästlound- un Ailoundnoudfräisk, man uk binne düsse Koppele, täämelk groot sunt: Wäkke baale sogoar fon moorere oainstoundige Sproaken.
Truch Touhoopeoarbaid in do lääste tritich Jiere sunt deer oaber n poor Gruundreegele foar ju Skrieuwwiese fäästlaid. So wäide in ju noudfräiske Sproake Luude mäd diakritiske Teekene bruukt ("ä", "å", "ö" en "ü") un do loange Luude wäide antjuudet truch Dubbeldskrieuwenge fon do Bouksteeuwen ("aa", "ää", "åå", "ee", "ii", "oo", "öö", "uu", "üü"). Un ju düütske Großschreibung, dät Gebruuk uum bie Substantive dän eersten Boukstäf groot tou skrieuwen, wäd in do maaste Noudfräiske Baalwiesen nit moor bruukt.
Ju Ferskeedenhaid fon do noudfräiske Luude is uungefeer dätsälge as ju Taal fon seelterfräiske Luude. Man ju Gjuchtskrieuwenge häd disse Luude uurnuumen uut dät Düütske un Deenske. Uut dät Düütske kuume do Bouksteeuwe "ä", "ö" un "ü" un uut dät Deenske kuumt die Boukstäf "å".
Taal Baalere
Ju Taal fon Baalere skäl twiske do 8.000 un 10.000 weese. Disse Taale reeke ju Loundesregierenge fon Släswiek-Holstein un ferskeedene fräiske Sproakorganisatione. Do Sproakwietenskuppere toanke dät ju Taal fon Baalere läiger is, Nils Århammar roate in dät Jier 2007 n Skät fon uungefeer 5.000 Baalere in Noudfräislound un noch 1.500 bit 2.000 deerbuuten. thumb|left|180px|Boanhoaf Husum/Hüsem Däälich hääbe dät Föhring-Amring ap do Ailounde Föhr un Amrum un dät Mooringer ap dät noudelke Fäästlound relativ noch oarich wät Baalere. Fon do 11.000 Ienwoonere fon Föhr un Amrum konnen 3.500 Moanskene Noudfräisk baale. Ap dät Föhrer Westerlound kon ju Moorhaid fon ju Befoulkenge Fräisk baale, ap dät aastelke Deel fon et Ailound boalt ju Moorhaid Düütsk of Läichdüütsk. Ap Amrum wäd buuten dät Täärp Wittdün noch fuul fräisk boald. Dät Mooringer wäd in do Täärpe uum dän Risumer Foan boald. Do uur noudfräiske Dialekte sunt foar n Deel fon uutstierwen betroued, foarallen dät Karrharder Fräisk, Middel-Goesharder un dät Halligfräiske.
In ju Midde fon dät 19. Jierhunnert boalden noch 30.000 Moanskene noudfräisk, foarallen in do noudelke Täärpen un Ailounde waas dät ne Moorhaid fon ju Befoulkenge. In dät Interbellum waas ju Taal fon Noudfräiskbaalere noch uungefeer 15.000. Dät waas daach n Träädel fon ju noudfräiske Befoulkenge un in bepeelde Täärpe in dät Nouden hieden do Noudfräiskbaalere immer noch ne Moorhaid.
Däälich is dät Noudfräiske as Minnerhaidsproake anärkoand. So rakt dät toun Biespiel ju Europäiske Charta foar Regionoal- of Minnerhaidssproaken. 2004 wuude fon dän släswiek-holsteinske Lounddai dät "Friisk Gesäts" besleeten, wier bepeelde Sproakgjuchte in stounde, un wät do Behöörden moakje konnen un moakje skällen. Et rakt uk fräiske Skoule in Noudfräislound so as ju "Öömrang Skuul" (Gruund, Haud- un Realskoule), un ap dät Fäästlound rakt et in Risum ju "Risum Skole/Risem Schölj" ne deensk-fräiske Gruundskoule. Wät dät Mooringer un Fering-Öömrang angungt rakt et uk optimistike Teekene foar ju Toukumst, so skäl dät Jungfoulk däälich moor fräisk baale as ju foarige Generation.
Dät Noudfräiske in ju Praxis
thumb|Niebüll (düütsk, buppe) un Naibel (fräisk, unner)
Wättelke Anärkannenge
In ju Gruundwätte fon Släswiek-Holstein (Artikkel 5) fon 1990 wäide do Gjuchte fon do deenske un noudfräiske Minnerhaid garantiert. Ap n 11. November 2004 wuude truch dän Lounddai fon Släswiek-Holstein ju Wätte foar ju noudfräiske Sproake, mäd dän Noomen Friisk Gesäts, annuumen, wiertruch do Noudfräisen moor Toalgjuchte kreegen. Siet 1988 rakt et dät Gremium für Fragen der friesischen Bevölkerungsgruppe im Lande Schleswig-Holstein ("Kommission foar Froagen fon ju fräiske Befoulkengsgruppe in dät Lound Släswiek-Holstein") un siet 1991 wäd in ju finanzielle Huushollenge fon Släswiek-Holstein uk Jäild reserviert uum ju noudfräiske Sproake un Kultuur tou stöänen. Bie Bundesministerium des Innern (BMI) rakt et ne Beratender Ausschuss für Fragen der friesischien Volksgruppe in Deutschland beim Bundesministerium des Innern, mäd Fertreeder fon do Fräiske Räid, Friisk Foriining, Nordfriesischer Verein, Seelter Buund, Nordfriisk Instituut, do Lounde Läichsaksen un Släswiek-Holstein, un aan Fertreeder fon dät BMI.
Ju noudfräiske Sproake stoant siet dät Jier 1999 unner Skuts fon ju Europäiske Charta fon do Regionoale- un Minnerhaidssproaken, touhoope mäd dät Seelterfräiske, Läichdüütsk, Deensk, Sorbisk un do Sproaken fon do Sinti un Roma. Do noudfräiske Minnerhaid stoant uk, juust as ju aast-fräiske Minnerhaid (mäd do Seelterfräisen), unner Skuts fon dät Roomuurienkuumen tou n Skuts fon nationoale Minnerhaide, wierfon ju Sproake n groot Deel uumfoatet.
Organisatione foar ju noudfräiske Sproake
thumb|180px|Dät [[Nordfriisk Instituut in Bredstedt/Bräist.]] Dät rakt two noudfräiske Organisatione, do fröier oafters moal Striederäi hieden, wät neen positive Uutwierkenge hiede ap ju noudfräiske Toal. Die Noudfräiske Fereen (Nordfriesischer Verein) äntstuude in ju Kaisertied as Fereenn foar Noudfräisen, do siksälwen as Düütske seegen. Dät waas n duudelk Ferskiel mäd do Meeglide fon dän Friisk Foriining, do sik as nationoale Minnerhaid mäd oaine Kultuur un Sproake seegen. Die Friisk Foriining stried aal siet do 1920er Jiere foar moor Anärkannenge fon do Noudfräisen as nationoale Minnerhaid. Siet dät Jier 1964 oarbaide bee do Organisatione touhoope in dät Nordfriisk Instituut.
Noudfräisk in do Medien
thumb|180px|Twosproakige Skilder bie do Dreeguunere in Hüsem. Ju Position fon dät Noudfräiske in do Medien is nit so stäärk. Of un tou rakt et noudfräiske Artikkele in do regionoale düütske Saitengen, so as dät Nordfriesland Tageblatt ("Noud-Fräislound Daiblääd"), ju Sylter Rundschau ("Sylter Rundkiek") un die Inselbote ("Ailoundboode"). Uk in n Flensborg Avis ("Flensbuuriger Saitenge"), ju Saitenge fon ju deenske Minnerhaid, wäd of un tou aan Artikkel in ju noudfräiske Sproake publisiert. Ju Taal fon noudfräiske Artikkele lait bie do Bleede Nordfriesland ("Noud-Fräislound") un dän Helgoländer ("Hälgelounder"), do älk Fjoodendeelsjier ärskiene, lait uungefeer twiske 10 bit 15 %. Fon 1967 bit 1988 wuude Frisica Nova hääruutroat as Tiedskrift foar dät Jungfoulk un waas foar uungefeer foar n Haaldeel ap Noudfräisk. Bie NDR (Norddeutsche Rundfunk - "Nouddüütsken Uumroup") is älke Wieke ne noudfräiske Seendenge, ju uungefeer tjo Minuuten duurt. Ju NDR seendet in gans Noud-Düütsklound, fon dät niederloundiske bit dät polniske Skeed, un deeruum is ju litje Interesse fon disse Uumroup nit gans so froamd. Dät Nais foon diling ("Näis fon däälich") is fon Moundai bit Fräindai op do Radioseendere Antenna Sylt un Friisk Funk tou heeren. Friisk Funk is älke Dai een Uure loang tou heeren ap dät Offener Kanal Schleswig-Holstein (Westküste). TV ap Noudfräisk rakt et apstuuns nit.
Noudfräisk in do Säärken
In do Säärken wäd dät Noudfräiske of un tou bruukt. Et rakt nit fuul Pestoore, do Noudfräisk baale konnen. Siet 1955 sunt do Evangelien fon Markus un Matthäus uursät in ju noudfräiske Sproake, un in dät Jier 2000 ärskiende dät eerste noudfräiske Läidebouk, wierfon dän Titel waas "Loow nü e Hiire" ("Loowje nu dän Heeren"). Deeroun wuude fieuw Jiere oarbaided un häd 260 Läide un fääre Psoolme, Gebeede un Liturgien.
Franz Joseph Haydn
thumb|Joseph Hayden, [[Ouljemoaleräi|Ouljebielde moald fon Thomas Hardy in 1791]] Franz Joseph Haydn (maasttieds kuut: Joseph Haydn; * 31. Meerte af 1. April 1732 in Rohrau, Läich-Aastriek; † 31. Moai 1809 in Wien) waas aan aastrieksken Komponist und führender Vertreter der Wiener Klassik. Wolfgang Amadeus Mozart hiede grooten Ienfloud ap Haydn, man uk uumekierd.
Konrad Adenauer
thumb|right|160px|Adenauer uut 1952 Konrad Hermann Joseph Adenauer (* 5. Januoar 1876 in Köln; † 19. April 1967 in Rhöndorf, Stääddeel fon Bad Honnef, waas fon 1949 bit 1963 die eerste Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Finno-ugrisk
thumb|Wier doo Finno-ugriske Sproaken boald wäide Finno-ugrisk is ne Sproakfamilie.
Ant
As Ant beteekend me n uut Säid woaksenen litjen Fruchtboom, wierap ne Äänte fon ne Soarte äänted wäide skäl.
Erlangen
Erlangen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Bayern. Ju Stääd häd 103.197 Ienwoonere (2010). Erlangen is siet 1974 ne düütske Groβstadt.
Boarnsterhim
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
waas ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 168,59 km² un deer woonje 19,330 Moanskene (2007).
Sit fon ju Meente is in Grou. Uure Steeden in ju Meente sunt Akkrum, Aldeboarn, Dearsum, Eagum, Friens, Idaerd, Jirnsum, Nes, Poppenwier, Raerd, Reduzum, Sibrandabuorren, Terherne, Tersoal, Warstiens, Warten un Wergea.
Helmut Schmidt
thumb|right|160px|Helmut Schmidt (1977)
Helmut Heinrich Waldemar Schmidt (* 23. Dezember 1918 in Hambuurich, † 10. November 2015 juust deer) waas fon 1974 bit 1982 die füüfde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Hoppe
Ju Hoppe (Humulus lupulus) mäd do Hopranke. Ju fint foarallen Ferweendenge bie ju Bjoor-Häärstaalenge, wier ju dät Bjoor dän släiske Smoak rakt.
Kurt Georg Kiesinger
mini|Kurt Georg Kiesinger
Kurt Georg Kiesinger (* 6. April 1904 in Ebingen, Württemberg; † 9. Meerte 1988 in Tübingen) waas aan CDU-Politiker un fon 1966 bit 1969 die trääde Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Äänte
Ne Äänte (düütsk:Edelreis) is ne Takke fon n Fruchboom, ap n litjen Ant äänted wäd.
Hildesheim
Hildesheim is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Läichsaksen. Ju Stääd häd 102.575 Ienwoonere (2010). Hildesheim is siet 1974 ne düütske Groβstadt.
Boskoop
Dät Woud Boskoop kon two Betjuudengen hääbe:
Gerhard Schröder
thumb|right|160px|Gerhard Schröder, 2009
Gerhard Fritz Kurt Schröder (* 7. April 1944 in Mossenberg, Meente Blomberg), waas fon 1998 bit 2005 die sjoogende Buundeskansler fon ju Buundesrepublik Düütsklound.
Dantumadiel
200px|right|thumb|So lait in ju Provinz Fryslân.
is ne Meente in ju Provinz Fryslân, in do Niederlounde. Dät Gebiet fon ju Meente is 87,49 km² un deer woonje 19,465 Moanskene (2007).