cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seelterbuund fon 1952
In moorere Deege wuud touhoope mäd dän Tweelwerrräid maast in de Hollener Skoule uur ju Skrieuwwiese uurlaid un wuuden ferskeedene Foarsleeke in n Praxis bekieked un wröiged. Toulääst koom dan eene Skrieuwwiese hääruut, ju dan uk ätters anwoand wuude, t.B. in dät Seelter Woudebouk.
Hoolichmetal
thumb|right|200px|Schematiske Wiergoawe fon do Energiebeende fon n direkten Hoolichlaiter (A), n indirekten Hoolichlaiter (B) un n Hoolichmetal(C).
N Hoolichmetal (dt. Halbmetall) is n Hoolichlaiter mäd n negativen indirekten Beendoustand (äng. band gap).
In sukke Materiale lait ju Spitse fon dän Valenzbeend haager in Energie as die Boudem fon dän Laitengsbeend, man ju Spitse un die Boudem lääse ap n uur Punkt in ju Brillouinzone. Ju Foulge is, dät et groote Antaale Goate in dän Valenzbeend rakt, as uk Elektrone in dän Laitengsbeend, deeruum dät dät Ferminiveau bee Beende truchkjuuset. Dät rakt goude elektriske Laitenge. In fuul Aspekte hääbe sik disse Materiale also as n Metal, man in n ächt Metal lait dät Ferminiveau midde in n breeden Beend un rakt dät man een Soarte Laitengsdreegere.
Dät Element Tin is n goud Biespil fon n Hoolichmetal. Fon Koolestof rakt dät uk ne Modifikation ju n Hoolichmetal deerstoalt, nämmelk Graphit. Interessant is, dät dät et n (hexagonoal) Bornitrid BN rakt, dät bolde jusälge Struktuur häd as Graphit, man mäd n litjen positiven Beendoustand. Bee Stoffe hääbe n delokalisierd System fon Pi-Elektrone. Ju Lokalisation is feroantwoudelk foar ju Bratte fon dän Beend un ju Mobilität fon do Laitengsdreegere deeroane, man ju is an sik nit genouch uum tou metallisk Behääben tou fieren.
Ju Bielde wiest ne schematiske Fergliekenge fon ju Loage fon do Laitengs- un Valenzbeende in A) n direkten Hoolichlaiter, B) n indirekten Hoolichlaiter un C) n Hoolichmetal. Ju Energie fon bee Beende is ouhongich fon dän Woogevektor k, die hier bloot in een Dimension wiesd is. Die Woogevektor kon uk betrachted wäide as dän Impuls fon do Laitengsdreegere. N uur Interpretation is ju fon n (rüümelken) Frequenz, uumekierd proportionoal mäd ju Woogelaangte fon dät Elektron, betrachted as ne Wooge-Ärschienenge.
1876
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1873 - 1874 - 1875 - 1876 - 1877 - 1878 - 1879 -
Ljubljana
Ljubljana (dt. Laibach) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Slowenien. Deer woonje ungefeer 279.000 Moanskene. Ju Stääd is dät politiske, wirtskaftelke un kulturelle Säntrum fon Slowenien. Siet dät Jier 1919 rakt et ju Universität Ljubljana.
26. Dezember
Die säksuntwintichste Dezember is die twäide Wiehnoachtsfierdai un die 360. Dai in't Jier (af die 361. in Skaltjiere), deer blieuwe also noch fieuw Deege bit tou dät Eende fon't Jier.
Hilvarenbeek
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hilvarenbeek is ne Meente in ju Provints Noudbrabant in do Niederlounde. Hilvarenbeek is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 96,48 km² un deer woonje 14.992 Moanskene (2012).
1877
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Monochamus sartor
Monochamus sartor is n Rust uut juu Familie Cerambycidae. Disse Oard rakt dät fon Aast-Frankriek, juu Swaits un dän Räst fon Middel-Europa, Noud-Italien un Rumänien bit tou juu Ukraine.
Määrkmoale
Monochamus sartor is aan swotten Rust mäd ne Loangte fon 15 bit 37 Millimetere. Sien Bupperjuuken (Elytrae) faale an hiere Basis ou. Dät litje Skild (Scutellum) is n bitje behierd. Moaden fon disse Oard wäide bit tou 6 Zentimetere loange, Puppen sunt wiet, 15 bit 38 Millimetere loange un hääbe Taastere, doo an hieren Buuk in Spiralfoarm touhoopebuunen sunt.
Lieuwendswiese
Dät Wiefken bit litje Dobben in dän Boark un lait in älke Dobbe n oankeld ovoal Oai mäd ne Loangte fon 4,6 bit 5,4 Millimetere Loangte. Fluks ätter dät sluupjen frät sik sunne litje Moade unnern Boark, truch dän Bast un doo buutere Deele fon dän Spint. Die Gong wäd eerste mäd fernäilden Boark (bruun), dan mäd ljoachte Holtspounen apfälld. Joo frätte sik foar een Mound truch dät Holt, dan boorje se 18 Millimetere breede Gonge bit tou 14 Zentimetere djoop in dän Boom, wier se dan hiere Koomere baue. Deer rauje se as Puppe un äntwikkelje sik tou n uutwoaksenen Rust, die sik truch n 7,5 bit 10 Millimetere breed oval Gat wier uut dän Boom hääruut boort. Doo uutwoaksene Dierte fljooge fon Eende Juni bit in dän August in dän Woold hääruume. Sunne Rustegeneration lieuwt foar een, säilden uk two Jiere. Bie Ätterfoarskengen in Polen koom hääruut, dät hie deer foarallen juu Kjuusdannen-Oard Picea abies, oaber uk juu Fjuurenboom-Oard Pinus sylvestris, Dannen un uur Näddelboome befaalt.
Groningerlound
300px|right|thumb|ne Koarte fon ju Provinz Groningen un sien Meenten Groningen (uk Gräinen, Wääst-Fräisk: Grinslân, Groningsk Plat: Grönnen) is ne Provinz in dät Noudaaste fon do Niederlounde un häd (1. Januoar 2005) 575.234 Ienwoonere. Ju Haudstääd hat uk Groningen un is ju grootste Stääd fon dät Noudaaste fon do Niederlounde. Groningen wäd begränsed fon:
Sproaken un Dialekte
Ju Sproake is foar n Deel fon dän Woudskät un ju Uutsproake ferwant mäd dät Seelterske; sjuch do Biespiele. Ju Skrieuwwiese fon dät Aastfräiske is uurs as ju Groningske, oawers ju Uutsproake is jusälge.
De Grinzer Pein un Kornhorn in ju Meente Grootegast un do Täärpe Marum un De Wülp in ju Meente Marum, sünt do insige Täärpe in ju Provinz Groningen, wier noch n fräisken Dialekt boald wäd.
Fräisken Räid
thumb|300px|Do fräiske Flaagen bie dät Interfräiske Kongres in Leck (2006). Fon links ätters gjuchts sunt dät Noudfräislound, Aastfräislound un Wäästfräislound. thumb|Sunnerbräifmäärk fon ju Buundesrepublik Düütsklound. Die Fräiske Räid of uk Interfräiske Räid (Düütsk: Friesenrat, Noudfräisk (Mooringer): Frasche Rädj, Wäästfräisk: Fryske Rie) ferträt do meenskuppelke fräiske Interessen fon tjo fräiske Lounde (Fryslân, Aast-Fräislound un Friislon) ätter buuten.
Feranstaltengen
Aal do tjo Jiere organisiert die Fräisenräid, bit dän Eend fon n Räidfoarsitperiode, dän Fräisenkongres in een fon do tjo fräiske Lounde. Een Jier leeter wäd dät Fräisenmäiten of Fräisen-Droapen ap Hälgelound organisierd, wier in n Truchsleek sowät 500 Ljuude kuume. Wichtige reguläre Aktivitäten fon dän Fräiske Räid sunt do Beroupsgruppenträffen, wier unnerskeedelke Gruppen so as Buuren, Loundwieuwe, Studente, Koastere un Lokoalpolitikere an deelnieme.
Flaage
thumb|Flaage fon dän Interfräiske Räid. In 2007 wuude fon ju Gruppe fon Auerk ap Hälgelound n Konsept foar ne Interfräiske Flaage präsentierd. Ju Flaage wuude nit fon dän Interfräisken Räid as offizielle Flaage annuumen. Two Jiere ätter ju Gruppe fon Auerk präsentierde dän Interfräiske Räid sien oaine interfräiske Flaage in n Juni 2009. Ju Flaage fon dän Interfräiske Räid is ne Kompromisflaage fon do Flaagen fon Fryslân, Friislon un Aast-Fräislound. Disse Flaage wuude oaber fon dän Fryske Rie foar Heraldyk ouliend.
Seelterlound
Alfred Pörschke uut Skäddel is die Fertreeder fon Seelterlound in dän Fräiske Räid, Sektion Aast.
Hilversum
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hilversum is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Hilversum is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 46,24 km² un deer woonje 84.593 Moanskene (2012).
George-Bernhard Depping
George-Bernhard Depping (1784-1853) waas n Fransoose, die der dät Seelterlound besäiken diede unner ju fransööske Besättenge. Sien Beskrieuwenge fon do seelter Luuden in dät fransööske kon gjucht nutselk weese uum ju Uuutsproake fon domoals ättertougungen. As Besunneres rakt hie dät Uus Foar:
''Ououse Babe, da dou best in hièmel, ''gehelliget weèrde dîhn Nôama, ''to kououme ous dîhn Rîkh, ''dîhn Wille géchio ioî in hièmel, also ook op er Ide, ''ououse dai’like Brood rékh ous huth, ''oun vergef ous ououse Schelde, as so wy vergeven ououse Schelder, oun fuihr ous nigh ihn versikoungh, oun erloes ous won allem euel.
Nit alles is Seeltersk – as huth, vergef  - man nigh insteede foar nit roate dät uk noch bie Minssen.
15. Juli
Die füüftienste Juli is die 196. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 197. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 169 Deege bit tou dät Jierseende tou.
Kring Nordfriesland
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Husum.
Nikosia
Nikosia (Griechisk: Λευκωσία / Lefkosía, tursk: Lefkoşa) is ju Haudstääd fon Zypern. Dät is ju lääste ferdeelde Stääd in Europa mäd do Turken in dät Noude un do Griechen in dät Suude. Deer woonje sowät 116.000 Ljuude (2011), wierfon 55.014 in dän Suuddeel (griechisk-zypriotisk) fon ju Stääd woonje un 61.378 in dän Nouddeel (tursk-zypriotisk).
Baalenje
thumb|right|250px| In Baalenje ap dän Äsk: Huddenjeboom, links Broukspalle, Bielde P. Kramer, 1970 thumb|right|250px| Dät Ferienhusgebied "Sonnenau", 1970er Jiere, Bielde: Bruno Ewen Baalenje of Baaljene, düütsk Bollingen, roomelsk Boaljene is ne Buurskup fon Strukelje. Ju lait aastersiede Äi un suud-aastelk fon dän Uutändjer Kanoal. Deer in de Fotje skäl die Fräisenköönich Radbod begreeuwen lääse.
Noome
Die Noome is oold uurlääwerd as 1359 Boldynck, 1472 Boldinghen. Dät lät sik ärkläärje as an en -ingen-Ouleedenge fon n Persoonenoome Balde fon dän Stam -bald- ‘dapper’. Ju Oard -ingen-Noomen wiesde siet dät 12. Jierhunnert in Aastfräislound ne groote Produktivität ap. In ju Tied kuud mäd dän Noome dan uk ju Buurskup äntsteen weese.
Hanneschite
In Baaljene is n Gestrich, dät hat Hanneschite. Dät wuud dan fröier oafte as Skeldnoome bruukend. Intwiske is bekoant, dät dät n oold Woud is un sofuul betjud as Säärkhoaf. Där wier fröier wail n Germanen-Säärkhoaf.
Geskichte
N Stukje de Seelter Äi häärunner in e Äkke in Baalenje, wier ju Sträite ätter Elisabethfeen un Bäärsel gungt, deer hieden Lassen hiere Hällenge. Do hääbe de Hällenge al uum 1910 aproat.
Bie ju Uutändjer Määlne liech deer uk dät Määlnboot, foar do Kunden uut Baalenje.
Fröier, so uum 1960-1980 wier in Baaljene an ju Ostermoorsträite ne Broodfabriek.
Popmusik
Popmusik is ne Oukuutenge fon do ängelske Woude "popular music". Dät Woud wäd bruukt foar Fermoakmusik, ju fon ju Masse konsumierd wäd. In do 1960er boalden do Moanskene fon Popmusik bie ju domoalige Beatmusik, leeter wuude dät Begriep uk foar n Deel fon ju Rockmusik bruukt. Däälich is et n Sammelbegriep foar aal do modärne Foarme fon populäre Musik.
Baalenje
Skoule
Baalenje hiede fröier ne oaine katoolske Skoule. Ju Baalenjer Skoule wuud 1908/09 baud as "Skoule an dän Baaljener Kanoal". Eerste wieren där 42 Sköilere, in dän 2. Waareldkriech wieren dät al 128 Sköilere. Ju Skoule wuud 1937 ap two Klassen un 1965 ap tjo Klassen fergratterd. Ju hoogere Klassen keemen 1966 ätter ju Skoule in Strukelje.
Do Koastere an ju Skoule wieren:
Laitenge:
'''2. un 3. Koaster:'''
Sonnenau
In do 1970er Jiere wuud dät Ferienhusgebied "Sonnenau" an ju Seelter Äi ieuwenske Strukelje baud.
Ferbiendengen
Loundnoomen, Siede 39ff.�
Päiterssäärke
thumb|Ju Säärke Ju Päiterssäärke is ne katoolske Säärke in Fatikaanstääd. Ju Säärke wuude twiske 1506 un 1626 baud.
Valletta
Valletta is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Malta, man ju litste EU-Haudstääd. Ju Stääd stoant siet 1980 ap ju Waareldäärwelieste fon UNESCO. Do Muuren uum ju Stääd tou sunt uut dät 16. Jierhunnert, as ju Stääd baud wuuden is un stounde däälich noch deer. In Valletta woonje ungefeer 6.300 Moanskene, man in ju Agglomeration woonje uum do 300.000.
1879
Jiere: 1876 - 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 -
It Hearrenfean
right|270px thumb|260px|[[Hearresleat]] thumb|260px|[[Crackstate]] thumb|260px|[[Museum Belvédère]] thumb|260px|[[Posthuus Tjooter]] thumb|260px|[[Abe Lenstra stadion]] thumb|260px|[[Thialf Iesstadion]] thumb|right|260px|Oenemastate. It Hearenfean thumb|260px|Ferhoalengesteede [[De Heide]] thumb|260px|Boanhoaf It Hearrenfean thumb|260px|Autoboanen ätter It Hearrenfean wai thumb|260px|Kroankenhuus [[De Tsjongerskâns]] thumb|260px|Swannewâld in Woonfjoondel Skoatterwâld thumb|260px|Munthoochhuuse in Woonfjoondel De Greiden thumb|260px|Dracht, ne Sträite in dät Zentrum thumb|260px|Grootste Säärke in It Hearrenfean thumb|260px|[[Sportstääd Heerenveen]]
It Hearrenfean (Niederloundsk: Heerenveen) is n Täärp in ju Meente It Hearrenfean, in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd 2007 28.500 Ienwoonere.
Gewerbegebiete
Bekoande Bedrieuwe in It Hearrenfean sunt:
Batavus, Koga-Miyata, Jongbloed un VDL Berkhof (Hainje).
Geschichte
In 1551 änstuud dät Täärp ap ju Schiere fon dän Hearresleat un ju Skoatterlânske Kompanjonsfeart. Hier lait uk die Hearrewai, die Ferbiendengswai twiske Zwolle un Ljouwert.
Dät Greeuwen fon do two Kanoale waas ne Initiative fon träi Heeren: Fan Dekema, Cuyck un Foeyts. Ap n 24. Juli 1551 gruundje jo ne Kompagnie uum deermäd groote Deele fon dät Lound tou koopjen uum dät Eed tou winnen. Die Noome Hearrenfean betjut: die Foan fon do Heere.
In dät 19. Jierhunnert äntwikkelt It Hearrenfean sik truch sien rieke Ienwoonere. Et roate een Meelasje. Dät Täärp liech in two Meenten, Aengwirden un Skoatterlân. Eerste ap n 1. Juli 1934 sunt do two Meenten, un n Deel fon ju Meente Haskerlân, touhoupefoated un hat sietdäm Meente It Hearrenfean. Dät Täärp It Hearrenfean wäd ju Haudsteede fon ju Meente It Hearrenfean.
Kanoaltäärpe so as It Hearrenfean hääbe as Määrkmoal dät do Täärpe in eene Lienje baud wuuden sunt, juust as uk dät Rhauderfeen. It Hearrenfean is fon dät Noude ätter dät Suude 8 Kilometer, fon dät Wäaste ätter dät Aaste two Kilometere. Dät Wääste fon dät Täärp wäd begränsed fon ju Engelenfeart.
Kunst en Kultuur
Museen in It Hearrenfean sunt:
Dät Posthuus Tjooter is dät eensige Tjooter in It Hearrenfean. De Rinkelbom is n Musikzentrum.
Architektuur
It Hearrenfean häd two Buurge. Bee heere tou do 25 Rieksmonumente in Fryslân. Crackstate is Paat fon dät Räidhuus un Oenemastate, fröier Räidhuus fon ju Meente Skoatterlân (ju der 1934 mäd Hearrenfean touhoopeföiged wuude), is nu Stääd-Koafjehuus. Ju eensichste Määlne ju It Hearrenfean noch häd, is ju Koarelmäälne Welgelegen. Bit in do tachentiger Jiere fon dät foarige Jierhunnert stuud in ju Stäädmidde uk n Woatertouden. Do hoochste Bauten fon It Hearrenfean sunt do tjo Woonhoochhuuse naamd Muntflats: Lânsicht, Romsicht un Heechsicht. Do sunt 15 Stok hooch un sunt Ounfang soogentiger Jiere baud wuuden.
Sportstääd
It Hearrenfean wäd uk Sportstääd naamd wil et deer ful rakt wät Sport anbeträft. Dät Gebiet um dät Foutbalstadion un dät Stadion sälwen hat Sportstêd It Hearrenfean. In 2007 wuude dät oolde Sportzentrum De Telle deelrieten.
Sportzentren in It Hearrenfean sunt:
Bus
Buslinien fon Connexxion:
Linien fon transporter Arriva:
Politik
Sitsferdeelenge Meenteroat fon It Hearrenfean is siet dän 7. Meerte 2006 so ferdeeld:
Panorama
Nuumen fon do Munthoochhuuse fon links dät Noude (Industriegestrich, Iersenboan) uur ju Täärpmidde bit gjuchts dät Aaste (Foutbaalstadion).
Microtus pennsylvanicus
Microtus pennsylvanicus is nai früünd mäd juu Fäildmuus un wächt 28 - 70 g. Juu Oard lieuwet in groote Deele fon Noudamerikoa, foarallen in fuchtich Gäärslound. Die Lieuwendsruum fon eenpelde Dierte is oawers fuul litjer: N Montje häd n Lieuwendsruum fon 300 m2 un n Wieuwke n Lieuwendsruum fon 140 m2. In Fräiegaid kricht n Wieuwke in n Truchsnit 3,5 moal in dät Jier moorere Bäidene. In Gefangenskup gungt dät sogoar bit tou 17 moal.
Molybdän
Molybdän is n chemisk Element in ju Periodiske Tabelle mäd Symbol Mo un Atomtaal 42. Dät häd dät träädhoochste Smiltpunkt fon aal Elemente un wäd deeruum oafte ferwoand in hoochstäärke Legierengen. Molybdän wäd in Spuuren uk in Plonten un Dierte fuunen. In wäkke Dierte kon ne Uurmäite fon Molybdän giftich weese. Molybdän is 1778 fon Carl Wilhelm Scheele äntdäkt un leeter 1781 fon Peter Jacob Hjelm isolierd wuuden.
Hollands Kroon
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hollands Kroon is ne Meente in ju Provins Noudhollound in do Niederlounde. Anna Paulownapolder is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Flakte fon 665,00 km² un deer woonje 47.613 Moanskene (2012).
Vilnius
Vilnius (düütsk uk Wilna) is ju Haudstääd un grootste Stääd fon Litauen. Ju lait an ju Muude fon ju Vilnia Äi, sowät 40 km fon dät wietruske Skeed. Vilnius waas Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2009.
Düsseldorf
Düsseldorf is ju Haudstääd fon dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 586.564 Ienwoonere (2010). Duesseldorf is siet 1882 ne düütske Groβstadt.
Jesi
Jesi is ne Stääd tichte bie ju Hoawenstääd Ancona in de glieknaamde Provinz Ancona in ju middel-italieniske Region Marken. Jesi häd 40.410 Ienwoonere. Ju Stääd wuud al wäil fon dät antike Foulk fon do Umbrere gruunded.
Fäildmuus
Juu Fäildmuus (Microtus arvalis) is n eurasisk Suugediert. Me sjucht doo nit oafte, owwol dät in Middeleuropa fon aal Suugedierte ap maaste Fäildmuuse rakt (sogoar moor as Moanskene). Natüürelk is juu Oard (ätter juu IUCN, 2008) nit in Gefoar (least concern).
Deplasmolyse
Deplasmolyse is dät Juundeel fon Plasmolyse. Wan me mäd ne hypertoniske Löösenge, also ne Löösenge, wier moor Soalt oane is, dät Woater uut juu Vakuole fon ne Sälle leeken häd, dät is Plasmolyse, dan kricht me dät Woater truch Deplasmolyse wier oane: Me lait dät Präparat in ne hypotoniske Löösenge, also ne Löösenge, wier minner Soalt oane is as in dät Cytoplasma.
Fäildmuus
Lieuwendsruum
Dät rakt Fäildmuuse fon dät noudelke Iberiske Hoolichailound bit Sibirien un juu Mongoläi in dät Aaste. In groote Deele fon Suud-Europa rakt dät neen Fäildmuuse, uk nit in Skandinavien. Ap dät Kanoalailound Guernsey rakt dät uk Fäildmuuse. Ap doo britiske Ailounde rakt dät fon Natuur uut uk neen Fäildmuuse, man ap doo Orkney-Ailounde wuuden joo prähistorisk ienfierd.
In dissen Lieuwendsruum is juu in ne Hööchte fon bit tou 2600 m tou fienden.
Hoorn
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hoorn is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Hoorn is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 53,26 km² un deer woonje 70.155 Moanskene (2012).
Dortmund
Dortmund is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 580.688 Ienwoonere (2010). Dortmund is siet 1895 ne düütske Groβstadt.
Kring Ostholstein
Die  is n Kring in Släswiek-Holstein. Sien Haudsteede is Eutin.
1880
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Jiere: 1877 - 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 - 1883 -
13. Dezember
Die trättienste Dezember is woanelk die 347., in Skaltjiere die 348. Dai font Jier, wiermäd noch oachtien Deege bit tou dät Eende fon't Jier blieuwe.
Hulst
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Hulst is ne Meente in ju Provints Seelound in do Niederlounde. Hulst is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 251,09 km² un deer woonje 27.858 Moanskene (2012).
Rembrandt Harmenszoon van Rijn
thumb|right|250px|Säärm-Oubieldenge fon 1655 Rembrandt Harmenszoon van Rijn (* 15. Juli 1606 in Leiden; † 4. Oktober 1669 in Amsterdam; bekoand unner sin Foarnoome Rembrandt) waas aan wichtigen Fertreeder fon ju holloundske Moalerkunst in dän Barock. Ieuwenske dät Moaljen teekende un präntede hie uk. Ruum kricht hie foarallen foar sin määsterhoaftige Uumgong mäd Ljoacht un Tjuustergaid. Rembrandt häd ful Skoulkere häiwed, do in sien Wierksteede meemoaked häbe, sodät me bloot sowät 350 Skilleroatsjen seeker dän Määster touoardenje kon, wilst moor as ju sälge Toal fon Bielden uut sien Wierksteede wildääge fon Skoulkere moaked wude.
Germaniske Sproaken
Iendeelenge
Tou dät Germaniske wäide do ätterstoundene (Unner-)Sproakgruppen reekend:
Ju roode Lienje rakt dät Scheed twiske Noud- un Wäästgermanisk.
Ooldste Ienschrift
Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift wuud 1812 funen bie Negau in Aastriek. Ap n Hälm die deer funen wude stoant n Täkst die der datierd wäd twiske dät twäide Jierhunnert foar Kristus un dät eerste Jierhunnert ätter Kristus. In ne nouditalieniske Schrift is schrieuwen:
hargasti teiwa
Ooldste Ienschrift in Runen
Ju ooldst bekoande Germaniske Ienschrift ju in Runen schrieuwen is, stoant ap aan fon doo Gallehus-Houdene, uut dät füfte Jierhunnert. Op dän Houden stoant (uursät in latinske Schrift):
ek hlewagastiR holtijaR horna tawido
(Iek, Hlewagast fon [dät Täärp] Holt, hääbe dän Houden moaked.) thumb|500px|Die Houden mäd Rune-Ienschrift
Huizen
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Huizen is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Huizen is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 23,28 km² un deer woonje 41.946 Moanskene (2012).
Burgumer Folksdounsploech
Ju Burgumer Folksdounsploech is ne Foulksdonsgruppe uut Burgum in ju Meente Tytsjerksteradiel in Fryslân. Ju Gruppe wuud 1953 gruundet un häd goude Kontakte tou ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel uut Skäddel. 1989 wieren do in Skäddel ap Besäik bie dät Feest fon dät 10-jierige Bestounden fon ju Skäddeler Donsgruppe. Do Skäddeler wieren uk al ap Besäik in Burgum.
Jan Tjittes Piebenga
thumb|Jan Piebenga
Jan Tjittes Piebenga (Frjentsjer, 4. April 1910 - Ljouwert, 3. Dezember 1965) waas n wäästfräisken Koaster, Journalist un Skrieuwer.
Piebenga waas n Bakkerssuun uut ne Huushollenge fon 12 Bäidene. In 1929 wuud hie Koaster un oarbaidede eerste as Koaster in Nijemardum un was dan Laiter fon ju Skoule in Aldegea.
Ap dän Fräisenkongress 1955 in Auwerk häd hie ju Rääde "Wir Friesen" heelden. Dät waas n grooten Skok foar alle Fräisen, as Jan Piebenga ap 3. Dezember 1965 truch n Autouungluk stuurwen is.
thumb|Jan Tjittes Piebenga (links), die Noudfräise Carsten Boysen un Douwe Annes Tamminga in [[Noudfräislound (1930)]]
1881
16. -- 17. -- 18. -- 19. Jierhunnert -- 20. -- 21. -- 22.
Holloundsk
right|thumbnail|Dät Sproakegebiet fon dät Holloundske Holloundsk is n Hauddialekt fon ju Niederloundske Sproake, die foar allen in do Provinzen Noud-Hollound un Suud-Hollound in do Niederlounde baald wäd.
1881
Jiere: 1878 - 1879 - 1880 - 1881 - 1882 - 1883 - 1884 -
Holloundsk
In ju Provinz Fryslân wäide in ju Meente It Bilt un ap do wäästfräiske Ailounde Flielound, Amelound un Skylge holloundske af holloundsk-fräiske Dialekte boald. Die Flieloundske Dialekt is oawers siet 1993 uutstuurwen. Uk dät Stäädfräisk is n holloundsk-fräisken Dialekt, die in sjoogen Stääde un two Täärpe in ju Provinz Fryslân boald wäd.
Essen
Essen is ne Stääd in dät düütske Buundeslound Noudrhien-Wäästfoalen. Ju Stääd häd 575.027 Ienwoonere (2010). Essen is siet 1896 ne düütske Groβstadt.
Essen un dät Ruhrgebiet weeren Europäiske Haudstääd fon Kultuur in 2010.
Burgum
thumb|right|250px| So lait Burgum in ju Meente Tytsjerksteradiel Burgum is n Täärp in ju Meente Tytsjerksteradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde un Sit fon ju Meente. Burgum häd 10.100 Ienwoonere. Ju Foulksdonsgruppe Burgumer Folksdounsploech häd goude Kontakte tou ju Seelter Dons- un Drachtenkoppel uut Skäddel. 1989 wieren do in Skäddel ap Besäik bie dät Feest fon dät 10-jierige Bestounden fon ju Skäddeler Donsgruppe. Do Skäddeler wieren uk al ap Besäik in Burgum.
IJsselstein
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente IJsselstein is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. IJsselstein is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 21,62 km² un deer woonje 34.289 Moanskene (2012).
Stoa
Ju Agora foar ju Akropolis fon Athen|thumb|right|300px Ju Stoa of die Stoizismus (ooldgriechisk: Στοά) is ne Leere fon ju antike Philosophie, ju fon sowät 300 foar Kristus bit in dät twäide Jierhunnerd ätter Kristus eerste fon Griechen un leeter uk fon Roomske bedrieuwen wuude. Dät waas seküür een fon do ienfloudriekste philosophiske Gjuchten in ju Geskichte fon dät Äiwendlound. Ju Stoa is benaamd ätter ju Στοά ποικίλη (Bemoalde Süülenhalle), n Bauwierk ap ju Agora, dän Määrkedploats fon Athen, uumdät ju tou hiere Uursproangstied in düt Bauwierk unnergjuchted wuude.
Die Gruunder fon ju Stoa waas Zenon uut Kition, uur wichtige Fertreedere wieren Chrysippos uut Soloi, Panaitios uut Rhodos, Poseidonios uut Apameia, Lucius Annaeus Seneca un sogoar die roomske Kaiser Marcus Aurelius.
Leere un Lieuwendswiese fon do Stoikere
Do Stoikere hieden ju Uurtjuugenge, dät ju Waareld-Oardenge as ne truchgungende Kausoalkätte tou ferstounden is. Aal, wät geböärt, uk dät Toanken, Wollen un Honneljen fon do Moanskene, geböärt, uumdät dät ju logiske Foulge uut Uurseeken is. Uumdät Philosophen in't Oalerdum ätter hiere Leere lieuwje skuulen, latten jo deer uk ne Lieuwendswiese fon ou: Groote Seekelkgaid wuude ferloanged, wilst joop Föilen as Unduugd goolt. Stromme Stoikere foonten nit moal Kroankhaid un Dood läip, uumdät jo dät aal nieme wüülen, as dät koom. Wan däälich fon "stoisk" boald wäd, toanke do Ljuude maasttieds oun ju Lieuwendswiese, ju fon de Leere oulat waas, wilst ju Leere sälwen, ju deer bääte stuude, in dät Foulk neen groote Bekoandhaid moor häd. Daach is die stoiske Toacht fon ju determinierde Waareldoardenge uk däälich noch fier fersprat un paaset goud tou uus Natuurwietenskuppe.
Brasilien
Brasilien is n Lound in Suud-Amerikoa. Ju Haudstääd is Brasilia un die Präsident is sänt 2019 Jair Bolsonaro (Stound: Juli 2019).
Lound un Ljuude
Brasilien is mäd 8,5 Millionen km² dät grootste Lound fon Suud-Amerika, dät is die Haaldeel fon dän Kontinent.
Ap't tichteste besiedeld is dät in't Aaste, oun'e Kuste fon'e Atlantik Dät waas ieuwen dät Eerste, wät fon do Kolonioalisten roaked wuude. Groote Deele fon ju Befoulkenge hääbe Foaroolden, do uut Europa un Asien ienwonnerd sunt of uut Afrikoa as Sklouen ferslieped wuuden. Ju grootste Rulle hääbe do Portugiesen spield, deeruum is dät Portugiesiske bit däälich tou Amtssproake.
N grooten Deel fon dät Lound lait in ju Amazonas-Niede, dät grootste Rebät fon Tropisken Rienwoold ap ju Äide. Bekoand is oaber uk, dät die Rienwoold truch dät Foardrieuwen fon Siedelengen un groot-industrielle Buuräi ätter't Wääste moor un moor fernäild wäd, besunners loangs do Äien, wier me mäd ju Uurbeer-Moakenge licht beginne kon.
In dän Uurwoold rakt dät toumäts noch Indioaner-Foulke, do lieuwje as fröier un aleer, deelwiese totoal uunkontaktierd fon ju äiwendloundske Sivilisatsjoon. Jo wäide oafter betruued of sogoar bekamped fon mafiöse Koppele un uk fon Konzerne, do do Räistoffe fon dän Uurwoold uutroowje wollene.
Stääde
Groote Stääde in Brasilien sunt:
Brasilien as portugiesiske Kolonie
thumb|right|200px|Ju eerste Siede fon dän Ferdraach fon Tordesillas thumb|200px|right|Binnestääd fon [[Salvador da Bahia mäd Bauwierke uut ju portugiesiske Kolonioaltied]] Al in 1494 hieden Portugal un Spanien unner Fermiddelenge fon Poabst Alexander VI. dän Ferdraach fon Tordesillas ousleeten. Die Ferdraach äntheelt ju Deelenge fon do Interessens-Sphären in Suudamerikoa: Spanien kreech dän wäästelke Deel fon Suudamerikoa, Portugal een noch unbekoand Rebät in't Aaste, wier däälich Brasilien lait. Bedingenge waas, dät do Ienheemske aal tou dät katoolske Kristendum bekierd wäide skuulen.
Ap dän 22. April 1500 loundede die portugiesiske Seefoarder Pedro Álvares Cabral tichte bie ju Steede, wier däälich Porto Seguro lait, un noom dät Lound foar ju Portugiesiske Kroune in Besit. Do Portugiesen dreeuwen doomoals Honnel mäd do Indioanere, do deer woonden.
Man do Frantsoosen interessierden sik nit foar dän Ferdraach, dän do Spaniere un Portugiesen sleeten hieden. Jo hieden uk Interessen in dät Rebät. Biespilswiese honnelden jo mäd do Tupinambá, uum Roodholt tou kriegen un gruundeden deerfoar uk litje Deelläitengen.
Uum do Frantsoosen uuttousteeten, begonnen uk do Portugiesen, Europäere ätter Brasilien tou seenden.
In 1549 wuude São Salvador da Bahía de Todos os Santos (däälich: Salvador da Bahia) ju Haudstääd. Fon 1530 oun wuuden Indioanere uut dät Binnelound ätter ju Kuste wai broacht, do ap do Sukkerroor-Plantoasjen oarbaidje moasten. Masse fon düsse Indioanere stoorwen, deels apgruunde fon ju hädde Oarbaid, deels truch Ferfoulgenge, deels uumdät jo do europäiske Kroankhaide nit ferdreege kuuden. Ju ferläddene Oarbaidskrääft wuude ätters truch Sklouen uut Afrikoa ärsät. Bis 1580 broachten do Portugiesen dät heele Lound faktisk unner hiere Kontrolle.
In 1629 hieden sik do Niederloundere tichte bie ju Steede, wier däälich Recife lait, deellät un in't Jier 1637 unner ju Fierenge fon Johann Moritz von Nassau-Siegen düsse Ounbau-Rebätter ärooberd, do dan noch insen kuut apblöiden. Bit 1654 tou stuude die Noudaaste, foaraaln dät Rebät uum Pernambuco, unner niederloundske Kontrolle. In ju Slacht fon Guararapes wuuden do niederloundske Troppen in't sälge Jier äntskeedend sloain un wier ferdrieuwen.
As in't 17. Jierhunnert dät Bääterlound fon Bandeirantes-Expetitsjoonen ärfoarsked wuude un ieuwenske uur Boudemskätte uk Gould un Diamanten fuunen wuuden, äntwikkelden sik rieke Barockstääde.
Tou'e glieke Tied roate dät Skändoal mäd Spanien, uumdät do Exkursionen dät wäästelke Skeed fääre uutdienden, as in dän Ferdraach fon Tordesillas foarsäin waas.
Gliekbegjuchted unner ju portugiesiske Kroune
Fuul moor Betjuudenge kreech Brasilien in't Jier 1808, as die portugiesiske Hoaf, die in 1807 foar Napoleon sien Troppen uut Lissabon fluchted waas, in't brasilioanske Rio de Janeiro ounkoom. Touhoope mäd dän Köönichshoaf siedelden masse Kunstlere, Wietenskuppere un Oadlige ätter Brasilien uur, dät wirtskuppelke un kulturelle Lieuwend wuude in Foart broacht. So gungt ju Brasilioanske Nasjonoal-Bibliotäike ap Bestounde tourääch, do dät portugiesiske Köönichshuus meebroachte. In 1815 wuude Brasilien amtelk mäd Portugal gliek stoald, dät roate nu een Fereend Köönichriek fon Portugal, Brasilien un do Algarven. Ju Haudstääd wuude dät Brasilioanske Rio de Janeiro.
Man in't portugiesiske Muurlound roate dät Probleme, wilst die Köönich wäch waas: Ap dän 24. August 1820 briek in Portugal ju Liberoale Revolutsjoon uut. Do Portugiesen hieden niks juun ju Monarchie, man jo wüülen een Konstitutsjonelle Monarchie, also een Köönichriek mäd ne Ferfoatenge, un jo wüülen twäidens, dät die Köönich wier in Portugal sit un nit in Brasilien. Deeruum saach sik die Köönich in't Jier 1821 twoangen, ätter Portugal tourääch tou gungen un ferliet Rio de Janeiro.
Geskichte
Ju Geskichte fertält, wo alles sik äntwikkeld häd, wät aal geböard is. Ju Geskichte kon sik gjuchte ap Gebiete do tichte bie uus sunt, af do fääre wääge sunt.
Oalerdum
Ephesos - Heliand - Julius Caesar - Roomske Riek
Brasilien
Kaiserriek Brasilien
Me kon sik goud foarstaale, dät die Prins ju Uunouhongegaid mäd sin Foar ouboald hiede: Do spoanske Kolonien in Suudamerikoa ferkloorden Riegenwiese hiere Uunouhongegaid, un wan nu Brasilien ätter ju Liberoale Revolutsjoon fon Portugal wier tou een Kolonie degradierd wäide skuul, moaste die Portugiesiske Köönich ju sälge Suurge hääbe. Truch ju Uunouhongegaid unner Heerskup fon dän portugiesiske Krounprins kuude Brasilien foar dät portugiesiske Köönichshuus heelden wäide, man foar dät portugiesiske Parlemänt nit. Die Köönich bestroawede sin Suun uk nit, hie soande neen Suldoaten, uk dät Troonfoulgegjucht liet hie him. In 1825 ärkoande hie sogoar ju brasilioanske Uunouhongegaid oun.
Geskichte
Middeloaler
Teppich fon Bayeux - Hillige Roomske Riek - Radbod
Brasilien
Kaiserriek Brasilien
Ju Haudstääd fon dät uunouhongige Brasilien waas eerste uk noch Rio de Janeiro.
Geskichte
Ätter dät Middeloaler
Berliner Muure - Eerste Waareldkriech - Irakkriech - Kongräs fon Wien - Nazi-Düütsklound - Sowjetunion - Twäide Waareldkriech
Brasilien
Kaiserriek Brasilien
Ap dän 25. August 1825 ferkloorde sik Uruguay uunouhongich fon Brasilien.
Geskichte
Uur
materielle Geskichte - Geskichte fon Seelterlound
Brasilien
Kaiserriek Brasilien
Uumdät die Kaiser bielitjen autoritärer wuude, wuuden do Hoopengen fon do Brasilioanere ap een beetere Toukumst litjer. Ap dän 7. April 1831 tonkede Päiter I. ap Druk fon dät Parlemänt ou, sin Suun skuul insteede fon him Kaiser wäide. Man die moaste noch fon uur Politikere fertreeden wäide, uumdät hie noch nit fuljierich waas. Ap dän 23. Juli 1840 wuude die fjautienjierige Wäänt foartiedich foar fuljierich ferkloord, een Jier leeter waas ju Krounenge. Hie häärskede as Kaiser Päiter II. noch bit 1889 uur dät Lound.
Brasilien as Republik
Ap dän 15. November 1889 roate dät aan Militär-Putsch, wierbie ju Monarchie fernäild wuude un die Kaiser Päiter II. in't Exil gunge moaste. Do Putschisten hieden een Foulks-Oustämmenge uur ju Stoatsfoarm ploand, man ju wuude eerste moor as hunnert Jiere leeter truchfierd. Ju näie Stoats-Oardenge waas de jure een Republik, man de facto waas dät een Tied loang moor sowät as een Oligarchie.
Al in 1891 wuude in ju Ferfoatenge fäästskrieuwen, dät een näie Haudstääd wät moor in'e Midde fon't Lound baud wäide skuul, uum ju Äntwikkelenge fon dät Binnelound tou stäärkjen. Do groote, oolde Stääde sunt ja aal bloot loangs ju Kuste. Man dät skuul noch bienaist soogentich Jiere duurje, eer ju Ploanstääd Brasília in't Jier 1960 ienwäid wäide kuude.
Brasilien unner Getúlio Vargas un ju Foulgetied
As in 1930 do Koafje-Priese ienbrieken, fierde Getúlio Vargas, bekoand as Baabe fon do Äärme, aan Apstound oun un wuude so Präsident. In do eerste Mounde fon sien Regierengs-Tied groide ju brasilioanske Wirtskup baldoarich. In 1937 wuude ju Heerskup fon Vargas as "wäilwollenden Diktoator" fäästskrieuwen, in 1942 ferkloorde hie ap Druk fon do USA dän Kriech juun do Oaksen-Moachte. Hie soande ju Força Expedicionária Brasileira mäd 25.000 Mon ätter Italien wai, ju wuude junner biespilswiese in ju Slacht uum Monte Cassino iensät. Ätter dät Eende fon dän Twäiden Waareldkriech wuude Vargas fon ju Armee ousät.
Man al fieuw Jiere leeter koos him dät Foulk wier foar'n Präsident. UUmdät sik do USA juun ju sosjoalistiske Politik fon Brasilien stoalden un in'e Foulge politisk gjuchts stoundende Ljuude un uk ju Armee Vargas sin Räächträäd aaskeden, broachte sik Vargas in't Jier 1954 sälwen uume. thumb|right|200px|Ju moderne [[Kathedroale fon Brasília]] Vargas sin Ätterfoulger Juscelino Kubitschek suurgede mäd Hälpe fon ju Partido Trabalhista Brasileiro (PTB) foar näie, buutloundske Investoren, do ju brasilioanske Wirtskup in do leete 1950er Jiere sjuunelk foaroun broachten. In 1956 begon läiweloa ju Oarbaid bie dän Bau fon ju ploande Haudstääd. Ap dän 21. April 1960 wuude ju näi baude Haudstääd Brasília dan uk ienwäid.
In 1960 wuude dan uk Jânio da Silva Quadros foar'n Präsident kädden. Ätterdät hie sien Boantje in 1961 uurnoom, fersoachte hie, ju Ouhongegaid fon do USA tou minnerjen un ju defizitäre Stoats-Huushollenge tou fäästigjen. Ätter n poor Mounde in't Boantje tried hie wier ou, sin Ätterfoulger wuude die Vize-Präsident João Goulart. Uk Goulart waas in ju Befoulkenge striedich.
Militärdiktoatuur
Ap dän 31. Meerte 1964 moakede dät Militär aan Putsch un sätte João Goulart ou. Dät waas die Begin fon eenuntwintich Jiere Militär-Diktoatuur. Tiedwiese waas dät besunners läip: Demokratie roate dät nit moor wuddelk man Zensuur, politiske Skeenmoakenge, fuul Paatäien doarsten nit moor ountreede. Uut ferskeedene Timpen fon ju Sälskup, fon Studenten fon Oarbaidere un fon katoolske Gäistelke roate dät Protest deerjuun.
Daach roate dät in do 1970er Jiere aan grooten Wirtskupsgroi. Uumdät monken do buutloundske Investitsjoonen uk masse uut Düütsklound koom, wuude São Paulo bie wäkke as "grootste düütske Industrie-Stääd buute fon Düütsklound" bekoand.
Tou Begin fon do 1980er Jiere wuude ju Militär-Diktoatuur wät sinniger, dät roate minner Repressionen. Un uumdät nu daach noch een Wirtskupskrise waas, un jo nit wisten, wät jo dwo skuulen, hääbe do dan in 1985 wier fräi kjoose lät.
Skoule Risum
Ju Skoule Risum (deensk Risum Skole, noudfräisk Risem Schölj) as ne Gruund- un Haudskoule in Risum in Noudfräislound. Ju Skoule is tjosproakich, ju Unnergjucht lapt ap Hoochdüütsk, Deensk un Fräisk. Dät rakt do Klassen 1 bit 9 ap ju Skoule, do oawers ap tjo Klassen apdeeld sunt. Ju 1. bit ju 3. Klasse leere touhoope, dan ju 4. bit ju 6. un uk ju 7. bit ju 9. Klasse. Aaltouhoope sunt dät 38 Bäidene un säks Koastere.
Brasilien
Demokroatie sänt 1985
Sänt düsse Tied is wier Demokratie in Brasilien. Daach is dät Lound nit fräi fon Probleme. Dät rakt fuul Probleme, biespilswiese wäide do Gjuchte fon Wieuwljuude un Indioanere wier un wier ferseerd. Uk uum Korruptsjoon rakt dät toumäts Skändoal. Dät waas uk ju Uurseeke foar ju Ousättenge fon ju Präsidentinne Dilma Rousseff in 2016. Man deermäd is dät, as dät skient, uk nit beeter wuuden.
Skoule Risum
Ju Skoule hääbe jo 1946 gruunded. Dät skäl ne Skoule weese, ju do sleswigske Sproaken un Sproakenfuulfoold stutsed. Ju Unnergjucht ron in do eerste Jiere in ferskeedene Sproaken, fuul uk ap Fräisk. 1956 häd Skouleboas Marie Tångeberg Fräisk offiziell as Unnergjuchtssproake fäästlaid. Dät waas fon dät Skoulegesäts so nit foarsäin, dät koant neen Fräisk, man jo hääbe fon dät Skoulamt niks kweeden, hääbe dät wainuumen. Dät geen so fääre bit 1970. Ju Tied hied sik annerd un wan do Bäidene foartied aal fon Huus uut Fräisk koanden, so waas dät nu oafte so, dät do junge Ljuude fon Fräisk goarniks moor ouwisten. Hoochdüütsk un Deensk wieren nu do Unnergjuchtssproaken. Man uk Fräisk is blieuwen un wäd do Bäidene leerd un bietiede uk as Unnergjuchtssproake bruukt.
Lieste fon do Seelter Roupnoomen
In't Seelterlound roate dät aleer un uk däälich noch gjucht fuul Familien, do n Roupnoome af Bienoome ieuwenske hieren offiziellen Noome, dän "Skrieuwnoome", hääbe. Deer sunt fielicht 'n poor Spitsnoomen deerbie, man do maaste Noomen sunt wäil truch do Jierhunderte uut do uursproangelke Noomen fon Bewoonere fon do Steeden (maastens Buuräien) biebiheelden wuuden, deeruum rakt dät wäil uk dän Begriep "Huusnoome", die oaber uk foar do offizielle Noomen bruukt wäd. Uk wan die Skrieuwnoome wikselde, t. B. deertruch, dät 'n Mon mäd uurs n Noome in ju Familie ienhilkede, wuude die oolde Roupnoome biebeheelden. (Sjuch uk: Huusnoomen)
Lieste
Do Noomen stounde bie ju Buurskup, wier do Ljuude däälich woonje. Do Noomen, do der al loange uutstuurwen sunt af wier do Ljuude nit moor in Seelterlound woonje, stounde nit ap ju Lieste.
Skäddel (Täärp)
Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge
Snieders - Mödden - Bielde fon Snieders Fräisk Huus uut 1823 - Dät ooldste Huus, wät noch in't Täärp stoant. (Bielde: Th. Deddens)
Sievers (Burs) - Brands
Ti(e)lkens - Büter - Dät wieren fröier Weeuwere, jo goolten in 't Täärp as do bääste Weeuwere.
Tamburs - Helmers - sjuch bie Heeselbierich
Fäärmesound - Bääte dän Kanienkenbusk
(Bääte dän Kanienkenbusk wuud fröier tou Skäddel rekend, däälich heerd dät tou Naiwall)
Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge
Hespe (Sandjes) - Horstmann - Di eerste Anbauer was aan Hespe uut Lindern, die in dät Jier 1828 dät eerste Huus bääte dän Kanienkenbusk apbaude. Dät Huus kreech dan uk ju Huusnummer 1, wät dät däälich noch häd. Man kon dät Jier 1828 gans goud as Gruundengsjier foar Fäärmesound anreekenje. Sandmann is deer 1908 ienhilked. Deerfon kumt wäil die Noome Sandjes, man fielicht hääbe do dän Noome Sandjes uk kriegen, wül deer uk Masse Soundgruunde wier.
Do 6 Generatione ap ju Steede wieren af sunt däälich:
Bielde fon dät oolde Huus fon Hespes, foar 1959 (Bielde: Familienfoto)
Mörrebur - Kramer - Ap ju Steede boppe Näiwall, bääte dän Kanienkenbusk, waas fröier n Knelangen, dan waas dät Wilhelm Hömmken, dan is deer 'n Kramer ienhilked. Di koom fon Naivräis af Gehlenbierich. Do Kramers sünt deer nu in ju 3. Generation. Ju Buuräi is ferpachtet. Die Noome Mörrebur wäd däälich nit moor bruuked.
Näiwal
- Bielde: Sträitekapelle bie ju Famielje Kanne ap Näiwaal
Roupnoome - Skrieuwnoome däälich - Beskrieuwenge
Äigershinsin - Hinrichs - Dät Wiewmonske fon Heinr. Hinrichs woont deer noch in n nai Woonhuus. Dät oolde Buurenhuus is ferkooped an 'n Mon uut Ait.
Chausee Harm - Mödden N Wänt fon Wilh. Möddden woont deer noch.
Follers - Bartels (Buur)- Ju Familie fon Follers Reinhard is uutstuurwen. Dät oolde Buurenhuus is oubreeken.
Follers - Bartels (Smit)- Follers Smit sunt deer noch. Ju Smiede hääbe do ferpachted ("Skäddel Landmaschinen").
Fritzsin - Hermann Kanne Fuchsin - Vocks
Geologie
Ju Geologie is ju Leere fon dän Apbau un fon ju Äntwikkelenge fon ju Äide.
Lieste fon do Seelter Roupnoomen
Näiwal
Gerbers (Gärbers, Garwers) - Bertus Kanne - Deer waas fröier Hermann Lübbers. Ap ju Steede is Theo Griep bädden. Ju Määme fon Theo Griep koom deer as Äärwe wai un sin Baabe Wülhälm Griep is deer ienhilked. Leeter is Theo Griep ätter dät 'Fokhuus' in 't Täärp wai leeken. Ap ju Steede woont nu Bertus Kanne.
So kumt dät ferbiesterjende Truchnunner fon Noomen as "Gäärbe(r)s, Fokke(ns), Kannegriep", wier bolde naan moor weet, wät nu wäl sin Noome is.
Geologie
As Biespil wäd hier die seelter Gruund behonneld.
Die seelter Gruund
'''TOUHOOPEFOATENGE. Die Unnergruund fon Seelterlound is Paat fon ju Aast-Wääst ferloopende Hunte-Leedoa-Läichte, in ju sik Doalsound ouleegerd häd. Ap dät Doalsound is ne bit njuugen Meeter tjukke Hoochfoanloage woaksen, ju bloot unnerbreeken wäd fon dät Noud-Suud ferloopende Doal fon ju Seelter Äi un fon do beglaitende Soundduune.'''
Twiske ju Aastfräisk-Ooldenbuurchske Geest mäd tweelich bit achttien Meeter Hööchte in t Noude un ju Kloppenbuurger Geest un dän Hümling mäd fjautich bit füftich Meeter Hööchte in t Suude lait ju Hunte-Leedoa-Läichte.
Do Geestgebiete sunt Gruundmoränen fon do Glitskere do in ju Saale-Iestied gans Noud-Düütsklound bedäkten. Charakteristisk foar ju Londskup sunt do smällere Läichten, do fon Noudaast bit Suudwääst in de Geest uutsleepen sunt un wier däälich do Woaterloope as Oouwe, Markaa un die Buppeloop fon de Söiste hieren Wai fiende. Do haagere Rääge lääse deerbie oafte tjoon Meeter af moor buppe do Läichten. Deerbie is dät gans ouflakked un ourunded truch Froast un Rien as do Glitskere sik tourääch looken, man dät Klimoa noch tou koold waas foar Plontenwuuks (periglazial).
Jusälge wällige Struktur fint sik in dän mäd Foan bewoaksene Unnergruund fon ju Hunte-Leedoa-Läichte, wan deer do Hööchten uk man sun een bit uurel Meeter buppe do flakke Läichten utkiekje. Die fuul litjere Hööchte-Unnerskeed wäd ärkläärd truch ne tjoon bit twintich Meeter tjukke Loage fon Doalsound (Talsand) ju in de Hunte-Leedoa-Läichte ju eegentelke Gruundmoräne oudäkt. Do Doalsounde änthoolde fereenpeld fiene Kiesloagen fon noudiske Häärkumst. Uk fint me ap ferskeedene Djüpten Loagen mäd Plontenräste, do toun Deel sogoar fon twiske do Iestiede stamme (interglazial) un hier un deer uk Ouleegerengen fon stilstounden Woater. In Seelterlound fint me uk Leem, dät ap Aastersiede djapper sit as ap Wäästersiede. An n Geestraant, also in t Suude fon Seelterlound, is dät Doalsound fon ouspäild Geestmaterioal uurleegerd; deer rakt et soogoar Nute-groote Steene, do me uurs in dät oolde Doalsound nit fint.
Ju Uurfläche fon dät Doalsound faalt fon fjauer bit fieuw Meeter in t Suude bit tou twoo Meeter in t Noude ou. Deertou faalt ju licht ou ätter t Wääste. In Foulge deerfon hääbe do Woaterloope in ju Hunte-Leedoa-Läichte (as Loangholter Djoop, Seelter Äi un Söiste) hiere Gjuchte fon suudsuudaast ätter noudnoudwääst. Daach rakt et Stukke do der uurs loope, as in de Äi bie Hollen; filicht dät me deer dän Ienfloud fon dät Unnergruund-Profil noch sjucht.
Foar dät die Plontenwuuks apkoom, spielde die Wiend noch ne groote Rulle, wierbie dät Sound tou Räägen un Dääken uumleegerd wuude. Bie do Woaterloope wuud dät Sound soogoar tou hooge Duunen (bit alwen Meeter) apwaaid, do in Seelterlound aal ap Aastersiede fon ju Äi lääse, wierjuun dät Lound ap Wäästersiede moor utwaaide Läichten (Ausblasungsmulden) apwiest (fgl. Wöhrmann 1953). Deeran kon me sjo, dät maast Wäästwiende härsked hääbe. Dät haagere Sound bie do Woaterloope ärkläärt sik deertruch, dät dät Woater dät Sound fon buppen meenoom. Bit twäin Meeter tjukke Loagen hääbe sik ap ju Wiese ouleegerd. In t Noude loope do Woaterloope uut in ju Leedoa, ju ätter t Wääste gungt un bie Lier as n 114 Meeter breeden Stroom in ju groote Oamse uutlapt.
Die Foan
Ätter ju lääste Iestied wuud dät Lound eerste tou n Tundra. Leeter uurlook ju sik mäd Dannene un Riesenboome. In ju waarmere Tied deerätter koom in t Binnenlound dät Eeken-Miskwald ap.
In ju woorme Tied wuud ju Fuchtegaid in disse Geegend immer gratter, foarallen as weegen dät Smilten fon dät Ies ju Noudsee äntstuude. Unner do Umstande fängen do Eedmoase oun tou woaksen. Do bildeden tjukke Ploastere, do do Boomwuttele ferstikten. Do Boome geenen dood un fällen uum un wuuden unner dän woaksende Foan begreeuwen. In uus Tied wäide foarallen do Wuttele as Sienstubben in de Foan wierfuunen. Immer wuks näi Moas ap do hoolich ferrootede Räste fon do oolde Plonten. Wiel do Foanloagen dät Woater goud fäästhoolde kuuden, wuuks die Foan buppe ju Uumgeegend uut in Foarm fon n Halloosjeglääs. In de Döise bie Skäddel is ju ap wäkke Steeden soogen bit njuugen Meeter tjuk.
Alleweegense rakt et two Soarten fon Eed, dät allere Swoteed un dät jungere Grieseed. Deertwiske lait n düütelken Skeedhorizont, dät soonaamde Splinteed. Die Unnerskeed kumt wäil deerhäär, dät dät Swoteed in ne fuul waarmere Periode woaksen is un deertruch loangsoamer wuuks un moor ferrooted is. Leeter mäd dät Grieseed waas dät köiler un fuchtiger un geen dät Woaksen gauer.
Bie do Woaterloope kuud die Foan nit woakse weegen do Soundduunen uut truch dät Woater immer wier ounfierd Geestmaterioal. Uk waas deertruch ju Gruunde tou riek an Neerstoffe. Dätsälge hied me uk an dän Geestraant, wier neen ächten Hoochfoan woakse kuude. Deeruum fint me in t Suude fon disse Geegend do Heedefoane, wiertou in Seelterlound die Swoote Faan un die Fäddenbiergsfaan sudelk fon Oouwe un Markaa heere.
Lieste fon do Seelter Roupnoomen
Näiwal
Geders - Janßen-Olliges - Ap ju Steede wier 'n Wessels. Die Janßen-Olliges is fon Äästerweede (Esterwegen) keemen, die is deer ienhilked. Do hääbe hiere Steede ferkooped un woonje däälich in't Täärp.
Geologie
Do Läichten
Do Läichten bie do Woaterloope sunt uungliek breed. Ju Läichte fon de Seelter Äi is ap breedste bie Hollen (bolde 1 KM) un in t Noude. Man ap uur Steeden, as bie Näiwal un Strukelje, kumt ju hooge Soundgruunde bolde fluks an t Woater hääroun.