cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paestum
Paestum is fon ju UNESCO as Waareldkultuuräärwgoud anärkoand.
Geskichte un Noomenkunde
Nit toulääst uumdät in ju Loundskup fruchtbeer Baulound tou fienden is, wuude ap ju Steede, wier däälich Paestum tou fienden is, sänt ju Steentied oafter siedeld.
Ju Stääd sälwen wuude uum säkshunnert foar Kristus fon Griechen gruunded, do uut Sybaris of Troizen keemen wieren. Somäd is ju Stääd ne Kolonie fon ne Kolonie, ne sonaamde Apoika. Do Griechen naamden hiere Stääd eerste Poseidonia (Ποσειδώνια, uutboald as Posäidoonia), wät mäd dän Noome ju Godhaid Poseidon touhoopehonget. Dät goude Baulound un aan neerigen Honnel broachten binne kuute Tied Riekdum, sodät groote Tämpele, do bit däälich as Ruinen ärheelden sunt, baud wäide kuuden.
Sowät fjauerhunnert foar Kristus noomen do Lukoanere ju Stääd ien un skällen ju Stääd Paistos naamd hääbe. Düsse uurlääwerde Foarm is wäil wier oun dät Griechiske tourääch ounpaased, uumdät dät -o- in ju Eendsäälwe -os in dät Oskiske, dät do Lukoanere boald hääbe, al in't 6. Jierhunnert foar Kristus wächfaalen is. Me kon also deerfon uutgunge, dät do Lukoanere ju Stääd wuddelk *Paists naamd hääbe.
In ju Roomske Kaisertied ferloos Paestum Riekdum un Betjuudenge, daach kuude dät noch bit in't Middeloaler fääre bestounde. In't 9. Jierhunnert ä. Kr. wuude dät fon do Sarazenen fernäild, in't 11. Jierhunnert noch insen fon do Wikingere. Buppedät wuude ju Gruunde in düsse Tied fuchtiger un fersumpede. Do Ienwoonere looken also ap ne haagere Steede un gruundeden Capaccio, dät dät bit däälich rakt.
Ju Foarm Pestum, ju do Italieenere däälich skrieuwe un baale, kuumt uut dät Säärkenlatienske (middeloalerske Uutsproake fon /ae/ as "ää"). Fonsäärm is ju Säärkenlatienske Uutsproake truch italieensken Ienfloud so wuuden, uumdät die latienske Twieluud ae sik tou n e (boald:ää) in't italieenske äntwikkeld häd. Daach skuul me ap Italieensk n Noome as *Pesto ferwachtje. Ju Foarm Pestum kumt uut dät Säärkenlatienske.
Charles Nelson Goodyear
thumb|200px|right|Charles Nelson Goodyear Charles Nelson Goodyear (* 29. Dezember 1800 in New Haven, Connecticut; † 1. Juli 1860 in New York) waas n US-amerikoansken autodidaktisken Chemiker, Amateur-Foarsker un Ärfiender. Bekoand wuuden is hie truch sien Ärfoulge in ju Feroarbaidenge fon Kautschuk.
Ärfiendengen
Truch Toufaal äntdäkte hie in't Jier 1839 ju Muugelkhaid fon ju Vulkoanisierenge, as him ne Miskenge fon Kautschuk un Swieuwel ap ne Häidploate fäl. Buppedät is hie die Ärfiender fon Häd-Gummi un fon't Gummi-Kondom. Tälten stoalde hie uk uut Gummi häär, uum do oun Gould-Greeuwere tou ferkoopjen. Hie häd uk noch fuul moor uut Gummi moaked un hiede Patente, do in leetere Tied, besunners foar ju Automobil-Industrie, wichtich wäide skuulen. Hie sälwen häd deer nit fuul fon häiwed. Ne Saitenge skäl insen uur him skrieuwen hääbe: "Wan jie n Mon sjo, mäd Skoue, Moantel un Houd uut Kautschuk, man sunner aan Cent inne Taaske, wieten jie, dät jie Charles Goodyear foar jou hääbe."
Jameson Raid
Die Jameson Raid (uursät: „Jameson-Uurfall“) waas n Uurfaal ap ju Suudafrikoanske Republik (in ju Loundskup Transvaal), die fon dän 29. Dezember 1895 bit tou dän 2. Januoar 1896 tou duurde un fon Leander Starr Jameson fierd wuude.
Bäätergruunde un Ouloop
Die Ploan waas, fon ju Kapkolonie uut n Apstound fon buutloundske, maast britiske Oarbaidere (Uitlanders) in Transvaal Stöän tou reeken un dät Rebät oun't britiske Territorium oun tou sluuten. Dät wüülen do Briten, uumdät do "Uitlanders" dubbeld so fuul wieren as do Buuren, un jo somäd n Ounspröäk ap dät Lound siegen. Buppedät wuuden do britiske Oarbaidere fon do Buuren läip deeltaaid un hieden neen fulle Burgergjuchte.
Die Uurfaal waas fon dän Premierminister fon ju Kapkolonie Cecil Rhodes ploand, die een säkshunnert Mon stäärke Troppe dän Uppermon Jameson unnerstoalede. Truch n misferstoundelk Telegram, dät hie fon do "Uitlanders" kreech, saach sik Jameson, dän Ferwaltengsboas fon Suud-Rhodesien, tou ne gauere Honnelenge twoangen.
Dät Telegram lutte as foulget:
Nu rakt dät deer ferskeedene Uursättengen tou, aal deerätter, wier me n Punkt sät. Sät me dän Punkt eerste ätter "should a disturbance arise here", dan is dät so tou ferstounden, dät hie unner ju Bedingenge hälpe skäl, dät aan Apstound uutbräkt. So waas dät wäil toacht. Man wan die Punkt al ätter "to come to our aid" sät wäd, un so kreech dät Jameson wäil inne Hounde, is dät ne direkte Aaskenge, dät hie do "Uitlanders" tou Hälpe kuume skäl.
Jameson begon ju Aktsjoon täämelk koploos, wiermäd ju foar do Briten unner neen goude Foarteekene stuude. Hie informierde Rhodes mäd n Telegram, dät hie nu mäd sien Troppe oumarskierde un Rhodes, die dän Uurfaal sälwen uuttoacht hiede, man nit mäd dän Tiedpunkt ienfersteen waas, befuul sien Ljuude insteede fon Hälpe tou seenden, sik fon dän Uurfaal amtelk tou distansierjen. Hie toachte, dät dät nit goud gunge kuude un dät so bloot do Minen-Lizenzen ap't Spil stounde.
Ätter n poor Deege un Skjooteräie mäd buuriske Eenhaide moaste sik Jameson reeke. Hie wuude an do Briten uutlääwerd, do him tou füüftien Mounde Pieson feruurdeelden, wierfon hie oaber bloot fieuw ouseet.
Uk wan sik Fertreedere fon Grootbritannien fon dän Jameson Raid distanzierden, moakede die Jameson Raid dät in't Foaren al läipe Ferhooldnis twiske do bee Lounde noch läpper un waas somäd n wichtigen Stap in dän Twäiden Buurenkriech.
Plontenknulle
As Knullen beteekent me in ju Botanik flaskige, fertjukkede Orgoane fon Plonten, do unner ju Äide woakse. Dät konnen Fertjukkengen fon do Wuttele (Wuttelknullen) of fon ju Spruut-Oakse (Spruutknullen) weese. Jo tjoonje as Reserve, wan ju Plonte in ne uungoadelke Tied (Druuchtied of Winter) oustäärft, dät ju ätters wier uutdrieuwe kon. Do bekoandste Spruutknullen sunt Tuffelke (Solanum tuberosum), Wuttelknullen rakt dät toun Biespil bie Maniok (Manihot esculenta). Siepele hääbe ju sälge Funktsjoon, man jo wäide nit as Knullen ienoardend, uumdät jo uut uumewonnelde Bleede bieldet sunt.
Rio Madeira
thumb|right|250px|Die Rio Madeira Die Rio Madeira is een Äi in Brasilien in Suud-Amerikoa. Dät is een Sieden-Äi, ju fon gjuchts in dän Amazonas fljut. Uumdät deer 31200 Kubikmeetere in ju Sekunde oufljoote, is hie ju grootste Sieden-Äi waareldwied. Hie äntstoant uut dät Touhoopefljooten fon Río Mamoré un Río Beni aastelk fon Nova Mamoré un fljut mäd nit aal tou fuul Wiendengen generell ätter't Noudaaste.
Dät Äi-System
thumb|left|250px|Koarte fon dät Äi-System fon dän Rio Madeira Ju Äi häd dän Noome Rio Madeira ap do unnere 1450 Kilomeetere fon dät Äi-System. Tou Begin al is die Rio Madeira mäd een Woaterfierenge fon sowät 18000 Kubikmeetere in ju Sekunde äänelk groot as die Mississippi River. Wier do bee Wäl-Äien touhoopefljoote, is die Río Beni woaterrieker as die Río Mamoré un jält deermäd as hydrogroafiske Haud-Wäl-Takke, wierfon die Begin mäd dät Wäl-Rebät fon dän wieruume woaterriekeren Río Madre de Dios in do peruoanske Anden lait. Ju loangste Wäl-Takke is die Río Mamoré mäd sien loangste Sieden-Äi Río Grande (in'n Bupperloop Río Caine naamd) un deerfon wieruum ju loangste Wäl-Äi Río Rocha. Mäd him wäd foar dän Rio Madeira een Loangte fon aaltouhoope 3.380 Kilomeetere ounroat.
Juust so as die Amazonas is uk die Rio Madeira een Wietwoater-Äi. Groate Deele fon sien Woaterfierenge kuume uurspröängelk uut do Rant-Bierichkätten fon do Anden, wier masse Rien deel kumt. Düsse Rant-Bierichkätten bestounde uut Sediment-Steen-Soarten, do licht erodierd (also truch Uumewaareld-Faktooren ousliepen) wäide konnen. Deeruum hääbe düsse Stroome masse Swieuw-Stoffe in sik. Deerbie wäd die Rien an'n Rant fon do Anden fon't Noudwääste ätter't Suudaaste stoadich minner, wät mäd dän Uurgong fon dän ful-humiden troopisken Rienwoold bit tou do semiaride Doal-Seetele fon do bolivioanske Anden touhoopehonget un wät sik wierspeegelt in ju juunstoundende Loange fon fon ju Woaterriekste hydrologiske Haud-Takke in't Noudwääste (Río Madre de Dios) un loangste Wäl-Takke (Río Grande) in do Savannen fon't Suudaaste.
Sigismund III. Wasa
thumb|right|200px|Köönich Sigismund ap ne Skilleroatsje fon [[Martin Kober, 17. Jahrhundert]] '''Sigismund III. Wasa' (Poolsk: Zygmunt III Waza, Litauisk: Zigmantas Vaza, Sweedisk: Sigismund Vasa''; * 20. Juni 1566 ap Slot Gripsholm, Mariefred, Sweeden ; † 30. April 1632 in Warschau, Polen) waas fon 1587 oun Köönich fon dät Poolske Riek un Grootfürst fon't Grootfürstendum Litauen, kädden Stoats-Boas fon Polen-Litauen, fon 1592 bit tou sien Ousättenge truch dän Sweedisken Stounderieksdai in 1599 Äärfköönich fon Sweeden un fon do bit tou sin Dood tou Tituloarköönich fon Sweeden.
Ieuwenske sien Heerskjen waas hie uk n baldoarigen Moaler un Gouldsmid. Bloot noch tjo Skilleroatsjen fon him sunt ärheelden, wierfon een foar loange Tied Tintoretto touskrieuwen wuuden is. Dät prachtige Huusholt foar do Reliquien fon dän hilligen Adalbert in dän Gnesener Doom stommet foar groote Deele uut sien Smitte.
Twist uum ju sweediske Kroune
Sigismund III. waas Suun fon Köönich Johann III. fon Sweeden un Katharina Jagiellonka, ju Suster fon dän poolske Köönich Sigismund II. August. Deermäd heerde hie juust so tou ju Wasa-Dynastie as tou do Jagiellonen un kreech ju Kroune fon Polen-Litauen juust so as fon sien uurspröängelk Heematlound Sweeden. Bolde huusede hie maast in Polen.
Dät Köönichdum fon Sweeden ferloos hie in 1599. Dät koom, uumdät sin Oom, wilst hie uurkaante ju Aastsee huusede, in Sweeden ju Moacht oun sik rieten hiede. Deer ap foulgede n deelwiese militärisken Twist, die ap n 25. September 1598 in ju Slacht fon Stångebro mundede. Sigismund ferloos ju Slacht. Träi Deege leeter moaste Sigismund dän Free fon Linköping toustämme, die foarsaach, dät die Twist twiske him un sin Oom fon dän Rieksdai kloord wäide skuulen. Ju Ferienbeerenge wüül hie nit jäilde läite, uumdät hie twoangen waas, man hie kuude deer uk niks moor juun dwo un fuur wier uurkaante ju Aastsee. In 1500 wuude hie ousät un in 1600 kreech sin Oom dän Köönichstitel. Do Poolsk-Sweediske Kriege fon 1600 bit 1629 tou wieren ju Foulge.
Trüütichjierigen Kriech
As in 1618 die Trüütichjierige Kriech begon, stoalde hie sik ap ju Siede fon dän Kaiser fon't Hillige Roomske Riek. Dät saach hie as n Foardeel foar ju katoolske Seeke, man Polen broachte dät in ne stuure Loage.
Saskhori
Saskhori is n Täärp in Georgien. Deer woonje 332 Moanskene (2014).
Damp-Lokomotive
thumb|right|300px|Ju Lok Speyerbach fon't [[Kuckucksbähnel, een Museumsiersenboan in ju Palts]]
Ju Damplokomotive (Kuut Damplok) is een Baufoarm fon ju Lokomotive, ju fon Woater-Damp bedrieuwen wäd. Ju gewöönelke Bauwiese häd aan Damp-Ärtjuuger een Kolwe-Dampmaskiene un een Uumesleek-Drieuw-Fierwierk (düütsk: Kurbeltrieb-Fahrwerk). Säildener rakt dät uk besunnere Bauwiesen. Aptoufierjen sunt monken düsse besunnere Bauwiesen biespilswiese Fjuurloose Damplokomotiven, do mäd Damp apfäld wäide, dän jo unner Druk hoolde; uurs n Biespil sunt Kamjool-Damplokomotiven.
Damplokomotiven wieren do eerste sälwenfierende, maskinell bedrieuwene Skienenfiertjuuge un dominierden dän Skienenferkier fon sien Äntstoundenge bit tou ju Midde fon't 20. Jierhunnert. Damplokomotiven wieren uk Dreegere fon ju nu gau iensättende Äntwikkelenge fon dän Göider-Ferkier juust so as dän nasjonoalen un internasjonoalen Honnel. Do Damplokomotieven hieden aan fergliekswiese läipen Wierkengsgroad moakeden fuul Oarbaid. Deeruum wuuden do ätter ju Ärfiendenge fon näiere Oundrieuwstechnologien uurloang truch Diesel- un Elektro-Drieuwwoaine ärsät, deelwiese roate dät uk Damplok-Ferboode. Sänt dät lääste Fjoodendeel fon't twintichste Jierhunnerd is die Näibau fon Damplokomotiven een Uutnoame, un oolde Exemploare wäide uk maasttieds bloot noch museoal bedrieuwen.
Tomoate
Ju Tomoate (buute fon Roomelse Tomaate, biologiske Nomenklatuur: Solanum lycopersicum) is ne Noachtskaade-Plonte. Uumdät do Fruchte, do juust so as do Plonten Tomoaten heete, ieten wäide konnene, wäd ju fuul as Neerengs-Plonte ounbaud un deer sunt masse ferskeedene Soarten tuchted wuuden. Oafter sunt Tomoaten rood, man dät rakt uk jeele, gräine un bruune Soarten: Dät hat also nit aaltied, dät jo uunriep of fuul sunt!
Uursproang
Wüülde Tomoaten rakt dät in Suudamerikoa twiske Venezuela un Chile, foar dän Ounbau as Kultuurplonte rakt dät archäologiske Ätterwiese uut dät eerste Jierduusend ätter Kristus in Middelamerikoa, wier dät bit däälich ne grootste Soarten-Fuulfoold rakt. Dät Woud "Tomoate" kumt uk wäil fon't Woud "xītomatl" uut dät Nahuatl, ju Sproake fon do Azteken, fon wier dät wildääge uur't Spoanske, Frantsööske, Düütske un Platdüütske in't Seelterske keemen is.
Guillermo Lasso
Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza (* 17. November 1955 in Guayaquil) is n Politiker. Hie is siet dän 2021 die 58. Präsident fon ju Buundesrepublik Ecuador.
The Doors
The Doors is n rockkoppel uut Fereende Stoaten fon Amerikoa. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
Putumayo (Äi)
thumb|right|300px|Dät Amazonas-System, wier die Putumayo faawelk besunners känteekend is Die Río Putumayo, ap Quechua un histoorisk Putumayu (putu "as Behooldnis tjoonjende groote Frucht", mayu "Äi"; ap Inga-Kichwa Valsayacu of Walsayaku: walsa Balsaboom, yaku "Woater"), in dän unneren Deel fon sin Ferloop (in Brasilien) Rio Içá, is een Äi in Suud-Amerikoa. Hie fljut in Brasilien tichte bie San Antônio do Içá in dän Amazonas.
Ju 1813 km loange Äi häd een Woaterfierenge fon 8760 m³/s. Die Putumayo is in bienaist sien heele Loangte goadelk foar ju Skipfoart un is deermäd n wichtigeren Woaterwai as die noudelk parallel ferloopende Río Japurá. Hie is n Transport-Wai foaraaln foar ju Fäi-Wirtskup (4 % fon dät Rebät, wier hie sien Woater fon kricht, sunt Gäärslound) un foar ju Kautschuk-Industrie.
Die Putumayu äntspringt unner dän Noome Río Guamuez ap'e Naite fon Pasto, Kolumbien, in dän La Concha-See. Die Guamuez fljut ätter dän Uuttreed uut do Anden ätter't Suudaaste truch dän Tropisken Rienwoold (die moaket 87 % fon dät Lound uut, wier hie sien Woater fon kricht). Fon Puerto Asís oun bilget hie unner dän Noome Putumayo dät suudwäästelke Skeed fon Kolumbien ätter Ecuador un Peru.
Ätter düsse Äi häd dät kolumbioanske Departamento Putumayo sin Noome.
Addrup
Addrup is n Täärp in ju Meente Essen (Ooldenbuurich) in dän Loundkring Kloppenbuurich, mäd ne Fläche fon 7,47 km² un 298 Ienwoonere. Addrup wuud al in n Uurkunde fon 950 eerstmoals ärwäänd.
Megillot
As חֲמֵשׁ מְגִלּוֹת / Chamesch Megillot ( חֲמֵשׁ / chamesch" betjudt fieuw, מְגִלּוֹת / megillot is ju Moortoal tou Hebräisk מְגִלָּה / megilla, „Skrift-Rulle“, „Bouk“) beteekent me in't Juudendum touhoopefoatjend fieuw besunnere "Fäästrullen" in dän trääden Deel fon dän Tanach (Tanach is, wät in't Kristendum dät "Oolde Tästamänt" hat). Bie do Juuden sunt do Skriften fon't Oolde Tästamänt so ounoardend, dät die trääde Deel do "Ketuvim" (Skriften) sunt, ätter ju Torah (Bouke Mose) un do Propheten. Monken düsse Skriften of Ketuvim wäide also fieuw Bouke ätter hiere Betjuudenge foar fieuw juudske Fääste as do fieuw Megillot beteekent.
Düsse fieuw Bouke un do Fääste, tou do deeruut leesen wäd, sunt:
Fonsäärm heere düsse fieuw Bouke uk foar do Kristen tou ju hillige Skrift, man dät düsse fieuw een besunnere Staalenge foar bestimde Fääste hääbe, is aan juudsken Bruuk.
The Carpenters
The Carpenters is n rockkoppel uut Downey, Kalifornien (Fereende Stoaten fon Amerikoa).
Percy Liza
Percy Liza (10. April 2000, Chimbote, Peru) is n peruoanske Foutbaler.
Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound
Foar ju Äntwikkelenge fon Huushollengen un Persone in dät Seelterlound stoalde Heinrich Schulte ju Antaal fon Huushollengen fon 1473 bit 1674 fääst uut do Skätsengsliesten un deerätter uut Statistiken fon Säärke un Stoat. Ju Taal fon Koppe pro Huushollenge waas 5,5 in 1816, man Schulte nimt oun, dät ju foar allere Tieden weegen minner goude Gesuundegaid läiger waas un skätset ju ap 5. thumb|right|300px|Ienwoonertaal fon Seelterlound truch do Jierhunnerte. Sien Resultoate sunt mäd Anluukenge fon Statistike uur ju näiere Tied roat in ju Tabelle gans hierunner un in ju graphiske Deerstaalenge hier ieuwenske. In allere Tieden waas ju Befoulkenge man littek, mäd wier n Touräächgong bit 1651, wäil weegen dän Trüütichjierige Kriech. Ätter 1800 roate dät ne stäärke Tounoame truch ju Feenkolonisation an do Buuteskeede (Idafeen, Elisabethfeen), ju deer fuul Froamde ounbroachte.
Truch ju Foankultivierenge noom ju effektive Uurfläche fon Seelterlound mäd do Jiere wäil bit dät Tjoonfache tou, so dät fuul Lieuwendsruum foar näie Bewoonere äntstuude. So koomen uum 1920 do uut Aast-Pommern ferdrieuwene Pomeraner in Seedelsbierich un uum 1949 rakt dät dan noch wier äkstroa ne Spitse truch do Aastfluchtlinge, do leeter toun Deel wier wächlooken. Deertruch waas ju Befoulkenge in 1964 wier läiger, man ätters koomen daach wier fuul moor bietou, so ätter 1991 do Ruslounddüütske in Roomelse. Uur do Sproaken sjuch bie Sproakstatistik.
Apstuuns is Seelterlound mäd 12.869 Ienwoonere (31.12.2006) ap ne Fläche fon 123,5 km^2, dät is 104 pro km^2, al relativ ticht befoulked (juun 110 pro km^2 foar dän ganse Loundkring Kloppenbuurich).
Ienwoonertaal
Huushollengen
^1 ätter Kollmann; rakt wuudelk 5,5 Person pro Huushollenge.
^2 deerfon 2390 Aastfluchtlinge.
The Beatles
mini|The Beatles, [[New York, 1964.]]
The Beatles is n rockkoppel uut Änglound. Meegliedere fon dän Koppel wieren:
Pikachu
Pikachu is aan Pokémon Offizielle Maskote un aan fon do bekoandste Videospilfiguure fon dän Videospilmoakers Nintendo un Game Freak. Dät eerste Spil (Pokémon Red un Blue) waas ap n 27. Februoar 1996 peroat tou ferkoopjen.
Anden
thumb|right|250px|Die See [[Alliqucha in do Bierge]] Do Anden, do sik loangs ju Wäästkuste fon Suudamerikoa luuke, sunt ju loangste Bierichkätte ap dät Fäästlound fon uus Äide. Jo hääbe ne Uutdienenge fon 7500 Kilomeetere fon't Noude ätter't Suude un fon bit tou 600 Kilomeetere fon't Aaste ätter't Wääste. Die hoochste Bierich is die Aconcagua mäd 6962 Meetere.
Do Anden bestounde uut moorere Deel-Bierichkätten, do ieuwenskenuur in ju sälge Gjuchte ferloope. In ju Midde, twiske Peru, Bolivien, dät Noude fon Chile un dät Noude fon Argentinien is Ruumte twiske do Deelkätten, deer lait dät säntroale Hoochlound Altiplano mäd dän Titicaca-See oane.
Dierte
thumb|250px|right|Wieuwelken Anden-Kondor In do Anden rakt two wüülde Oarde fon Kamäile, dät Vikunja (Lama vicugna) un dät Guanako (Lama guanicoe). Düsse Näiwaareld-Kamäile (Lama) hääbe uurs as do Ooldwaareld-Kamäile (Camelus) neen Hökkere, uumdät jo in hiere Lieuwendsruumte ne beetere Woaterfersuurgenge hääbe. Jo sunt uk tom moaked wuuden, tomme Vikunjas heete Alpakas, tomme Guanakos heete Lamas.
Uur Suugedierte sunt Chinchillas (Chinchillidae), Pudus (Pudu), Bierich-Tapire (Tapirus pinchaque), Struuk-Rotten (Octodon), Anden-Boare (Tremarctos ornatus), Pumas (Puma concolor) un säildener Jaguare (Panthera onca).
Die Anden-Kondor (Vultur gryphus) is ju grootste Roowfuugel-Oard ap ju Waareld. Hie kon sien Juuken 3,20 Meetere wied uutsponne.
Kultuur
thumb|right|250px|Machu Picchu thumb|right|250px|Wieuw mäd Alpakas in dän [[Nasjonoalpark Huascarán]] In dät Noude fon dän Altiplano lait dät Säntrum fon dät Inka-Riek mäd sien domoalige Haudstääd Cusco. 75 Kilomeetere noudwäästelk sunt do bekoande Ruinen fon ju Inka-Stääd Machu Picchu tou fienden. Uk ju Inka-Stääd Llactapata lait in düt Rebät.
Dät Inka-Riek mäd sien hooge Kultuur is läider truch dän Kolonioalismus stukken geen, man ju Sproake fon do Inka, dät Quechua, wäd bit däälich noch masse fon Anden-Foulke boald. Uurs ne wichtige ienheemske Sproake is dät Aymara.
Düütske Buundesdaiwoalen 2021
Ju Woal tou n 20. Düütsken Buundesdai waas ap'n 26. September 2021.
Optimoaten
Do Optimoaten (lat. optimates, seeltersk.: do bääste, Eentoal: Optimus; säildener boni, do Goude, naamd) wieren do Fertreedere fon dän konservativen Oadel un do Ferfächtere fon ju Foarheerskup fon dän Senoat in ju Roomske Republik. Jo wieren neen Paatäi in dän Sin fon däälich, dät geen moor uum ju Wiese, wo jo Politik moakeden. Hiere Juunstriedere wieren do Populoaren.
Düütske Buundesdaiwoalen 2017
Ju Woal tou n 19. Düütsken Buundesdai waas ap'n 24. September 2017.
Japurá
thumb|right|300px|Koarte fon't Amazonas-System, die Japurá is faawelk besunners känteekend) Die Rio Japurá [ˌʒɐpuˈɾa] (Spoansk Yapurá), in dän kolumbioansken Bupperloop Río Caquetá beteekend, is een suud-amerikoanske Äi mäd 2.816 Kilomeetere Loangte, ju fon links in dän Amazonas fljut.
Ferloop fon ju Äi
Die Río Caquetá äntspringt aastelk fon Pasto in do Anden in't Suudwääste fon Kolumbien, bloot sowät 10 km oawe fon do Wällen fon dän Río Magdalena. Fon junner fljut hie in suudaastelke Gjuchte ätter Brasilien wai, wier hie ap een Fljootsträkke fon 733 km Rio Japurá naamd wäd. Die Japurá is mäd een Woaterfierenge fon in'n Truchsleek 18.600 m³/s ju träädgrootste Sieden-Äi fon dän Amazonas (ätter dän Rio Madeira un dän Rio Negro) Tou dän Rio Negro bestounde Ferbiendengen uur moorere natüürelke Woaterweege. Dät Rebät, wier die Japurá sien Woater fon lukt, häd een Flakte fon 255700 km². In't Ferhooldnis deertou skient ju Äi uuremäite groot, wät fonsäärm deerfon kumt, dät in Deele fon't wäästelke Amazonas-Bäkken een baldoarige Masse Rien faalt. Bie Tefé fljut die Stroom, touhoope mäd litjere Sieden-Ierme, in dän Amazonas.
Total Drama
Total Drama (TD) is aan Kanadisk Fiersjoonserie (Animationsrealityshow) fon dän Kompanies Fresh TV, Elliott Animation un Cake Entertainment.
Buundesdai
thumb|Plenoarsoal fon dän Buundesdai Die Düütske Buundesdai is dät Parlament fon ju Buundesrepublik Düütsklound mäd Sit in Berlin.
Freerk II. (Prüüsen)
thumb|200px|Freerk II. in't Oaler fon 68 Jiere (Skilleroatsje fon [[Anton Graff, 1781)]] Freerk II., uk Freerk die Groote of die Oolde Frits naamd (düütsk: Friedrich II.* 24. Januoar 1712 in Berlin; † 17. August 1786 in Potsdam), waas fon 1740 oun Köönich in un fon 1772 Köönich fon Prüüsen juust so as Kurfüürst fon't Kurfüürstendum Brandenbuurich. Hie koom uut dät Füürstenhuus Hohenzollern.
Do fon him juun Aastriek fierde träi Sleesiske Kriege uum dän Besik fon Sleesien fierden tou'n Düütsken Duoalismus. Ätter dän lääste fon düsse Kriege, dän Soogenjierigen Kriech fon 1756 bit 1763, waas Prüüsen as Grootmoacht in Europa anärkoand.
Freerk jält as Fertreeder fon dän Apkloorden Absolutismus. So beteekende hie sik sälwen as „eersten Tjoonst fon dän Stoat“. Hie befoatede sik mäd Philosophie, Geskichte un Kunste. Hie sammelde Toankere uum sik un komponierde sälwen Musikstukke. In ju Buuräi is hie buppedät bekoand foar sin Fertjoonst uum ju Uutspreedenge fon ju Tuffelke.
Hermann Griep
Hermann Griep (* 26. April 1800; † 15. April 1871), uk wäil Fokke Hämken naamd, waas Buurmäster un Fertäller.
Lieuwend
Sien Oolden wieren Wilke Griep un Helene Griep (geb. Deddens). Hermann Griep bleeuw sien ganse Lieuwend ap'n Hoaf fon sin Bruur Johann Griep oarbaidjen. Hie waas uk aan fon do fjauer Buurmäster fon Skäddel. Sien Geskichten wuden fon Johann Friedrich Minssen apskreeuwen. Tou sien Tied wieren do Fertälstere fon Hermann Griep of Fokke Hämken gjucht bekoand. Marron Fort beskrift him as brillanter Erzähler.
Río Napo
thumb|300px|right|Die Río Napo Die Río Napo is een 1480 Kilomeetere loange Äi mäd een Woaterfierenge fon 4600 m³/s of sogoar 6.300 m³/s. Hie äntstoant an do wäästelke Honge fon do Vulkoane Antisana, Sincholagua un Cotopaxi, fon wier hie truch dän ecuadorioansken un peruoansken Deel fon dät Amazonas-Bäkken fljut un sowät 65 km noudaastelk fon Iquitos in dän Amazonas lopt.
Eer die Napo dät läige Lound rakt, fljoote him masse Äien tou, do in do Páramos fon do Anden äntstounde un Woater fon do Glitskere kriege, do me ap do Vulkoane findt. Die buppere Napo hat in düssen Beriek uk Jatunyacu (dät is dät Quechua-Woud foar groot Woater). Al in't Amazonas-Bäkken fljut die buppere Napo bie Puerto Napo mäd ju Äi Anzuni touhoope un hat fon junner oun Napo (of: unneren Napo).
Ätters fljut die Napo ätter't Noudaaste, bit deer fon links die Coca oanefljut. Kjunner lait Puerto Francisco de Orellana (uk El Coca naamd), ju Haudstääd fon ju ecuadorioanske Provinz Orellana. Fon hier uut fljut die Napo ätter't Aaste, ap't Skeed twiske Ecuador un Peru fljut deer fon links die Auarico oane, die sien Wälle in do Foolden fon dän Vulkoan Cayambe häd. Die Napo fljut in Peru fääre ätter't Suudaaste. Fon gjuchts fljut him fääre bie Cucuray die Curaray tou. Bie ju Siedelenge Francisco de Orellana in ju Provinz Maynas mundet die Napo läiweloa in dän Amazonas.
Marcus Licinius Crassus
thumb|right|250px|Fermoudelk ne Oubieldenge fon Crassus Marcus Licinius Crassus (*155 of 114 f. Kr.; † 9. Juni (?) 53 f. Kr. in Synnaka) waas n Politiker in't Roomske Riek, in ju Tied fon de leete Roomske Republik.
Lieuwend
In 60 f. Kr. begon dät leeter so beteekende Eerste Triumviroat, dät waas ne Ousproake fon träi Monljuude, näämelk Pompeius, Caesar un ieuwen uk Crassus. Jo wüülen touhoope oarbaidje, uum moor Moacht tou kriegen. Crassus kuude hiere Projekte finansierje. In 56 f. Kr. wuude die Buund fernäierd.
Ljuude uut sien Sibbe hääbe al sänt dän Twäiden Punisken Kriech politiske Boantjene häiwed, buppedät waas Crassus uuremäite riek. Deer kumt uk sin Bienoome "Crassus" fon, dät hat uursät "fat" of "die Fatte". Masse in Room hieden Skäilden bie him, so uk Caesar. Crassus hiede also bääste Foaruutsättengen, in ne machtige Steede tou kuumen.
In 55 f. Kr., as hie un Pompeius noch insen Consulen wuuden sunt, wüül Crassus uk as Fäildheer uutluuke un n Kriech winne, uumdät hie in düsse Seeke noch bääte sien bee Partnere touräächstuude.
In dät Jier 70 f. Kr. wuude hie Consul.
Sin Fäildtoach juun dät Parther-Riek eendede oaber nit slumpelk foar him; ju Slacht bie Carrhae ferloos hie, wierbie do Parthere uk do Roomske Fäildteekene meenuumen, wät foar Room ne läipe Deemöidigenge waas. Eerste in't Jier 20 f. Kr. unner Augustus kuuden do Fäildteekene tourääch-honneld wäide. Man Crassus sälwen stoorf noch in 53 f. Kr., wildääge ap dän 9. Juni, uumdät hie bie Kapitulatsjoons-Ferhonnelengen möärend wuude.
Faal fon Konstantinopel
thumb|Dät Byzantiniske Riek uum't Jier 1450 Ju Beloagerenge fon Haudstääd fon’t Byzantiniske Riek truch ju osmoanske Armee begon ap’n 2. April 1453. Ap’n 29. Moai 1453 wuude ju Haudstääd iennuumen. Ju ganse Beloagerenge un dät Ienniemen fonne Stääd wädt die Faal fon Konstantinopel naamd.
Do osmoanske Oungriepere hieden ungefeer 80.000 Soldoaten juun ungefeer 10.000 byzantiniske Soldoaten.
Truch ju Pest waas ju Befoulkenge in’t 14. Jierhunnert al litjer wuden un truch do osmoanske Kriechsärfoulge waas ju Stääd n Ailound wuden twiske do Osmoanen. Die Faal fon Konstantinopel waas “de facto” uk die Faal fon’t Byzantiniske Riek. Dät Riek waas in sien leeste Jiertjaande nit moor as ju Stääd Konstantinopel un n poor Kuustgebiete.
Alternative für Deutschland
Geskichte
Bie do Buundesdaiwoalen 2013 hiede ju Paatäi noch nit genouch Stimmen uum in'n Buundesdai tou kuumen. 2014 koom ju Paatäi dan in do Lounddeege fon Saksen, Brandenbuurich un Thüringen. Bie do Europawoalen 2014 kreech ju Paatäi 7,1% fon do Stimmen. Siet do Buundesdaiwoalen 2017 is ju Paatäi in'n Buundesdai fertreeden.
Südschleswigscher Wählerverband
Die Südschleswigsche Wählerverband (SSW) (Deensk: Sydslesvigsk Vælgerforening, Noudfräisk: Söödschlaswiksche Wäälerferbånd) is ne Minnerhaide- un Regionoalpaatäi in Släswiek-Holsten. Ju SSW is ju Paatäi fon do Dänen un Fräisen in Släswiek-Holsten. Ju Paatäi oarbaided mäd ju Friisk Foriining touhoope.
Oksitoansk
thumb|right|300px|Sträitenoomenskilde in Frantsöösk un Oksitoansk in [[Toulouse]] Oksitoansk, Lenga d'òc of Langue d'oc (Oksitoansk: occitan, lenga d'òc) is ne romaniske Sproake, ju der in Oksitanien, dät is dät suudelke Frankriek, Monaco, un wäkke Doale in Italien un Spanien boald wäd. Foan do Sproakkundige wäd Frankriek ätter do ferskeedene Foarme fon dät Woud "jee" in two groote Sproakgestriche ferdeele: Dät Noude, wät dät Woud oui foar "jee" bruukt, is dät Gestrich fon ju langue d'oïl ("ju oïl-Sproake"), in dät Suude wäd ju langue d'oc boald (oïl un oc betjuude bee "jee").
Oksitoansk wäd as ju groote Sustersproake fon dät Frantsööske betrachted, sien oold Sproakgestrich in dät Suude nimt n Träädendeel ien fon dät Frankriek fon däälich. Ju gnaue Taal Baalere is nit bekoand, man ätter Skätsengen rakt dät 700 000 Ljuude, do der dät noch altied as Uumgongssproake benutsje un muugelk tweelich Millione potentielle Baalere, do der ne passive Kunde fon ju Sproake hääbe of do der mäd Hälpe fon Unnergjucht hiere gruundlääsende Kunde fon dät Oksitoanske so ferbeeterje konnen uum dät as een Ferkiersproake tou bruuken.
Oksitoanien (Oksitoansk: Occitània) is die Deel fon Suud-Frankriek, wier sik ju oksitoanske Sproake, ju langue d'oc of Occitan, uut ju Gallisk-Roomske Variante fon dät Vulgärlatienske äntwikkeld häd. Die Noome "Oksitanien" wäd siet dät 13. Jierhunnert ferwoand. Sowät 15 Millione Ljuude - n Fjoondel fon ju frantsööske Befoulkenge - lieuwet in dät Gestrich un twäinträädel fon him häd moor of minner Kunde fon ju oksitoanske Sproake. Der wäd skätsed, dät moor as two millione Moanskene - foarallen ap dät Lound - Oksitoansk as Uumgongssproake bruuke konnen, wan uk do lääste Muursproakebaalere do der neen Kunde fon dät Frantsööske (ju amtelke Sproake) häiwed hieden, al in do trüütiger Jiere fon dät twintichste Jierhunnert stuurwen sunt. Deeruum dät ju Ferweendenge fon dät Frantsööske uk al ap ju Skoule aptwoangen wuude, leeuwe fuul oolde Ljuude noch altied, dät dät Oksitoanske niks moor is as ne uutoardede lokoale Variante fon ju frantsööske Sproake.
Man dät is düütelk, dät ju oksitoanske Sproake n sälwenständich Lid fon ju romaniske Gruppe fon Sproaken is, wan dät deerfon uk n grooten Antaal fon gjucht ferskeedene Dialekte rakt. Do two grootste Gruppen sunt do Dialekte fon ju Limousin un fon Auvergne in dät Noude un fon Gascogne un Languedoc (n Gestrich wät uk dän Noome fon ju Sproake drächt) in dät Suude.
Ju äddere Geskichte
Do eerste oksitoanske Woude in latienske Geskrifte ferskiene in dät Tiedoaler twiske 700 un 800. Die eerste bekoande Täkst, die der gans ap Oksitoansk skrieuwen is, datiert uut dät Jier 1002.
Moderne Dichtere
Foarallen ju Oarbaid fon dän Dichter Frédéric Mistral (1830-1914) stuud an dän Beginpunkt fon ju näie Blöitetied fon ju oksitoanske Sproake. Touhoope mäd uur Skrieuwere gruundede hie ap n 25. Moai 1854 ju kulturäl-politiske Bewäägenge Félibrige, ju der fersäkt ap Gruund fon ju provensaliske Dialekt ne näie Standardsproake tou skafjen, ju sik uk foar literariske Siele oaint. Mäd Foarloopere as Abbé Joseph Roux {die der ju Skrieuwwiese standardisierde}, Prosper Estieu un Antonin Perbosc wuud Mistral die wichtichste oksitoanske Dichter. Foar dät Gedicht Mirèio, wät hie al 1851 skrieuwen hiede, kreech Mistral in dät Jier 1904 dän Nobelpries foar Literatuur.
Amtelken Stoatus
thumb|right|300px|Kundreekenge foar dät Oksitoanske, Besiers 2007 Ju oksitoanske Sproake wäd an dän Anfang fon dät 21. Jierhunnert noch aal nit as Amtssproake ferwoand, man dät frantsööske Fiersjokenoal France 3 bjut räägeld Ättergjuchte in Oksitoansk. Suud-Frantsööske Bäidene konnen ju oksitoanske Toal leere in besunnere Bäidenstuune, do sonaamde calandretas.
Dialekte
thumb|right|300px|Geografiske Ferspreedenge fon do Oksitoanske Dialektgruppen Do wichtichste Dialektgruppen fon ju oksitoanske Sproake sunt:
Wäkke Romaniste meene dät ne äänge Ferwantskup bestoant twiske Oksitoansk un ju Kataloanske Sproake, wierbie do maaste Unnerskeede fon däälich unner Ienfloud fon ju uurhärskjende frantsööske un spoanske Sproake äntsteen weese skällen. Ju Skrieuwwiese fon dät Oksitanske gjucht sik woanelk ätter dät Frantsööske, wier ju spoanske Skrieuwwiese ap dät Kataloanske uurdrain is.
Ju äddere Geskichte
Twiske 1229 un 1232 ärooberde Jaume I "El Conqueridor" ("Die Äroober") do Oailounde Mallorca un Valence ap do Almohadiske Moslem-Härskere. Kataloansk, wät in judeer Tied noch tou grooten Deel uureenstämde mäd dät middeloalerlike Oksitoanske, ärsätte dät Arabiske as amtelke Sproake.
Die Kjuustoach juun do Kathare
Siet do Kjuustoage fersäkt ju Befoulkenge hiere Identität moor of minner truch dän Gebruuk fon ju oaine Sproake tou bewoarjen. So wuud uk in dät trättienste Jierhunnert die Noome Oksitanien foar dit Gestrich ienfierd. Man mäd dät Edikt fon Villers-Cotterêts wuud dät Oksitoanske 1539 tougunsten fon ju Noud-Frantsööske Sproake ouskaffed un ferskeedene Skrieuwere as Michel Eyquem de la Montaigne un Charles Baron de Montesquieu skalteden uume ap ju Sproake fon dät Île de France. Wier do Behöörde un do Geleerde ju Sproake eer as ne uunkorrekte Sproake of Dialekt betrachtje, wuud ju oksitoanske Sproake fon ju Loundbefoulkenge altied bruukt un ärreegede wier Interesse bie do romantiske Ströömengen fon dät 19. Jierhunnert. In wäkke Gebiete, as in n Médoc bie Bordeaux honnelt sik dät däälich uum litje Gruppen, do hiere Dialekt fon ju Sproake pleegje.
In do gjouelke Kjuustoage fon 1209 bit 1244 sunt Duusende fon Ljuude fermöärend un is ju blöiendste Kultuur in Europa fernichted wuuden. Do Kathare, do der nit ju Goddelkhaid fon Jesus Kristus akseptierje wüülen un do der dän waareldske God fon do hebräiske Skrifte oulienden, sunt fon do ‘kristelke’ Noud-Frantsööske Fierdere un mäd Geneemigenge fon dät Vatikan uutrooded wuuden. Do Oksitanier, do der do Noud-Frantsööske eegentelk altied as Uutloundere betrachteden, bleeuwen in do naiste Jierhunnerte äärgwoanisk juunuur ju Regierenge in Paris. Ju Frantsööske Revolution fon 1789 wuud in dät Gestrich stäärk unnerstutsed, juust as do Toachten fon dän Antiklerikalismus un dän radikoale Sozialismus. Däälich rakt dät wier ne litje Bewäägenge, ju der dät Antoanken un dät Äärwe bie do Ljuude foardert.
Globoale Apwoormenge
thumb|250px|Globoale Temperatuur-Feruurenge twiske do Jiere [[1880 un 2020]] As Globoale Woormenge beteekent me dät Ounstiegen fon ju Middelsleek-Temperatuur in dän unneren Deel fon ju Atmosphäre un in ju See sänt ju Industrioalisierenge. Düsse Klima-Feruurenge gungt fuul gauer, as me dät uut ju Äidgeskichte koant.
Ju skäl tou moor as 50 Prosänt fon do Moanskene feruurseeked weese. Dät is apgruunde fon dän kunstelk ferstäärkeden Glääshuus-Effekt: Dät rakt Gase in ju Atmosphäre, so as CO2, do dät Sunnenljoacht, dät uurs fon ju Äide tourääch in't Aal oustroald wäd, wier tourääch appe Äide reflektierje, sodät ju woorm wäd. Dän Glääshuus-Effekt rakt dät uk fon Natuur uut, uurs waas ju Äide fuuls tou koold foar Lieuwend. Truch ju moudäärne Technik fon do Moanskene wät oaber fuul moor CO2 inne Atmosphäre broacht as fon Natuur uut oane weese skuul, deeruum wäd ju Äide woormer un woormer.
Ju Foulge is dät Ousmilten fon Pol-Kappen un Glitskere, wiertruch die Speegel fon ju See waareldwied sticht. Masse litje Ailounde un Kustenrebätte, uk in Fräislound, wäide deer truch in Gefoar broacht. In uur Deele fon ju Waareld rakt dät uur Probleme: Wöisten diene sik uut. Dät wäd fermouded, dät binne dät 21. Jierhunnert masse Ljuude uut klimoatiske Gruunde uut hiere Heemat fluchtje moutene.
Oksitoansk
Ju Blöitetied in dät Middeloaler
Ju Sproake un ju Literatuur fon Oksitanien spielt ne wichtige Rulle in ju middeloarlike Geskichte fon Wääst-Europa. Ju Geskichte fon ju oksitoanske Literatuur fangt oun mäd dän Dichter un Härtsoch Wülm IX fon Aquitanien (1071-1127). Dät Oksitoanske, ju Sproake fon do Trobadore, is ju Sproake in ju do riederlike Ljoowesgeskichten toun eersten Moal in in ju europäiske Literatuurgeskichte foarkuumen dwo. Ju Soage fon Tristan en Isolde is uut Oksitanien uur dät ganse Fäästlound fon Europa fersprat. Fereerenge fon do Wieuwljuude un ne kosmopolitiske Kultuur wuuden ferstäärked unner Ienfloud fon do Kathare, ne gnostiske Bewäägenge, ju n oainen Oard Kristendum äntwikkeld hiede. Ju oksitoanske Kultuur fon Fräiegaid un Toleranz häd domoals fon dät Gestrich dät maast foarskrittelke un blöiende in Europa moaked un sien Bosskup häd sik goud fersprat un eegentelk aal europäiske Hoawe beienflouded.
Quito
Foargeskichte
Ju Hoochieuwene fon Quito is al sänt sowät 1500 f. Kr. besiedeld. Die Gruunder fon ju Stääd sälwen skäl ätter aan oolden Mythos aan indioansken Uppermon mäd dän noome Quitumbe weesen hääbe.
Oksitoansk
Moderne Dichtere
Max Rouquette (oksitoansk: Max Roqueta) is n uur grooten oksitoansk-provensoalsken Dichter fon dät 20. Jierhunnert. Sien Wierk uumfoatet ferskeedene Romane, Kuutgeskichten, Gedichte un Tjooterstukke, do hie uk sälwen ätter dät Frantsööske uursätten diede. Max Rouquette stoorf in n Juni 2005 in dät oaler fon 96 Jiere in Montpellier.
Kolumbien
Fergeenhaid
Ätter sowät n Jiertjaand fon Uunouhongegaids-Stried juun ju spoanske Kolonioal-Moacht begon ap dän 15. Februoar 1819 die separatistiske Kongress fon Angostura, wier do Uunouhongegaids-Striedere sik uur ju Näi-Oardenge ätter ju Uunouhongegaid fon do Rebätte beräide dieden. Ju Slacht fon Boyacá ap n 7. August 1819, ju do Troppen fon Simón Bolívar juun do Spaniere won, fäästigede ju Uunouhongegaid. Ap n 17. Dezember 1819 wuude ap dän Kongress al n Stoat mäd Noome República de Colombia gruunded, dät waas ne Fereenigenge fon Näi-Granada un Venezuela. Die Stoat briek al in 1830 stukken. Hie wäd däälich fon Histoorikere as Groot-Kolumbien beteekend, uumdät bit do noch moor Rebätte deer tou heerden, do däälich oaine Stoaten sunt: Venezuela, Ecuador un Panama. Die eerste Präsident waas die Uunouhongegaids-Strieder Simón Bolívar, die in masse Suudamerikoanske Stoaten bit däälich as Nasjonoal-Häld fierd wäd. Wät fon Groot-Kolumbien uurich bleeuw, hiet bit 1858 Republik Näigranada, ätters bit 1863 ju Granada-Konföderatsjoon, deer sunt do Fereende Stoaten fon Kolumbien uut foargeen, wier in 1886 ju Republik Kolumbien fon däälich ap ätterfoulgede.
Kolumbien is n Lound in Suud-Amerikoa.
Fergeenhaid
Panama, dät in do 1830er un 1840er Jiere al wäkke Moale fersoacht hiede, uunouhongich tou blieuwen, bleeuw bit 1903 Deel fon Kolumbien. In 1903 suurgeden US-Troppen foar ju Uunouhongegaid fon Panama, uum n lichteren Ferhonnelengs-Partner foar dän Bau fon'n Panama-Kanoal tou kriegen.
Quito
Quito in't Inka-Riek
In düsse Tied koomen do spoanske Conquistadoren in't Lound, uum dät tou ärooberjen un Kolonien tou gruundjen. Jo broachten uk do Pokken in't Lound, do do Indioanere noch minner ferdreege kuuden as do Europäere. Daach wuuden do Conquistadoren fon ju ienheemske Befoulkenge foar't eerste fjuuntelk apnuumen un doarsten uk bolde dän Häärsker Wayna Qhapaq besäike. Man die waas al kroank, hie hiede do Pokken. Uk sin ljoofsten Suun Ninan Cuyochi, die him ap dän Troon foulgje skuul, waas kroank. Uumdät die Krounprins bolde stoorf, moaste sik Wayna Qhapac een näie Ätterfoulge uuttoanke.
Kolumbien
Geographie
Ap ju Kustensiede fon do Bierge lait läich Lound, deelwiese mäd Sumpe un tropisken Rienwoold. Ju Binnenloundsiede fon do Anden deelt sik deer-ätter, ätter wäkke Äi (Orinoko of Amazonas) dät Woater oufljut. Orinokien, wier dät ätter dän Orinoko oufljut, is maast fon Fuchtige Savannen bestimt, wilst Amazonien fon tichte Rienwoolde bewoaksen is.
Quito
Quito in ju spoanske Kolonioaltied un ätters
In't 16. Jierhunnert bleeuw Quito aalmantou een regionoal Säntrum. In 1563 gjuchte Philipp II. ju Real Audiencia de Quito ien. Dät waas dät bupperste Gjucht foar aan Beriek, die fon't suudelke Kolumbien bit ätter't Noude fon Peru un in't Aaste bit ätter ju Mundenge fon dän Río Napo in dän Amazonas uutdiend waas. Foarsitter fon dät Gjucht waas die Gouverneur fon Quito, die sälwen dän Vize-Köönich fon Peru un leeter fon Näigranada unnerstuude.
Kolumbien
Fergeenhaid
In 1932 briek die Kolumbioansk-Peruoanske Kriech uut, uumdät Apstoundiske uut Peru dän Skeedferloop uut dän Ferdraach fon Salomón-Lozano nit ounnieme wüülen. Ju Regierenge fon Peru, ju sik eerste juun dän Apstound uutspreeken hiede, stoalde sik bolde ap ju Siede fon do Apstoundiske, as kolumbioanske Troppen intervenierden. Die Kriech broachte foar neen Siede Winst. Sowät twohunnert Suldoaten sunt ap bee Sieden stuurwen, do maaste truch Dschungel-Kroankhaide, sunner dät een Siede Winst uut dän Kriech luuke kuude. In 1933 roate dät n Woapenstilstound, in 1934 wuude Free sleeten.
Quito
Quito in ju spoanske Kolonioaltied un ätters
As ju Frantsööske Revolutsjoon uutbriek un dan uk noch Napoleon Kriech ap dät Iberiske Hoolichailound fierde, hiede dät Foulgen foar ju Stääd. So koom dät in dän August 1809 tou een Revolutsjoon in Quito, wier die Spoanske Gouverneur ousät un een Junta unner ju Fierenge fon Juan Pío Montúfar iensät wuude. Do ferkloorden ju Uunouhongegaid fon Spoanien ap dän 10. August 1809.
Kolumbien
Fergeenhaid
In 1948 wuude Jorge Eliécer Gaitán möärend, die Präsidentskups-Kandidoat mäd do maaste Ounhongere. Sin Möärender Juan Roa Sierra wuude fon do dulle Massen fluks ätters sälwen uumebroacht, sodät wie nit wieten, wät sien Motiv waas. Wäkke kweede, hie waas maal, wäkke kweede, hie hiede n politisk Motiv. Die Moort oun Gaitán waas ju Uurseeke foar dän Burgerkriech La Violencia, die bit 1958 duurde. Ju liberoale un ju konservative Paatäi fon dät Lound stuuden sik in dän Burgerkriech juunuur. Die Generoal Gustavo Rojas Pinilla moakede in'n Juni 1953 n Militär-Putsch, uum dät Lound tou stabilisierjen. Ju Militärdiktoatuur, ju hie apgjuchte, duurde bit 1957. Mäd ju Nasjonoale Front, ne Eenegaids-Regierenge fon liberoale un konservative Politikere, ju in 1958 begon un bit 1974 duurde, eendede "La Violencia", die Burgerkriech twiske do bee Paatäie.
Quito
Quito in ju spoanske Kolonioaltied un ätters
Sänt düsse Tied is Quito ju Haudstääd fon Ecuador.
Dät roate monken do näie Moachthääbere dän Wonsk, dät ienheemske Mestizen-Burgerdum moor Moacht tou reeken as do spoanske Ferwaltere. Ätter een langere Tied fon Kriech slumpede dät mäd ju Uunouhongegaid fon Spoanien, man nit juust mäd Ecuador as een Lound foar sik: In ju Slacht oun dän Pichincha ap'n 24. Moai 1822, tichte bie Quito, kuuden Uunouhongegaids-Striedere unner Simón Bolivar dät Rebät fon Ecuador fon ju spoanske Kroune looskampje, man dät wuude dan foar't eerste aan Deel fon Groot-Kolumbien, bit sik Ecuador ap dän 13. Moai 1830 uk fon Groot-Kolumbien uunouhongich moakede.
Kolumbien
Geographie
Dät Lound wäd beskat fon...
Quito
Quito in't Inka-Riek
Atawallpa wüül nu sien Häärskup uur dät heele Inka-Riek fäästigje, man dät kuude hie nit moor, uumdät hie al in 1533 ätter aan Twist mäd do Spoaniere waigjucht wuuden is.
Quito in ju spoanske Kolonioaltied un ätters
thumb|right|250px|Stäädploan fon Quito uut dät leete 18. Jierhunnert
Quito in't Inka-Riek
thumb|left|200px|Wayna Qhapaq, die Quito tou een Säntrum fon't Inka-Riek uutbaud häd In ju Midde fon dät 15. Jierhunnert begonnen do Inka, do toufoarne fääre suudelk wieren, hier Riek ätter't Noude uuttoudienen. Noch unner Tupaq Yupanki, die fon sowät 1471 bit sowät 1493 dät Inka-Riek regierde, hieden jo dät stuur, deer Fout tou foatjen, uumdät do ienheemske Foulke sik deer juun sätten. Man unner Wayna Qhapaq, dän Suun un Ätterfoulger fon Tupaq Yupanki, koom Quito mäd sien Uumelound eendgultich unner ju Kontrolle fon't Inka-Riek. In sien Regentskup twiske sowät 1493 un 1528 baude Wayna Qhapaq ju Stääd Quito tou een twäid groot Säntrum fon't Inkariek uut, dät ieuwenske ju oolde Haudstääd Cusco stuude. Die Häärsker residierde nu ljauer in Quito as in Cusco.
Kolumbien
Fergeenhaid
Daach is dät Bloudferjooten nit heel un aal tou Eende geen. In ju Tied fon "La Violencia" begonnen noch moor bewoapende Fer'eenigengen, foar hiere Seeke tou strieden, uk Drogenkartelle, un dwo dät Deelwiese bit däälich. N wichtigen Ärfoulch deer juun is die eendgultige Woapenstilstound twiske ju Regierenge un ju links-radikoale Guerilla-Troppe FARC-EP ap n 22. Juni 2016. Man dät rakt noch moor paramilitäriske Koppele.
Rio Tapajós
thumb|right|350px|Koarte fon't Amazonas-System, die Tapajós is faawelk besunners markierd. Die Rio Tapajós [ˌχiu ˌtapɐˈʒɔz] is een fon do grootste Sieden-Äien fon dän Amazonas. Hie fljut truch Brasilien. Hie äntstoant truch dät Touhoopefljooten fon Rio Juruena un Teles Pires un mundet fon gjuchts (also oun't suudelke Ouger) tiche bie Santarém in dän Amazonas.
Quito
Quito in ju spoanske Kolonioaltied un ätters
Do ienheemske Indioanere wuuden nit ferdrieuwen, uumdät jo as Oarbaidere bruukt wuuden. Ju kristelke Missionierenge monken do Indioanere wuude tou eerste fon do Franziskoanere uurnuumen, in't 16. un 17. Jierhunnerd koomen uk Dominikoanere, Mercedariere, Augustinere, Jesuiten un uurswäkke bietou. Hiere Säärken bestimje ju Stäädbielde bit däälich un moakje dän wichtichsten Deel fon't Waareldkultuuräärfgoud uut. Bit däälich wäd die Katoliken-Oundeel in ju Stääd ap sowät njuugentich Prozent taksierd.
Rio Tapajós
Do grootste Sieden-Äien
Tou do grootste Äien, do deer ounfljoote, heere:
Rio Negro (Amazonien)
thumb|right|300px|Koarte fon dät Amazonas-System, die Rio Negro is deer besunners ap markierd Die Rio Negro (Portugiesiske Skrieuwwiese, ap Spoansk:Río Negro; Betjuudenge: „Swotte Äi“) is mäd een Woaterfierenge fon sowät 28.400 m³/s un een Loangte fon 2.253 Kilomeetere (uur Río Uaupés 2.400 Kilomeetere) ätter dän Rio Madeira ju twäidgrootste Sieden-Äi fon ju Waareld. In een Lieste fon do loangste Äien ap ju Äide stoant hie ap Ploats 60, man ap een Lieste fon do woaterriekste Äien ap Ploats 6. Hie äntspringt in't Suudwääste fon dät Bierichlound fon Guayana in Kolumbien. Die Rio Negro fljut fon junner twäärs uur dän Äquator un in aast-suudaastelke Gjuchte, sträkkenwiese loangs dät Skeed twiske Kolumbien un Venezuela, truch Brasilien un mundet wät unnerhoolf fon Manaus in dän Amazonas.
Kolumbien
Fergeenhaid
thumb|left|150px|Simón Bolívar Ap dän 20. Juli 1810 wuude in Bogotá ju uunouhongige Eerste Republik Kolumbien uutruupen. Ju bestuude, bit spoanske Troppen in'n Moai 1816 in Bogotá ienlooken un ju Moacht wierroakeden. Man deermäd wüülen sik do Uunouhongegaids-Striedere nit toufree reeke.
Rio Negro (Amazonien)
Swot-Woater-Äi
Swotwoater häd een stäärke Klöär, daach kon me deer truch kiekje, uumdät dät neen Swieuw-Deeltjene änthoaldt. In do neerstof-äärme Woatere groie nit fuul Plonten, daach faale deer fuul oustuurwene Plontendeele oane un wäide oubaud. Truch ju Neerstof-Äärmoud rakt dät in dän Rio Negro bolde neen Määgen-Moaden un deeruum uk praktisk neen Malaria. In'n Bupperloop kricht die Rio Negro uut dät Bierichlound fon Guayana uk Woater fon Kloorwoater-Äien. Unner ju Ienmundenge fon dän Rio Branco is dät Woater wät smuddiger un bruunelker.
Rio Tapajós
Oun't Ouger fon dän Rio Tapajós lait ju ferlätte Siedelenge Fordlândia.
Rio Negro (Amazonien)
Swot-Woater-Äi
Bekoand is ju Ienmundenge fon dän Rio Negro in dän Amazonas (beteekend as Encontros das Águas)]]. Ätter dät Touhoopefljooten in een Äi-Bääd lät sik noch moor as trüütich Kilomeetere loang dät Swotwoater fon dän Rio Negro fon dät molkerch-bruune Woater fon dän Amazonas unnerskeede, bit sik dät läiweloa fermongeld häd.