Trebisht-Celebi
TREBISHTI Golloborda dhe Trebishti Treva e cila shtrihet ne lindje te Shqiperise dhe qe perfshihet ndermjet Librazhdit, Struges, Dibres (se madhe) dhe Zerqanit, emertohet Golloborde. Eshte zone malore me nja tre rrypa vendi te sheshte qe quhen fusha e Studnes, fusha e Klenjes dhe fusha e Gjinovecit. Popullata e kesaj treve, ne me te shumten e saj eshte sllavishtfolese. Perpara thonin se flitnin bullgarisht por mbas Luftes Dyte Boteroe, kur ne Jugosllavi u krijua republika e Maqedonise, fjala“bullgarisht” u zevendesua me “ maqedonisht”. Ne te vertete edhe maqedonishtja, nuk eshte gje tjeter veçse nje dialekt i bullgarishtes qe flitet ne rrethinat e Sofies. Gjuhen Shqipe mund ta njihnin, disi, vetem te moshuarit te cilet e kishin mesuar ate ne qytete e fshatra shqipfolese, ku shkonin per te punuar, sidomos ne qytetin e njofur si kryeqender : Diber (e madhe). Trebishti eshte fshati me i madh i Gollobordes. Megjithese sllavishtfoles, Trebishtasit si dhe shume fshatra te tjere te Gollobordes te fese myslimane, asnjehere nuk kane dashur te identifikohen si sllave. Ata, ne kundershtim me fshatrat orthodokse qe jane per rreth,ose dhe shume banoreve orthodokse te fshatrave myslimane, nuk kane dashur te perfshihen mbrenda kufijve te shtetit serb qe u quajt Jugosllavi dhe qe mori forme mbas vitit l918. Ne ate kohe, kjo rrithte per shkak te denigrimit qe serbet orthodokse u benin myslimaneve si dhe propagandes dhe urrejtjes fetare qe hoxhallare fanatike, mbillnin kunder “kaurve”, te pafeve. Por, ç’fare prejardhjeje ka ne te vertete kjo popullsi ? Nje mendim i mbrojtur nga historiani Hilmi Sadiku, eshte se fise shqiptare te Martaneshit, jane shperngulur, ne kohen e Skenderbeut, ne kete zone te veçuar teper malore, per t’i shpetuar ndeshkimit te ushtrive turke. Ketu, ne kontakt me fise sllave qe ndodheshin ne lindje dhe duke bere martesa me femra sllave, pak nga pak kane ndrruar gjuhe dhe jane sllavizuar. Mbas shembjes se regjimit totalitar komunist, krijues shoqatash Shqiperi-Maqedoni ose Shqiperi-Bullgari, te ndihmuara dhe financuara nga Maqedonia ose Bullgaria, pretendojne se popullata e Gollobordes eshte enklave e mbetur sllave, te cilen, dyndjet e here pas hereshme te Shqiptareve, nga perendimi drejt lindjes, deri ne Shkup, nuk e kane zhdukur. Mbrojtja e ketij mendimi, financimi nga jasht dhe fryrja e tij nga qarqe fetare orthodokse, kane thjesht aresye politike me  qitje te larget. Kush eshte me i besueshem ? Me konkret dhe me i prekshem eshte mendimi i dyte. Gjuha e nenes, me gjithse me nuanca te ndryshme nga fshati ne fshat, eshte maqedone! Kenget qe kendohen edhe ato kane melodi dhe tekste maqedone. Po ashtu edhe vallet! Veshjet tradicionale te grave,  jane krejtesisht te ngjashme me ato bullgare. Te renda, por te bukura, ku mbizoteron ngjyra e kuqe dhe e bardhe me jeleke te qendisur me fije ari ! Floket mbeshtillen me nje shami karakteristike, me lule e theka, qe importohej nga maqedonia dhe per kete arsye quhej “skopsa” (prej Shkupi). Veshjet e perditeshme jane me te lehta e me te lirshme, por me dizenje e karakteristika te njejta. Bejne pak perjashtim veshjet e burrave qe nga tirqet e qeleshet, jane te ngjashme me ato dibrane. Veshjet e tyre te perditeshme te punes, ne pjesen e poshtme, jane prej basmeje te zeze, te ngjashme me shallvaret turke. Edhe emri i fshatit tingellon sllavisht : “Treba” ne bullgaro-maqedonishten do te thote “qe nevojitet”, “trebishta” merr kuptimin “vend qe nevojitet, qe te sherben”. Por, ne fshatin Gjinovec, njihet nje familje e cila ruan me fanatizem prejardhjen e saj prej Selishtes se Dibres se poshtme  me gjithse ka marre karakteristikat e pershkruara me siper. Eshte familja e Shutinajve. Kjo te shtyn te besosh ne tezen e pare. Besimi fetar Fshatrat e Gollobordes jane me besime te perziera, orthodokse dhe muslimane. Ne disa mbizoteron feja muslimane por ne disa te tjera, si Klenja, Vernica e Gjinoveci, mbizoteron feja Orthokokse. Gjinoveci, p.sh. ka qene qender e orthodoksise me nje kishe te madhe e te mirendertuar, me gure te latuar, me vende te shenjta. Prifti i kesaj kishe emerohej nga hierarkia e kishes orthodokse serbe dhe nen petkun e fese aludonte per sllavizmin. Ne fund te vitit l943 ose ne fillim te vitit 1944, priftin e kesaj kishe e vrane te fortet e Trebishtit mbasi e akuzonin si spiun e shkaktar te djegies se fshatit nga ushtria italiane. Sot Trebishti mbahet krejtesisht i fese myslimane por deri afer viteve 50, ne lagjen Celebi, kane qene edhe disa familje orthodokse te cilat nga mostoleranca fetare jane shperngulur ne fshatin Vernice, 10 minuta me ne veri, ose ne vende te tjera. Megjithate, ne lagjen Celebi, eshte nje vend i cili edhe sot e kesaj dite, emertohet “na corkof”, pra “tek kisha”. Aty kane qene dhe varre te vjeter te kristianeve. Si duket, ne kohe shume te hershme, aty duhet te kete qene nje kishe e cila mund te jete prishur qe ne shekullin e 18-te. Fshati ka dy xhami. Njera eshte ne lagjen Balà ndersa tjetra, ne te djathte te rruges qe te çon ne lagjen Celebi, sapo mbaron ngjitja, neper nje rruge dhishe te thepisur, duke kaluar prroin. Ajo u sherben edhe banoreve te lagjes Muçine. Si hoxhallare caktoheshin fshatare  te devotshem qe kishin njohuri mbi fene dhe ritet fetare. Ne kohen e “pushtetit popullor”, mbas vitit 1967, kur u ndalua feja, ato u kthyen ne magazina, per tu riaktivizuar mbas ndryshimit te regjimit shteteror. Arsimimi Treva nuk kishte shkolla. Prifterij e hoxhallare benin sikur i arsimonin femijet: Te paret serbisht dhe te tjeret turqisht. Ne te vertete nuk behej asnje fare arsimimi. Shkonin ne xhami ose ne kishe vetem ata femije qe prindet deshironin t’i dergonin. Behej pak mesim fetar dhe tentohej te mesohej shkrim e kendim duke filluar nga alfabeti turk ose serb. Prandaj popullsia ishte krejtesisht analfabete. Mbas shpalljes se pavaresise se Shqiperise, shkolla e pare ne gjuhen shqipe ne krejt treven e  Gollobordes, eshte hapur ne Trebisht ne vitin 1914. Ne kete menyre, ne brezin e ri filloi te njihej gjuha shqipe dhe Shqiperia. Arsimimi i vertete filloi ne kohen e mbreterise, pra mbas vitit 1925, me hapjen e shkollave fshat mbas fshati. Ne Trebisht, ne qender te fshatit, u ndertua godine njekateshe per  shkolle fillore. Ketu filluan te mesojne shkrim e lexim, shqip, femijet e tre lagjeve. Ne kete shkolle mesuan ata te rij qe u arsimuan me tej ne shkolla te mesme si ajo e “Normales se Elbasanit” dhe qe u bene mesues, oficera me akademi ne Itali, inxhinjera, piktore etj. Ne kohen e regjimit komunist shkolle fillore u hap edhe ne lagjen Celebi, ndersa ajo e para, veterania, u kthye ne shkolle tetevjeçare dhe me vone ne shkolle te mesme bujqesore, jo vetem per fshatin por per nje zone te treves. Gjeografia Trebishti ka qene qender komuneje qe ne kohen e pushtimit turk dhe ka vazhduar te jete e tille edhe ne kohen e pushtimit Bullgar e Serb gjate viteve te luftes ballkanike 1914-1918. Po ashtu edhe gjate mbreterise shqiptare, ne kohen e pushtimit italjan dhe, deri ne nje fare kohe edhe nen regjimin komunist, ka qene qender komuneje. Ai ndodhet buze kufirit shteteror qe e ndan Shqiperine, ne lindje, dje nga ish Jugosllavia dhe sot nga Maqedonia. Mund te thuhet se kufiri eshte ne fshat, mbasi ai kalon neper arat e fshatareve duke lene, pertej tij ne Maqedoni, shume prej tyre, sidomos ato qe ndodheshin poshte, ne te majte te lumit Drin. Ne vitin 1918, ne projektet e para per caktimin e kufijve te shtetit te ri, Shqiperise, kufiri   do te kalonte mbi fshat duke e lene ate me te gjitha tokat e punueshme, livadhet malore dhe pyjet, nje te tane, mbrenda Jugosllavise. Por kete nuk mund ta pranonin Trebishtasit sepse do te thoshte te futeshin nen zgjedhen e “kaurrit”. Keshtu u sajua nje “truk” ndaj komisionit nderkombetar te kufijve. Diten qe ai do te kalonte neper fshat, u porositen te mos qarkullonin te gjithe banoret, te çdo moshe, qe nuk dinin shqip. Ne rrugen nga do te kalonte komisioni neper lagjen Muçine, u vune te punonin buze arezes, gra me origjine prej qytetit te Dibres, te martuara ne nje prej familjeve Seferi. Ato e flisnin mire shqipen dhe pershendetjes se komisionit i u pergjigjen shqip, duke krijuar keshtu pershtypjen se Trebishti banohej nga shqiptare. Thone se prej kesaj, komisioni e perfshiu fshatin mbrenda kufirit te shtetit shqiptar ! Por, ne kete menyre, u mbyll rruga per ne lindje, ne Diber e Struge, dhe nje pjese e arave dhe kullotave te trebishtasve, mbeten pertej. Llogjika, kete spjegim nuk e pranon sepse komisioni la mbrenda kufirit shqiptar, fshatra si Vernica, Gjinoveci etj. me shumice kristiane qe deshironte te kalonte nen Jugosllavi. Trebishti ka qene fshat me rreth 500 shtepi dhe mbase me 2500 banore. Eshte i ndertuar ne tre shpate malesh, i ndare ne mes nga nje prrua i rrembyeshem qe vjen nga me lart, nga Gjinoveci dhe shkon e derdhet ne lumin Drin. Ka dhe prrenj te tjere qe fryhen nga shirat ose nga shkrirja e bores e qe derdhen me rrembim ne prroin e madh. Eshte i perbere nga tre lagje: Ne lindje lagjia Celebi, ne perendim e ne lartesi te malit, lagjia Balà dhe ne mes te ketyre lagja Muçine me qendren administrative, sheshin e pazarit dhe dyqanet kryesore. Per shkak te madhesise se tyre, rreth viteve 50, lagjet u quejten fshatra : Trebisht Celebi, Trebisht Muçine dhe Trebisht Balà dhe ne vend te kryepleqve te meparshem u zgjodhen Keshilla fshati me nga nje kryetar administrativ. Rruget dhe shtepite Nje rruge, gjurmet e se ciles mund te shihen edhe sot, e lidhte fshatin me Dibren, e cila ne kohen e pushtimit turk, ishte kryeqender administrative e krahines. Ajo fillonte ne qender te fshatit, kalonte mes per mes lagjes Muçine dhe duke u drejtuar nga lindja, zbriste poshte, anes Drinit, ku lidhej me rrugen Struge- Diber. Nepermjet kesaj rruge, vinin deri ne qender te fshatit, pajtona te terhequr nga kuaj. Me vendosjen e kufirit, kjo rruge e humbi perdorimin per te cilin ishte ndertuar dhe filloi te degradohej. Ne kohen e mbreterise u tentua te ndertohej nje rruge automobilistike qe ta lidhte fshatin me rrugen Librazhd-Peshkopi. Ndertimi i saj deshtoi per shkak se ndermjet fshatit Gjinovec, nga kalonte rruga dhe Trebishtit eshte nje pjese teper shkembore. Po keshtu kjo deshtoi edhe ne fillimet e pushtetit “popullor” duke u nderprere per shkak te vdekjes aksidentale te nje trebishtasi, ne pune e siper, pikrisht ne kete pjese te rruges. Ne fillimvitet pesedhjete, me se fundi, ajo u ndertua   nga nje pike tjeter e rruges Librazhd-Peshkopi. Ajo nis ne vendin e quajtur mullijt e Ostrenit te vogel, kalon neper fshatin Vernice qe ndodhet ne veri te Trebishtit dhe perfundon ne hyrje te tij, ne vendin e quajtur “na prisoj”. Ne kete rruge filluan te kalojne automjete si dhe u caktua nje linje autobuzash, 24 vendesh,  nga Elbasani. Me vone, me ndertimin e nje ure, mbi prroin e “prisojt” dhe zgjatjen e rruges, automjetet   filluan te    futen deri ne qender. Rruget mbrenda ne fshat, jane rruge kembesori, te parregullta, plot me gure, diku me te gjera por me teper te ngushta, sa per te kaluar tufat e bagetive dhe kafshet e ngarkuara me dru, dushk ose kashte. Megjithese Trebishti quhet fshat i ustallareve, shtepite e tyre ata i kane ndertuar ne stilin e vjeter : Me gure e llaç, vetem nje ose dy dhoma te suvatuara, dysheme te shtruara me dhe mbi bazament drrase ne kat te dyte, rralle me drrasa. Shumica e shtepive jane njekateshe. Disa, duke shfrytezuar pjeresine e terrenit kane ngritur kat te dyte per banim, ndersa ate te parin e perdorin si ahur bagetishe. Mure te trashe, dritare te vogla per te kursyer xhamin, breza prej druri, çati te mbuluara me tjegulla. WC te nxjerra jasht shtepie, ne kat te pare ose dhe te dyte, me trare, te mbuluara dosido, rrethuar me drrasa anash, me ndonje hapsire te prere, ne drrasat anesore, per ndriçim. Kanalizime per ujrat e zeza nuk kishte. Feçet binin drejt e ne gropat septike. Deri kur u be elektrifikimi i vendit, ne 1975, njerzit ndriçoheshin naten me kandila vaji, llamba vajguri ose me fenere kunder eres. Shumica e shtepive kishin pak oborr, ne mesin e te cilit ishte “gumnoja” me hurin  e lemit ku lidhej kali qe vinte rrotull per te shire drithrat. Bujqesia Fshati vazhdimisht ka qene i varfer mbasi nuk ka toke te mjaftueshme bujqesore per te dhene prodhimin e duhur per jetese. Le qe toke i thenshin! Te gjitha tokat e punueshme jane plot me gure dhe te pjerta. Me kalimin e kohes kjo pjertesi shtohet. Ujrat grryejne nga te gjitha anet duke e derguar dheun e paket, bashke me guret, ne prrua dhe ky i percjell per ne lumin Drin. Rralle ka “areza” qe te maten me ndonje dynym, sepse edhe ate çike toke bujqesore qe mund te kete nje familje, e ka ne parcela te vogla te mateshme me meter katror. Te “paret” i kishin bere shume sherbim tokes. Ku kishte qene e mundur kishin bere nje fare rrafshimi, forme taracash. Per kete qellim dhe per te zvogluar rreshqitjet dhe grryerjet e dheut kishin ndertuar, ne vijat kufizuese te arezave dhe  trojeve  te shtepive, mure te gjere prej guri per te mbajtur nivelimin e arritur. Tokat mbillen me grure, theker dhe me shume me miser. Kush mban lope, shfrytezon ndonje brinje toke edhe per jonxhe. Vone ka filluar kultivimi i patates. Ka pak peme frutore si kumbulla, arra, molla dhe geshtenja. Mbas viteve 60, ne disa vende, filloi te mbillet edhe rrushi. Kumbulla karakteristike me koker gjatesore ngjyre blu si dhe rrushi, filluan te perhapen shume me shfrytezimin e tyre per prodhim rakie. Molla, por sidomos kumbulla, te prera dhe te çara, thaheshin ne diell per tu perdore gjate dimrit, te ziera si komposto. Per ruajtjen e te mbjellave dhe pemeve, çdo lagje kishte rojen e saj “poljakun”. Ky denonconte çdo shkelje dhe demtim nga persona ose bageti ne pronat e tjetrit dhe shkaktari denohej me çdemtim. Rendesi te madhe i eshte dhene gjithnje shfrytezimit te ujit. Pjesa me e madhe e tokave pershkohet nga vija uji per ujitje te prodhimeve bujqesore, sidomos misrit. Ishte i caktuar, fshatçe, grafiku  i shfrytezimit dhe orarit te tij. Ne ujitje merrnin pjese te gjithe : burrat dhe djemte, kur ata ishin ne shtepi si dhe grate e te rejat. Diten ose naten, si te ishte orari. Ndonje familje, e cila kishte fatin qe ne arezen e saj te lageshtonte uj nga ndonje damar nentokesor, kishte ndertuar edhe “hurdhe” ku e mblidhte ate çike uji per ta perdorur per ujitje. Uji per te pire, gatim dhe sherbime te tjera vetjake, ishte pak i kursyer. Ai duhej te mbushej neper çesmat e lagjes dhe te sillej ne shtepi. Te rralla ishin familjet qe kishin puse ne oborrin e tyre. Puna e pare qe nje nuse e re do te bente mbas nates se dasmes, ishte te mbushte uj ne çesmen me te afert me nje ceremoni tradicionale. Por ne mesin e viteve 60, pushteti komunist ndertoi ujesjelles duke e sjelle ujin nga burimet e Gjinovecit, ne çesmet e sajuara ne disa pika te lagjeve. Perveç te mires se madhe te furnizimit me uj te bollshem e te shkelqyer, kjo shtoi grryerjen sepse nuk u shoqerua me kanalizim te mbyllur per derdhjen e tij ne prrua. Blegtoria Cdo shtepi kishte, sepaku, disa dhi ose dele per qumesht. Familjet me ne gjendje ekonomike mbanin edhe ndonje lope si dhe nje ka, ose dy, per punimin e tokes me parmende. Ne kohen e mbjelljeve, qete u ipeshin me qera familjeve qe nuk kishin. Familjet, shume te pakta, qe mund te kishin tufe me dele, ishin “te pasura”. Kullotjen e bagetive e benin barinj te paguar me rroge nga fshataret.Heret ne mengjez barinjte, duke kaluar mes lagjeve, mblidhnin bagetite qe nxirnin familjaret ne rruge. Tufat dhe barinjte ishin te veçante per te imtat dhe per ato te trashat. Veres, te imtat nuk ktheheshin neper shtepite e tyre. Ato e kalonin naten ne vathe, ne vende te caktuara ose, kur e kerkonin, futeshin me rradhe, neper arezat,  per te pleheruar token. Familjet qe kishin tufa me te imta, kishin bariun e tyre te veçante dhe vathen e tyre mbrenda oborrit te shtepise ku futeshin mbasi te benin mjeljen e qumeshtit femrat e shtepise. Tregetia Trebishti ka qene, ne te kaluaren edhe nje qender e rendesishme tregetare. Ne lagjen Balà ka pase dy dyqane. Ne Celebi, gjithashtu kane qene dy te tille, prej te cileve njeri, me i vjetri e me i rendesishmi qe nga fundi i shekullit l9, ishte ai i gjyshit nga nena, Ramadan Zenelit. Ne qender kishte disa dyqane ku tregetonin burra te fiseve Tafaj dhe Seferi. Deri ne fillimet e shekullit 20, furnizimi i ketyre dyqaneve behej me ane te karvaneve me kuaj me mallra te blera ne Diber, Struge e deri ne Manastir. Mbas vendosjes se kufirit shteteror shqiptar, per blerjen e mallrave tregetaret trebishtas i u drejtuan Elbasanit duke kaluar neper Librazhd. Pjestare te fisit Tafaj, hapen dyqan edhe ne kete vendbanim. Ne qender te fshatit ishte edhe sheshi i “pazarit”, pak i pjerret, i terracuar, me nje çesme burimi te ndertuar anash ku, deri vone, i lidhur me zinxhir ishte edhe nje tas metalik per te pire uje. Cdo dite premte ketu behej pazar: Fshatare nga te gjithe fshatrat rreth e rrotull, deri larg nga Gjorica, sillnin mallrat e tyre per te shitur. Por edhe bleresit nuk ishin vetem trebishtas. Nga fshatrat e tjere vinin shume bleres, sidomos per prodhimet industriale e koloniale. Ate dite thereshin edhe bageti dhe shitej mish. Trebishtasit benin pazar, diteve te shtuna, edhe ne Diber, pertej kufirit. Heret ne mengjes niseshin ne kembe ose me kuaj, mushka apo gomere e shkonin neper rrugen e vjeter per te blere ato qe nuk gjindeshin kendej kufirit. Sidomos per te blere ndonje mall qe e kalonin kontrabande neper posten e kufirit. Me te deshirueshme ishin atletet e firmes Bata qe vinin ne Diber nga Cekosllovakia. Ky kalim i kufirit, vetem me nje “lejekalimi”, pa pasaporte e vize, ishte i lejuar per zonen kufitare nga nje marreveshje shteterore ndermjet Jugosllavise dhe Shqiperise dhe vazhdoi deri ne vitin l948, kur u prishen maredheniet ndermjet regjimeve komuniste. Kurbeti Trebishtasit nuk mund te ishin vetem bujq. Toka qe ata kishin ishte e paket e pa pershtateshme dhe e pamjaftueshme per prodhim te bollshem, per mbijetese. Jetesa, gjate gjithe kohrave, eshte zgjidhur me ane te kurbetit. Trebishtasit gjithnje kane qene profesionista te zot ne punet ndertimore te çdo lloi. Ata shkonin per te punuar, si ustallare ndertimi, ne lindje ne zonat e Manastirit te Maqedonise dhe ne juglindje ne zonat e Selanikut te Greqise. Por, kur u vendosen kufijt shteterore te vendeve Ballkanike mbas luftes se pare boterore dhe Shqiperia u formua si shtet me vehte, kurbeti ne ato zona ishte i pamundur. Kurbeti i ustallareve trebishtas u drejtuan ne perendim, ne mbrendesi te vendit, aty ku filluan ndertime godinash por sidomos, rrugesh dhe urash. Ky kurbet per meshklujt fillonte qe ne moshe te re, ndonjehere pa mbushur gjashtembedhjete vjeç. Prindi merrte me vehte djalin ose djemte sipas rastit. Burrat ktheheshin ne fshat ne kohen e mbjelljeve ose per te bere “dushk” qe ruhej si ushqim per  bagetite ne dimer. Kthim masiv behej per festat e Bajramit. Si “myslimane” te mire burrat vinin ne shtepi per te gezuar festat bashke me femijet dhe grate. Me kete rast benin edhe faljet ne dy xhamite e fshatit. Shpernguljet Jetesa e veshtire ne fshatin malor me klime te ashper ne dimer, kurbeti i vazhdueshem per pune ne mbrendesi te vendit, dale nga dale, filloi te rrenjose mendimin e shpernguljes. Ne dhjetevjeçarin 1925 deri l935 shume pak familje kane lene fshatin per t’u vendosur ne mbrendesi te vendit : Ne Elbasan, ne Shkozet te Durresit dhe ne Vlore. Gjate pushtimit italjan te Shqiperise l939 – 1943 u shperngulen, sidomos ne Tirane, edhe disa familje te tjera, kryefamiljaret e te cilave u moren me sipermarrje ndertimesh. Djegia e fshatit ne Shtator 1943, ndikoi shume pak per te lene fshatin. Perpjekjet dhe mundimi i njerezve u perqendrua ne sigurimin e nje strehe per te kaluar dimrin, aty, ne germadhat e shtepive. Mbas viteve 60 kur ne Shqiperi filluan ndertime masive ne shtepi, rruge, ura, fabrika dhe hidroçentrale, kur vleresohej dhe ndihej nevoja e mjeshtrave te ndertimit, brezit te ri te ustallareve, i u dha leja te largoheshin nga fshati. Ndermarrjet e ndertimit, ku ata punonin filluan te ndertojne edhe shtepi, posaçerisht, per strehimin e familjeve te tyre. Keshtu u bene mjaft shperngulje familjesh te cilat u vendosen ne Elbasan, Tirane, Berat, Fier, Vlore etj. Megjithate, gjate “socializmit” kjo behej me shume veshtiresi, sepse duheshin vendime te veçanta, neper ministrite dhe sidomos ne “baze”, ne kooperativat bujqesore, per te lejuar largimin e tyre. Shperngulje masive, sidomos ne fshatrat e tjera te Gollobordes, u bene mbas rrezimit te diktatures. Fatkeqesisht, fshatra si Stebleva dhe Gjinoveci me klime shume te shendeteshme dhe me mundesi turizmi malor, veror dhe dimeror, jane zbrazur duke mbetur me shume pak shtepi, te numrueshme me gishtat e dores. Apo fusha e Studnes ! Nje mrekulli per rreshqitje me ski ne dimer ! Familjet e shperngulura, te shumuara mbrenda tyre me martesa dhe lindje, duke formuar familje te tjera te reja, neper qytete te ndryshme te Shqiperise, ne numer te pergjithshem, ndoshta jane me shume se sa ka qene vete Trebishti. Shperngulja eshte shoqeruar edhe me nje fenomen tjeter te pashmangeshem : Shqiptarizimi i familjeve te reja. Femijet e ardhur prej andej, ne ambjente shqipfolese dhe sidomos nga shkolla, filluan te behen dygjuhesh : Mbrenda shtepise flitej sllavisht, jasht dhe ne shkolle shqip ! Edhe me tutje : Djemt e rinj te ketyre familjeve, te rritur neper qytetet, filluan te martohen me vajza, te themi, shqiptare. Gjuha e femijve te ketyre familjeve, gjuha e nenes, eshte shqipja ! Nuk mund te flitet me per zakonet e fshatit, sepse ato jane pershtatur e shndrruar sipas kohes e vendit. Gjuha dhe zakonet jane ato qe mund te dallojne kombesine. Feja qe dikur ishte karakterizuese edhe per kombesine, ne vendin tone nuk eshte e tille, mbasi ketu lulezojne, bashkarisht, besime te ndryshme. Kjo qe ka ndodhe me familjet e shperngulura nga fshati yne, mund te jete nje mbeshtetje e mendimit se gjuha sllave ne zonen e gollobordes eshte futur pikrisht nga martesat me femra sllave. Ku u gjeten femrat sllave aq me shumice ? Keshtu qe mund te mendohet fare mire qe aty ka nje perzierje te te ardhurve nga lindja, pra sllave, me te ardhurve nga Martaneshi, pra Shqiptare. Ne kete menyre, nga martesat me vajza sllave, gjuha e nenes eshte bere dhe gjuhe e zones. E.S. parapamje|Trebisht -->