cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion
Gorsafawddacha’idraigodanheddogleddollônpenrhynareurdraethceredigion waas die Noome fon ne Boanstation in Gwynedd, Wales.
Die Noome betjut sofuul as:
„Die Mawddach-Boanhoaf mäd sien Droakentuske an ju noudelke Penrhyn-Sträite an dän gouldene Strand fon ju Cardiganbucht“.
Ju Station hied dän Noome mäd 67 Bouksteewen kriegen foar n Iendraach in dät Guinness Rekordbouk. Die uursproangelke Noome was Golf Halt. Ju Boanstation häd dän uursproangelke Noome Golf Halt  in 2007 offiziell wier tourääch kriegen. Deertruch häd ju Meente Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch in Wales wier dän Boanhof mäd dän loangste Noome.
3. Januoar
Die '''3. Januoar''' is ätter dän gregorioansken Kalänner die trääde Dai fon't Jier, somäd blieuwe noch 362 Deege bit tou dät Eende fon't Jier, blw. 363 in n Skaltjier.
Berliner Muure
300px|thumb|Ju Muure, Juni 1989. Ju Berliner Muure trände fon dän 13. August 1961 bit tou dän 9. November 1989 Wääst- un Aast-Berlin fonnunner. Ju Berliner Muure waas 45,3 Km loang un n Paat fon dät Düütsk-Düütske Skeed. Ju Berliner Muure waas dät bekoandste Symbol fon dän koolde Kriech un ju Deelenge fon Düütsklound. Bie ju Berliner Muure sunt sun 200 Fluchtlinge uum t Lieuwend keemen.
Foargeskichte
Berlin waas ne Enklave in Aast-Düütsklound, ju der ätter dän Twäide Waareldkriech in fjauer Sektore ferdeeld wuude un ferwalted wuude fon dät Fereende Köönichriek, do Fereende Stoaten, Frankriek un ju Sowjet-Union. Ju Sowjet-Union fersoachte gans Berlin binne hier Ienfloudgebiet tou kriegen un isolierde ju Stääd fon 1948 bit tou 1949 truch Ferkier fon un ätter Berlin uut dät Wääste tou blokkierjen.
Ätter ju Gruundenge fon Wääst- un Aast-Düütsklound (DDR) in 1949 ron ju ekonomiske Äntwikkelenge fon dät Wääste un dät Aaste uutnonner. Wääst-Düütsklound en Wääst-Berlin kreegen finanzielle Hälpe fon do Alliierde, man Aast-Düütsklound en Aast-Berlin moasten Wiergoudmoakengs-Betoalengen an ju Sowjet-Union moakje. Truch ju Ienfierenge fon ju Planekonomie äntwikkelde ju Ekonomie sik loangsoamer un roate dät min Uutwoal in Produkte, wüült do maaste Bewoonere fon Wääst-Berlin Utwoal un Luxus genouch hieden.
Bau
thumb|180px|left|Muurbau (1961). In dät Jier 1961 beslooten Walter Ulbricht un die Sowjetfierder Nikita Chruschtschov, dät Loosloopen n Eende tou moakjen. In dän Noacht fon n 12. ap n 13. August wuude ounfangd mäd dät Bauen fon ju Berliner Muure. In Tied fon eenige Wieke wuud ne sweerbewachte Betong-Hindernis apsmieten uum Wääst-Berlin tou. Ap soogen Steeden wuuden Truchgongsposte eepenlät. Ju Muure wuude fon ju Aast-Düütske Skeedpolitsai sweer bewacht. Do stromme Wachtere moakeden Bielden fon älke Bewäägenge, bietiede sogoar fonnonner. Ju Muure waas uk fersäin mäd Stiekelwier. Do Skeedwachtere hieden Befeel, tou skjooten ap Ljuude, do der fersoachten uur dät Skeed tou gungen. Dät betjutte nu nit, dät neemens moor tou fluchtjen fersoachte. In do bolde trüütich Jiere, dät ju Berliner Muure bestuude, sunt ferskeedene Fersäike moaked wuuden, uut ju DDR tou äntkuumen. Deerbie sunt skätsengswiese sun twohunnert Ljuude doodkeemen. Two un n hoolich Jier bleeuw ju Muure fääst fersleeten, deerätter geen ju bie litjen n Bitje eepen foar Besäikere uut dät Wääste. thumb|180px|[[John F. Kennedy un Konrad Adenauer bie Checkpoint Charlie (1963).]] Do eerste poor Jiere fon hier Bestounden waas ju Muure noch goarnit fulkeemen. Dät roate noch fuul Goate un swäkke Steeden, do der fluks truch ärfienderiske Aast-Berlinere fuunen wuuden. In n Anfang kuud me eenfach ätter dät Wääste fluchtje truch do Finstere fon do Huuse, do der juust ap dät Skeed stuuden, mäd Ienwillenge fon do Bewoonere. In n Ferloop fon do Jiere wuuden oafte spektakuläre Fersäike moaked, uur ju Muure tou kleeuwen, tou fljoogen, un deer unner truuge tou greeuwen. Ljuude betoachten aal Muugelkhaide, deer truuge tou kuumen. Toun Biespil Bakke unner Woaine un uunsichtboare Bierichruume in Frachtwoaine. So fierde toun Biespil n Aast-Berliner mäd n Sköifel twäärs truch ju Muure, un uk wuuden Tunnele unner ju Muure greeuwen. As ju Muure aal ouskräkkender wuude, kuuden wäkke Ljuude dät Geföil fon ienspeerd tou sitten stuur ferdreege un kreegen Meelasje mäd n Syndrom dät Muurekroankhaid naamd wuude.
As Propaganda-Instrument kuud dät Wääste ju Muure oawers goud bruuke; folsälwen dieden do Wäästdüütske dät maaste deermäd. So wuude in dät Sicht fon do DDR-Skeedwachtere ne groote Bielde apstoald fon aan fon hiere Kollegen, die der uutbüülde ätter Wääst-Berlin. An ju Muure wuude n Toankmoal apgjucht foar do, do der uumekoomen bie hiere Fluchtfersäike, as Offere fon dän Stalinismus. Die Amerikaanske Präsident John F. Kennedy koom ätter Berlin dän 23. Juni 1963, wier hie sien Solidarität betjuugde mäd do Ienwoonere fon Berlin truch tou roupen: "Ich bin ein Berliner". Fuul leeter, ap n 12. Juni 1987, ruup Präsident Ronald Reagan fon n Platfoarm mäd Uutsicht ap ju Muure dän Sowjet-Präsident Michail Gorbatsjow ap, ju Muure tou sljuchtjen. Un in uurel Jierë died dät wuudelk sowied kuume.
Wierfereenenge
Dät duurde uur 28 Jiere, eer do Ienwoonere fon dät Aastblok ju Muure sljuchteden. Ap n 2. Moai 1989 knipten ungariske Skeedwachtere n Gat in dät Skeed juun Aastriek. Disse Eepenge in dät Skeed feruurseekede in gjucht kuute Tied ne Uutströömenge fon duusende permanente Feriengungere. In kuute Tied roat dät ne wuudelke Foulkerwonderenge via Ungarn, ieuwen leeter uk via dät tschechiske Prag, un deerätter uk truch uur Goate in dän Iersene Foarhong. Uk ju Fierenge fon ju DDR, ju kuut deerfoar noch grootsk dät fjautigjierige Bestounden fon dän sozialistiske Hailstoat fierd hiede, moast do Skeede eepenje. Dät Eende fon ju Muure, un deermäd fon ju DDR, waas uunouweendboar.
Fal fon ju Muure 1989
Ju Berliner Muure fäl ap n 9. November 1989. Günter Schabowski, aan fon do haagere Paatäifierdere in ju DDR, heelt an n Ounfang fon ju Äiwend ne besunnere Prässekonferenz. Dät was een eensich Geböärnis, deeruum dät hie kloor waas, sunner Bedingengen in Foaruut, Froagen fon Journalisten tou beoantwoudjen. Dät waas naan Bruuk in ju DDR: Journalisten kreegen altied in t foarne fon ju kommunistiske Paatäi tou heeren,wät jo fräigje skuulen. Sälwen Froagen betoanke waas ferbeeden. In eenigermäite breeken Düütsk stoalde n italienisken Journalist ne Froage uur ne näie Raiseräägelenge foar DDR-Burgere, wier fuul Kritik ap keemen waas. Schabowski roat ne komplizierde Oantwoud, wieroun hie ju Politik fon ju Paatäi ferdäägende. Man ap eenmoal kwad hie do: "Man däälich is, sowied iek weet, ne Äntskeedenge träfd... Wie hääbe besleeten, dät älke DDR-Burger uur dät Skeed duur." Fluks deerap koom ju Froage, wanner disse Räägelenge in Kraft treeden died. Schabowski bleederde in sien Poapiere, keek eenigermäite hälpeloosich ätter sien Mee-oarbaidere un kwad dan: "Dät jält - sowied ik weet - ... fon nu ou."
thumb|180px|left|Ju Muure ap n 16. November 1989, deerbääte ju Brandenburger Poute. Ju Ferbiesterenge waas groot. Hied Schabowski nu wuudelk meend, dät dät Skeed twiske Aast- un Wääst-Düütskland eepen waas? Of luurde - as gewöönelk bie ju Sozialistiske Eenhaidspaatäi Düütsklounds (SED) - ne Needer unner dät Gäärs un goolt dät bloot foar Ljuude, do der ju DDR foar altied ferläite wüülen? Of daach foar älk, also uk foar Burgere, do der bloot ieuwen in Wääst-Düütsklound kiekje wüülen? Wo groot ju Ferbiesterenge waas, wiesde sik ap dät wäästdüütske Fiersjoon. In ju Näis-Seendenge fon soogen Uure koom Schabowski's Meedeelenge ap ju Prässekonferenz eerste as säkste an de Riege. Eerste uum oachte wuude düütelk, wät passierd waas: "Ju DDR moaket dät Skeed eepen!" mäldede die Ättergjuchtenspreeker fon ju Deegesskau. Aan FS-Reporter stuud foar ne noch altied hermetisk ousleetene Muure un kwad n bitje bestat: "Also - wan iek dät goud begriepe - skäl ju Muure noachich eepen gunge...". In Massen looken do Aast-Düütske ätter ju Muure uum tou kiekjen, of jo wuudelk ätter Wääst-Berlin kuuden. Do Skeedwachtere wieren juust so ferbluffed as aal do Uur uk. Gjuchtlienjen fon buppen koomen nit moor. Jo wisten nit wät jo moakje skuulen, juust so min as ju Armee un ju stilkene Tjoonst, dät Stasi. Unner Druk fon do Massen geenen do Skeeduurgonge toulääst eepen. Ferbiesterd ronnen do Aast-Berlinere ätter ju uur Siede fon dät Skeed, wier jo mäd Biefal begröited wuuden. Ju Nationale Foulksarmee (NVA) häd Geneemigenge fräiged, dät Skeed tou ferdäägenjen, man dät Eensichste wät him ienwilliged wuude, waas dät Bewoakjen fon hieren oainen Stutspunkt, dän jo deerap bie Dai un Noacht bewoakeden.
Monk n groot Foulksfäst häkkede älk, die der dät wüül, n Stuk Betong uut dät Bauwierk, dat him sofuul Äiländ moaked hiede. Dän uur Dai spriek Helmut Kohl tou ju Berliner Befoulkenge. Hie ruup ju Befoulkenge ap, rauelk tou blieuwen. Die Aproup waas nit bloot gjucht an do DDR-Burgere, man uk an dän Sowjetfierder Gorbatsjow. Dät waas ju Froage, wo ju Sowjet-Union ap dän Fal fon ju Muure reagierjen diede. Maar Moskou liet al fluks määrke, nit iengriepe tou wollen. Dät Skeed waas definitiv eepen un ju Muure waas faalen. Die Fal wuude Wienachten 1989 fierd mäd n Konzert unner Fierenge fon Leonard Bernstein. Binne een Jier waas ju Wierfereenigenge fon Düütsklound deer. In dät Jier 1991 wuuden bolde aal Räste fon ju Muure oubreeken un wuuden Brokken as Andänken ferkooped. Eenige Uurräste stounde däälich noch deer, wierunner ju "Gedenkstätte Berliner Mauer" un ju "East-Side Galery".
Ferloop fon ju Muure
thumb|left|180px|Deel fon ju Muure (1980). Ju Muure stuude in Gansen ap Gruunde fon ju DDR. Do Oarbaidere, do ju Muure bauen dieden, doarsten jo nit ap Wääst-Berliner Gruunde kuume. Dät hiet in Praxis, dät me faktisk al in ju DDR waas, wan me fon dät Wääste häär ätter ju Muure ron. Wässies noomen dät nit tou Haate, as me sjo kon an Graffiti ap ju Muure. N uur Tiedferdrieuw waas dät Smieten fon Blikdöisen un uur Ougefal uur ju Muure. Man gans sunner Gefoar waas dät nit. Aast-Düütske Skeedwachtere kuuden truch litje Pouten in ju Muure an ju Wäästsiede kuume un do Wässies ouweere of fäästnieme. Sowied bekoand, is dät man säilden geböärd. Besunner waas dät Lenné-Tjokaant, dät tou ju DDR heerde, man bloot fon Wääst Berlin häär tougängelk waas, deeruum dät ju Muure via ju Ebertsträite uum disse Timpe tou baud waas.
Die Muure waas 167,8 km loange. Deerfon liech 45,1 km direkt in Aast-Berlin un 112,7 km in dät aastdüütske Bezirk Potsdam.
Offere
Die Taal döödelke Offere bie ju Berliner Muure is nit kräkt bekoand. Ne Studie koom 2006 tou n Taal fon 125 Offere do der twieuwelloos identifizierd wäide kuuden un 81 Fälle wier noch Twieuwel uur waas. An ju Siede fon dät Aast-Düütske Regime fällen 8 döödelke Offere truch Fjuurgefächte mäd (Hälpere fon) Fluchtlinge. Uurigens skäl me betoanke, dät et loange Tied binne Europa Bruuk waas, ap illegale Skeeduurgungere tou sieljen.
Ättertied
thumb|180px|Uurräste fon ju Muure in ju Bernauer Sträite.
Uurräste
Uurräste fon ju Muure sunt säilden. Bie Check Point Charlie is ne Fräilucht-Bielde-Uutstaalenge. N Aantje fääre in ju Bernauer Sträite stoant een fon do lääste Uurräste fon ju Muure, mäd do Goate, do der 1989 in sloain wuuden sunt. Deer juunuur stoant dät Dokumentations-Zentrum. Deer wier ju Muure oubreeken is, häd me ap wäkke Steeden Steene laid, dät ju oolde Sträkke goud tou sjoon is (uk twiske Brandenburger Poute un Rieksdai).
Ostalgie
Ätter ju düütske Wierfereenigenge sunt do Unnerskeede twiske Wääst- un Aast-Düütskland wäil minner wuuden, man noch nit fluks ferswuunen. Ju Oarbaidsloosegaid in Aast-Düütskland is noch relativ hooch, wüülst in ju fröiere DDR foar älk ne Oarbaidssteede deer waas. Dät Tourääch-Ferloangjen ätter ju goude oolde Tied is bekoand unner dän Noome Ostalgie. Ju Ostalgie belukt sik moor ap dät uursichtelke Lieuwend un do Produkte uut ju DDR-Tied as ap ju Uunfräiegaid un ju Muure.
Moalerkunst
thumb|300px|[[François Barraud: Palette un Pinsele (1928)]] Moalerkunst (uk: Moaleräi af eenfach Moaljen) is dät Moakjen fon normoal twodimensionoale (flakke) Kunst-Wierke mäd Hälpe fon Faawe, ju ap Flakten apbroacht wäd. Deertruch unnerskadt sik ju Moalerkunst in dän strommen Sin fon ju Teekenge, ju nit uut Faaw-Flakten, man uut Faaw-Linien bistoant. Deertwiske rakt dät fonsäärm uk Uurgongs-Foarmen, do sik nit kloor ienoarderje läite. Ju Moalerkunst stoalt Skilleroatsjen häär.
Ferskeedene Foarmen
Ätter do bruukte Faawen un Techniken kon me twiske do foulgjende wichtige Foarmen fon Moalerkunst unnerskeede:
Fonsäärm kon me dät aal uk ätter Stilgjuchten iendeele, man een Iendeelenge ätter Stilgjuchten is een Seeke, ju sik nit bloot spesjoal ap ju Moalerkunst, man ap älke Foarm fon Kunst, iensluutend Musik, Literatuur un wät dät noch aal rakt, bilukt.
Böllercomité fon 1888
thumb|right|300px| Do 12 "Apostel" in dät Jier 2010. Die 3. fon gjuchts is Hermann Janssen, die in 2010 stuurwen is thumb|right|300px| Aan "Apostel" bie dät Böllerjen thumb|right|300px| N aller Bielde fon dän Fereen Dät "Böllercomité fon 1888" is n Böllerfereen in Roomelse. Die Fereen wuud 1888 truch Wilhelm Lanwer gruunded. Die Gruund deertou waas dät 10-jierige Jubiläum fon Paus Leo XIII, wät in ju ganse Waareld fierd wuude un deertou wüülden uk do Roomelster böllerje.
Tou dän Fereen heere 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Do Meegliedere naame sik "Apostel". Eerste wan aan Meeglied stuurwen is, wäd wier aan näi Meeglied in dän Fereen wääld. Do hääbe hiere "Stiftungsfäst" älk Jier ap n Tjo-Köönichsdai ap n 6. Januoar. Ap n 6. Januoar 2011 hääbe do wier n näi Meeglied wääld, wäil die Tuunker Hermann Janssen (jr.) in 2010 stuurwen is.
Do "Apostel" mouten Seeltersk baale konne un wan do sik fersammelje, kweede do "Bum-Bum" un nit "Moin-Moin. Do böllerje ap hiere "Stiftungsfäst" ap 6. Januoar un bie eepenbeere Feranstaltengen. In 2013 hääbe do hiere 125-jierige Bestounden.
Die Foarsitter fon dän Fereen is Hans Meyer.
26. August
Die '''26. August''' is die 238. Dai fon dän Gregorioanske Kalänner (die 239. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 127 Deege bit tou dät Jierseende tou.
Loundkring Stade
Die  is n Loundkring in Läichsaksen. Sien Haudstääd is Stade.
Kusel (Loundkring)
Die Loundkring Kusel is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Krypton
thumb|340px|[[Sekundär-Ione-Massen-Spektroskopie (SIMS)|SIMS Massenspektrum fon do Isotope]]
Krypton is n chemisk Element in ju periodiske Tabelle mäd Symbol Kr un Atomtaal 36. Krypton is n faaweloos Eedelgas, wät in Spuuren in ju Atmosphäre foarkumt un wonnen wäd truch ju Destillation fon ferflüssigde Luft. Dät wäd oafte touhoope mäd uur Eedelgase ferwoand in fluoreszierende Lampen. Krypton is in aal praktiske Swäkke inert, man der wuuden Ferbiendengen mäd Fluor bekoand. Krypton bildet uk Clathrate mäd Woater, wan Atome deerfon in dät Woaterkristal-Nätwierk fangd wäide.
7. Januoar
Wichtige Skjonisse ap dän '''7. Januoar'''
1626
Jiere: 1623 - 1624 - 1625 - 1626 - 1627 - 1628 - 1629 -
Spree-Neiße (Loundkring)
Spree-Neiße is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich.
Bukarest
Bukarest is ju Haudstääd fon Rumänien. Der woonje 1.931.838 Ljuude in ju Stääd (2007) un ungefeer 2.6 Millione in ju Agglomeration. Et is ju säkstgrootste Stääd in ju Europäiske Union.
Geschichte
Bukarest häd neen oolde Geschichte, man ju is truch ju Gruundenge in dät 14. Jierhunnert täämelk näi. Dät rumäniske Woud bucurie betjut Bliedskup, un deeruume wäd ju Stääd uk wäil 'Stääd fon ju Bliedskup' naamd. Deerätter wuude Bukarest ouwikseljend mäd Târgovişte Haudstääd fon ju region Walachei. In 1545 kricht ju Stääd n Stäädmuure.
In do naiste Jiere kreech Bukarest ne oainständige Wirtskup. Ne Uurkunde fon n 13. Moai 1563 wiest ätter ne Präfektuur un 12 Meenteräide. Ju Stääd kreech uk ne Fersuurgengsfunktion foar dät Lound uum ju Stääd un wuude uk wichtich foar ju Hondel mäd dät Osmaniske Riek.
In dät jier 1769 ferjoageden 700 moldauiske Striedere mäd Hälpe fon ju Befoulkenge do in ju Stääd stationierde Turken. Ruske Truppen siegeden ap n 30. Oktober 1771 bie Bukarest juun do Osmanen. In 1880 unner ju Rusk-Aastriekske Turkenkriech fluchtet ap n 26. Oktober 1789 die Fürst Nicolae Mavrogheni mäd 1000 Monljuude uut ju Stääd hääruut. Bukarest wuude ap n 10. November 1789 fon do Aastrieker unner dän Prins Friedrich Josias fon Saksen-Kobuurich-Saalfäld iennuumen un eerst ap n 4. August 1791 wieruume roat. Ferscheedene Natuurkatastrofen un Epidimien, as Äidbieuwjen (1793 un 1802), Pest (1794 un 1812), fjuurbukkel (1804) un uurdriftenge (1805 un 1806) träfden ju Stääd in do naiste Jiere.
In dät 19. Jierhunnert waas Bukarest mongs Frontstääd in ferscheedene Kriege twiske Ruslound, Aastriek un dät Osmaniske Riek. In dät Jier 1861 wuude dan die Stoat Rumänien bilded un Bukarest wuude Haudstääd.
Ap n 6. Dezember 1916, unner ju Eerste Waareldkriech wuude ju Stääd truch düütske Truppen besät un ju Haudstääd fon Rumänien wuude Iaşi. November 1918 wuude Bukarest wier fräi un Bukarest wuude Haudstääd.
In n Oktober 1940 looken düütske Truppen Bukarest binne. Unner ju Twäide Waareldkriech ferboont Rumänien sik mäd dät Düütske Riek un ap Eende fon dän Kriech ap n 23. august mäd doo Allierde. Hitler roate n Befeel tou Bombardierenge fon ju Stääd ap n 24. August 1944. Aan dai leeter ferkloorde Rumänien dän Kriech an Düütsklound. Do Russen looken Bukarest binne ap n 31. August 1944.
Befoulkenge
thumb|Triumfbooge
thumb|Dät atheneum
Kultuur
Flugge bauwierke in Bukarest sunt:
Connecticut
Connecticut is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 3.580.709 Ienwoonere (2011).
Joan Fuster
Joan Fuster i Ortells (*23. November 1922 in Sueca, Provinz Valencia - † 21. Juni 1992 in Sueca) waas aan valencieniske Skrieuwer in Kataloansk.
Colorado
Colorado is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 5.116.769 Ienwoonere (2011).
Teltow-Fläming (Loundkring)
Teltow-Fläming is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Brandenbuurich.
12. Februoar
Die tweelfte Februoar is die tjounfjautichste Dai in dän gregorioanske Kalänner, also blieuwe deer noch tjohunnerttwountwintich (in Skaltjiere: tjohunnerttjountwintich) Deege tou dät Jierseende tou.
Madeira
thumb|250px|Koarte fon Madeira thumb|150px|Cabo Girão an ju Suudkuste thumb|150px|Levada in dät Wääste fon Madeira Madeira (fon portugiesisk madeira ‘Holt’) is n Ailound in dän Atlantiske Ozean, uungefäär 700 Kilometer wäästelk fon Afrikoa un 1000 Kilometer suudwäästelk fon ju portugiesiske Kuste. Dät häd 235.000 Ienwoonere ap ne Fläche fon 801 km² un mät 57 km bie 22 km. Touhoope mäd Porto Santo un dät fääre ätter dät Suude lääsende Ilhas Desertas un do Ilhas Selvagens bildet dät ju autonome Region Madeira fon Portugal un heert also tou ju Europäiske Union. Do Azore hääbe binne Portugal diesälge Status. Ju grootste Stääd ap Madeira un tougliek ju Haudstääd fon ju autonome Region is Funchal. Dät Klimoa ap Madeira is gjucht mild (ju Temperatuur lait maasttied twiske 16 un 22 ̊C.) un is weegen ju Natuur, fuul Buske un Bierge beljoowed bie Koierder un Natuurfrüünde. Deer ju Kuste foarallen bestoant uut staile Fälsenwoogen un Soundstrande bolde nit foarkuumen dwo, rakt dät ap Madeira neen Massen-Touristik. Do Ailounde hääbe n vulkoanisken Uursproang. Die hoochste Bierich is die Pico Ruivo (1862 m).
Ju bekoandste Spezialität fon Madeira is die stäärke Wien die der ätter dät Ailound benaamd is. Buute dän Madeira-Wien is dät Ailound uk bekoand truch dän Espada; n loangen swotten Fisk, die der ap fuul ferscheedene Wiesen kloormoaked wäide kon.
Gjucht charakteristisk foar dät Ailound sunt aal doo eksotiske Bloumen, do deer wüüld woakse. Deeruum wäd dät uk dät Bloumenailound naamd. Buute do Kanariske Ailounde is Madeira ju eensichste Steede wier die Kanariefuugel wüüld foarkuumen däd.
Madeira is liekteekend truch sien eensich Nätwierk fon Bewoaterengsknoale, do ‘’Levadas’‘: smälle Sloote, do der uur dät ganse Ailound truch do Bierge anlaid wuuden sunt. Weegen ju staile Noudkuste is ju Besiedlenge ounfangd an ju minner stailer Suudkuuste, wier uk ju Haudstääd Funchal lait. Dät Woater wuud uut do Bierge häär truch do Levadas ätter dät soore Suuden broacht. Loangs do Levadas sunt fröier Paade anlaid wuuden tou ju Unnerhooldenge. Ap wäkke Steeden sunt do Paade man 20 cm breed un ferloope nai an n stailen Ougruund. Ap uur Steeden konnen do uur 2 m breed weese. Wan me goud ap do Schilde oachtet un dän Räid fon do Hiesige befoulget, sunt do Paade goud tou n Koierskup.
Moaiboom
Die Moaiboom (Sorbus aucuparia, dt. Vogelbeere of Eberesche) is n Boom, die fon Iemen un uur Insekte bestäuwen wäd un sik truch Fuugele, do sien Fruchte, do Kraans- af Fuugelbäien, freete, fier uutspreede kon. Hie is also gjucht ouhongich fon dän Räst fon dät Ökosystem.
Madeira
Iendeelenge
Madeira is apdeeld in do foulgjende Meenten:
Moaiboom
Die Moaiboom was in 1997 "Boom fon dät Jier".
Määrkmoale
Die Moaiboom is maasttied n apgjuchten Boom mäd ne Hööchte fon bit tou twintich m. un lieke un min fertwiegede Takken. Mongs häd n Moaiboom uk moorere Stamme, dan sjucht hie n bitje so uut as n Struuk. left|thumb|200px|Illustration fon [[1885]]
Bleedere
Do Bleedere sunt in Suumerdai gräin un sunt apbaud as ne Fugge: So unnerdeelt sik älk fon do bit tou twintich cm loange Bleedere in njuugen bit soogentien litjere, bit tou säks cm loange Deelbleedere. Jo sunt ap ju Bupperkaante dunkergräin un deelwiese behierd, ap ju Unnerkaante blaugräin mäd ne wiete Behierenge, ju oawers uurloang ferswint. Die Rant fon do Deelbleedere is takkerch as ne Soage.
Fruchte
right|200px|thumb|Fuugelbäien ap [[Spiekeroog]] Foar do Fruchte rakt dät do Begriepe ju Fuugelbäie, ju Kraansbäie, ju Dröiselkebäie af ju Moaikralle.
Jo sunt orange bit rood, smoakje truch ju Parasorbinsüüre normoal bitter, me skäll him nit in groote Massen iete, sjuch in dän Apsats uur dän Nutsen. Jo hääbe een Truchmäite fon so'wät aan cm un dät swotte Säid wäd bit tou säks mm loange. Fon August bit Oktober sunt do Kraansbäien riep.
Boark
Ju Boark is bie n Teeling griesbruun un häd twäärs ferloopende Striepe uut Koark. Leeter wäd ju dunkerbruun un kricht Loangsboarste.
Lieuwendsruum
thumb|right|200px|Dröiselkestrik
Nutsen
Mäd Fuugelbäie af Kraansbäie wuden fröier Fuugele fangt un dan ferkooped. Dät wieren Dröiselke. Kraansbäie heete do fielicht deeruum, dät sun Kraans fon Bäien moaked wude, mäd Hangstehiere wude die tougjuchte moaked, un die Fuugel dan deermäd fangt.
Fon Moanskene sälwen skällen do Fuugelbäien beeter nit ieten wäide, in ne groote Masse feruurseeket dät ne litje Fergiftenge un filiecht mout me uk späie. Dät kumt fon ju Parasorbinsüüre. Me skäll oawers goude Marmeloade deerfon moakje konne, deeruum dät ju Parasorbinsüüre, wan me dät heet moaket, oubaud wäd. Do Bäien änthoolde Vitamin C.
N Sap fon do Bäien wäd in ju Natuurhheelkunde bruuked, ju Plonte is deeruum uk ne Heelplonte.
4. Januoar
Die fjoode Januoar is die fjoode Dai in dän Gregorioansken Kalänner, wiermäd noch 361 Deege bit tou Jiers-Eende tou blieuwe (of 362 in Skaltjiere).
Baier- un Böllerfereen Skäddel
thumb|right|320px| Christian Wulff mäd Meegliedere fon dän Fereen thumb|right|320px| Christian Wulff bekieked ju Kenunnen
Die Baier- un Böllerfereen Skäddel wuud 1982 gruundet. Do hääbe 12 Meegliedere, do wäide wääld foar so loang as se lieuwje. Foarsitter is Hermann Pörschke. Do hääbe 6 Kenunnen, tjo därfon heete Peter, Paul un Johannes. Aan Kenunne is moor as 100 Jiere oold un heerde fröier ju Säärkemeente St. Peter un Paul in Skäddel. Do böllerje ap Paasken, Pinkster un Wiehnoachten un uut besunnere Gruunde, toun Biespill wan där n besunneren Gebuursdäi fiert wäid. Uk bie dän Besäik fon dän foarigen Ministerprädident Christian Wulff bie dät Seelter Kultuurhus in 2010 hääbe do böllerd.
Die Fereen fersuurged uk dät baierjen, dät betjuud dät Säärkeklokken luude mäd do Hounde ätter ferskäidene Wiesen.
Carla Marins
200px|thumb|Carla Marins Carla Cristina Marins (7. Juni 1968 in Campos dos Goytacazes, Brasilien) is een brasilioanske Film- un Tjooter-Deerstaalerinne.
Delaware
Delaware is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 907.135 Ienwoonere (2011).
Tübingen (Loundkring)
Tübingen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Baden-Würtembierich.
1934
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1931 - 1932 - 1933 - 1934 - 1935 - 1936 - 1937 -
Strukeljer Toudentuutjer
thumb|right|300px| Do Strukeljer Toudentuutjer
Do Strukeljer Toudentuutjer is ne litje Gruppe fon 9 junge Ljuude uut dän Strukeljer Musiekfereen. Do gunge sänt 1999 älk Jier in ju Adfäntstied älke Snäiwende buppe in dän Säärktouden fon Strukelje un spielje mäd hiere Instrumente Adfändsläidere. Dät is dan boalde in dät ganse Täärp tou heeren.
23. Moai
Die '''23. Moai (buute fon Roomelse: 23. Maai')'' is die 143. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (die 144. in Skaltjiere), sodät noch 222 Deege uurich blieuwe fon dät Jier.
Twosproakegaid (Apluukenge)
thumb|Al fon gans litjet an kon n Bäiden two Sproaken leere. Mäd Twosproakegaid of Bilinguismus (dt. uk Zweisprachigkeit) wäd maasttied meend, dät wäl in ferskeedene Situatione slonk two Sproaken bruuke kon. Dät Studium fon Twosproakegaid is binne ju anwoande Sproakkunde n Foarskengsgebiet fon ju Psycholinguistik.
Twosproakige Apluukenge
Dät rakt bie Wietenskuppere, Ferwaltere un Oolden neen Eenmöidegaid uur ju Froage, of dät goud is, ädder mäd ne twosproakige Apluukenge ountoufangen. Dät lät sik toun Deel ferstounde uut ju Ferskeedenhaid fon Situatione in do (äddere) twosproakige Apluukenge foarkuumen däd. Anhongere fon Twosproakegaid moaten do two Sproaken muugelkst ädder ounbjoode. Dät rakt nämmelk stäärke Anwiesengen, dät dät ne “geföilige” Periode rakt (bit sowät säks Jier) in ju ju Määmesproake bolde spontoan leerd wäide kon. Jo fertreede dan ju Meenenge, dät dät uk foar ne twäide Sproake jält. Leeter wäd wäil ju Kittegaid minner truch Pruning.
Uur hoolde deeran fääst, dät do Bäidene eerste hiere oaine Määmesproake goud behärskje mouten, eer jo ne froamde Sproake leere. Jo gunge deerfon uut, dät ju Kunde fon ne twäide Sproake sieläärge nit haager lääse kon as ju Basiskunde fon ju Määmesproake. Mäd disse Wiese fon Anpakjen kon me dan fermiede, dät Bäidene do Räägele fon ju Grammatik un ju Woudeskat fertuusje (Interferenz) un truchnunner bruuke. In Hollound sunt Sproakwietenskuppere deerfon uurtjuugd, dät äddere twosproakige Apluukenge gelinge kon, wan me sik bloot an wäkke Bedingengen haalt: Ne äddere twosproakige Apluukenge kon bie normoal begoawede Bäidene ne gjucht goude Twosproakegaid reeke, oafte beeter un foarallen spontoaner (akzentloos) as Woaksene truch Studie leere konnen, man bie minner begoawede Bäidene bestoant de Gefoar, dät jo neen fon do bee Sproaken goud Mäster wäide.
Sport
Sportoarde
Do oolde Seelter hieden uk al apaate Sporte un deer sunt fuul näie bietou keemen. Dät rakt toun Biespil also:
Twosproakegaid (Apluukenge)
Moorsproakich Bäiden kon sik beeter ounlieuwje
Jan lait n Scholoadesköätel in dät gjuchte Unnerskap un gungt ätter buuten tou spieljen. As hie wääge is, ferlait sien Määme dän Sköätel in dät gjuchte Unnerskap. Wier säkt Jan sien Schokoloade as hie wier in Huus kumt? Bäiden do der twosproakich apleeken sunt, konnen sukke Räätsele besunners goud lööse, so wiest n ne italieniske Unnersäikenge. Fange do maaste ‘gewöönelke’ Bäidene eerste mäd fjauer Jier oun tou ferstounden, dät Jan säkt ap ju Steede wier ju Schokoloade nit moor lait, bie twosproakige Bäidene is dät al mäd tjo Jier. Twosproakige Bäidene sunt üübed in Situatione, wier die eene wät ferstoant, un die uur nit, so ärkläärt ju Unnersäikerske. Jo sunt also deeran woand, Situatione uut ferskeedene Perspektive tou betrachtjen.
Oaine Unnerfiendenge
In Huus hääbe wie uus Bäidene gans in ju oaine Sproake apleeken, man muugelkst ädder (in n Oaler fon two Jier of eer) hääbe wie do mäd uur Bäidene spielje lät. In n poor Wieke wieren jo wonneljende Woudebouke un bee Sproaken hääbe jo akzentloos leerd. Wichtich is deerbie fonsälwen, dät dät Noaberbäidene in jusälge Oalersklasse rakt. Uurs skäl me dät ap n uur Wiese räägelje. Uk skällen do Themen fon de Buutewaareld in Huus beboald wäide, sodät do Bäidene wät hääbe uum uurtousätten. Foarallen in wäkke Uutlounder-Huushollengen kon dät failje. Foar n Bäiden heert ne bestimde Sproake tou ne bestimde Person of ne bestimde Situation. Wan me sunner Gruund two Sproaken ieuwenskenunner boalt, kon dät Bäiden do nit as apaate Sproaken unnerskeede.
Florida
Florida is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 19.057.542 Ienwoonere (2011).
Mooringer
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Mooring is aan Dialekt fon ju noudfräiske Sproake. Dät heert tou dän Bökingharder Dialekt, wat aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte is. Dät rakt ne wääst-mooringske un ne aast-mooringske Dialektvariante. Dät Mooringer is ju wichtichste noudfräiske Skriftsproake ap dät Fäästlound.
Paltoga
Paltoga (rusk: Палтога) is n Täärp in Ruslound. Dät heer tou ju Rajon Wytegra binne ju Oblast Wologda. Dät wuude in 2001 as Touhoopelääsenge fon moorere Täärpe gruunded: Akulowo (Акулово), Aristowo (Аристово), Wasjukowo (Васюково), Kasakowo (Казаково), Korobeinikowo (Коробейниково), Kusnezowo (Кузнецово), Paltogski Perewos (Палтогский Перевоз), Ruchtinowo (Рухтиново), Semjonowo (Семёново), Sucharewo (Сухарево), Tronino (Тронино), Ugolschtschina (Угольщина), Tschebakowo (Чебаково) und Jaschkowo (Яшково).
In ju aalruske Foulkställenge uut dät Jier 2002 wuuden in dät Täärp 295 Ljuude täld, deerfon 135 Monljuude un 160 Wieuwljuude. 99 % fon do Bewoonere wieren Russen.
Eepentelke Iengjuchtengen
In dät Täärp rakt dät een Skoule, moorere Winkelhuuse, twäin "Feldscher-Punkte" (Фельдшерско-акушерский пункт), do ju mediziniske Fersuurgenge seekerstaale skällen, two Bibliothäiken un tjo Kultuur-Iengjuchtengen.
Lojban
thumb|right|350px|Dät Logo fon Lojban Ju Ploansproake (also kunstelke Sproake) Lojban [ˈloʒban] (Sproakcode ätter ISO 639-2: ) wuude in 1987 fon ju Logical Language Group äntwikkeld. Ju basiert sik ap ju uk kunstelke Sproake Loglan. Bie ju Äntwikkelenge wuude besunneren Wäid deer ap laid, een bruukbeere, fräi ferföigbeere Sproake tou skäpjen, ju so uumfoatend as muugelk is. Die Woudskät fon do Gruundwoude is uut Woudstomme fon do säks waareldwied maastboalde Sproaken ätter aan bestimden Algorithmus bilged. Düsse Uursproangssproaken sunt Arabisk, Chineesk, Ängelsk, Hindi, Rusk un Spoansk.
Een besunner Määrkmoal fon Lojban is, dät do betjuudengsdreegende Woude nit in Verben, Substantive, usw. unnerskat wäide. Ju Grammatik is strom ätter ju Prädikatenlogik apbaud. Die Sätbau is truch een Masse Struktuurwoude flexibel. Uurs as in dät Düütske mouten in dät Lojban die Numerus (Antoal) of dät Tempus (Tied) nit uutdrukkelk anroat wäide, wilst dät een Genus nit rakt. Foar dän Faal, dät die Spreeker Wäid ap düsse Informatsjoon lait, kon hie do mäd Struktuurwoude detaillierd formulierje.
Loundkring Mayen-Koblenz
Die Loundkring Mayen-Koblenz is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Heinz Immer
Heinz Immer is 1949 bädden in Strukelje un woonde in Strukelje. Hie waas Koaster in Roomelse. Hie häd Seelterske Täkste leewerd foar dät Toankebouk mäd CD "10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten" fon dän Bäidenstuun St. Jakobus in Roomelse. Hie is 1996 ap junge Lieuwenstied fon 47 Jiere stuurwen.
Pyt Kramer
thumb|260px| Pyt Kramer thumb|right|260px|Two Sieden fon ju Tiedskrift Seelter Trjoue 4-4-8/9 (Häärst 1969) thumb|right|260px|Lesebouk foar Seelterlound, Hermann Janssen, Pyt Kramer un Uurse, 1962-1965. Touhoopebuunen is dät Lesebouk wuddelk tou n tjuk Bouk wuuden.
Unterallgäu (Loundkring)
Unterallgäu is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Ie
thumb|right|Dät Täärpskild fon Ie thumb|Sänt-Gangulfussäärke Ie, (Niederloundsk: Ee) is n Täärp in ju Meente Dongeradiel in ju Provinz Fryslân in do Niederlounde. Dät Täärp häd uungefeer 890 Ienwoonere (2008). Ie häd dän kuutste Steedenoome fon do Niederlounde.
Pyt Kramer
Pyt Kramer (* 7. Meerte 1936, Stiens, Fryslân) is aan Foarsker fon dät Fräiske, bisunders fon dät Seelterfräiske (Seeltersk). Hie häd ferskeedene Bouke un Woudebouke skrieuwen un Unnersäik däin ätter do fräiske Sproaken. Hie waas aan fon do Apgjuchtere fon de Fryske Nasjonale Partij (Fräiske Nasjonoale Paatäi) un is däälich uk noch aktiv foar ju Paatäi.
Pyt Kramer is siet dän 6. Meerte 2010 Eerenmeeglid fon dän Seelter Buund in Seelterlound.
Ie
Säärke
15px| Sänt-Gangulfussäärke uut dät 13. Jierhunnert
Pyt Kramer
Wierke
thumb|120px|Muusewänt un Kittegientje
Ie
Museen
In Ie rakt dät n Floaksferoarbeidengsmuseum.
Pyt Kramer
Toonapnoamen Seeltersk
In do Jiere 1955 bit 2001 häd Kramer uur 200 Uuren Toonapnoamen (B1-216) in Seelterlound moaked, altied mäd Ienstimmenge fon do Ljuude, do der baalen dieden. Wan dät uk algemeen fersteen wuud toun Nutsen fon dät Studium fon ju seelter Sproake, so sunt do m.E. daach Subjekt tou Autorgjuchte un konnen deeruum uur ne bestimde Periode bloot uutsuchswiese publisierd wäide. Do Apnoamen un Transktiptione deerfon sunt an eenige Steeden (Bibliotheken Ooldenbuurich un Ljouwert) sicherstoald un unner bestimde Bedingengen ientousjoon.
Bökingharder
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Bökingharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Dät Mooringer mäd ju wääst-mooringske un ju aast-mooringske Dialektvariante heert tou dät Bökingharder.
Ie
Stäädepartnerskuppe
Ie häd ne Stäädepartnerskup mäd ju frantsööske Meente Y un Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch in Wales, ju Meente mäd dän loangste Steedenoome fon Europa.
Fryslân
Fryslân is die wäästfräiske Noome foar Fräislound un so uk die offizielle Noome fon ju niederloundske Provinz Fräislound. Fryslân häd sun 643.000 Ienwoonere. Haudstääd is Ljouwert, Leeuwarden ap Niederloundsk. In ju ganse Provinz is ju fräiske Sproake - dät Wäästfräiske - ieuwenske dät Niederloundske ju offizielle Sproake; uungefeer 350.000 Ljuude baale düt noch as eerste Sproake un wisse 100.000 uur Ljuude baale dät uk aal Deege.
2. Moai
Die '''2. Mai''' is die 122. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (blw. die 123. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 243 Deege bit tou't Eende fon dät Jier.
Fryslân
Do 10 grootste Stääde
Do tjoon grootste Stääde in ju Provinz Fräislound ätter Antaal Ienwoonere sunt ap n 1. Januoar 2006:
1936
17. -- 18. -- 19. -- 20. Jierhunnert -- 21. -- 22. -- 23.
Jiere: 1933 - 1934 - 1935 - 1936 - 1937 - 1938 - 1939 -
Georgia
Georgia is n Buundesstoat in do Fereende Stoaten fon Amerikoa. Die Buundesstoat häd 9.815.210 Ienwoonere (2011).
Edam-Volendam
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Edam-Volendam is ne Meente in ju Provints Noudhollound in do Niederlounde. Edam is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 24,78 km² un deer woonje 28.503 Moanskene (2012).
Wiedingharder
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Wiedingharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do noudfräiske Fäästlounddialekte. Die Dialekt wiest Ienfloude fon ju Däniske Sproake.
Epistemologie
Juu Epistemologie (düütsk deerieuwenske uk "Erkenntnistheorie") is n feekeuurgriepend Deelgebiet fon juu Philosophie, dät sik mäd juu Äntstoundenge fon Wieten af uk skienboar Wieten uutnunnersät, un deermäd, wät foar aan Twieuwel aaltied bestounde kon.
Moalerkunst in dän gratteren Sin
Moalerkunst in dän gratteren Sin is ju Kunst Bielden tou moakjen ap flakke Gruunde: Papier, Linnen, Holtbreede, Steen, Metal.
Technike
Deertou konnen ferskeedene Reewen bruukt wäide, as t.B. Pinsele, Bäärsele, do Fingere, Spritsen un uur.
Un dan Pränt:
Un wät dät däälich noch an Moderne Muugelkhaide rakt, uum tou Präntjen.
Stiele
Me kon ju Moalerkunst iendeele ätter Stiele. Ätter dät Middeloaler koom eerste ju
Deerätter koom die In dät 17. Jierhunnert äntstuud unner Ienfloud fon ju Juunreformation dät In dät 18. Jierhunnert äntstuud as lääste Phase fon dät Barock dät
Borneo
thumb|right|250px|Borneo in dän [[Indonesisken Archipel|Indonesiske Archipel]] Borneo is n asiatisk Ailound, wierfon groote Deele tou doo Stoaten Indonesien un Malaysia heere. N litjen Deel fon dät Ailound wäd uk fon dän Stoat Brunei bedäkt. Borneo is een fon doo Groote Sunda-Ailounde in n Indonesisken Archipel.
Brille
thumb|Brille thumb|Moderne Brille Ne Brille, uk "aan Bril" naamd, is n optisk Instrument, dät foar do Oogene drain wäd un ju Ametropie (Refraktionsfailer) fon dät Ooge kompensiert, weertruch die Dreeger skäärper sjucht. Ne Brille bestoant uut ju Foatenge un do Gleese (optiske Linsen).
Positive un negative Gleese
[[Bielde:Sight defects.svg|550px|thumb|Oogenouwiekengen un hiere Korrektion
PS = normoale Sicht, H = Wiedsichtegaid, M = Kuutsichtegaid, P = Oalerssichtegaid;
EL = Oogenlinse, CL = Korrektionslinse (Brille);
Eemnes
thumb|Loage fon ju Meente thumb|Woapen fon ju Meente Eemnes is ne Meente in ju Provints Utrecht in do Niederlounde. Eemnes is n Sit fon ju Meenteferwaltenge. Et häd ne Fläche fon 33,67 km² un deer woonje 8.839 Moanskene (2012).
Brille
Positive un negative Gleese
FP = Fiertepunkt, NP = Naitepunkt, NPcorr = Naitepunkt ätter Korrektion;
rood = wied wääge, blau = tichtebie; leekene Lienje = uunkorrigierd, stippelge Lienje = korrigierd.]]
Die tichtest bie lääsende Punkt wier n gewöönelken Moanske noch skäärp sjo kon, die ‘Naitepunkt’, lait ap ca. 30 cm foar dät Ooge (bie junge Bäidene sogoar noch tichterbie). Die wiedst wääge lääsende Punkt wier dät Ooge noch skäärp sjo kon, lait ap uuneendelk. Bie moonige Ljuude lääse do Punkte oawers ap ouwiekende Oustande.
Buute fon dät Ooge sälwen honget ju benöödigde Stäärke fon n Glääs uk ou fon dän Oustand twiske dät Ooge un ju Linse, die sonaamde Houdenhäidoustand. Dissen Oustand is truchwäch 12 bit 14 Millimeter un wäd bestimd truch ju Foatenge. Je gratter die Oustand tou dät Ooge, je stäärker ne negative Linse weese mout un je swäkker ne positive Linse. Mäd n speziellen Reekner kon dät seküür bereekend wäide.
Leesebrille
So uum dät 40e Lieuwensjier wol dät Ooge loangsoam Akkomodiationsfermuugen ferljoose, deertruch dät ju Oogenlinse minner beegsoam wäd un deertruch nit ruundelk genouch moor wäide kon, uum Seeken skäärp tou sjoon, do der sik tichtebie befiende. Dät hat Presbyopie (Oalerssichtegaid). Dät is ne normoale Äntwikkelnge, ju an dät Oaler buunen is un also älkuneen träft. Ne Leesebrille fangt dät Defizit an Akkomodation ap, wiertruch me wier tichtebie sjo kon. Wan wäl deerieuwenske uk al kuutsichtich of wiedsichtich is, wäd ju foar Presbyopie nöödige “touhoopetäld” mäd ju al bestoundene Myopie- of Hypermetropiekorrektion (sjuch bie Linsenstäärke). Ju touföigede Stäärke foar ju Presbyopiekorrektion wäd Leeseaddition of kuut Addition naamd.
Dät kon also foarkuume, dät ne Leesebrille negativ is. Dät wäd dän Fal weese, wan ju Myopiekorrektion stäärker is as ju Leeseaddition. Daach is ju Leesebrille dan noch immer minner negativ as ju Myopiekorrektion. (Fuul fon sukke Ljuude hieden in n Ounfang fon hiere Presbyopie, as jo noch neen Leesebrille of Leesedeel hieden, ju Gewoonhaid ju (gewöönelke) Brille outousätten bie dät Leesen: ap kuute Oustande wuud ju Presbyopie moor of minner kompensierd truch ju Myopie.)
Ju Leeseaddition kon uk in ne gewöönelke Brille apnuumen wäide. Dät lääwert dan ne Bifokoalbrille of sogoar ne Multifokoalbrille. Ju lääste rakt n räägelmäitigen Uurgong twiske dän Wiedwäch- un dän Leesedeel. Me „akkommodiert” sotoutällen also truch dän Kop wät haager of läiger tou hoolden. Die Foardeel is, dät me ne nit älkemoal ju Brille wikselje houget.
Zylinder
Oafte is ju Breekenge fon dät Ooge (Houdenhäid un Linse touhoope) nit in aal Gjuchten glieke stäärk. Dät naamt me Astigmatismus. Dät Glääs fon ju Brille mout dan in ju eene Gjuchte moor korrigierje as in ju uur. In n Praxis wäd dan kweeden, dät der ne Zylinderfoarm oane sleepen wäd. In dät Brillenrezept wäd ounroat, wo stäärk die Zylinder weese skäl un in wäkke Gjuchte ju Zylinderoakse wiese skäl.
Algemeen
thumb|200px|right| Fergliekenge twiske nit äntspeegelde (buppe) un äntspeegelde Brillengleese. Do reflektierde Stroalen hääbe ne gräine Faawe in do äntspeegelde Gleese.
Dät Ounmeeten fon ne Brille
N Brillenrezept wäd apstoald ap Gruund fon ne Oogenmeetenge. Dät kon fon n Oogendokter, n Optometrist of n Optiker moaked wäide. Wan die Optiker noch uur Oogenouwiekengen fääststoalt, wol hie dän Kunde ätter dän Oogendokter ferwiese.
Sicherhaid
Ne Brille kon uk anwoand wäide tou Beskutsenge fon do Oogene. So beskutset ne Sunnenbrille mäd faawige Gleese juun riekelk Sunnenlucht un rakt ne Skibrille extroa Beskutsenge juun ultraviolett Lucht (tou Fermiedenge fon Sneebliedegaid). Ne Sicherhaidsbrille beskutset do Oogene juun uumetou fljoogende litje Stukke (t.B. bie Metalbeoarbaidenge) of juun spritsjen fon Flüssichkaide (bie ju Oarbaid mäd Chemikalien). Duukere ferweende n Duukbrille sodät jo hiere Oogene unner Woater eepen hoolde konnen. Aal disse Brillensoarten konnen uk mäd ne Korrektion fersäin wäide. Swaisere ferweende ne Swaisbrille mäd gjucht dunkere Gleese juun dät fälle Lucht, dät bie dät Swaisjen fon Metalle äntstoant. Disse Gleese konnen oafte 'hoochklapped' wäide, dät nit ju ganse Brille ousät houget tou wäiden foar normoal Sicht. Bietiede kon ju Swaisbrille uur ne normoale Brille häär drain wäide.
Geskichte
250px|thumb| [[Pincenez-Brillen uut dät säkstienste Jierhunnert.]] Dät Woud 'Brille' stamt fon dät Mineroal Beryl. Dät wuud fröier ferwoand uum Brillengleese fon tou sliepen.
Geskichtsskrieuwere mäldje, dät Kaiser Nero truch n Smaragd ätter do Gladiatorekompe kiekede. Me is fermoudjen, dät hie dät diede, deeruum dät hie kuutsichtich waas. Dät is dan ju ooldste Mäldenge fon wät ne Brille naamd wäide kon. Smaragd is ne Variëtät fon Beryl.
Neuwied (Loundkring)
Die Loundkring Neuwied is n Loundkring fon Rhienlound-Palts.
Brille
Geskichte
Siet 1280 wäide in Italien Linsen ärwäänd, do der bruukt wäide uum dät Sjofermuugen tou ferbeeterjen. Dät is muugelk, dät in ju Tied uk al n Oard Brillen in Gebruuk wieren in ju Arabiske Waareld un in China, man do Doaten deeruur sunt täämelk uunbestimd. Muugelkerwiese is disse Ärfiendenge in dät 13. Jierhunnert ap ne nit genau fäästtoustaalen Steede moaked un häd ju sik ätters gau uur n groot Gebied fersprat.
In n Ounfang befoont ju Linse sik in n Stonner, die der mäd de Hounde fäästheelden wuude. Ju ap de Noose klämde Brille (Knieper of Pincenez) mäd two Gleese koom wät leeter. Uk koomen Brille mäd an ju eene Siede ne litje Stikke uum fäästtouhoolden, ju sonaamde Lorgnette.
Alliqucha
thumb|right|200px|Alliqucha Die See Alliqucha (Quechua foar "Gouden Woaterdoabe", Spoansk: Allicocha) is n Woaterdoabe in ju Bierichkätte Cordillera Blanca in do Anden fon Peru suudwäästelk fon dän Bierich Qupa. Hie lait ap ne Hööchte fon 4474 Meetere, häd ne Loangte fon 204 Meetere un ne Bratte fon 113 Meetere oun ju wiedeste Steede.
Brille
Geskichte
Do eerste Brillen wieren foar wiedsichtige un oalerssichtige Ljuude, foarallen allere Mönke, do der Moite hieden mäd dät Leesen.
Ju moderne Brille, mäd Baile do ju Brille bääte do Oore fäästhoolde, datiert eerste uut dät äddere 18. Jierhunnert un wäd toueerst in Änglound mälded.
Brillen foar Äntwiklengslounde
Uk in Äntwikloundlounde bruuke fuul Ljuude ne Brille, man in groote Deele fon do Lounde sunt man min fäkkundige Optikere, oafte bloot aan ap ne Millione Ienwoonere.
Joshua Silver, Professor in ju Physik un Direktor fon dät Centre for Vision in the Developing World an ju Universität fon Oxford, häd ne Brille mäd ferstaalboare Stäärke äntwikkeld, foar ne Pries unner € 15,00. Twiske two Bleede klooren Kunststof sit Silikonenoulje, wierfon die Druk ätter Bedarf annerd wäide kom uum do gjuchte Wölbengen un deermäd ju gjuchte Brillenstäärke tou kriegen.
Joshua Silver foarsjucht bit 2020 n Bedarf foar ne Milliarde fon sukke Brillen. Apstuuns wäide in Afrikoa un Aasteuropa 30.000 benutsed, wierfon twäinträädel tou Ferföigenge stoald is in de Roome fon humanitäre Programme.
Ne gans uur Löösenge foar dit Problem fon Äntwiklengslounde wäd beeden truch ju Stiftenge Focus on vision in Eindhoven/Niederlounde, ju der Brillen produsiert wieroun dubbelde Gleese juunonner ferskuuwe konnen uum ju effektieve Stäärke ientoustaalen.
Karrharder
thumb|right|200px|Noudfräiske Dialektgebiede Dät Karrharder is aan fon do tjoon Dialekte fon ju noudfräiske Sproake un is aan fon do soogen noudfräiske Fäästlounddialekte.
Weißenburg-Gunzenhausen (Loundkring)
Weißenburg-Gunzenhausen is n Loundkring in dät düütske Buundeslound Bayern.
Johanna Evers
thumb|300px|Johanna Evers in ne Klasse mäd dat Bouk "Die litje Prins" thumb|150px|Biedroage: Seelterlound, friesische Sprachinsel in Niedersachsen in Neben Deutsch:... thumb|150px|Bouk Middewinter in 'n Staal Johanna Evers, geb. Schulte, is 1953 bädden in Baalenje un woond in Baalenje. Ju is Koasterske in Roomelse. Deer rakt ju Seeltersk-Unnergjucht bie dät "Schulzentrum Saterland". Ju hääd uk Täkste leewerd foar dät Toankebouk mäd CD 10 Jahre Saterfriesisch im Kindergarten fon dän Roomelster Bäidenstuun St. Jakobus. Ju is in dän Seelter Buund un touhoope mäd Karl-Peter Schramm Vertreder fon dän Seelter Buund bie dän EBLUL. Ju moaket mee bie dän Oarbeidskring fon ju näie "Projektgruppe Seeltersk an do Skoulen in Seelterlound".
Sproakkundige Teekene
[ ] hinzugefügt/ Bemäärkengen fon dän Ferfoater in anfierde Texte/ added. [..], ... ausgelassen/ beteekent wäägelätte Textdeele/ left out '  Betonung folgt/ beteekent Betoonenge fon ju foulgjende Silwe/ stress on next syllable. So is Heälle Dom ['---] gliekwäidich mäd 'Hälle Dom ~ vertritt Stichwort/ ferträt dät Kopwoud in do Artikkele/ represents lemma. ~ ungefähr/ sowät/ approximately - Strecke /P1-30 beteekent aal do Parzellen twiske do Numere 1 un 30 iensluutend/ interval ... unterbrochene Strecke/ P1...30  beteekent moorere Parzellen wierfon P1 ju läichste un P30 ju hoochste Numer drächt/ discontinuous interval . * entschlossen/ beteekent, dät ju foulgjende Foarm rekonstruierd is, also nit wuddelk belaid .. Zweifel/ Twieuwel/ doubt (» 119U) ? unbekannt/ uunbekoand/ unknown » siehe/ sjuch/ see > wird zu/ wäd tou/ becomes < entsteht aus/ äntstoant uut/ originates from &, + und/ un/ and Ätter mien Oarbaid Kramer 1994:407-408.
Y (Somme)
thumb|right|250px|Noomenskild fon Y
Y is ne litje Meente in Frankriek in ju Region Picardie in dät Département Somme. Y lait 20 Kilometer wäästelk fon Saint-Quentin. Y häd 81 Ienwoonere, do sik säärm „Ypsiloniens“ naame. Y is die kuutste Noome fon alle Steeden in Frankriek.
Fräisen
Do Fräisen (dt. Friesen) sunt ne etniske Gruppe, jo woonje in Dänemark, Düütsklound un do Niederlounde. Ju Fräiske Sproake bildet mäd dät Ängelske un dät Skottiske ju Noudwäästgermaniske Sproakengruppe.
Geschichte
Do ooldste Spuuren fon do eerste Ienwoonere in Fräislound stamme uut ju Tied twiske do lääste bee Iestiede. In dät Jier 28 wäide jo as Frisii ärwäänd fon do Roomske. Fräisk baalen hääbe jo dan noch wäil nit däin.
8. Moai
Die '''8. Moai''' is die 128. Dai fon dän gregorioanske Kalänner (blw. die 129. in Skaltjiere), somäd blieuwe noch 237 Deege bit tou dät Eende fon't Jier.